વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 774 905418 905353 2026-09-21T15:26:38Z MediaWiki message delivery 18151 /* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ નવો વિભાગ 905418 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])</bdi> ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે == પ્રિય સમુદાય સભ્યો, અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે. WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે. આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે: '''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”''' કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે. === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે. '''નોંધણી ફોર્મ:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''વિગતો અને પાત્રતા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે. અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ. તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. '''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026 WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ. '''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સાદર, '''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' </br> </br> Hello everyone, </br> </br> We hope you're doing well! </br> </br> The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: *The name of your Wikimedia community. *A primary and alternate community contact. *Telegram usernames of the nominated contacts. *A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. </br> This could include areas such as: *Editing or patrolling workflows that could be improved. *Gadgets, tools, or bots that your community needs. *Template or interface-related challenges. *Technical barriers faced by contributors. *Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: *Build a network of community contacts for future technical collaboration. *Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. *Plan focused technical support and community engagement activities. *Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. </br> Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! </br> '''Best wishes,''' </br> [[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]] </br> ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) == “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન == નમસ્કાર, ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે. “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે. આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે. પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે: “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ “અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે. “વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે. આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે. જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે. આભાર. <!-- Template:Unsigned --><span class="autosigned" style="font-size:85%;">—&nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</span> == વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત == ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે. કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય: - ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત - નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા - વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ - વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય - વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ - પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન - વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન - Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ - નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય. સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે: 1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ? :ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ? :ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા? :ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી? :ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો. :ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ? :ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે? :ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===સમર્થન=== <!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--> # {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===વિરોધ=== <!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તટસ્થ=== <!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' * {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. * જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': * પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> :{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! ::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there! ::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :::I could change and have changed, but wanted to highlight the issue as not sure whether the same has occured for other Indic languages as well. When I looked at the translation edits for this message, it looks like the edit was probably a vandalism attempt, as the temporary user manually (or by bot) changed the correct time to incorrect one, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translations%3ATech%2FServer_switch%2F11%2Fgu&diff=29282467&oldid=24622807 see this revision diff]. May be worth reviewing/checking all the edits this temp user/ip address carried out [[m:Special:Contributions/~2025-62886-5]]. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૧૭, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] ૨૦:૫૬, ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 --> cxq7rlvn2w679in0h4kndc5ama8lx0r 0 1128 905461 905346 2026-09-22T02:11:59Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905461 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = લતા મંગેશકર | image = Lata-Mangeshkar.jpg | birth_name = હેમા મંગેશકર | birth_date = ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૯ | birth_place = [[ઈંદોર]] , [[મધ્ય પ્રદેશ]] | death_date = ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ | death_place = બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલ, [[મુંબઈ]] | nationality = ભારતીય | other_names = {{plain list| * સ્વર સમ્રાજ્ઞી * ભારતની કોયલ |}} | occupation = {{plain list| * પાર્શ્વ ગાયિકા * પ્રસંગોપાત ગીતકાર અને ગાયિકા * સંગીત નિર્દેશન * નિર્માત્રી |}} | years_active = ૧૯૪૨–૨૦૨૧ | parents = દિનાનાથ મંગેશકર, શેવંતી મંગેશકર | relatives = {{plain list| * [[આશા ભોંસલે]] * મીના ખાડીકર * ઉષા મંગેશકર * હૃદયનાથ મંગેશકર |}} | awards = {{plain list| * રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર * બી.એફ.જે.એ પુરસ્કાર * શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયન માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર * ફિલ્મફેર લાઈફટાઈમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ |}} | honours = {{plain list| * [[પદ્મભૂષણ]] (૧૯૬૯) * દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર (૧૯૮૯) * મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ પુરસ્કાર (૧૯૯૭) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૧૯૯૯) * [[ભારત રત્ન]] (૨૦૦૧) * લીજન ઓફ ઓનર (૨૦૦૬) |}} | signature = Signature of Lata Mangeshkar.svg | module = {{Infobox officeholder | office = સંસદસભ્ય, રાજ્યસભા | termend = ૨૧ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | termstart = ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૯૯ | party = અપક્ષ }} | module2 = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo_singer | genre = {{flatlist| * ફિલ્મી ગીતો * [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] * [[ગઝલ]]<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-ghazals-lata-mangeshkar|title=Playlist Ghazals - Lata Mangeshkar on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * [[ભજન]]<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-bhakti-by-lata-mangeshkar|title=Playlist Bhakti By Lata Mangeshkar on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * લોકસંગીત<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-bengali-folk-songs-of-lata|title=Playlist Bengali Folk Songs of Lata on Gaana.com|website=Gaana.com}}</ref> * બંગાળી સંગીત<ref name="thestatesman.com">{{cite news |title=Lata Mangeshkar: The nightingale's tryst with Rabindra Sangeet |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/music/lata-mangeshkar-nightingales-tryst-rabindra-sangeet-1502690352.html |website=The Statesman |access-date=4 December 2018 |date=28 September 2018}}</ref> }} | instrument = ગાયન }} }} '''લતા મંગેશકર''' (જન્મે '''હેમા મંગેશકર'''; [[સપ્ટેમ્બર ૨૮|૨૮ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૨૯ - [[ફેબ્રુઆરી ૬|૬ ફેબ્રુઆરી]] ૨૦૨૨), ભારતના પાર્શ્વગાયિકા અને પ્રસંગોપાત સંગીત નિર્દેશક હતા. તેમને વ્યાપકપણે ભારતના મહાન અને પ્રભાવશાળી ગાયકોમાંના એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=10 December 2002|newspaper=The Times of India|access-date=22 July 2009}}</ref><ref>{{cite news |author=Yasmeen, Afshan |title=Music show to celebrate birthday of melody queen |url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041103120451/http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm |url-status=dead |archive-date=3 November 2004 |date=21 September 2004 |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |access-date=14 October 2019}}</ref> સાત દાયકા સુધી ચાલેલી કારકિર્દીમાં ભારતીય સંગીત ઉદ્યોગમાં તેમના યોગદાનને કારણે તેમને ''નાઇટિંગેલ ઓફ ઇન્ડિયા'', ''વોઇસ ઓફ ધ મિલેનિયમ'' અને ''સ્વર સામ્રાજ્ઞી'' જેવા સન્માનજનક બિરુદ મળ્યા હતા.<ref name="hindustantimes.com">{{Cite web|date=14 October 2019|title=Lata Mangeshkar: The Queen of Melody|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/lata-mangeshkar-the-queen-of-melody/story-TBN6Pq9c9wktF7ptW0gBmN.html|access-date=5 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> તેમણે મુખ્યત્વે [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] અને [[મરાઠી ભાષા| મરાઠી]] સહિતની છત્રીસથી વધુ ભારતીય ભાષાઓ અને કેટલીક વિદેશી ભાષાઓમાં ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref name="hindustantimes.com"/> તેણીને તેની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન અનેક પ્રશંસાઓ અને સન્માનો મળ્યા હતા. ૧૯૮૯માં તેમને [[ભારત સરકાર]] દ્વારા દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Lata-Mangeshkar/awards?from=mdr | title=Lata Mangeshkar Awards | publisher=Timesofindia.indiatimes.com | accessdate=7 February 2022}}</ref> ૨૦૦૧માં, તેમના યોગદાનને માન આપીને તેમને ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[ભારત રત્ન]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. [[એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી]] પછી તેઓ માત્ર બીજા જ મહિલા ગાયિકા છે, જેમને આ સન્માન મળ્યું છે.<ref>{{usurped|[https://web.archive.org/web/20100811105225/http://www.hinduonnet.com/2001/03/22/stories/01220006.htm Lata Mangeshkar given Bharat Ratna]}} ''The Hindu''</ref> ફ્રાન્સે ૨૦૦૭માં તેને તેનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર ''ઓફિસર ઓફ ધ નેશનલ ઓર્ડર ઓફ ધ લીજન ઓફ ઓનર'' એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-lata-mangeshkar-5-songs-by-the-eternal-songstress-one-must-listen-to-2326051.html|title=Happy Birthday Lata Mangeshkar: 5 Timeless Classics By the Singing Legend|date=28 September 2019|website=News18}}</ref> તેણીને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકા માટેના ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, બે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ ઉપરાંત પંદર બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ એનાયત કરવામાં આવ્યા છે. ૧૯૭૪માં, તેઓ રોયલ આલ્બર્ટ હોલ, [[લંડન]] ખાતે કાર્યક્રમ રજૂ કરનાર પ્રથમ ભારતીય પાર્શ્વગાયિકાઓમાંના એક હતા. તેનું છેલ્લું રેકોર્ડ થયેલું ગીત [[મુકેશ અંબાણી]]ની પુત્રી ઇશા અંબાણીના લગ્નમાં ગાયત્રી મંત્રની રજૂઆત હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/lata-mangeshkar-s-last-recorded-song-was-the-gayatri-mantra-for-isha-ambani-s-wedding-1909451-2022-02-06|title=Lata Mangeshkar’s last recorded song was the Gayatri Mantra for Isha Ambani’s wedding|website=IndiaToday}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == [[File:LataMangeshkar14.jpg|thumb|right|લતા મંગેશકરનો બાળપણનો ફોટોગ્રાફ]] લતા મંગેશકરનો જન્મ [[ઈંદોર]], [[મધ્ય પ્રદેશ]] ખાતે એક મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.<ref>{{Cite web|last=divya.bhonsale|title=A look at the glorious life of Lata Mangeshkar, the singing legend of India|url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/entertainment/a-look-at-the-glorious-life-of-lata-mangeshkar-the-singing-legend-of-india-drb-r6v9n9|access-date=2022-02-06|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en}}</ref> તેમના પિતા, પંડિત દિનાનાથ મંગેશકર કે જે [[ગોઆ|ગોવા]]ના ગોમાન્તક મરાઠા સમાજ કુટુંબ સાથે સંકળાયેલ હતા, એક શાસ્ત્રીય ગાયક અને રંગમંચ અભિનેતા હતા. તેમની માતા નર્મદા (શ્રીમતી) ના અવસાન પછી દિનાનાથના નર્મદાની નાની બેન શેવંતી (લગ્ન બાદનું નામ સુધામતી)<ref name=toi1>{{cite news|newspaper=The Times of India|title=Unplugged:Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=20 September 2009}}</ref> સાથે પુર્નલગ્ન થયા. આ કુટુંબ હરદિકર અટક ધરાવતુ હતું, ત્યાર પછી તેમના વતન ગોવામાં મંગેશી ગામ પરથી તેમની અટક મંગેશકર રાખી. લતાજીનું બાળપણનું નામ હેમા હતું. પાછળથી તેમના માતાપિતાએ તેમનું નામ બદલીને ભાવબંધન નામના એક નાટકના સ્ત્રી પાત્ર લતિકાના નામ પરથી તેમનું નામ લતા રાખ્યું હતું.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema">{{cite book | last = Khubchandani | first = Lata |editor=Gulzar |editor2=Govind Nihalani |editor3=Saibal Chatterjee | title = Encyclopaedia of Hindi Cinema | url = https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3 | year = 2003 | publisher = Popular Prakashan | isbn = 81-7991-066-0 | pages = 486–487}}</ref> તેમના દાદા ગણેશ ભટ્ટ નવાથે હાર્દિકર (અભિષેકી) એક પૂજારી હતા, જેમણે [[ગોવા]]ના મંગુશી મંદિરમાં શિવ લિંગમનો અભિષેક કર્યો હતો.<ref>{{cite news|title=Book on Lata Mangeshkar: A Musical Journey out by January 2016|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/book-on-lata-mangeshkar-a-musical-journey-out-by-january-2016/articleshow/49134710.cms|access-date=31 October 2020}}</ref> તેમનાં દાદીમા યેસુબાઈ રાણે ગોવાનાં હતાં. તેમના મામા, શેઠ હરિદાસ રામદાસ લાડ, [[ગુજરાત]] માંથી આવ્યા હતા, જેઓ એક સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિ અને થલનેરના જમીનદાર હતા. તેમણે તેમના મામા પાસેથી પાવાગઢના ગરબા જેવા [[ગુજરાતી ભાષા]]ના લોકગીતો શીખ્યા હતા.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=kK00DQAAQBAJ|title=Asha Bhosle: A Musical Biography|date=1 August 2016|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-85827-16-7|pages=5–7|language=en}}</ref> તેઓ પરિવારમાં સૌથી મોટું સંતાન હતાં. મીના મંગેશકર, [[આશા ભોંસલે]], ઉષા મંગેશકર અને હૃદયનાથ મંગેશકર, જન્મ ક્રમમાં તેમના ભાઈ-બહેન છે; બધા કુશળ ગાયકો અને સંગીતકારો છે.<ref>{{Cite web|date=28 September 2019|title=Lata, Asha, Usha: Legacy of the sisters|url=https://npnews24.com/2019/09/28/lata-asha-usha-legacy-of-the-sisters/|access-date=6 February 2022|website=NP News24|language=en-GB|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206054442/https://npnews24.com/2019/09/28/lata-asha-usha-legacy-of-the-sisters/|url-status=dead}}</ref> તેણીને તેમના પિતા પાસેથી સંગીતનો પ્રથમ પાઠ મળ્યો હતો. પાંચ વર્ષની વયે એમણે પોતાના પિતાના સંગીતમય નાટકમાં અભિનેત્રી તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web|last1=DelhiFebruary 6|first1=Tiasa Bhowal New|last2=February 6|first2=2022UPDATED|last3=Ist|first3=2022 11:00|title=Lata Mangeshkar and Asha Bhosle: The sibling revelry|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/lata-mangeshkar-and-asha-bhosle-the-sibling-revelry-1909358-2022-02-06|access-date=6 February 2022|website=India Today|language=en}}</ref> == સંગીત કારકિર્દી == === ૧૯૪૦ના દાયકાની પ્રારંભિક કારકિર્દી === ૧૯૪૨માં જ્યારે લતાજી ૧૩ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું [[હૃદયરોગનો હુમલો|હૃદયરોગ]]ના કારણે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web|date=5 February 2022|title=Trending news: Lata Mangeshkar did not marry till today, father's death was a big reason!|url=https://hindustannewshub.com/bollywood-movies-news/lata-mangeshkar-did-not-marry-till-today-fathers-death-was-a-big-reason/|access-date=6 February 2022|website=Hindustan News Hub|language=en-US|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206054612/https://hindustannewshub.com/bollywood-movies-news/lata-mangeshkar-did-not-marry-till-today-fathers-death-was-a-big-reason/|url-status=dead}}</ref> નવયુગ ચિત્રપટ મૂવી કંપનીના માલિક અને મંગેશકર પરિવારના નજીકના મિત્ર માસ્ટર વિનાયક (વિનાયક દામોદર કર્ણાટકી)એ તેમની સંભાળ લીધી હતી. તેમણે તેણીને ગાયક અને અભિનેત્રી તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{Cite web|last=Suri|first=Ridhi|date=6 February 2022|title=RIP Lata Mangeshkar: Veteran singer sang her first song at the age of 13. Listen to it here|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/lata-mangeshkar-passes-away-veteran-singer-sang-her-first-song-at-the-age-of-13-2022-02-06-758235|access-date=6 February 2022|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> તેમણે "નાચુ યા ગાડે, ખેલુ સારી મણિ હૌસ ભારી" ગીત ગાયું હતું, જેને વસંત જોગલેકરની મરાઠી ફિલ્મ ''કિટી હસાલ'' (૧૯૪૨) માટે સદાશિવરાવ નેવરેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું, પરંતુ આ ગીતને અંતિમ કટમાંથી પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=The life & songs of Lata Mangeshkar 2|url=https://www.sify.com/movies/the-life--songs-of-lata-mangeshkar-imagegallery-bollywood-jjzpF5efjgfsi.html|access-date=6 February 2022|website=Sify|language=en}}</ref> વિનાયકે તેમને નવયુગ ચિત્રપટની મરાઠી ફિલ્મ ''પહિલી મંગલા-ગૌર'' (૧૯૪૨)માં એક નાનકડી ભૂમિકા આપી હતી, જેમાં તેમણે "નતાલી ચૈત્રચી નવલાઇ" ગાયું હતું, જેને દાદા ચાંડેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> [૧૮] મરાઠી ફિલ્મ ''ગજાભાઉ'' (૧૯૪૩) માટે તેમનું પ્રથમ હિન્દી ગીત "માતા એક સપૂત કી દુનિયા બદલ દે તું" હતું.<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: Queen of melody who redefined best of playback singing in Indian Cinema|url=https://english.jagran.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-best-of-playback-singing-in-indian-cinema-10039020|access-date=6 February 2022|website=Jagran English|language=en}}</ref> ૧૯૪૫માં જ્યારે માસ્ટર વિનાયકની કંપનીએ તેનું મુખ્ય મથક મુંબઈ ખસેડ્યું ત્યારે તેઓ પણ મુંબઇ આવી ગયા હતા. તેમણે ભીંડીબજાર ઘરાનાના ઉસ્તાદ અમન અલી ખાન પાસેથી [[શાસ્ત્રીય સંગીત|હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત]]ના પાઠ લેવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite web |title=Biographies of Maestros |url=http://swaramandakini.com/Biographies_maestros.html |website=Swaramandakini.com |access-date=5 August 2017 |archive-date=21 જુલાઈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721234949/http://swaramandakini.com/biographies_maestros.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |newspaper=The Times of India |access-date=5 August 2017}}</ref> તેમણે વસંત જોગલેકરની હિન્દી ભાષાની ફિલ્મ ''આપ કી સેવા મેં''<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> (૧૯૪૬) માટે "પા લાગૂન કર જોરી" ગીત ગાયું હતું, જેને દત્તા દાવજેકરે કમ્પોઝ કર્યું હતું.<ref>{{Citation|title=Aapki Sewa Mein|date=31 December 1947|url=https://open.spotify.com/album/0wu5F0gDnrlwO08Tqz1M6g|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref> આ ફિલ્મમાં નૃત્ય રોહિણી ભાટેએ રજૂ કર્યું હતું, જે પાછળથી પ્રખ્યાત શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના બન્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=BHANDARI|first=PRAKASH|title=Mahipal, the Unsung Superstar of Indian cinema|url=https://www.rediff.com/movies/special/mahipal-the-unsung-superstar-of-indian-cinema/20201222.htm|access-date=6 February 2022|website=Rediff|language=en}}</ref> લતાજી અને તેમની બહેન આશાએ વિનાયકની પ્રથમ હિન્દી ભાષાની ફિલ્મ ''મોટી મા'' (૧૯૪૫)માં નાની-નાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. એ ફિલ્મમાં લતાજીએ "માતા તેરે ચરનોં મેં" નામનું એક ભજન પણ ગાયું હતું. વિનાયકની બીજી [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ફિલ્મ ''સુભદ્રા'' (૧૯૪૬)ના રેકૉર્ડિંગ દરમિયાન સંગીત દિગ્દર્શક વસંત દેસાઈ સાથે તેમનો પરિચય થયો હતો.<ref>{{Citation|title=Subhadra (Original Motion Picture Soundtrack)|date=31 December 1946|url=https://open.spotify.com/album/5KM4dieTcXRQZeopZyghG4|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Songs from Subhadra (1946)|url=http://www.cinestaan.com/movies/subhadra-1277/songs|access-date=6 February 2022|website=www.cinestaan.com|language=en-us|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206055641/https://www.cinestaan.com/movies/subhadra-1277/songs|url-status=dead}}</ref> ૧૯૪૮માં વિનાયકના મૃત્યુ બાદ સંગીત દિગ્દર્શક ગુલામ હૈદરે તેમને ગાયક તરીકે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે લતાનો પરિચય નિર્માતા સશધર મુખર્જી સાથે કરાવ્યો, જેઓ તે સમયે શહીદ (૧૯૪૮) ફિલ્મમાં કામ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ મુખર્જીએ લતાના અવાજને "ખૂબ પાતળો" ગણાવ્યો હતો.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> નારાજ હૈદરે જવાબ આપ્યો હતો કે આગામી વર્ષોમાં, નિર્માતાઓ અને દિગ્દર્શકો "લતાના પગમાં પડી જશે" અને તેમની ફિલ્મોમાં ગાવા માટે "વિનંતી" કરશે. હૈદરે લતાને પ્રથમ મોટો બ્રેક ફિલ્મ ''મજબૂર'' (૧૯૪૮)ના નાઝીમ પાણીપતીના "દિલ મેરા તોડા, મુઝે કહીં કા ના છોડા" ગીતથી આપ્યો હતો, જે તેમની પ્રથમ મોટી સફળતા મેળવનારી ફિલ્મ બની હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં પોતાના ૮૪માં જન્મદિવસ પર એક ઈન્ટરવ્યુમાં લતાજીએ પોતે જ જણાવ્યું હતું કે, "ગુલામ હૈદર ખરેખર મારા ગોડફાધર છે. તે પહેલા એવા સંગીત દિગ્દર્શક હતા જેમણે મારી પ્રતિભા પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ દર્શાવ્યો હતો."<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/><ref>{{cite web |title=Who is Lata Mangeshkar's Godfather? |website=glamsham.com |date=27 September 2013 |url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/13/sep/27-news-who-is-lata-mangeshkars-godfather-0913012.asp |last1=Khan |first1=Mansoor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525035016/http://www.glamsham.com/movies/scoops/13/sep/27-news-who-is-lata-mangeshkars-godfather-0913012.asp |archive-date=25 May 2015 |location=Wayback Machine }}</ref> શરૂઆતમાં તેમણે પ્રતિષ્ઠિત ગાયિકા નૂરજહાંની નકલ કરી હોવાનું કહેવાય છે પરંતુ પાછળથી તેમણે પોતાની ગાયનની શૈલી વિકસાવી હતી.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> તેમણે ભારતીય ફિલ્મ સંગીતમાં 'આધુનિક' અને 'પરંપરાગત' એમ બંને પ્રકારના મહિલા પાત્રોને અનુરૂપ ગાવાની નવી વિશિષ્ટ (સિગ્નેચર) શૈલી લાવી હતી. તેમની પ્રારંભિક કારકીર્દિમાં તેમની પાસે મર્યાદિત કુશળતા હોવા છતાં, તેણીએ તેમની પાર્શ્વ ગાયનની કારકીર્દિમાં આગળ વધતાં વધુ સારા સ્વર અને પીચનો વિકાસ કર્યો હતો<ref>{{Cite book|last=Dharker|first=A.|title=Icons: Men and Women who Shaped Today's India|publisher=Roli Books|year=2011|isbn=9788174369444|location=India|language=English}}</ref> તેમના અવાજમાં એટલું વજન હતું કે તેઓ ભારતીય ફિલ્મી ગીતોની ધૂનને ચોક્કસ આકાર આપી શકે.<ref>{{Cite book|last=Morcom|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=sCcxDwAAQBAJ&dq=lata+mangeshkar+new+style+of+singing+mehfil+style+singing&pg=PT91|title=Hindi Film Songs and the Cinema|date=5 July 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-56373-4|language=en}}</ref> હિન્દી ચલચિત્રોમાં ગીતો મુખ્યત્વે ઉર્દૂ કવિઓ દ્વારા રચવામાં આવ્યા છે અને તેમાં સંવાદ સહિત ઉર્દૂ શબ્દોનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. અભિનેતા દિલીપ કુમારે એક વખત હિન્દી/ઉર્દૂ ગીતો ગાતી વખતે પોતાના ઉચ્ચાર વિશે હળવાશથી અણગમતી ટિપ્પણી કરી હતી; તેથી થોડા સમય માટે તેમણે શફી નામના ઉર્દૂ શિક્ષક પાસેથી ઉર્દૂના પાઠ લીધા હતા.<ref>{{cite book | last = Bharatan | first = Raju | title = Lata Mangeshkar: A Biography | year = 1995 | publisher = UBS Publishers Distributors | isbn = 978-81-7476-023-4}}</ref> ત્યારપછીના ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે કહ્યું કે નૂરજહાંએ તેમને બાળપણમાં સાંભળ્યા હતા અને તેમને ખૂબ રિયાઝ કરવાનું કહ્યું હતું. બંને આવનારા ઘણા વર્ષો સુધી એકબીજાના સંપર્કમાં રહ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Interview with Lata Mangeshkar – Irrfan |publisher=Rajya Sabha TV}}</ref> ફિલ્મ ''મહલ'' (૧૯૪૯)નું એક ગીત તેમનું પ્રથમ સફળ ગીત હતું, જેને સંગીત દિગ્દર્શક ખેમચંદ પ્રકાશ દ્વારા સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું અને અભિનેત્રી [[મધુબાલા]] દ્વારા સ્ક્રીન પર લિપ-સિંક કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="dailytimes.com.pk">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part I |first1=Amjad |last1=Parvez |date= 8 August 2014 |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=10 July 2015}}</ref> === ૧૯૫૦ === ૧૯૫૦ના દાયકામાં, લતાજીએ તે સમયના વિવિધ સંગીત દિગ્દર્શકો દ્વારા રચિત ગીતો ગાયા હતા, જેમાં અનિલ વિશ્વાસ (''તરાના'' (૧૯૫૧) અને ''હીર'' (૧૯૫૬)),<ref>{{Cite web|last=Rahman|first=Mahbubar|title=Lata Mangeshkar : The nightingale of the Ganges {{!}} The Asian Age Online, Bangladesh|url=http://dailyasianage.com/news/241156/?regenerate|access-date=6 February 2022|website=The Asian Age|language=en}}</ref> શંકર જયકિશન, [[નૌશાદ અલી]], [[એસ.ડી. બર્મન]], શાર્દુલસિંહ ક્વાત્રા, અમરનાથ, હુસનલાલ અને ભગતરામ (''બડી બહિન'' (૧૯૪૯), ''મીના બજાર'' (૧૯૫૦), ''આધી રાત'' (૧૯૫૦), ''છોટી ભાભી'' (૧૯૫૦), ''અફસાના'' (૧૯૫૧), ''આંસુ'' (૧૯૫૩), અને ''અદ્લ-એ-જહાંગીર'' (૧૯૫૫)) સી. રામચંદ્ર, હેમંત કુમાર, સલિલ ચૌધરી, દત્તા નાયક, ખય્યામ, રવિ, સજ્જાદ હુસૈન, રોશન, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી-આનંદજી]], વસંત દેસાઈ, સુધીર ફડકે, હંસરાજ બહલ, મદન મોહન અને ઉષા ખન્નાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="auto1">{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: 'Queen of Melody' who redefined music in India|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-music-in-india-1078554.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> [[File:Lata Mangeshkar black-and-white.jpg|thumb|left|લતા મંગેશકર, ૨૩ વર્ષની ઉંમરે, ૧૯૫૩માં]] તેમણે નૌશાદ માટે ઘણા રાગ આધારિત ગીતો ગાયા હતા, જેમ કે દીદાર (૧૯૫૧), બૈજુ બાવરા (૧૯૫૨), અમર (૧૯૫૪), ઉડણ ખટોલા (૧૯૫૫) અને [[મધર ઇન્ડિયા]] (૧૯૫૭).<ref name="dailytimes.com.pk"/> "એ છોરે કી જાત બડી બેવફા", જી.એમ. દુરાણી સાથેનું યુગલ ગીત, સંગીતકાર નૌશાદ માટે તેમનું પ્રથમ ગીત હતું. શંકર-જયકિશનની બેલડીએ ''બરસાત'' (૧૯૪૯), ''આહ'' (૧૯૫૩), ''શ્રી ૪૨૦'' (૧૯૫૫) અને ''ચોરી ચોરી'' (૧૯૫૬) માટે લતાજીની પસંદગી કરી હતી. ૧૯૫૭ પહેલા, સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મને ''સઝા'' (૧૯૫૧), ''હાઉસ નં. ૪૪'' (૧૯૫૫) અને ''દેવદાસ'' (૧૯૫૫)ના ગીતો માટે તેમને અગ્રણી મહિલા ગાયક તરીકે પસંદ કર્યા હતા. જો કે ૧૯૫૭માં તેમની અને બર્મન વચ્ચે તિરાડ પડી ગઈ અને ૧૯૬૨ સુધી તેમણે ફરીથી તેમની રચનાઓ ગાઈ ન હતી.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/> તેમને ફિલ્મ ''મધુમતી'' (૧૯૫૮)ના સલીલ ચૌધરી દ્વારા રચિત "આજા રે પરદેસી" ગીત માટે શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. સી. રામચંદ્ર સાથેના તેમના જોડાણથી ''અલબેલા'' (૧૯૫૧), ''શિન શિંકાઈ બુબ્લા બૂ'' (૧૯૫૨), ''અનારકલી'' (૧૯૫૩), ''પેહલી ઝલક'' (૧૯૫૪), ''આઝાદ'' (૧૯૫૫), ''આશા'' (૧૯૫૭) અને ''અમરદીપ'' (૧૯૫૮) જેવી ફિલ્મોમાં ગીતોનું નિર્માણ થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/27-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-xx |first1=Amjad |last1=Parvez |date=August 27, 2014 |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part XX |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828070736/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/27-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-xx |archive-date=28 August 2014}}</ref> મદન મોહન માટે તેમણે ''બાગી'' (૧૯૫૩), ''રેલવે પ્લેટફોર્મ'' (૧૯૫૫), ''પોકેટમાર'' (૧૯૫૬), ''શ્રી લંબુ'' (૧૯૫૬), ''દેખ કબીરા રોયા'' (૧૯૫૭), ''અદાલત'' (૧૯૫૮), ''જેલર'' (૧૯૫૮), ''મોહર'' (૧૯૫૯) અને ''ચાચા ઝિંદાબાદ'' (૧૯૫૯) જેવી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વ ગાયન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/30-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-xxiii |first1=Amjad |last1=Parvez |date=August 30, 2014 |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— XXIII |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017130707/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/30-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-xxiii |archive-date=17 October 2014}}</ref> === ૧૯૬૦ === નૌશાદ દ્વારા રચિત અને [[મધુબાલા]] પર ફિલ્માવાયેલું મુઘલ-એ-આઝમ (૧૯૬૦)નું લતાજીનું ગીત "પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા" આજે પણ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{Cite web|last=Hungama|first=Bollywood|date=5 August 2021|title=61 Years of Mughal-e-Azam: 5 Unknown facts about the film : Bollywood News – Bollywood Hungama|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/61-years-mughal-e-azam-5-unknown-facts-film/|access-date=6 February 2022|language=en}}</ref> દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઇ (૧૯૬૦)માંથી હવાઇયન-થીમ આધારિત ગીત "અજીબ દસ્તાન હૈ યે", શંકર-જયકિશન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને મીના કુમારી પર ફિલ્માવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=The Life And Times Of Lata Mangeshkar: A Look Back At The Singing Legend's Illustrious Career – Pride Of The Nation No More|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/the-life-and-times-of-lata-mangeshkar-a-look-back-at-the-singing-legends-illustrious-career/pride-of-the-nation-no-more/slideshow/72008637.cms|access-date=6 February 2022|website=The Economic Times}}</ref> ૧૯૬૧માં, તેમણે બર્મનના સહાયક જયદેવ માટે બે લોકપ્રિય ભજનો, "અલ્લાહ તેરો નામ" અને "પ્રભુ તેરો નામ" રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref name="auto1"/> ૧૯૬૨માં, હેમંત કુમાર દ્વારા રચિત ''બીસ સાલ બાદ''ના ગીત "કહીં દીપ જલે કહીં દિલ" માટે તેમને બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="auto1"/> ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૬૩ના રોજ તેમણે તે સમયના ભારતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુની હાજરીમાં, ભારત-ચીન યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિ સંબંધિત દેશભક્તિ ગીત "અયે મેરે વતન કે લોગો" ગાયું હતું. સી.રામચંદ્ર દ્વારા રચિત અને કવિ પ્રદીપે લખેલા આ ગીતથી વડાપ્રધાનની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હોવાનું કહેવાય છે.<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema"/><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/1998/dec/11kavi.htm|title=Kavi Pradeep, master of the patriotic song, dies at 84|date=11 December 1998|access-date=4 November 2010|work=Rediff.com}}</ref> ૧૯૬૩માં તેઓ એસ. ડી. બર્મન સાથે પુન: જોડાયા હતા.<ref>{{Cite web|date=28 September 2013|title=Lata Mangeshkar's best songs by SD Burman {{!}} Songs Of Yore|url=https://www.songsofyore.com/lata-mangeshkars-best-songs-by-sd-burman/,%20https://www.songsofyore.com/lata-mangeshkars-best-songs-by-sd-burman/|access-date=6 February 2022|website=www.songsofyore.com|language=en-GB}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમણે આર ડી બર્મનની પ્રથમ ફિલ્મ ''છોટે નવાબ'' (૧૯૬૧) અને ત્યાર બાદ ''ભૂત બંગલા'' (૧૯૬૫), ''પતિ પત્ની'' (૧૯૬૬), ''બહારોં કે સપને'' (૧૯૬૭) અને ''અભિલાષા'' (૧૯૬૯) જેવી ફિલ્મોમાં ગીત ગાયું હતું.<ref>{{Cite web|title=Songs from Chhote Nawab (1961)|url=http://www.cinestaan.com/movies/chhote-nawab-2902/songs|access-date=6 February 2022|website=www.cinestaan.com|language=en-us|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206063420/https://www.cinestaan.com/movies/chhote-nawab-2902/songs|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar Biography: Age, Early Life, Family, Education, Singing Career, Net Worth, Awards and Honours, and more|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/lata-mangeshkar-biography-1641988326-1|access-date=6 February 2022|website=Jagranjosh.com}}</ref> તેમણે એસ ડી બર્મન માટે કેટલાક લોકપ્રિય ગીતો પણ રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં "આજ ફિર જીને કી તમન્ના હૈ", "ગાતા રહે મેરા દિલ" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલગીત) અને ''ગાઇડ'' (૧૯૬૫) ના "પિયા તોસે", ''જ્વેલ થીફ'' (૧૯૬૭) ના "હોઠોં પે ઐસી બાત" અને ''તલાશ''ના "કિતની અકેલી કિતની તન્હા" નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation|title=Aaj Phir Jeene Ki Tamanna Hai, Waheeda Rehman Speaks (From "Guide") (Full Song & Lyrics) – Legends – Lata Mangeshkar – Vol 02 – Download or Listen Free – JioSaavn|date=30 April 2013|url=https://www.jiosaavn.com/song/aaj-phir-jeene-ki-tamanna-hai-waheeda-rehman-speaks-from-guide/KQk8QBh1dH0|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206063735/https://www.jiosaavn.com/song/aaj-phir-jeene-ki-tamanna-hai-waheeda-rehman-speaks-from-guide/KQk8QBh1dH0}}</ref><ref>{{Citation|title=Gaata Rahe Mera Dil (From "Guide")|date=28 February 2018|url=https://open.spotify.com/track/3lckSqgPVQsds7BpITo3eA|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Citation|title=Piya Tose Naina Laage Re|date=1 December 1965|url=https://open.spotify.com/track/167vjUqFTFeSamxeZytBKn|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Shazam|url=https://www.shazam.com/track/54974202/kitni-akeli-kitni-tanha-from-talash|access-date=6 February 2022|website=Shazam|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206063730/https://www.shazam.com/track/54974202/kitni-akeli-kitni-tanha-from-talash|url-status=dead}}</ref> ૧૯૬૦ના દાયકા દરમિયાન, તેમણે મદન મોહન સાથેના તેમના જોડાણને ચાલુ રાખ્યું હતું, જેમાં ''અનપઢ'' (૧૯૬૨)નું ગીત "આપકી નઝરો ને સમજા", ''વો કૌન થી ? (૧૯૬૪) ના "લગ જા ગલે" અને "નૈના બરસે રીમ ઝીમ" ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪)નું "વો ચુપ રહેં તો", મેરા સાયા (૧૯૬૬)નું "તું જહાં જહાં ચલેગા" અને ''ચિરાગ'' (૧૯૬૯)નું "તેરી આંખો કે સિવા" વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theistimes.com/madan-mohan-lata-made-each-other-famous/ |title=Madan Mohan & Lata made each other famous &#124; The Indian Sub-continent Times |publisher=Theistimes.com |access-date=6 August 2014 |archive-date=15 ઑગસ્ટ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815030028/http://www.theistimes.com/madan-mohan-lata-made-each-other-famous/ |url-status=dead }}</ref> શંકર -જયકિશન સાથેની તેમની જોડીએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં તેમને વિવિધ શૈલીના ગીતો ગાવા માટે મંચ પૂરું પાડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=17 September 2021|title=The enduring legacy of Shankar-Jaikishan|url=https://scheduler.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/the-enduring-legacy-of-shankar-jaikishan-1031579.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=9 November 2016|title=Some great songs of Lata Mangeshkar by Shankar-Jaikishan {{!}} Songs Of Yore|url=https://www.songsofyore.com/best-lata-mangeshkar-songs-by-shankar-jaikishan/,%20https://www.songsofyore.com/best-lata-mangeshkar-songs-by-shankar-jaikishan/|access-date=6 February 2022|website=www.songsofyore.com|language=en-GB}}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૧૯૬૦ના દાયકામાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથેના તેમના જોડાણની શરૂઆત પણ થઈ હતી. આ સંગીત દિગ્દર્શક બેલડી માટે તેમણે તેમની કારકિર્દીમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ગીતો ગાયા હતા. ૧૯૬૩થી શરૂ કરીને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનો લતા મંગેશકર સાથેનો નાતો વર્ષો જતાં વધુ મજબૂત બન્યો હતો. તેમણે ૩૫ વર્ષના ગાળામાં આ સંગીતકાર જોડી માટે ૭૦૦થી વધુ ગીતો ગાયાં હતાં, જેમાંથી ઘણાં ગીતો ખૂબ જ સફળ રહ્યાં હતાં. તેમણે ''પારસમણિ'' (૧૯૬૩), ''મિસ્ટર એક્સ ઇન બોમ્બે'' (૧૯૬૪), ''આયે દિન બહાર કે'' (૧૯૬૬), ''મિલન'' (૧૯૬૭), ''અનિતા'' (૧૯૬૭), ''શાર્ગિદ'' (૧૯૬૮), ''મેરે હમદમ મેરે દોસ્ત'' (૧૯૬૮), ''ઇન્તકામ'' (૧૯૬૯) અને ''દો રાસ્તે'' (૧૯૬૯) જેવી ફિલ્મોના ગીતો ગાયા હતા. ફિલ્મ''જીને કી રાહ'' માટે તેમને ત્રીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{cite news| url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-28/news-interviews/30212136_1_laxmikant-pyarelal-laxmikant-pyarelal-mangeshkar-family | archive-url=https://archive.today/20130818202105/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-28/news-interviews/30212136_1_laxmikant-pyarelal-laxmikant-pyarelal-mangeshkar-family | url-status=dead | archive-date=18 August 2013 | work=The Times of India | title=Lata Mangeshkar...twenty years ago}}</ref> === ૧૯૭૦ === ૧૯૭૨માં મીના કુમારીની છેલ્લી ફિલ્મ ''પાકીઝા'' રજૂ થઇ હતી. ફિલ્મમાં "ચલતે ચલતે" અને "ઈન્હી લોગોં ને" સહિતના લોકપ્રિય ગીતો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જે મંગેશકર દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. તેમણે એસ. ડી. બર્મનની છેલ્લી ફિલ્મો માટે ઘણા લોકપ્રિય ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં ''પ્રેમ પૂજારી'' (૧૯૭૦)નું "રંગીલા રે", ''શર્મિલી'' (૧૯૭૧)ના "ખિલતે હૈં ગુલ યહાં" અને "પિયા બીના" ઉપરાંત મદન મોહનની છેલ્લી કેટલીક ફિલ્મો ''દસ્તક'' (૧૯૭૦), ''હીર રાંઝા'' (૧૯૭૦), ''દિલ કી રાહેં'' (૧૯૭૩), ''હિન્દુસ્તાન કી કસમ'' (૧૯૭૩), ''હંસતે ઝખમ'' (૧૯૭૩) અને ''લૈલા મજનુ'' (૧૯૭૩) ફિલ્મના ગીતોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madanmohan.in/html/the_legend/his_journey/his_journey.html |title=MADAN MOHAN... The Musical Legend &#124; The Official Website of Madan Mohan |publisher=Madanmohan.in |access-date=6 August 2014}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમના ઘણા નોંધપાત્ર ગીતો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને [[આર. ડી. બર્મન|રાહુલ દેવ બર્મને]] કંપોઝ કર્યા હતા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ દ્વારા રચિત તેમનાં ઘણાં ગીતો ગીતકાર આનંદ બક્ષીએ લખ્યાં હતાં. તેમણે ''અમર પ્રેમ'' (૧૯૭૨), ''કારવાં'' (૧૯૭૧), ''કટી પતંગ'' (૧૯૭૧) અને ''આંધી'' (૧૯૭૫) ફિલ્મોમાં રાહુલ દેવ બર્મન સાથે ઘણા હિટ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=RaafAAAAMAAJ|title=Lata Mangeshkar: A Biography|date=1995|publisher=UBS Publishers' Distributors|isbn=978-81-7476-023-4|pages=45–47|language=en}}</ref> ૧૯૭૩માં, આર. ડી. બર્મન દ્વારા રચિત અને ગુલઝાર દ્વારા લિખિત ફિલ્મ ''પરિચય''ના ગીત "બીતી ના બિતાઈ" માટે તેમને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયક તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{Cite web|title=10 facts you should know about Lata Mangeshkar|url=https://www.rediff.com/movies/report/10-facts-you-should-know-about-lata-mangeshkar/20160928.htm|access-date=6 February 2022|website=Rediff|language=en}}</ref> ૧૯૭૪માં તેમણે સલિલ ચૌધરી દ્વારા રચિત અને વાયલાર રામવર્મા દ્વારા લિખિત ફિલ્મ ''નેલુ'' માટે તેમનું એકમાત્ર મલયાલમ ગીત "કડાલી ચેનકડાલી" ગાયું હતું.<ref>{{Cite web|title=Did you know THIS is the only song sung by Lata Mangeshkar in Malayalam? – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/did-you-know/did-you-know-this-is-the-only-song-sung-by-lata-mangeshkar-in-malayalam/articleshow/89381387.cms|access-date=6 February 2022|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lataji's only Malayalam song 'Kadali Chenkadali' is a sweet reminiscence for Malayalis|url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/movie-news/lataji-s-only-malayalam-song-kadali-chenkadali-is-a-sweet-reminiscence-for-malayalis-lata-mangeshkar-1.6423687|access-date=6 February 2022|website=Mathrubhumi|language=en|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206052423/https://english.mathrubhumi.com/movies-music/movie-news/lataji-s-only-malayalam-song-kadali-chenkadali-is-a-sweet-reminiscence-for-malayalis-lata-mangeshkar-1.6423687|url-status=dead}}</ref> ૧૯૭૫માં, કલ્યાણજી આનંદજી દ્વારા રચિત ફિલ્મ ''કોરા કાગઝ''ના ગીત "રૂઠે રૂઠે પિયા" માટે તેણીને ફરીથી રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last1=Deora|first1=Mohan|url=https://books.google.com/books?id=SyCwDgAAQBAJ|title=On Stage with Lata|last2=Shah|first2=Rachana|date=10 February 2017|publisher=Harper Collins|isbn=978-93-5264-317-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Voice of India: A tribute to the legendary Lata Mangeshkar|url=https://www.lifestyleasia.com/ind/culture/entertainment/voice-of-india-a-tribute-to-the-legendary-lata-mangeshkar/|access-date=6 February 2022|website=Lifestyle Asia India|language=en-US}}</ref><ref>{{Citation|title=Kora Kagaz – All Songs – Download or Listen Free – JioSaavn|date=4 May 1974|url=https://www.jiosaavn.com/album/kora-kagaz/dR43oIEWUgs_|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206224633/https://www.jiosaavn.com/album/kora-kagaz/dR43oIEWUgs_}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાથી, તેમણે ભારત અને વિદેશમાં ઘણા કોન્સર્ટ પણ કર્યા હતા, જેમાં અનેક ચેરિટી કોન્સર્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિદેશમાં તેમની પ્રથમ કોન્સર્ટ ૧૯૭૪માં લંડનના રોયલ આલ્બર્ટ હોલમાં થઇ હતી.<ref name="highbeammilestones">{{cite news |title=Milestones in the life of melody queen Lata Mangeshkar |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-1562587031.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208011559/https://www.highbeam.com/doc/1P3-1562587031.html |url-status=dead |archive-date=8 February 2016 |date=27 September 2008 |newspaper=Hindustan Times (New Delhi, India) |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |access-date=18 January 2018}}</ref> તેમણે [[મીરાંબાઈ]]ના ભજનોનું એક આલ્બમ, "ચલા વહી દેશ" પણ બહાર પાડ્યું હતું, જે તેમના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર દ્વારા રચિત હતું.<ref>{{Citation|title=Lata Mangeshkar – 'Chala Vahi Des' & Meera Bhajans|url=https://www.discogs.com/release/11293304-Lata-Mangeshkar-Chala-Vahi-Des-Meera-Bhajans|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે અન્ય બિન-ફિલ્મી આલ્બમો બહાર પાડ્યા, જેમ કે તેણીએ ગાલિબ ગઝલોનો સંગ્રહ, મરાઠી લોકગીતોનું આલ્બમ, ગણેશ આરતીનું આલ્બમ અને શ્રીનિવાસ ખલે દ્વારા રચિત સંત તુકારામના "અભંગ" નું આલ્બમ બહાર પાડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|last=Desk|first=India TV News|date=2 September 2011|title=Marathi Music Director Shrinivas Khale Dead|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/marathi-music-director-shrinivas-khale-dead-2859.html|access-date=6 February 2022|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Lata Mangeshkar – Aajolchi Gaani Koli Geete – Samagra – Vol- 03 – Lata Mangeshkar, Hemanta Kumar Mukhopadhyay – Download or Listen Free – JioSaavn|date=31 December 1991|url=https://www.jiosaavn.com/album/lata-mangeshkar---aajolchi-gaani-koli-geete---samagra---vol--03/8OpxcShb6Hk_|language=en-US|access-date=6 February 2022|archivedate=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220206142331/https://www.jiosaavn.com/album/lata-mangeshkar---aajolchi-gaani-koli-geete---samagra---vol--03/8OpxcShb6Hk_}}</ref> ૧૯૭૦ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે અગાઉ જેમની સાથે કામ કર્યું હતું તેવા સંગીતકારોના સંતાનો સાથે કામ કર્યું હતું. આમાંના કેટલાક સંગીતકારોમાં સચિન દેવ બર્મનના પુત્ર રાહુલ દેવ બર્મન, રોશનના પુત્ર રાજેશ રોશન, સરદાર મલિકના પુત્ર અનુ મલિક અને ચિત્રગુપ્તના પુત્રો આનંદ-મિલિંદનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book|last=Islam|first=Tariqul|url=https://books.google.com/books?id=qHrwjwEACAAJ|title=Influence of Lata Mangeshkar's Songs in My Songs & Life|date=21 February 2016|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5301-3643-8|language=en}}</ref> તેમણે [[આસામી ભાષા]]માં પણ ઘણા ગીતો ગાયા હતા અને આસામી સંગીતકાર [[ભુપેન હજારિકા]] સાથે ખૂબ જ સારા સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. તેમણે તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઘણાં ગીતો ગાયાં હતાં. ''રૂદાલી'' (૧૯૯૩)ના ગીત "દિલ હૂમ હૂમ કરે" એ તે વર્ષે સૌથી વધુ વિક્રમી વેચાણ નોંધાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news |title=Bhupen Hazarika inspired millions across generations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bhupen-hazarika-inspired-millions-across-generations/articleshow/67693241.cms |date=25 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:E97nxihRd4YJ:https://timesofindia.indiatimes.com/india/bhupen-hazarika-inspired-millions-across-generations/articleshow/67693241.cms+&cd=10&hl=en&ct=clnk&gl=in |archive-date=27 October 2020 |newspaper=The Times of India |department=India News |agency=Press Trust of India (PTI) |language=en |access-date=5 February 2022 }}</ref> === ૧૯૮૦ === ૧૯૮૦ના દાયકાથી લતા મંગેશકરે ''સિલસિલા'' (૧૯૮૧), ''ફાસલે'' (૧૯૮૫), ''વિજય'' (૧૯૮૮) અને ''ચાંદની'' (૧૯૮૯) ફિલ્મમાં સંગીત દિગ્દર્શક શિવહરી સાથે તથા ''ઉસ્તાદી ઉસ્તાદ સે'' (૧૯૮૧), ''બેઝુબાન'' (૧૯૮૨), ''વો જો હસીના'' (૧૯૮૩), ''યે કેસા ફર્ઝ'' (૧૯૮૫) અને ''મૈને પ્યાર કિયા'' (૧૯૮૯) ફિલ્મમાં રામ લક્ષ્મણ સાથે કામ કર્યું હતું. તેમણે ''કર્ઝ'' (૧૯૮૦), ''એક દુજે કે લિયે'' (૧૯૮૧), ''સિલસિલા'' (૧૯૮૧), ''પ્રેમ રોગ'' (૧૯૮૨), ''હીરો'' (૧૯૮૩), ''પ્યાર ઝુકતા નહી'' (૧૯૮૫), ''રામ તેરી ગંગા મૈલી'' (૧૯૮૫), ''નગીના'' (૧૯૮૬), અને ''રામ લખન'' (૧૯૮૯) જેવી અન્ય ફિલ્મોમાં પણ ગીતો ગાયા હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=Lata Mangeshkar|url=https://www.discogs.com/artist/342906-Lata-Mangeshkar|access-date=6 February 2022|website=Discogs|language=en}}</ref><ref name="auto1" /> ''સંજોગ'' (૧૯૮૫) ફિલ્મનું તેમનું ગીત "ઝુ ઝુ ઝુ યશોદા કા નંદલાલા" ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Lata Mangeshkar and Ram-Laxman are back together |url=https://www.imdb.com/news/ni0634155/ |website=IMDb |access-date=8 November 2016}}</ref><ref name=":0" /> ૧૯૮૦ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં, તેમણે અનુક્રમે ''આનંદ'' (૧૯૮૭) અને ''સત્યા'' (૧૯૮૮) ફિલ્મો માટે સંગીતકાર [[ઇલીયારાજા|ઇલૈયારાજા]]ના ગીતો "અરારો અરારો" અને "વલાઇ ઓસાઈ" ની બે એક પછી એક પ્રસ્તુતિઓ સાથે તમિલ ફિલ્મોમાં પુનરાગમન કર્યું હતું.<ref>{{Cite book|last=Bharatan|first=Raju|url=https://books.google.com/books?id=YE-9AAAACAAJ|title=Lata Mangeshkar: A Biography|date=1995|publisher=UBS Publishers' Distributors|isbn=978-81-7476-023-4|pages=58–63|language=en}}</ref> ૧૯૮૦ના દાયકામાં, સંગીતકાર જોડી લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથે લતાએ તેમની સૌથી મોટી હિટ ફિલ્મોના ગીતો ગાયા હતાં. જેમાં,''આશા'' (૧૯૮૦)માં "શીશા હો યા દિલ હો", ''કર્ઝ'' (૧૯૮૦)માં "તુ કિતને બરસ કા", ''દોસ્તાના'' (૧૯૮૦)માં "કિતના આસાન હૈ", ''આસ પાસ'' (૧૯૮૦)માં "હમ કો ભી ગમ", ''નસીબ'' (૧૯૮૦) માં "મેરે નસીબ મેં", ''ક્રાંતિ''(૧૯૮૦)માં, "ઝિંદગીકી ના તૂટે" નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ''એક દુજે કે લિયે'' (૧૯૮૧)માં "સોલા બારસ કી", પ્રેમ રોગ (૧૯૮૨)માં "યે ગલિયાં યે ચૌબારા", અર્પણ (૧૯૮૩)માં "લિખનેવાલે ને લિખ ડાલે", 'અવતાર(૧૯૮૩)માં "દિન મહીને સાલ", ''હીરો'' (૧૯૮૩)માં "પ્યાર કરનેવાલે" અને "નિંદિયા સે જાગી", સંજોગ (૧૯૮૫)માં "ઝુ ઝુ ઝુ યશોદા", મેરી જંગ (૧૯૮૫)માં "ઝિંદગી હર કદમ", ''યાદોં કી કસમ'' (૧૯૮૫)માં "બૈઠ મેરે પાસ", રામ અવતાર (૧૯૮૮)માં "ઉંગલી મેં અંગૂઠી" અને રામ લખન (૧૯૮૯)માં "ઓ રામજી તેરે લખન ને" જેવા ગીતો ખૂબ જ લોકપ્રિય નીવડ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/17-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-x |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend&nbsp;— Part X |first1=Amjad |last1=Parvez |date=17 August 2014 |work=DailyTimes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722141942/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/17-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-x |archive-date=22 July 2015}}</ref> આ વર્ષોમાં લતા માટે રાહુલ દેવ બર્મનની કેટલીક રચનાઓમાં ''અલીબાબા ઔર ૪૦ ચોર'' (૧૯૮૦)માં "આજા સર-એ-બાઝાર", ''ફિર વોહી રાત'' (૧૯૮૧)માં "બિંદીયા તરસે", ''સિતારા'' (૧૯૮૧)માં "થોડી સી જમીન", રોકી (૧૯૮૧)માં "ક્યા યહી પ્યાર હૈ", ''લવ સ્ટોરી'' (૧૯૮૧)માં "દેખો મૈંને દેખા", ''કુદરત'' (૧૯૮૧)માં "તુને ઓ રંગીલે" , શક્તિ (૧૯૮૧)માં "જાને કૈસે કબ" વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. બેતાબ (૧૯૮૩)માં "જબ હમ જવાન હોંગે", ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યું હતું, ''અગર તુમ ના હોતે'' (૧૯૮૩)માં "હમે ઔર જીને", ''માસૂમ'' (૧૯૮૩)માં "તુઝસે નારાઝ નહીં", ''બડે દિલ વાલા'' (૧૯૮૩)માં "કહીં ન જા", ''સની''માં "જાને ક્યા બાત" (૧૯૮૪), અર્જુન (૧૯૮૫)માં "ભૂરી ભુરી આંખે", સાગર (૧૯૮૫)માં "સાગર કિનારે", ''સવેરેવાલી ગાડી'' (૧૯૮૬)માં "દિન પ્યાર કે આયેંગે" તેમના અન્ય લોકપ્રિય ગીતો છે. લતાએ રફી સાથે ''સ્વયંવર'' (૧૯૮૦)માં "મુઝે છૂ રહી હૈં", ''જોની આઇ લવ યુ'' (૧૯૮૨)માં "કભી કભી બેઝુબાન", ''કામચોર'' (૧૯૮૨)માં "તુજ સંગ પ્રીત", ''ખુદ્દાર'' (૧૯૮૨)માં "અંગ્રેજી મેં કહેતે હૈ", ''નિશાન'' (૧૯૮૩)માં "અખિયોં હી અખિયોં મેં", ''આખિર ક્યોં'' (૧૯૮૫)માં "દુશ્મન ના કરે", ''દિલ તુઝકો દિયા'' (૧૯૮૭) માં "વાદા ના તોડ", જેવા યુગલ ગીતો ગાયા હતા. બપ્પી લહિરીએ લતા માટે કેટલાક ગીતોની રચના કરી હતી, જેમાં ''સબૂત'' (૧૯૮૦)માં "દૂરિયાં સબ મીટા દો", ''પતિતા'' (૧૯૮૦)માં "બૈઠે બૈઠે આજ આયી", ''સમજૂતી'' (૧૯૮૦)માં "જાને ક્યૂં મુઝે", ''જ્યોતિ'' (૧૯૮૧)માં "થોડા રેશમ લગતા હૈ", ''પ્યાસ'' (૧૯૮૨)માં "દર્દ કી રાગિની", અને ''હિંમતવાલા'' (૧૯૮૩)માં "નૈનો મેં સપના" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલ) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=https://apnaorg.com/articles/lata-3/index.shtml |title=Lata Mangeshkar&nbsp;— the living legend Part IX to XII |first1=Amjad |last1=Parvez |date= 16–19 August 2014 |website=apnaorg.com}}</ref> ખય્યામે ૮૦ના દાયકામાં પણ તેમની સાથે કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું અને ''થોડિસી બેવફાઇ'' (૧૯૮૦)માં "હઝાર રાહેં મુડ" (કિશોર કુમાર સાથે યુગલગીત), ''ચંબલ કી કસમ'' (૧૯૮૦)ના "સિમટી હુયી", ''દર્દ'' (૧૯૮૧)માં "ના જાને ક્યા હુઆ", ''દિલ-એ-નાદાન'' (૧૯૮૨), "ચાંદ કે પાસ" જેવા ગીતો કમ્પોઝ કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemasangeet.com/lata-mangeshkar/interviews/khayyam-speaks-on-lata.html|title=Khayyam Speaks on Lata|publisher=cinemasangeet.com}}</ref> ૮૦ના દાયકા દરમિયાન લતાએ રવિન્દ્ર જૈન માટે ''રામ તેરી ગંગા મૈલી'' (૧૯૮૫)માં "સુન સાહિબા સુન", ઉષા ખન્ના માટે ''શમા'' (૧૯૮૧)માં "ચાંદ અપના સફર", ''સૌતન'' (૧૯૮૩)માં "શાયદ મેરી શાદી" અને "ઝિંદગી પ્યાર કા" ''સૌતન કી બેટી'' (૧૯૮૩)માં "હમ ભૂલ ગયે રે" જેવા હિટ ગીતો ગાયા હતા. મંગેશકરે ''ચક્ર'' (૧૯૮૧)માં "કાલે કાલે ગેહરે સાયે", ''ધનવાન'' (૧૯૮૧)માં "યે આંખે દેખ કર" અને "કુછ લોગ મોહબ્બત કો", ''મશાલ'' (૧૯૮૪) માં "મુઝે તુમ યાદ કરના", ''શહેનશાહ'' (૧૯૮૯)માં અમર-ઉત્પલ માટે "જાને દો જાને દો મુજે", ''ગંગા જમના સરસ્વતી'' (૧૯૮૮)માં "સાજન મેરા ઉસ પાર" તથા ''વારિસ'' (૧૯૮૯)માં ઉત્તમ જગદીશ માટે "મેરે પ્યાર કી ઉમર" ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://urgetofly.blogspot.com/2008/04/my-favourite-lata-mangeshkar-songs-1980s.html|title=Khwaahish-e-Parwaaz|author=Aditya Pant|date=27 April 2008}}</ref> જૂન ૧૯૮૫માં, યુનાઇટેડ વે ઓફ ગ્રેટર ટોરોન્ટોએ તેમને મેપલ લીફ ગાર્ડન ખાતે કાર્યક્રમ આપવા આમંત્રણ આપ્યું હતું. એની મરેની વિનંતીથી,<ref>{{Cite web|title=How Many Languages Has Lataji Sung In? - Rediff.com|url=https://www.rediff.com/movies/report/how-many-languages-has-lataji-sung-in/20220206.htm|access-date=6 February 2022|website=m.rediff.com}}</ref> લતાએ પોતાનું ગીત "યુ નીડ મી" ગાયું હતું. ૧૨,૦૦ લોકોએ આ કોન્સર્ટમાં હાજરી આપી હતી, જેણે ચેરિટી માટે ૧૫૦,૦૦૦ ડૉલર એકત્ર કર્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Top Indian songstress sings for United Way |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19850611&id=1n0xAAAAIBAJ&pg=5832,123310 |work=The Montreal Gazette |agency=CP, Google News Archive|date=11 June 1985|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/1985/10/12/world/no-headline-074141.html | work=The New York Times | first=Douglas | last=Martin | title=No Headline | date=12 October 1985}}</ref> === ૧૯૯૦ === ૧૯૯૦ના દાયકામાં મંગેશકરે આનંદ-મિલિંદ, નદીમ-શ્રવણ, જતીન-લલિત, દિલીપ સેન-સમીર સેન, ઉત્તમ સિંહ, અનુ મલિક, આદેશ શ્રીવાસ્તવ અને એ. આર. રહેમાન સહિતના સંગીત દિગ્દર્શકો સાથે રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. તેમણે કેટલાક બિન-ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં જગજીત સિંઘ સાથેની ગઝલોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar, Thank You For The Music|url=https://www.ndtv.com/entertainment/lata-mangeshkar-thank-you-for-the-music-2751845|access-date=6 February 2022|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 October 2011|title=Lata Mangeshkar reacts to Jagjit Singh's death|url=https://www.hindustantimes.com/music/lata-mangeshkar-reacts-to-jagjit-singh-s-death/story-8ngbpnEGro4WzIv7FApbFK.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Dilip Sen-Sameer Sen – Aaina|url=https://www.discogs.com/master/1322215-Dilip-Sen-Sameer-Sen-Aaina|language=en|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=RIPDidi: Uttam Singh remembers Lata Mangeshkar, 'Poore raaste hum log hansi-mazak karte jaate the'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/ripdidiuttam-singh-remembers-lata-mangeshkar-poore-raaste-hum-log-hansi-mazak-karte-jaate-the-101644155979382.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Das |first1=Sheela |title=Aadesh Shrivastava: 10 memorable tracks of the talented composer |url=https://www.bollywoodmantra.com/news/aadesh-srivastava-10-memorable-tracks-of-the-talented-composer/19077/ |date=5 September 2015 |website=Bollywood Mantra |language=en-US |access-date=6 February 2022 |archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120012654/https://www.bollywoodmantra.com/news/aadesh-srivastava-10-memorable-tracks-of-the-talented-composer/19077/ |url-status=dead }}</ref> તેમણે કુમાર સાનુ, અમિત કુમાર, [[એસ. પી. બાલાસુબ્રમણ્યમ]], ઉદિત નારાયણ, હરિહરન, સુરેશ વાડેકર, મોહમ્મદ અઝીઝ, અભિજીત ભટ્ટાચાર્ય, રૂપ કુમાર રાઠોડ, વિનોદ રાઠોડ, ગુરદાસ માન અને [[સોનૂ નિગમ]] સાથે પણ ગીતો ગાયાં છે.<ref>{{Cite book|last=DESAI|first=MALAY ASHOKKUMAR|url=https://books.google.com/books?id=5co7EAAAQBAJ&dq=lata+mangeshkar+Kumar+Sanu,+Amit+Kumar,+S.+P.+Balasubrahmanyam,+Udit+Narayan,&pg=PA6|title=TREND SETTERS OF PLAYBACK SINGING|publisher=Sankalp Publication|isbn=978-93-90636-35-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: 'Queen of Melody' who redefined music in India|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/lata-mangeshkar-queen-of-melody-who-redefined-music-in-india-1078554.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> ૧૯૯૦માં તેમણે હિન્દી ફિલ્મો માટે પોતાનું પ્રોડક્શન હાઉસ શરૂ કર્યું હતું, જેણે ગુલઝાર દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ''લેકિન''નું નિર્માણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મના "યારા સિલી સિલી" ગીતની પ્રસ્તુતિ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયકનો ત્રીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો, જેને તેમના ભાઈ હૃદયનાથ દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=Gulzar calls Lata Mangeshkar 'voice of our culture' says she is 'beyond words'|url=https://zeenews.india.com/people/gulzar-calls-lata-mangeshkar-voice-of-our-culture-says-she-is-beyond-words-2434071.html|access-date=6 February 2022|website=Zee News|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lata Mangeshkar is beyond words: Gulzar – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-is-beyond-words-gulzar/articleshow/89384992.cms|access-date=6 February 2022|website=The Times of India|language=en}}</ref> તેમણે તે સમયે યશ ચોપરા અને તેમના પ્રોડક્શન હાઉસ યશ રાજ ફિલ્મ્સની લગભગ તમામ ફિલ્મો માટે ગીતો ગાયા છે, જેમાં ''ચાંદની'' (૧૯૮૯), ''લમ્હે'' (૧૯૯૧), ''ડર'' (૧૯૯૩), ''યે દિલ્લગી'' (૧૯૯૪), ''દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે'' (૧૯૯૫), ''દિલ તો પાગલ હૈ'' (૧૯૯૭) અને ત્યારબાદ ''મોહબ્બતેં'' (૨૦૦૦), ''મુઝસે દોસ્તી કરોગે'' (૨૦૦૨) અને ''વીર-ઝારા'' (૨૦૦૪)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|date=21 October 2020|title=Lata Mangeshkar remembers Yash Chopra on his death anniversary: I can't forget the love and respect he gave me|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-remembers-yash-chopra-his-death-anniversary-i-can-t-forget-love-and-respect-he-gave-me-569678|access-date=6 February 2022|website=PINKVILLA|language=en|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206142639/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/lata-mangeshkar-remembers-yash-chopra-his-death-anniversary-i-can-t-forget-love-and-respect-he-gave-me-569678|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 September 2012|title=Yash Chopra's muse Lata Mangeshkar missing from his next|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/yash-chopra-s-muse-lata-mangeshkar-missing-from-his-next/story-G8aGYE9QITR8SCvbkWIGeO.html|access-date=6 February 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chaudhury|first=Bodrul|date=16 September 2012|title=Lata Mangeshkar will not be singing for Yash Chopra's Jab Tak Hai Jaan|url=https://bollyspice.com/lata-mangeshkar-will-not-be-singing-for-yash-chopras-jab-tak-hai-jaan/|access-date=6 February 2022|website=BollySpice.com – The latest movies, interviews in Bollywood|language=en-US}}</ref> ૧૯૯૦ દરમિયાન તેમણે રામલક્ષ્મણ સાથે ''પત્થર કે ફૂલ'' (૧૯૯૧), ''૧૦૦ ડેઝ'' (૧૯૯૧), ''મહેબૂબ મેરે મહેબૂબ'' (૧૯૯૨), ''સાતવાં આસમાન'' (૧૯૯૨), ''આઇ લવ યુ'' (૧૯૯૨), ''દિલ કી બાઝી'' (૧૯૯૩), ''અંતિમ ન્યાય'' (૧૯૯૩), ''ધ મેલોડી ઓફ લવ'' (૧૯૯૩), ''ધ લો'' (૧૯૯૪), ''હમ આપકે હૈ કોન'' (૧૯૯૪), ''મેઘા'' (૧૯૯૬), ''લવ કુશ'' (૧૯૯૭), ''મનચલા'' (૧૯૯૯), અને ''દુલ્હન બનુ મૈં તેરી'' (૧૯૯૯) જેવી ફિલ્મોના ગીતો ગાયાં હતા.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://m.zeesangam.com/entertainment/celebrity-profile/Lata-Mangeshkar.htm|access-date=6 February 2022|website=m.zeesangam.com|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206144727/http://m.zeesangam.com/entertainment/celebrity-profile/Lata-Mangeshkar.htm|url-status=dead}}</ref> [[એ. આર. રહેમાન|એ. આર. રહેમાને]] આ સમયગાળા દરમિયાન તેમની સાથે કેટલાક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જેમાં ''દિલ સે''માં "જિયા જલે", ''વન ટુ કા ફોર'' માં "ખામોશિયાં ગુનગુનાને લગી", ''પુકાર''માં "એક તૂ હી ભરોસા", ઝુબેદામાં "પ્યારા સા ગાંવ" અને "સો ગયે હૈં", ''રંગ દે બસંતી''માં "લુક્કા ચુપ્પી", લગાનમાં "ઓ પલાનહારે"નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite magazine|url=http://indiatoday.intoday.in/story/lata-mangeshkar-ar-rahman-music-raunaq/1/393368.html|title=When Lata Mangeshkar took 3-and-a-half months to record for AR Rahman|magazine=India Today}}</ref> તેણીએ "એક તુ હી ભરોસા" ગીત ગાતી વખતે ફિલ્મ ''પુકાર''માં ઓન-સ્ક્રીન હાજરી આપી હતી.<ref>{{Cite web|title=A rediff.com Special --- Pukar|url=https://www.rediff.com/broadband/2000/jan/24pukar.htm|access-date=6 February 2022|website=www.rediff.com}}</ref> ૧૯૯૪માં તેમણે શ્રદ્ધાંજલિ – માય ટ્રિબ્યુટ ટુ ધ ઇમોર્ટલ્સ આલ્બમ પ્રદર્શિત કર્યું હતું.[૧૦૯] આ આલ્બમની ખાસ વિશેષતા એ છે કે લતા મંગેશકરે તે સમયના અમર ગાયકોને તેમના કેટલાક ગીતો પોતાના અવાજમાં રજૂ કરીને તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે. આલ્બમમાં કે.એલ.સાયગલ, [[કિશોર કુમાર]], [[મોહમ્મદ રફી]], હેમંત કુમાર, [[મુકેશ]], પંકજ મલ્લિક, ગીતા દત્ત, ઝોહરાબાઈ, અમીરબાઈ, પારૂલ ઘોષ અને કાનન દેવીના ગીતો છે. તેણે રાહુલ દેવ બર્મનના પહેલા અને છેલ્લા બંને ગીતો ગાયા હતા. ૧૯૯૪માં તેમણે રાહુલ દેવ બર્મન માટે ૧૯૪૨ અ લવ સ્ટોરીનું "કુછ ના કહો" ગીત ગાયું હતું. ૧૯૯૯માં તેમના નામનું પરફ્યુમ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web | url = http://www.rediff.com/entertai/1999/nov/03lata.htm | title = A perfume called Lata | author = Suparn Verma | work = Rediff.com | date = 3 November 1999 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> આ જ વર્ષે લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ માટે તેમને ઝી સિને એવોર્ડ પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.zeecinema.com/events/zca/videos/lifetime-achievement-award-lata-mangeshkar|title=Lifetime Achievement Award: Lata Mangeshkar|date=24 August 2015|website=Zee Cinema|access-date=9 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-date=12 નવેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112073848/http://www.zeecinema.com/events/zca/videos/lifetime-achievement-award-lata-mangeshkar|url-status=dead}}</ref> ૧૯૯૯માં તેમને [[રાજ્ય સભા]]ના સભ્ય તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://rajyasabha.gov.in/publ/pandp/book2.htm |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |publisher=Rajya Sabha Secretariat, Government of India |access-date=13 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927182238/http://rajyasabha.gov.in/publ/pandp/book2.htm |archive-date=27 September 2007 |url-status=dead}} {{dead link|date=November 2016}} </ref> જો કે, તેઓ રાજ્ય સભાના સત્રોમાં નિયમિત રીતે હાજરી આપતા ન હતા, જેના કારણે ગૃહના કેટલાક સભ્યો જેવા કે, ઉપસભાપતિ નજમા હેપ્તુલ્લાહ, [[પ્રણવ મુખર્જી]] અને [[શબાના આઝમી]] દ્વારા તેમની ટીકા કરવામાં આવી હતી.<ref name="toi_unequal_music">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/29780945.cms | title = Unequal music | author = Viral Bhayani | newspaper = The Times of India | date = 29 November 2002 | access-date = 13 August 2007 }}</ref><ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/39009721.cms | title = Straight Answers | newspaper = The Times of India | date = 2 March 2003 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> તેમણે પોતાની ગેરહાજરીનું કારણ ખરાબ સ્વાસ્થ્ય ગણાવ્યું હતું. એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સંસદસભ્ય તરીકે તેમણે દિલ્હીમાં પગાર, ભથ્થું કે સરકારી આવાસનો લાભ લીધો ન હતો.<ref name="toi_unequal_music"/><ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/39305376.cms | title = Leave me alone, says Lata | newspaper = The Times of India | date = 5 March 2003 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> === ૨૦૦૦ === ૨૦૦૧માં લતા મંગેશકરને ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[ભારત રત્ન]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref name="auto">{{Cite web|title=Lata Mangeshkar: Awards and recognitions received by the legendary singer|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/lata-mangeshkar-awards-and-recognitions-received-by-the-legendary-singer-8045151.html|access-date=6 February 2022|website=Moneycontrol|language=en}}</ref> તે જ વર્ષે, તેમણે પુણેમાં માસ્ટર દીનાનાથ મંગેશકર હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી, જેનું સંચાલન લતા મંગેશકર મેડિકલ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું (જેની સ્થાપના ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ માં મંગેશકર પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી). ૨૦૦૫માં, તેમણે સ્વરાંજલિ નામનું જ્વેલરી કલેક્શન ડિઝાઇન કર્યું હતું, જેનું નિર્માણ ભારતીય ડાયમંડ એક્સપોર્ટ કંપની એડોરાએ કર્યું હતું. ક્રિસ્ટીઝની હરાજીમાં આ સંગ્રહમાંથી પાંચ નમૂનાઓએ ૧૦૫,૦૦૦ પાઉન્ડ એકઠા કર્યા હતા, અને આ નાણાંનો કેટલોક હિસ્સો ૨૦૦૫ના કાશ્મીર ધરતીકંપ રાહત માટે દાનમાં આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Lata Mangeshkar's jewellery collection raises quake relief funds | url = http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/18569.html | date = 28 November 2005 | access-date = 13 August 2007 | archive-date = 30 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930165013/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/18569.html | url-status = dead }}</ref> ૨૦૦૧માં, તેમણે ''લજ્જા'' ફિલ્મ માટે, સંગીતકાર [[ઇલીયારાજા]] સાથે પોતાનું પ્રથમ હિન્દી ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું; તેણીએ અગાઉ ઇલિયારાજા દ્વારા તમિલ અને તેલુગુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યાં હતાં.<ref>{{Cite web|last=jha|first=subhash k|date=28 January 2018|title=Showbiz world welcomes Ilayaraja's Padma |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/music/280118/showbiz-world-welcomes-ilayarajas-padma.html|access-date=6 February 2022|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> તેમનું ગીત "વાદા ન તોડ" ને ફિલ્મ ''ઇટર્નલ સનશાઇન ઓફ ધ સ્પોટલેસ માઇન્ડ'' (૨૦૦૪) અને તેના સાઉન્ડટ્રેકમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=Eternal Sunshine News|url=https://www.beingcharliekaufman.com/index.php/recent-news-105|access-date=6 February 2022|website=BeingCharlieKaufman.com|language=en-gb}}</ref> ૨૧ જૂન, ૨૦૦૭ના રોજ, તેમણે ''સાદગી'' આલ્બમ બહાર પાડ્યું, જેમાં જાવેદ અખ્તર દ્વારા લખાયેલા અને મયુરેશ પાઇ દ્વારા કમ્પોઝ થયેલા આઠ ગઝલ પ્રકારના ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | url = http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1105020 | title = Lata Mangeshkar launches new album 'Saadgi' | work = Daily News & Analysis | date = 21 June 2007 | access-date = 13 August 2007 }}</ref> === ૨૦૧૦ === ૧૨ એપ્રિલ, ૨૦૧૧ના રોજ લતા મંગેશકરે ''સરહદેં : મ્યુઝિક બિયોન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ'' નામનું આલ્બમ બહાર પાડ્યું હતું, જેમાં તેમના અને મહેંદી હસનનું (પાકિસ્તાનના ફરહાદ શહજાદ દ્વારા લખાયેલું) યુગલ ગીત "તેરા મિલના બહુત અચ્છા લગે" નો સમાવેશ થાય છે. આ આલ્બમમાં ઉષા મંગેશકર, સુરેશ વાડકર, હરિહરન, [[સોનૂ નિગમ]], રેખા ભારદ્વાજ અને અન્ય એક પાકિસ્તાની ગાયક ગુલામ અલી છે.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lata-mangeshkar-nevaan-nigam-steal-sarhadein--show/779445/2 |title=Lata Mangeshkar, Nevaan Nigam steal Sarhadein show |newspaper=The Indian Express|date=22 April 2011 |access-date=6 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Jha |first=Pawan |title=सरहदें- एक अच्छी कोशिश |trans-title='Border' – A good try |url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment/2011/04/110420_sarhaden_music_review_pkp |date=21 April 2011 |website=BBC |language=hi |access-date=5 April 2019}}</ref> ૧૪ વર્ષના અંતરાલ બાદ, તેમણે સંગીતકાર નદીમ-શ્રવણ માટે ''બેવફા'' (૨૦૦૫)નું "કૈસે પિયા સે" ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/lata/20030103.htm |title=Lata records song with Nadeem&nbsp;— Rediff.com Movies |work=Rediff.com |date=3 January 2003 |access-date=6 August 2014}}</ref> ''પેજ ૩'' (૨૦૦૫) માટે "કિતને અજીબ રિશ્તે હૈં યહાં પર" અને જેલ (૨૦૦૯) માટે "દાતા સુન લે", ફિલ્મ ''સતરંગી પેરાશૂટ'' (૨૦૧૧) માટે "તેરે હસ્ને સાઇ મુઝેકો" રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lata-records-for-satrangee-parachute/725710/ |title=Lata records for Satrangee Parachute |newspaper=The Indian Express|date=17 December 2010 |access-date=6 August 2014}}</ref> વિરામ બાદ તેઓ પાર્શ્વ ગાયન ક્ષેત્રે પાછા ફર્યા હતા અને પોતાના સ્ટુડિયોમાં ''ડુન્નો વાય ટુ - લાઇફ ઇસ મોમેન્ટ'' માટે ગીત "જીના ક્યા હૈ, જાના મૈને" રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite news |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Lata-is-back-in-playback/articleshow/35332103.cms |title=Lata is back in playback |newspaper=Mumbai Mirror |date=19 May 2014 |access-date=6 August 2014 |archive-date=8 ઑગસ્ટ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808045451/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Lata-is-back-in-playback/articleshow/35332103.cms |url-status=dead }}</ref> ૨૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૨ના રોજ, તેમણે મયુરેશ પાઇ દ્વારા રચિત ''સ્વામી સમર્થ મહા મંત્ર'' નામના ભજનોના આલ્બમ સાથે પોતાનું મ્યુઝિક લેબલ, એલએમ મ્યુઝિક લોન્ચ કર્યું હતું. તેમણે આ આલ્બમમાં તેમની નાની બહેન ઉષા સાથે ગીત ગાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_lata-mangeshkar-launches-music-label-with-bhajan-album_1770588 |title=Lata Mangeshkar launches music label with 'bhajan 'album &#124; Latest News & Updates at Daily News & Analysis |work=Daily News and Analysis|date=28 November 2012 |access-date=6 August 2014}}</ref> ૨૦૧૪ માં, તેણીએ બંગાળી આલ્બમ, ''સુરોધ્વનિ''નું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું, જેમાં સલીલ ચૌધરીની કવિતાનો સમાવેશ થાય છે, જેને પાઇ દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Citation|title=Shurodhwani (Full Song & Lyrics) – Lata Mangeshkar – Download or Listen Free – JioSaavn|date=25 September 2014|url=https://www.jiosaavn.com/song/shurodhwani/MgopeydoDkY|language=en-US|access-date=6 February 2022}}</ref> ૩૦ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ લતા મંગેશકરે [[ભારતીય ભૂમિસેના|ભારતીય સેના]] અને રાષ્ટ્રને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે મયુરેશ પાઇ દ્વારા રચિત "સૌગંધ મુઝે ઇઝ મિટ્ટી કી" ગીત રજૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite magazine |title=Lata Mangeshkar sings poem Modi recited after Balakot airstrikes, PM says it's inspirational |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-poem-lata-mangeshkar-song-saugandh-mujhe-iss-mitti-ki-1490334-2019-03-30 |date=30 March 2019 |magazine=India Today |access-date=2 April 2019}}</ref> == ગીતો == === ગુજરાતી ગીતો === * માને તો મનાવી લેજો રે, ઓધાજી રે મારા વાલાને વઢીને કેજો રે * દીકરી તો પારકી થાપણ કહેવાય * [[વૈષ્ણવ જન તો]] * હે કાનુડા તોરી ગોવાલણ * હંસલા હાલો ને હવે મોતીડા નહિ રે જડે == માંદગી અને અવસાન == ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ લતા મંગેશકરને હળવા લક્ષણો સાથે [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોરોનાવાયરસ]] સંક્રમણનું નિદાન થયું હતું અને તેમને મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલના ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ (આઈસીયુ)માં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની તબિયતમાં "નજીવો સુધારો" થયા બાદ તેમનું વેન્ટિલેટર હટાવી દેવાયું હતું;<ref> {{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar is stable now, says Asha Bhosle|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/lata-mangeshkar-health-critical-condition-deteriorated-7758174/|access-date=6 February 2022|work=The Indian Express|language=en}}</ref> જો કે, તેણીની તબિયત લથડ્યા બાદ, ૫ ફેબ્રુઆરીએ ફરીથી તેમને વેન્ટિલેટર હેઠળ મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url= https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lata-mangeshkar-is-undergoing-aggressive-therapy-and-tolerating-procedures-doctor-pratit-samdani/articleshow/89367774.cms|title= Lata Mangeshkar is undergoing aggressive therapy and tolerating procedures: Doctor Pratit Samdani |website= The Times of India}}</ref> ન્યુમોનિયા અને કોવિડ-૧૯ માટે સતત ૨૮ દિવસની સારવાર લીધા બાદ ૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ ૯૨ વર્ષની વયે મલ્ટીપલ ઓર્ગન ડિસફંક્શન સિન્ડ્રોમથી તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite news|date=6 February 2022|title=Lata Mangeshkar: India singing legend dies at 92|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-60094193|access-date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last=Banerjee |first=Shoumojit |title='Nightingale' Lata Mangeshkar passes away at 92 |url=https://www.thehindu.com/news/national/lata-mangeshkar-legendary-singer-dies-at-92/article38387404.ece |date=6 February 2022 |work=The Hindu |agency=PTI |issn=0971-751X |language=en-IN |access-date=6 February 2022}}</ref> લતા મંગેશકરના અવસાનના પગલે ભારત સરકારે બે દિવસના રાષ્ટ્રીય શોકની જાહેરાત કરી હતી. સમગ્ર ભારતમાં ૬થી ૭ ફેબ્રુઆરી સુધી રાષ્ટ્રધ્વજ અડધી કાઠીએ ફરકાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url= https://www.hindustantimes.com/india-news/2day-national-mourning-in-lata-mangeshkar-s-memory-tricolour-at-halfmast-101644122238434.html |title= Lata Mangeshkar's last rites at Mumbai's Shivaji Park with full state honours |website=Hindustan Times}}</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]], ઉપરાષ્ટ્રપતિ [[વૈંકયા નાયડુ]], વડા પ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]] સહિત કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને મુખ્યમંત્રીઓ,<ref>{{Cite web|date=6 February 2022|title=West Bengal pays tribute to Lata Mangeshkar by announcing half-day holiday|url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/west-bengal-tribute-lata-mangeshkar-half-day-holiday-7759315/|access-date=6 February 2022|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar LIVE Updates: Maharashtra Government has declared a public holiday for tomorrow to mourn the demise of Lata Mangeshkar|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/newsblogs/daily-news-and-latest-updates-live-february-6/liveblog/89376327.cms|access-date=6 February 2022|website=The Economic Times|language=en}}</ref> ભારતીય સંગીત ઉદ્યોગ, ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના સભ્યો, હસ્તીઓ, ચાહકો અને ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓએ શોક વ્યક્ત કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Acharya|first=Shayan|title=IND v WI: Indian team wears black arm bands to mourn death of Lata Mangeshkar|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/indian/indian-team-to-wear-black-arm-bands-west-indies-lata-mangeshkar/article38387619.ece|access-date=6 February 2022|work=Sportstar|language=en}}</ref> વેસ્ટ ઇન્ડીઝ સામેની પ્રથમ વનડેમાં ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના ખેલાડીઓએ કાળી પટ્ટી ધારણ કરી લતાજીના અવસાન પર શોક વ્યક્ત કર્યો હતો. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન ઈમરાન ખાન, બાંગ્લાદેશના પ્રધાનમંત્રી શેખ હસીના, નેપાળના પ્રધાનમંત્રી શેર બહાદુર દેઉબા, શ્રીલંકાના પ્રધાનમંત્રી મહિન્દા રાજપક્ષે, અફઘાનિસ્તાનના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ હામિદ કરઝાઈ અને પાકિસ્તાનના મંત્રી ફવાદ ચૌધરીએ તેમના નિધન પર દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/go-to-pakistan/pakistanis-mourn-lata-mangeshkar-too-say-even-1000-pakistan-cannot-compensate-this-loss/822862/|title=Pakistanis mourn Lata Mangeshkar too, say 'even 1,000 Pakistan cannot compensate this loss'|newspaper=Theprint|date=6 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/melodies-of-lata-mangeshkar-are-universal-forever-says-former-afghan-president20220206201949/|title=Melodies of Lata Mangeshkar are universal, forever, says former Afghan President|newspaper=ANI News|date=6 February 2022|access-date=16 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-date=8 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100945/https://www.aninews.in/news/world/asia/melodies-of-lata-mangeshkar-are-universal-forever-says-former-afghan-president20220206201949/|url-status=dead}}</ref> લતા મંગેશકરના અંતિમ સંસ્કાર તેમના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર દ્વારા તે જ દિવસે મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં સંપૂર્ણ રાજકીય સન્માન સાથે કરવામાં આવ્યા હતા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, રાજ્યપાલ ભગતસિંહ કોશ્યારી, મુખ્યમંત્રી ઉદ્ધવ ઠાકરેએ અંતિમ દર્શન કરી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી હતી. મંગેશકરની બહેનો આશા ભોંસલે અને ઉષા મંગેશકર, દેવેન્દ્ર ફડણવીસ, રાજ ઠાકરે, શરદ પવાર, શાહરુખ ખાન, આમિર ખાન, રણબીર કપૂર, વિદ્યા બાલન, શ્રદ્ધા કપૂર, સચિન તેંડુલકર, અનુરાધા પૌડવાલ સહિત અનેક મહાનુભાવો અને પરિવારના સભ્યો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.<ref>{{cite news|url= https://www.news18.com/news/movies/lata-mangeshkar-passes-away-live-updates-legendary-singer-dies-at-92-mortal-remains-to-be-taken-to-shivaji-park-for-last-respects-livenews-4738040.html |title= Legendary Singer Laid to Rest With Full State Honours; PM Modi, Shah Rukh Khan Attend Funeral |website= News18}}</ref> ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ ના રોજ, મંગેશકરના અસ્થિઓનું તેમની બહેન આશા ભોંસલે અને ભત્રીજા આદિનાથ મંગેશકર દ્વારા નાસિકના રામકુંડ ખાતે ગોદાવરી નદીમાં વિસર્જન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url= https://www.timesnownews.com/entertainment-news/article/legendary-singer-lata-mangeshkars-ashes-immersed-in-nashiks-ramkund-family-and-fans-gather-at-the-site/857552 |title= Legendary singer Lata Mangeshkar's ashes immersed in Nashik's Ramkund; family and fans gather at the site |website= Times Now News}}</ref> == પુરસ્કાર અને સન્માન == [[File:Lata Mangeshkar.jpg|thumb|right|૨૦૧૩માં 'દીનાનાથ મંગેશકર એવોર્ડ્સ'ની ઘોષણામાં લતા મંગેશકર|200px]] લતા મંગેશકરે અનેક પુરસ્કારો અને સન્માનો જીત્યા હતા. જેમાં ભારતનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર [[ભારત રત્ન]], (૨૦૦૧) [[પદ્મભૂષણ]] (૧૯૬૯),<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૧૯૯૯), લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ્સ માટે ઝી સિને એવોર્ડ (૧૯૯૯),<ref>{{Cite web|url=http://www.awardsandshows.com/features/zee-cine-lifetime-achievement-458.html|title=Zee Cine Lifetime Achievement Award (ZCA) – Zee Cine Lifetime Achievement Award Winners|website=awardsandshows.com}}</ref> દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ (૧૯૮૯), મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ એવોર્ડ (૧૯૯૭), એનટીઆર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર (૧૯૯૯), લિજન ઓફ ઓનર (૨૦૦૭), એએનઆર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર (૨૦૦૭), ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો અને ૧૫ બંગાળ પત્રકાર સંઘ પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે શ્રેષ્ઠ મહિલા પાર્શ્વ ગાયિકા તરીકે ચાર ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પણ જીત્યા હતા. ૧૯૯૩માં તેમને ફિલ્મફેર લાઇફટાઇમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ અને ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૪માં ફિલ્મફેર વિશેષ પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|title=Lata Mangeshkar lesser-known facts: Did you know she once gave up her Filmfare Award? – Bharat Times English News|url=https://eng.bharattimes.co.in/lata-mangeshkar-lesser-known-facts-did-you-know-she-once-gave-up-her-filmfare-award/|access-date=6 February 2022|language=en-US|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206064955/https://eng.bharattimes.co.in/lata-mangeshkar-lesser-known-facts-did-you-know-she-once-gave-up-her-filmfare-award/|url-status=dead}}</ref> ૧૯૮૪માં મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય સરકારે તેમના સન્માનમાં 'લતા મંગેશકર પુરસ્કાર'ની સ્થાપના કરી હતી. મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય સરકારે પણ ૧૯૯૨માં 'લતા મંગેશકર એવોર્ડ'ની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{Cite web|title=State award for music announced – Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/state-award-for-music-announced/1161740/|access-date=6 February 2022|website=archive.indianexpress.com}}</ref> ૨૦૦૯ માં, તેણીને ફ્રાન્સના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર, 'ઓફિસર ઑફ ધ ફ્રેન્ચ લિજન ઓફ ઓનર' ખિતાબ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/arts/Lata-Mangeshkar-conferred-highest-French-honour/article16894851.ece |title=Lata Mangeshkar conferred highest French honour |newspaper=The Hindu |date=29 November 2009 |author= |access-date= 31 January 2021}}</ref> ૨૦૧૨માં, આઉટલુક ઇન્ડિયાના શ્રેષ્ઠતમ ભારતીય સર્વેક્ષણમાં તેણીને ૧૦મા ક્રમે મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=A Measure of the Man – Outlook India Magazine |website=magazine.outlookindia.com/ |access-date=2022-02-16 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724075649/https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead }}</ref> તેમને ૧૯૮૯માં સંગીત નાટક અકાદમી ઉપરાંત કોલ્હાપુરની ઇન્દિરા કલા સંગીત વિશ્વવિદ્યાલય, ખૈરાગઢ અને શિવાજી યુનિવર્સિટી તરફથી માનદ ડૉક્ટરેટની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=340&at=1 |title=Lata Mangeshkar |website=www.sangeetnatak.gov.in |access-date=31 January 2021 |archive-date=10 ઑગસ્ટ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810221908/https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/citation_popup.php?id=340&at=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Awardees.php?section=af&awtype=&page=6 |title=SNA – List of Awardees |website=www.sangeetnatak.gov.in |access-date=31 January 2021 |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205145610/https://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Awardees.php?section=af&awtype=&page=6 |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Lata Mangeshkar|લતા મંગેશકર}} * {{IMDb name | id=0542196 | name = લતા મંગેશકર}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ભારત રત્ન}} {{દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] spa8mthrtwfntk0t7mgedi76osp9vba 0 2378 905445 905355 2026-09-22T01:40:18Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905445 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ}} {{Infobox state | name = સિક્કિમ | native_name = सिक्किम | type = [[રાજ્ય]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kangch-Goechala.jpg | photo2a = Cherry Resort inside Temi Tea Garden, Namchi, Sikkim.jpg | photo2b = Gurudongmar.Lake.jpg | photo3a = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | spacing = 2 | position = centre | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = (સમઘડી દિશામાં ઉપરથી) [[કંચનજંઘા]]; ગુરુદોંગમાર તળાવ; [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ]]; તેમી ચા બગીચો | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Sikkim color.png | image_map = India Sikkim locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[ભારત]]માં સિક્કિમનું સ્થાન (લાલ રંગમાં) | image_map1 = Sikkimpolitical.png | map_caption1 = સિક્કિમનો નકશો | coor_pinpoint = ગંગટોક | coordinates = {{coord|27.33|88.62|region:NE-SK_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = [[ભારત]] | established_title = ભારતસંઘમાં જોડાણ {{ref|cap|†}} | established_date = ૧૬ મે ૧૯૭૫ | parts_type = [[જિલ્લો|જિલ્લાઓ]] | parts_style = para | p1 = [[ઢાંચો:સિક્કિમના જિલ્લાઓ|૪]] | seat_type = રાજધાની | seat = [[ગંગટોક]] | seat1_type = મોટું શહેર | seat1 = ગંગટોક | government_footnotes = | leader_title = [[સિક્કિમના રાજ્યપાલો|રાજ્યપાલ]] | leader_name = ગંગા પ્રસાદ | leader_title1 = [[સિક્કિમના મુખ્યમંત્રીઓની સૂચિ|મુખ્યમંત્રી]] | leader_name1 = પ્રેમ સિંગ તમાંગ (SKM) | leader_title2 = ધારાસભા | leader_name2 = એકગૃહી, (૩૨ બેઠકો) | leader_title3 = સંસદિય મતક્ષેત્ર | leader_name3 = [[રાજ્ય સભા]] ૧ <br /> [[લોક સભા]] ૧ | leader_title4 = ઉચ્ચ ન્યાયાલય | leader_name4 = સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7096 | area_note = | area_rank = ૨૭મો | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=Cens2011Up/> | population_total = 610577 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = ૨૮મો | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૦૫:૩૦ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-SK]] | blank_name_sec1 = [[માનવ વિકાસ સૂચકાંક|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.684 (medium) | blank1_name_sec1 = HDI રેન્ક | blank1_info_sec1 = ૭મો (૨૦૦૫) | blank_name_sec2 = સાક્ષરતા | blank_info_sec2 = ૭૬.૬% (૭મો) | blank1_name_sec2 = અધિકૃત ભાષા | blank1_info_sec2 = [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] (lingua franca) <br /> [[અંગ્રેજી]] <br /> સિક્કિમીઝ, અને લેપ્ચા (૧૯૭૭ થી) <br /> લિંબુ (૧૯૮૧ થી) <br /> નેવારી, ગુરુંગ, મગાર, શેરપા, અને તમાંગ (૧૯૯૫ થી) <br /> સુંવાર (૧૯૯૬ થી) | website = [http://www.sikkim.gov.in/ sikkim.gov.in] | footnotes = {{ref|cap|†}} સિક્કિમના ધારાગૃહે રાજાશાહીનો અંત અને ભારતના બંધારણીય ભાગ તરીકે ભળવાનો ઠરાવ કર્યો એટલે ભારતના બંધારણના ૩૬માં સુધારા દ્વારા સિક્કિમ ભારતનું રાજ્ય બન્યું. }} '''સિક્કિમ''' [[ભારત]]નું પૂર્વમાં આવેલું રાજ્ય છે જેની સરહદો [[ચીન]], [[નેપાળ]] તથા [[ભૂતાન]] સાથે જોડાએલી છે, તેનું પાટનગર [[ગંગટોક]] છે. ત્યાંની મુખ્ય ભાષા [[નેપાળી]] છે. સિક્કિમ [[ગોઆ]] પછીનું ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય છે. અંગુઠા જેવા આકારવાળા આ રાજ્યની પશ્ચિમમાં નેપાળ, ઉત્તર અને પૂર્વમાં તિબેટ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભૂતાન સરહદથી જોડાયેલુ છે. આ રાજ્યમાં કુલ ૧૧ ભાષાઓને અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવે છે, જેમાં [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], સિક્કિમી, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], લેપ્ચા, તમાંગ, લીમ્બુ, નેવારી, રાઈ, ગુરુન્ગ, મગર, સુંવાર અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]નો સમાવેશ થાય છે<ref>Sonam Wangdi (13 October 2009). "Nepali Language in the Eighth Schedule of Constitution". Retrieved 10 March 2010.</ref><ref>Lepcha has been an official language since 1977, Limbu since 1981, Tamang since 1995 and Sunwar since 1996.</ref>. શાળાઓમાં મુખ્યત્વે અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે તેમ જ સરકારી પત્ર, દસ્તાવેજ વગેરેમાં પણ અંગ્રેજી ભાષાનો વપરાશ થાય છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== "સિક્કિમ" નામ વિષે સૌથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત ધારણા એવી છે કે આ શબ્દ લિંબુ ભાષાના બે શબ્દોમાંથી બન્યો છે. લિંબુ ભાષામાં "સુ" એટલે નવું અને "ખિયિમ" એટલે મહેલ કે આવાસ. આ નામ તે રાજ્યના પ્રથમ રાજા ફુન્તસોગ નામગ્યાલ દ્વારા બંધાવવામાં આવેલા મહેલના સંદર્ભે પડ્યું હોવાનું મનાય છે. તિબેટી ભાષામાં સિક્કિમને "ડેનજોંગ" તરીકે ઓળખાય છે. જેનો અર્થ થાય છે "ડાંગરની ખીણ",<ref name="Bell25">{{cite book | title = Portrait of a Dalai Lama: the life and times of the great thirteenth | url = https://archive.org/details/portraitofdalail0000bell | last = Bell | first = Charles Alfred | year = ૧૯૮૭ | publisher = Wisdom Publications | location = | isbn = 0-86171-055-X | page = [https://archive.org/details/portraitofdalail0000bell/page/25 25] }}</ref>. ભૂતિયા લોકો આને "બેયુલ ડેમઝોંગ" કહે છે, જેનો અર્થ છે "ડાંગરની ગુપ્ત ખીણ"<ref name="sikkimtourismintro" />. સિક્કિમના મૂળ વતની લેપ્ચા લોકો આને "નાયે-માઈ-એલ" કહે છે જેનો અર્થ સ્વર્ગ એવો થાય છે.<ref name="sikkimtourismintro">{{cite web | title = Welcome to Sikkim - General Information | publisher = Sikkim Tourism, Government of Sikkim | url = http://www.sikkimtourism.travel/Webforms/General/Introduction.aspx | access-date = ૧૬ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2009-01-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090120103953/http://sikkimtourism.travel/WebForms/General/Introduction.aspx | url-status = dead }}</ref> હિંદુ પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સિક્કિમને "ઈન્દ્રકિલ" તરીકે ઓળખાવાયો છે, જેનો અર્થ ભગવાનનું ઉદ્યાન એવો થાય છે.<ref>{{cite book | title = Encyclopaedia of Indian literature vol. 2 | last = Datta | first = Amaresh | origyear = ૧૯૮૮ | year = ૨૦૦૬ | publisher = Sahitya Akademi | location = | isbn = 81-260-1194-7 | page = 1739 }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===સ્થાપના - રાજાશાહી=== સિક્કિમના મૂળ રહેવાસીઓ લેપ્ચા જાતિના હતા. તે સિવાય સિક્કિમના પ્રાચીન ઇતિહાસ વિશે કોઈ વધુ જાણકારી ઉપલબ્ધ નથી.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/north/html/lepcha.htm|title=Lepchas and their Tradition|publisher=Sikkim.nic.in|access-date= ૬ જુલાઇ ૨૦૧૩}}</ref> સિક્કિમનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ બૌદ્ધ સંત પદ્મસંભવ (ગુરુ રીન્પોચે)ના ૮મી સદીના લખાણમાં મળે છે. જેમાં તેઓ સિક્કિમમાંથી પસાર થયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે.<ref name=SikkimEcclDept>{{cite web|url=http://sikkimeccl.gov.in/History/Legends/GuruRinpoche.aspx|title=History of Guru Rinpoche|publisher=Sikkim Ecclesiastical Affairs Department|access-date= ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ગુરુ પદ્મસંભવે તે ભૂમિને આશીર્વાદ આપ્યા હતા, ત્યાં [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ફેલાવ્યો અને ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે અમુક સદીઓ બાદ સિક્કિમમાં રાજાશાહી આવશે. એક પરીકથા અનુસાર ૧૪મી સદીના પૂર્વી તિબેટના ખામ ક્ષેત્રના મિનયાક કુળના રાજકુમાર ખ્યે બમ્સાને દિવ્ય સાક્ષાતકાર થયો, જેમાં તેને દક્ષિણ તરફ પ્રવાસ કરીને ત્યાં સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો આદેશ હતો. ખ્યે બમ્સાની પાંચમી પેઢીના વારસ ફુનત્સોગ નામગ્યાલે ૧૬૪૨માં સિક્કિમ રાજની સ્થાપના કરી અને યુક્સોમના ત્રણ આદરણીય લામાઓ દ્વારા તેમનો રાજ્યાભિષેક કરી તેમને પ્રથમ છોગ્યાલ, પાદરી-રાજા બનાવવામાં આવ્યા.<ref>{{cite book | title = Central Asia | year = ૨૦૦૫ | publisher = Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar. v. 41, no. 2 | pages = 50–53 }}</ref> [[ચિત્ર:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|thumb|left|ગુરુ રીન્પોચેની મૂર્તિ, સિક્કિમના પ્રણેતા. આ મૂર્તિ વિશ્વમા કોઈ પણ સંતની સૌથી ઊંચી મૂર્તિ છે. ૩૬ મીટર, ૧૨૦ ફૂટ]] ૧૬૭૦માં ફુનત્સોગ નામગ્યાલ પછી તેમનો પુત્ર તેનસંગ નામગ્યાલ ગાદીએ આવ્યો. તેણે સિક્કિમની રાજધાનીને યુસોમથી રાબ્દેનત્સેમાં ખસેડી. ઈ.સ. ૧૭૦૦માં રાજાની સાવકી બહેન(જેને સિક્કિમની ગાદી ન અપાઈ)ની મદદ વડે ભૂતાને સિક્કિમ પર આક્રમણ કર્યું. તેના દસ વર્ષ પછી તિબેટી સેનાઓએ ભૂતાનીને સિક્કિમથી ખદેડી દીધા અને છોગ્યાલને ફરી ગાદીએ બેસાડ્યા. ૧૭૧૭ અને ૧૭૩૩ની વચમાં પશ્ચિમે આવેલા [[નેપાળ]] અને પૂર્વે આવેલા [[ભૂતાન]] દ્વારા સિક્કિમ પર ઘણાં આક્રમણો થયા. તેવી એક નેપાળી ચડાઈ દરમ્યાન રાજધાની રાબ્દેનત્સેનો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book | title = Strategic Sikkim | last = Singh | first = O. P. | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-802-8 | page = 42 }}</ref> ૧૭૯૧માં ગોરખા આક્રમણથી સિક્કિમ અને તિબેટથી બચાવવા માટે ચીને સિક્કિમમાં સૈન્ય મોકલ્યું હતું. ગોરખાઓના પરાજય પછી ચીનના ક્વીંગ રાજવંશનું સિક્કિમ પર નિયંત્રણ રહ્યું.<ref>Singh, O. P. p. 43</ref> ===અંગ્રેજ શાસન હેઠળ સિક્કિમ=== [[ચિત્ર:Historical Map of Sikkim in northeastern India.jpg|thumb|right| ૧૮૭૬નો સિક્કિમનો નક્શો જેમાં ઉત્તરીય સિક્કિમનું ચોમ્પો ડોંગ તળાવ દેખાય છે. <ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=w6k9pto4BGMC&pg=PR32&lpg=PR32&dq=Chomto+Dong+Lake&source=bl&ots=_wOJLgWrAt&sig=tmlTD9BKz9wdoZccmVFaM1cU3bg&hl=en&ei=XbHVSsniH4atlAf66OmcCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CA0Q6AEwAA#v=onepage&q=Chomto%20Dong%20Lake&f=false | title = ''Narratives of the Mission of George Bogle to Tibet and of the Journey of Thomas Manning to Lhasa'' | year=૧૮૭૬| author = Sir Clements Robert Markham | publisher = Via [[Google Books]] | access-date = ૧૨ જુન ૨૦૧૩}}</ref> જો કે, સમગ્ર ચુંબી અને દાર્જીલીંગને નકશામાં સિક્કિમના ભાગરૂપે દર્શાવાયું નથી.]] ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાતાંં સિક્કિમે તેના દુશ્મન નેપાળ સામે અંગ્રેજો સાથે મિત્રતા કેળવી. નેપાળે સિક્કિમ પર આક્રમણ કરી તરાઈ સહિતના ક્ષેત્ર પર આધિપત્ય મેળવ્યું. આને કારણે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ નેપાળ પર આક્રમણ કર્યું અને પરિણામે ૧૮૧૪નું ગોરખા યુદ્ધ થયું.<ref>{{cite book | title = History of Sikkim, 1817–1904: Analysis of British Policy and Activities | last = Jha | first = Pranab Kumar | year = ૧૯૮૫ | publisher = O.P.S. Publishers | location = | page = 11 | asin = B001OQE7EY }}</ref> ૧૮૧૭માં નેપાળ અને સિક્કિમ વચ્ચે સંધિ થઈ અને તે અનુસાર નેપાળે પચાવી પાડેલો સિક્કિમનો પ્રદેશ પાછો આપવો પડ્યો. પરંતુ જ્યારે અંગ્રેજોએ સિક્કિમના મોરાંગ પ્રાંતમાં કરવેરો ઉઘરાવવો શરૂ કર્યો ત્યારે સિક્કિમ અને અંગ્રેજોના સંબંધોમાં કડવાશ ઊભી થઈ. ૧૮૪૯માં સર જોસેફ ડાલ્ટન હૂકર અને ડૉ. આર્થર કેમ્પબેલ નામના બે ડોક્ટરોએ (જેઓ અંગ્રેજ સરકારના અંગ્રેજ-સિક્કિમ સંબંધો વિષેના અધિકારીઓ હતા) સિક્કિમમાં ગુપ્તપણે, અનધિકૃત પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite journal|last=|first=|date=May 1890|title=Sikkim and Tibet|url=|journal=Blackwood's Edinburgh magazine|publisher=William Blackwood|volume=૧૪૭|page=૬૫૮|pages=|via=}}</ref> સિક્કિમ સરકારે આ બંને ડૉક્ટરોને અટકમાં લીધા. આને કારણે સિક્કિમના અંગ્રેજો સાથેના સંબંધો વધુ વણસ્યા જેને પરિણામે મોરાંગ અને દાર્જીલિંગ જીલ્લાઓને ૧૮૫૩માં બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર બાદ સિક્કિમનો છોગ્યાલ અંગ્રેજોના નિયંત્રણ હેઠળ માત્ર નામનો જ રાજા રહી ગયો.<ref name="Hist">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_his.htm | title = History of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | publisher = Government of Sikkim | archive-date = 2006-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm | url-status = dead }}</ref> ૧૮૯૦માં સિક્કિમ અંગ્રેજરક્ષિત રાજ્ય બની ગયું, અને ત્યાર બાદ બીજા ત્રણ દાયકામાં તેણે થોડી વધુ સ્વાયત્તતાઓ મેળવી.<ref>{{cite book | title = Tibet: Past and Present | last = Bell | first = Charles | publisher = Motilal Banarsidass | isbn = 81-208-1048-1 | pages = 170–174 | year = ૧૯૯૨}}</ref> ===ભારતની સ્વતંત્રતા પછી=== ઇ.સ.૧૯૪૭માં ભારતને સ્વાત્તંત્રતા મળ્યા બાદ સિક્કિમમાં ભારતીય સંઘરાજ્યમાં ન જોડાવું એવો લોકમત આવ્યો. ૧૯૫૦માં સિક્કિમ અને ભારત વચ્ચે સંધિ થઈ, તે અનુસાર સિક્કિમ એ ભારતરક્ષિત રાજ્ય બન્યું અને સિક્કિમની વિદેશ નીતિ, રક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ભારતને હસ્તક રહ્યો. તે સિવાય સર્વ ક્ષેત્રોમાં, રાજ્યકારભાર સંબંધે સ્વાયત્તતા મળી. ૧૯૫૩ રાજ મંડળ સ્થપાયું જેણે છોગ્યાલના આધિપત્ય હેઠળ સંસદીય સરકારના ગઠનની જોગવાઈ કરી. તે સમયે સિક્કિમ નેશનલ કૉંગ્રેસે નવી ચૂંટણી અને સિક્કિમના રાજકારભારમાં વધુ નેપાળી સહભાગની માંગણી કરી. ૧૯૭૩ના સમયના છોગ્યાલ(રાજા) [[પાલ્દેન થોન્દુપ નામગ્યાલ]] ખૂબ જ અપ્રિય હતા અને તેમના મહેલની બહાર રમખાણો ફાટી નીકળ્યા અને ભારતીય સંરક્ષણની માંગણી કરવામાં આવી. ૧૯૭૫માં સિક્કિમના વડા પ્રધાને ભારતીય સંસદને સિક્કિમને તેના એક રાજ્ય તરીકે ભેળવી દેવાની વિનંતી કરી. તે જ વર્ષના એપ્રિલ માસમાં ભારતીય સેનાએ ગંગટોકનો કબ્જો મેળવ્યો અને છોગ્યાલના મહેલના સૈનિકોને નિઃશસ્ત્ર કરી દીધા. ત્યાર બાદ એક લોકમત લેવામાં આવ્યો, જેમાં ૯૭.૫ ટકા મતદાતાઓએ રાજાશાહીનો અંત કરી અને ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવાની તરફેણ કરી. આ સંમેલનને લોકોની ઈચ્છા અને ભારતીય સંઘની સહમતિથી પ્રેરિત જણાવાયું હતું પણ તેની ચડાઈ, જાતિભેદનો ફાયદો ઉપાડવો, જનમતમાં ગોટાળા જેવી અનેક ટીકાઓ કરવામાં આવી.<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=M8ED-CZU6fUC&pg=PA235&f=false#v=onepage&q&f=false |title=Who is a Normative Foreign Policy Actor?: The European Union and Its Global Partners |editor= Nathalie Tocci |publisher=Centre for European Policy Studies |year= ૨૦૦૮ |isbn=978-9290797791 }}</ref> ૧૬ મે,૧૯૭૫ના દિવસે સિક્કિમ ભારતનું ૨૨મું રાજ્ય બન્યું અને રાજાશાહી નાબુદ થઈ.<ref>{{cite web | url = http://sikkim.gov.in/ASP/Miscc/aboutsikkim.htm | title = About Sikkim | publisher = Official website of the Government of Sikkim | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090525171423/http://www.sikkim.gov.in/asp/Miscc/aboutsikkim.htm | url-status = dead }}</ref> નવા રાજ્યના ઉમેરણ માટે ભારતીય સંસદ દ્વારા સંવિધાનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. સૌ પ્રથમ ૩૫મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને "સંલગ્ન" રાજ્ય તરીકે ખાસ દરજ્જો અપાયો. ત્યાર બાદ ૩૬મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને સિક્કિમનું રાજ સંવિધાનની પ્રથમ સારણીમાં ઉમેરાયું.<ref>{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | title = Constitution has been amended 94 times | publisher = Times of India | date = ૧૫ મે ૨૦૧૦ | access-date = ૧૬ મે ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session |date=2011-11-21 }}</ref> ===અર્વાચીન ઇતિહાસ=== ૨૦૦૦ની સાલમાં સત્તરમા કર્મપા ઉરગ્યેન ત્રિનલે દોરજી (જેમને દલાઈ લામાએ માન્યતા આપી અને ચીની સરકારે પણ ટુલ્કુ તરીકે સ્વીકાર્યા) [[તિબેટ]]થી નાસી છૂટ્યા અને તેમણે સિક્કિમની [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ|રુમટેક મઠ]]માં આશ્રય માગ્યો. આ મુદ્દે ચીની અધિકારીઓ અવઢવમાં હતા. જો તેઓ ભારતનો વિરોધ કરે તો તેઓ સિક્કિમને ભારતનું અંગ ગણે છે એમ સાબિત થાય. ચીન સિક્કિમને ભારતશાસિત સ્વતંત્ર રાજ્ય માનતું હતું. છેવટે ૨૦૦૩માં ચીની સરકારે એ શરતે સિક્કિમને ભારતના રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી કે ભારત સરકાર પણ તિબેટને ચીનનો ભાગ ગણે;<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3015840.stm | title = India and China agree over Tibet | publisher = BBC News | date = ૨૪ જુન ૨૦૦૩ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref> અલબત્ત, ૧૯૫૩માં જવાહરલાલ નહેરૂના કાળ દરમ્યાન નવી દિલ્હીએ તિબેટને ચીનનો ભાગ સ્વીકાર્યો હતો.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China%3a+Rajnath "Nehru accepted Tibet as a part of China: Rajnath"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629035001/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China:+Rajnath |date=2012-06-29 }}. ''Hindustan Times''. Retrieved 3 December 2012.</ref> ૨૦૦૩ની આ સમજૂતીને કારણે ભારત ચીન સંબંધોમાં સુધારો આવ્યો,<ref name="Map">{{cite news | first = Amit | last = Baruah | url = http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | title = China backs India's bid for U.N. Council seat | work = The Hindu | date = ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૦૫ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | archive-date = 2005-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm |date=2005-04-14 }}</ref> અને ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ના દિવસે સિક્કિમનો નથુલા ઘાટ ભારત-ચીન વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ખુલ્લો મૂકાયો જે ભારત-ચીન વચ્ચે પ્રથમ ખુલ્લી સીમા બની. <ref name="Nathula">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5150682.stm | title = Historic India-China link opens | publisher = BBC | date = ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> પ્રાચીન [[રેશમ માર્ગ]]ની એક શાખા માર્ગસમો આ ઘાટ ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી બંધ પડ્યો હતો.<ref name="Nathula" /> ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે સિક્કિમમાં ૬.૯ M_wનો ભૂકંપ આવ્યો જેમાં સિક્કિમ, [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]] અને [[ભૂતાન]]ના કુલ ૧૧૬ લોકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_himalayan-quake-toll-climbs-to-116-40-stranded-foreign-tourists-rescued_1589946 "Himalayan quake toll climbs to 116, 40 stranded foreign tourists rescued"]. [[Daily News and Analysis|DNA]]. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧.</ref> એકલા સિક્કિમમાં જ ૬૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ગંગટોક શહેરમાં ભારે નુકસાન થયું.<ref>[http://www.ndtv.com/article/india/earthquake-toll-rises-to-50-in-india-rescue-teams-land-at-quakes-epicentre-mangan-134859 "Earthquake toll over 80; India 68; as rescue teams reach quake epicentre"]. NDTV. 20 September 2011. Retrieved 3 December 2012.</ref> ==ભૂગોળ== [[ચિત્ર:Kanchenjunga India.jpg|thumb|right| સિક્કિમમાંથી સૂર્યોદય સમયે કાંચનજંઘા શિખર {{convert|8586|m|ft}} ભારતનું સૌથી ઊંચુ શિખર અને વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર]] {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = બાન ઝાક્રી ધોધ અને પાર્ક, ગંગટોક | image1 = Ban_Jhakri_Falls_-_Gangtok.jpg | image2 = Ban_Jhakri_Falls_Energy_Park_-_Gangtok.jpg }} હિમાલયની પર્વતમાળામાં આવેલા માળા સમાન સિક્કિમ એ મુખ્યત્વે પર્વતીય ભૂક્ષેત્ર ધરાવે છે. રાજ્યના ભૂક્ષેત્રની સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ ૨૮૦મી થી લઈને ૮૫૮૬મી જેટલી છે. વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી ઊંચું શિખર - [[કાંચનજંઘા]] સિક્કિમ અને નેપાળની સરહદે આવેલું છે.<ref name="kang">{{cite book | title = Last Hero: Bill Tilman, a Biography of the Explorer | url = https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg | last = Madge | first = Tim | year = ૧૯૯૫ | publisher = Mountaineers Books | location = | isbn = 0-89886-452-6 | page = [https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg/page/n96 93] }}</ref>. મોટા ભાગનો ભૂભાગ પર્વતીય ઢોળાવ ધરાવતો હોવાથી તે ખેતી માટે અયોગ્ય છે. જોકે અમુક પર્વતીય ઢોળાવોને પગથિયા ખેતરો સ્વરૂપે વિકસાવાયા છે. બરફ ઓગળવાથી વહેતા ઘણાં ઝરણાંઓ રાજ્યના પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભાગોમાંથી વહે છે. આ ઝરણાઓ મળીને [[તિસ્તા નદી|તીસ્તા]] અને [[રંગીત નદી|રંગીત]] નામની મુખ્ય નદી અને તેની ઉપનદીઓ બનાવે છે. આ નદીઓ રાજ્યની ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં વહે છે<ref>[http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm "Rivers in Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015180108/http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm |date=2011-10-15 }}. Sikkim.nic.in. Retrieved 13 October 2011.</ref> આ રાજ્યની ત્રીજા ભાગની જમીન જંગલોથી છવાયેલી છે. સિક્કિમની પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉતરે [[હિમાલય]]ની પર્વતમાળા આવેલી છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં હિમાલયના નીચા શિખરો આવેલા છે. આ દક્ષિણ ભાગમાં વસ્તીની ગીચતા વધુ છે. સિક્કિમમાં ૨૬ શિખરો, ૮૦થી વધુ હિમનદીઓ,<ref>{{cite web | url = http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | title = First commission on study of glaciers launched by Sikkim | publisher = dstsikkim.gov.in | date = ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721155637/http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | url-status = dead }}</ref> ૨૨૭ જેટલા ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવો (જેમ કે ત્સોન્ગમો, ગુરુડોન્ગમર અનેખેચોપાલરી), ગરમ પાણીના પાંચ ઝરા અને ૧૦૦થી વધુ નદીઓ અને ઝરણાંઓ આવેલાં છે. રાજ્યના ૮ પર્વતીય ઘાટ તેને તિબેટ, નેપાળ અને ભૂતાન સાથે જોડે છે.<ref>{{cite book | title = Across peaks & passes in Darjeeling & Sikkim | last = Kapadia | first = Harish | year = ૨૦૦૧ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-126-4 | page = 154 | chapter = Appendix }}</ref> સિક્કિમના ગરમ પાણીના ઝરા તેની વૈદકીય ગુણધર્મો માટે પ્રચલિત છે. અહીં પુર્ચાચુ, યુમથાન્ગ, બોરાન્ગ, રાલાન્ગ, તારમ-ચુ અને યુમી સમડોન્ગ જેવા ગરમ પાણીના ઝરા પ્રખ્યાત છે. નદી કિનારા નજીકના ઝરા વધુ પ્રમાણમાં [[ગંધક]] ધરાવે છે; અમુક ઝરા તો [[હાઈડ્રોજન]] વાયુ ઉત્સર્જીત કરે છે. .{{sfn|Choudhury|2006|p=11}}. આ ઝરાઓનું સરાસરી તાપમાન {{convert|50|°C|°F}} જેટલું હોય છે. <ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૫ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | volume = II | publisher = John Murray | location = London | page = ૧૨૫ }}</ref> ===ભૂસ્તર રચના=== [[ચિત્ર:Mountain Range in Northern Sikkim.jpg|thumb|right| કંગચેન્ગ્યો હિમાલયન પર્વતો-ઉત્તર સિક્કિમ.]] સિક્કિમની ટેકરીઓ મોટે ભાગે નીસીઓસ અને શીસ્ટ નામના ખડકોની બનેલી છે, જેને કારણે ઢીલી અને છીછરી કથ્થઈ રંગની ચીકણી માટીનું નિર્માણ થાય છે. આ માટી છીદ્રાળુ હોય છે અને તેમાં મોટા પ્રમાણમાં આયર્ન ઓક્સાઈડ હોય છે. આ માટી ન્યૂટ્રલથી લઈ અમ્લીય હોય છે. તેમાં ઓર્ગેનીક કે ક્ષારોનો અભાવ હોય છે. આ પ્રકારની માટી નીત્ય લીલા અને પાનખર જંગલ ઉગાડે છે. <ref>{{cite book | title = Sikkim: Land and People | last = Bhattacharya | first = B. | year = ૧૯૯૭ | publisher = Omsons Publications | location = | isbn = 81-7117-153-2 | pages = 7–10 }}</ref> મોટા ભાગના સિક્કિમમાં પ્રીકેમ્બ્રીયન ખડકો ધરાવે છે, જે તેના શિખરો જેટલાં જૂના નથી. તે ખડકોમાં ફાયલાઈટ હોય છે, વિદારણની તેના પર વધુ અસર થાય છે. આ સાથે રાજ્યમાં પડતા અત્યંત વધારે વરસાદને કારણે ખૂબ વધુ પ્રમાણમાં માટી અને તેમાંના પોષક તત્ત્વોનું ધોવાણ થાય છે. આને કારણે અહીં જમીનનું સ્ખલન ખૂબ થાય છે જેથી મુખ્ય શહેરી ક્ષેત્રોથી અહીંના ગામડાઓ દૂર સુદૂર એકલાં અટૂલા જોવા મળે છે. <ref>{{cite book | title = Journal of the Geological Society of India v. 47 | year = ૧૯૯૬ | publisher = | chapter = Terrain Analysis and Spatial Assessment of Landslide Hazards in Parts of Sikkim | page = 491 }}</ref> ===આબોહવા=== સિક્કિમમાં પાંચ ઋતુઓ શિયાળો, ઉનાળો, વસંત, પાનખર અને વર્ષા જોવા મળે છે. અહીં જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન ચોમાસું હોય છે. અહીંની આબોહવા દક્ષિણમાં ઉપ વિષુવવૃત્તીયથી લઈને ઉત્તરમાં ટુંડ્રા પ્રકારની છે. સિક્કિમની માનવ વસાહતી પ્રદેશમાં સમશીતોષ્ણ વાતાવરણ હોય છે અને તાપમાન {{convert|28|°C|°F}}થી ઉપર જતું નથી. સિક્કિમનું સરાસરી વાર્ષિક તાપમન લગભગ {{convert|18|°C|°F}} જેટલું છે. નિયમિત [[હિમવર્ષા]] મેળવતું હોય એવું સિક્કિમ ભારતનું એક રાજ્ય છે. અહીંની હિમરેખા ઉત્તરે {{convert|6100|m|ft}} થી લઈને દક્ષીણે {{convert|4900|m|ft}} જેટલી છે.<ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૪ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | url = https://archive.org/details/b28125800_0001 | edition = version 2 | publisher = John Murray | page = [https://archive.org/details/b28125800_0001/page/396 396] }}</ref> ઉત્તર સિક્કિમમાં ટુંડ્ર પ્રકારની આબોહવા લગભગ ચાર મહિના સુધી રહે છે, તે સમય દરમ્યાન રાત્રે ઉષ્ણતામાન {{convert|0|°C|°F}} કરતાં પણ નીચે જતું હોય છે. વાયવ્ય સિક્કિમના પર્વત શિખરો તેની ઉંચાઈને કારણે આખું વર્ષ હિમાચ્છાદિત રહે છે, શિયાળામાં પર્વતો પર તાપમાન {{convert|-40|°C|°F}} જેટલું નીચે જાય છે. [[ચોમાસુ|વર્ષા ઋતુ]]માં અહીં [[ભૂસ્ખલન]]નો ભય વધી જાય છે. સિક્કિમમાં એકધારા વરસાદ પડતો રહ્યો હોવાનો ૧૧ દિવસનો રેકોર્ડ છે. [[શિયાળો|શિયાળા]] અને [[ઉનાળો|ઉનાળા]]માં ધુમ્મસને કારણે વાહનવ્યવહાર કઠીન બને છે.<ref>Hooker p. 409</ref> ==સરકાર અને રાજનીતિ== {| class="infobox borderless" |+ ર રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો |- ! રાષ્ટ્રીય દિવસ | ૧૬ મે (ભારતસાથે વિલિનીકરણ દિવસ) |- ! રાષ્ટ્રીય પ્રાણી | [[રાતો પાંડા]] |- ! રાષ્ટ્રીય પક્ષી | [[રાતો તેતર]] (Blood Pheasant)<ref name="Dhar1999">{{cite book | title = Tourism in Indian Himalaya | authors = T. N. Dhar, S. P. Gupta | year = ૧૯૯૯ | publisher = Indian Institute of Public Administration | location = [[લખનૌ]] | page = 192 | oclc = 42717797 }}</ref> |- ! રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ | [[બુરુંશ]] <ref>[http://dict.hinkhoj.com/words/meaning-of-RHODODENDRON-in-hindi.html હિંદી ડિક્શનરી હિનખોન . કોમ] </ref> (રોડડેન્ડ્રન - Rhododendron) |- ! રાષ્ટ્રીય પુષ્પ | [[નોબેલ ઓર્ચિડ]] <ref name="Srivastava1998">{{cite book | last = Srivastava | first = R. C. | year = ૧૯૯૮ | title = Flora of Sikkim | publisher = Oriental Enterprises | location = | chapter = Preface | page = x }}</ref> |} ભારતીય સંવિધાન અનુસાર સિક્કિમમાં સંસદીય પદ્ધતિ ધરાવતી પ્રતિનિધિત્વ લોકશાહી અમલમાં છે. અહીંના લોકો મતાધિકાર ધરાવે છે. સરકારી તંત્ર ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: # વહીવટી તંત્ર: ભારતના દરેક રાજ્યની જેમ રાજ્યપાલ એ રાજ્યના વહીવટી તંત્રના અધિષ્ઠાતા હોય છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ઔપચારિક હોય છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય મુખ્ય મંત્રીની નિમણૂક કરવાનું હોય છે. રાજ્યના ખરા વહીવટી હક્કો રાજ્યની ચૂંટણીમાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ કે ગઠબંધનના મુખ્ય મંત્રી પાસે હોય છે. રાજ્યપાલ મુખ્ય મંત્રીની સલાહ માટે કેબિનેટ મંત્રીઓની પણ નિમણૂક કરે છે. # ધારાસભા: ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોની જેમ સિક્કિમ એક સદનવાળી ધારાસભા કે વિધાનસભા ધરાવે છે. સિક્કિમ રાજ્યની ધારાસભામાં ૩૨ સીટો છે જેમાંની એક સંઘ(બૌદ્ધ સંઘ) માટે આરક્ષિત હોય છે. ભારતના બે સદન લોકસભા અને રાજ્યસભા બંનેમાં સિક્કિમ રાજ્ય એક-એક બેઠક ધરાવે છે. # ન્યાય: સિક્કિમના ન્યાયતંત્રમાં સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય(હાઈકોર્ટ) અને તેની હેઠળ નીચલી કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય ગંગટોકમાં આવેલું છે. આ ન્યાયાલયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ(ચીફ જસ્ટીસ) સહિત અન્ય કાયમી ન્યાયાધીશો પણ હોય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય સૌથી નાના રાજ્યનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે. .<ref name="High court">{{cite news | url = http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020036.html | title = Judge strengths in High Courts increased | publisher = Ministry of Law & Justice | date = ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૩ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> [[File:Whitehall.jpg|thumb|left| 'ધ વાઈટ હૉલ કોમ્પ્લેક્સ' સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી અને રાજ્યપાલનું નિવાસ સંકુલ.]] ૧૯૭૫માં સિક્કિમમાં રાજાશાહીનો અંત આવ્યો ત્યાર બાદ થયેલી ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસને બહુમતી મળી. ૧૯૭૯ની કટોકટી પછી સિક્કિમ સંગ્રામ પરિષદ પાર્ટી સત્તા પર આવી અને તેના નેતા નર બહાદૂર ભંડારી મુખ્ય મંત્રી બન્યા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં પણ નર બહાદૂર ભંડારીનો પક્ષ વિજયી રહ્યો. ૧૯૯૪ની ચૂંટણીમાં સિક્કિમ ડેમોક્રેટિક ફ્રંટના પવન કુમાર ચૅમલિંગ સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી બન્યા. તે પછી ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ એ તમામ ચૂંટણીઓમાં ચૅમલીંગની પાર્ટી સત્તા પર રહી છે.<ref name="Hist" /><ref name="Thirty years" /><ref name="Hindu2009-05-17">{{cite web | url = http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | work = [[The Hindu]] | title = SDF wins all seats in Sikkim Assembly | date = ૧૭ મે ૨૦૦૯ | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522131057/http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|title=Shriniwas Patil named new Sikkim governor|work=Times of India|date=4 જુલાઈ 2013|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor |date=2013-07-06 }}</ref> હાલના વર્ષોમાં બૃહદ નેપાળ ચળવળ દ્વારા સિક્કિમને નેપાળને સોંપી દેવાની માંગણી થતી રહી છે. આ ચળવળ દ્વારા અંગ્રેજો દ્વારા ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં જે નેપાળી ભૂમિને પચાવી પડાઈ હતી તેને પાછી નેપાળ હસ્તક કરવાની માગણી પ્રસારિત થઈ છે. ૧૯૫૦ની ભારત નેપાળ મૈત્રી સંધિ દ્વારા ૧૮૧૫ની સુગૌલી સંધિને રદ કરાઈ તે અનુસાર જે ભૂમિ પર સિક્કિમ રાજ્ય છે, તે નેપાળની છે એવો વિચાર આ ચળવળ ધરાવે છે.<ref name="India Should Return the Nepalese land">[http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land "India Should Return the Nepalese Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127052805/http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land |date=2013-01-27 }}. WeeklyBlitz.net. 4 June 2010. Retrieved 18 November 2012.</ref> ==જિલ્લાઓ== <imagemap> File:Sikkim-district-map-num.png|150px|right|thumb| સિક્કિમના ચાર જિલ્લા દર્શાવતો નકશો. (ક્લિક કરી જોઈ શકાશે) rect 242 167 304 241 [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 310 410 361 475 [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 189 413 232 479 [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 84 383 132 456 [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]] desc bottom-left </imagemap> સિક્કિમમાં ચાર જીલ્લા આવેલા છે – [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] અને [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]], તેમના જીલ્લા મથક અનુક્રમે ગંગટોક ગ્યાલશીંગ, મંગન અને નામચી છે.<ref>{{cite book|title=Manorama Yearbook 2009|last=|first=|publisher=Malayala Manorama|year=|isbn=81-89004-12-3|editor1-last=Mathew|editor1-first=K. M.|location=|page=660|pages=|chapter=India}}</ref> આ જિલ્લાઓને ફરી ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. પાકયોંગ અને રોંગ્લી એ પૂર્વી જિલ્લાના ઉપવિભાગ છે. સોરેંગ એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. ચુંગથાંગ એ ઉત્તર જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. રાવોંગ્લા એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. <ref name="Stats">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | title = Sikkim at a glance | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20051031000351/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | archive-date = 2005-10-31 | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમના દરેક જિલ્લાની વહીવટની દેખરેખ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત કરેલા જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. જિલ્લાના સર્વ નાગરિક/વસાહતી ક્ષેત્રની દેખરેખ તેની હેઠળ આવે છે. સિક્કિમ રાજ્ય [[ચીન]] સાથેની ઘણી સંવેદનશીલ સીમા ધરાવતો હોવાથી, તેનો ઘણો મોટો ભાગ સેનાના નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં વિદેશીઓનો પ્રવેશ નિષેધ છે અથવા તો તે સ્થળોની મુલાકાત લેવા ખાસ પરવાનાની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|title=Information of Foreign Tourist Interest|publisher=Sikkim.nic.in|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095928/http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|url-status=dead}}</ref> ==વન્ય સૃષ્ટિ== ભારતમાં આવેલા ત્રણ નિવસન-ક્ષેત્રમાંના એક એવા નિમ્ન હિમાલયના નિવસન હોટસ્પોટ પર સિક્કિમ આવેલું છે. અહીંના જંગલ ક્ષેત્રની પ્રાણી અને વનસ્પતિસૃષ્ટિમાં ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમની પર્વતીય ભૂગોળને કારણે ભૂક્ષેત્ર વિવિધ ઉંચાઈઓ ધરાવે છે, જેને કારણે અહીં ઉષ્ણકટિબંધીયથી લઈ સમષીતોષ્ણ કટિબંધીય અને આલ્પાઈન અને ટુંડ્ર પ્રકારની વનસ્પતિઓ પણ જોવા મળે છે. સિક્કિમ વિશ્વની અમુક જગ્યાઓમાંની એક છે જ્યાં આટલા નાના ક્ષેત્રફળમાં આટલી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમનો ૮૧% ભાગ ત્યાંની સરકારના વનવિભાગ હેઠળ આવે છે.<ref name="forest-dept">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | title = Forests in Sikkim | publisher = Forest Department, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2018-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007114524/http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | url-status = dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = નોબલ ઓર્ચિડ (ઉપર) સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ. રોડોડેનડ્રોન, સિક્કિમનું રાજ વૃક્ષની ૪૦ પ્રજાતિઓ અહીં ઊગે છે તેના ફૂલો એપ્રિલથી મધ્ય મે સુધી ખીલે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref> | image1 = Cymbidium goeringii 'Setsuzan'.jpg | image2 = Rhododendron aechmophyllum0.jpg }} સિક્કિમ લગભગ ૫૦૦૦ પ્રજાતિના ફૂલોની વિવિધતા ધરાવે છે. તેમાં ૫૧૫ દુર્લભ ઓર્ચિડ, ૬૦ પ્રીમુલા પ્રજાતિના, ૩૬ રોડોડેનડ્રોન, ૧૧ ઑક, ૨૩ વાંસની પ્રજાતિઓ, ૧૬ શંકુદ્રુમ પ્રજાતિઓ, ૩૬૨ પ્રકારની ફર્ન અને એ પ્રકારના, ૮ ફર્ન વૃક્ષો અને ૪૨૪ વૈદકીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dept-forest-env">{{cite web | url = http://sikkimforest.org/files/bio.htm | title = Biodiversity | publisher = Department of Forest, Environment & Wildlife, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326005519/http://www.sikkimforest.org/FILES/BIO.HTM | url-status = dead }}</ref> સ્થાનીય ભાષામાં ક્રિસમસ ફ્લાવર તરીકે ઓળખાતા શંકુદ્રુમ વૃક્ષો અહીં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઊગે છે. બોબલ ડેન્ડ્રોબીયન એ સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ છે અને રોડોડેનડ્રોન એ આ રાજ્યનું રાજ વૃક્ષ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|publisher=Panna Tiger Reserve|access-date=૨૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2014-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમના ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં આવેલા હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનોમાં ઓર્ચિડ, લોરેલ, કેળાં, સાલ અને વાંસના વૃક્ષો ઉગે છે. {{convert|1500|m|ft}}થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા ક્ષેત્રોમાં પૂર્વીય હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનો જોવા મળે છે જેમાં ઓક, અખરોટ, મેપલ, બીર્ચ, એલ્ડર, મેગ્નોલિયા જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે તે સાથે હિમાલયન સમષીતોષ્ણ પાઈનના વનોમાં ચીર પાઈન વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. {{convert|3500|to|5000|m|ft}}ની ઊંચાઈ પર અલ્પાઈન વન્યસૃષ્ટિ જોવા મળે છે. તેમાં નીચેના ક્ષેત્રોમાં જુનીપેર, ફર સાઈપ્રેસ અને રોડોડેનડ્રોન જોવા મળે છે અને ઊંચાઈએ રોડોડેનડ્રોનની અન્ય પ્રજાતિઓ તથા અન્ય જંગલી પુષ્પો ઉગે છે. [[ચિત્ર:Red panda sikkim.jpg|thumb|right|લાલ પાંડા - સિક્કિમનું રાજ પ્રાણી]] સિક્કિમની પ્રાણીસૃષ્ટિમાં હિમ ચિત્તો(સ્નો લેપર્ડ),<ref>Wilson DE, Mittermeier RA (eds) (2009) ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 1. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona</ref> કસ્તુરી મૃગ, <!-- the [[Bhoral]],--> હિમાલયન થાર, લાલ પાંડા, હિમલાન મરમોટ, હિમાલયન સેરૉ, હિમાલયન ગોરલ, મન્ટજેક, લંગૂર, એશિયન કાળા રીંછ, વાદળી ચિત્તા,<ref>{{IUCN2008|assessors= Sanderson, J., Khan, J., Grassman, L. & Mallon, D.P. | year = ૨૦૦૮ | id = 14519 | title = Neofelis nebulosa|downloaded=18 જાન્યુઆરી 2009 }}</ref> આરસી બિલાડી (માર્બલ કેટ), લેપર્ડ કેટ,<ref>{{cite book | title = Mammals of Nepal | last = Shrestha | first = Tej Kumar | year = ૧૯૯૭ | isbn = 0-9524390-6-9 | pages = 350–371 }}</ref> ધોલ, તિબેટી શિયાળ, હોગ બેજર(હિન્દી - બિજ્જૂ), બિન્ટુરોંગ અને હિમાલયન જંગલી બિલાડીનો સમાવેશ થાય છે. આલ્પાઈન ક્ષેત્રોમાં યાક મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે તેમને દૂધ,માંસ અને ભારે કામ માટે પાળવામાં આવે છે. સિક્કિમની પક્ષીસૃષ્ટિમાં ઇમ્પેયાન તેતર, રાતો શિંગડાવાળો તેતર, હિમ પાર્ટ્રિજ, તિબેટી હિમ કૂકડો, દાઢીધારી ગીધ અને ગ્રીફોન ગીધ(મહાકાય ગીધ), સોનેરી ગરુડ, કેવ્લ(તેતર), પ્લોવર, જંગલી કૂકડો, સેન્ડ પાઈપર, કબૂતર, પ્રાચીન વિશ્વનું ફ્લાય કેચર, બેબ્લર અને રોબીનનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમમાં પક્ષીઓની ૫૫૦થી વધુ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની અમુક તો લુપ્તપ્રાયઃ ઘોષિત કરાઈ છે.<ref>{{cite book | title = So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas | last = Crossette | first = Barbara | year = ૧૯૯૬ | publisher = Vintage Books | location = | isbn = 0-679-74363-4 | page = 123 }}</ref> સિક્કિમ વિશાલ કીટક સૃષ્ટિ ધરાવે છે પણ તેનો પદ્ધતિસર અભ્યાસ થયો નથી. સિક્કિમના સૌથી વધુ પ્રચલિત કીટકો છે પતંગિયાં. ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં પતંગિયાંની ૧૪૩૮ જેટલી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની ૬૯૫ જેટલી સિક્કિમમાં નોંધાઈ છે.{{sfn|Evans|1932|p=23}} જેમાં લુપ્તપ્રાયઃ કૈસરે હિન્દ, યેલો ગોર્ગોન અને ભુતાન ગ્લોરી પણ સામેલ છે. {{sfn|Haribal|2003|p=9}} ==અર્થવ્યવસ્થા== [[File:Elaichi.jpg|thumb|left|[[એલચી]], સિક્કિમનો પ્રમુખ રોકડિયો પાક.]] ૨૦૧૨માં સિક્કિમનું થોક સ્થાનીય ઉત્પાદન (Gross Domestic Product -GDP) ૮૪૦૦ કરોડ જેટલું હતું. જે તે સમયના ૨૮ ભારતીય રાજ્યોના થોક ઉત્પાદનમાં ત્રીજું સૌથી ઓછું ઉત્પાદન હતું.<ref name=Unidow>{{cite web|url=http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|title=State-Wise GDP|publisher=Unidow.com|year=૨૦૧૨|access-date=૧ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724114441/http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ખેતી આધારીત છે. જેમાં પર્વત પરના ઢોળાવ પર પગથિયાં ખેતર બનાવી તેમાં ચોખા ઉગાડવામાં આવે છે. તે સિવાય રાજ્યમાં મકાઈ, બાજરો, ઘઉં, જવ, સંતરા, ચા અને એલચી પણ ઉગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | title = City, Society and Planning: Society | authors = Ashok K. Dutt, Baleshwar Thakur | year = ૨૦૦૭ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-460-7 | page = 501 }}</ref>{{sfn|Bareh|2001|pp=20–21}} ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં સિક્કિમમાં એલચીનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને અહીં ભારતના કોઈ પણ રાજ્યની સરખામણીએ વધુ ભૂમિ પર એલચી પકવાય છે.<ref>{{cite book | title = India: A Reference Annual | publisher = Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting | year = ૨૦૦૨ | location = New Delhi | page = 747 }}</ref> સિક્કિમની પર્વતીય ભૂમિ અને નબળા વાહનવ્યવહારની અપલબ્ધિને કારણે અહીં મોટા ઉદ્યોગ ધંધાઓ વિકસ્યા નથી. દારૂ ગાળણ, ચામડું પકવવું અને ઘડિયાળ બનાવવા જેવા ઉદ્યોગો રાજ્યના દક્ષિણી ભાગમાં આવેલા મેલી અને નોરથાંગમાં વિકસ્યા છે. આ સિવાય સિક્કિમમાં નાના પ્રમાણમાં [[તાંબુ]], ડોલોમાઈટ, ટેલ્ક, ગ્રેફાઈટ, ક્વાર્ટઝાઈટ, કોલસો, [[સીસું]] અને [[જસત]]નો ખાણ ઉદ્યોગ પણ ચાલે છે. <ref>{{cite book | title = State level public enterprises in Sikkim: policy and planning | last = Mishra | first = R. K. | authorlink = | year = ૨૦૦૫ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-396-1 | page = 3 }}</ref> સિક્કિમમાં લઘુત્તમ ઉદ્યોગો હોવા છતાં ૨૦૦૦થી સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ભારતની સૌથી વધુ ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા રહી છે. ૨૦૦૭માં જ સિક્કિમનો જીડીપી ૧૩% જેટલો વધ્યો.<ref name=StatMin>[http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm Indian Ministry of Statistics and Programme Implementation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231836/http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm |date=2016-03-03 }}. Retrieved 24 September 2011.</ref> ૨૦૧૫ સુધીમાં સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક ખેતીમાં રૂપાંતરીત કરવાની સિક્કિમની યોજના છે. <ref>[http://www.thehindu.com/sci-tech/agriculture/article623309.ece "Sikkim to become a completely organic state by 2015"]. ''The Hindu''. 9 September 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure "Sikkim makes an organic shift"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053930/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure |date=2012-01-19 }}. ''Times of India''. 7 May 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/07/stories/2010080753371900.htm "Sikkim ‘livelihood schools' to promote organic farming"]. ''Hindu Business Line''. 6 August 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp "Sikkim races on organic route"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709033203/http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp |date=2014-07-09 }}. ''Telegraph India''. 12 December 2011. Retrieved 29 November 2012.</ref> [[ચિત્ર:Terraced rice fields of Sikkim India.jpg|thumb|પગથિયાંના ખેતરમાં ડાંગરનો પાક]] હાલના વર્ષોમાં સિક્કિમ સરકારે પર્યટનનો પ્રચાર પ્રસાર કર્યો છે. આને પરિણામે મધ્ય ૧૯૯૧થી સિક્કિમની આવક ૧૪ ગણી વધી છે.<ref name="Dasgupta">{{cite journal | last = Dasgupta | first = Abhijit |date=May 2009 | title = Forever and ever and ever | journal = [[India Today]] | volume = 34 |issue=22 | page = 35 | id = RNI:28587/75 }}</ref> આ સિવાય સિક્કિમ સરકારે ઓનલાઈન અને કેસિનોની ગેમ્બલિંગને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સિક્કિમનો પ્રથમ કેસિનો માર્ચ ૨૦૦૯માં શરૂ થયો હતો. <ref>{{cite news|url=https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|first=Aj|last=Ca|date=2024-12-14|access-date=2024-12-14|title=Casinos in India|work=India Bet|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214133308/https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમ સરકારની પ્લેવીન લોટરી ખૂબ સફળ રહી હતી. <ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/20688/ | first = Arundhati | last = Bakshi-Dighe | date = ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૩ | access-date = ૨ જૂન ૨૦૦૯ | title = Online lottery: A jackpot for all | work = Indian Express }}</ref><ref name="Playwin">{{cite web | url = http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | title = Playwin lottery | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૦૬ | publisher = Interplay Multimedia Pty. Ltd | archive-date = 2011-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827033220/http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૦૯માં સિક્કિમ સરકારે ત્રણ ઓનલાઈન સ્પોર્ટ્સ બેટીંગ લાઇસન્સને પરવાનગી આપવાની યોજનાની જાહેરાત કરી છે. <ref>{{cite news | url = http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | first = Roy | last = Sanjay | date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | access-date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | title = Indian online gambling market set to open up | work = India Bet | archive-date = 2011-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110310075428/http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | url-status = dead }}</ref> ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬થી નથુલા ઘાટ ફરી ખોલવામાં આવ્યો જેથી ભારત તિબેટ અને લ્હાસા સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થયો. આ ઘટના સિક્કિમ માટે ખૂબ લાભદાયી મનાય છે. જોકે ભારત અને ચીન સરકારના બંધનોને કારણે આ વેપાર વિકસ્યો નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|title=Nathu-la trade gets wider|work=Telegraph India|date=૯ મે ૨૦૧૨|access-date=૬ જુલાઇ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109042058/http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|url-status=dead}}</ref> ==વાહનવ્યવહાર== ===હવાઈમાર્ગ=== [[File:Riverteesta.jpg|thumb|તીત્સા નદી એ રાજ્યનો મુખ્ય જળમાર્ગ છે.]] સિક્કિમના પર્વતીય ભૂસ્તરને લીધે અહીં એક પણ હવાઈ મથક કે રેલ્વે મથક નથી. ગંગટોકથી {{convert|30|km|abbr=on}} દૂર રાજ્યનું સૌથી પહેલું હવાઈ મથક - પાકયોંગ હવાઈ મથક બંધાઈ રહ્યું છે.<ref>[http://zeenews.india.com/news/north-east/sikkim-s-first-airport-to-be-ready-by-2014_876027.html Sikkim's first airport to be ready by 2014] Zee News</ref> આનું બાંધકામ ભારતીય વિમાન પત્તન પ્રાધિકરણ (એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈંડિયા) દ્વારા ૨૦૦ એકર ભૂમિ પર થઈ રહ્યું છે. ૪૭૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું આ ભારતના સૌથી ઊંચા પાંચ હવાઈ મથકમાંનું એક બનશે. <ref>[http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport Sikkim's Greenfield Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619033342/http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport |date=2014-06-19 }} Punj Lloyd Group</ref><ref>[http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf Sikkim's New Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514065851/http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf |date=2014-05-14 }} Maccaferri Environmental Solutions Pvt. Ltd., India</ref> આ હવાઈ મથક ATR વિમાનોને ઉતારવા સક્ષમ હશે. .<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | title = Patel word on speedy airport completion—Sikkim hopes for spurt in tourist inflow | work = The Telegraph | location = Kolkata | date = ૨ માર્ચ ૨૦૦૯ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526142739/http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | url-status = dead }}</ref> હાલમાં સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના સિલિગુડીમાં આવેલું બાગડોગરા હવાઈ મથક છે. આ હવાઈ મથક ગંગટોકથી ૧૨૪ કિમી દૂર છે. આ બંને સ્થળો બસ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે.<ref>[http://sikkimtourism.gov.in/Webforms/General/Transport.aspx How to reach Sikkim] Government of Sikkim</ref> સિક્કિમ અને બાગડોગરાને જોડતી રોજિંદી હેલિકોપ્ટર સેવા ઉપલબ્ધ છે. આ સેવા સિક્કિમ હેલિકોપ્ટર સર્વિસ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. હેલિકોપ્ટાનો આ પ્રવાસ અડધા કલાકનો છે અને તે ૪ પ્રવાસીઓને લઈ જઈ શકે છે. <ref name="Thirty years">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | title = 30 Years of Statehood In a Nutshell | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714083055/http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> ગંગટોક હેલીપેડ એ રાજયનું એકમાત્ર હેલીપેડ છે. ===રસ્તા=== [[ચિત્ર:Temi Tea Garden Sikkim India October 2013.jpg|thumb|left|સિક્કિમનો વાહનવ્યવહાર મુખ્યરૂપે ટેકરીઓમાંથી પસાર થતાં સર્પાકાર રસ્તાઓ દ્વારા થાય છે. ઉપર ટેમી ટી ગાર્ડનની બાજુમાંથી પસાર થતો રસ્તો.]] ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 31 અને 31A સિલિગુડી અને ગંગટોકને જોડે છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | title = Hill traffic slides to standstill | date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | publisher = The Telegraph (Kolkata) | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526021922/http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ નેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ રાજ્યમાં બસ અને ટ્રક સર્વિસ ચલાવે છે. ખાનગી બસ, પ્રવાસી ટેક્સીઓ અને જીપ આખા સિક્કિમ તેમજ સિલિગુડી સુધી ઉપલબ્ધ છે. મેલીથી છૂટી પડતી એક શાખા રાજ્યના પશ્ચિમી ભાગને જોડે છે. સિક્કિમના દક્ષિણી અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો દાર્જીલિંગ અને કાલિમ્પોગ જેવા ગિરિમથકો સાથે પણ જોડાયેલા છે.{{sfn|Choudhury|2006|pp=84–87}} રાજય નથુલા ઘાટ થકી તિબેટ સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== સિક્કિમમાં રેલ્વે સેવાનો અભાવ છે. સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન સિલિગુડી કે ન્યુ જલપાઈગુડી છે. <ref>{{cite web|url=http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|title=How to Reach Sikkim|publisher=Maps of India|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2009-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414194441/http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|url-status=dead}}</ref> હવે સિક્કિમના રાંગપો અને પશ્ચિમ બંગાળના સીમાવર્તી શહેર સેવોકને જોડતી પરિયોજના શરૂ થઈ છે. <ref>[http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== "Finally, Sevoke-Rangpo railway link on track"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528224619/http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== |date=2013-05-28 }}. ConstructionUpdate.com. November 2009. Retrieved 12 November 2012.</ref> પાંચ સ્ટૅશન ધરાવતી આ રેલ્વે પહેલા ૨૦૧૫ સુધીમાં પૂરી થવાની હતી. આ રેલ્વે સેવા સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતીય સેનાને ઉપયોગી સાબિત થશે.<ref>{{cite web | url = http://www.railway-technology.com/projects/northbengalsikkimrai/ | title = North Bengal-Sikkim Railway Link | publisher = Railway Technology | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2010/01/25/stories/2010012551081500.htm "Inspection survey for Sikkim rail link"]. ''The Hindu''. ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦. Retrieved ૨૭ જુન ૨૦૧૩.</ref> જોકે આનું બાંધકામ મોડું પડ્યું છે. <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|title=Train to Sikkim poses jumbo threat|work=Times of India|date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|access-date=૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board |date=2013-05-02 }}</ref> આ સાથે રેલ્વે મંત્રાલયે [[મિરિક]] અને રાનીપુલને જોડતી રેલ્વેનો પણ પ્રસ્તાવ આપ્યો છે.<ref name="Gurung2010-12-09">{{cite news | last = Gurung | first = Bijoy | date = ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ | title = Sikkim tour dreams ride on rail plan | newspaper = Telegraph India | url = http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2010-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101212221349/http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | url-status = dead }}</ref> ==માળાખાગત સુવિધા== [[ચિત્ર:Namgyal Research Institute of Tibetology.jpg|thumb|તિબેટોલોજી સંગ્રહાલય અને સંશોધન કેન્દ્ર]] સિક્કિમના મોટા ભાગના રસ્તાની દેખરેખ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ ભારતીય સેનાની એક શાખા છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સત્તા હેઠળ ન આવતા હોય એવા {{convert|1857|km|mi}} જેટલા રસ્તા રાજ્ય સરકારની દેખરેખ હેઠળ આવે છે. દક્ષિણ સિક્કિમના રસ્તાઓ અને રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ - NH31A એ રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાંથી પસાર થાય છે. અહીં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ ઓછી ઘટતી હોવાથી અહીંના રસ્તાઓ સારી સ્થિતિમાં છે.<ref name="Stats" /> સિક્કિમમાં મોટાભાગની વિદ્યુત શક્તિ ૧૯ જેટલા જળવિદ્યુત કેન્દ્રોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.<ref name="Dasgupta" /> તે સિવાય નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન અને પાવરગ્રીડ કોર્પોરેશન પાસેથી પણ વિદ્યુત ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. {{sfn|Choudhury|2006|p=91}} ૨૦૦૬ સુધીમાં સિક્કિમે ૧૦૦% ગ્રામીણ વીજળીકરણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. {{sfn|Choudhury|2006|p=88}} જો કે અહીં વોલ્ટેજ ઘણાં જ અસ્થિર હોય છે અને વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝરની જરૂર રહે છે. સિક્કિમનો વીજળી વપરાશ ૧૮૨ કિલોવૉટ/કલાક જેટલો છે. રાજ્ય સરકારે રસોઈ માટે બાયોગેસ અને સૌર ઊર્જાના વ્યાપક ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો છે પણ તેને ઘણો નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રકાશ મેળવવા પૂરતો જ થાય છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=87}} ૨૦૦૫ સુધીમાં સિક્કિમમાં ૭૩.૨ ટકા ઘરો સલામત પીવાનું પાણી મેળવી શકતા હતા,<ref name="Stats" /> અહીં મોટી સંખ્યામાં આવેલા ઝરણા દ્વારા લોકો પાણી પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ના દિવસે સિક્કિમ ૧૦૦% શૌચાલય વ્યવસ્થા ધરાવતું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું, અને ખુલ્લામાં શૌચ નિકાસથી મુક્ત થયું હતું અને "નિર્મળ રાજ્ય"નો દરજ્જો પ્રપ્ત કર્યો હતો.<ref>[http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html "Sikkim becomes first state to achieve 100 per cent sanitation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223051352/http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html |date=2011-12-23 }}. Infochange India. 9 December 2008. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref>[http://indiasanitationportal.org/463 "NIRMAL GRAM PURASKAR 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414050755/http://www.indiasanitationportal.org/463 |date=2012-04-14 }}. India Sanitation Portal. 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> ==વસતી== [[ચિત્ર:Sikkim 1.jpg|thumb|right|200 px| ૨૦૦૪માં ગંગટોકમાં સિક્કિમી મહિલા તેના બાળક સાથે.]] {{India census population | title = વસતી વિકાસ ઇતિહાસ | state = | 1951 = 138000 | 1961 = 162000 | 1971 = 210000 | 1981 = 316000 | 1991 = 406000 | 2001 = 541000 | 2011 = 610577 | estimate = | estyear = | estref = | footnote = સ્રોત: ભારતની વસતી ગણતરી<ref name=Cens2011Up/><ref name="Census Population">{{cite web | url = http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | title = Census Population | work = Census of India | publisher = Ministry of Finance India | access-date = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ | format = PDF | archive-date = 2008-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | url-status = dead }}</ref> }} સિક્કિમ એ ભારતની સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી અનુસાર સિક્કિમની વસતી ૬૧૦,૫૭૭ હતી. <ref name=Cens2011Up>{{cite web | title = 2011 Census reference tables&nbsp;– total population | url = http://www.census2011.co.in/census/state/sikkim.html | year=૨૦૧૧| access-date = ૧૬ જુલાઈ ૨૦૧૩ | publisher = Government of India }}</ref> સિક્કિમમાં વસતીનું ઘનત્વ સૌથી ઓછું છે. (૮૬ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી.) જોકે અહીં વસતી વધારાનો દર વધુ છે જે ૨૦૦૧ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે લગભગ ૧૨.૩૬% જેટલો હતો. અહીં જાતિ ગુણોત્તર પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૮૮૯ સ્ત્રીઓ જેટલો છે. જેમાં કુલ ૩,૨૧,૬૬૧ સ્ત્રીઓ અને ૨,૮૬,૦૨૭ પુરુષો છે. મુખ્યત્વે ગ્રામીણ એવા રાજ્યમાં ગંગટોક એ સૌથી વધુ શહેરીકરણ પામેલું ક્ષેત્ર છે. ૨૦૦૫માં આ રાજ્યની શહેરી વસ્તી કુલ વસ્તીના ૧૧.૦૬% જેટલી હતી.<ref name="Stats" /> ૨૦૧૧માં સિક્કિમની માથાદીઠ આવક ૮૧,૧૫૯ હતી.<ref>{{cite web|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf|title=State-wise: Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate|publisher=Punjab State Planning Board|format=PDF|year=૨૦૧૨|access-date= ૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩}}</ref> ===અનુવાંશિકતા=== સદીઓથી થતા નેપાળી લોકોના સ્થળાંતરને કારણે સિક્કિમના મોટા ભાગના લોકો નેપાળી મૂળના છે. {{cn|date=June 2014}} ભૂતિયા અને લેપ્ચા લોકોને સિક્કિમના મૂળ રહેવાસી માનવામાં આવે છે. ભૂતિયા લોકો સિક્કિમમાં તિબેટના ખામ જિલ્લામાંથી ૪થી શતાબ્દીમાં આવ્યા હતા. લેપ્ચા લોકો દૂર પૂર્વમાંથી આવ્યા હતા. તિબેટી મૂળના લોકો સિક્કિમના પૂર્વી અને ઉત્તરી ભાગોમાં રહે છે સ્થળાંતરીત વસ્તી બિહારી, બંગાળી અને મારવાડી લોકોની છે જેઓ દક્ષિણી સિક્કિમમાં રહે છે.<ref>{{cite book | title = Peoples of South Asia | url = https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo | last = Clarence | first = Maloney | year = ૧૯૭૪ | publisher = Holt, Rinehart and Winston | location = | isbn = 0-03-084969-1 | page = [https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo/page/n434 409] }}</ref> ===ધર્મ=== {{bar box |title=સિક્કિમમાં ધર્મ (૨૦૦૧)<ref name="census2001">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Census of India – Socio-cultural aspects | work = | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | date = ૨૦૦૧ | url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx | doi = | access-date = ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૩}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=% |float=right |bars= {{bar percent|[[હિંદુ]]|#FF6600|60.9}} {{bar percent|[[બૌદ્ધ]]|Green|28.1}} {{bar percent|[[ખ્રિસ્તી]]|#9955BB|6.6}} {{bar percent|[[મુસલમાન|ઈસ્લામ]]|Red|1.0}} {{bar percent|અન્ય|#808080|3.4}} }} {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = રૂમટેક બૌદ્ધ મઠ(ઉપર) એ સિક્કિમનો સૌથી જાણીતો બૌદ્ધ મઠ છે. રાજ્યમાં ઘણાં બૌદ્ધ અને હિંદુ મંદિરો છે. | image1 = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | image2 = }} સિક્કિમમાં નેપાળી લોકોના આગમન પછી હિંદુ ધર્મ એ સિક્કિમનો બહુસાંખ્યક ધર્મ રહ્યો છે. કુલ વસ્તીના ૬૦.૯૩% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. બૌદ્ધ ધર્મ એ સિક્કિમનો બીજો સૌથી બહુસંખ્યક ધર્મ છે. ૨૮.૧૦% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. સિક્કિમમાં ૭૫ બૌદ્ધ મઠો આવેલા છે તેમાંથી સૌથી જૂનો ૧૭૦૦ના સૈકામાં સ્થપાયો છે.{{sfn|Bareh|2001|p=9}} સિક્કિમના ખ્રિસ્તીઓ મૂળે લેપ્ચ લોકો છે જેમને બ્રિટિશ મિશનરીઓએ વટલાવ્યા હતા. વસતીનો ૬.૬૦% ભાગ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. અન્ય અલ્પ સંખ્યકોમાં બિહારી મુસલમાનો અને જૈન લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની વસતી લગભગ ૧% જેટલી છે.<ref>{{cite book | title =People of India: Sikkim | last = Singh | first = Kumar Suresh | year = ૧૯૯૨ | publisher = Anthropological Survey of India | location = | isbn = 81-7046-120-0 | page = 39 }}</ref> વસતીનો સિવાયનો ભાગ સિક્કિમના સ્થાનિક લોકોનો છે તેઓ પારંપારિક ધર્મ પાળે છે. ૧૯૭૦માં સિક્કિમના ભારત સાથેના વિલિનીકરણ સમયે લેપ્ચા અને નેપાળી લોકોમાં તણાવ વધી ગયો હતો, તે સિવાય ભારતના અન્ય રાજ્યોની જેમ કોઈ મોટા સ્થાનીય રમખાણો અહીં થયા નથી.<ref>{{cite book | title = State government and politics: Sikkim | last = Nirmalananda Sengupta | first = | authorlink = | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-694-7 | page = 140 }}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/Census_And_You/religion.aspx "Census and You – Religion"]. Census India. Retrieved 20 October 2012.</ref> લેપ્ચા લોકોનો પારંપારિક ધર્મ મુમ તરીકે ઓળખાય છે. આ ધર્મ સર્વાત્મવાદમાં માને છે. <ref name=Plaisier>{{cite book|title=Languages of the Greater Himalayan Region. A Grammar of Lepcha |volume=5 |series=Languages of the Greater Himalayan region |first=Heleen |last=Plaisier |publisher=Brill |year=૨૦૦૭ |isbn=9004155252 |pages=4, 15 (photo) |url=http://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC&pg=PA15}}</ref> ===ભાષાઓ=== સિક્કિમમાં પ્રમુખ સ્વરૂપે નેપાળી ભાષા બોલાય છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં સિક્કિમી અને લેપ્ચા ભાષા પણ બોલાય છે. ભારતીય અંગ્રેજી અને હિંદી ભાષા પણ સમગ્ર સિક્કિમમાં લોકો સમજે છે. અન્ય ભાષાઓ જેમ કે ડ્ઝોંગા, ગ્રોમા, ગુરુંગ, લિંબુ, મગર, માઝી, મઝવાર, નેવારી, રાઈ, શેરપા, સુનવાર, તમાંગ, થુલુંગ, તિબેટી નએ યંકા જેવી ભાષાઓ પણ અહીં બોલાય છે.{{sfn|Bareh|2001|p=10}} ==સંસ્કૃતિ== [[File:Gumpa.jpg|thumb| લાચુંગમાં લોસાર નામના બૌદ્ધ તહેવાર દરમ્યાન કરવામાં આવતું "ગુમ્પા નૃત્ય" ]] સિક્કિમમાં બહુ સંખ્યક લોકો [[દિવાળી]] અને [[દશેરા]] જેવા તહેવાર ઉજવે છે. પારંપારિક સ્થાનીય તહેવારો જેમકે માઘે સંક્રાંતી અને ભીમસેન પૂજા પણ અહીં પ્રખ્યાત છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=35}} લોસાર, લુસોન્ગ, સાગા દવા, લ્હાબાબ દ્યુચેન, દ્રુપ્કા તેશી અને ભુમચુ જેવા બૌદ્ધ તહેવારો સિક્કિમમાં ઉજવાય છે. લોસાર(તિબેટી નૂતન વર્ષ) નામના તહેવાર દરમ્યાન શાળાઓ અને કાર્યાલયો એક અઠવાડીયાની રજા રાખે છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=34}} સિક્કિમના મુસલમાનો ઈદ-ઉલ-ફિત્ર અને મહોરમ જેવા તહેવારો મનાવે છે.<ref>{{cite book | title = Bulletin of Tibetology |author=Sikkim Research Institute of Tibetology | year = ૧૯૯૫ | publisher = Namgyal Institute of Tibetology | location = | isbn = | page = 79 }}</ref> ઑફ સિઝનના સમયે પ્રવાસીઓને આકર્ષવા અહીં નાતાલ ઉજવવાને પ્રોત્સાહન અપાય છે. <ref name="Culture">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | title = Culture and Festivals of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714040958/http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> પશ્ચિમિ રૉક સંગીત અને ભારતીય પૉપ સંગીતનો ઘણો મોટો વર્ગ સિક્કિમમાં છે. નેપાળી રૉક સંગીત અને લેપ્ચા સંગીત પણ પ્રસિદ્ધ છે.{{sfn|Bareh|2001|p=286}} ફૂટબોલ અને ક્રિકેટ સિક્કિમની લોકપ્રિય રમતો છે. પ્રવાસનના ભાગ તરીકે હેન્ડ ગ્લાઈડિંગ અને રીવર રાફ્ટીંગ પણ લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref>{{cite book | title = Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment | last = Lama | first = Mahendra P. | year = ૧૯૯૪ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-013-6 | page = 128 }}</ref> ===ખાન-પાન=== સિક્કિમમાં સામાન્ય રીતે નૂડલ્સ આધારીત વાનગીઓ જેમકેે ઠુપ્કા, ચાઉમીન, થાન્થુક,ગ્યાથુક અને વોન્ટોન પ્રચલિત છે. મોમો નામનું તાજું ફરસાણ અહીં લોકપ્રિય છે. આ એક પ્રકારની ભરેલી વાનગી છે જેમાં શાકભાજી, સ્થાનીય ભેંસનું માંસ કે પોર્ક (ડુક્કરનું માંસ) ભરાય છે અને તેને સૂપ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref name="tele030902">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | title = Sleepy capital comes alive to beats of GenX | last = Shangderpa | first = Pema Leyda | work = The Telegraph | date = ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ | access-date = ૭ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080510102545/http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં બીયર, રમ, વ્હીસ્કી અને બ્રાંડી છૂટથી પીવાય છે,<ref>{{cite book | title = Surajkund, the Sikkim story | chapter = Sikkimese cuisine| last=Shrivastava | first = Alok K. | year = ૨૦૦૨ | publisher = South Asia Foundation | location = New Delhi | isbn = 81-88287-01-6 | page = 49 }}</ref> તે સિવાય અહીં બાજરામાંથી બનતો ટોંગબા નામનો સ્થાનીય દારૂ પણ લોકપ્રિય છે. દારૂના પ્રતિ વ્યક્તિ સેવનમાં પંજાબ અને હરિયાણા પછી સિક્કિમ ત્રીજા ક્રમાંકે આવે છે.<ref>{{cite news | first = Rema | last = Nagarajan | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2231571.cms | title = India gets its high from whisky | date = ૨૫ જુલાઇ ૨૦૦૭ | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | work = Times of India }}</ref> ==સમાચાર માધ્યમો== [[File:Dodrulchortenstupa.jpg|thumb|upright|દ્રો-દુલ ચોર્ટન સ્તૂપ, ગંગટોક]] દક્ષિણ સિક્કિમમાં અંગ્રેજી, હિંદી અને નેપાળી વર્તમાન પત્રો મળે છે. નેપાળી અને અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રો સિક્કિમમાં સ્થાનીય રીતે પ્રસિદ્ધ થાય છે. હિંદી અને અંગ્રેજી વર્તમાન પત્રો સિલીગુડીમાંથી આવે છે. "જમારો પ્રજાશક્તિ" (નેપાળી વર્તમાન પત્ર), હિમાલયન મિરર, સિક્કિમ એક્સપ્રેસ સિક્કિમ નાઉ (અંગ્રેજી વર્તમાનપત્ર) સમય દૈનિક તથા કાંચનજંઘા ટાઇમ્સ અને પ્રજ્ઞા ખબર (નેપાળી સાપ્તાહિક) અને હીમાલીબેલા એ સિક્કિમના જાણીતા પ્રકાશનો છે. <ref name="newspapers-list">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | title = Newspapers and Journalists in Sikkim | publisher = IT Department, Government of Sikkim | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080121045116/http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | archive-date = 2008-01-21 | url-status = dead }}</ref> આ સિવાય રાષ્ટ્રીય છાપા જેમ કે ધ સ્ટેટ્સ મેન, ધ ટેલિગ્રાફ, ધ હિંદુ, ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, હિમાલય દર્પણની સ્થાનીય આવૃત્તિઓ પણ અહીં આવે છે. સિક્કિમ હેરાલ્ડ એ અહીંની રાજ્ય સરકારનું સાપ્તાહિક છે. હિમગિરી એ નેપાળી અને અંગ્રેજીમાં હાલખબર એ ઓનલાઈન વર્તમાનપત્રો છે. આ સિવાય તિસ્તારંગીત, અવ્યક્ત, બિલોકન, જર્નલ ઑફ હીલ રીસર્ચ, ખબેર કાગઝ અને સિક્કિમ સાયંસ સોસાયટી ન્યૂઝ લેટર એ અન્ય પ્રકાશનો છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = https://rni.nic.in/search_place.asp | title = Publication Place Wise-Registration | publisher = Registrar of Newspapers for India | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619090128/https://rni.nic.in/search_place.asp | url-status = dead }} If one types ''Sikkim'' in the input box and submits, the list is displayed.</ref> સિક્કિમના શહેરોમાં ઇન્ટરનેટ કૅફે જોવા મળે છે. જોકે, બ્રોડબેન્ડ સુવિધા વધુ પ્રચલિત નથી. મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં ડીશ એન્ટેના દ્વારા સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન માણી શકાય છે. ભારતમાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં બતાવાતી ચેનલો અહીં પણ જોઈ શકાય છે. વધારામાં અહીં નેપાળી ભાષાની ચેનલો પણ જોવાય છે. ડીશ ટીવી, દૂરદર્શન અને નાયુમા એ મુખ્ય સેવા પૂરી પાડનાર કંપનીઓ છે. ==શિક્ષણ== સિક્કિમમાં પ્રૌઢ સાક્ષરતાનો દર ૬૯.૬૮% છે. જેમાં ૭૬.૭૩% પુરુષો અને ૬૧.૪૬% સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે. સિક્કિમમાં ૧૧૫૭ શાળાઓ છે જેમાં ૭૬૫ રાજ્ય સંચાલિત, ૭ કેન્દ્ર સંચાલિત અને ૩૮૫ ખાનગી શાળાઓ છે. <ref>{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | title = In the process of Constitutional democracy, Sikkim has not lagged behind-Governor | date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦ | author = Balmiki Prasad Singh Governor of Sikkim | access-date = ૧૧ માર્ચ ૨૦૧૦ | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304065745/http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં ૧૨ કૉલેજો આવેલી છે. સિક્કિમ મણીપાલ વિદ્યાપીઠ એ સિક્કિમની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જે અભિયાંત્રિકી(એન્જિનિયરીંગ), વૈદકીય અને વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) જેવા ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.smude.edu.in | title = Distance Education | publisher=Sikkim Manipal University|date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦ | author = Sailesh | access-date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦}}</ref> રાજ્ય સરકાર સંચાલિત બે પોલીટૅક્નીક શાળાઓ છે જે વિવિધ એન્જિનિયરીંગમાં પદવી (ડિપ્લોમા) પ્રદાન કરે છે. આ પોલીટેક્નીક છે એડવાન્સસ ટેકનિકલ ટ્રેઈનિંગ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (ATTC) અને બીજી છે સેંટર ફોર કોમ્પ્યુટર ઍન્ડ કોમ્યુનિકેશન્સ ટેકનોલોજી (CCCT). (ATTC) એ બારદંગ, સિંગતમમાં આવેલી છે જ્યારે CCCT ચીસોપાની, નામ્ચીમાં આવેલી છે. ૨૦૦૮માં યાંગાંગમાં સિક્કિમ વિશ્વવિદ્યાપીઠ શરૂ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | title = Do-it-yourself mantra for varsity | last = Chettri | first = Vivek | date = ૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮ | work = The Telegraph | access-date = ૧૫ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012112302/http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Sikkim|સિક્કિમ}} * {{Official website|http://www.sikkim.gov.in/|Official website of the Government of Sikkim}} * {{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/ | title = Details of the census | archive-url = https://web.archive.org/web/20060619194905/http://www.censusindia.net/profiles/sik.html | archive-date = 2006-06-19 | access-date = 2014-07-05 | url-status = live }} * [http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm "Buddhist Monasteries of Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828072311/http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm |date=2010-08-28 }}. Sikkim.nic.in. {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = સિક્કિમ |ઉત્તર = [[તિબેટ]], [[ચીન]] |ઈશાન = તિબેટ |પૂર્વ = {{flag|ભૂતાન}} |અગ્નિ = {{flag|ભૂતાન}} |દક્ષિણ = [[પશ્ચિમ બંગાળ]] |નૈઋત્ય =[[બિહાર]], પશ્ચિમ બંગાળ |પશ્ચિમ = {{flag|નેપાળ}} |વાયવ્ય = {{flag|નેપાળ}} }} {{ભારત}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:ઉમદા લેખ]] ee96j17utfjtp6src370d5jqf5y7kq6 0 3516 905437 899545 2026-09-22T01:22:11Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905437 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Emperor Akbar.png | caption = હાથમાં બાજ સાથે અકબર. | name = અકબર | title = | succession = ૩જો મુઘલ બાદશાહ | reign = ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૫૫૬&nbsp;– ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૬૦૫<ref name=Eraly04>{{cite book |title=The Mughal Throne: The Saga of India's Great Emperors|last=Eraly |first=Abraham |year=૨૦૦૪ |publisher= Phoenix |isbn= 978-0-7538-1758-2 |pages=૧૧૫, ૧૧૬ |edition=}}</ref><ref>{{cite web |title= Akbar (Mughal emperor) |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11421/Akbar |publisher= Encyclopedia Britannica Online |access-date= ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> | coronation = ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૧૫૫૬<ref name=Eraly04/> | predecessor = [[હુમાયુ]] | successor = જહાંગીર | regent = બૈરામ ખાન (૧૫૫૬–૧૫૬૦)<ref>{{cite book|last1=Chandra|first1=Satish|title=Medieval India : from Sultanat to the Mughals|date=૨૦૦૫|publisher=Har-Anand Publications|location=New Delhi|isbn=9788124110669|page=૯૫|edition=Revised}}</ref> | spouse=રુકૈયા સુલ્તાન બેગમ<ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=૧૯૯૯ |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |publisher=Oxford University Press |page=૪૩૭ |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children, when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begam's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref><ref>{{cite book|last=Lal|first=Ruby|title=Domesticity and power in the early Mughal world|year=૨૦૦૫|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85022-3|page=205}}</ref><ref>{{cite book|last=Burke|first=S. M.|title=Akbar, the greatest Mogul|year=૧૯૮૯|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=૧૪૨}}</ref> |spouse-type = મુખ્ય પત્નિ |spouses-type = પત્નિઓ |spouses = સલીમા સુલ્તાન બેગમ<br />મરીયમ-ઉઝ-ઝમાની ઉર્ફ હીરા કુંવર ઉર્ફ હરખાબાઈ<ref>{{cite book|last=Sharma|first=Manimugdha S.|title=Allahu Akbar:Understanding the Great Mughal in Today's India|isbn=9789386950536}}</ref>ઉર્ફ(ખો.ના.)જોધાબાઈ<ref>{{cite book|last=Hooja|first=Rima|title=A history of Rajasthan|isbn=81-291-0890-9}}</ref> <br />રઝિયા બેગમ<br />કાસિમા બાનુ બેગમ<br />બીબી દૌલત શાદ | issue = હસન મિર્ઝા<br />હુસૈન મિર્ઝા<br />જહાંગીર<br />ખાનુમ સુલ્તાન બેગમ<br />સુલ્તાન મુરાદ મિર્ઝા<br />દનિયાલ મિર્ઝા<br />શક્ર-ઉન-નિસ્સા બેગમ<br />અરામ બાનુ બેગમ<br />શામસ-ઉન-નિસ્સા બેગમ<br />મહી બેગમ | full name = અબુલ-ફત જલાલ-ઉદ્-દીન મહંમદ અકબર | house = તૈમુર વંશ | father = [[હુમાયુ]] | mother = હમીદા બાનુ બેગમ | birth_name = જલાલ-ઉદ-દીન મહંમદ અકબર | birth_date = {{birth date|1542|10|15|df=y}} | birth_place = ઉમરકોટ, રાજપૂતાના (હાલમાં [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]]) | death_date = {{death date and age|1605|10|27|1542|10|14|df=y}} | death_place = ફતેપુર સીક્રિ, [[આગ્રા]], મુઘલ સામ્રાજ્ય (હાલમાં [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[ભારત]]) | date of burial = | place of burial = સિકંદરા, આગ્રા | religion = સુન્ની ઇસ્લામ,<ref>{{cite book|last1=Black|first1=Antony|title=The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present|date=૨૦૧૧|publisher=Edinburgh University Press|isbn=9780748688784|page=૨૪૫|url=https://books.google.co.in/books?id=Hd1vAAAAQBAJ&dq=akbar+sunni+muslim&source=gbs_navlinks_s|language=en}}</ref><ref>{{cite book |last= Eraly |first=Abraham |title= Emperors of the Peacock Throne : The Saga of the Great Mughals |url= https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral |year=૨૦૦૦ |publisher= Penguin books |isbn= 978-0-14-100143-2 |page=૧૮૯ |edition=}}</ref> દિન-એ-ઇલાહી }} '''જલાલુદ્દીન મોહમ્મદ અકબર''' (૧૫ ઓક્ટોબર ૧૫૪૨ - ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૬૦૫) મુઘલ સામ્રાજ્યનો ત્રીજો અને સુપ્રસિદ્ધ બાદશાહ હતો. તેનો શાસનકાળ ૧૫૫૬ થી ૧૬૦૫ સુધીનો હતો. અનેક લશ્કરી  વિજયો મેળવી તેણે મોટાભાગના દેશને સંગઠીત  કર્યો હતો તથા રાજકીય, વહીવટી, આર્થિક અને ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને એકીકરણની દિશામાં નોંધપાત્ર  પ્રગતિ સાધી હતી. તેણે અગિયાર લગ્નો કર્યા હતા.<ref name="ramanlal">{{cite book |first=રમણલાલ |last=ધારૈયા |title=ગુજરાતી વિશ્વકોષ |volume=ખંડ ૦૧ |year=૨૦૦૧ |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ]] |location=અમદાવાદ |pages=૦૨-૦૪}}</ref> == પરિચય == અકબરના દાદા [[બાબર]] ઇ.સ. ૧૫૨૭માં [[અફઘાનિસ્તાન]]થી પોતાના સૈન્ય સાથે હિન્દુસ્તાન પહોંચ્યા અને રાણા સંગ્રામસિંહને હરાવીને [[આગ્રા]]ની ગાદી કબજે કરીને હિન્દુસ્તાનમાં મુઘલ સલ્તનતની સ્થાપના કરી. તેણે પોતાની આત્મકથા ''તુઝુ-કે-બાબરી'' લખી જે ભારતના ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="ramanlal" /> ==જન્મ== ઇ.સ. ૧૫૪૦માં કનોજના યુદ્ધમાં શેરશાહ સુરી સામે [[હુમાયુ]]નો પરાજય થયો અને આ સાથે જ હુમાયુના ૧૫ વર્ષ સુધીના રખડપટ્ટી અને કઠણાઈભર્યા જીવનની શરુઆત થઇ. આ દરમ્યાન ૧૫૪૧માં સિંધના અમરકોટ ગામ પાસે તે તેની બેગમ હમીદાબાનુ ને મળ્યો અને ઇ.સ.૧૫૪૧માં તેણે હમીદાબાનુ સાથે લગ્ન કર્યા. ત્યારબાદ ૧૫૪૨માં તેમને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો જેનું નામ બદરૂદીન રાખવામાં આવ્યું પરંતુ હુમાયુએ પુત્રનું નામ બદલીને જલાલુદીન મોહમ્મદ રાખ્યું ત્યારબાદ હુમાયુ પર હુમલો થતાં જીવ બચાવવા તે પોતાની બેગમ સાથે [[ઈરાન]] ભાગી ગયો અને જલાલુદ્દીનને પોતાના કાકાઓના સંરક્ષણમાં રહેવું પડયું. પહેલા થોડાં દિવસો તે [[કંદહાર]]માં અને ત્યાર પછી [[કાબુલ]]માં રહ્યો અને ૧૫૪૫થી કાબુલમાં હુમાયુને પોતાના ભાઈઓ સાથે સંબંધો બહુ સારા ના હોવાથી જલાલુદ્દીનની સ્થિતી કેદી કરતાં થોડીક જ સારી હતી તેમ છતાં સૌ તેની સાથે સારો વ્યવહાર કરતા અને તેને કંઈક વધુ પ્રમાણમાં લાડ પણ લડાવતા.<ref name="ramanlal" /> == આરંભિક કાળ == જયારે હુમાયુએ ફરીથી કાબુલ પર પોતાનો ઝંડો લહેરાવ્યો ત્યારે અકબર પોતાના પિતાના સંરક્ષણમાં પહોંચ્યો. પરંતુ ૧૫૪૫-૧૫૪૬ના ટુંકા ગળામાં અકબરના કાકા કમરાનએ કાબુલ પર પુનઃ અધિકાર જમાવી લીધો. અકબર પોતાના માતા-પિતાના સંરક્ષણમાં જ રહ્યો. અકબરના યોગ્ય શિક્ષણ માટે હુમાયુએ તે સમયના વિખ્યાત મુસ્લિમ વિદ્ધાનો મુલ્લા ઈસામુદ્દીન ઈબ્રાહિમ, મૌલાના અબુલ કાદિર, મિર અબ્દુલ લતિફ વગેરેની નિમણુક કરી.પરંતુ અકબરને અભ્યાસ કરતા ધોડેસવારી, તલવારબાજી,ખેલકુદ વગેરેમા વધારે રસ હોવાથી તે વધારે ભણી શક્યો નહીં   અકબરે પોતાને નિરક્ષર બતાવ્યો છે પરંતુ આ વાતનો આત્મસ્વીકૃતિમાં સત્યાંશ બસ એટલો જ છે કે તેણે સ્વયં ક્યારેય કંઈ પણ નથી લખ્યું. પોતાના ગુમાવેલા રાજ્યને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવા માટેના હુમાયુના અવિરત પ્રયત્નો અંતે સફળ થયા અને તે સને ૧૫૫૫માં ભારત પહોંચી શક્યો. પિતા હુમાયૂંનું દિલ્હીમાં મહેલની સીડી પરથી નીચે પડી જતાં ૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૫૫૬ના રોજ આકસ્મિક અવસાન થયું.તે સમયે અકબર વઝીર બૈરમખાન સાથે પંજાબના ગુરુદાસપુરના કાલનૌર ગામે ગયો હતો;આથી બૈરમખાને ત્યાજ અકબર નો રાજ્યાભિષેક કર્યો જ્યારે અકબરનો રાજ્યાભિષેક થયો તે સમયે તેની ઉંમર માત્ર ચૌદ વર્ષની હતી. તે સમયે મુગલ રાજ્ય માત્ર કાબુલથી દિલ્હી સુધી જ ફેલાયેલું હતું અને હેમુના નેતૃત્વમાં અફઘાન સેના પુનઃ સંગઠિત થઈ તેની સામે પડકાર બની ઊભી હતી.<ref name="ramanlal" /> == શાસન == રાજ્યની સુરક્ષાની જવાબદારી બાળક અકબરના સંરક્ષક બૈરામ ખાન પર હતી. તત્કાલીન અવ્યવસ્થાનો લાભ લઈને બિહારના સૂર શાસક મુહમ્મદ આદિલશાહે પોતાના ત્યારબાદ કાબેલ સેનાપતિ હેમુની સહાયતાથી મુઘલ સુબેદાર તાર્દિબેગને નસાડી મુકીને દિલ્હી કબ્જે કર્યુ.ત્યારબાદ ઇ.સ.૧૫૫૬માં અકબરની સરદારી નીચે હેમુના  સૈન્ય  સામેના પાણીપતના દ્વિતીય યુદ્ધમાં હેમુનો  પરાજય થયો અને ભારતમાં અકબરના હાથે મુઘલ સત્તાની પુન: સ્થાપના થઈ. આ પછીના ચાર વર્ષ બૈરામખાં ના  તથા આપખુદ શાસનના વર્ષો કહી શકાય. આ દરમ્યાન બૈરમખાને મુધલ શાસનને સલામત બનાવ્યુ, પણ તેને સાંઘાને અને શિયાઓને ઉચ્ચ હોદ્દા પર મુક્યા. તેથી સુન્ની અમિરો તથા અધિકારીઓ નારાજ થયા. વળી બૈરમખાને સત્તાના જોશમાં આવીને અકબરની અવગણના  કરતાં અકબરે બૈરમ ખાનને મક્કા  હજ કરવા જવાની સગવડ આપીને રાજ્યની ધૂરા હાથમાં  લીધી. માર્ગમાં બૈરમખાને અકબર સામે કરેલા બળવામાં તેનો  પરાજય થયો પરંતુ બૈરામખાંની ભુતકાળની મુઘલ સલ્તનત પ્રત્યેની વફાદારી અને સેવાઓ ને  ધ્યાનમાં રાખીને અક્બરે તેને ક્ષમા આપી. મક્કાની યાત્રા માટે આગળ જતા [[પાટણ]] મુકામે એક જુના શત્રુના હાથે બૈરામખાનની હત્યા થઈ. અકબરે તેના કુટુંબને દિલ્હી બોલાવીને ખુબ ઉદાર વર્તન કર્યુ.અકબરે તેની પત્ની સલીમાં સાથે લગ્ન કર્યા અને તેના પુત્ર ને મોટો થતાં પોતાના દરબારમાં ઉચ્ચ હોદ્દો પણ આપ્યો બૈરમખાનના પતન પછીના બે વર્ષો ત્રિયા-શાસનના વર્ષો કહેવામાં  આવે છે. કેમ કે તે વર્ષો દરમિયાન તેની દુધમાતા માહમ આંગા મુખ્ય કાર્યકર્તા હતી. અકબરે મંત્રી તરીકે પોતાના  ખાસ વફાદાર અને કુશળ વહીવટકર્તા એવા શમ્સુદ્દીનની નિમણૂક  કરતા માહમ આદનખાને શમસુદ્દીનની હત્યા કરી નાખી. આથી અકબરે આદનખાનને મહેલની અગાસી પરથી નીચે ફેંકાવીને મારી નાખાવ્યો. આથી તેના આઘાતમાં માહામ આંંગા અવસાન પામતા અકબર સર્વોપરી શાસક બન્યો.<ref name="ramanlal" /> == અકબરની રાજનિતી == અન્ય મધ્યયુગીન શાસકોની  જેમ અકબર પણ એક મહાન સામ્રાજ્યવાદી હતો. અને તેને પોતાનુ રાજ્ય ઉત્તરે અફઘાનિસ્તાન કાશ્મીરની દક્ષિણે મૈસુર સુધી તથા પશ્ચિમે ગુજરાતની પુર્વમાં બંગાળ સુધી ફેલાવવાની મહત્વાકાંક્ષા હતી. આ આશયથી અકબરે ૧૫૬૨ થી ૧૬૦૫ સુધીમાં અનેક લડાઈઓ કરી અને તેમા મોટાભાગની જીતો મેળવીને ભારતભરમા પોતાના સમ્રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો તથા ભારતને એકતા પણ આપી. અકબરનાં મોટાભાગના યુદ્ધો ખુબજ ઝડપી તથા આક્રમક હતાં. અકબરે ૧૫૬૨થી ૧૬૦૧ સુધીમાં અનુક્રમે માળવા, જબલપુર પાસેનુ ગોંદવાના, રણથંભોર, કાલિંજર, ચિતોડ (મેવાડ), જોધપુર, ગુજરાત, બંગાળ, કાબુલ, કાશ્મીર, સિંધ, કંદહાર, અહમદનગર જીતી લીધાં. ગોંડવાનામાં વીર નારાયણે મુઘલોને સખત લડાઈ આપીને શહીદી વહોરી. અકબરે ફક્ત ૯ દિવસમાં ૯૬૫ કિ.મી.ની મજલ કાપીને ગુજરાતના અંતિમ સુલતાન મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજાને આખરી પરાજય આપીને ગુજરાતને મુઘલ સામ્રાજ્યમાં સમાવી લીધું. આનાથી મુઘલ સમ્રાજ્યને બંદરનો લાભ મળતા તેના વ્યાપાર-વાણિજ્યનો વિકાસ થયો.ઉત્તર અને મધ્ય ભારત ઉપર પોતાનો ઝંડો લેહરાવ્યા બાદ અકબરે પોતાનું ધ્યાન રાજપુતાના જીતવા પર કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે અજમેર અને નાગોર તો પહેલાથી જ જીતી લીધા હતા આમ ઈ.સ.૧૫૬૧માં અકબરે રાજપુતાના જીતવાની સફરનો પ્રારંભ કર્યો. મોટાભાગના રાજપૂત રાજાઓએ તેની આણનો સ્વીકાર કર્યો. આંબેરના રાજા ભારમલે પોતાની પુત્રી જોધાના અકબર સાથે લગ્ન કર્યા અને આ સાથે અકબરે હિન્દૂ મુસ્લિમ એકતાનો પાયો નાખ્યો. આમ છતાં મેવાડના મહારાણા ઉદયસિંઘે તેની આણ માનવાનો ઇન્કાર કરી દીધો. આથી રાજપુતાના પર સંપૂર્ણ આધિપત્ય જમાવવા અકબરે ઇ.સ ૧૫૬૭માં ચિત્તોડગઢ પર હુમલો કરીંને ચિત્તોડ જીતી લીધું. આં યુદ્ધમાં અકબરે ૩૦,૦૦૦ જેટલા નિર્દોષ ચિત્તોડ વાસીઓનો વધ કરાવી તેની તૈમુરી સભ્યતાનો પરિચય આપેલ અને મહારાણા ઉદયસિંહને મેવાડની ઘાટીઓમાં છુપાઈને આશરો લેવો પડ્યો હતો. આમ છતાં ઉદયસિંહના મહાન પુત્ર પ્રતાપે તેની સામે શરણાગતી સ્વીકારી નહીં અને ચિત્તોડથી દૂર પર્વતો અને તળાવોની વચ્ચે સુંદર જગ્યામાં એક નવું નગર વસાવ્યું, જેનું નામ પોતાનાં પિતાના નામ પરથી [[ઉદયપુર]] રાખ્યું. સમગ્ર રાજપૂતાનામાં માત્ર મેવાડ જ એકમાત્ર સ્વતંત્ર રાજ્ય રહ્યું. આથી ઈ.સ. ૧૫૭૬માં અકબરે ફરીથી ઉદયપુર પર ચડાઈ કરી, હલ્દીઘાટીના મેદાનમાં મહારાણા પ્રતાપે અકબરનો વીરતાપૂર્વક સામનો કર્યો, પરંતુ અકબરની વિશાળ સેના સામે તેઓ ટકી શક્યા નહીં. આ યુદ્ધમાં મહારાણા પ્રતાપનો પરાજય થયો અને તેમને જંગલનો આશરો લેવો પડયો. કર્નલ ટોડે હલ્દીઘાટીને મેવાડની થર્મોપિલી કહી છે. અને ત્યારબાદ મહારાણા પ્રતાપે ૧૫૮૨માં અકબરને દેવરના યુદ્ધમાં ખરાબ રીતે હરાવી ચિત્તોડ સિવાય સમગ્ર મેવાડ સ્વતંત્ર કરાવેલું. અકબરનાં બે નોંંધપાત્ર યુદ્ધો દખ્ખ્ણમાં અહમદનગર તથા અસીરગઢ સામેના હતા. અહમદનગરની વહિવટકર્તા સુલતાના ચાંદબીબીએ મુઘલ સૈન્યનો ખુબ વીરતાપુર્વક સામનો કરી ને મુઘલોનું પ્રથમ આક્રમણ નિષ્ફળ બનાવ્યુ. પરંતુ ત્યારબાદ અકબરના પોતાની સેનાની પદ નીચે વિશાળ મુઘલ સેનાએ અહમદનગર પર આક્રમણ કરીને અંત:પુરમાં ચાંદબીબીની હત્યા કરી નાખી ને અહમદનગર જીતી લીધું અને મુઘલ સમ્રાજ્યમા સમાવી લીધું. તે સમયે ખાનદેશના અસીરગઢનો કિલ્લો ખુબ મજબુત મનાતો હતો. ખાનદેશના સુલતાને અકબરની આધીનતા સ્વિકારવાનો અને અસીરગઢ સોંપવાનો ઇન્કાર કરી ને અકબરે કિલ્લાનો ઘેરો ઘાલ્યો, પરંતુ અકબર લશ્કરી બળથી તેનો કબજો કરવામા નિષ્ફળ જતા કિલ્લાના અધિકારીઓ અને રક્ષકોને મોટી રકમ આપી ને તેમની પાસે કિલ્લાના દરવાજા ખોલાવીને કિલ્લો તાબે કર્યો. આમ અકબરે સોનાની ચાવીથી અસિરગઢનો કિલ્લો જિત્યો. અકબર માનતો હતો કે ભારતમાં મુઘલ સામ્રાજ્યને સ્થિર કરવા તથા તેનો વિકાસ કરવા વિશાળ બહુમતી ધારાવતી રાજપુત-હિંદુ પ્રત્યે ઉદાર નિતિ અપનાવવી જરુરી હતી; આથી અકબરે રાજપુતો સાથે લગ્ન સબંધો બાંધ્યા, રાજ્યમાં ઉંચા હોદ્દાઓ આપ્યા તથા તેમના પ્રત્યે ધાર્મિક સહિષ્ણણુતાની નિતિ અપનાવી. આને પરિણામે અકબરને રાજપુતોની સેવા પ્રાપ્ત થઈ.<ref name="ramanlal" /> ==મહત્વના સુધારાઓ== ૧) ધાર્મિક સુધારાઓ * અકબર યાત્રાવેરો તથા જજીયાવેરો નાબુદ કરાવ્યો. * પોતાના રાજ્યમાં ગૌવધની મનાઈ ફરમાવી. * મંદિરો બાંધવાની છુટ આપી. 2) વહિવટી સુધારાઓ * અકબરે તેના સામ્રાજ્યને કેંદ્ર,સુબાઓ,સરકાર,પરગણા તથા ગ્રામ એકમોમા આધુનિક ઢબે વ્યવસ્થિત કર્યુ. * ગુલામી પ્રથાનો અંત કર્યો. ૩) સામાજિક સુધારાઓ * તેને ફરજીયાત સતિપ્રથા બંધ કરાવી. કન્યાની હત્યા માટે કડક સજાની જોગવાઈ કરી. * બાળ લગ્ન પર પ્રતિબંધ મુક્યો, તથા વિધ્વા પુન: લગ્ન માટે છુટ આપી. * અકબરે વેશ્યાવૃત્તિ તથા ભિક્ષુકવૃત્તિ પર નિયંત્રણો મુક્યા. * સામજિક સુધારાઓને અમલ કરવા તેને ખાસ અધિકારીઓની નિમણુક કરી. ૪) શિક્ષણિક સુધારાઓ * અકબરે દિલ્હી, આગ્રા, શિયાલકોટ તથા ફતેપુર-સિક્રિમાં ઉચ્ચ શિક્ષ્ણ આપતી શાળાઓ સ્થાપી. * અકબરે ફત્તેપુર-સિક્રીમાં કન્યાઓને શિક્ષણ માટે અલગ કન્યા શાળા ખોલી આપી હતી. * તેણે સંંસ્કૃત, અરબી, તુર્કિ વગેરે ભાષાઓના ઉત્તમ પુસ્તકોના અનુવાદ માટે અલગ અનુવાદ વિભાગ સથાપ્યો.રામાયણ,મહાભારત,અથર્વવેદ,લિલાવતી ગાણિત, રાજતરંગિણી,પંચતંત્ર, હરિવંશ પુરાણ વગેરે સંસ્કૃત ગ્રંથોના ફારસીમાં બદાયુની,અબુલ ફઝલ, ફૈઝી વગેરે પસે અનુવાદ કરવ્યા. * તેણે અબ્દુરરહીમ ખાનખાના પાસે બાબરનામાનો તુર્કિ માંથી ફારાસીમાં અનુવાદ કરાવ્યો. ૫) અકબરના સમયમાં સ્થાપત્યો * તેણે સંત સલીમ ચિસ્તીના માનમાં આગ્રા પાસે ફતેપુર‌-સિક્રી નામે નવં શહેર વાસાવ્યુ.આ શહેરનો બુલંદ દરવાજો વિશ્વનો સૌથી મોટો દરવાજાઓમાનો એક છે. * તેણે જામા મસ્જિદ,રાણી જોધાબાઈનો મહેલ,બિરબલનો મહેલ,દીવાને ખાસ,તથા પ્રાર્થનાગ્રુહ વગેરે બંધાવ્યા હતા. ૬) સંગીત * તેના દરબારમાં ૩૬ સંગીતકારો હતા. તેમા [[તાનસેન]], બાબા રામદાસ, બૈજુ બાવરા, સુરદાસ, બાજ બહાદુર, લાલ કલાવંત વગેરે મુખ્ય હતા. ==મૃત્યુ== અકબરનુ મૃત્યુ ફતેપુર સીકરી ખાતે ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૬૦૫ ના રોજ અથવા તેની આસપાસ થયુ હતુ. તેને સિંકદરા, આગ્રા ખાતેના મકબરામાં દફનાવાયો હતો.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/stream/cu31924024056503#page/n7/mode/2up|title=Akbar the Great Mogul, 1542–1605|last=Smith|first=Vincent Arthur|publisher=Oxford at The Clarendon Press|year=૧૯૧૭|isbn=|location=|pages=}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:મુઘલ બાદશાહ]] qk1aolze74nzuskxlk9dspyidzt1rk7 0 5545 905424 904969 2026-09-21T23:59:14Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905424 wikitext text/x-wiki {{translate}} {| class="toccolours" style="width:20em; margin:0 0 0.5em 1em; float:right;" |- style="text-align:center;" ! style="background:dimgray; color:#000000;" colspan="2" | ''આંખ'' |- style="text-align: center;" {{!}} colspan="2" {{!}} [[ચિત્ર:Schematic diagram of the human eye en.svg|250px|center|]] {{!}}- style="text-align: center; line-height: 1;" {{!}} colspan="2" {{!}} <small>Schematic diagram of the vertebrate eye.</small> |- style="text-align: center;" {{!}} colspan="2" {{!}} [[ચિત્ર:Krilleyekils.jpg|250px|center|]] {{!}}- style="text-align: center; line-height: 1;" {{!}} colspan="2" {{!}} <small>Compound eye of [[Antarctic krill]]</small> |} '''આંખ''' એ સજીવનું જોવા માટેનું અંગ છે. આંખને નેત્ર, નયન, નેણ, લોચન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આંખો પ્રકાશને ઓળખી તેનું ન્યુરોન્સમાં થતા ઈલેક્ટ્રોકેમિકલ ઈમ્પલ્સમાં રૂપાંતર કરે છે. ખૂબ જ સાદા ફોટોરિસેપ્ટર્સ પ્રકાશને જાગૃત દ્રશ્યમાં થતા હલનચલન સાથે જોડે છે. ઉચ્ચ કક્ષાનાં ઓર્ગેનિઝમ્સમાં આંખ એક કોમ્પલેક્ષ સિસ્ટમ છે જે આસપાસથી પ્રકાશ ભેગો કરી તેની તીવ્રતાને રેગ્યુલેટ કરી; સ્થિતિસ્થાપક લેન્સીસનાં આયોજન વડે કેન્દ્રિત કરી ચિત્ર બનાવે છે; આ ચિત્રનું ઈલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલમાં રૂપાંતર કરી મગજને આંખની ઓપ્ટીક નર્વ સાથે જોડતાં કોમ્પલેક્ષ ન્યુરલ માર્ગો દ્વારા મગજનાં વિઝ્યુઅલ કોર્ટેક્ષ અને બીજા ભાગોમાં મોકલાવે છે. પ્રકાશનાં ચિત્રીકરણની ક્ષમતા ધરાવતી આંખો મુખ્યત્વે દસ પ્રકારની છે અને ૯૬% પ્રાણીસૃષ્ટિ સંકુલિત દ્રષ્ટિ યોજના ધરાવે છે.<ref name=Land1992> {{cite journal | first = M F |last=Land | first2= R D |last2=Fernald | year = 1992| doi = 10.1146/annurev.ne.15.030192.000245 | title = The Evolution of Eyes | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 15 | pages = 1–29 | pmid = 1575438 | issn = 0147-006X }}</ref> મોલ્યુસ્ક, કોર્ડેટ અને આર્થરોપોડ પ્રાણીઓ ચિત્રીકરણ કરતી આંખો ધરાવે છે.<ref name=Frentiu2008>{{Cite journal | doi = 10.1002/bies.20828 | title = A butterfly eye's view of birds | year = 2008 | author = Frentiu, Francesca D. | coauthors = Adriana D. Briscoe | journal = BioEssays | volume = 30 | pages = 1151–62 | pmid = 18937365 | issue = 11-12}}</ref> સાદામાં સાદી આંખો, જેમ કે સુક્ષ્મજીવોની આંખો પ્રકાશની હાજરી અથવા અંધકાર આ બે જ સ્થિતિ ઓળખી શકે છે. આટલી માહિતી તેમની રાત અને દિવસ સાથે જીવનનો તાલ મેળવવા માટે પૂરતી છે. વધુ કોમ્પલેક્ષ આંખો તેમનાં રેટીનલ ફોટોસેન્સિટીવ ગેન્ગલીયન કોષો દ્વારા રેટીનોહાઈપોથાલ્મીક માર્ગનો ઉપયોગ કરી સુપ્રાકીયાસ્માટીક ન્યુકલી ને રાત અને દિવસનાં ચક્ર વિષે માહિતી પહોંચાડે છે. == Overview == [[ચિત્ર:Bison bonasus right eye close-up.jpg|thumb|225px|Eye of the [[wisent]],</br> the European bison]] કોમ્પલેક્ષ આંખો આકાર અને રંગનો તફાવત પારખે છે. ઘણાં સજીવોના, ખાસ કરીને શિકારી જીવોના, દૃષ્ટિક્ષેત્રોમાં ઊંડાણની પરખ માટે વિસ્તૃત બાઈનોક્યુલર દૃષ્ટિ સંકળાયેલી હોય છે, જ્યારે બીજા જીવોમા આંખોનું સ્થન એવુ હોય છે જેથી ખૂબ જ મોટું દૃષ્ટિક્ષેત્ર મળે, જેમ કે સસલાં અને ઘોડા, જેમની મોનોક્યુલર દૃષ્ટિ છે. ૬૦ અબજ (૬૦૦ મિલિયન) વર્ષો પહેલા, કેમ્બ્રિયન વિસ્ફોટના ગાળામાં પ્રથમ પ્રોટોચક્ષુ ઉદભવ્યા હતા. <ref>{{cite book|last=Breitmeyer|first=Bruno |title=Blindspots: The Many Ways We Cannot See|url=https://archive.org/details/blindspotsmanywa0000brei|publisher=Oxford University Press|location=New York|year=2010|page=[https://archive.org/details/blindspotsmanywa0000brei/page/4 4]|isbn=9780195394269}}</ref> પ્રાણીઓનાં સૌથી જૂનાં પૂર્વજો જરૂરી દૃષ્ટિ માટે બાયોકેમિકલ સાધનો ધરાવતાં હતાં અને વધુ અગ્ર કક્ષાની આંખો ૯૬% પ્રાણીની ત્રીસથી વધુ પ્રજાતિઓમાંથી છ <ref>The precise number depends on the author</ref> મુખ્ય ફાયલામાં ઉદભવી હતી.<ref name=Land1992/> મોટા ભાગના વર્ટીબ્રેટ અને કેટલાક મોલ્યુસ્કમાં આંખો પ્રકાશને અંદર આવવા દઈ તેને આંખના પાછળના ભાગમાં આવેલી રેટીના નામની પ્રકાશ-સંવેદનશીલ કોષોની બનેલી પેનલ પર દર્શાવે છે. રેટીનાનાં શંકુ કોષો (રંગ માટે) અને દંડ કોષો (આછા પ્રકાશનાં કોન્ટ્રાસ્ટ માટે) પ્રકાશને પારખી તેનું દૃષ્ય માટેનાં ન્યુરલ સંદેશાઓમાં રૂપાંતર કરે છે. ત્યાર બાદ આ દૃષ્ય સંદેશાઓ ઓપ્ટીકલ નર્વ દ્વારા મગજને પહોંચાડવામાં આવે છે. આવી આંખો ગોળાકાર હોય છે જે વિટરસ હ્યુમર નામનાં પારદર્શક ચીકણા પદાર્થથી ભરેલી, પ્રકાશને કેન્દ્રિત કરતા લેન્સ ધરાવતી, ક્યારેક આઈરિસવાળી, આઈરિસની આજુબાજુનાં સ્નાયુઓને આકુંચિત કે શિથિલ કરીને પ્યુપિલની સાઈઝ બદલી આંખમાં પ્રવેશતા પ્રકાશની માત્રા રેગ્ય્લેટ કરે છે,<ref>{{cite book | last = Nairne | first = James | title = Psychology | publisher = Wadsworth Publishing | location = Belmont | year = 2005 | isbn = 049503150x | url = http://books.google.com/?id=6MqkLT-Q0oUC&pg=PA146&dq=iris+intitle:psychology+inauthor:Nairne | oclc = 61361417}}</ref> અને જ્યારે પૂરતો પ્રકાશ હોય ત્યારે એબરેશન ઘટાડે છે.<ref>{{cite book | title = Visual Perception: Physiology, Psychology and Ecology | author = [[Vicki Bruce]], Patrick R. Green, and Mark A. Georgeson | publisher = Psychology Press | year = 1996 | isbn = 0863774504 | pages = 20 | url = http://books.google.com/?id=ukvei0wge_8C&pg=PA20&dq=iris+aberrations+intitle:psychology }}</ref> મોટાં ભાગનાં સેફલોપોડ પ્રાણીઓ, માછલીઓ, દ્વિચર પ્રાણીઓ અને સર્પોની આંખોનાં લેન્સ ફીક્સ આકારનાં હોય છે અને લેન્સને કેમેરાની જેમ આગળ-પાછળ કરી દૃષ્યને કેન્દ્રિત કરે છે. <ref>BioMedia Associates Educational Biology Site: [http://ebiomedia.com/gall/eyes/octopus-insect.html What animal has a more sophisticated eye, Octopus or Insect?]</ref> આર્થરોપોડ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી કમ્પાઉન્ડ આંખો અનેક સાદાં પાસાંઓની બનેલી હોય છે જેની સંખ્યા શરીરની રચના પ્રમાણે નક્કી થયેલી હોય છે. આ કમ્પાઉન્ડ આંખો અનેક ટપકાંવાળી એક જ છબી બનાવે છે અથવા એક આંખની એક તે મુજબ અનેક આંખોની અનેક છબીઓ બનાવે છે. આંખનાં દરેક પાસાંનો પોતાનો લેન્સ અને પોતાનાં પ્રકાશસંવેદનશીલ કોષો હોય છે. કેટલીક આંખો ૨૮,૦૦૦ સુધીનાં ષટકોણાકાર માં ગોઠવાયેલાં પાસાં ધરાવે છે અને ૩૬૦ અંશનો દૃષ્ટિવ્યાપ ધરાવે છે. કમ્પાઉન્ડ આંખો દૃષ્યમાં થતા નાજુક ફેરફારને પણ પારખે છે. અનેક આંખો દ્વારા મળતી દૃષ્યની માહિતી મગજમાં જોડાઈને જૂદી જાતનું અત્યંત સ્પષ્ટ ચિત્ર બનાવે છે. મેન્ટીસ નામ્ના ઝીંગા સોથી જટીલ રંગ-દ્રશ્ય રચના ધારાવે છે. તે ઝીણવટ ભરેલી આત્યંતિક રંગપટલ ભેદની માહિતીનું વિશ્લેષણ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=77&articleID=1114 |title=Who You Callin' "Shrimp"? – National Wildlife Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314030715/http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=77&articleID=1114 |url-status=dead }}</ref> હાલના સમયમાં લુપ્ત એવા ટ્રાયલોબાઈટ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયુક્ત આંખો ધરાવતા હતા. તેઓ તેમની આંખના લેન્સના નિર્માણ મટે સાફ કેલ્સાઈટાના સ્ફટિકો વાપરતા હતા. અહીં તેઓ મૃદુ આંખો ધરાવતા અન્ય સન્ધિપાદ વર્ગના પ્રાણીઓથી જુદા પડતા હતા. આ પ્રાણીઓમાં લેન્સની સંખ્યા ભિન્ન હતી. અમુક જાતિમાં એક લેન્સ હતું, જ્યારે અમુકમાં એક આંખમાં હજારો લેન્સ હોઈ શકતાં. સંયુક્ત આંખની સરખામણીમાં સાદી આંખો માત્ર એક જ લેન્સ ધરાવે છે. દા. ત. ઉછળતા કરોળિયા માર્યાદિત દ્રષ્ટિ પટલ ધરાવતી મોટા આકાર સાદી આંખો ની એક જોડ ધરાવે છે. આ સાથે પરિમિતિય દ્રષ્ટિ માટે નાની નાની આંખોની અન્ય જોડીઓ ધરાવટ છે For example, jumping spiders have a large pair of simple eyes with a narrow field of view, supported by an array of other, smaller eyes for peripheral vision. Some insect larva]]e, like caterpillars, have a different type of simple eye (stemmata) which gives a rough image. Some of the simplest eyes, called ocelli, can be found in animals like some of the snails, which cannot actually "see" in the normal sense. They do have photosensitive cells, but no lens and no other means of projecting an image onto these cells. They can distinguish between light and dark, but no more. This enables snails to keep out ofજ direct sunlight. In organisms dwelling near deep-sea vents, compound eyes have been secondarily simplified and adapted to spot the infra-red light produced by the hot vents–in this way the bearers can spot hot springs and avoid being boiled alive.<ref name="Cronin2008" /> == Evolution == {{main|Evolution of the eye}} [[ચિત્ર:Diagram of eye evolution.svg|thumb|300px|right|Evolution of the eye]] Photoreception is phylogenetically very old, with various theories of phylogenesis.<ref name=Autrum1979>{{Cite book|author=Autrum, H|editor=H. Autrum (editor)|chapter=Introduction|title=Comparative Physiology and Evolution of Vision in Invertebrates- A: Invertebrate Photoreceptors|location=New York|series=Handbook of Sensory Physiology|volume=VII/6A|pages=4, 8–9|publisher=Springer-Verlag|isbn=3540088377|postscript=<!--None-->}}</ref> The common origin (monophyly) of all animal eyes is now widely accepted as fact. This is based upon the shared anatomical and genetic features of all eyes; that is, all modern eyes, varied as they are, have their origins in a proto-eye believed to have evolved some 540 million years ago.<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/0959-437X(95)80029-8 | last1 = Halder | first1 = G. | last2 = Callaerts | first2 = P. | last3 = Gehring | first3 = W.J. | year = 1995 | title = New perspectives on eye evolution | url = | journal = Curr. Opin. Genet. Dev. | volume = 5 | issue = 5| pages = 602–609 | pmid = 8664548 }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1126/science.7892602 | last1 = Halder | first1 = G. | last2 = Callaerts | first2 = P. | last3 = Gehring | first3 = W.J. | year = 1995 | title = Induction of ectopic eyes by targeted expression of the ''eyeless'' gene in ''Drosophila''". | url =https://archive.org/details/sim_science_1995-03-24_267_5205/page/1788| journal = Science | volume = 267 | issue = 5205| pages = 1788–1792 | pmid = 7892602 }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.94.6.2421 | last1 = Tomarev | first1 = S.I. | last2 = Callaerts | first2 = P. | last3 = Kos | first3 = L. | last4 = Zinovieva | first4 = R. | last5 = Halder | first5 = G. | last6 = Gehring | first6 = W. | last7 = Piatigorsky | first7 = J. | year = 1997 | title = Squid ''Pax-6'' and eye development | url =https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-03-18_94_6/page/2421| journal = Proc. Natl. Acad. Sci. USA | volume = 94 | issue = 6| pages = 2421–2426 | pmid = 9122210 | pmc = 20103 }}</ref> The majority of the advancements in early eyes are believed to have taken only a few million years to develop, since the first predator to gain true imaging would have touched off an "arms race".<ref>Conway-Morris, S. (1998). ''The Crucible of Creation''. Oxford: Oxford University Press.</ref> Prey animals and competing predators alike would be at a distinct disadvantage without such capabilities and would be less likely to survive and reproduce. Hence multiple eye types and subtypes developed in parallel. Eyes in various animals show adaption to their requirements. For example, birds of prey have much greater visual acuity than humans, and some can see ultraviolet light. The different forms of eye in, for example, vertebrates and mollusks are often cited as examples of parallel evolution, despite their distant common ancestry. The very earliest "eyes", called eyespots, were simple patches of photoreceptor protein in unicellular animals. In multicellular beings, multicellular eyespots evolved, physically similar to the receptor patches for taste and smell. These eyespots could only sense ambient brightness: they could distinguish light and dark, but not the direction of the lightsource.<ref>{{cite journal | doi = 10.1146/annurev.ne.15.030192.000245 | last1 = Land | first1 = M.F. | last2 = Fernald | first2 = Russell D. | year = 1992 | title = The evolution of eyes | url = | journal = Annu Rev Neurosci | volume = 15 | issue = | pages = 1–29 | pmid = 1575438 }}</ref> Through gradual change, as the eyespot depressed into a shallow "cup" shape, the ability to slightly discriminate directional brightness was achieved by using the angle at which the light hit certain cells to identify the source. The pit deepened over time, the opening diminished in size, and the number of photoreceptor cells increased, forming an effective pinhole camera that was capable of dimly distinguishing shapes.<ref name="ee">{{Cite web |url=http://library.thinkquest.org/28030/eyeevo.htm |title=Eye-Evolution? |access-date=2011-01-09 |archive-date=2012-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915061324/http://library.thinkquest.org/28030/eyeevo.htm |url-status=dead }}</ref> The thin overgrowth of transparent cells over the eye's aperture, originally formed to prevent damage to the eyespot, allowed the segregated contents of the eye chamber to specialize into a transparent humour that optimized color filtering, blocked harmful radiation, improved the eye's refractive index, and allowed functionality outside of water. The transparent protective cells eventually split into two layers, with circulatory fluid in between that allowed wider viewing angles and greater imaging resolution, and the thickness of the transparent layer gradually increased, in most species with the transparent crystallin protein.<ref name="lenses come from">Fernald, Russell D. (2001). [http://www.karger.com/gazette/64/fernald/art_1_4.htm The Evolution of Eyes: Where Do Lenses Come From?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060319050210/http://www.karger.com/gazette/64/fernald/art_1_4.htm |date=2006-03-19 }} ''Karger Gazette'' 64: "The Eye in Focus".</ref> The gap between tissue layers naturally formed a bioconvex shape, an optimally ideal structure for a normal refractive index. Independently, a transparent layer and a nontransparent layer split forward from the lens: the cornea and iris. Separation of the forward layer again formed a humour, the aqueous humour. This increased refractive power and again eased circulatory problems. Formation of a nontransparent ring allowed more blood vessels, more circulation, and larger eye sizes.<ref name="lenses come from"/> == Types of eye == There are ten different eye layouts—indeed every way of capturing an optical image commonly used by man, with the exceptions of [[Zoom lens|zoom]] and [[Fresnel lens]]es. Eye types can be categorized into "simple eyes", with one concave photoreceptive surface, and "compound eyes", which comprise a number of individual lenses laid out on a convex surface.<ref name=Land1992/> Note that "simple" does not imply a reduced level of complexity or acuity. Indeed, any eye type can be adapted for almost any behavior or environment. The only limitations specific to eye types are that of resolution—the physics of compound eyes prevents them from achieving a resolution better than 1°. Also, superposition eyes can achieve greater sensitivity than apposition eyes, so are better suited to dark-dwelling creatures.<ref name=Land1992/> Eyes also fall into two groups on the basis of their photoreceptor's cellular construction, with the photoreceptor cells either being cilliated (as in the vertebrates) or [[rhabdomeric]]. These two groups are not monophyletic; the [[cnidaria]] also possess cilliated cells, <ref name=Kozmik2008>{{Cite journal | year = 2008 | title = Assembly of the cnidarian camera-type eye from vertebrate-like components | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 105 | issue = 26 | pages = 8989–8993 | doi = 10.1073/pnas.0800388105 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/0800388105v1.pdf | format = PDF | pmid = 18577593 | pmc = 2449352 | author1 = Kozmik, Zbynek | author2 = Ruzickova, Jana | author3 = Jonasova, Kristyna | author4 = Matsumoto, Yoshifumi | author5 = Vopalensky, Pavel | author6 = Kozmikova, Iryna | author7 = Strnad, Hynek | author8 = Kawamura, Shoji | author9 = Piatigorsky, Joram | access-date = 2011-01-09 | archive-date = 2020-04-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404160858/https://www.pnas.org/content/pnas/early/2008/06/23/0800388105.full.pdf | url-status = dead }}</ref> and some [[annelid]]s possess both.<ref name=Fernald2006>{{Cite journal | author = Fernald, Russell D. | year = 2006 | title = Casting a Genetic Light on the Evolution of Eyes | journal = Science | volume = 313 | issue = 5795 | pages = 1914–1918 | doi = 10.1126/science.1127889 | pmid = 17008522 | month = September }}</ref> === Non-compound eyes === Simple eyes are rather ubiquitous, and lens-bearing eyes have evolved at least seven times in [[vertebrate]]s, [[cephalopod]]s, [[annelid]]s, [[crustacea]] and [[cubozoa]].<ref>{{cite jstor|1311112}}</ref> ==== Pit eyes ==== Pit eyes, also known as [[Simple eyes in arthropods|stemma]], are eye-spots which may be set into a pit to reduce the angles of light that enters and affects the eyespot, to allow the organism to deduce the angle of incoming light.<ref name=Land1992/> Found in about 85% of phyla, these basic forms were probably the precursors to more advanced types of "simple eye". They are small, comprising up to about 100 cells covering about 100&nbsp;µm.<ref name=Land1992/> The directionality can be improved by reducing the size of the aperture, by incorporating a reflective layer behind the receptor cells, or by filling the pit with a refractile material.<ref name=Land1992/> [[Crotalinae|Pit vipers]] have developed pits that function as eyes by sensing thermal infra-red radiation, in addition to their optical wavelength eyes like those of other vertebrates. ==== Spherical lensed eye ==== The resolution of pit eyes can be greatly improved by incorporating a material with a higher refractive index to form a lens, which may greatly reduce the blur radius encountered—hence increasing the resolution obtainable.<ref name=Land1992/> The most basic form, seen in some gastropods and annelids, consists of a lens of one refractive index. A far sharper image can be obtained using materials with a high refractive index, decreasing to the edges; this decreases the focal length and thus allows a sharp image to form on the retina.<ref name=Land1992/> This also allows a larger aperture for a given sharpness of image, allowing more light to enter the lens; and a flatter lens, reducing [[spherical aberration]].<ref name=Land1992/> Such an inhomogeneous lens is necessary in order for the focal length to drop from about 4 times the lens radius, to 2.5 radii.<ref name=Land1992/> Heterogeneous eyes have evolved at least eight times: four or more times in [[Sensory organs of gastropods|gastropods]], once in the [[copepod]]s, once in the [[annelid]]s and once in the [[cephalopod]]s.<ref name=Land1992/> No aquatic organisms possess homogeneous lenses; presumably the evolutionary pressure for a heterogeneous lens is great enough for this stage to be quickly "outgrown".<ref name=Land1992/> This eye creates an image that is sharp enough that motion of the eye can cause significant blurring. To minimize the effect of eye motion while the animal moves, most such eyes have stabilizing eye muscles.<ref name=Land1992/> The ocelli of insects bear a simple lens, but their focal point always lies behind the retina; consequently they can never form a sharp image. This capitulates the function of the eye. Ocelli (pit-type eyes of arthropods) blur the image across the whole retina, and are consequently excellent at responding to rapid changes in light intensity across the whole visual field; this fast response is further accelerated by the large nerve bundles which rush the information to the brain.<ref name=Wilson1978/> Focusing the image would also cause the sun's image to be focused on a few receptors, with the possibility of damage under the intense light; shielding the receptors would block out some light and thus reduce their sensitivity.<ref name=Wilson1978>{{Cite journal | doi = 10.1007/BF00661380 | last = Wilson | first = M. | year = 1978 | title = The functional organisation of locust ocelli | url = https://archive.org/details/journal-of-comparative-physiology_1978_124_4/page/297 | journal = Journal of Comparative Physiology | volume = 124 | issue = 4 | pages = 297–316 }}</ref> This fast response has led to suggestions that the ocelli of insects are used mainly in flight, because they can be used to detect sudden changes in which way is up (because light, especially UV light which is absorbed by vegetation, usually comes from above).<ref name=Wilson1978/> ==== Multiple lenses ==== Some marine organisms bear more than one lens; for instance the [[copepod]] ''[[Pontella]]'' has three. The outer has a parabolic surface, countering the effects of spherical aberration while allowing a sharp image to be formed. Another copepod, ''[[Copilia]]'''s eyes have two lenses, arranged like those in a telescope.<ref name=Land1992/> Such arrangements are rare and poorly understood, but represent an interesting alternative construction. An interesting use of multiple lenses is seen in some hunters such as eagles and jumping spiders, which have a refractive cornea (discussed next): these have a negative lens, enlarging the observed image by up to 50% over the receptor cells, thus increasing their optical resolution.<ref name=Land1992/> ==== Refractive cornea ==== In the eyes of most [[Mammalian eye|mammals]], [[Bird vision#Anatomy of the eye|birds]], reptiles, and most other terrestrial vertebrates (along with spiders and some insect larvae) the vitreous fluid has a higher refractive index than the air, relieving the lens of the function of reducing the focal length. This has freed it up for fine adjustments of focus, allowing a very high resolution to be obtained.<ref name=Land1992/> As with spherical lenses, the problem of spherical aberration caused by the lens can be countered either by using an inhomogeneous lens material (See [[Luneburg lens]].), or by flattening the lens.<ref name=Land1992/> Flattening the lens has a disadvantage; the quality of vision is diminished away from the main line of focus, meaning that animals requiring all-round vision are detrimented. Such animals often display an inhomogeneous lens instead.<ref name=Land1992/> As mentioned above, a refractive cornea is only useful out of water; in water, there is little difference in refractive index between the vitreous fluid and the surrounding water. Hence creatures that have returned to the water—penguins and seals, for example—lose their highly curved cornea and return to lens-based vision. An alternative solution, borne by some divers, is to have a very strongly focusing cornea.<ref name=Land1992/> ==== Reflector eyes ==== An alternative to a lens is to line the inside of the eye with " mirrors", and reflect the image to focus at a central point.<ref name=Land1992/> The nature of these eyes means that if one were to peer into the pupil of an eye, one would see the same image that the organism would see, reflected back out.<ref name=Land1992/> Many small organisms such as [[rotifer]]s, copeopods and [[platyhelminth]]s use such organs, but these are too small to produce usable images.<ref name=Land1992/> Some larger organisms, such as scallops, also use reflector eyes. The scallop ''[[Pecten (bivalve)|Pecten]]'' has up to 100 millimeter-scale reflector eyes fringing the edge of its shell. It detects moving objects as they pass successive lenses.<ref name=Land1992/> There is at least one vertebrate, the [[Brownsnout spookfish|spookfish]], whose eyes include reflective optics for focusing of light. Each of the two eyes of a spookfish collects light from both above and below; the light coming from above is focused by a lens, while that coming from below, by a curved mirror composed of many layers of small reflective plates made of [[guanine]] [[crystal]]s.<ref name="wagner et al">{{cite journal |author=Wagner, H.J., Douglas, R.H., Frank, T.M., Roberts, N.W., and Partridge, J.C. |title=A Novel Vertebrate Eye Using Both Refractive and Reflective Optics |journal=Current Biology |volume=19 |pages=108–114 |date=Jan. 27, 2009 | pmid = 19110427 | doi = 10.1016/j.cub.2008.11.061 |issue=2 }}</ref> === Compound eyes{{anchor|Compound eyes}} === [[ચિત્ર:FLY EYE.jpg|thumb|right|An image of a house fly compound eye surface by using Scanning [[Electron Microscope]]|200px]] [[ચિત્ર:Compound eye1.jpg|thumb|right|Anatomy of the compound eye of an insect]] [[ચિત્ર:Calliphora vomitoria Portrait.jpg|thumb|Arthropods such as this [[Calliphora vomitoria]] fly have compound eyes]] A compound eye may consist of thousands of individual photoreceptor units or ommatidia ([[ommatidium]], singular). The image perceived is a combination of inputs from the numerous ommatidia (individual "eye units"), which are located on a convex surface, thus pointing in slightly different directions. Compared with simple eyes, compound eyes possess a very large view angle, and can detect fast movement and, in some cases, the [[Polarization (waves)|polarization]] of light.<ref>{{cite journal | url = http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf | format = PDF | doi = 10.1016/S0167-9317(03)00102-3 | title = Miniaturized imaging systems | month = June | year = 2003 | journal = Microelectronic Engineering | volume = 67-68 | issue = 1 | pages = 461–472 | author1 = Völkel, R | author2 = Eisner, M | author3 = Weible, K. J | access-date = 2011-01-09 | archive-date = 2008-10-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081001225326/http://www.suss-microoptics.com/downloads/Publications/Miniaturized_Imaging_Systems.pdf | url-status = dead }}</ref> Because the individual lenses are so small, the effects of [[diffraction]] impose a limit on the possible resolution that can be obtained (assuming that they do not function as [[phased array]]s). This can only be countered by increasing lens size and number. To see with a resolution comparable to our simple eyes, humans would require compound eyes which would each reach the size of their head. Compound eyes fall into two groups: apposition eyes, which form multiple inverted images, and superposition eyes, which form a single erect image.<ref>{{cite journal | last=Gaten | first=Edward | title=Optics and phylogeny: is there an insight? The evolution of superposition eyes in the Decapoda (Crustacea) | year=1998 | journal=Contributions to Zoology | volume=67 | issue=4 | pages=223–236 | url=http://dpc.uba.uva.nl/ctz/vol67/nr04/art01#FIGURE1 | access-date=2011-01-09 | archive-date=2013-01-12 | archive-url=https://archive.is/20130112064254/http://dpc.uba.uva.nl/ctz/vol67/nr04/art01#FIGURE1 | url-status=dead }}</ref> Compound eyes are common in arthropods, and are also present in annelids and some bivalved molluscs.<ref>{{Cite journal | last=Ritchie | first=Alexander | title=''Ainiktozoon loganense'' Scourfield, a protochordate? from the Silurian of Scotland | year=1985 | journal=Alcheringa | volume=9 | pages=137 | doi=10.1080/03115518508618961 }}</ref> Compound eyes, in arthropods at least, grow at their margins by the addition of new ommatidia.<ref name=Mayer2006>{{Cite journal | last = Mayer | first = G. | year = 2006 | title = Structure and development of onychophoran eyes: What is the ancestral visual organ in arthropods? | url = https://archive.org/details/sim_arthropod-structure-development_2006-12_35_4/page/231 | journal = Arthropod Structure and Development | volume = 35 | issue = 4 | pages = 231–245 | doi = 10.1016/j.asd.2006.06.003 | pmid = 18089073 }}</ref> ==== Apposition eyes ==== Apposition eyes are the most common form of eye, and are presumably the ancestral form of compound eye. They are found in all arthropod groups, although they may have evolved more than once within this phylum.<ref name=Land1992/> Some annelids and bivalves also have apposition eyes. They are also possessed by ''[[Limulus]]'', the horseshoe crab, and there are suggestions that other chelicerates developed their simple eyes by reduction from a compound starting point.<ref name=Land1992/> (Some caterpillars appear to have evolved compound eyes from simple eyes in the opposite fashion.) Apposition eyes work by gathering a number of images, one from each eye, and combining them in the brain, with each eye typically contributing a single point of information. The typical apposition eye has a lens focusing light from one direction on the [[rhabdom]], while light from other directions is absorbed by the dark wall of the [[ommatidium]]. In the other kind of apposition eye, found in the [[Strepsiptera]], lenses are not fused to one another, and each forms an entire image; these images are combined in the brain. This is called the schizochroal compound eye or the neural superposition eye. Because images are combined additively, this arrangement allows vision under lower light levels.<ref name=Land1992/> ==== Superposition eyes ==== The second type is named the superposition eye. The superposition eye is divided into three types; the refracting, the reflecting and the parabolic superposition eye. The refracting superposition eye has a gap between the lens and the rhabdom, and no side wall. Each lens takes light at an angle to its axis and reflects it to the same angle on the other side. The result is an image at half the radius of the eye, which is where the tips of the rhabdoms are. This kind is used mostly by nocturnal insects. In the parabolic superposition compound eye type, seen in arthropods such as [[mayfly|mayflies]], the parabolic surfaces of the inside of each facet focus light from a reflector to a sensor array. Long-bodied decapod crustaceans such as [[shrimp]], [[prawn]]s, [[crayfish]] and [[lobster]]s are alone in having reflecting superposition eyes, which also have a transparent gap but use corner [[mirror]]s instead of lenses. ==== Parabolic superposition ==== This eye type functions by refracting light, then using a parabolic mirror to focus the image; it combines features of superposition and apposition eyes.<ref name=Cronin2008/> ==== Other ==== Good fliers like flies or honey bees, or prey-catching insects like [[praying mantis]] or [[dragonfly|dragonflies]], have specialized zones of [[ommatidium|ommatidia]] organized into a [[fovea]] area which gives acute vision. In the acute zone the eyes are flattened and the facets larger. The flattening allows more ommatidia to receive light from a spot and therefore higher resolution. There are some exceptions from the types mentioned above. Some insects have a so-called single lens compound eye, a transitional type which is something between a superposition type of the multi-lens compound eye and the single lens eye found in animals with simple eyes. Then there is the [[mysid]] shrimp ''Dioptromysis paucispinosa''. The shrimp has an eye of the refracting superposition type, in the rear behind this in each eye there is a single large facet that is three times in diameter the others in the eye and behind this is an enlarged crystalline cone. This projects an upright image on a specialized retina. The resulting eye is a mixture of a simple eye within a compound eye. Another version is the pseudofaceted eye, as seen in [[Scutigera]]. This type of eye consists of a cluster of numerous [[ocelli]] on each side of the head, organized in a way that resembles a true compound eye. The body of ''[[Ophiocoma wendtii]]'', a type of [[brittle star]], is covered with ommatidia, turning its whole skin into a compound eye. The same is true of many [[chiton]]s. ==== Nutrients of the eye ==== The '''ciliary body''' is triangular in horizontal section and is coated by a double layer, the ciliary epithelium. The inner layer is transparent and covers the vitreous body, and is continuous from the neural tissue of the retina. The outer layer is highly pigmented, continuous with the retinal pigment epithelium, and constitutes the cells of the dilator muscle. The '''vitreous''' is the transparent, colorless, gelatinous mass that fills the space between the lens of the eye and the retina lining the back of the eye.<ref name=Ali&Klyne1985>{{cite book|last=Ali|first=Mohamed Ather|last2=Klyne|first2=M.A.|title=Vision in Vertebrates|place=New York|publisher=Plenum Press|year=1985|page=8|isbn=0-306-42065-1}}</ref> It is produced by certain retinal cells. It is of rather similar composition to the cornea, but contains very few cells (mostly phagocytes which remove unwanted cellular debris in the visual field, as well as the hyalocytes of Balazs of the surface of the vitreous, which reprocess the hyaluronic acid), no blood vessels, and 98-99% of its volume is water (as opposed to 75% in the cornea) with salts, sugars, vitrosin (a type of collagen), a network of collagen type II fibers with the mucopolysaccharide hyaluronic acid, and also a wide array of proteins in micro amounts. Amazingly, with so little solid matter, it tautly holds the eye. == Relationship to life requirements == Eyes are generally adapted to the environment and life requirements of the organism which bears them. For instance, the distribution of photoreceptors tends to match the area in which the highest acuity is required, with horizon-scanning organisms, such as those that live on the [[African]] plains, having a horizontal line of high-density ganglia, while tree-dwelling creatures which require good all-round vision tend to have a symmetrical distribution of ganglia, with acuity decreasing outwards from the centre. Of course, for most eye types, it is impossible to diverge from a spherical form, so only the density of optical receptors can be altered. In organisms with compound eyes, it is the number of ommatidia rather than ganglia that reflects the region of highest data acquisition.<ref name=Land1992/>{{Rp|23-4}} Optical superposition eyes are constrained to a spherical shape, but other forms of compound eyes may deform to a shape where more ommatidia are aligned to, say, the horizon, without altering the size or density of individual ommatidia.<ref name=Land1989/> Eyes of horizon-scanning organisms have stalks so they can be easily aligned to the horizon when this is inclined, for example if the animal is on a slope.<ref name=Zeil1996>{{Cite journal | author = Zeil, J. | year = 1996 | title = The variation of resolution and of ommatidial dimensions in the compound eyes of the fiddler crab ''Uca lactea annulipes ''(Ocypodidae, Brachyura, Decapoda) | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 199 | issue = 7 | pages = 1569–1577 | url = http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/7/1569.pdf |format=PDF}}</ref> An extension of this concept is that the eyes of predators typically have a zone of very acute vision at their centre, to assist in the identification of prey.<ref name=Land1989>{{Cite journal | author = Land, M. F. | year = 1989 | title = The eyes of hyperiid amphipods: relations of optical structure to depth | journal = Journal of Comparative Physiology A: Sensory, Neural, and Behavioral Physiology | volume = 164 | issue = 6 | pages = 751–762 | doi = 10.1007/BF00616747 | url = http://www.springerlink.com/index/P0P467K474307K3N.pdf | format = PDF }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In deep water organisms, it may not be the centre of the eye that is enlarged. The [[hyperiid]] [[amphipod]]s are deep water animals that feed on organisms above them. Their eyes are almost divided into two, with the upper region thought to be involved in detecting the silhouettes of potential prey—or predators—against the faint light of the sky above. Accordingly, deeper water hyperiids, where the light against which the silhouettes must be compared is dimmer, have larger "upper-eyes", and may lose the lower portion of their eyes altogether.<ref name=Land1989/> Depth perception can be enhanced by having eyes which are enlarged in one direction; distorting the eye slightly allows the distance to the object to be estimated with a high degree of accuracy.<ref name=Cronin2008/> Acuity is higher among male organisms that mate in mid-air, as they need to be able to spot and assess potential mates against a very large backdrop.<ref name=Land1989/> On the other hand, the eyes of organisms which operate in low light levels, such as around dawn and dusk or in deep water, tend to be larger to increase the amount of light that can be captured.<ref name=Land1989/> It is not only the shape of the eye that may be affected by lifestyle. Eyes can be the most visible parts of organisms, and this can act as a pressure on organisms to have more transparent eyes at the cost of function.<ref name=Land1989/> Eyes may be mounted on stalks to provide better all-round vision, by lifting them above an organism's carapace; this also allows them to track predators or prey without moving the head.<ref name=Cronin2008>{{cite doi | 10.1007/s12052-008-0085-0 }}</ref> == Visual acuity == [[ચિત્ર:Hawk eye.jpg|thumb|A [[Red-tailed Hawk|hawk's]] eye]] [[Visual acuity]], or resolving power, is "the ability to distinguish fine detail" and is the property of cones.<ref name=Ali&Klyne1985p28>Ali, M.A. & Klyne, M.A. (1985), p.28</ref> It is often measured in ''cycles per [[degree (angle)|degree]]'' (CPD), which measures an [[angular resolution]], or how much an eye can differentiate one object from another in terms of visual angles. Resolution in CPD can be measured by bar charts of different numbers of white/black stripe cycles. For example, if each pattern is 1.75&nbsp;cm wide and is placed at 1 m distance from the eye, it will subtend an angle of 1 degree, so the number of white/black bar pairs on the pattern will be a measure of the cycles per degree of that pattern. The highest such number that the eye can resolve as stripes, or distinguish from a gray block, is then the measurement of visual acuity of the eye. For a human eye with excellent acuity, the maximum theoretical resolution is 50 CPD<ref>{{cite book | title = The Image Processing Handbook | author = John C. Russ | publisher = CRC Press | year = 2006 | isbn = 0849372542 | url = http://books.google.com/?id=Vs2AM2cWl1AC&pg=PT110&dq=%2250+cycles+per+degree%22+acuity | quote= The upper limit (finest detail) visible with the human eye is about 50 cycles per degree,… (Fifth Edition, 2007, Page 94) | oclc = 156223054 }}</ref> (1.2 [[arcminute]] per line pair, or a 0.35&nbsp;mm line pair, at 1 m). A rat can resolve only about 1 to 2 CPD.<ref>{{cite book | title = Casarett and Doull's Toxicology: The Basic Science of Poisons | author = Curtis D. Klaassen | publisher = McGraw-Hill Professional | year = 2001 | isbn = 0071347216 | url = http://books.google.com/?id=G16riRjvmykC&pg=PA574&dq=cycles-per-degree+acuity+rat | oclc = 47965382 }}</ref> A horse has higher acuity through most of the visual field of its eyes than a human has, but does not match the high acuity of the human eye's central [[fovea]] region. Spherical aberration limits the resolution of a 7&nbsp;mm pupil to about 3 arcminutes per line pair. At a pupil diameter of 3&nbsp;mm, the spherical aberration is greatly reduced, resulting in an improved resolution of approximately 1.7 arcminutes per line pair.<ref>{{cite book | title = Optical System Design | publisher = McGraw-Hill Professional | year = 2000 | isbn = 0071349162 | url = http://books.google.com/?id=byx2Ne9cD1IC&pg=PA164&dq=eye+resolution+line-pairs+1.7 | author = Robert E. Fischer; Biljana Tadic-Galeb. With contributions by Rick Plympton… | oclc = 247851267 | unused_data = Steve Chapman (editor)}}</ref> A resolution of 2 arcminutes per line pair, equivalent to a 1 arcminute gap in an [[optotype]], corresponds to 20/20 ([[visual acuity#.22Normal.22 vision|normal vision]]) in humans. == Perception of colours == "Colour vision is the faculty of the organism to distinguish lights of different spectral qualities."<ref name=Ali&Klyne1985p161>Ali, M.A., & Klyne, M.A. (1985), p.161</ref> All organisms are restricted to a small range of electromagnetic spectrum; this varies from creature to creature, but is mainly between 400 and 700&nbsp;nm.<ref name=Fernald1982>{{Cite book | year = 1982 | title = The Senses | pages = 98 | isbn = 0521244749 | url = http://books.google.com/?id=kno6AAAAIAAJ&pg=PA98&vq=human+spectral+sensitivity&dq=eye+visible+spectrum | publisher = Univ. Pr. | location = Cambridge | author1 = Barlow, Horace Basil | author2 = Mollon, J. D }}</ref> This is a rather small section of the electromagnetic spectrum, probably reflecting the submarine evolution of the organ: water blocks out all but two small windows of the EM spectrum, and there has been no evolutionary pressure among land animals to broaden this range.<ref name=Fernald1997>{{Cite journal | author = Fernald, Russell D. | year = 1997 | title = The Evolution of Eyes | journal = Brain, Behaviour and Evolution | volume = 50 | issue = 4 | pages = 253–259 | doi = 10.1159/000113339 | url = http://www.stanford.edu/group/fernaldlab/pubs/1997%20Fernald.pdf | format = PDF | pmid = 9310200 | access-date = 2011-01-09 | archive-date = 2012-11-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121120200307/http://www.stanford.edu/group/fernaldlab/pubs/1997 | url-status = dead }}</ref> The most sensitive pigment, [[rhodopsin]], has a peak response at 500&nbsp;nm.<ref name=Goldsmith1990/> Small changes to the genes coding for this protein can tweak the peak response by a few nm;<ref name=Frentiu2008/> pigments in the lens can also filter incoming light, changing the peak response.<ref name=Frentiu2008/> Many organisms are unable to discriminate between colours, seeing instead in shades of grey; color vision necessitates a range of pigment cells which are primarily sensitive to smaller ranges of the spectrum. In primates, geckos, and other organisms, these take the form of [[cone cell]]s, from which the more sensitive [[rod cell]]s evolved.<ref name=Goldsmith1990>{{Cite journal | author = Goldsmith, T. H. | year = 1990 | title = Optimization, Constraint, and History in the Evolution of Eyes | journal = The Quarterly Review of Biology | volume = 65 | issue = 10000 | pages = 281–322 | doi = 10.1086/416840 | url = http://www.jstor.org/stable/pdfplus/2832368.pdf |format=PDF | pmid = 2146698}}</ref> Even if organisms are physically capable of discriminating different colours, this does not necessarily mean that they can perceive the different colours; only with behavioural tests can this be deduced.<ref name=Frentiu2008/> Most organisms with colour vision are able to detect ultraviolet light. This high energy light can be damaging to receptor cells. With a few exceptions (snakes, placental mammals), most organisms avoid these effects by having absorbent oil droplets around their cone cells. The alternative, developed by organisms that had lost these oil droplets in the course of evolution, is to make the lens impervious to UV light — this precludes the possibility of any UV light being detected, as it does not even reach the retina.<ref name=Goldsmith1990/> == Rods and cones == The retina contains two major types of light-sensitive [[photoreceptor cell]]s used for vision: the [[rod cell|rods]] and the [[cone cell|cones]]. Rods cannot distinguish colours, but are responsible for low-light ([[scotopic]]) monochrome ([[black-and-white]]) vision; they work well in dim light as they contain a pigment, rhodopsin (visual purple), which is sensitive at low light intensity, but saturates at higher ([[photopic]]) intensities. Rods are distributed throughout the retina but there are none at the [[fovea]] and none at the [[Blind spot (vision)|blind spot]]. Rod density is greater in the peripheral retina than in the central retina. Cones are responsible for [[colour vision]]. They require brighter light to function than rods require. In humans, there are three types of cones, maximally sensitive to long-wavelength, medium-wavelength, and short-wavelength light (often referred to as red, green, and blue, respectively, though the sensitivity peaks are not actually at these colours). The colour seen is the combined effect of [[Stimulus (physiology)|stimuli]] to, and [[stimulus–response model|responses]] from, these three types of cone cells. Cones are mostly concentrated in and near the fovea. Only a few are present at the sides of the retina. Objects are seen most sharply in focus when their images fall on the fovea, as when one looks at an object directly. Cone cells and rods are connected through intermediate cells in the retina to nerve fibres of the [[optic nerve]]. When rods and cones are stimulated by light, the nerves send off impulses through these fibres to the brain.<ref name=Goldsmith1990/> == Pigmentation == The pigment molecules used in the eye are various, but can be used to define the evolutionary distance between different groups, and can also be an aid in determining which are closely related – although problems of convergence do exist.<ref name=Goldsmith1990/> Opsins are the pigments involved in photoreception. Other pigments, such as melanin, are used to shield the photoreceptor cells from light leaking in from the sides. The opsin protein group evolved long before the last common ancestor of animals, and has continued to diversify since.<ref name=Frentiu2008/> There are two types of opsin involved in vision; c-opsins, which are associated with ciliary-type photoreceptor cells, and r-opsins, associated with rhabdomeric photoreceptor cells.<ref name=Nilsson2008>{{cite doi|10.1016/j.cub.2008.10.025}}</ref> The eyes of vertebrates usually contain cilliary cells with c-opsins, and (bilaterian) invertebrates have rhabdomeric cells in the eye with r-opsins. However, some ''ganglion'' cells of vertebrates express r-opsins, suggesting that their ancestors used this pigment in vision, and that remnants survive in the eyes.<ref name=Nilsson2008/> Likewise, c-opsins have been found to be expressed in the ''brain'' of some invertebrates. They may have been expressed in ciliary cells of larval eyes, which were subsequently resorbed into the brain on metamorphosis to the adult form.<ref name=Nilsson2008/> C-opsins are also found in some derived bilaterian-invertebrate eyes, such as the pallial eyes of the bivalve molluscs; however, the lateral eyes (which were presumably the ancestral type for this group, if eyes evolved once there) always use r-opsins.<ref name=Nilsson2008/> Cnidaria, which are an outgroup to the taxa mentioned above, express c-opsins - but r-opsins are yet to be found in this group.<ref name=Nilsson2008/> Incidentally, the melanin produced in the cnidaria is produced in the same fashion as that in vertebrates, suggesting the common descent of this pigment.<ref name=Nilsson2008/> == સંદર્ભ == === નોંધ === {{Reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Eyes}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/01/1/l_011_01.html Evolution of the eye] * [http://webvision.med.utah.edu/anatomy.html Diagram of the eye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024001211/http://webvision.med.utah.edu/anatomy.html |date=2007-10-24 }} * [http://webvision.med.utah.edu/ Webvision. The organisation of the retina and visual system.] An in-depth treatment of retinal function, open to all but geared most toward graduate students. * [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2001/03/28_wers1.html Eye strips images of all but bare essentials before sending visual information to brain, UC Berkeley research shows] * [http://www.cotc.edu/studentlife/TutoringCenter/resourcessite/heye.htm A collection of resources for eye anatomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330092618/http://www.cotc.edu/studentlife/TutoringCenter/resourcessite/heye.htm |date=2009-03-30 }} * [http://www.lensshopper.com/eye-anatomy.asp Anatomy of the eye - flash animated interactive.] * [http://www.pharmacyproductinfo.com/eye.html Eyes ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915165458/http://www.pharmacyproductinfo.com/eye.html |date=2017-09-15 }}- Eyes are organs that detect light, and send signals along the optic nerve to the visual and other areas of the brain. * [http://home.etu.unige.ch/~alvarra0/Roberto_ALVAREZs_Personal_Page/About_Me_files/Eye_project.pdf Detection of weak optical signals by the human visual system : Perspectives in Neuroscience and in Quantum Physics]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.post35mm.com/photo.php?photo_id=32966 Macro photo of Eye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715105848/http://www.post35mm.com/photo.php?photo_id=32966 |date=2011-07-15 }} * [http://www.popsci.com/archive-viewer?id=oiUDAAAAMBAJ&pg=120&query=Vol.+144 Are Your Eyes Right] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629095351/http://www.popsci.com/archive-viewer?id=oiUDAAAAMBAJ&pg=120&query=Vol.+144 |date=2011-06-29 }} February 1944 Popular Science [[શ્રેણી:માનવ શરીર]] 4yp1q1xhd9gengqx9xy7stmnsnh7egm 0 5623 905474 905036 2026-09-22T02:22:17Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905474 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox scientist |name = સર આઇઝેક ન્યૂટન |image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg |alt = Head and shoulders portrait of man in black with shoulder-length gray hair, a large sharp nose, and an abstracted gaze |caption = ઈ.સ. ૧૬૮૯માં Godfrey Kneller દ્વારા બનાવેલું આઇઝેક ન્યૂટનનું તૈલીચિત્ર (વય : ૪૬ વર્ષ) |birth_date = ૪ જાન્યુઆરી ૧૬૪૩, જૂની પદ્ધતિ : ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૬૪૨ <ref name="OSNS">During Newton's lifetime, two calendars were in use in Europe: the [[Julian Calendar|Julian]] or '[[Old Style]]' in Britain and parts of northern Europe (Protestant) and eastern Europe, and the [[Gregorian Calendar|Gregorian]] or '[[New Style]]', in use in Roman Catholic Europe and elsewhere. At Newton's birth, Gregorian dates were ten days ahead of Julian dates: thus Newton was born on Christmas Day, 25 December 1642 by the Julian calendar, but on 4 January 1643 by the Gregorian. By the time he died, the difference between the calendars had increased to eleven days. Moreover, prior to the adoption of the Gregorian calendar in the UK in 1752, the English new year began (for legal and some other civil purposes) on 25 March ('[[Lady Day]]', i.e. the feast of the Annunciation: sometimes called 'Annunciation Style') rather than on 1 January (sometimes called 'Circumcision Style'). Unless otherwise noted, the remainder of the dates in this article follow the Julian Calendar.</ref> |birth_place = Woolsthorpe-by-Colsterworth<br />લિંકનશાયર, ઇંગ્લેન્ડ |death_date = ૩૧ માર્ચ ૧૭૨૭, જૂની પદ્ધતિ : ૨૦ માર્ચ ૧૭૨૭ |death_place = કેન્સિંગ્ટન, મિડલસેક્સ, England |fields = ભૌતિકશાસ્ત્ર, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર, પદાર્થ વિજ્ઞાન, રસસિદ્ધિ, થીઓલોજી |workplaces = યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ<br />રોયલ સોસાયટી<br />રોયલ મીંટ |alma_mater = ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ |doctoral_advisor = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |academic_advisors = [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> <br />[[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography,] Newton, Isaac,'' n.4</ref><ref>{{cite book |author=Gjersten, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |year=1986 |location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref> |doctoral_students = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |notable_students = Roger Cotes<br />William Whiston |known_for = [[Newtonian mechanics]]<br />[[Universal gravitation]]<br />[[Infinitesimal calculus]]<br />[[Optics]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Henry More]]<ref name="More">{{cite book |last=Westfall |first=Richard S. |origyear=1980 |year=1983 |title="Never at Rest: A Biography of Isaac Newton |url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge|isbn=9780521274357 |pages=[https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west/page/532 530]–1}}</ref><br />[[Polish Brethren]]<ref name="heretic">{{cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF |doi=10.1017/S0007087499003751 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2013-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007005450/http://isaac-newton.org/heretic.pdf |url-status=dead | issn = 0007-0874 }}</ref> |influenced = [[Nicolas Fatio de Duillier]]<br />[[John Keill]] |awards = |signature = Isaac Newton signature.svg |signature_alt = Is. Newton |footnotes = His mother was [[Hannah Ayscough]]. His half-niece was [[Catherine Barton]]. }} '''સર આઇઝેક ન્યૂટન''' [[એફઆરએસ]] (૪ જાન્યુઆરી ૧૬૪૩[૨] – ૩૧ માર્ચ ૧૭૨૭[૩])[૪] [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|ઇંગ્લેન્ડના]] મહાન [[ભૌતિક વિજ્ઞાની]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[ખગોળશાસ્ત્રી]], [[ફિલસૂફ]], [[રસાયણવિજ્ઞાની]] અને [[ધર્મશાસ્ત્રી]] હતા. જેમની ગણના અનેક વિદ્વાનો અને સમાજના પ્રતિષ્ઠિત સભ્યો દ્વારા [[માનવીય ઇતિહાસ]]માં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓમાંના એક તરીકે થાય છે. ૧૬૮૭માં પ્રકાશિત થયેલા તેમના સંશોધનપત્ર "''[[ફિલોસોફી નેચરેલિસ પ્રિન્સિપયા મેથેમેટિકા]]'' " (સામાન્ય રીતે ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' તરીકે જાણીતું છે)ની ગણતરી [[વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ]]માં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી પુસ્તકોમાંના એક તરીકે થાય છે, જેણે [[પરંપરાગત યંત્રવિજ્ઞાન]]નો પાયો નાખ્યો. તેમાં ન્યૂટને [[સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ]] અને [[ગતિના નિયમો]]ની સમજૂતી આપી છે, જેનું વર્ચસ્વ આગામી ત્રણ સદીઓ સુધી [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ]]ના વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ પર રહ્યું હતું. ન્યૂટને [[કેપ્લરના ગ્રહીય ગતિના નિયમો]] અને પોતાના ગુરુત્વકર્ષણના સિદ્ધાંતો વચ્ચે સાતત્ય સ્થાપિત કરી દર્શાવ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]] પર ચીજવસ્તુઓની ગતિ અને [[અવકાશી]] પદાર્થોની ગતિનું નિયંત્રણ કે સંચાલન કુદરતી નિયમોના સમાન સમૂહ દ્વારા થાય છે. આ રીતે [[સૂર્ય કેન્દ્રીયતા]] અને [[વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ]] અંગેની છેલ્લી શંકાઓ પણ દૂર થઈ. યંત્રશાસ્ત્રમાં ન્યૂટને સંવેગ અને કોણીય સંવેગ, બંનેના સંરક્ષણના સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કર્યા. ન્યૂટને સૌથી પહેલું વ્યવહારિક [[પરાવર્તિત ટેલિસ્કોપ]] <ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|access-date=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પણ બનાવ્યું હતું અને તેના આધારે [[રંગ]]નો સિદ્ધાંત વિકસિત કર્યો, જે મુજબ એક [[પ્રિઝમ]] [[સફેદ પ્રકાશ]]ને અનેક રંગોમાં વિભાજિત કરી દે છે, જે [[મેઘધનુષ્ય]] બનાવે છે. તેમણે [[શીતનનો નિયમ]] પણ આપ્યો અને [[અવાજની ગતિ]]નો અભ્યાસ પણ કર્યો. ગણિતમાં, વિકલન અને [[સંકલન]]ની પદ્ધતિના (કેલ્ક્યુલસ) [[વિકાસ]]નો [[શ્રેય]] [[ગોટફ્રાઇડ લીબનીઝ]]ની સાથે ન્યૂટનને પણ જાય છે. તેમણે [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદી પ્રમેય]]નું પણ પ્રદર્શન કર્યું અને એક વિધેયના શૂન્યાંકની નિકટતા માટે "[[ન્યૂટનની પદ્ધતિ]]" વિકસાવી અને [[ઘાત શ્રેણી]]ના અભ્યાસમાં પણ યોગદાન આપ્યું. વૈજ્ઞાનિકોમાં ન્યૂટન ટોચનું પ્રભાવશાળી સ્થાન ધરાવે છે. આ બાબત બ્રિટનની [[રૉયલ સોસાયટી]]એ વર્ષ ૨૦૦૫માં કરેલા એક સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળી હતી. તેમાં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ પર કયા વૈજ્ઞાનિકનો પ્રભાવ સૌથી વધુ છે અને કયા વૈજ્ઞાનિકની અસર માનવજાત પર સૌથી વધારે છે, ન્યૂટન કે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]? [[રોયલ સોસાયટી]]ના વૈજ્ઞાનિકોએ આ બંને બાબતોમાં સૌથી વધુ અસરકારક વૈજ્ઞાનિક તરીકે ન્યૂટનની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ન્યૂટન અત્યંત ધાર્મિક વ્યક્તિ પણ હતા. તેઓ એક બિન-પરંપરાગત [[ખ્રિસ્તી]] હોવા છતાં, તેમણે કુદરતી વિજ્ઞાનની સરખામણીમાં [[બાઇબલિકલ હેર્મેનેયુટિક્સ]] અને [[રહસ્યમય અભ્યાસ]] પર વધારે લખ્યું હતું, જેના માટે તેઓ આજે પણ યાદ કરાય છે. == જીવન == === પૂર્વજીવન === આઇઝેક ન્યૂટનનો જન્મ 4 જાન્યુઆરી, 1643 <small><nowiki>[<nowiki>[[OS]]: 25 December 1642</nowiki>]</nowiki>[10]</small>ના રોજ [[લિંકનશાયર]] કાઉન્ટીના એક [[નાના ગામ]] [[વુલસ્થોર્પે-બાય-કોસ્ટેવોર્થ]]માં [[વુલસ્થ્રોપ મેનર]]માં થયો હતો. તેમના જન્મના સમયે ઇંગ્લેન્ડે [[ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર]] અપનાવ્યું નહોતું અને એટલે તેમની જન્મતિથી નાતાલના દિવસે એટલે 25 ડિસેમ્બર, 1642 સ્વરૂપે નોંધવામાં આવી. ન્યૂટનનો જન્મ તેમના પિતાના અવસાન પછી ત્રણ મહિને થયો હતો. તેઓ એક સમૃદ્ધ ખેડૂત હતા અને તેમનું નામ પણ આઇઝેક ન્યૂટન જ હતું. [[અપરિપક્વ અવસ્થા]]માં (અધૂરા માસે) જન્મેલા તેઓ એક નાના બાળક હતા. તેમની માતા [[હન્ના એસ્કફ]]એ કહ્યું હતું કે તેઓ [[પા]] ગેલન (1.1 લિટર)ના નાના કપમાં સમાઈ શકે તેટલા હતા. ન્યૂટનની ઉંમર ત્રણ વર્ષ હતી ત્યારે તેમની માતાએ બીજી વખત લગ્ન કરી લીધા અને પોતાના નવા પતિ રેવરંડ બર્નાબુસ સ્મિથ સાથે રહેવા ચાલ્યા ગયા તથા પોતાના પુત્રને તેની નાની મર્ગેરી એસ્કફની દેખભાળમાં છોડી દીધો. બાળક આઇઝેક પોતાના સાવકા પિતાને પસંદ કરતો નહોતો અને તેમની સાથે લગ્ન કરવા માટે પોતાની માતાને ધિક્કારતો હતો. જેમ કે ૧૯ વર્ષ સુધી તેમણે કરેલા અપરાધોની યાદીમાંથી જાણવા મળે છેઃ "મેં માતા અને પિતા સ્મિથના ઘરને સળગાવવાની ધમકી આપી."<ref>કોહેન, આઇ.બી.(1970). ડિક્શનરી ઓફ સાયન્ટિફિક બાયોગ્રાફી, ભાગ. 11, પાનું.43. ન્યૂ યોર્ક: ચાર્લ્સ સ્ક્રીબનર્સ સન્સ</ref> [[ચિત્ર:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ગોડફ્રે નિલર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા 1702ના પોર્ટ્રેટમાં ન્યૂટન]] [[ચિત્ર:Bolton-newton.jpg|thumb|આઇઝેક ન્યૂટન (બોલ્ટન, સરાહ કે. ફેમસ મેન ઓફ સાયન્સ)એનવાયઃ થોમસ વાય. ક્રોવેલ એન્ડ કંપની, 1889)]] 12થી 17 વર્ષની ઉંમર સુધી તેમણે [[ધ કિંગ્સ સ્કૂલ, ગ્રાન્થમ]]માં શિક્ષણ મેળવ્યું (જ્યાં પુસ્તકાલયના એક દરવાજા પર તેમના હસ્તાક્ષર આજે પણ જોઈ શકાય છે). તેમની શાળામાંથી હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી અને ઓક્ટોબર, 1659માં તેઓ [[વૂલ્સ્થોર્પે-બાય-કોલ્સ્ટેવોર્થ]] આવી ગયા, જ્યાં તેમની માતાએ, જે બીજી વખત વિધવા થયા હતા, તેમને ન્યૂટનને ખેતીવાડી કરવાની સલાહ આપી. તેમને ખેતીવાડી પસંદ નહોતી.<ref>વેસ્ટફોલ 1994, pp 16-19</ref> કિંગ્સ સ્કૂલના શિક્ષક હેનરી સ્ટોક્સે તેમની માતાને કહ્યું કે તે ન્યૂટનને ફરીથી શાળા મોકલે જેથી તે તેનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકે. શાળાના એક છોકરા સાથે બદલો લેવાની ઇચ્છાથી તેઓ એક વર્ગમાં ટોચનું સ્થાન ધરાવતા વિદ્યાર્થી બની ગયા.<ref>વ્હાઇટ 1997, p. 22</ref> જૂન 1661માં તેમને [[ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ]]માં એક [[સીઝર]]-એક પ્રકારની કાર્ય-અભ્યાસની ભૂમિકા-સ્વરૂપે ભરતી કરવામાં આવ્યાં.<ref>માઇકલ વ્હાઇટ, ''આઇઝેક ન્યૂટન'' (1999) [http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&amp;pg=PA24&amp;dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&amp;lr=&amp;num=30&amp;as_brr=0&amp;as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 પાનું 46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427130013/https://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&pg=PA24&dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&lr=&num=30&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 |date=2016-04-27 }}</ref> તે સમયે કોલેજનું શિક્ષણ [[એરિસ્ટોટલ]] પર આધારિત હતું, પણ ન્યૂટન તો [[ડેસકાર્ટેસ]] અને [[કોપરનિકસ]], [[ગેલિલિયો]] અને [[કેપ્લર]] જેવા વધુ આધુનિક ફિલસૂફો અને [[ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]ના વિચારોનો અભ્યાસ કરવા માગતા હતા. તેમણે 1665માં [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદી પ્રમેય]]ની શોધ કરી અને એક ગાણિતિક સિદ્ધાંત વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું, જે પાછળથી [[સૂક્ષ્મ કલન]](કેલ્ક્યુલસ) નામે જાણીતો થયો. ઓગસ્ટ 1665માં ન્યૂટને ડિગ્રી મેળવી લીધી અને તે પછી તરત જ [[પ્લેગના ભયાનક રોગચાળા]]થી બચવા માટે સાવચેતીના પગલાં રૂપે વિશ્વવિદ્યાલય બંધ કરી દેવાયું. તેઓ કેમ્બ્રિજના વિદ્યાર્થી,<ref>ઇડી. માઇકલ હોસ્કિન્સ(1997). કેમ્બ્રીજ ઇલસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી, પાનું.&nbsp;159. [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.]]</ref> નહોતાં તેમ છતાં, તે પછીના બે વર્ષ સુધી તેમણે વૂલ્સ્થોર્પેમાં પોતાના ઘરે સ્વતંત્રપણે અભ્યાસ કર્યો અને કલન, [[પ્રકાશ]] અને [[ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંત]] પર પોતાના સિદ્ધાંતો વિકસાવ્યાં. તેઓ 1667માં ટ્રિનિટીના એક ફેલો સ્વરૂપે પાછા ફર્યા.<ref>{{Venn|id=RY644J|name=Newton, Isaac}}</ref> === વચ્ચેના વર્ષો === ==== ગણિતશાસ્ત્ર ==== ન્યૂટનના ગાણિતિક કાર્યો વિશે કહેવાય છે કે તે ગણિતશાસ્ત્રની તમામ શાખાઓના અભ્યાસ કરતાં વિશિષ્ટ અને સમય કરતાં આગળ હતા.<ref>ડબલ્યુ ડબલ્યુ રાઉઝ બોલ (1908), "ગણિતના ઇતિહાસ પર એક ટૂંકું ખાતું", પાનું 319.</ref> તેમનું શરૂઆતનું કાર્ય સામાન્ય રીતે કલન તરીકે જાણીતા વિષય પર હતું, જે ઓક્ટોબર, 1966માં હસ્તલિખિત પ્રત સ્વરૂપે હતું અને અત્યારે ન્યૂટનના ગાણિતિક પેપરોમાં પ્રકાશિત થાય છે.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (ઇડી.), ''ધ મેથેમેટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન'' (ભાગ 1), (કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1967), ભાગ 7 "ધ ઓક્ટોબર 1666 ટ્રેક્ટ ઓન ફ્લક્સન", [http://books.google.com/books?id=1ZcYsNBptfYC&amp;pg=PA400 પાના નંબર ૪૦૦ પર, 2008ની રિપ્રિન્ટમાં].</ref> તેમના ગાણિતિક કાર્ય સાથે સંબંધિત વિષય અનંત શ્રેણીનો હતો. ન્યૂટનની હસ્તપ્રત "ડી એનાલિસી પર એક્વેશન્સ ન્યુમેરો ટર્મિનોરમ ઇન્ફિનિટાસ" (સંખ્યાની દ્રષ્ટિમાં અનંત સમીકરણો દ્વારા વિશ્લેષણ પર) ને જૂન, 1669માં [[આઇઝેક બેરો]]એ જોહન [[કોલિન્સને]] મોકલી હતી. ઓગસ્ટ 1969માં બેરોએ કોલિન્સને તેના લેખકની ઓળખાણ આપતાં કહ્યું હતું કે "શ્રીમાન ન્યૂટન, અમારી કોલેજના યુવા ફેલો છે...પણ અસાધારણ રીતે પ્રતિભાશાળી છે અને આ બાબતોમાં કૌશલ્ય ધરાવે છે".<ref>ડી જર્ટસન (1986), "ધ ન્યૂટન હેન્ડબૂક", (લંડન (રૂટલેજ એન્ડ કેગન પૌલ) 1986), પાના નંબર 149 પર.</ref> પાછળથી ન્યૂટન અને [[લીબનીઝ]] વચ્ચે [[સૂક્ષ્મ કલનના સિદ્ધાંતના વિકાસ]] પર વિવાદ થયો હતો. મોટા ભાગના આધુનિક ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે ન્યૂટન અને [[લીબનીઝે]] [[સૂક્ષ્મ કલન]]નો વિકાસ પોતપોતાની રીતે સ્વતંત્રપણે કર્યો હતો. અવારનવાર એવા સૂચનો થયા છે કે ન્યૂટને 1693 સુધી કોઈ સિદ્ધાંત પ્રકાશિત કર્યો નહોતો અને 1704 સુધી સંપૂર્ણ માહિતી આપી નહોતી જ્યારે લીબનિઝે તેની પદ્ધતિઓનો સંપૂર્ણ ચિતાર 1684માં પ્રસિદ્ધ કરવાની શરૂઆત કરી હતી. (લીબનિઝની માન્યતા અને વિભેદક પદ્ધતિને ખંડીય યુરોપીન ગણિતશાસ્ત્રીઓએ અપનાવી હતી અને 1820 પછી કે બ્રિટિનના ગણિતશાસ્ત્રીઓએ પણ. અત્યારે આ પદ્ધતિને વધુ અનુકૂળ માન્યતાઓ ગણવામાં આવે છે.) જોકે આ પ્રકારના સૂચનમાં કલનના વિષયની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેની ન્યૂટનની પોતાના [[પ્રથમ પુસ્તક]] ''પ્રિન્સિપયા'' માં (1687માં પ્રકાશિત) અને 1684માં લેખાયેલી [[ડી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ]] (ભ્રમણકક્ષામાં પદાર્થોની ગતિ પર) જેવી પુર્વગામી હસ્તપ્રતોમાં ન્યૂટનના સમય અને આધુનિક સમયની ટીકા કરવામાં આવી હતી. ધ ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' કલનશાસ્ત્રની ભાષામાં લખાઈ નથી, જેને આપણે જાણીએ છીએ અથવા ન્યૂટનની 'ડોટ' માન્યતામાં લખ્યું હતું. પણ ન્યૂટને તેના કાર્યમાં ભૌમિતિક સ્વરૂપે સૂક્ષ્મ કલનનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે, જેનો આધાર નાના સમાંતર કદના પ્રમાણના મર્યાદિત મૂલ્યો પર આધારિત છે. ''પ્રિન્સિપિયા'' માં ન્યૂટને પોતે ''પહેલા અને છેલ્લાં પ્રમાણ'' શીર્ષક હેઠળ આ બાબત દેખાડી છે<ref>ન્યૂટન, 'પ્રિન્સિપિયા', 1729 અંગ્રેજી અનુવાદ, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&amp;pg=PA41 પાના નંબર 41 પર].</ref> અને આ સ્વરૂપે શા માટે દર્શાવવામાં આવ્યું તેનું કારણ પણ રજૂ કર્યું છે.<ref>ન્યૂટન, 'પ્રિન્સિપિયા', 1729 અંગ્રેજી અનુવાદ, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&amp;pg=PA54 પાના નંબર 54 પર].</ref> ''પ્રિન્સિપિયા'' માં આ બધી માહિતીઓ હોવાથી તેને આધુનિક સમયમાં સૂક્ષ્મ કલનની કામગીરી અને પદ્ધતિ સાથેનું ગહન પુસ્તક કહેવાય છે<ref>ક્લિફોર્ડ ટ્ર્યુસડેલ, ''એસે ઇન હિસ્ટરી ઓફ મિકેનિક્સ'' (બર્લિન, 1968), પાના નંબર 99 પર.</ref> અને ન્યૂટનના સમયમાં તેની નજીકનું લગભગ બધુ આ કલન સાથે સંબંધિત હોવાનું જણાય છે.<ref>ઇન ધ પ્રિફેસ ટુ માર્કિસ દી એલ'હોસ્પિટલ'સ ''એનાલાઇઝ દિસ ઇન્ફિનિમેન્ટ પેટિટ્સ'' (પેરિસ, 1696).</ref> ન્યૂટનની પદ્ધતિઓના ઉપયોગમાં એકથી વધારે અતિ સૂક્ષ્મ ઓર્ડર્સ સંકળાયેલા છે, જે 1684ના ન્યૂટનની ''ડી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ'' માં<ref>સ્ટાર્ટિંગ વિથ [[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જાયરમ#કન્ટેન્ટ્સ ઓફ 'દી મોટુ']], આ પણ જુઓ [http://books.google.com/books?id=uvMGAAAAcAAJ&amp;pg=RA1-PA2 (લેટિન) પ્રમેય 1].</ref> અને 1684ની અગ્રેસર બે દાયકા દરમિયાન ગતિ પરના પેપરોમાં રજૂ થયા છે.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (1970), "ધ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ અન્ડરલાઇંગ ન્યૂટન્સ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા" ''જર્નલ ફોર હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી'' માં, ભાગ.1, પાના 116-138, ખાસ કરીને પાના 119-120.</ref> ન્યૂટન તેમના કલનને પ્રકાશિત કરવા માગતા નહોતા, કારણ કે તેમને વિવાદ ઊભો થવાનો અને ટીકા થવાનો ડર હતો.<ref>સ્ટીવર્ટ 2009, પાનું 107</ref> તેમને સ્વિસ ગણિતશાસ્ત્રી [[નિકોલસ ફાતિઓ ડી ડુલિઅર]] સાથે અંગત સંબંધો હતા, જેઓ શરૂઆતથી જ ન્યૂટનના [[ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંત]]થી પ્રભાવિત હતા. 1691માં ડુલિઅરે ન્યૂટનને ફિલોસોફી નેચરેલિસ ''પ્રિન્સિપિયા'' મેથેમેટિકાની એક નવી આવૃત્તિ તૈયાર કરવાની યોજના જણાવી, પણ તેને ક્યારેય પૂરી ન કરી શક્યા. આ બંને વચ્ચે 1693માં સંબંધ બદલાઈ ગયા. તે સમયે ડુલિઅરે પણ લીબનીઝ સાથે અનેક પત્રોનું આદાનપ્રદાન કર્યું હતું.<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાના 538–539</ref> 1699ની શરૂઆતમાં [[રોયલ સોસાયટી]] (જેના ન્યૂટન પણ સભ્ય હતા)ના અન્ય સભ્યોએ લીબનીઝ પર [[સાહિત્યિક ચોરી]]નો આરોપ લગાવ્યો અને આ વિવાદ 1711માં સંપૂર્ણ સ્વૂરૂપે સામે આવ્યો. રોયલ સોસાયટીએ એક અભ્યાસ કર્યા પછી જાહેરાત કરી કે ન્યૂટન જ સાચા સંશોધક હતા અને લીબનીઝે ગોટાળો અને ઉઠાંતરી કરી હતી. જ્યારે પાછળથી ન્યૂટને પોતે લીબનીઝ પર અભ્યાસના તારણની ટીપ્પણી લખી ત્યારે આ અભ્યાસ શંકાસ્પદ બન્યો. આ રીતે [[ન્યૂટન વિરૂદ્ધ લીબનીઝ વિવાદ]] વધુ વકર્યો, જે 1716માં લીબનીઝના મૃત્યુ સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref>બોલ 1908, પાનું. 356એફએફ</ref> સામાન્ય રીતે [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદ પ્રમેય]]નો શ્રેય ન્યૂટનને અપાય છે, જે કોઈ પણ ઘાત માટે માન્ય છે. તેમણે [[ન્યૂટનની સામ્યતા]], [[ન્યૂટનની પદ્ધતિ]], ચોરસ ઘન સમતલ વક્ર (બે [[ચલ]]માં ત્રણના [[બહુપરિમાણીય પદ]])ની શોધ કરી, [[ચોક્કસ અંતરો]]ના સિદ્ધાંતમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન કર્યું. તેઓ અપૂર્ણાંક સૂચકાંકનો ઉપયોગ કરનાર અને [[ડાયોફેન્ટાઇન સમીકરણો]]નો ઉકેલ લાવવા [[સંકલિત ભૂમિતિ]]નો ઉપયોગ કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તેમણે [[લઘુગુણક]] દ્વારા [[ગુણિત શ્રેણી]]ના આંશિક સરવાળાનો અંદાજ કાઢ્યો ([[યુલરના સમેશન સૂત્ર]]નો પુરોગામી) અને તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે આત્મવિશ્વાસ સાથે [[ઘાત શ્રેણી]]નો પ્રયોગ કર્યો અને ઘાત શ્રેણીનો વિલોમ કર્યો. તેમને 1669માં [[ગણિતના લ્યુકેસિયન પ્રોફેસર]] તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા. તે દિવસોમાં કેમ્બ્રિજ કે [[ઑક્સફર્ડ]]ના કોઈ પણ સભ્યને એક [[એંગ્લિકન]] (ઇંગ્લેન્ડના સુધારેલા ચર્ચ)ના પાદરી હોવું જરૂરી હતું. જોકે લ્યુકેસિયન પ્રોફેસર થવા માટે જરૂરી હતું કે તે ચર્ચમાં સક્રિય [[ન]] હોય (જેથી તે વિજ્ઞાન માટે વધુ સમય ફાળવી શકે). ન્યૂટને દલીલ કરી હતી કે આ શરતમાંથી તેમને મુક્તિ આપવામાં આવે અને તેના માટે જેની મંજૂરીની જરૂર હતી તેવા [[ચાર્લ્સ બીજા]]એ તેમની દલીલનો સ્વીકાર કર્યો હતો. આ રીતે ન્યૂટનના ધાર્મિક વિચારો અને એંગ્લિકન રૂઢિચુસ્તો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ટળી ગયો હતો.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 151</ref> ==== ઓપ્ટિક્સ (પ્રકાશ ગુણધર્મ શાસ્ત્ર) ==== [[ચિત્ર:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ન્યૂટનના બીજા રિફ્લેક્ટિંગ ટેલિસ્કોપની પ્રતિકૃતિ જે તેણે રોયલ સોસાયટીને 1672માં ભેટ આપી હતી<ref>[31]</ref>]] 1670થી 1672 સુધી ન્યૂટને પ્રકાશશાસ્ત્ર પર પ્રવચનો આપ્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે પ્રકાશના વક્રિભવનની શોધ કરી. તેમણે દેખાડ્યું કે એક [[પ્રિઝમ]] [[સફેદ પ્રકાશ]]ને રંગોના [[વર્ણપટ]](સ્પેક્ટ્રમ) માં વિભાજીત કરી દે છે અને એક [[લેન્સ]] અને એક બીજો પ્રિઝમ બહુરંગી સ્પેકટ્રમને સંયોજિત કરીને શ્વેત પ્રકાશનું નિર્માણ કરે છે.<ref>બોલ 1908, પાનું. 324</ref> તેમણે એ પણ દેખાડી દીધું કે રંગીન પ્રકાશને અલગ કરવા અને જુદી વસ્તુઓ પર ચમકાવવાથી રંગીન પ્રકાશના ગુણોમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. ન્યૂટને વર્ણિત કર્યું કે પ્રકાશ ભલે પરાવર્તિત હોય કે વિખેરાયેલો હોય કે સંચારિત હોય, તે સમાન રંગનો રહે છે. આ રીતે તેમણે જોયું કે રંગ પહેલેથી જ રંગીન પ્રકાશ સાથે વસ્તુની અંતર્ક્રિયાનું પરિણામ હોય છે, નહીં કે વસ્તુઓ પોતે રંગો ઉત્પન્ન કરે છે. તેને [[ન્યૂટનના રંગના સિદ્ધાંત]] સ્વરૂપે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>બોલ 1908, પાનું 325</ref> આ કાર્ય પરથી તેમણે તારણ કાઢ્યું કે કોઈ પણ [[વક્રિભવન ટેલિસ્કોપ]]નો લેન્સ પ્રકાશના રંગોમાં [[વિસરણ]] ([[રંગીન સ્ખલન]])નો અનુભવ કરશે અને આ સિદ્ધાંતને સાબિત કરવા માટે તેમણે [[વિભાવના]] સ્વરૂપે એક દર્પણનો ઉપયોગ કરતાં એક ટેલીસ્કોપનું નિર્માણ કર્યું જેથી આ સમસ્યાનું સમાધાન થઈ શકે.<ref name="White 1997, p170">વ્હાઇટ 1997, પાનું 170</ref> ખરેખર ડીઝાઇનના નિર્માણ અનુસાર, પ્રથમ જાણીતી પરાવર્તિત ટેલીસ્કોપ અત્યારે [[ન્યૂટનિયન ટેલીસ્કોપ]] સ્વરૂપે ઓળખાય છે.<ref name="White 1997, p170"/> તેમાં તકનીકને આકાર આપવા અને એક યોગ્ય અરીસાની સમસ્યાનું હલ કરવાની બાબતો સામેલ છે. ન્યૂટને વધુ પડતી પરાવર્તક [[કાચની ધાતુ]]ના એક સંગઠનથી પોતાના દર્પણને આધાર આપ્યો. તેના માટે તેમણે ટેલીસ્કોપ હેતુ કાચના [[ગુણવત્તા]]ની તપાસ કરવા [[ન્યૂટનના વલય]]નો ઉપયોગ કર્યો. ફેબ્રુઆરી 1668 સુધીમાં તે પ્રથમ ''પરાવર્તક ટેલીસ્કોપ'' નું નિર્માણ કરવામાં સક્ષમ થઈ ગયા.<ref name="books.google.com">{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&source=bl&ots=PKABaGwPaN&sig=rPS8w23_nAp3kH5YMYGZ7JHhOaI&hl=en&ei=0QC1Svf7AsWb8Aa3nqGTDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5#v=onepage&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669&f=false |title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67 |publisher=Books.google.com |date= |access-date=2010-01-16}}</ref> 1671માં રૉયલ સોસાયટીએ તેમને તેમના ટેલીસ્કોપનું પ્રદર્શન કરવા કહ્યું.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 168</ref> તે લોકોના રચે તેમને પોતાની ટીપ્પણીઓ ''ઓન કલર'' ના પ્રકાશન માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું, જેને પાછળથી તેમણે પોતાની ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' સ્વરૂપે વિસ્તૃત કરી દીધી. જ્યારે [[રોબર્ટ હુકે]] ન્યૂટનના અમુક વિચારોની ટીકા કરી ત્યારે ન્યૂટન એટલા નારાજ થયા કે તે જાહેર ચર્ચામાંથી બહાર નીકળી ગયા. ન્યૂટન અને હૂક વચ્ચે 1679-80માં થોડા મતભેદ થયા હતા. હૂકની રોયલ સોસાયટીનો પત્રવ્યવહાર સાચવવા માટે નિમણૂક થઇ હતી.<ref name="hooke1679nov24">જુઓ 'કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન, ભાગ.2, 1676-1687' ઇડી. એચ ડબલ્યુ ટર્નબલ, કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1960; પાના નંબર 297 પર, ડોક્યુમેન્ટ #235, હોકનો ન્યૂટનને લખાયેલા 24 નવેમ્બર 1679 તારીખવાળા પત્રમાંથી.</ref> (જુઓ [[ન્યૂટનનો સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ણનો નિયમ-ઇતિહાસ]] અને ''[[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ]]'' ). પણ હુકના મૃત્યુ સુધી બંને વચ્ચે દુશ્મનાવટ રહી હતી.<ref>આઇલાઇફ, રોબર્ટ (2007) ન્યૂટન. ટૂંકી રજૂઆત, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2007</ref> ન્યૂટને દલીલ રજૂ કરી કે પ્રકાશ અણુઓ કે અતિસૂક્ષ્મ અણુઓનો બનેલો છે, જે ઘટ્ટ માધ્યમ તરફ જતી વખતે વક્રિભૂત થઈ જાય છે. પણ પ્રકાશના વિવર્તનને સ્પષ્ટ કરવા માટે તેને તરંગો સાથે સંબંધિત કરવો જરૂરી હતો. (ઓપ્ટિક્સ બીકે 2,પ્રોપ્સ. 12). પાછળથી ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓએ પ્રકાશના વિવર્તન માટે શુદ્ધ તરંગ જેવા સ્પષ્ટીકરણનું સમર્થન કર્યું (પ્રોપ્સ. 13). પાછળથી ભૌતિકવિજ્ઞાનવિદોએ [[ઇન્ટરફિઅરન્સ]] પેટર્ન્સને કારણે પ્રકાશની તરંગો સમાન સમજાવટ તેમજ [[ડિફ્રેક્શન]]ની સામાન્ય ઘટનાની તરફેણ કરી. આજના [[ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]], [[ફોટોન]] અને [[તરંગકણ યુગ્મતા]]ના વિચાર, ન્યૂટનની પ્રકાશ વિશે સમજણ સાથે બહુ ઓછી સમાનતા ધરાવે છે. 1675માં તેની ''પ્રકાશની પરિકલ્પના'' માં ન્યૂટને અણુઓ વચ્ચે સ્થાળાંતર હેતુ [[અવકાશ]]ની હાજરી હોવાની [[wikt:posit|દ્રઢપણે રજૂઆત]] કરી. [[બ્રહ્મ વિદ્યાવાદી]] [[હેનરી મોર]] સાથે સંપર્કમાં આવવાથી રસાયણવિજ્ઞાનમાં તેમને ફરી રસ જાગ્યો. તેમણે અણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ અને અપાકર્ષણના હર્મેટિક સિદ્ધાંતને આધારે અવકાશના સ્થાને અદ્રશ્ય બળ મૂક્યું. [[જૉન મેનાર્ડ કેનેઝ]], જેમણે રસાયણવિજ્ઞાન પર ન્યૂટનના અનેક લેખોને સ્વીકાર્યા હતા, કહે છે કે ન્યૂટન કારણ યુગના પહેલા વ્યક્તિ નહોતા, તે જાદુગરોમાં છેલ્લાં સ્થાને હતા.<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> રસાયણવિજ્ઞાનમાં ન્યૂટનનો રસ તેમના વિજ્ઞાનના પ્રદાનથી અલગ ન કરી શકાય.(આ તે સમયે થયું જ્યારે રસાયણવિજ્ઞાન અને વિજ્ઞાન વચ્ચે કોઈ સ્પષ્ટ તફાવત નહોતો.) જો તેમણે શૂન્યાવકાશમાંથી [[એક અંતરે ક્રિયા]]ના [[ગુપ્ત]] વિચાર પર વિશ્વાસ ન કર્યો હોત તો તે ગુરુત્વનો પોતાનો સિદ્ધાંત વિકસિત ન કરી શક્યા હોત. 1704માં ન્યૂટને ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' પ્રકાશિત કરી, જેમાં તેમણે પોતાના પ્રકાશના અતિસૂક્ષ્મ કણોના સિદ્ધાંતની સવિસ્તાર વ્યાખ્યા આપી. તેમણે પ્રકાશને અનેક સૂક્ષ્મ કણોનો બનેલો માન્યો જ્યારે સામાન્ય પદાર્થોને મોટા અણુઓથી રચાયેલો હોય છે. તેમણે કહ્યું કે એક પ્રકારના રાસાયણિક રૂપાંતરણના માધ્યમથી સંપૂર્ણ પદાર્થ અને પ્રકાશ એકબીજામાં રૂપાંતરિત નથી થઈ શકતા. પદાર્થ પ્રકાશના કણોમાંથી પોતાની કામગીરીનો મોટો ભાગ પ્રાપ્ત નથી કરી શકતા, જે તેના બંધારણમાં પ્રવેશ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Dobbs |first=J.T. |year=1982 |month=December |title=Newton's Alchemy and His Theory of Matter |journal=Isis |volume=73 |issue=4 |page=523 |doi=10.1086/353114 |page=511}} ક્લોટિંગ ''ઓપ્ટિક્સ'' </ref> ન્યૂટને [[કાચ]]ના એક ગોળાનો પ્રયોગ કરી (ઓપ્ટિક્સ આઠમો પ્રશ્ન) એક ઘર્ષણ [[વિદ્યુતસ્થિતિક જનરેટર]]ના એક મૂળ સ્વરૂપનું નિર્માણ કર્યું. ==== યંત્રશાસ્ત્ર અને ગુરુત્વાકર્ષણ ==== [[ચિત્ર:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ન્યૂટનની પ્રિન્સિપિયાની તેની પોતાની નકલ, બીજી આવૃત્તિ માટે તેણે હાથથી કરેલા સુધારા સાથે]] 1679માં ન્યૂટન તેમના યંત્રશાસ્ત્ર પરના કાર્યમાં પરત ફર્યા એટલે કે આ બાબતે હૂક સાથે 1679-80માં પત્રોના થોડા આદાનપ્રદાન પછી ગુરુત્વાકર્ષણ બળ અને [[ગ્રહો]]ની ભ્રમણકક્ષા પર [[કેપ્લરના નિયમો]]ના સંદર્ભ સાથે તેની અસર. હુકની નિમણૂંક રોયલ સોસાયટીના પ્રતિનિધિ તરીકે થઈ હતી અને જેમણે રોયલ સોસાયટીને ન્યૂટન પાસેથી માહિતી મેળવવાના આશય સાથે પત્રવ્યવહારનો માર્ગ ખુલ્લો કર્યો.<ref name="hooke1679nov24"/> 1680/1681ના શિયાળામાં ધૂમકેતુ દેખાયા પછી ન્યૂટનનો અવકાશીય પદાર્થોમાં રસ ફરી જાગ્રત થયો અને તેના પર તેમણે [[જોહન ફ્લેમસ્ટીડ]] સાથે પત્ર વ્યવહાર કર્યો.<ref>આર એસ વેસ્ટફોલ, 'નેવર એટ રેસ્ટ', 1980, પાના નંબર 391-2 પર.</ref> હુક સાથે પત્ર વ્યવહાર પછી ન્યૂટને સાબિત કર્યું કે ગ્રહીય ભ્રમણકક્ષાનું સ્વરૂપ તેની દિશાની ત્રિજ્યાના વર્ગના વ્યસ્ત પ્રમાણ કેન્દ્રાભિગામી બળને પરિણામે હોય છે. (જુઓ [[ન્યૂટનનો સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ-ઇતિહાસ]] અને ડી મોટુ કોર્પોર્મ ઇન જીરમ). ન્યૂટને તેમના પરિણામો વિશે [[એડમંડ હેલી]] અને ''[[ડી મોટુ કોર્પોરેમ ઇન જીરમ]]'' માં રોયલ સોસાયટી સાથે ચર્ચા કરી. તેના પર નવ શીટ વિશે એક નાની પુસ્તિકા લખી જેની નકલ રોયલ સોસાયટીના રજિસ્ટર બુકમાં ડિસેમ્બર, 1684માં ઉતારી લેવાઈ હતી.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (ઇડી.), 'મેથેમેટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન', ભાગ.6, 1684-1691, કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1974, પાના નંબર 30 પર.</ref> આ પુસ્તિકાનો સાર છે કે ન્યૂટને ''પ્રિન્સિપિયા'' નું સ્વરૂપ વિકસાવ્યું અને વિસ્તાર્યું. ફિલોસોફી નેચુરેલિસ ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' મેથેમેટિકા (જે હવે પ્રિન્સિપિયા સ્વરૂપે જાણીતી છે)નું પ્રકાશન [[એડમંડ હેલી]]ની નાણાકીય સહાય અને પ્રોત્સાહન સાથે પાંચ જુલાઈ, 1687ના રોજ થયું. આ કાર્યમાં ન્યૂટને [[ગતિના ત્રણ સાર્વભૌમિક નિયમ]] આપ્યાં, જેમાં 200 કરતાં પણ વધારે વર્ષો સુધી કોઈ સુધારો ન કરવામાં આવ્યો. તેમણે આ પ્રભાવ માટે લેટિન શબ્દ ''ગ્રેવિટાસ'' (ભાર)નો ઉપયોગ કર્યો, જેને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] નામથી ઓળખવામાં આવે છે અને [[સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ]]નો નિયમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યો. આ કાર્યમાં તેમણે વાયુમાં અવાજની ગતિને [[બોયલના નિયમ]] પર આધારિત પ્રથમ વિશ્લેષણાત્મક પ્રમાણ રજૂ કર્યું. બહુ વધારે અંતર પર ક્રિયા કરી શકનાર અદ્રશ્ય બળની ન્યૂટનની વિભાવનાના કારણે તેમની ટીકા થઈ, કારણ કે વિજ્ઞાનમાં ગુપ્ત એજન્સીઓને ભેળવી દેવામાં આવી હતી. ચંદ્રના પૃથ્વી પર ગુરુત્વાકર્ષણ બળે [[ચંદ્રની ગતિમાં અનિયમિતતા]] પર ગુરુત્વાકર્ષણ અભ્યાસ શરૂ કરવા પ્રેરણા આપી અને ધૂમકેતૂની પરિભ્રમણ કક્ષા નક્કી કરવા માટેનો સિદ્ધાંત આપ્યો. ન્યૂટને સૌર વ્યવસ્થાના તેમના સૂર્યકેન્દ્રીય દ્રષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ કર્યો હતો- જેને તેમણે આધુનિક માર્ગે વિકસાવ્યો હતો. 1680ના દાયકાની મધ્ય સુધીમાં તેમણે સૌર વ્યવસ્થાના ગુરુત્વકેન્દ્રમાંથી સૂર્યના વિચલનની ઓળખ કરી લીધી હતી.<ref>જુઓ કર્ટિસ વિલસન, "ન્યૂટનીયન એચીવમેન્ટ ઇન એસ્ટ્રોનોમી", પાના 233-274 આર ટેટન એન્ડ સી વિલ્સન (ઇડીએસ)માં (1989) ''ધ જનરલ હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી'' , ભાગ, 2A', [http://books.google.com/books?id=rkQKU-wfPYMC&amp;pg=PA233 પાના નંબર 233 પર]).</ref> ન્યૂટને સૂર્ય અથવા અન્ય કોઇ અવકાશી પદાર્થનું કેન્દ્ર ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કેન્દ્ર તરીકે ગણ્યું ન હતું પરંતુ પૃથ્વી, સૂર્ય અને તમામ ગ્રહોના સમાન ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્રને વિશ્વના કેન્દ્ર તરીકે ગણવામાં આવ્યું હતું અને આ ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર કોઇ એક સ્થાને સ્થિર છે અથવા તો જમણી રેખામાં એકસરખી રીતે આગળ વધે છે. (ન્યૂટને ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર કોઇ એક સ્થળે સ્થિર છે તેવા સમાન મંતવ્યના સંદર્ભમાં એટ રેસ્ટનો વિકલ્પ અપનાવ્યો હતો).<ref>ટેક્સ્ટ ક્વોટેશન 1729 ન્યૂટન્સ ''પ્રિન્સિપિયા'' ના ભાષાંતર, બૂક 3 (1729 vol.2) [http://books.google.com/books?id=6EqxPav3vIsC&amp;pg=PA233 પાના નંબર 232-233])પરથી લીધેલા છે.</ref> બહુ વધારે અંતર પર ક્રિયા કરી શકનાર અદ્રશ્ય બળની ન્યૂટનની વિભાવનાના કારણે તેમની ટીકા થઈ, કારણ કે વિજ્ઞાનમાં [[ગુપ્ત]] એજન્સીઓને ભેળવી દેવામાં આવી હતી.<ref>ઇડલગ્લાસ ઇટી એએલ., ''મેટર એન્ડ માઇન્ડ'' , ISBN 0-940262-45-2. પાનું 54</ref> પાછળથી ''પ્રિન્સિપિયા'' ની બીજી આવૃત્તિ (1713)માં ન્યૂટને જનરલ સ્કોલિયમ અનુમાનમાં આ પ્રકારની ટીકાને નકારી કાઢી હતી. તેમણે લખ્યું છે કે ગુરુત્વાકર્ષણ બળ એક અસાધારણ સંકેત છે તેટલું પૂરતું છે, પણ તેમણે તેના કારણો સૂચવ્યાં નથી અને આ બંને બિનજરૂરી અને અયોગ્ય છે. (અહીં ન્યૂટને તેમના પ્રસિદ્ધ ભાવ ''[[હાઇપોથીસીસ નોન ફિંગો]]'' નો ઉપયોગ કર્યો છે). ''પ્રિન્સિપિયા'' ની સાથે ન્યૂટનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસિદ્ધિ મળી.<ref>વેસ્ટફોલ 1980. પ્રકરણ 11.</ref> તેમની ઘણી પ્રશંસા થઈ, તેમના એક પ્રશંસક હતા, [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ]]માં જન્મેલા [[નિકોલસ ફતિયો ડી ડ્યુલીટર]], જેમની સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ બન્યો. જ્યારે 1693માં ન્યૂટન [[માનસિક નિરાશા]]નો ભોગ બન્યા ત્યારે આ સંબંધનો અંત આવી ગયો.<ref>વેસ્ટફોલ 1980. ફેટીયો સાથેની દોસ્તી પર પાના 493–497, ન્યૂટનના ભંગાણ પર પાના 531–540.</ref> === પાછળનું જીવન === [[ચિત્ર:Newton 25.jpg|thumb|વૃદ્ધાવસ્થામાં આઇઝેક ન્યૂટન 1712, સર જેમ્સ થોર્નહિલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા પોર્ટ્રેટમાં]] [[ચિત્ર:Arms of Newton of Mickleover, Derbyshire.svg|thumb|સર આઇઝેક ન્યૂટનનો પર્સનલ કોટ ઓફ આર્મ્સ<ref name="Coat of arms of Isaac Newton">[55]</ref>]] 1690ના દાયકામાં ન્યૂટને અનેક [[ધાર્મિક સંશોધન]] લખ્યા, જે [[બાઇબલ]]ની શાબ્દિક વ્યાખ્યાથી સંબંધિત હતા. [[હેનરી મોરના]] બ્રહ્માંડમાં વિશ્વાસ અને [[કાર્ટેસિયન દ્વૈતવાદ]] માટેના અસ્વીકારે કદાચ ન્યૂટનના ધાર્મિક વિચારોને પ્રભાવિત કર્યા. તેમણે એક પાંડુલિપી [[જૉન લોકે]]ને પણ મોકલી જેમાં તેમણે [[ટ્રિનિટી]]ના અસ્તિત્વને વિવાદિત માની હતી, જેને ક્યારેય પ્રકાશિત ન કરવામાં આવી. પાછળના કાર્યો[57]- ''[[ધ ક્રોનોલોજી ઓફ એન્સિયન્ટ કિંગડમ્સ એમેન્ડેડ]] '' (1728) અને ''ઓબ્સર્વેશન્સ અપોન ધ પ્રોફિસીઝ ઓફ ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેન્ટ જોન'' (1733)[58]નું પ્રકાશન તેમના અવસાન પછી થયું. તેમણે [[રસાયણ વિજ્ઞાન]] માટે પણ પોતાનો ઘણો બધો સમય આપ્યો (ઉપર જુઓ). ન્યૂટને 1689થી 1690 સુધી અને 1701માં [[ઇંગ્લેન્ડની સંસદ]]ના સભ્ય પણ બન્યા, પણ અમુક વિવરણો અનુસાર તેમની ટીપ્પણીઓ હંમેશા ચેમ્બરમાં એક ઠંડા દુકાળને લઈને જ હોતી અને તે બારીને બંધ રાખવાની વિનંતી કરતાં હતા.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 232</ref> 1696માં ન્યૂટન રોયલ મિન્ટનું પ્રમુખ પદ સંભાળવા લંડન ચાલ્યા ગયા. આ પદ તેમને તત્કાલિન [[રાજકોષના કુલાધિપતિ]] [[હેલિફેક્ટ પ્રથમ અર્લ, ચાર્લ્સ મોંતાગુ]]ના સંરક્ષણના માધ્યમથી પ્રાપ્ત થઈ. તેમણે ઇંગ્લેન્ડના મુખ્ય મુદ્રા ઢાળનારનું કાર્ય સંભાળી લીધું અને કોઈ રીતે માસ્ટર લુકાસના ઇશારે નાચવા લાગ્યા (અને એડમન્ડ હેલી માટે અસ્થાયી ટંકશાળ શાખાના નાયબ [[નિયંત્રક]]નું પદ પ્રાપ્ત કર્યું). 1699માં લુકાસનું મૃત્યુ થયું અને તે પછી ન્યૂટન કદાચ [[ટંકશાળાના સૌથી પ્રસિદ્ધ માસ્ટર]] બન્યા. આ પદ પર ન્યૂટન તેમના મૃત્યુ સુધી રહ્યાં. આ નિમણૂંકો [[જવાબદારી વિનાના પદ]] સ્વરૂપે લેવામાં આવી હતી, પણ ન્યૂટને તેને ગંભીરતાથી લીધી. 1701માં પોતાના કેમ્બ્રિજના કર્તવ્યોમાંથી નિવૃત્ત થઈ ગયા અને મુદ્રામાં સુધાર લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને [[ક્લીપર્સ]] અને નકલી મુદ્રાઓ બનાવનારાને પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરવા સજા આપી. 1711માં ટંકશાળના માસ્ટર સ્વરૂપે [["લો ઓફ ક્વીન એની"]]માં ન્યૂટને અજાણતા સોનાના પક્ષમાં ચાંદીના પૈસા અને સોનાના સિક્કા વચ્ચે દ્વિધાત્વિક સંબંધ સ્થાપિત કરી [[પૌંડ સ્ટર્લિંગ]]ને [[ચાંદીના માનક]]માંથી [[સોનાના માનક]]માં બદલી દીધો. આ કારણે ચાંદી સ્ટર્લિંગ સિક્કાને પીગાળી બ્રિટનની બહાર મોકલી દેવાયા. ન્યૂટનને 1703માં [[રોયલ સોસાયટી]]ના અધ્યક્ષ અને ફ્રેંચ [[એકેડેમિ ડેસ સાયન્સિસ]]ના એક સહયોગી બનાવવામાં આવ્યા. રોયલ સોસાયટીમાં પોતાના પદ પર રહેતા ન્યૂટનને [[એસ્ટ્રોનોમર રોયલ]] [[જૉન ફ્લેમસ્ટીડ]]ને દુશ્મને બનાવી લીધો. તેમણે ફ્લેમસ્ટીડની [[હિસ્ટોરિકા કોલેસ્ટિસ બ્રિટાનિકા]]ને સમય પહેલાં જ પ્રકાશિત કરાવી દીધી, જેને ન્યૂટનને પોતાના અભ્યાસના કામમાં લઈ લીધી.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 317</ref> એપ્રિલ 1705માં ક્વીન એનીએ ન્યૂટનને ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજમાં એક શાહી મુલાકાત દરમિયાન [[નાઇટની ઉપાધિ આપી]]. આ ઉપાધિ તેમને ટંકશાળના માસ્ટર સ્વરૂપે સેવાઓના બદલામાં આપવામાં આવી નહોતી અને ન તેમના વૈજ્ઞાનિક કાર્ય માટે, પણ તેમને આ ઉપાધિ મે, 1705માં સંસદીય ચૂંટણી દરમિયાન તેમના રાજકીય યોગદાન માટે એનાયત કરવામાં આવી હતી.<ref>"ન્યૂટનની ચૂંટણીમાં ક્વિનની 'મહાન મદદ' તેમના નાઇટિંગ માટે હતી, આ સન્માન વિજ્ઞાનમાં તેમના યોગદાન કે મિન્ટ ખાતે તેમની સેવા માટે નહીં પરંતુ 1705ની ચૂંટણીમાં પક્ષ રાજકારણની કિર્તિ માટે હતું" વેસ્ટફોલ 1994 પાનું 245</ref> નાઇટની ઉપાધી મેળવનાર ન્યૂટન પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતા.<ref>{{cite web|author=Gerard Michon |url=http://www.numericana.com/arms/index.htm#newton |title=Coat of arms of Isaac Newton |publisher=www.numericana.com |date= |access-date=2010-01-16}}</ref> જીવનની સંધ્યા સમયે તેમણે તેમની ભત્રીજી અને તેના પતિ સાથે [[વિન્ચેસ્ટર]] નજીક [[ક્રેનબરી પાર્ક]]ને નિવાસસ્થાન બનાવ્યું.<ref name="Yonge6">{{cite web |last=[[Charlotte M. Yonge|Yonge]] |first=Charlotte M. |title=Cranbury and Brambridge|url=http://www.online-literature.com/charlotte-yonge/john-keble/6/ |date= 1898|work= [[John Keble]]'s Parishes&nbsp;– Chapter 6 |publisher= www.online-literature.com|access-date=23 September 2009}}</ref> તેમનું મૃત્યુ 31 માર્ચ, 1727માં થયું <small><nowiki>[</nowiki>[[OS]]: 20 માર્ચ 1726<nowiki>]</nowiki>,</small> અને તેમને [[વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બે]]માં દફનાવવામાં આવ્યા. તેમની સાવકી ભત્રીજી [[કેથરીન બાર્ટન કોનડુઇટ]]એ<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાનું 44.</ref> લંડનમાં [[જર્મીન સ્ટ્રીટ]]માં તેમના ઘરે સામાજિક બાબતોમાં તેમની પરિચારિકાનું કામ કર્યું. તે તેમને "બહુ પ્રેમાળ અંકલ" કહેતી હતી<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાનું 595</ref> આવો ઉલ્લેખ તેમના તે પત્રમાં કરવામાં આવ્યો જે ન્યૂટન દ્વારા તેને ત્યારે લખવામાં આવ્યો જ્યારે તે [[શીતળા]]ની બીમારીમાંથી બહાર આવી રહી હતી. ન્યૂટન અપરણિત હતા. તેમના અંતિમ વર્ષોમાં તેમની મોટા ભાગની સંપત્તિ સગાસંબંધીઓને આપી દીધી હતી અને [[વસિયત કર્યા વિના]] જ તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું. તેમના મૃત્યુ પછી ન્યૂટનના શરીરમાં મોટા પ્રમાણમાં [[પારો]] મળ્યો હતો, જે કદાચ તેમના રાસાયણિક કાર્યનું પરિણામ હતું. [[પારાનું ઝેર]] ન્યૂટનના અંતિમ જીવનની વિક્ષિપ્તતાને સ્પષ્ટ કરી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html |title=Newton, Isaac (1642-1727) |work=Eric Weisstein's World of Biography |access-date=2006-08-30}}</ref> === મૃત્યુ પછી === ==== ખ્યાતિ ==== ફ્રાંસના ગણિતશાસ્ત્રી [[જોસેફ લુઈસ લાગ્રેંજ]] ઘણી વાર કહેતા હતા કે ન્યૂટન મહાન પ્રતિભાશાળી હતા અને એક વાર તેમણે કહ્યું કે "તેઓ સૌથી વધુ નસીબદાર પણ હતા, કારણ કે આપણે દુનિયાની વ્યવસ્થાને એકથી વધુ વખત સ્થાપિત નથી કરી શકતા."<ref>ફ્રેડ એલ. વિલસન, ''હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ: ન્યૂટન'' સાઇટિંગ: ડિલામ્બર, એમ. "નોટીસ સર લા વી એટ લેસ ઓવરેજીસ દી એમ. લી કોમ્ટે જે. એલ. લાગ્રાન્જ," ''ઓવરીઝ દી લાગ્રાન્જ'' આઇ. પેરિસ, 1867, પાનું xx.</ref> અંગ્રેજી કવિ [[એલેકઝાન્ડર પોપ]]એ ન્યૂટનની ઉપલબ્ધિઓથી પ્રભાવિત થઈને પ્રસિદ્ધ [[સ્મૃતિલેખ]] લખ્યોઃ <blockquote> નેચર એન્ડ નેચર્સ લોઝ લે હાઇડ ઇન નાઇટ; <br /> ગોડ સેઇડ "લેટ ન્યૂટન બી" એન્ડ ઓલ વોઝ લાઇટ. </blockquote> ન્યૂટન પોતાની ઉપલબ્ધિઓ વિશે જણાવવામાં પોતે સંકોચ કરતા હતા. ફેબ્રુઆરી 1676માં તેમણે [[રોબર્ટ હુક]]ને એક પત્રમાં લખ્યું: <blockquote>ઇફ આઇ હેવ સીન ફર્ધર ઇટ ઇસ બાય સ્ટેન્ડીંગ ઓન ધી શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ.<ref>રોબર્ટ હૂકને આઇઝેક ન્યૂટનનો પત્ર , 5 ફેબ્રુઆરી 1676, જીન-પીર મુરીમાં દર્શાવ્યા મુજબ (1992) ''ન્યૂટન: અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ કોસમોસ'' , ન્યૂ હોરાઇઝોન્સ</ref><ref>વિકિપેડીયા ''[[સ્ટેન્ડિંગ ઓન ધ શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ]]'' ,</ref> </blockquote> જોકે સામાન્ય રીતે ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે ઉપરોક્ત પંકિતઓ નમ્રતા સાથે કહેવાયેલા કથન{{ndash}}ને બદલે {{ndash}}હુક ઉપર એક હુમલો હતી (જે ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો કદરૂપો હતો). તે સમયે પ્રકાશશાસ્ત્રને લગતા સંશોધન વિશે બંને વચ્ચે એક વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. પાછળની વ્યાખ્યા તેમના સંશોધનો પર અન્ય ઘણા વિવાદ સાથે યોગ્ય છે, જેમ કે આ કલનની શોધ કોણે કરી જેવો પ્રશ્ન.<ref>જોહ્ન ગ્રિબિન (2002) ''સાયન્સ: અ હિસ્ટરી 1543-2001'' , પાનું 164.</ref><ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 187.</ref> પાછળથી એક ઇતિહાસમાં ન્યૂટને લખ્યું: <blockquote>હું નથી જાણતો કે હું દુનિયાને કયા સ્વરૂપમાં દેખાઈશ પણ મારા પોતાના માટે હું એક એવો છોકરો છું જે સમુદ્રકિનારે રમી રહ્યો છું અને પોતાના ધ્યાનને અત્યારે અને ત્યારેમાં લગાવી રહ્યો છું, એક વધુ ચીકણો પત્થર કે એક વધુ સુંદર કોચલું શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છું. સત્યનો આ આટલો મોટો સાગર મારી સામે અત્યાર સુધી શોધવામાં આવ્યો નથી.<ref>મેમોર્સ ઓફ ધ લાઇફ, રાઇટિંગ્સ એન્ડ ડિસ્કવરીઝ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન (1855) સર ડેવિડ બ્રીસ્ટર લિખિત(ભાગ II. પ્રકરણ 27)</ref> </blockquote> વિજ્ઞાનીઓ વચ્ચે ન્યૂટન ટોચનું પ્રભાવશાળી સ્થાન ધરાવે છે. આ બાબત બ્રિટનની [[રૉયલ સોસાયટી]]એ વર્ષ 2005માં કરેલા એક સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું. તેમાં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ પર કયા વિજ્ઞાનીનો પ્રભાવ સૌથી વધુ છે અને કયા વિજ્ઞાનીની અસર માનવજાત પર સૌથી વધારે છે, ન્યૂટન કે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]. [[રોયલ સોસાયટી]]ના વિજ્ઞાનીઓએ આ બંને બાબતોમાં સૌથી વધુ અસરકારક વિજ્ઞાની તરીકે ન્યૂટનની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> 1999માં હાલના અગ્રણી 100 ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ પર ઓપનિયન પોલ લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ન્યૂટનને આઇન્સ્ટાઇન પછી બીજું સ્થાન મળ્યું હતું જ્યારે ફિઝિક્સવેબ નામની સાઇટે તેના સમાંતર કરેલા સર્વેમાં ન્યૂટનને ટોચનું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>ઓપિનિયન પોલ. અગ્રણી ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ દ્વારા આઇન્સ્ટાઇનને "અત્યાર સુધીના મહાન ભૌતિકશાસ્ત્રી" તરીકે મત આપવામાં આવ્યો; ન્યૂટન બીજા ક્રમે: બીબીસી ન્યૂઝ, સોમવાર, 29 નવેમ્બર, 1999, http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/541840.stm </ref> ==== સ્મારકો ==== [[ચિત્ર:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરીમાં ન્યૂટનની પ્રતિમા]] ન્યૂટનનું સ્મારક (1731) વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બેમાં જોઈ શકાય છે. આ ગાયકમંડળ સ્ક્રીનની વિપરીત ગાયક મંડળના પ્રવેશસ્થાનની ઉત્તરમાં છે. તેને શિલ્પકાર [[માઇકલ રિઝ્બ્રેક]] (1694-1770)એ સફેદ અને સંગમરમરમાંથી બનાવ્યું છે, જેની ડિઝાઇન વાસ્તુકાર [[વિલિયમ કેન્ટ]] (1685-1748)એ બનાવી છે. આ સ્મારકમાંથી ન્યૂટનની આકૃતિ પત્થરની બનેલી કબર ઉપર ટકી છે. તેની જમણી કોણી તેમના મહાન પુસ્તકો પર રાખવામાં આવી છે અને તેમનો જમણો હાથ એક ગાણિતિક ડિઝાઇનયુક્ત એક યાદી તરફ ઇશારો કરી રહ્યો છે. તેની ઉપર એક પિરામીડ છે અને એક આકાશીય ગોળો રાશિચક્રના સંકેતો અને 1680ના ધૂમકેતનો રસ્તો દેખાડી રહ્યો છે. એક રાહત પેનલ દૂરદર્શી અને પ્રિઝમ જેવા ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરતો [[પુટ્ટી]]નું વર્ણન કરી રહ્યો છે.<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|access-date=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> આધાર પર આપવામાં આવેલા લેટિન શિલાલેખનો અનુવાદ છેઃ <blockquote>અહીં નાઇટ આઇઝેક ન્યૂટનને દફનાવવામાં આવ્યા છે, જે માનસિક વિચારોની તાકાતથી લગભગ દિવ્ય હતા. તેમના પોતાના વિચિત્ર ગાણિતિક સિદ્ધાંત છે, તેમણે ગ્રહોની આકૃતિઓ અને પથનું વર્ણન કર્યું, ધૂમકેતુનો માર્ગ દેખાડ્યો, દરિયામાં આવતી ભરતીનું વર્ણન કર્યું, પ્રકાશના કિરણોમાં અસમાનતા દેખાડી અને તે બધું દેખાડ્યું જે કોઈ અન્ય વિદ્વાને પહેલા કલ્પના પણ કરી નહોતી, રંગોના ગુણોનું વર્ણન કર્યું. તે મહેનતી, મેઘાવી અને વિશ્વાસુ હતા. પુરાતનતા, પવિત્ર ગ્રંથો અને પ્રકૃતિમાં વિશ્વાર ધરાવતા હતા, તે પોતાના દર્શનમાં સારી બાબતો અને ઈશ્વરના પરાક્રમની પુષ્ટિ કરતાં હતાં, અને પોતાના વ્યવહારમાં સાદગી વ્યક્ત કરે છે. માનવજાતિમાં આવા મહાન અને પ્રતિભાશાળી પુરુષો થયા છે! તેમનો જન્મ 25 ડીસેમ્બર, 1642ના રોજ થયો હતો અને 20 માર્ચ, 1726 કે 1727માં તેમનું મૃત્યુ થયું. જી એલ સ્મિથ દ્વારા અનુવાદ, ''ધી મોંયુમેંટ્સ એન્ડ જેનિલ ઑફ સેન્ટ પૉલ્સ કેથેડ્રલ, એન્ડ ઓફ વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બે '' (1826), ii, 703–4.[84] </blockquote> 1978થી 1988 સુધી [[હેરી એસ્સલેસ્ટન]] દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલી ન્યૂટનની એક છબી [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ]] દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી D £1 શ્રેણીની [[બેન્ક નોટો]] પર પ્રદર્શિત કરવામાં આવી, (અંતિમ £1 નોટ જે ઇંગ્લેન્ડની બેન્ક દ્વારા જાહેર કરવામાં આવી). ન્યૂટનને નોટની પાછળની તરફ હાથમાં એક પુસ્તક પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, સાથે એક ટેલિસ્કોપ, એક પ્રિઝમ અને [[સૌર વ્યવસ્થા]]નો એક નકશો પણ છે.<ref name="bankofengland">{{cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/nonflash/1-SeriesD-Revised.htm|title=Withdrawn banknotes reference guide|publisher=Bank of England|access-date=2009-08-27|archive-date=2010-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505053927/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/nonflash/1-SeriesD-Revised.htm|url-status=dead}}</ref> એક સફરજન પર ઊભેલી આઇઝેક ન્યૂટનની એક મૂર્તિ [[ઑક્સફોર્ડ વિશ્વવિદ્યાલયના કુદરતી ઇતિહાસ સંગ્રહાલય]]માં જોઈ શકાય છે. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == [[ચિત્ર:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|200px|વેસ્ટમિન્સ્ટર અબેમાં ન્યૂટનની કબર]] ઇતિહાસકાર [[સ્ટીફન ડી સ્નોબેલેન]]નું ન્યૂટન વિશે કહેવું છે કે "આઇઝેક ન્યૂટન એક [[વિધર્મી]] હતા. પણ તેમણે પોતાની અંગત માન્યતાને ક્યારેય જાહેર કરી નહોતી, જેના કારણે આ રુઢિચુસ્ત માણસને અત્યંત કટ્ટરવાદી સમજવામાં આવ્યો. તેમણે તેમના પોતાના વિશ્વાસને એટલી સારી રીતે ગુપ્ત રાખ્યો કે આજે પણ વિદ્વાનો તેમની અંગત માન્યતાઓ વિશે વિવિધ પ્રકારના તર્ક કરે છે.<ref name="heretic">{{cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF|doi=10.1017/S0007087499003751 }}</ref> કોઈ પણ વિદ્વાન તેમની અંગત માન્યતાને જાણી શક્યો નથી." સ્નોબેલેને તારણ કાઢ્યું કે ન્યૂટન ઓછામાં ઓછા [[સોશિનિયન]] પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા, (તેમની પાસે ઓછામાં ઓછી આઠ સોશિનિયન પુસ્તકો હતી અને તેમણે તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો), કદાચ તેઓ [[એરિયન]] અને લગભગ એક [[ટ્રિનિટીવિરોધી]] હતા.<ref name="heretic"/> આ ત્રણે સ્વરૂપ અત્યારે યુનિયટેરિયનવાદ પણ કહેવાય છે. ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા માટે પ્રસિદ્ધ આ યુગમાં ન્યૂટનના કટ્ટરપંથી વિચારો વિશે કેટલીક સાર્વજનિક અભિવ્યક્તિઓ છે. તેમાં સૌથી ખાસ છે, પવિત્ર આદેશોનું પાલન કરવા માટેનો ઇનકાર અને તેમનું મૃત્યુ નજીક હતું ત્યારે તેમને [[પવિત્ર સંસ્કાર]] લેવાનો કરેલો ઇનકાર.<ref name="heretic"/> સ્નોબેલેન દ્વારા વિવાદિત એક દ્રષ્ટિકોણ<ref name="heretic"/>માં ટી સી ફાઇઝનમેયરે તર્ક આપ્યો કે ન્યૂટન ટ્રિનિટીના [[પૂર્વ રૂઢિવાદી]] દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા હતા, [[રોમન કૈથોલિક]], [[અંગ્રેજવાદ]] અને મોટા ભાગે [[પ્રોટેસ્ટંટ]]નો પશ્ચિમી દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા નહોતા.<ref>{{cite journal |last=Pfizenmaier |first=T.C. |year=1997 |title=Was Isaac Newton an Arian? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1997-01_58_1/page/57 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=58 |issue=1 |pages=57–80}}</ref> તેમનો સૂરજ સોળે કળાએ ખીલ્યો હતો ત્યારે તેમના પર [[રોસીક્રુસિયન]] હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. (જેમ કે રૉયલ સોસાયટી અને ચાર્લ્સ દ્વિતીયની અદાલતમાં અનેક લોકો પર આ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો).<ref>{{cite book |last=Yates |first=Frances A. |year=1972 |title=The Rosicrucian Enlightenment |url=https://archive.org/details/rosicrucianenlig0000yate_x6y5 |publisher=Routledge |location=London}}</ref> ગતિ અને ગુરુત્વાકર્ષણના સાર્વત્રિક નિયમ ન્યૂટનના સૌથી પ્રસિદ્ધ સંશોધન બની ગયા છતાં તેમને મહાન ઘડિયાળની જેમ બ્રહ્માંડનો એક પદાર્થ કે ઉપયોગ ચીજવસ્તુઓ તરીકે જોવા સામે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે, "ગુરુત્વ બળ ગ્રહોની ગતિનું વર્ણન કરે છે, પણ કોણે ગ્રહોને આ ગતિમાં સ્થાપિત કર્યા તે કહી ન શકાય. ઈશ્વર તમામ ચીજવસ્તુઓનું નિયંત્રણ કરે છે અને તે જાણે છે શું છે અને શું થઈ શકે છે."<ref name="tiner">{{cite book |last=Tiner |first=J.H. |year=1975 |title=Isaac Newton: Inventor, Scientist and Teacher |publisher=Mott Media |location=Milford, Michigan, U.S.}}</ref> તેમની વૈજ્ઞાનિક તરીકેની પ્રસિદ્ધિ ઉલ્લેખનીય છે, સાથેસાથે તેમનો શરૂઆતમાં ચર્ચ પાદરીઓ અને બાઇબલનો અભ્યાસ પણ નોંધપાત્ર છે. ન્યૂટને [[શાબ્દિક ટીકા]] પર લખ્યું. તેમાં સૌથી વિશેષ છે ''[[એન હિસ્ટોરિકલ એકાઉન્ટ ઓફ ટૂ નોટેબલ કરપ્શન ઓફ સ્ક્રિપ્ચર]]''. તેમણે [[ઇશુ મસીહ]]ના વધસ્તંભની તારીખ પણ 3 એપ્રિલ, 33ના રોજ પ્રતિસ્થાપિત કરી, જે પરંપરાગત સ્વરૂપે સ્વીકૃત તારીખ સાથે સહમત છે.<ref>જોહન પી. મીયર, ''[[એ માર્જિનલ જ્યુ]]'' , ભાગ 1, પાના 382–402 વર્ષ ઘટાડીને 30 અથવા 33 કર્યા બાદ, પ્રોવિઝનલી જજીસ 30 મોસ્ટ લાઇકલી.</ref> તેમણે બાઇબલની અંદર છુપાયેલા રહસ્યમય સંદેશા શોધવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ પણ કર્યો. તેમણે તેમના જીવનકાળમાં ન્યૂટનને કુદરતી વિજ્ઞાનની સરખામણીમાં ધર્મ વિશે વધારે લખ્યું. તે તર્કયુક્ત [[વિશ્વવ્યાપી]] દુનિયામાં વિશ્વાસ કરતાં હતા, પણ તેમણે [[લીબનીઝ]] અને [[બરુચ સ્પિનોઝા]]ના [[હાઇલોજોઇઝમ]]નો અસ્વીકાર કર્યો. આ રીતે આદેશિત અને ગતિશીલ સ્વરૂપે સૂચિત બ્રહ્માંડને સમજી શકાય છે અને તેને એક સક્રિય કારણ દ્વારા સમજવું જોઈએ. તેમના પત્ર વ્યવહારમાં ન્યૂટને દાવો કર્યો કે ''પ્રિન્સિપિયા'' માં લખતી વખતે "મેં એક નજર એવા સિદ્ધાંતો પર રાખી, જેથી ઈશ્વરમાં વિશ્વાસ રાખવાની સાથે મનુષ્ય પર વિચાર કરી શકાય".<ref>. ન્યૂટનની રિચાર્ડ બેન્ટલી/0} સાથે વાત 10 ડિસેમ્બર 1692, ટર્નબલ ઇટી એલમાં (1959–77), ભાગ 3, પાનું 233.</ref> તેમણે દુનિયાની વ્યવસ્થામાં ડિઝાઈનનું પ્રમાણ જોયું: "ગ્રહીય વ્યવસ્થામાં આવી અભિન્ન એકરુપતાને પસંદગીની અનુમતી આપવી જોઈએ." પણ ન્યૂટને ભાર આપ્યો કે અસ્થાયીત્વની ધીમી વૃદ્ધિના કારણે દૈવી હસ્તક્ષેપ અંતે વ્યવસ્થાના સુધાર માટે જરૂરી હશે.<ref>ઓપ્ટિક્સ, બીજી આવૃત્તિ 1706. ક્વેરી 31.</ref> આ માટે લીબનીઝે તેમની ટીકા કરતો લેખ લખ્યોઃ "સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર સમયેસમયે પોતાની ઘડિયાળ સમાપ્ત કરવા માગે છે. નહીં તો આ સ્થાનાંતરિત કરવા માટે બંધ કરવામાં આવશે. એવું લાગે છે કે તેની પાસે તેની એક નિયમિત સતત ગતિ જાળવી રાખવા માટે જરૂરી દીર્ઘદ્રષ્ટિનો અભાવ છે."<ref>એચ. જી. એલેક્ઝાન્ડર (ઇડી) ''ધ લીબનીઝ-ક્લાર્ક કોરસ્પોન્ડન્સ'' , [[માન્ચેસ્ટર યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1998, પાનું 11.</ref> તેમના અનુયાયી [[સેમ્યુઅલ ક્લાર્કે]] એક [[પ્રસિદ્ધ પત્ર વ્યવહાર]] દ્વારા ન્યૂટનની સ્થિતિને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. === ધાર્મિક વિચાર પર પ્રભાવ === ન્યૂટન અને [[રૉબર્ટ બોયલ]]ના યાંત્રિક દર્શનને [[બુદ્ધિજીવી]] [[કલમજીવીઓ]]એ [[રુઢિચુસ્તો]] અને [[સુધારાવાદીઓ]] માટે એક વ્યવહારિક વિકલ્પ સ્વરૂપે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું અને તેને [[લેટીટ્યુડીનેરિયન]] જેવા રુઢિચુસ્ત અને અસંતુષ્ટ પ્રચારકોએ ખચકાટ સાથે સ્વીકાર્યું.<ref>{{cite book |last=Jacob |first=Margaret C. |year=1976 |title=The Newtonians and the English Revolution: 1689–1720 |url=https://archive.org/details/newtoniansen00marg |publisher=Cornell University Press |pages=[https://archive.org/details/newtoniansen00marg/page/40 37],44}}</ref> આ રીતે વિજ્ઞાનની સ્પષ્ટતા અને સરળતાને [[નાસ્તિકતા]]ના જોખમ અને અંધવિશ્વાસી ઉત્સાહ બંનેની ભાવનાત્મક અને [[આધ્યાત્મિક]] [[પૂર્વધારણા]]નો સામનો કરવા માટે એક માર્ગ સ્વરૂપે જોવામાં આવ્યો. તે જ સમયે અંગ્રેજી [[આસ્તિકતા]]<ref>{{cite book |last=Westfall |first=Richard S. |year=1958 |title=Science and Religion in Seventeenth-Century England |url=https://archive.org/details/sciencereligioni0000west |publisher=Yale University Press |location=New Haven |page=[https://archive.org/details/sciencereligioni0000west/page/200 200]}}</ref>ની એક બીજી લહેરે ન્યૂટનના સંશોધનોનો ઉપયોગ એક "કુદરતી ધર્મ"ની શક્યતાને પ્રદર્શિત કરવા માટે કર્યો. [[ચિત્ર:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left| "ન્યૂટન", વિલિયમ બ્લેક દ્વારા; અહીં, ન્યૂટનને એક"પવિત્ર જીયોમિટર" તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.]] પૂર્વ [[પ્રબુદ્ધતા]] વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલા હુમલા "જાદુઈ વિચાર" અને [[ઇસાઈ ધર્મના રહસ્યમય તત્વ]]ને બ્રહ્માંડ વિશે બોયલની યાંત્રિક પરિકલ્પનાથી આધાર મળ્યો. ન્યૂટને [[ગાણિતિક સાબિતી]] મારફતે બોયલના વિચારોને પૂર્ણતા આપી અને તેમને તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં કદાચ વધારે સફળતા મળી.<ref>{{cite book |last=Haakonssen |first=Knud |editor=Martin Fitzpatrick ed. |chapter=The Enlightenment, politics and providence: some Scottish and English comparisons |title=Enlightenment and Religion: Rational Dissent in eighteenth-century Britain |year=1996 |url=https://archive.org/details/enlightenmentrel0000unse |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/enlightenmentrel0000unse/page/64 64]}}</ref> ન્યૂટનને એક હસ્તક્ષેપ ભગવાન દ્વારા નિયંત્રિત દુનિયાને એક એવી દુનિયામાં પરિવર્તિત કરી જે તર્કસંગત અને સાર્વભૌમિક સિદ્ધાંતો સાથે ભગવાન દ્વારા કળાત્મક સ્વરૂપે બનાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite book |last=Frankel |first=Charles |year=1948 |title=The Faith of Reason: The Idea of Progress in the French Enlightenment |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BPZ-157 |publisher=King's Crown Press |location=New York |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BPZ-157/page/1 1]}}</ref> આ સિદ્ધાંત તમામ લોકો માટે સંશોધન હેતુ ઉપલબ્ધ છે. આ લોકોને આ જ જીવનમાં પોતાના ઉદેશોને ફળદાયી સ્વરૂપે પૂર્ણ કરવાની મંજૂરી આપે છે, [[આગામી]] જીવનની રાહ નથી જોતા અને તેમને તેમની પોતાની તર્કસંગત શક્તિઓથી પૂર્ણ બનાવે છે.<ref>{{cite book |last=Germain |first=Gilbert G. |title=A Discourse on Disenchantment: Reflections on Politics and Technology |page=28}}</ref> ન્યૂટને ઈશ્વરને મુખ્ય સર્જક માન્યો, જેના અસ્તિત્વને બધા સર્જનોની ભવ્યતાના ચહેરામાં નકારી ન શકાય.<ref>પ્રિન્સિપિયા, બૂક III; ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી ઓફ નેચર: તેમના લખાણમાંથી પસંદગી, પાનું 42, ઇડી. એચ. એસ. થાયર, હાફનર લાઇબ્રેરી ઓફ ક્લાસિક્સ, ન્યૂયોર્ક, 1953.</ref><ref>સર આઇઝેક ન્યૂટનના જીવન, લખાણ અને શોધ અંગે નિબંધમાં ઉલ્લેખ થયેલી સાચા ધર્મની ટૂંકી સમજ, સર ડેવિડ બ્રૂસ્ટર લિખિત, એડિનબર્ગ, 1850; આઇબિડમાં ઉલ્લેખ, પાનું 65.</ref><ref>વેબ, આર. કે. ઇડી. નુડ હાકોન્સન. “ધ ઇમરજન્સ ઓફ રાશનલ ડિસેન્ટ.” એનલાઇટમેન્ટ એડ રિલીજીયનઃ રાશનલ ડિસેન્ટ ઇન એઇટીન્થ સેન્ચ્યુરી બ્રિટન. કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, કેમ્બ્રીજ: 1996. પાનું 19.</ref> તેમના પ્રવક્તા ક્લાર્કે લીબનીઝના [[ધર્મ વિજ્ઞાન]]ને નકારી કાઢ્યો, જેણે ઈશ્વરને ''[[l'origine du mal]]'' ની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી દીધો, તે માટે ઈશ્વરને તેના સર્જનના પ્રદાનમાંથી હટાવી દીધો. ક્લાર્કે કહ્યું હતું કે આવો ઈશ્વર માત્ર નામનો રાજા હશે, પણ નાસ્તિકતાથી એક કદમ દૂર હશે. પણ આગામી સદીમાં ન્યૂટનની વ્યવસ્થાના સફળતાના પરિણામો પ્રત્યે આંખ આડા કાન [[ધર્મ વિજ્ઞાની]] દ્વારા કરવામાં આવશે અને તેના પગલે લીબનીઝ દ્વારા દેખાડવામાં આવેલી [[આસ્તિકતા]]ની સ્થિતિને મજબૂત બનાવશે. દુનિયા વિશેની સમજણ હવે સામાન્ય મનુષ્યના સ્તર સુધી આવી ગઈ છે અને મનુષ્ય, જેમ ઓડો મર્કવાર્ડને તર્ક આપ્યો છે, તેમ ખરાબ બાબતોમાં સુધારા માટે અને તેના નાશ માટે જવાબદાર બની ગયો. બીજી તરફ લેટીટ્યુડીનેરિયન અને ન્યૂટોનિયનના વિચારોના પરિણામ બહુ [[લાંબા સમયગાળા]] માટે અસરકર્તા હતા, એક ધાર્મિક જૂથ યાંત્રિક બ્રહ્માંડની પૂર્વધારણાને સમર્પતિ થઈ ગયું, પણ તેમાં એટલો જ ઉત્સાહ અને રહસ્ય હતું કે પ્રબુદ્ધતાને નષ્ટ કરવા માટે આકરો સંઘર્ષ કરવામાં આવ્યો.[120] === દુનિયાના અંત વિશેના વિચારો === તેમણે 1704માં એક પાંડુલિપી લખી હતી, જેમાં તેમણે બાઇબલમાંથી વૈજ્ઞાનિક બાબતો અલગ તારવવાના પ્રયાસનું વર્ણન કર્યું છે. તેમનું અનુમાન હતું કે દુનિયાનો અંત [[2060]] પહેલા નહીં આવે. આ આગાહીમાં તેમણે કહ્યું છે કે "તેમાં હું એવુ નથી કહેતો કે અંતિમ સમય કયો હશે, પણ હું તેનાથી વ્યક્તિઓને કલ્પનાઓના ઘોડાપૂર દોડાવવાનું બંધ કરવાનું કહેવા માગુ છું, જે વારંવાર દુનિયાના અંત વિશે વિવિધ પ્રકારની ભવિષ્યવાણીઓ કરતાં રહે છે અને તે નિષ્ફળ પુરવાર થયા પછી પવિત્ર જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને ભવિષ્યાણી બદનામ થાય છે." == આત્મજ્ઞાની દાર્શનિક == [[આત્મજ્ઞાની]] દાર્શનિકોએ અગાઉના વિજ્ઞાનીઓના એક નાના ઇતિહાસને પસંદ કર્યો-ગેલિલિયો, બોયલ અને મુખ્યત્વે ન્યૂટન. તે પસંદગીના દિવસના દરેક ભૌતિક અને સામાજિક ક્ષેત્ર માટે [[કુદરત]] અને [[કુદરતી કાયદા]]ની એકલ માન્યતાના પ્રયોગના માર્ગદર્શક અને બાયંધરી આપનાર તરીકે કરવામાં આવ્યું. આ સંબંધે તેના પર બનેલી સામાજિક સંરચનાઓ અને ઇતિહાસના પ્રકરણ ત્યાગી શકાય તેમ હતા.[124] કુદરતી અને આત્મજ્ઞાની સ્વરૂપે સમજવા યોગ્ય નિયમો પર આધારિત બ્રહ્માંડ વિશે આ ન્યૂટનનો જ વિચાર હતો જેણે આત્મજ્ઞાનની [[વિચારધારા]] માટે એક બીજનું કામ કર્યું. [125] લોક અને [[વૉલ્ટરે]] આંતરિક અધિકારોની વકીલાત કરતાં કુદરતી નિયમોની વિભાવનાને રાજકીય વ્યવસ્થા પર લાગૂ કરી. [[ફિઝિયોક્રેટ]] અને [[એડમ સ્મિથ]]એ આત્મરુચિ અને [[મનોવિજ્ઞાન]]ની કુદરતી ધારણાને આર્થિક વ્યવસ્થા પર લાગૂ કરી તથા [[સમાજશાસ્ત્રીઓ]]એ [[પ્રગતિ]]ના કુદરતીના નમૂનાઓમાં ઇતિહાસનો ફિટ કરવાના પ્રયાસ માટે તત્કાલીન [[સામાજિક વ્યવસ્થા]]ની ટીકા કરી. [[મોનબોડો]] અને [[સેમ્યુઅલ ક્લાર્ક]]એ ન્યૂટનના કાર્યને તત્વોનો વિરોધ કર્યો, પણ છેવટે કુદરત વિશે તેમના પ્રબળ ધાર્મિક વિચારોને સુનિશ્ચિત કરવા તેને તર્કસંગત બનાવ્યા. == બનાવટી સિક્કાનો કેસ == [[શાહી ટંકશાળ]]ના પ્રમુખ સ્વરૂપે ન્યૂટને અનુમાન લગાવ્યું કે ધ [[ગ્રેટ રીકોઇનેજ]] (બીજી વખત ઢાળવવામાં આવેલા સિક્કા)માં 20 ટકા [[નકલી]] હતા. તે એક બહુ [[મોટો રાજદ્રોહ]] હતો, જેના માટે [[ફાંસીની સજા]] મુકરર કરવામાં આવી હતી. સૌથી મોટા અપરાધીઓને પકડવા બહુ મુશ્કેલ હોવા છતાં ન્યૂટન આ કામ માટે સૌથી યોગ્ય સાબિત થયા.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 259</ref> વેશપલટો કરીને મદિરાલય અને જેલમાં જઈને તેમણે પોતે અનેક પુરાવા એકત્ર કર્યા.[127] સરકારની શાખાઓને અલગ કરવા અને ફરિયાદી પક્ષ માટે સ્થાપિત તમામ અવરોધો હેતુ [[અંગ્રેજી કાયદા]]માં હજુ પણ સત્તાના પ્રાચીન અને અભેદ રિવાજ હતા. ન્યૂટન પોતે તમામ સ્થાનિક કાઉન્ટીના [[શાંતિના ન્યાયાધીશ]] બન્યા અને જૂન, 1698 અને નાતાલ, 1699 વચ્ચે તેમણે 100થી વધારે સાક્ષીઓ, બાતમીદારો અને શંકાસ્પદોની ઊલટતપાસ કરી. તેમણે સફળતાપૂર્વક 28 સિક્કા પાડનારાઓ સામે કાયદેસરના પગલાં લીધા.[128] રાજાના વકીલ સ્વરૂપે ન્યૂટનનો એક કેસ [[વિલિયમ કેલોનેર]] સામે હતો.[129] કેલોનેરની યોજના [[કેથોલિક્સ]]ના બનાવટી ષડયંત્રને નિશ્ચિત કરવાની અને પછી કમનસીબ ષડયંત્રકારીમાં બદલવાની હતી, જેને તે બંધક બનાવી લેતો હતો. કેલોનેરે પોતે સમાજમાં વગદાર સજ્જન બનવા જરૂરી સમૃદ્ધિ મેળવી લીધી હતી. સંસદમાં અરજી રજૂ કરતાં કેલોનેરે ટંકશાળમાં નક્લી સિક્કા બનાવવા જરૂરી સાધનસામગ્રી પૂરી પાડવાનો આરોપ લગાવ્યો (આવો આરોપ અન્ય લોકોએ પણ મૂક્યો હતો). તેણે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો કે તેને ટંકશાળની પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે જેથી તે તેમાં સુધારો કરવા માટે ઉપયોગી સૂચનો કરી શકે. તેણે સંસદમાં અરજી આપી કે સિક્કાને ઢાળવા માટે તેની યોજનાનો સ્વીકાર કરવામાં આવે જેથી બનાવટી સિક્કા બની ન શકે, પરંતુ તે જ સમયે બનાવટી સિક્કા સામે આવ્યાં.<ref>વેસ્ટફોલ 1994, પાનું 229</ref> ન્યૂટને કેલોનેરની ચાલની તપાસ કરી અને સપ્ટેમ્બર, 1697માં તેને ન્યૂ ગેટ જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દીધો. પણ ઉચ્ચ સ્થાને કેલોનેરના મિત્રો હતા, જેમણે તેને છોડાવવામાં મદદ કરી.[131] ન્યૂટને બીજી વખત નિર્ણાયક પુરાવા સાથે તેના પર કેસ ચલાવ્યો. કેલોનેરને ગંભીર રાજદ્રોહનો દોષિત ગણવામાં આવ્યો અને તેને 23 માર્ચ, 1699ના રોજ [[ટાયબર્ન ગેલોઝ]]માં ફાંસીની સજા આપી દફનાવી દેવાયો.[132] == ગતિના નિયમો == ગતિના ત્રણ નિયમો આ પ્રમાણે છેઃ ''ન્યૂટનનો પહેલો નિયમ'' (જેને [[જડત્વ]]નો નિયમ પણ કહેવાય છે) મુજબ, સ્થિર સ્થિતિમાં રહેલી વસ્તુ સ્થિર બની રહેશે અને સમાન ગતિ અવસ્થામાં રહેલી ચીજવસ્તુ પર કોઈ બાહ્મ બળ લાગૂ નહીં પડે ત્યાં સુધી તે સમાન દિશામાં સમાન વેગ સાથે ગતિ કરતી રહેશે. ''ન્યૂટનના બીજા નિયમ'' પ્રમાણે, એક વસ્તુ પર લગાવવામાં આવેલું બળ<math>\vec{F}</math> સમય સાથે તેના વેગ<math>\vec{p}</math>માં ફેરફારના દર બરોબર હોય છે. ગાણિતિક સ્વરૂપે તેને નીચે પ્રમાણે વ્યક્ત કરી શકાય છે. :<math> \vec F = \frac{\mathrm{d}\vec p}{\mathrm{\mathrm{d}}t} \, = \, \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t} (m \vec v) \, = \, \vec v \, \frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} + m \, \frac{\mathrm{d}\vec v}{\mathrm{d}t} \,.</math> બીજો નિયમ એક સ્થિર જથ્થો ધરાવતી ચીજવસ્તુઓ પર લાગૂ થાય છે, (d''m'' /d''t'' = 0), એટલે બીજા પદનો લોપ થાય છે અને [[પ્રવેગ]]ની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરતી પ્રતિસ્થાપન દ્વારા સમીકરણના સંકેતો સ્વરૂપે નીચે પ્રમાણે લખી શકાય છેઃ :<math> \vec F = m \, \vec a \ .</math> પહેલો અને બીજો નિયમ [[એરિસ્ટોટલ]]ના ભૌતિક વિજ્ઞાનને તોડવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં ગતિને જાળવી રાખવા માટે એક બળ જરૂરી છે તેવી માન્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ નિયમો જણાવે છે કે ચીજવસ્તુઓની ગતિ ''પરિવર્તન'' માટે જ બળની જરૂર છે. ન્યૂટનના સમ્માનમાં બળના SI એકમનું નામ [[ન્યૂટન]] રાખવામાં આવ્યું છે. ''ન્યૂટનના ત્રીજા નિયમ'' અનુસાર, દરેક ક્રિયાની સમાન અને વિપરીત પ્રતિક્રિયા હોય છે. તેનો અર્થ એ થયો કે જ્યારે એક કોઈ વસ્તુ બીજી વસ્તુ પર બળ લગાવે છે ત્યારે બીજી વસ્તુ વિપરીત દિશામાં પહેલી વસ્તુ પર તેટલું જ બળ લગાવે છે. તેનું એક સામાન્ય ઉદાહરણ છે. બે [[આઇસ સ્કેટર]] એકબીજા પર વિરૂદ્ધ દિશામાં બળ લગાવે છે ત્યારે એકબીજાથી વિપરીત દિશામાં સરકે છે. અન્ય એક ઉદાહરણ છે પાછળની તરફ બંદૂકનો [[ધક્કો]] અનુભવવો. [[બંદૂક]]માંથી [[ગોળી]] છોડવામાં તેના પર જેટલું બળ લગાવવામાં આવે છે ત્યારે એક સમાન અને વિપરીત બળ બંદૂક પર લાગે છે જેને ગોળી ચલાવનાર અનુભવે છે. પ્રશ્નમાં જે ચીજવસ્તુઓ હોય છે તે સમાન વજન ધરાવતી હોય તેવું જરૂરી નથી. એટલે બંને વસ્તુઓનો પરિણામી પ્રવેગ અલગ હોઈ શકે છે (જેમ કે બંદૂકમાંથી ગોળી છોડવાના કિસ્સામાં). એરિસ્ટોટલથી વિપરીત ન્યૂટનનું ભૌતિકશાસ્ત્ર સાર્વત્રિક થઈ ગયું છે. ઉદાહરણ માટે બીજો નિયમ ગ્રહો અને એક પડતા પથ્થર પર પણ લાગૂ થાય છે. [[ગતિ]]ના બીજા નિયમની દિશા, કુદરતી બળની દિશા અને વસ્તુઓના વેગમાં પરિવર્તનના પ્રકાર વચ્ચે એક ભૌમિતિક સંબંધ સ્થાપિત કરે છે. ન્યૂટન અગાઉ સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવતું હતું કે સૂર્યની ચારે બાજુ પરિભ્રમણ કરતાં એક ગ્રહ માટે અગ્રગામી બળની જરૂર હોય છે, જેના કારણે તે ગતિ કરતો રહે છે. ન્યૂટને દર્શાવ્યું કે તેના બદલે સૂર્યની અંદર એક આકર્ષણબળ જરૂરી હોય છે (કેન્દ્રગામી આકર્ષણ બળ). આ વિચારનો સાર્વત્રિક સ્વરૂપે સ્વીકાર ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' ના પ્રકાશનના ઘણા દાયકા સુધી ન થયો અને અનેક વિજ્ઞાનીઓએ [[ડેસકાર્ટેસ]]ના વોર્ટિકેસના સિદ્ધાંતને પ્રાથમિકતા આપી. == સફરજન == [[ચિત્ર:Cambridge - Christ's College gateway with sign.jpg|150px|thumb|right|Newton's tree]] [[ચિત્ર:Newtons apple.jpg|150px|thumb|right|Reputed descendants of Newton's [[apple tree]], at the [[Cambridge University Botanic Garden]] and the [[Instituto Balseiro]] library garden]] ન્યૂટન ઘણી વખત પોતે એક વાત કહેતા હતા કે એક વૃક્ષ પરથી પડતાં સફરજનને જોઈને તેમને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતના સંશોધનની પ્રેરણા મળી. પાછળથી વ્યંગ્ય કરવા એવા કાર્ટૂન બનાવવામાં આવ્યા જેમાં સફજનને ન્યૂટનના માથે પડતું દેખાડવામાં આવ્યું અને તેમાંથી ન્યૂટનને ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો પરિચય થયો તેવું સૂચવવામાં આવ્યું. તેમની પુસ્તિકાઓમાંથી જાણકારી મળી કે 1660ના અંતે ન્યૂટનનો વિચાર એવો હતો કે સ્થળીય ગુરુત્વનો વિસ્તાર થાય છે. તે ચંદ્રમાના વર્ગ વ્યસ્તક્રમમાં હોય છે. જોકે પૂર્ણ સિદ્ધાંતને વિકસિત કરવામાં તેમને બે દાયકા જેટલો સમય લાગ્યો.[138] રૉયલ ટંકશાળમાં ન્યૂટનના સહયોગી અને ન્યૂટનની ભત્રીજીના પતિ જૉન કનદયુઇતએ ન્યૂટનનના જીવન વિશે લખ્યું ત્યારે આ ઘટનાનું વર્ણન કર્યુ હતું. તેમણે લખ્યું છે કેઃ <blockquote>તેઓ 1666માં કેમ્બ્રિજમાંથી ફરી નિવૃત્ત થઈ ગયા અને પોતાની માતા પાસે લિંકનશાયર ચાલ્યાં ગયા. જ્યારે તેઓ એક બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમને એક વિચાર આવ્યો કે ગુરુત્વાકર્ષણની શક્તિ જમીન પરથી એક નિશ્ચિત અંતર સુધી મર્યાદિત નથી, (આ વિચાર તેમના મગજમાં એક વૃક્ષ પરથી સફરજનને પડતાં જોઈને આવ્યો હતો) પણ આ શક્તિ તેનાથી ઘણી વધારે હોઈ શકે છે જેટલી કે પહેલાં સામાન્ય રીતે વિચારી શકાતું હતું. તેમણે પોતાની જાતને કહ્યું કે શું આ પ્રકારની શક્તિનું એટલે ઉપર પણ હશે જેટલે ઉપર ચંદ્ર છે અને જો ખરેખર એવું હોય તો તે તેની ગતિને પણ અસર કરશે અને કદાચ તેને તેની કક્ષામાં બનાવી રાખશે. તે જેની ગણતરી કરી રહ્યા હતાં તે તર્કની શું અસર થઈ.[140] </blockquote> પ્રશ્ન ગુરુત્વાકર્ષણના અસ્તિત્વનો નહોતો, પણ સવાલ એ હતો કે શું આ શક્તિ એટલી વિસ્તૃત છે કે તે ચંદ્રને પોતાની કક્ષામાં જકડી રાખવા માટે જવાબદાર છે? ન્યૂટને દર્શાવ્યું કે જો બળ અંતરના વર્ગના વ્યસ્ત ક્રમ ઘટતું હોય તો ચંદ્રના ભ્રમણના સમયગાળાની ગણતરી કરી શકાય છે અને સારું પરિણામ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. તેમણે અનુમાન લગાવ્યું કે આ જ બળ અન્ય કક્ષાની ગતિ માટે જવાબદાર છે અને એટલે તેને સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ બળનું નામ આપ્યું. એક સમકાલીન લેખક [[વિલિયમ સ્ટુકીલે]], ''સર આઇઝેક ન્યૂટનના જીવન સ્મરણો'' નોંધ્યા છે. તેઓ 15 એપ્રિલ, 1726ના રોજ કેનસિંગટનમાં ન્યૂટનની સાથે થયેલી વાતચીતને યાદ કરે છે. તે સમયે ન્યૂટને કહ્યું હતું કે: <blockquote>તેમના મગજમાં ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો વિચાર પહેલી વખત ક્યારે આવ્યો. જ્યારે તેઓ ધ્યાન અવસ્થામાં હતા તે સમયે એક સફરજન પડતાં આવું થયું. શા માટે આ સફરજન હંમેશા જમીનની સાપેક્ષ લંબવત જ કેમ પડે છે? તે બાજુમાં કેમ પડતું નથી કે ઉપર આકાશ તરફ કેમ જતું નથી? તે હંમેશા પૃથ્વીના કેન્દ્ર તરફ જ કેમ પડે છે? ચોક્કસ તેનું કારણ પૃથ્વીનું આકર્ષણ છે. ચોક્કસ પૃથ્વી અને તેના પરના દ્રવ્યોમાં આકર્ષણશક્તિ છે. અને પૃથ્વીના દ્રવ્યોની કુલ આકર્ષણ શક્તિ જ પૃથ્વીના કેન્દ્રમાં છે, નહીં કે તેની એક યા બીજી તરફ. આ કારણે શું સફરજનનું પતન કેન્દ્રમાં થાય છે? જો દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યને આકર્ષતુ હોય તો તેનું માપ તેની સપ્રમાણ હોવું જોઈએ. આ કારણે સફરજન પૃથ્વી તરફ ખેંચાય છે અને તે જ રીતે પૃથ્વી સફરજનને પોતાની તરફ ખેંચે છે."[142] </blockquote> આ જ પ્રકારના શબ્દોમાં વોલ્ટેરે તેમના ''એસ્સે ઓન એપિક પોએટ્રી'' (મહાકાવ્ય કવિતા પર નિબંધ (1727))માં લખ્યું, "સર આઇઝેક ન્યૂટન પોતાના બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમણે વૃક્ષ પરથી સફરજન પડતાં જોયું. તેમણે ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વ્યવસ્થા વિશે પહેલી વખત વિચાર્યું." વિવિધ વૃક્ષો ન્યૂટનનું સફરજનનું વૃક્ષ હોવાનું દાવો કરવામાં આવે છે. ધ કિંગ્સ સ્કૂલ, ગ્રાન્થામ દાવો કરે છે કે આ વૃક્ષ શાળાએ ખરીદી લીધું હતું. થોડા વર્ષ પછી તેને મૂળિયા સહિત લાવીને આચાર્યના બગીચામાં લગાવી દેવામાં આવ્યું. વુલસ્થ્રોપ મેનરનું માલિક નેશનલ ટ્રસ્ટ છે અને તેના વર્તમાન કર્મચારીઓએ તેના પર વિવાદ ઊભો કર્યો છે. તેઓ દાવો કરે છે કે ન્યૂટનનું સફરજનનું વૃક્ષ તેમના બગીચામાં છે. મૂળ વૃક્ષનું વંશજ ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજના મુખ્ય દરવાજાની બહાર ઊગેલું જોઈ શકાય છે. આ વૃક્ષ એ ઓરડા નીચે છે જેમાં ન્યૂટન અભ્યાસ કરતી વખતે રહેતાં હતા. બ્રોગ્ડેલ[144]માં રાષ્ટ્રીય ફળોના સંગ્રહ તે વૃક્ષોના ગ્રાફ્ટનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે, જે [[ફ્લાવર ઓફ કેન્ટ]] સમાન દેખાય છે, જે એક મોટા મોટા માંસની પકવવાની પદ્ધતિ છે.[146] == તેમના લખાણ == * ''[[મેથડ ઓફ ફ્લક્શન]]'' (1671) * ''ઓફ નેચર્સ ઓબવિયસ લોઝ એન્ડ પ્રોસેસ ઇન વેજિટેશન'' (બિનપ્રસિદ્ધ, સી. 1671–75)<ref>[http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/index.jsp ન્યૂટન્સ અલકેમિકલ વર્ક્સ] [[ઇન્ડિયાના યુનિવર્સટી]] ખાતે ટ્રાન્સ્ક્રાઇબ્ડ અને ઓનલાઇન 11 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ સુધારો.</ref> * ''[[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જાયરમ]]'' (1684) * ''[[ફિલોસોફી નેચરલીસ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા]]'' (1687) * ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' (1704) * ''[http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html મિન્ટના માસ્ટર તરીકે અહેવાલો]'' (1701–25) * ''[[અરિથમેટિકા યુનિવર્સલીસ]]'' (1707) * ''ધ સિસ્ટમ ઓફ વર્લ્ડ'' , ''ઓપ્ટિકલ લેક્ચર્સ'' , ''[[ક્રોનોલોજી ઓફ એન્સિયન્ટ કિંગડમસ (એમેન્ડેડ)]]'' અને ''દી મુન્ડી સિસ્ટમેટ'' (1728માં પ્રસિદ્ધ) * ''ઓબ્ઝર્વેશન્સ ઓન ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેન્ટ જોહન'' (1733) * ''[[એન હિસ્ટરીકલ એકાઉન્ટ ઓફ ટુ નોટેબલ કરપ્શન્સ ઓફ સ્ક્રિપ્ચર]]'' (1754) == વધુ જુઓ == {{col-begin}} {{col-break}} * [[દી મોટુ(બર્કલીનો નિબંધ)]] * ''[[ન્યૂટનની ફિલોસોફીના તત્ત્વો]]'' * [[ફાઇનાઇટ ડિફરન્સ#ન્યૂટન સિરીઝ]] * [[ગેસ-ન્યૂટન અલગોરિથમ]] * [[કલનનો ઇતિહાસ]] * [[ઇસ્માએલ બલિયાલ્ડસ]] * [[લીબનીઝ અને ન્યૂટન કલન વિવાદ]] * [[શોધોની યાદી#17મી સદી]] {{col-break}} * [[ન્યૂટન ડિસ્ક]] * [[ન્યૂટન ફ્રેક્ટલ]] * [[ન્યૂટન પોલિગોન]] * [[ન્યૂટન પોલિનોમિયલ]] * [[ન્યૂટન (એકમ)]] * [[ન્યૂટનનો કેનનબોલ]] * [[ન્યૂટનનું ક્રેડલ]] * [[ન્યૂટનની અસમાનતાઓ]] {{col-break}} * [[ન્યૂટનની સંકેતલિપિ]] * [[ન્યૂટનનું પરાવર્તક]] * [[ન્યૂટનનો ભ્રમણકક્ષાનો પ્રમેય]] * [[ન્યૂટન-કોટ્સ સૂત્રો]] * [[ન્યૂટન યુલર સમીકરણો]] * [[ન્યૂટનવાદ]] * [[સ્ક્રોન્ડિન્જર-ન્યૂટન સમીકરણો]] * [[સ્પાલ્ડિંગ જેન્ટલમેન્સ સોસાયટી]] {{col-end}} == પાદટીપ અને સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://archive.org/details/bwb_P9-BUL-080|location=New York|publisher=Dover|year=1908}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} આ સારી રીતે દસ્તાવેજીકરણ થયેલું કામ, ખાસ કરીને ન્યૂટનના [[ચર્ચના ફાધરને લગતા]] જ્ઞાન વિશે મૂલ્યવાન માહિતી પૂરી પાડે છે. * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton&nbsp;– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|url=https://archive.org/details/calculusconcepts0000jame_g2c0|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000west|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == બીજા વાંચનો == * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages=}} * બાર્ડી, જેસન સોક્રેટિસ. ''ધ કેલક્યુલસ વોર્સ: ન્યૂટન, લીબ્નિઝ, એન્ડ ધ ગ્રેટેસ્ટ મેથેમેટિકલ ક્લેશ ઓફ ઓલ ટાઇમ.'' 2006. 277 પાના. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * બર્લિન્સ્કી, ડેવિડ. ''ન્યૂટન્સ ગિફ્ટ: હાઉ સર આઇઝેક ન્યૂટન અનલોક ધ સિસ્ટમ ઓફ ધ વર્લ્ડ.'' (2000). 256 પાના. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] ISBN 0-684-84392-7 * બુકવાલ્ડ, જેડ ઝેડ. અને કોહેન, આઇ. બર્નાર્ડ, ઇડીએસ. ''આઇઝેક ન્યૂટન્સ નેચરલ ફિલોસોફી'' [[MIT પ્રેસ]], 2001. 354 પાના. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/isaacnewtonscie00chri | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} જુઓ [http://www.amazon.com/dp/019530070X આ સાઇટ]સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ માટે. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * કોહેન, આઇ. બર્નાર્ડ અને સ્મિથ, જ્યોર્જ ઇ., ઇડી ''ધ કેમ્બ્રીજ કમ્પેનિયન ટુ ન્યૂટન'' (2002). 500 pp. માત્ર ફિલોસોફિકલ મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ]; [http://www.questia.com/read/105054986 પૂર્ણ આવૃત્તિ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |url=https://archive.org/details/newtonatmint0000john |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}&nbsp;– પ્રસ્તાવના [[એલબર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] દ્વારા. જોહનસન રિપ્રિન્ટ કોર્પોરેશન, ન્યૂ યોર્ક દ્વારા પુનઃમુદ્રણ (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |url=https://archive.org/details/foundationsofnew0000dobb_t3t1 |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000glei|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[હોકિંગ, સ્ટિફન]], ઇડી. ''ઓન ધ શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ'' . ISBN 0-7624-1348-4 [[કોપર્નિકસ]], [[કેપ્લર,]] [[ગેલિલીયો]] અને આઇન્સ્ટાઇનના ચુનંદા લખાણના સંદર્ભમાં ન્યૂટન્સ ''પ્રિન્સિપિયા'' નું લખાણ રજૂ કરે છે. * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|url=https://archive.org/details/backgroundtonewt0000heri|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} કીનેસે ન્યૂટનનામાં સઘન રસ લીધો અને ન્યૂટનના ઘણા ખાનગી પેપર ખરીદ્યા * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''પેપર્સ એન્ડ લેટર્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફી'' , સંકલન [[આઇ. બર્નાર્ડ કોહેન]] દ્વારા. [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * ન્યૂટન, આઇઝેક (1642–1727). ''ધ પ્રિન્સિપિયા'' : એક નવો અનુવાદ, આઇ બર્નાર્ડ કોહનના માર્ગદર્શન હેઠળ ISBN 0-520-08817-4 યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/dli.ministry.31059 |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 }} * શેપલી, હાર્લો, એસ રેપો, અને એચ રાઇટ. ''અ ટ્રેઝરી ઓફ સાયન્સ'' ; "ન્યૂટોનિયા" પાના&nbsp;147–9; "ડિસ્કવરીઝ" પાના 150–4. હાર્પર એન્ડ બ્રધર્સ., ન્યૂ યોર્ક, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (એ. એચ. વ્હાઇટ સંકલિત; મૂળ 1752માં પ્રકાશિત થઇ હતી) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/forceinnewtonsph0000west |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 }} === ધર્મ === * ડોબ્સ, બેટી જો ટેટર. ''ધ જાનસ ફેસિસ ઓફ જીનીયસઃ ધ રોલ ઓફ અલકેમી ઇન ન્યૂટન્સ થોટ.'' (1991), અલકેમીને એરિયનિઝમ સાથે સાંકળે છે * ફોર્સ, જેમ્સ ઇ., અને રિચાર્ડ એચ. પોપકિન, ઇડીએસ. ''ન્યૂટન એન્ડ રિલીજીયન: કન્ટેક્સ, નેચર એન્ડ ઇન્ફ્લ્યુઅન્સ.'' (1999), 342 પાના Pp. xvii + 325. નવી ખોલાયેલી હસ્તપ્રતોનો ઉપયોગ કરીને નિષ્ણાતો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા 13 પેપર્સ * રમાટી, આયવલ. "ધ હિડન ટ્રુથ ઓપ ક્રીએશન: ન્યૂટન્સ મેથડ ઓફ ફ્લક્શન્સ" ''બ્રિટીશ જર્નલ ફોર ધ હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ'' 34: 417–438. [http://www.jstor.org/stable/4028372 in JSTOR], દલીલ કરે છે કે તેનું કલનશાસ્ત્ર તાર્કિક આધાર ધરાવે છે * સ્નોબિલિન, સ્ટીફન "'ગોડ ઓફ ગોડ્સ, એન્ડ લોર્ડ ઓફ લોર્ડ્સ': ધ થીયોલોજી ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન્સ જનરલ સ્કોલીયમ ટુ પ્રિન્સિપિયા," ''ઓસિરિસ,'' 2જી શ્રેણી, ભાગ. 16, (2001), પાના.&nbsp;169–208 [http://www.jstor.org/stable/301985 in JSTOR] * સ્નોબિલિન, સ્ટીફન ડી."આઇઝેક ન્યૂટન હેરિટિકઃ ધ સ્ટ્રેટેજીસ ઓફ એ નિકોડિમાઇટ," ''બ્રિટીશ જર્નલ ફોર ધ હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ'' 32: 381–419. [http://www.jstor.org/stable/4027945 in JSTOR] * ફાઇઝેનમીયર, થોમસ સી."વોસ આઇઝેક ન્યૂટન એન એરિયન?," ''જર્નલ ઓફ ધ હિસ્ટરી ઓફ આઇડીયાઝ,'' ભાગ. 58, નં. 1 (જાન્યુઆરી, 1997), પાના&nbsp;57–80 [http://www.jstor.org/stable/3653988 in JSTOR] * વાઇલ્સ, મૌરિસ. ''આર્કેટાઇપલ હરસી. '' ''એરિયનિઝમ થ્રુ ધ સેન્ચ્યુરીઝ.'' (1996) 214 પાના, 18મી સદીના ઇંગ્લેન્ડ પર ચોથા પ્રકરણ સાથે; પાના 77–93 ન્યૂટન પર [http://books.google.com/books?id=DGksMzk37hMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Arianism+through+the+Centuries%22 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ], === પ્રાથમિક સ્ત્રોત === * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''ધ પ્રિનિ્સપિયાઃ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓપ નેચરલ ફિલોસોફી.'' [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ]], (1999). 974 પાના. ** બ્રેકનરીજ, જે. બ્રુસ. ''ધ કી ટુ ન્યૂટન્સ ડાયનામિક્સઃ ધ કેપ્લર પ્રોબ્લેમ એન્ડ ધ પ્રિન્સિપિયાઃ ન્યૂટન્સ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફીની પ્રથમ (1687) આવૃત્તિની બૂક વનના વિભાગ 1,2 અને 3નું અંગ્રેજી અનુવાદ ધરાવે છે.'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996. 299 પાના. * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''ધ ઓપ્ટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન. '' ''ભાગ 1: ધ ઓપ્ટિકલ લેક્ચરર્સ, 1670–1672.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. ** ન્યૂટન, આઇઝેક ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&amp;dq=newton+opticks&amp;pg=PP1&amp;ots=Nnl345oqo_&amp;sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&amp;prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&amp;sa=X&amp;oi=print&amp;ct=title&amp;cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** ન્યૂટન, આઇ. (1952). ઓપ્ટિક્સ, અથવા એ ટ્રીટાઇઝ ઓફ ધ રિફ્લેક્શન્સ, રિફ્રેક્શન્સ, ઇન્ફ્લેક્શન્સ એન્ડ કલર ઓફ લાઇટ. ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. * ન્યૂટન, આઇ.''સર આઇઝેક ન્યૂટન્સ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફી એન્ડ હિસ સિસ્ટમ ઓફ ધ વર્લ્ડ,'' ટીઆર. એ. મોટ. સુધરેલી આવૃત્તિ. [[ફ્લોરિયન કાજોરી]]. બર્કલીઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82}}&nbsp;– 8 ભાગ * ન્યૂટન, આઇઝેક ''ધ કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન,'' ઇડી. એચ. ડબલ્યુ. ટર્નબુલ અને અન્યો, 7 ભાગ. (1959–77) * ''ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી ઓફ નેચર: સિલેક્શન ફ્રોમ હિસ રાઇટિંગ્સ0} એચ. એસ. થાયર દ્વારા સંકલિત, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 ઓનલાઇન એડિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }}'' * આઇઝેક ન્યૂટન, સર; જે એડલસ્ટોન; [[રોજર કોટ્સ]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&amp;id=OVPJ6c9_kKgC&amp;vid=OCLC14437781&amp;dq=%22isaac+newton%22&amp;jtp=I ''કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન એન્ડ પ્રોફેસર કોટ્સ, ઇન્કલુડિંગ લેટર્સ ઓફ અધર એમિનન્ટ મેન'' ], લંડન, જોહન ડબલ્યુ. પાર્કર, વેસ્ટ સ્ટ્રાન્ડ; કેમ્બ્રીજ, જોહન ડાઇટન, 1850.&nbsp;– ગૂગલ બૂક્સ * મેકલૌરિન, સી. (1748). એન એકાઉન્ટ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન્સ ફિલોસોફિકલ ડિસ્કવરીઝ, ચાર પુસ્તકોમાં. લંડન: એ. મિલર અને જે. નોર્સ. * ન્યૂટન આઇ. (1958). આઇઝેક ન્યૂટન્સ પેપર્સ એન્ડ લેટર્સ ઓન નેચરલ ફિલોસોફી એન્ડ રિલેટેડ ડોક્યુમેન્ટ્સ, ઇડીએસ. આઇ. બી. કોહેન અને આર. ઇ. સ્કોફીલ્ડ. કેમ્બ્રીજઃ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. * ન્યૂટન, આઇ. (1962). આઇઝેક ન્યૂટનના પ્રસિદ્ધ થયા વગરના વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોઃ યુનિવર્સિટી લાઇબ્રેરી, કેમ્બ્રીજમાં પોર્ટ્સમાઉથ કલેક્શનમાંથી પસંદગી. એ. આર. હોલ અને એમ. બી. હોલ કેમ્બ્રીજઃ કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ * ન્યૂટન આઇ. (1975). આઇઝેક ન્યૂટનની ચંદ્રની ગતિની થિયરી' (1702). લંડનઃ ડોસન == બાહ્ય કડીઓ == {{Spoken Wikipedia|Isaac_Newton.ogg|2008-07-30}} {{sisterlinks|s=Author:Isaac Newton}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html ન્યૂટનનું જીવનચરિત્ર(યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ એન્ડ્રુઝ)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html સાયન્સવર્લ્ડ બાયોગ્રાફી] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php સાયન્ટિફિક બાયોગ્રાફીનો શબ્દકોષ] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 ધ ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ] * [http://www.isaacnewton.ca ધ ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ- કેનેડા] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm ન્યૂટનના ફલજ્યોતિષ વિજ્ઞાનનું ખંડન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html ન્યૂટનના ધાર્મિક મંતવ્યોને ફેરમાન્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html ન્યૂટનના રોયલ મિન્ટ અહેવાલો] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ ન્યૂટનના કાળા રહસ્યો] [[નોવા]] ટીવી કાર્યક્રમ * [[સ્ટેનફોર્ડ એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ ફિલોસોફી]]માંથી: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ આઇઝેક ન્યૂટન], જ્યોર્જ સ્મિથ લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી નેચરલિસ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા], જ્યોર્જ સ્મિથ લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી], એન્ડૂ જનૈક લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ અવકાશ, સમય અને ગતિ પર ન્યૂટનના મંતવ્યો], રોબર્ટ રાયનાસીવીઝ લિખિત * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm ન્યૂટનનો મહેલ] શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમ * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton આઇઝેક ન્યૂટનનું રસાયણશાસ્ત્ર] તેના અલકેમિકલ લખાણ પર સંશોધન * [http://www.fmalive.com/ FMA લાઇવ! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }}[http://www.fmalive.com/ ન્યૂટનના નિયમો બાળકોને ભણાવવા માટેનો કાર્યક્રમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html ન્યૂટનની ધાર્મિક સ્થિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm ન્યૂટનના સિદ્ધાંતો પર "જનરલ સ્કોલિયમ"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * કન્ડાસ્વામી, આનંદ એમ. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''ન્યૂટન/લિબનીઝ કનફ્લિક્ટ ઇન કન્ટેક્સ'' ] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html ન્યૂટન્સ ફર્સ્ટ ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}&nbsp;– અનંત શ્રેણીનો ઉપયોગ કરીને ન્યૂટને ફર્સ્ટ ઓર્ડર ઓડીઇનો ઉકેલ કેવી રીતે લાવ્યો તેના પર અભ્યાસ * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ ધ માઇન્ડ ઓફ ન્યૂટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} ચિત્રો, ઓડિયો, એનિમેશન અને ઇન્ટરેક્ટિવ સેગમેન્ટ === તેમનું લખાણ === * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 ન્યૂટન્સ વર્ક્સ - સંપૂર્ણ લખાણ, ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ પર] * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ ન્યૂટન્સ પ્રિન્સિપિયા&nbsp;– વાંચો અને શોધો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''ડિસ્કાર્ટિસ, સ્પેસ એન્ડ બોડી'' ],''દી ગ્રેવિટેશન એટ એક્વિપોન્ડીયો ફ્લુડોરમ'' , જોનાથન બેનેટની નોંધ સાથે * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up ઓપ્ટિક્સ અથવા પ્રકાશના પરાવર્તન, વક્રિભવન, વિભાજન અને રંગો]'', સંપૂર્ણ લખાણ[[archive.org]] પર'' [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] 2qeepetn4zg604ruz9gcxf9mb0v2n2z 0 5851 905492 861308 2026-09-22T02:36:02Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905492 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | member_of = પાંચ મહાસતી | image = File:Mandodari based on Raja Ravi Varma's painting (cropped).jpg | texts = [[રામાયણ]] અને તેના સંસ્કરણોમાં | caption = મંદોદરી, રાજા રવિ વર્માનું ચિત્ર. | affiliation = [[રાક્ષસ|રાક્ષસી]]<br> પાંચ મહાસતી | Devanagari = मंदोदरी | Sanskrit_transliteration = Mandodarī | abode = [[લંકા]] | father = મયાસુર | mother = હેમા (અપ્સરા) | consort = [[રાવણ]] | children = [[ઇન્દ્રજીત]], [[અતિકાયા]] અને [[અક્ષયકુમાર (રામાયણ)|અક્ષયકુમાર]] (પુત્રો) | siblings = માયાવી અને દુદુંભી (ભાઇઓ) }} '''મંદોદરી''' (સંસ્કૃત: मंदोदरी) મહાકાવ્ય [[રામાયણ]]માં વર્ણવ્યા મુજબ [[રાવણ]]ની પત્નિ હતી.<ref name="Mani476">Mani p. 476</ref> તેનાં અપ્રતિમ રુપ અને અલૌકિક ગુણોને લીધે લંકાના રાજા રાવણે તેને પોતાની પટરાણી બનાવી હતી. પાંચ મહાસતીમાં મંદોદરીની ગણના કરવામાં આવે છે.<ref name="panchakanya">{{cite journal|last=Devika|first=V.R.|date=October 29, 2006|title=Women of substance: Ahalya|journal=The Week (Indian magazine)|volume=24|issue=48|page=52}}</ref> == જન્મ == ઉત્તરકાંડમાં વર્ણવ્યા મુજબ [[મયાસુર]] એક વખત સ્વર્ગની મુલાકાત લે છે જ્યાં તેને દેવો દ્વારા હેમા નામની [[અપ્સરા]] આપવામાં આવે છે. તેનાથી તેને બે પુત્રો, માયાવી અને દુદુંભી અને એક પુત્રી, મંદોદરી પ્રાપ્ત થાય છે. પછીથી, હેમા સ્વર્ગમાં પાછી ફરે છે અને મંદોદરી તેના પિતા અને ભાઇઓ સાથે પૃથ્વી પર રહે છે.<ref>{{Cite book|last=Manmathnath Dutt|url=https://archive.org/stream/Ramayana_201309/Ramayana-VOL-4-Uttara-Kanda#page/n15/mode/2up|title=Ramayana - Uttara Kanda|date=1891}}</ref><ref name="manushi">{{cite journal |last=Bhattacharya |first=Pradip |date=March–April 2004 |title=Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part I) |url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf |journal=Manushi |issue=141 |pages=9–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928063740/http://manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf |archive-date=28 September 2020 |access-date=19 September 2020 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Vālmīki|url=https://books.google.com/books?id=mCtAAQAAIAAJ&q=hema+maya+mandodari|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India|last2=Goldman|first2=Sally J. Sutherland|last3=Lefeber|first3=Rosalind|last4=Pollock|first4=Sheldon I.|date=1984|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-06663-9|language=en}}</ref> == રાવણ સાથે લગ્ન == રાવણના મંદોદરીના ઘરની મુલાકાત દરમિયાન બંને વચ્ચે પ્રેમ થયો હતો. ત્યારબાદ બંનેના લગ્ન વેદિક વિધી અનુસાર થયા હતા. તેમને ત્રણ પુત્રો હતા: મેઘનાદ/ઇન્દ્રજીત, અતિકાયા અને અક્ષયકુમાર.<ref name = "Mani476"/> જોધપુરથી ૯ કિમી દૂર આવેલા મંડોર નગરમાં મંદોદરીનું જન્મ સ્થળ હોવાનું માનય છે. કેટલાક સ્થાનિક બ્રાહ્મણો રાવણને જમાઇ તરીકે માને છે અને અહીં રાવણનું મંદિર આવેલું છે.<ref name="Times Of India#">{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Saluting-the-virtues-of-Ravan/articleshow/49344194.cms | title=Saluting the virtues of Ravan | work=Shailvee Sharda | date=14 October 2015 | agency=Times Of India | access-date=14 October 2015 | author=Times Of India | location=Lucknow}}</ref> પતિના અવગુણો છતાં મંદોદરી રાવણને પ્રેમ કરતી હતી અને તેને સાચા માર્ગે ચાલવાની સલાહ આપતી હતી. તે રાવણની સ્ત્રીઓ પ્રત્યેના આકર્ષણની કમજોરી જાણતી હતી.{{sfn|Mukherjee|1999|p=39}}{{sfn|Ayyer|2006|pp=50-51}} મંદોદરીએ રાવણને સીતા રામને પરત સોંપી દેવા માટે સતત વિનવણીઓ કરી હતી પરંતુ રાવણે આ વાત ધ્યાન પર લીધી ન હતી.{{sfn|Ayyer|2006|pp=50-51}} રાવણ પ્રત્યે મંદોદરીની વફાદારી અને પ્રેમ રામાયણમાં વર્ણવાયેલ છે. == સીતાની રક્ષા == [[File:Mandodaree_Repressing_the_Wrath_Of_Ravana.jpg|thumb|રાવણને સીતાનો વધ કરતા રોકતી મંદોદરી.]] રામાયણમાં મંદોદરી સુંદર સ્ત્રી તરીક વર્ણવાઇ છે. જ્યારે હનુમાન સીતાની શોધ કરતા લંકા આવે છે ત્યારે મંદોદરીને સીતા સમજી બેસે છે.<ref name="Mani4762">Mani p. 476</ref> જ્યારે હનુમાન સીતાને શોધી કાઢે છે તે સમયે રાવણ સીતા પર તલવાર ચલાવવાની તૈયારી કરતો હોય છે, તે સમયે મંદોદરી રાવણનો હાથ પકડી રાખી તેન રોકે છે અને સીતાની રક્ષા કરે છે. રામ સીતાને છોડે છે પરંતુ હજુ પણ તેની સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા ધરાવે છે.{{sfn|Wheeler|1869|p=338}} મંદોદરી સીતાને રૂપમાં પોતાનાથી ઉતરતી સમજે છે પરંતુ રામની ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે અન તેને સચી અને રોહિણી સાથે સરખાવે છે.{{sfn|Mukherjee|1999|p=39}} == યુદ્ધમાં == [[File:Hanuman_obtaining_Mandodari's_weapon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hanuman_obtaining_Mandodari's_weapon.jpg|thumb|મંદોદરી પાસેથી દૈવી શસ્ત્ર મેળવતા હનુમાન.]] જ્યારે સીતાને શાંતિપૂર્વક રીતે પાછી લઇ જવાના બધાજ પ્રયત્નો નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે રામ રાવણ વિરુદ્ધ યુદ્ધનું એલાન કરે છે. રામ સાથેના અંતિમ યુદ્ધ પહેલા મંદોદરી રાવણને સમજાવવાનો આખરી પ્રયત્ન કરે છે, જે નિષ્ફળ જાય છે.{{sfn|Wheeler|1869|p=365}} છેવટે, મંદોદરી તેના પતિનો સાથ એક આજ્ઞાકારી અને વિશ્વાસુ પત્નિની જેમ આપે છે,{{sfn|Mukherjee|1999|p=39}} જોકે તે પોતાના પુત્ર મેઘનાદને રામ સાથે યુદ્ધ ન કરવાની સલાહ આપે છે.{{sfn|Wheeler|1869|p=370}} રામાયણના અમુક સંસ્કરણોમાં હનુમાન મંદોદરી પાસેથી દૈવી બાણ મેળવતા દર્શાવાયા છે જે છેવટે રાવણના મૃત્યુનું કારણ બને છે. જોકે, વાલ્મિકી રામાયણમાં આ અંગેનો કોઇ ઉલ્લેખ નથી. == વિભીષણ સાથે લગ્ન == રાવણના મૃત્યુ પછી મંદોદરીનું શું થયું એ વિશે વાલ્મિકી રામાયણમાં ખાસ ઉલ્લેખ મળતો નથી,{{fact|date=November 2022}} પરંતુ વિવિધ સંસ્કરણોમાં તે વિશેનું વર્ણન છે. રામ વિભીષણને મંદોદરી સાથે લગ્ન કરવાની સલાહ આપે છે.{{sfn|Shashi|1998|p=222}} તેમ કરવાથી અયોધ્યા અને લંકા વચ્ચે શાંતિ રહેવા ઉપરાંત મંદોદરીને સતી થવાથી બચાવી શકાય તેવો હેતુ હશે એવું મનાય છે.{{sfn|Shashi|1998|p=222}} વધુમાં, જો વિભીષણને લંકાની ગાદી મેળવવી હોય તો તેમ કરવું પડે તેવી અનાર્ય પ્રથા પણ હતી. મંદોદરીએ પણ આ વાત સ્વીકારી હોવાનું મનાય છે.<ref name="Bhattacharya">{{cite web|last=Bhattacharya|first=Pradip|date=1999–2010|title=Panchkanya: Women of Substance|url=http://www.boloji.com/hinduism/panchkanya/pk01.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114164455/http://boloji.com/hinduism/panchkanya/pk01.htm|archive-date=14 January 2010|access-date=15 June 2010|publisher=Boloji Media Inc}}</ref> == નોંધ == {{Reflist}} == સંદર્ભ == {{Refbegin}} * {{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 0-8426-0822-2}} * {{cite journal|last=Ayyer|first=Dhanalakshmi |title=Women of substance: Mandodari : Pure as water|journal=[[The Week (Indian magazine)|The Week]]|year=2006|volume = 24|issue = 48|pages = 50–1 }} * {{cite book|last=Mukherjee|first=Prabhati|title=Hindu Women: Normative Models |url=https://books.google.com/books?id=6ovdvq7mjpUC&q=Hindu+Women%3A+Normative+Models.+Calcutta%3A+Orient+Blackswan|year=1999|publisher=Orient Blackswan|location=Calcutta|isbn=81-250-1699-6}} {{Refend}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{commonscat-inline}} {{રામાયણ}} {{સ્ટબ}} [[Category:પૌરાણિક પાત્રો]] [[શ્રેણી:રામાયણ]] 32gd3sh8wlh7ybxw3b6knzluk0nq0eo 0 10016 905451 904255 2026-09-22T01:55:26Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905451 wikitext text/x-wiki {{Infobox pyramid | name = ગીઝાનો મહાન પિરામિડ | image = Kheops-Pyramid.jpg | image_size = 300 | caption = ગીઝાનો મહાન પિરામિડ, માર્ચ ૨૦૦૫ | owner = ખુફુ | coords = {{Coord|29|58|45|N|31|08|03|E|region:EG_type:landmark_scale:2000|display=inline}} | ancient = <center><hiero><-Aa1-G43-I9-G43->-G25-N18:X1-O24</hiero>{{sfn|Verner|2001|p=189}}<br>''ʒḫt Ḫwfw''<br>'''અખેત ખુફુ'''</center> | date = {{circa}} ઇ.સ. પૂર્વે ૨૫૮૦-૨૫૬૦ (૪થો વંશ) | type = પિરામિડ | material = ચૂનાના પથ્થર, ગ્રેનાઇટ | height = {{convert|146.7|m|ft|0}} <br />{{convert|138.8|m|ft|0}} (''મુખ્ય'') | base = {{convert|230.34|m|ft|0}} લંબાઇ | volume = {{convert|2,583,283|m3|ft3|0}} | slope = 51°52'±2' {{Infobox building | embed = yes | highest_region = વિશ્વ | highest_start = ઇ.સ. પૂર્વે ૨૫૬૦ | highest_end = ઇ.સ. ૧૩૧૧ | highest_prev = | highest_next = લિંકન ચર્ચ }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | Criteria = સાંસ્કૃતિક: i, iii, vi | ID = 86-002 | Year = ૧૯૭૯ }} }} '''ગીઝાનો મહાન પિરામિડ''' એ કૅરોની નજીક ગીઝા નેક્રોપોલીસમાં આવેલા ત્રણ પિરામિડમાંનો સૌથી જૂનો અને મોટો [[પિરામિડ]] છે. તેને '''ખુફુનો પિરામિડ''' કે '''ચેઓપ્સનો પિરામિડ''' પણ કહે છે. પ્રાચીન વિશ્વની અજાયબીઓમાંથી આ એક માત્ર બચેલી અજાયબી છે. માનવામાં આવે છે કે આ પિરામિડ ઇજીપ્તના રાજા ખુફુના ચોથા વંશજના મકબરા તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ લગભગ ૨૦ વર્ષ ચાલી ઇ.પૂ. ૨૫૬૦ની આસપાસ પૂર્ણ થયું હતું. ૩૮૦૦ વર્ષ સુધી આ મહાન પિરામિડ વિશ્વની સૌથી ઊંચી માનવ નિર્મિત ઈમારત બની રહ્યો હતો. અસલમાં પિરામિડ ખાસ સપાટીના લીસા પત્થરોથી ઢંકાયેલો હતો. હાલમાં જે દેખાય છે તે અંદરનું માળખું છે. પાયાના ભાગમાં આજે પણ આ મૂળ પત્થરો જોવા મળે છે. આ પિરામિડના બાંધકામમાં વપરાયેલી યંત્રણા વિષે વિવિધ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત પ્રવર્તે છે. સૌથી વધુ વિશ્વસનીય યંત્રણા એવી લાગે છે કે મોટા મોટા પત્થરોને ખાણમાંથી ઘસડીને અને ઊંચકીને તેના નિયત સ્થળ સુધી લઈ જવાયા હશે. આ પિરામિડમાં ત્રણ કક્ષ હોવાનું શોધાયુ છે. સૌથી નીચેનો ખંડ જે ખડક પર પિરામિડ બન્યો છે તેના પાયાને ખોદીને નીચે જાય છે. આ કક્ષ હજી અપૂર્ણ છે. કહેવાતા રાજા અને રાણીના<ref>જોહ્ન રોમર, તેના પુસ્તક ''The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited''માં નોંધે છે કે "અલબત્ત, આજના અર્વાચિન શિર્ષકો કે સમજૂતિઓ પૂરાતન સ્થાપત્યોનો ઉદ્દેશ વર્ણવવા માટે તદ્દન અક્ષમ છે." પાન. ૮</ref> ખંડો પિરામિડની અંદર અમુક ઊંચાઈએ આવેલાં છે. ગીઝાનો પિરામિડ એ એક સંકુલની મુખ્ય ઈમારત છે જેમાં આ ઉપરાંત, ખુફુના બે સ્મારક મંદિરો (એક પિરામિડની બાજુમાં અને બીજું નાઈલની બાજુમાં), ખુફુની પત્નીઓના ત્રણ નાના પિરામિડ, એક તેથી પણ નાનો ઉપ પિરામિડ, બે મંદિરને જોડતી ઊઁચી મર્ગિકા અને પિરામિડની આજુબાજુના ઉમરાવોના નાના મકબરાઓ, નો સમાવેશ થાય છે. == પિરામિડનું બાંધકામ == માનવામાં આવે છે કે આ પિરામિડ ઇજીપ્તના રાજા ખુફુના ચોથા વંશજનો મકબરા તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ લગભગ ૧૪<ref>John Romer, basing his calculations on the known time scale for the [[Red pyramid]], calculates 14 years&nbsp;— pp.74, schedule on pp 456-560.</ref> થી ૨૦ વર્ષ ચાલી ઇ.પૂ. ૨૫૬૦ની આસપાસ પૂર્ણ થયું હતું. <ref name="Oakes66" /> ખુફુનો વઝીર (મુખ્યપ્રધાન કક્ષાનો ઉચ્ચ અધિકારી),'હેમોન' કે 'હેમિનુ',આ મહાન પિરામિડનો સ્થપતી હોવાનું અમુક લોકો માને છે.<ref>Shaw (2003) p.89.</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે બાંધકામ સમયે તેની ઊંચાઈ ૨૮૦ ઈજીપ્તી ક્યુબીટ કે ૧૪૬.૬ મી. જેટલી હતી. પણ તેના ખવાણ અને ટોચ પથ્થરના નાશથી તેને વર્તમાન ઊંચાઈ ૧૩૮.૮ મી. રહી ગઈ છે. .<ref>Dilke (1987) pp.9,23.</ref> પિરામિડનું કુલ [[દ્રવ્યમાન]] ૫૯ લાખ ટન માનવામાં આવે છે. અંદરના ટેકરા સહીત તેનું કદ ૨૫,૦૦,૦૦૦ ઘન મી. છે. <ref>Levy (2005) p.17.</ref> આ અડસટ્ટાને આધારે જો બાંધકામ ૨૦ વર્ષ ચાલ્યું હોય તો રોજના ૮૦૦ ટન પત્થરનું સ્થાપન થયેલું હોવું જોઈએ. માન્યતા મુજબ ખુફુની સત્તા ૬૫ વર્ષ ચાલી હતી તે અનુસાર તેને માત્ર રોજિંદા ૨૫૦ ટન પત્થરની હલન ચલન કરવી રહી. પિરામિડની પ્રથમ તલસ્પર્શી તપાસ ઈજીપ્તી શાસ્ત્રજ્ઞ સર ફ્લીંડર્સ પૅટ્રી દ્વારા ૧૮૮૦-૮૨ માં કરવામાં આવી અને તેને ગીઝાના પિરામિડો અને મંદીરોના નામે પ્રકાશીત કરાઈ હતી.<ref>http://www.ronaldbirdsall.com/gizeh/petrie/index.htm</ref> લગભગ બધાંજ અહેવાલો આ માપ પર આધારિત છે. પેટ્રીએ શોધી કાઢ્યું કે પિરામિડ ઉત્તરથી પશ્ચિમ તરફ ૪ મિનિટ (૧ અંશનો ૬૦મો ભાગ) પર છે અને અન્ય પિરામિડ પણ આ જ દિશામાં છે.<ref name="pet">Petrie (1883).</ref> મહાન પિરામિડની સપાટી પત્થરો અને આંતરીક ખંડોના ચોસલાઓને એકબીજા સાથે ઘણી ઊંચી ચોકસાઈથી બેસાડેલા હતાં. ઈશાન કોણના સપાટીના પત્થરોનો અભ્યાસ કરતાં જણાય છે કે જોડની સરાસરી જાડાઈ ઈઁચનો ૫૦મો ભાગ હતી. <ref> Dr. I.E.S. Edwards: "The Pyramids of Egypt" 1986/1947 p. 285 </ref> [[ચિત્ર:PyramidDatePalms.jpg|thumb|250px|Great Pyramid of Giza from a 19th century stereopticon card photo]] ૩૮૦૦ વર્ષ સુધી આ મહાન પિરામિડ વિશ્વની સૌથી ઊંચી માનવ નિર્મિત ઈમારત બની રહ્યો હતો <ref name="oxford1">Collins (2001) p.234.</ref> જ્યારે ઇ.સ. ૧૩૦૦ની આસપાસ ૧૬૦ મી. લીંકન કેથેડ્રલના મિનારની ટોચનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું ત્યારે તેનું તે માન પૂર્ણ થયું. આ પિરામિડનું માપ એટલું અણી શુદ્ધ હતું કે તેની પાયાની બાજુના માપની સરાસરી ભૂલ માત્ર ૫૮મીલીમીટર થાય છે. અને કોણમાં ભૂલ ૧ ચાપમિનિટ (૧ અંશનો ૬૦મો ભાગ) છે. પાયાની સમતલતામાં ફરક ૧૫ મિમીનો જ છે. પાયાના ચોરસની બાજુઓ ચુંબકીય ઉત્તર નહિ પણ સત્ય ઉત્તર દિશાને સમાંતર છે, જેમાં કોણીય ફરક માત્ર ૩ મિનિટનો છે. પેટ્રીના અનુમાનો અનુસાર પિરામિડનું માપ લંબાઈમાં ૪૪૦ ક્યુબીટ અને ઊંચાઈમાં ૨૮૦ ક્યુબીટ હોવું જોઈએ. આ પ્રમાણ (પાઈ/૨) એટલેકે ((૨૨/૭)/૨) જેટલું ૦.૦૫% ની અણીચુકતા જેટલું છે જે અમુક ઈજીપ્ત શાસ્ત્રજ્ઞ અનુસાર જાણે કરીને રખાયેલ છે.<ref>Lightbody (2008) p.24.</ref>. વર્નર લખે છે, " આપણે તારણ કાઢી શકીએકે ભલે પ્રાચીન ઈજીપ્તના લોકો પાઈ(૨૨/૭)ની વ્યાખ્યા કરી શક્યા ન હતાં પણ દરેક કાર્યોમાં તેઓ તે પ્રમાણ વાપરતાં હતાં.<ref>Verner (2003) p.70.</ref> ઈજીપ્તીશાસ્ત્રજ્ઞ સર ફ્લીંડર્સ પૅટ્રી,ગીઝાના પિરામિડો અને મંદીરોના ના લેખક જેમણે પ્રથમ વખત ઈજીપ્તના પિરામિડની ચોકસાઈ ભર્યો અભ્યાસ કર્યો તેમણે તારણ કાઢ્યુંકે,આ ક્ષેત્રોના ગુણોતાર અને વર્તુળાકાર નો ગુણોત્તર એટલો યોજના બદ્ધ છે કે આપણે તેમને ઈમારત રચનાના નિષ્ણાત કહી શકીએ.<ref>Petrie Wisdom of the Egyptians 1940: 30</ref> પહેલાના પ્રકરણોમાં તેણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે, આથી આપણે કહી શકીએ કે ૭/૨૨નો પરિઘ અને વ્યાસનો ગુણોત્તર તે સમયે જ્ઞાત હતો. <ref>Petrie Wisdom of the Egyptians 1940: 27</ref> == બનાવટના પદાર્થો == આ મહાપિરામિડમાં ૨૩લાખ ચૂનાના પત્થરના મોટાં ચોસલા વપરાયાં છે. આ પત્થરોને ખાણમાંથી નાઈલ નદીના માર્ગે અહીં લવાયા હતાં. આ પત્થરોમાં ખૂંટાઓ ઠોકીને તેને કાપવામાં આવ્યાં હતાં. ખૂંટાઓને પત્થરોમાં ઠોકી ભીંજવવામાં આવતાં. ભેજમા6 ખૂંટા પ્રસરણ પામતા અને પત્થરો તૂટી પડતાં. એક પવખત કપાઈ ગયાં પછી આ પત્થરોને નદીમાં અધો કે ઉર્ધ્વ દિશામાં પિરામિડ સુધી લઈ જવાતા. === સપાટી ના પત્થરો === [[ચિત્ર:KhufuPyramidCasingStone-BritishMuseum-August19-08.jpg|thumb|casing stone]] પૂર્ણતા પર મહાન પિરામિડને સફેદચક ચકીત ચૂનાના પત્થરોથી મઢી દેવામાં આવ્યાં હતાં. તેઓ ત્રાંસા હતા પણ ઉપરથી સપાટ હતાં. અત્યારે જે દેખાય છે તે માત્ર મૂળ હાર્દ પિરામિડનો ઢાંચો છે. ઈ.સ. ૧૩૦૧ના મહા ભૂકંપને લીધે સપાટીના ઘણાં પત્થરો ઢીલાં કે છુટ્ટાં પડી ગયાંૢ જેને બાહરી વંશના સુલતાન નાસીર નાસીર અદ દીન અલ હસન દ્વારા ૧૩૫૬માં કૅરોની મસ્જીદો અને કિલ્લો બનાવવા લઈ જવાયા. આવા અમુક પત્થરોને આજેપન પિરામિડના ભાગ તરીકે અમુક ભાગોમાં જોઈ શકાય છે. વધુ ખોદકામ કરતાં ન લઈ જવાયેલ કે પછળથી ખરી પડેલ પત્થરોનો એક મોટઓ જત્થો મળી આવ્યો. તદુપરાંત આજે પણે પિરમિડના પાયાના અમુક ભાગો જે બચી ગયાં છે ત્યાં આવા પત્થરો હજી પણ તેના યથા સ્થાને તેમેની ચોકસાઈ પૂર્વકની કામગીરીની સાક્ષી આપતાં જોવા મળે છે. પેટ્રીને મૂળ પિરામિડ અને સપાટીના પથરોની ગોઠવણીની દિશામાં પણ ૧૯૩ સેમી± ૨૫સેમીનો ફરક જણાઈ આવ્યો. તેના મતે હાર્દના બાંધકામ પછી કદાચ તેમને ઉત્તરી કોણની ભૂલનો અંદાજો આવ્યો હોવો જોઈએ જે તેમણે સપાટીના પત્થરોને જડતી વખતે સુધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હશે.<ref name="pet">Petrie (1883).</ref> === બાંધકામ સિદ્ધાંતો === સમયે સમયે પિરામિડના બાંધકામ માટેની વિવિધ પણ એકબીજાથી વિરોધાભાસી પદ્ધતીઓ બતાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |title=Building the Great Pyramid |url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/great_pyramid_01.shtml |publisher=[[Public BBC]] |date=2006-02-03}}</ref> ઘણાં તો એ વાત સાથે પણ સહમત નથી કે તેમને ખાણમાંથી ખોદીને અહીં લવાયા. તેમના મતે તો તે અહીંજ ઘડાયા હોય. જોકે મોટા ભાગના લોકો માને છે કે તેમને ખાણમાંથી ખોદીને અહીં લવાયા હતાં. પણ એ વાત માટે મતાંતર છે કે તેમને કેમ લવાયા, ઘસડીને,ઊંચકીને કે પૈડાં પર સરકાવીને! ગ્રીક લોકોના મતે આ કામમાં ગુલામોને કામે લગાવાયા પણ ઈજીપ્ત શાસ્ત્રીઓ માને છે કે તેને હજારો કુશળ કારીગરોએ અંજામ આપ્યું. તેઓએ પિરામિડ નજીક ડેરો જમાવ્યો અને પગાર કે કર દાન પર બાંધકામ પૂર્ણ થયાં સુધી કામ કર્યું હશે. ૧૯૯૦માં પુરાતત્વશાસ્ત્રી ઝહી હવાસ, માર્ક લેહ્નર દ્વારા તેમની દફનભૂમી શોધી કઢાઈ. વર્નર ના હીસાબે કામદાર વર્ગ તેમના કૌશલ્ય પ્રમાણે વિભાજીત હતો. તેમાં ૧ લાખ કામદારોની બે ટુકડીઓ હતી જે ૨૦,૦૦૦ માણસોના ઝા કે ફાયલમાં વહેંચાયેલ હતાં, જેમને ફરી તેમની આવડત અને કૌશલ પ્રમાણે વહેંચવામાં આવતાં. <ref>Verner (2001) pp.75-82.</ref> પિરામિડ બાંધકામની સૌથી રહસ્યમય વાત એ છે કે તેનું આયોજન કઈ રીતે થયું હશે. જોહ્ન રોમર સૂચવે છે કે અહીં પણ આનાથી પહેલાં ઉપયોગમાં લેવાતી હતી તેવી જ પદ્ધત્તી વપરાઈ હશે. કજેની અનુસાર બાંધકામના ભાગોને ૧:૧ ના પ્રમાણમાં જમીન ઉપર આલેખવમાં આવતાં. તે આગળ લખે છે કે આવો કાર્ય નક્શો તેમને અભૂતપૂર્વ ચોકસાઈ પૂર્વક બાંધકામ કરવા મદદ કરતો. તે પોતાના પુસ્તકનું એક આખું પ્રકરણ આ રીતે થયેલ બાંધકામ ના મળેલા અવશેષો આદિના વિવરણને માટે રાખે છે <ref>Romer, John, ''The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited'', p. 327, pp. 329-337</ref> == અંત:સ્થલ == આ મહાન પિરામિડ એક જ એવું પિરામિડ છે જેમાં ઉપર અને નીચે બનેં તરફ જતાં ગલિયારા જોવા મળે છે. આ મહા પિરામિડમાં અત્યાર સુધી ત્રણ જ્ઞાત ખંડ મળી આવ્યાં છે. તેમને એકબીજાની ઉપર પિરામિડના કેન્દ્રીય અક્ષ પર બનાવાયેલ છે. પ્રવેશમાંથી ૧૮મીટર લાંબો ગલિયારો નીચે તરફ જઈ બે દિશામાં વહેંચાઈ જાય છે. એક ગલિયારો નીચે તરફના અપૂર્ણ કક્ષ તરફ જાય છે. આ કક્ષને પિરામિડ જે જમીન પર ઉભો છે તે જમીનના ભૂખડકને કોતરીને બનાવવામાં અવ્યો છે. આ ત્રને ખંડમાં નો સૌથી મોટો ખંડ છેૢ પણ અપૂર્ણ છેૢ માત્ર ખડકનો કોતરેલ ભાગ દેખાય છે. બીજો ગલિયારો એક ૪૯મી*૩મી*૧૧મી ની ભવ્ય ગૅલેરી તરફ જાય છે જ્યાંથી તે હજી બે ભાગમાં વહેંચાય છે. એક ભોંયરુ રાણીના ખંડ(અયોગ્ય નામકરણ)માં લઈ જાય છે. જ્યારે બીજું ભોંયરું આગળ જઈ નીચે તરફ જતાં ગલિયારા ને મળે છે. આ ભવ્ય ગૅલેરીમાં જ્યાંથી તે હજી બે ભાગમાં વહેંચાય છે. એક ભોંયરુ રાણીના ખંડ(અયોગ્ય નામકરણ)માં લઈ જાય છે. જ્યારે બીજું ભોંયરું આગળ જઈ નીચે તરફ જતાં ગલિયારા ને મળે છે. આ ભવ્ય ગૅલેરીમાં સુંદર ભાત અને કોતરણીવાળા કોર્બેલ અને ચોક્કસ અંતરે ગલિયારાની બનેં તરફ ઉંચકાયેલ સ્તર પરની દીવાલોમાં કલાત્મક ગડખીઓ જોવા મળે છે. આ ગૅલેરીની વચ્ચો વચ્ચ જમીન પર એક નીક પસાર થાય છે આ ગડખીનો ચોક્ક્સ ઉપયોગ શું હશે તે અજ્ઞાત છે. એક બોગદામાં થઈ અહીંથી રાજાના ખંડમાં જઈ શકાય છે. <ref name="Oakes66">Oakes & Gahlin (2002) p.66.</ref> [[ચિત્ર:Great Pyramid Diagram-gu.svg|thumb|350px|Diagram of the interior structures of the great pyramid. The inner line indicates the pyramid's present profile, the outer line indicates the original profile.]] === રાજાનો ખંડ === પ્રવેશિકા અને રસ્તાની લાંબી વણઝાર ના અંતે આ ઈમારતનો મુખ્ય ભાગ રાજાનો ખંડ આવે છે. આ ખંડ શરૂઆતમાં ૧૦ x ૨૦ x ૧૧.૨ ક્યુબીટ એટલેકે ૫.૨૫ મી.x ૧૦.૫ મી.x ૬ મી.નો હતો. જેમીં ૧૦ x ૧૦ ક્યુબીટના બે ચોરસ હતાં અને તેમની ઊંચાઈ વિકર્ણના વર્ગની અડધી ઊઁચઈની હતી. કોઈ લોકોનું માનવુ છે કે આ રીત ભૂમિતિના સુવર્ણ પ્રમાણ φ (phi-ફાય), મેળવવાને સુસંગત છે તે એવી રીતે કે જો તેના માપનો ઉદ્દેશ્ય φ ગુણોત્તર મેળવવાનો હોય તો આપોઆપ π ચોરસથી [[વર્તુળ]] બનાવતા આવે છે.<ref>Calter (2008) pp. 156-171, 548-551.</ref> રાજાના ખંડમાં આવેલી દફનપેટી લાલ આસ્વાન ગ્રેનાઈટના એક શિલાખંડમાંથી કંડારવામાં આવી છે. અને તેનું માપ ગલીયારાના માપ કરતાં પસાર ન થઈ શકે તેટલું મોટું છે. આ દફન પેટીને પ્રેત ને સંઘરવાજ બનવાઈ હતી કે કેમ તે વિશે કોઈ ઠોસ માહીતી નથી. મધ્યમ કદની વ્યક્તિ ને ઘુંટણ વાળ્યા સિવાય તેમાં બેસાડવી શક્ય નથી. ઘુંટણ વાળીને દફનાવવાની કોઈ પ્રણાલીકા પણ મળી નથી આવી અને તે પેટીને કોઈ ઢાંકણ પણ નથી. રાજાના ખંડમાંથી બે નાની ચિમની નીકળે છે જે સીધી ઉપર ખુલે છે.પહેલા એમ માનવામાં આવતું હતું કે તે ચિમનીઓ વાતાયન/વાયુવિજન માટે બનાવાઈ હશે. હશે પણ પછી આ વાતની પુષ્ટી કરતાં પુરાવા ન મળ્યા. પાછળથી એમ માનવામાં આવ્યું કે ધાર્મિક કર્મકાંડ માટે તેનો ઉપયોગ હશે. હવે એમ મનાય છે કે તે ફેરોહની આત્માને સ્વર્ગ સુધી જવા માટે મુકવામાં આવ્યાં હશે. <ref name="Oakes67">Oakes & Gahlin (2002) p.67.</ref> રાજાનો ખંડ દક્ષિણ દિશામાં ૩૯૫ કિમી દૂર આવેલા આસ્વાન માંથી મળી આવતાં રાતા ગ્રેનાઈટથી મઢેલો છે.રાજાના ખંડની ઉપર બીજા છૂપા પાંચ ખંડો છે. સૌથી પ્રથમ ઉપખંડમાં ભવ્ય ગેલેરીના છેવટના અંતની દિવાલમાં આવેલા બાકોરામાંથી જઈ શકાય છે. આ ખંડને ડેવિડસન ખંડ કહેવાતો. જ્યારે છત પર આવેલી તિરાડમાંથી નીકળેલા ઘાંસના તણખલા દ્વારા તે છતને હલાવી શકતો હતો ત્યારે હોવર્ડ વ્યેસને એક અન્ય ઉપખંડ હોવાની શંકા ગઈ. તેણે તેને તોડી પાડતાં બીજાં ૪ છૂપાં ખંડ મળી આવ્યાં. આ ખંડને વેલીંગટન,નેલ્સન,લેડી આર્બટનોટ અને કેમ્પબેલનો ખંડ એવા નામ અપાયા. રાજાનો ખંડ અને પહેલાં ચાર છૂપાં ખંડની છત ગ્રેનાઈટની બનેલી છે. દરેક છત ૮ થી ૯, ૨૫ થી ૮૦ ટન વજન ધરાવતા, ગ્રેનાઈટની બનેલ છે. કેમ્બેલનો ખંડ મોટા ચૂનાની લાદીઓનો બનેલો છે.<ref> Lehner (1997)p. 44,51-53,108-115 </ref> <ref> Scarre (1999) </ref> ઇજીપ્તશાસ્ત્રીઓ માને છે કે તેને [[નાઇલ નદી]]ના રસ્તે,વિશાળ તરાપાઓ દ્વારા, લવાયા હશે.<ref>Romer (2007) pp.187-195</ref> === રાણીનો ખંડ === રાણીનો ખંડ મધ્ય ભાગમાં આવેલો છે અને સૌથી નાનો એટલેકે ૫.૭૪મી x ૫.૦૩મી અને ઊંચાઈ ૪૦૫૭મી છે. તેની દીવાલો લીસા ચૂનાના ખડકોથી મઢેલી છે અને તેની છત મોટી ચૂનાની લાદીઓથી બનેલી છે.<ref> Lehner (1997)p. 112 </ref> તેની પૂર્વી ભીંતમાં એક મોટો કોણીય દ્વાર કે ગોખલું છે. ઈજીપ્તજ્ઞ માર્ક લેહ્નર માને છે કે આ રાણીનો ખંડ નો એદ્દેશ્ય અન્ય ઈજીપ્તી પિરામિડમાં મેળી આવેલ સેરદબ તરીકે થતો હશે અને તે મોટા ગોખલાનો ઉપયોગ દફનાવાયેલનું પૂતળું રાખવા થયો હશે. પ્રાચીન એજીપ્તી લોકોનું એવું માનવુ હતુ6 કે જો દુર્ભાગ્યે ફેરો(રાજા)નું મમીકરણ કરેલ શરીર બનાશ પાને તોએ તેમની આત્મા કા ને આ પૂતળું કામ આવે. પણ આ ખંડનો ખરો ઉદ્દેશ્ય હજી પણ અજ્ઞાત છે.<ref name="Oakes67" /> રાઅજાના ખંડની જેમ રાણીના ખંડમાં પણ બે ચિમની આવેલ છે જેને ૧૯૯૨મં જર્મન ઈજનેર રુડોલ્ફ ગંટેનબ્રીંક દ્વારા નિર્મિત રોબોટ ઉપૌટ-૨ દ્વારા શોધી કઢાયા. આ બનેં ચિમનીઓ ચૂનના પથ્થરના બનેલ તાંબાના હાથા વાળ દરવાજાથી ઢંકાયેલ હતાં. નેશનલ જ્યોગ્રોફીક દ્વારા દક્ષીણતરફના દરવાજામાં એક નાનું કાણું કરી ફીલ્માવવામાં આવ્યું તો તેની પાછળ એક મોટોઓ દરવાજો મળી આવ્યો. <ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/09/0910_020913_egypt_1.html|publisher=[[National Geographic]]|title=Ancient Egyptian Chambers Explored|date=2003-04-04|first=Nancy|last=Gupton|access-date=2008-08-11}}</ref> ઉત્તર તરફનો બોગદો જેમાં તેના વળાંક અને વાંકા ચૂંકા રસ્તાને લીધે ચાલવું મુશ્કેલ હતું તે પણ એક અન્ય દરવાજાથી ઢંકાયેલો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/09/0923_020923_egypt.html|publisher=[[National Geographic]]|title=Third "Door" Found in Great Pyramid|date=2002-09-23|access-date=2008-08-11}}</ref> === અપૂર્ણ ખંડ === અપૂર્ણ ખંડ જમીન થી ૨૭મીટર નીચે આવેલ છે. અને અહીં અન્ય ખંડોની ચોકસાઈનો સદંતર અભાવ છે. ઈજીપ્તજ્ઞોની અનુસાર આ ખંડ અસલમાં દફન ખંડ હતો પણ પાછળથી રાજા ખુફુએ પોતાનો વિચાર બદલી દીધો અને ઊંચા સ્થાને ખંડ બનાવડાવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/pyramid/explore/khufuunfhi.html|publisher=[[Public Broadcasting System]]|title=Unfinished Chamber|access-date=2008-08-11}}</ref> ઈજીપ્તજ્ઞ બોબ બ્રાયરના હિસાબે જો ખુફુ જલ્દી મૃત્યુ પામે તો આ તેની માટે વીમા પોલિસી જેવું હતું. તે જ્યારે જીવંત અને સ્વસ્થ હતો ત્યારે બાંધકામના ૫ વર્ષ પછી બીજા (રાણીના) ખંડનું બાંધકામ શરૂ થયું. અમુક ૧૫ જેટલા વર્ષ બાદ આ ખંડનું બાંધકામ છોડી દેવાયું અને ઉપર પિરામિડની મધ્યમાં રાજાનો ખંડ બનાવવામાં આવ્યો. <ref>[http://www.archaeology.org/0705/etc/pyramid.html Hidden ramps may solve the mystery of the Great Pyramid's construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221172036/http://www.archaeology.org/0705/etc/pyramid.html |date=2010-02-21 }} Archaeological Institute of America, Volume 60 Number 3, May/June 2007.</ref> == પિરામિડ ક્ષેત્ર == [[ચિત્ર:Giza pyramid complex (map).svg|thumb|300px|Map of Giza pyramid complex]] ગીઝાનો પિરામિડ એ એક સંકુલની મુખ્ય ઈમારત છે જેમાં ખુફુના બે સ્મારક મંદિરો (એક પિરામિડની બાજુમાં અને બીજો નાઈલની બાજુમાં), ખુફુની પત્નીઓના ત્રણ નાના પિરામિડ, એક તેથી પણ નાનો ઉપ પિરામિડ, બે મંદિરને જોડતી ઊઁચી મર્ગિકા અને પિરામિડની આજુબાજુના ઉમરાવોન નાના ‘મસ્તબા’ (મકબરા)નો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં એક નાનુ પિરામિડ રાણી હેતીફેરસને સમર્પિત છે જે સ્નેફેરુની પત્ની અને બહેન તથા ખુફુની માતા હતી. આ પિરામિડની શોધ ૧૯૨૫માં થઈ. ગીઝાના કામદારો માટે એક નગર હતું જેમાં સ્મશાન, ભઠ્ઠી (બેકરી), બીયરનું કારખાનું અને તાંબુ ગાળવાનું ક્ષેત્ર હતું. મહાન પિરામિડની વાયવ્યમાં ખફ્રેનો થોડોક નાનો પિરામિડ આવેલો છે. ખફ્રે ખુફુનો અનુગામી હતો જેને ગીઝાના મહાન સ્ફીંક્સનો નિર્માતા માનવામાં આવે છે. તેનાથી થોડે દૂર વાયવ્યમાં મેંકુરેનો પિરામિડ છે જે ખફ્રેનો અનુગામી હતો. પણ તેની ઉંચાઈ અડધી જ છે. ૧૯૫૪માં મહાન પિરામિડની દક્ષિણે ૪૧ પત્થરોનો ઢગલો મળી આવ્યો. તેને ખોલતાં તેમાંથી ૩૦.૮મી લાંબો એક ખાડો મળી આવ્યો જેમાં ૪૩ મી. લાંબી દેવદાર (Chedar)ના લાકડાંની હોડીના અવશેષો મળી આવ્યાં હતાં. પ્રાચીન કાળમાં તેને ૧૨૨૪ ટુકડા વાળા ૬૫૦ ભાગમાં વિચ્છેદીત કરાઈ હતી. ખુફુની સ્મશાન યાત્રાની આ હોડીને તે જ સ્થળે હવે ફરી બાંધીને તેમાં એક સંગ્રહાલય બનાવવામં આવ્યું છે. ત્યાર બાદ નજીકમાં એક અન્ય હોડી ધરાવતો ખાડો મળી આવ્યો હતો.<ref>Clayton (1994) pp.48-49.</ref> == લૂંટારા, પ્રવાસીઓ અને ઉત્ખનકો == ત્યાર બાદના પિરામિડો ભલે નાના હતાં પણ તે બાંધવાની પરંપરા મધ્ય યુગના રાજયો સુધી ચાલુ રહી. તદુપરાંત લેખકો બ્રાયર અને હોબ્બ્સના દાવા મુજબ, જ્યારે આજે જેને [[વૅલી ઑફ કિંગ્સ]] તરીકે ઓઅળખાય છે તે રણદ્વીપમાં રાજસી મકબરાનું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે, "નવા રાજ્યોએ બધા પિરામિડો લૂંટી લીધા હતા.", .<ref>Brier 1999, p. 164 [http://books.google.co.uk/books?id=jPgHx4gfJkIC&pg=PA164&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U1nC_eucZoNlre6Lv0MOyhxeuYJpg]</ref><ref>Cremin 2007 p.96.[http://books.google.co.uk/books?id=A0llBlzF6UgC&pg=PA96&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U27n531SIdTdKUuMnSPKOWsvweB_w] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201850/http://books.google.co.uk/books?id=A0llBlzF6UgC&pg=PA96&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U27n531SIdTdKUuMnSPKOWsvweB_w|date=2013-10-29}}</ref> જોય્સ ટીલ્ડેસ્લી લખે છે કે આરબ ખલીફા અબ્દુલ્લા અલ મામુન ઈ.સ. ૮૨૦માં પિરામિડમાં પ્રવેશ્યા તે પહેલાં મધ્ય રાજ્ય દ્વારા મહાન પિરામિડને પણ ખોલીને ખાલી કરાયું હતું .<ref>Tyldesley, 2007 p.38</ref> == વધુ સાહિત્ય == * {{cite book|title=Keeper of Genesis|url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv_w8w7|first=Hancock, Graham|last=Bauval, Robert & |date=1996|isbn=0-7493-2196-2|publisher=Mandarin books}} * {{cite book|title=Daily Life of the Ancient Egyptians|url=https://archive.org/details/dailylifeofancie00brie|first=Hobbs, A. Hoyt|last=Brier, Bob & |date=1999|isbn=978-0313303135|publisher=Greenwood Press}} * {{cite book|title=Squaring the Circle: Geometry in Art and Architecture|url=https://archive.org/details/squaringcirclege0000calt|first=Paul A.|last=Calter|date=2008|isbn=1-930190-82-4|publisher=Key College Publishing}} * {{cite book|title=Chronicle of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/chronicleofphara00clay|first=Peter A.|last=Clayton|date=1994|isbn=0-500-05074-0|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse_t6r2|first=Dana M.|last=Collins|date=2001|isbn=9780195102345|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|title=Archaeologica|url=https://archive.org/details/archaeologicawor0000unse|first=Aedeen|last=Cremin|date=2007|isbn=978-0711228221|publisher=Frances Lincoln}} * {{cite book|title=Mathematics and Measurement|first=O.A.W.|last=Dilke|date=1992|isbn=0520060725|publisher=University of California Press}} * {{cite book|title=Myths and Mythology of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/mythsmythologyof0000luci|first=Lucia |last=Gahlin|date=2003|isbn=1-84215-831-7|publisher=Anness Publishing Ltd}} * {{cite book|title=The Complete Pyramids|url=https://archive.org/details/completepyramids0000lehn|first=Mark |last=Lehrner|date=1997|isbn=0-500-05084-8|publisher=London: Thames and Hudson}} * {{cite book|title=The Great Pyramid of Giza: Measuring Length, Area, Volume, and Angles|url=https://archive.org/details/greatpyramidofgi0000levy|first=Janey|last=Levy|date=2005|isbn=1404260595|publisher=Rosen Publishing Group}} * {{cite book|title=The Egyptian Pyramids: A Comprehensive, Illustrated Reference|url=https://archive.org/details/bwb_KS-669-978|first=J.P.|last=Lepre|date=1990|isbn=0899504612|publisher=McFarland & Company}} * {{cite book|title=Egyptian Tomb Architecture: The Archaeological Facts of Pharaonic Circular Symbolism|first=David I|last=Lightbody|date=2008|isbn=978-1407303390|publisher=British Archaeological Reports International Series S1852}} * {{cite book|title=Ancient Egypt|first=Lorana|last=Oakes|coauthors=Lucia Gahlin|publisher=Hermes House|date=2002|isbn=1-84309-429-0}} * {{cite book|title=[http://www.ronaldbirdsall.com/gizeh/index.htm The Pyramids and Temples of Gizeh]|date=1883|isbn=0710307098|last=Petrie|first=Sir William Matthew Flinders|publisher=Field & Tuer}} * {{cite book|title=The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited|url=https://archive.org/details/greatpyramidanci0000rome|first=John|last=Romer|date=2007|isbn=978-0-521-87166-2|publisher=Cambridge University Press, Cambridge}} * {{cite book|title=The Seventy Wonders of the Ancient World|url=https://archive.org/details/seventywondersof00scar|first=Chris|last=Scarre|date=1999|isbn=978-0500050965|publisher=Thames & Hudson, London}} * {{cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse|first=P.Kenneth |last=Seidelmann|date=1992|isbn=0-935702-68-7|publisher=University Science Books}} * {{cite book|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|first=Ian|last=Shaw|date=2003|isbn=0198150342|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|title=Guide to the pyramids of Egypt; preface by Zahi Hawass.|url=https://archive.org/details/guidetopyramidso0000sili|first=Alberto|last=Siliotti|date=1997|isbn=unknown|publisher=Barnes & Noble Books}} * {{cite book|title=The Great Pyramid|url=https://archive.org/details/greatpyramiditss0000smyt|first=Piazzi|last=Smyth|date=1978|isbn=0-517-26403-X|publisher=Crown Publishers Inc.}} * {{cite book|title=Egypt:How a lost civilization was rediscovered|url=https://archive.org/details/egypthowlostcivi0000tyld|first=Joyce|last=Tyldesley|date=2007|isbn=978-0563522577|publisher=BBC Books}} * {{cite book|title=The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments|url=https://archive.org/details/pyramidscomplete00vern|first=Miroslav|last=Verner|date=2001|isbn=0-8021-1703-1|publisher=Grove Press}} * {{cite book|title=The Pyramids|url=https://archive.org/details/pyramidstheirarc0000vern_u2g1|first=Miroslav|last=Verner|date=2003|isbn=1843541718|publisher=Atlantic Books}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Great Pyramid of Giza}} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/pyramid/explore/khufuenter.html પિરામિડ-આંતરીક કથા] 'PBS' Nova (ટી.વી. શ્રેણી) દ્વારા. * {{cite web |url=http://www.cheops.org/ |title=The Upuaut Project Homepage |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Belless |first=Stephen |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Upuaut Project |pages= |language= |doi= |archive-url = |archive-date= |quote= }} * {{cite web |url=http://pr.caltech.edu/periodicals/CaltechNews/articles/v35/obelisk.html |title=How Many Caltechers Does It Take to Raise An Egyptian Obelisk? |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Clemmons |first=Maureen |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Caltech News |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708022943/http://pr.caltech.edu/periodicals/CaltechNews/articles/v35/obelisk.html |archive-date=2010-07-08 |quote= |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://oi.uchicago.edu/research/projects/giz |title=The Giza Mapping Project |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Oriental Institute, Chicago |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311135020/http://oi.uchicago.edu/research/projects/giz/ |archive-date=2008-03-11 |quote= |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.aeraweb.org/how_old.asp |title=How Old are the Pyramids? |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Hawass |first=Dr. Zahi |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Ancient Egypt Research Associates |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305031531/http://www.aeraweb.org/how_old.asp |archive-date=2008-03-05 |quote= |url-status=dead }} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{પુરાતન દુનિયાની સાત અજાયબીઓ}} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:અજાયબીઓ]] tm87yyta2cl55mas32mjj371wdi00w6 0 10547 905442 809268 2026-09-22T01:32:45Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905442 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = અંગિરસ | image = Queen Choladevi Before the Hermit-Sage Angiras.jpg | alt = અંગિરસ | caption = અંગિરસની સાથે રાણી ચોલાદેવી | spouse = સુરૂપા | children = ઉત્થય, સામવર્તના, બૃહસ્પતિ<ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= ૧૯૯૦| page= ૬૭|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> | father = [[બ્રહ્મા]] }} અથર્વવેદના એક ઋષિ, બ્રહ્માના માનસપુત્ર '''અંગિરસ'''ની ગણના [[સપ્તર્ષિ]] પૈકિના ઋષિમાં થાય છે. [[અથર્વ ઋષિ]] સાથે અથર્વ વેદની રચના કરી હોવાથી તેનું નામ '''અથર્વા''' પણ છે. તેમને [[બ્રહ્મા]]ના મોંમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ માનવામાં આવેલ છે. તેમનો ઉલ્લેખ અન્ય ત્રણેય વેદો માં જોવા મળે છે. તેમણે બનાવેલી એક સ્મૃતિ ઉપરાતં [[ઋગ્વેદ]]નાં ઘણાં સૂક્તો તેમણે રચ્યાં છે. ભાગવતપુરાણ પ્રમાણે તેણે રથીતર નામના ક્ષત્રિયની સ્ત્રીથી દીકરા ઉત્પન્ન કર્યા અને તે પાછળથી અંગિરસના વંશજો કહેવાયા. તેના વંશની ત્રણ મુખ્ય શાખાઓઃ કેવલાંગિરસ, ગૌતમાંગિરસ અને ભારદ્વાજાંગિરસ. આ ઉપરાંત બુદ્ધ ગ્રંથો મુજબ ભગવાન બુદ્ધ પણ તેમના વશંજ માનવા માં આવે છે<ref> ''The Life of Buddha as Legend and History'', by Edward Joseph Thomas </ref>. == સંદર્ભ == {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{stub}} [[શ્રેણી:ઋષિઓ]] 067svyjvass02n8cq4mbq9xxpzonq5n 0 12505 905441 903862 2026-09-22T01:29:33Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905441 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Corazón.svg|thumb|શૈલીબદ્ધ [[હૃદય (પ્રતીક)|હૃદય પ્રતીક]] ([[:en:heart (symbol)|heart symbol]]) એ પ્રેમને વ્યકત કરતી પરંપરાગત યુરોપિય આકૃતિ છે.]] '''પ્રેમ''' એ [[સ્નેહ]] ([[:en:affection|affection]])<ref name="oxford">''ઓક્સફર્ડ ઇલસ્ટ્રેટેડ અમેરિકન ડિક્શનેરી'' (1998) + ''મેરીયમ-વેબસ્ટર કોલેજીયેટ ડીક્શનેરી '' (2000)</ref> and [[આસક્તિ (મનોવિજ્ઞાન)|આસક્તિ]] ([[:en:attachment (psychology)|attachment]])ની તીવ્ર વૃત્તિ સંબંધિત ઘણી બધી [[સંવેદન|લાગણી]] ([[:en:emotion|emotion]])ઓ અને અનુભવો પૈકીની એક છે. શબ્દને સામાન્ય [[આનંદ]] ([[:en:pleasure|pleasure]]) થી માંડીને તીવ્ર [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ]] જેવી વિવિધ લાગણીઓ, સ્થિતિઓ અને અભિગમોના સંદર્ભમાં ટાંકી શકાય છે શબ્દ પ્રેમ [[ક્રિયાપદ]] અને [[નામ]] બંને છે.પ્રેમ એ એક જ લાગણી નથી, પરંતુ બે કે બેથી વધારે લાગણીઓમાંથી નીપજેલું સંવેદન છે.આપણા માટે કંઈ પણ મહત્વનું હોય, તે એક કરતા વધારે લાગણીઓને જન્મ આપે છે અને આપણે આપણી લાગણીઓ અંગે લાગણીઓ (અને લાગણીઓ અંગે વિચારો) ધરાવીએ છીએ. [http://www.peterfox.com.au/intro1.htm]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}આ શબ્દના ઉપયોગો અને અર્થોનું વૈવિધ્ય અને તેની સાથે સંકળાયેલી લાગણીઓની સંકુલતા પ્રેમ શબ્દને અન્ય સંવેદનશીલ સ્થિતિઓની સરખામણીમાં પણ સાતત્યપૂર્ણ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવો મુશ્કેલ છે. એક અમૂર્ત વિચાર તરીકે સામાન્યપણે ''પ્રેમ'' અન્ય વ્યક્તિ માટેની ઊંડી, મૃદુ કાળજીભરી [[અવ્યક્તતા|અવ્યક્ત]] ([[:en:ineffability|ineffable]]) લાગણી છે.પ્રેમનો આ મર્યાદિત વિચાર પણ, જોકે, [[રોમાન્સ (પ્રેમ)|રોમેન્ટિક પ્રેમ]] ([[:en:romance (love)|romantic love]])ની ઉત્કટ ઇચ્છા અને પ્રગાઢતાથી માંડીને [[કૌટુંબિક પ્રેમ|કૌટુંબિક]] ([[:en:familial love|familial]]) અને[[કાલ્પનિક પ્રેમ]] ([[:en:platonic love|platonic love]])<ref name="PlatonicSchool">{{cite book |last=Kristeller |first=Paul Oskar |title=Renaissance Thought and the Arts: Collected Essays |publisher=Princeton University |year=1980 |isbn=0691020108}}</ref> અને ત્યાંથી માંડીને [[પ્રેમ (ધાર્મિક મંતવ્યો)|ધાર્મિક પ્રેમ]] ([[:en:love (religious views)|religious love]])ના વિશાળ [[હેનોસિસ|એકત્વ]] ([[:en:Henosis|oneness]]) કે ભક્તિ જેવી વિવિધ લાગણીઓનો અસબાબ ધરાવે છે.<ref name="Gita">{{cite book |last= Mascaró |first=Juan |title=The Bhagavad Gita |url= https://archive.org/details/bhagavadgita0000unse_r9w2 |publisher=Penguin Classics |year=2003 |isbn= 0140449183}}(જે. મેસ્કારો, અનુવાદક))</ref>પ્રેમ તેના વિવિધ સ્વરુપોમાં [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ]] ([[:en:interpersonal relationship|interpersonal relationship]])ના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેના કેન્દ્રીય મનોવૈજ્ઞાનિક મહત્વને કારણે તે [[સર્જનાત્મક કળાઓ]] ([[:en:creative arts|creative arts]])માં સૌથી સામાન્ય વિષયો પૈકીનો એક છે. == વ્યાખ્યાઓ == [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]) શબ્દ "પ્રેમ" ના વિવિધ સંદર્ભોમાં એકબીજા સાથે મળતા વિવિધપરંતુ અલગ અર્થો હોઈ શકે છે.મોટે ભાગે, અન્ય ભાષાઓ વિવિધ વિચારો પૈકીના કેટલાકને વ્યક્ત કરવા ઘણા બધા શબ્દો પ્રયોજે છે, જેની માટે અભિવ્યક્તિ માટે અંગ્રેજી ભાષા મુખ્યત્વે "પ્રેમ" શબ્દ પર નિર્ભર રહે છે, ઉદાહરણરુપે, [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|"પ્રેમ" માટેના ગ્રીક શબ્દોનું વૈવિધ્ય]] ([[:en:Greek words for love|Greek words for "love."]])આમ, પ્રેમ વૈચારિક રીતે મૂર્તિમંત કરવામાં આવતા સાંસ્કૃતિક ભેદો તેની કોઈ પણ વૈશ્વિક વ્યાખ્યા પ્રસ્થાપિત કરવામાં બેવડી મુશ્કેલી સર્જે છે. <ref>કે. પાઉલ."સેપિર-વ્હોર્ફ હાઇપોથીસિસ શું છે? ''અમેરિકી નૃવંશશાસ્ત્રી'', ન્યુ સીરઝ, ખંડ 86, નં.. 1, માર્ચ 1984, પૃ.65–79</ref> પ્રેમના [[હાર્દ]] ([[:en:essence|essence]])નું ચરિત્ર વારંવાર વિવાદનો વિષય બન્યું છે, તેમ છતાં આ શબ્દના વિવિધ પાસાઓને પ્રેમ ''શું નથી'' તેના પરથી સ્પષ્ટ કરી શકાય છે. હકારાત્મક લાગણીની અભિવ્યક્તિ (''પસંદ''ના વધારે સશક્ત સ્વરુપ તરીકે) પ્રેમ સામાન્યપણે [[ધિક્કાર]] ([[:en:hate|hate]]) (કે તટસ્થ [[ઉપેક્ષા]] ([[:en:apathy|apathy]]))થી વિપરીત છે; ઓછો કામુક અને વધારે સંવેદનશીલ સ્વરુપ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[વાસના]] ([[:en:lust|lust]])થી જુદો પડે છે અને રોમેન્ટિક અર્થો સાથેના આંતરવૈયક્તિક સંબધ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[મિત્રતા]] ([[:en:friendship|friendship]])થી અલગ પડે છે, તેમ છતાં ''પ્રેમ'' શબ્દની અન્ય વ્યાખ્યાઓ ચોક્કસ સંદર્ભોમાં ગાઢ મિત્રતાને લાગુ પડી શકે છે. જ્યારે અમૂર્તપણે ચર્ચવામાં આવે છે, ત્યારે ''પ્રેમ'' સામાન્યપણે આંતરવૈયક્તિક પ્રેમના સંદર્ભમાં વપરાય છે, એક એવો અનુભવ જે એક વ્યક્તિને બીજી વ્યક્તિ માટે થાય છે. પ્રેમમાં મોટે ભાગે પોતાની જાત સહિતની (જેમ કે. [[આત્મરતિવૃત્તિ]] ([[:en:narcissism|narcissism]])), કોઇ એક વ્યક્તિ કે ચીજ માટે કાળજી કે તેમાં ઓતપ્રોત થવાની લાગણી હોય છે.પ્રેમને સમજવામાં આંતર-સાંસ્કૃતિક મતભેદો ઉપરાંત પ્રેમ અંગેના વિચારો સમય સાથે પણ બદલાયા છે.કેટલાક ઇતિહાસકારો રોમેન્ટિક પ્રેમના આધૂનિક વિચારોને મધ્યયુગ પહેલાં કે પછીના રાજાશાહી યુરોપ જોડે સાંકળે છે, જોકે પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા રોમેન્ટિક આસક્તિ અગાઉ પણ હતી તેની ગવાહી પૂરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |title=પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા |access-date=2021-07-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930072056/http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |url-status=dead }}</ref> પ્રેમના સંકુલ અને અમૂર્ત ચરિત્રને કારણે, પ્રેમ અંગેની ચર્ચા મોટે ભાગે [[વિતંડાવાદી પિષ્ટપેષણ]] ([[:en:thought-terminating cliché|thought-terminating cliché]]) બનીને રહી ગઈ છે અને [[વર્જિલ]] ([[:en:Virgil|Virgil]])ની "પ્રેમ બધે વિજય મેળવે છે" થી માંડીને [[બિટલ્સ]] ([[:en:The Beatles|The Beatles]])ની "[[તમારે જરૂર છે બસ પ્રેમની]] ([[:en:All You Need is Love|All you need is love]])" જેવા પ્રેમ સંબંધિત સામાન્ય [[રુઢિપ્રયોગ]] ([[:en:proverb|proverb]]) અસ્તિત્વમાં છે. [[બર્ટ્રન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) પ્રેમને [[સાપેક્ષ મૂલ્ય]] ([[:en:relative value|relative value]])થી વિરુદ્ધ "નિરપેક્ષ મૂલ્ય"ની શરત તરીકે વર્ણવે છે. તત્ત્વચિંતક [[થોમસ જે ઉર્ડ|થોમસ જે ઉર્ડે]] ([[:en:Thomas Jay Oord|Thomas Jay Oord]]) જણાવ્યું હતું કે પ્રેમ કરવો એટલે "સાર્વત્રિક શુભને પ્રોત્સાહન આપવા બીજાને હેતુપુર્વક, સહાનુભૂતિપુર્વક પ્રતિસાદ પાઠવવો." == અવૈયક્તિક પ્રેમ == એક વ્યક્તિ દેશ, સિદ્ધાંત કે ઉદ્દેશને પ્રેમ કરે છે, એમ કહી શકાય, જો તે તેનું ખુબ ઉંચું મુલ્ય આંકતા હોય અને તેને ઊંડાણપૂર્વક પ્રતિબદ્ધ હોય.એ જ પ્રમાણે, અનુકંપાભરેલો આવેગ અને સ્વૈચ્છિક કાર્યકરોનો તેમના ધ્યેય માટેનો "પ્રેમ" આંતરવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી નહીં, બલકે [[પરોપકાર]] ([[:en:altruism|altruism]]) અને મજબૂત રાજકીય નિશ્ચયો સાથેના અવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી પણ ક્યારેક સર્જાય તેમ બની શકે.લોકો ભૌતિક ચીજો, પ્રાણીઓ કે પ્રવૃત્તિઓને પણ "પ્રેમ" કરી શકે છે, જો તેઓ પોતે આ બધી ચીજોમાં આસક્તિ ધરાવે કે તેમની સાથે તદ્રુપ થઈ જાય.જો જાતિય લાગણી પણ સંડોવાયેલી હોય, તો તે સ્થિતિને [[અપકામુકતા]] ([[:en:paraphilia|paraphilia]]) કહે છે.<ref>{{Citation | last = DiscoveryHealth | first = | title = Paraphilia | url = http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html | accessdate = 2007-12-16 | archivedate = 2007-12-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212105714/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html }}</ref> == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ એટલે માણસો વચ્ચેનો પ્રેમ.બીજી વ્યક્તિ માટે સીધી સાદી ''અભિરુચિ'' કરતા તે વધારે તાકતવર લાગણી છે. [[અસંતુષ્ટ પ્રેમ]] ([[:en:Unrequited love|Unrequited love]]) એટલે પ્રેમની એવી લાગણીઓ, જેમાં સામો પ્રતિભાવ મળતો નથી.આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ|iઆંતરવૈયક્તિક સંબંધો]] ([[:en:interpersonal relationships|interpersonal relationships]]) સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલો છે.આવો પ્રેમ કુટુંબના સભ્યો, મિત્રો અને દંપતિઓ વચ્ચે હોઈ શકે છે.પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ મનોવૈજ્ઞાનિક વિકારો છે, જેમ કે [[અતિકામુકતા]] ([[:en:erotomania|erotomania]]). સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન [[તત્ત્વજ્ઞાન]] ([[:en:philosophy|philosophy]]) અને [[ધર્મ]] ([[:en:religion|religion]])એ પ્રેમ નામની ઘટના પર સૌથી વધારે ચિંતન કર્યું છે.ગઈ સદીમાં આ વિષય પર [[મનોવિજ્ઞાન|મનોવિજ્ઞાને]]([[:en:psychology|psychology]]) પુષ્કળ લખ્યું છે.તાજેતરના વર્ષોમાં, [[ઉત્ક્રાંતિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન|ઉત્કાંન્તિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary psychology|evolutionary psychology]]), [[ઉત્કાંન્તિ વિષયક જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary biology|evolutionary biology]]), [[નૃવંશશાસ્ત્ર]] ([[:en:anthropology|anthropology]]), [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]]) અને [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]]) જેવા વિજ્ઞાનોએ પ્રેમની પ્રકૃતિ અને કામગીરીની સમજમાં વધારો કર્યો છે. === રાસાયણિક આધાર === [[ચિત્ર:Chemical basis of love.png|પ્રેમના રાસાયણિક આધાર અંગે સરળ દ્રષ્ટિબિંદુ]] {{main|Love (scientific views)}} જાતિય વૃત્તિના જૈવિક મોડેલ્સ પ્રેમને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]] ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા [[સસ્તન]] ([[:en:mammal|mammal]]) આવેગ તરીકે જુએ છે. <ref>{{cite book | last = Lewis | first = Thomas | coauthors = Amini, F., & Lannon, R. | title = A General Theory of Love | url = https://archive.org/details/generaltheoryof00lewi | publisher = Random House | year = 2000 |isbn=0375709223}}</ref>પ્રેમના વિષયના અગ્રણી નિષ્ણાત [[હેલન ફિશર (નૃંવશશાસ્ત્રી)|હેલન ફિશર]] ([[:en:Helen Fisher (anthropologist)|Helen Fisher]]) પ્રેમના અનુભવને અંશતઃ એકબીજાને સ્પર્શતા ત્રણ તબક્કાઓમાં વિભાજે છે, વાસના, આકર્ષણ અને આસક્તિ.વાસના લોકોને અન્યો સમક્ષ લાવે છે, રોમેન્ટિક આકર્ષણ લોકોને તેમની ઉર્જા સંવનન પર કેન્દ્રિત કરવા પ્રોત્સાહન આપે છે અને આસક્તિ જીવનસાથી (કે બાળક)ને બાળક ઉછરીને મોટું થાય ત્યાં સુધી સાંખી લેવાની શક્તિ આપે છે. [[વાસના]] ([[:en:Lust|Lust]]) [[સમાગમ|સંવનન]] ([[:en:mating|mating]])ને પ્રોત્સાહિત કરતી આવેગપુર્ણ જાતિય ઇચ્છા છે અને [[ટેસ્ટોસ્ટેરોન]] ([[:en:testosterone|testosterone]]) અને [[એસ્ટ્રોજન]] ([[:en:estrogen|estrogen]]) જેવા રસાયણોને લોહીમાં મોટા પ્રમાણમાં ઠાલવે છે. આ અસરો ભાગ્યે જ કેટલાક સપ્તાહો કે મહિનાઓ સુધી ટકે છે. [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ|આકર્ષણ]] ([[:en:Interpersonal attraction|Attraction]]) એ સંવનન માટે ચોક્કસ ઉમેદવાર માટેની સૌથી વધારે વૈયક્તિક અને રોમેન્ટિક ઇચ્છા છે, જે એક વૈયક્તિક સંવનન સ્વરુપ માટેની પ્રતિબદ્ધતા તરીકે વાસનામાંથી સર્જાય છે. [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]])માં તાજેતરમાં થયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લોકો પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે મગજ સતત [[ફેરોમોન્સ]] ([[:en:pheromones|pheromones]]), [[ડોપામાઇન]] ([[:en:dopamine|dopamine]]), [[નોરપનેફ્રીન]] ([[:en:norepinephrine|norepinephrine]]), અને [[સેરટોનિન]] ([[:en:serotonin|serotonin]]) સહિતના રસાયણોનો ચોક્કસ સમૂહ છોડે છે. આ રસાયણો [[એમ્ફટમીન]] ([[:en:amphetamine|amphetamine]])ની જેમ જ કામ કરે છે અને મગજના [[આનંદ કેન્દ્ર]] ([[:en:pleasure center|pleasure center]])ને ઉત્તેજિત કરે છે તેમ જ અન્ય આડ અસરો તરફ દોરી જાય છે, જેમ કે [[હ્રદયના ધબકારાનો દર|હ્રદયના ધબકારા]] ([[:en:heart rate|heart rate]]) વધવા, ભૂખ અને નિંદ્રા મરી જવી અને ઉત્તેજનાની તીવ્ર લાગણી થવી.સંશોધન દર્શાવે છે કે આ તબક્કો સામાન્યપણે દોઢથી ત્રણ વર્ષ ચાલે છે.<ref name="human">વિન્સ્ટન રોબર્ટ (2004)''માણસ''[[સ્મિથસોનીયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ([[:en:Smithsonian Institution|Smithsonian Institution]]).</ref> વાસના અને આકર્ષણના તબક્કાઓ કામચલાઉ ગણાતા હોવાથી, લાંબા ગાળાના સંબંધો માટે એક ત્રીજો તબક્ક જરૂરી મનાયો છે. [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:Attachment theory|Attachment]]) એક એવો [[માનવ અનુબંધ|અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|bonding]]) છે, જે ઘણા વર્ષો સુધી અને દાયકાઓ સુધી પણ ટકે તેવા સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપે છે. આસક્તિ સામાન્યપણે [[લગ્ન]] ([[:en:marriage|marriage]]) અને [[બાળકો]] ([[:en:children|children]]) જેવી પ્રતિબદ્ધતાઓ આધારિત હોય છે કે પછી સરખી રુચિ જેવી ચીજો જેવી પારસ્પરિક મિત્રતા પર આધારિત છે. તે ટુંકા ગાળાના સંબંધો કરતા પણ વધારે મોટા પ્રમાણમાં [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]) અને [[વેસોપ્રેસિન]] ([[:en:vasopressin|vasopressin]]) જેવા રસાયણોના ઊંચા સ્તરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref name="human"/> લોકો જ્યારે પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ]] ([[:en:nerve growth factor|nerve growth factor]]) (NGF) તરીકે ઓળખાતા પ્રોટીન અણુનું સ્તર ઊંચુ હોય છે, પરંતુ એક વર્ષ પછી તે અગાઉના સ્તરે પહોંચી જાય છે.<ref>ઇમેન્યૂએલ, ઇ, પોલિટી, પી, બિયાન્ચી, એમ, મિનોરેટી, પી, બર્ટોના, એમ અને ગેરોલ્ડી, ડી. (2005)”પ્રારંભિક તબક્કાના રોમેન્ટિક પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા પ્લાસ્મા ચેતા વૃદ્ધિ પરીબળ સ્તરોમાં થતો વધારો.” [http://www.biopsychiatry.com/lovengf.htm અમૂર્ત]. ''સાઇકોન્યૂરોએન્ડોક્રીનોલોજી'', સપ્ટે. 05.</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક આધાર === [[ચિત્ર:Sri Lankan woman and child.jpg|દાદી અને પૌત્ર<br />[[શ્રીલંકા]] ([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]]).|thumb]] {{further|[[Human bonding]]}} મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને ઇંદ્રિયગત અને સામાજિક ઘટના તરીકે વર્ણવે છે.[[માનસશાસ્ત્રી]]t ([[:en:Psychologist|Psychologist]]) [[રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગ|રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગે]] ([[:en:Robert Sternberg|Robert Sternberg]]) [[પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત]] ([[:en:triangular theory of love|triangular theory of love]]) ઘડી કાઢ્યો અને એવી દલીલ કરી હતી કે પ્રેમના ત્રણ અલગ ઘટકો છે, ઘનિષ્ટતા, પ્રતિબદ્ધતા અને આવેગ.ઘનિષ્ટતા એક એવું સ્વરુપ છે, જેમાં બે જણા તેમના રહસ્યો અને વ્યક્તિગત જીવનની વિવિધ વિગતોનું આદાન પ્રદાન કરે છે અને સામાન્યપણે મિત્રતા અને રોમેન્ટિક પ્રેમ સંબંધોમાં જોવા મળે છે. બીજી તરફ પ્રતિબદ્ધતા સંબંધો કાયમી રાખવાની અપેક્ષા છે. પ્રેમનું છેલ્લુ અને સૌથી સામાન્ય સ્વરુપ છે જાતિય આકર્ષણ અને આવેગઆવેગાત્મક પ્રેમ મોહ તેમ જ રોમેન્ટિક પ્રેમમાં દર્શાવાય છે.પ્રેમના તમામ સ્વરુપોને આ ત્રણ ઘટકોના અલગ અલગ સંયોજનો તરીકે જોવામાં આવે છે. અમેરિકી માનસશાસ્ત્રી [[ઝિક રુબિન]] ([[:en:Zick Rubin|Zick Rubin]]) ''પ્રેમ''ને [[સાઇકોમેટ્રિક્સ]] ([[:en:psychometrics|psychometrics]]) દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તેમનું કાર્ય જણાવે છે કે ત્રણ ઘટકો પ્રેમની રચના કરે છે, આસક્તિ, કાળજી અને ઘનિષ્ટતા.<ref>ઝિક રુબિન"મેઝરમેન્ટ ઓફ રોમાન્ટિક લવ." ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશલ સાઇકોલોજી'',16, 265–273, 1970</ref><ref>રુબિન ઝિક ''લાઇકિંગ એન્ડ લિવિંગઃ એન ઇન્વિટેશન ટુ સોશલ સાઇકોલોજી''ન્યૂ યોર્ક હોલ્ટ, રાઇનહાર્ટ એન્ડ વિન્સ્ટન, 1973</ref> [[ચિત્ર:Columpio Veracruz 059.jpg|thumb|ફ્રેટર્નલ લવ (પ્રીહિસ્ટોરિક કલ્ચર ફ્રોમ 250–900 A.D., ઓફ [[વાસ્ટેક]] ([[:en:Huastec|Huastec]]) ઓરિજિન). [[હેલેપે]] ([[:en:Xalapa|Xalapa]]), [[વેરક્રુઝ]] ([[:en:Veracruz|Veracruz]]), [[મેક્સિકો]] ([[:en:Mexico|Mexico]])માં . [[ન્યૂઝીયો દે એન્થ્રોપોલોજીયા દે હેલેપે|મ્યુઝિયમ ઓફ એન્થ્રોપોલોજી]] ([[:en:Museo de Antropología de Xalapa|Museum of Anthropology]]).]] ધન ભાર અને ઋણ ભાર એકબીજાને આકર્ષે છે, તેવી [[કુલમ્બનો નિયમ|કુલમ્બના નિયમ]] ([[:en:Coulomb's law|Coulomb's law]]) જેવા વિદ્યુત સિદ્ધાંતોના પગલે માનવ જીવનમાં પણ "વિરોધીઓ વચ્ચે આકર્ષણ" જેવા સામ્યો વિકસ્યા હતા.ગઈ સદીમાં, માનવ સંવનનની પ્રકૃતિ અંગે થયેલા સંશોધનોમાં સામાન્યપણે જણાયું છે કે જ્યારે ચરિત્ર અને વ્યક્તિત્વનો મુદ્દો આવે છે, ત્યારે આ સાચુ નથી, કેમ કે લોકો તેમના જેવા લોકોને પસંદ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. જોકે, પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થાઓ જેવા, કેટલાક અસામાન્ય અને ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં એવું જણાય છે કે માણસો તેમના જેવા ના હોય, તેવા (દા.ત. ઓર્થોગોનલ પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થા ધરાવતા) લોકોને પસંદ કરે છે, કારણ કે તેના કારણે એવું બાળક પેદા થશે, જે બંને દુનિયાના શ્રેષ્ઠ તત્વો ધરાવતું હોય.<ref>{{cite book | last = Berscheid | first = Ellen | coauthors = Walster, Elaine, H.| title = Interpersonal Attraction | url = https://archive.org/details/interpersonalatt0000elai | publisher = Addison-Wesley Publishing Co | year = 1969 | id = CCCN 69-17443 }}</ref>તાજેતરના વર્ષોમાં, [[માનવ અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|human bonding]])ના વિવિધ સિદ્ધાંતો વિકસ્યા છે, જેને આસક્તિ, બંધનો, અનુબંધો અને સ્નેહની પરિભાષામાં વર્ણવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક પાશ્ચાત્ય નિષ્ણાતો પરોપકાર અને આત્મરતિ, આ બે મુખ્ય ઘટકો અલગ પાડે છે.[[સ્કોટ પેક]] ([[:en:Scott Peck|Scott Peck]])ના સંશોધનોમાં આ દ્રષ્ટિબિન્દુ ડોકાય છે. વિનિયોજિત મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેમના કાર્યએ પ્રેમ અને અનિષ્ટની વ્યાખ્યાઓને ઊંડાણપુર્વક તપાસી હતી.પેક જણાવે છે કે પ્રેમ "બીજાની આધ્યામિત્ક વૃદ્ધિ માટેની નિસબત" અને સરળ આત્મરતિવૃત્તિનું સંયોજન છે. <ref name="peck">{{cite book | title=The Road Less Traveled | url=https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131 | isbn=0-671-25067-1 | last=Peck | first=Scott | publisher=Simon & Schuster | year=1978 | page=[https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131/page/169 169]}}</ref>આ સંયોજનમાં પ્રેમ એક ''પ્રવૃત્તિ'' છે, માત્ર લાગણી નહીં. [[ચિત્ર:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros.jpg|thumb|''સેક્રેડ લવ વર્સસ પ્રોફેઇન લવ'' (1602–03) દ્વારા [[જીયોવેની બેગ્લીઓની]] ([[:en:Giovanni Baglione|Giovanni Baglione]]).]] === વૈજ્ઞાનિક મોડેલ્સની સરખામણી === પ્રેમના જૈવિક મોડેલ્સ તેને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]]t ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા સસ્તનીય આવેગો તરીકે જુએ છે;{{Fact|date=April 2008}} જ્યારે મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટના તરીકે વધારે જુએ છે. બંને દ્રષ્ટિબિંદુઓમાં સંભવતઃ સત્યના અંશો છે.[[હોર્મોન|હોર્મોન્સ]] ([[:en:hormone|hormone]]) (જેવા કે [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]))[[ન્યૂરોટ્રોફિન્સ]] ([[:en:neurotrophins|neurotrophins]]) (જેવા કે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ|NGF]] ([[:en:Nerve Growth Factor|NGF]])) અને [[ફેરોમોન]] ([[:en:pheromone|pheromone]])ની પ્રેમ પર ચોક્કસપણે અસર પડે છે. અને લોકો પ્રેમમાં કઈ રીતે વિચારે છે અને વર્તે છે તેના પર તેમના પ્રેમ અંગેના વિચારોની અસર હોય છે. [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]])નું પરંપરાગત દ્રષ્ટિબિંદુ કહે છે, કે પ્રેમના બે મુખ્ય આવેગો છે, [[જાતિય આકર્ષણ]] ([[:en:sexual attraction|sexual attraction]]) અને [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:attachment theory|attachment]]).પુખ્ત લોકો વચ્ચેની આસક્તિ એ જ સિદ્ધાંતો પર કામ કરતી હોવાનું મનાય છે, જે એક બાળકને તેની માતા જોડે છે.પરંપરાગત મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રેમને [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ|મૈત્રીપુર્ણ પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) અને આવેગપુર્ણ પ્રેમનું મિશ્રણ ગણે છે.આવેગપુર્ણ પ્રેમ તીવ્ર ઝંખના છે અને તેમાં મોટે ભાગે [[માનસિક ઉત્તેજના|શારીરિક ઉત્તેજના]] ([[:en:physiological arousal|physiological arousal]]) (ટુંકા શ્વાસોશ્વાસ, હ્રદયના ઝડપી ધબકારા) જોવા મળે છે. જ્યારે [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) ઘનિષ્ટતાની લાગણી અને સ્નેહ છે, જેમાં શારીરિક ઉત્તેજના થતી નથી. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે પ્રેમથી પીડાતા લોકોના મગજના સ્કેન્સ માનસિક રોગથી પીડાતી વ્યક્તિઓના મગજના સ્કેન્સ જેવા હોય છે.મગજના જે વિસ્તારમાં પ્રેમને કારણે કામગીરી થાય છે, તે જ વિસ્તારમાં ભૂખ, તરસ અને ડ્રગ્સની તડપને કારણે પ્રવૃત્તિઓ સર્જાય છે.નૂતન પ્રેમ, તેથી સંભવિતપણે લાગણીમય હોવાના બદલે શારીરિક વધારે હશે.સમય જતાં. પ્રેમ પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ મંદ પડે છે અને મગજના વિવિધ વિસ્તારો સક્રિય થાય છે, પ્રાથમિકપણે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાઓને સંડોવતા વિસ્તારો.ચેતાવિજ્ઞાની [[એન્ડ્રુ ન્યુબર્ગ]] ([[:en:Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]]) સૂચવે છે કે, પ્રેમ પરત્વેનો આ પ્રતિભાવ ડ્રગ્સના જેવો જ છે, કારણ કે પ્રેમ વિના માનવજાતિ મરી જ જાય. == સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ઇરાની === ::::''આટલા બધા સમય પછી પણ'' ::::''સૂર્ય ક્યારેય પૃથ્વીને કહેતો નથી, "તું મારી ઋણી છું."'' ::::''જુઓ આવા પ્રેમ સાથે શું ઘટે છે!'' ::::—''તે આખા આકાશને અજવાળે છે.''(હાફિઝ) [[રૂમી]], [[હાફિઝ]] ([[:en:Hafez|Hafez]]) અને [[સાદી (કવિ)|સાદી]] ([[:en:Saadi (poet)|Sa'di]]) ફારસી સંસ્કૃતિ અને ભાષામાં આવેગ અને પ્રેમની રજૂઆતનાં નાયકો છે.પ્રેમ માટેનો ઇરાની શબ્દ ''ઇશ્ગ'' છે, જે અરબી ''ઇશ્ક'' પરથી આવ્યો છે.ઇરાની સંસ્કૃતિમાં દરેક વસ્તુ પર પ્રેમ છવાયેલો છે અને પ્રેમાળ મિત્રો અને કુટુંબ, પતિઓ અને પત્નીઓ, બધું પ્રેમ માટે જ છે. અને છેલ્લે દિવ્ય પ્રેમ તરફ જાય છે, જે જીવનનો અંતિમ હેતુ છે.સાતસો વર્ષ પહેલાં સાદીએ લખેલું, ::::''આદમના બાળકો એક જ શરીરના અંગો છે'' ::::''એક જ અંશમાંથી પેદા થયા છે.'' ::::''જ્યારે સમયની આફત એક અંગને અસર કરે'' ::::''બીજા અંગો ચેનથી બેસી ના શકે'' ::::''જો તમને બીજાની મુશ્કેલીઓ માટે સહાનુભૂતિ ના હોય, તો'' ::::''તમે "માણસ" કહેવડાવવાને લાયક નથી.'' === ચીની અને સંબંધિત સંસ્કૃતિઓ === [[ચિત્ર:Love_zh.svg|thumb|પ્રેમ માટેનો પરંપરાગત [[ચીની શબ્દો|ચીની શબ્દ]] ([[:en:Chinese character|Chinese character]]) (愛) સ્વીકાર, લાગણી કે આકલનની અંદર (મધ્યમાં) એક [[હ્રદય]] ([[:en:heart|heart]])નો બનેલો છે, જે મોહક લાગણી દર્શાવે છે.]] વર્તમાન [[ll|ચીની]] ([[:en:ll|Chinese]]) ભાષા અને [[ચીની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Chinese culture|culture]])માં પ્રેમના વિચાર માટે કેટલાક પદો કે મૂળ શબ્દો વપરાયા છે. * તે [[ક્વિન્ગ]] ([[:en:Qing|Qing]]) રાજાના નામનો પ્રથમ શબ્દ હતો. * ''એઇ'' (愛) ક્રિયાપદ તરીકે વપરાય છે, (દા.ત., ''વો એઇ ની'', "હું તને પ્રેમ કરું છું") કે નામ તરીકે, ખાસ કરીને ''એઇપિંગ'' (愛情)માં, "પ્રેમ" કે "રોમાન્સ." છેક 1949થી [[ચીનની મુખ્યભૂમિ|ચીનની મુખ્ય ભૂમિ]] ([[:en:mainland China|mainland China]])માં, પતિ અને પત્ની માટેના અલગ શબ્દો પર ભાર મુકવામાં આવતો નહોતો, તેના બદલે જીવનસાથી માટે ''[[wikt:airen|એઇરેન]]'' (愛人, મૂળે "પ્રેમી," અથવા સાહિત્યિક રીતે, "પ્રેમી વ્યક્તિ") મુખ્ય શબ્દ વપરાયો છે. આ શબ્દ એક સમયે નકારાત્મક અર્થ ધરાવતો હતો, જે હજુ પણ [[તાઇવાન|તાઇવાન]] ([[:en:Taiwan|Taiwan]])માં પ્રચલિત છે. * ''લીયાન'' (戀) શબ્દ સામાન્યપણે એકલો વપરાતો નથી, પરંતુ 談戀愛, ''તાન લીયાન એઇ'', જેમાં ''એઇ'' પણ છે, એટલે "પ્રેમમાં હોવું" , "પ્રેમી" (戀人, ''લીયાનરેન'') કે "સમલૈંગિકતા" (同性戀, ''તોન્ગઝિન્ગલીયાન'') જેવા શબ્દોના ભાગરુપે વપરાય છે, * ''ક્વિન્ગ'' (情), નો સામાન્ય અર્થ થાય છે "લાગણી" કે "સંવેદન," મોટે ભાગે "પ્રેમ"ને અલગ શબ્દોથી દર્શાવે છે.તે શબ્દ ''ઇક્વિન્ગ'' (愛情)માં આવે છે, "પ્રેમી" માટેનો શબ્દ છે ''કિનરેન'' (情人) [[કન્ફ્યુશીયસવાદ]] ([[:en:Confucianism|Confucianism]])માં ''લીયાન'' એટલે ગુણિયલ દયાળુ પ્રેમતમામ માણસોએ લીયાનનું આચરણ કરવું જોઇએ અને નૈતિક જીવન જીવવું જોઇએ.ચીની તત્ત્વચિંતક [[મોઝી|મોઝિ]] ([[:en:Mozi|Mozi]])એ કન્ફ્યુશીયસના ''લીયાન''ના પ્રત્યાઘાતરુપે ''એઇ'' (愛)નો વિચાર આપ્યો હતો.''[[મોહિવાદ]] ([[:en:Mohism|Mohism]])માં એઇ'' એટલે કોઈ પણ જાતની વળતા પ્રતિભાવની અપેક્ષા વિના તમામ લોકો માટેનો વૈશ્વિક પ્રેમ, માત્ર મિત્રો કે કુટંબ માટેનો નહીં.ઉડાઉપણા અને આક્રમક યુદ્ધ એ ''એઇના'' વિરોધી છે.મોઝિના વિચાર અસરકારક હતા, તેમ છતાં મોટા ભાગના ચીની લોકો કન્ફ્યુશીયસના શબ્દ ''લીયાન''ને પ્રેમનો પર્યાય સમજે છે. ''ગેન્ગક્વિન્ગ'' (感情) એટલે સંબંધની લાગણી, [[સહાનુભૂતિ]] ([[:en:empathy|empathy]]) સાથે કૈંક સરખાપણું ધરાવતો શબ્દ.એક વ્યક્તિ અન્યની મદદ કરીને કે કાર્ય કરીને અને અન્ય વ્યક્તિ કે કોઈ પણ ચીજ પરત્વે લાગણીસભર દ્વારા સિદ્ધ કરેલા સારા ''ગેન્ગક્વિન્ગ''ના નિર્માણ દ્વારા પ્રેમને વ્યક્ત કરી શકે છે. ''[[યુઆનફેન|યુઆફેન]] ([[:en:Yuanfen|Yuanfen]])'' (緣份) પ્રારબ્ધોનું જોડાણ છે.અર્થપુર્ણ સંબંધને મોટે ભાગે નિર્ભર મજબૂત ''યુઆફેન'' તરીકે જોવામાં આવે છે. તે સંયોગ જેવો જ અર્થ ધરાવે છે.અંગ્રેજીમાં આના જેવો જ વિચાર છે, "ધે વેર મેઇડ ફોર ઇચ અધર," "ફેઇટ," કે "ડેસ્ટિની." ''ઝાઓલીયાન'' ([[સરળ ચીની ભાષા|સરળ શબ્દોમાં]] ([[:en:Simplified Chinese|Simplified]]): 早恋, [[પરંપરાગત ચીની|પરંપરાગત]] ([[:en:Traditional Chinese|Traditional]]): 早戀, [[પીનયીન]] ([[:en:pinyin|pinyin]]): ''ઝાઓલીયાન''), સાહિત્યિક રીતે "પ્રારંભિક પ્રેમ." બાળકો કે કિશોરોમાં રંગદર્શી લાગણીઓ કે આસક્તિ માટે વારંવાર વપરાતો સાંપ્રત શબ્દ છે.''ઝાઓલીયાન'' કિશોર વયના બોયફ્રેન્ડ અને ગર્લફ્રેન્ડ વચ્ચેના સંબંધોનું તેમ જ પ્રારંભિક કિશોરાવસ્થા કે બાળપણના "[[લિમરન્સ|આકર્ષણ]] ([[:en:Limerence|crush]])"નું વર્ણન કરે છે, આ વિચાર હાલની ચીની સંસ્કૃતિમાં પ્રવર્તતી માન્યતા દર્શાવે છે. તે પ્રમાણે, યુવાનોએ તેમના અભ્યાસની માગ પ્રમાણે (ચીનની અત્યંત સ્પર્ધાત્મક શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં આ ખાસ સાચુ છે) રોમાન્ટિક સંબંધોમાં પડવું જોઇએ નહીં, નહીંતર ભવિષ્યમાં સફળતા માટેની તકો રોળાઈ જશે. આ ઘટનાની વ્યાપકતા તેમ જ વિદ્યાર્થીઓ માટે તેના જોખમો અને વાલીઓની દહેશતોની વિગતો વર્ણવતા સમાચારો ચીની અખબારો અને અન્ય માધ્યમોમાં જોવા મળ્યા છે. === જાપાની === [[જાપાની બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Japanese Buddhism|Japanese Buddhism]])માં ''એઇ'' (愛) એટલે તીવ્ર કાળજીભર્યો પ્રેમ અને બૂનિયાદી ઇચ્છા.તે સ્વાર્થીપણા કે સ્વાર્થહીનતા અને બુદ્ધતા તરફ વિકસી શકે છે. ''[[એમી]] ([[:en:Amae|Amae]])'' (甘え), એક જાપાની શબ્દ, જેનો અર્થ થાય છે, લાડભરી નિર્ભરતા. તે જાપાનમાં બાળ ઉછેરનો ભાગ છે.જાપાની માતાઓ તેમના બાળકોને આંલિગન કરે અને લાડ કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જ્યારે બાળકો તેમની માતાઓને વળગી રહે અને સેવા કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. કેટલાક [[સમાજશાસ્ત્રી]] ([[:en:sociologist|sociologist]])ઓએ સૂચવ્યું છે કે પાછલા જીવનમાં જાપાનીઓના સામાજિક આદાન પ્રદાનો માતા અને બાળકની એમીના સિદ્ધાંત આધારિત છે. === પ્રાચીન ગ્રીક === [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]] ([[:en:Greek language|Greek]]) લોકો પ્રેમ શબ્દ જેમાં વપરાય છે તેવા [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|કેટલાક અર્થો]] ([[:en:Greek words for love|several different senses]])માં ભેદ પાડે છે. દાખલા તરીકે, પ્રાચીન ગ્રીકો પાસે ''ફિલિયા'', ''ઇરોસ'', ''અગાપે'', ''સ્ટોર્જ'', અને ''ઝેનીયા'' જેવા શબ્દો છે.જોકે, અન્ય ભાષાઓની જેમ ગ્રીકમાં પણ આ શબ્દોના અર્થોને અલગ પાડવા ઐતિહાસિક રીતે મુશ્કેલ બન્યું છે. એ જ સમયે, [[બાઇબલ]] ([[:en:Bible|Bible]])ના પ્રાચીન ગ્રીક લખાણમા [[ક્રિયાપદ]] ([[:en:verb|verb]]) ''અગાપે'' એ ''ફિલીયો'' જેવા જ અર્થો ધરાવે છે. આધુનિક ગ્રીકમાં ''[[અગાપે]] ([[:en:Agapē|Agape]])'' ({{polytonic|ἀγάπη}} ''agápē'') એટલે ''પ્રેમ'' ગ્રીકમાં ''સ'અગાપો'' એટલે ''હું તને પ્રેમ કરું છું ''અગાપો'' શબ્દ એ ક્રિયાપદ ''હું પ્રેમ કરું છું'' છે.તે ''ઇરોસ''થી સૂચવાતા શારીરિક આકર્ષણના બદલે સામાન્યપણે નિર્મળ, પ્રેમના આદર્શ સ્વરુપ તરફ નિર્દેશ કરે છે. જોકે, ''અગાપે''ના કેટલાક અર્થો એવા છે જે ''ઇરોસ''ના અર્થમાં વપરાયા હોય. તેનો "આત્માના પ્રેમ" તરીકે પણ અનુવાદ થતો રહ્યો છે. ''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|Eros]])'' ({{polytonic|ἔρως}} ''érōs'') એટલે, ઇંદ્રિયગત ઇચ્છા અને ઝંખના સાથેનો આવેગપૂર્ણ પ્રેમ.ગ્રીક શબ્દ''એરોટા'' એટલે ''પ્રેમમાં''.[[પ્લેટો]] ([[:en:Plato|Plato]])એ તેની પોતાની વ્યાખ્યા સુધારીપ્રારંભમાં ઇરોસ એક વ્યક્તિ માટે અનુભવાય છે, તેમ છતાં અવલોકન સાથે તે વ્યક્તિના સૌંદર્યની સ્વીકૃતિ બને છે કે પછી સૌંદર્યની પોતાની સ્વીકૃતિ બને છે. ઇરોસ સૌંદર્યના આત્મીય પુનઃપ્રાપ્ત જ્ઞાનમાં મદદ કરે છે અને આધ્યાત્મિક સત્યની સમજમાં ફાળો આપે છે. પ્રેમીઓ અને તત્ત્વચિંતકો બધા જ ઇરોસ દ્વારા સત્યને પામવા પ્રેરાયા છે. કેટલાક અનુવાદો તેને "શરીરનો પ્રેમ" ગણે છે. ''[[ફિલીયા|ફિલિઆ]] ([[:en:Philia|Philia]])'' ({{polytonic|φιλία}} ''philía''),એ [[એરિસ્ટોટલ|એરિસ્ટોટલ દ્વારા]] ([[:en:Aristotle|Aristotle]]).વિકસાવાયેલા આવેગહીન,ગુણિયલ પ્રેમની સંકલ્પના છે.તેમાં મિત્રો, કુટુંબ અને સમાજ તરફની વફાદારી નો સમાવેશ થાય છે અને ગુણ, સમાનતા અને પરિચિતતા આવશ્યક છે.ફિલીયા વહેવારુ કારણોથી પ્રેરિત હોય છે. બેમાંથી એક કે બંને વ્યક્તિઓને સંબંધનો ફાયદો થાય છે.તેનો અર્થ "મનનો પ્રેમ" એવો પણ થાય છે. ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:Storge|Storge]])'' ({{polytonic|στοργή}} ''storgē'' ''[[ઝેનીયા (ગ્રીક)|ઝેનીયા]] ([[:en:Xenia (Greek)|Xenia]])'' (ξενία ''xenía'') એટલે આતિથ્ય. પ્રાચીન ગ્રીકમાં અત્યંત મહત્વની પ્રથા હતી.તે યજમાન અને તેના મહેમાનો વચ્ચેની લગભગ કર્મકાંડ પ્રકારની મિત્રતા હતી, જેઓ અગાઉ એકબીજા માટે તદ્દન અજાણ્યા હોઇ શકે.યજમાન મહેમાનને જમાડતા અને આશરો આપતાં, બદલામાં મહેમાને માત્ર કૃતજ્ઞતાથીચુકવણી કરવાની અપેક્ષા રહેતી.આનું મહત્વ સમગ્ર [[ગ્રીક દંતકથા]] ([[:en:Greek mythology|Greek mythology]])માં, ખાસ કરીને હોમરના ''[[ઈલિયડ]] ([[:en:Iliad|Iliad]])'' અને ''[[ઓડિસી]] ([[:en:Odyssey|Odyssey]])''માં જોઇ શકાય છે. === તૂર્કી (શમન અને ઈસ્લામી) === તૂર્કીમાં "પ્રેમ" શબ્દના કેટલાક અર્થો છે. કોઈ વ્યક્તિ ઈશ્વર, વ્યક્તિ,માતા પિતા કે કુટુંબને પ્રેમ કરી શકે છે.પરંતુ, તે વ્યક્તિ એક જ વિજાતિય વ્યક્તિને પ્રેમ કરી શકે છે, જેને તેઓ "અશ્ક " કહે છે.''તૂર્કીમાં આજે પણ [[ઈશ્ક|અશ્ક]] ([[:en:Ishq|Aşk]])'' શબ્દ ''પ્રેમ કરવા'' માટેની લાગણી છે.તૂર્ક લોકો આ શબ્દને તેમના રોમેન્ટિક પ્રેમાલાપોમાં રોમાન્ટિક કે જાતિય અર્થમાં પ્રયોજે છે.જો કોઈ તૂર્ક એમ કહે કે તે કોઇના અશ્કમાં છે, તો તે કોઈ વ્યક્તિના તેના માતાપિતા માટેના પ્રેમ જેવો પ્રેમ નથી, તે માત્ર એક જ વ્યક્તિ માટેનો પ્રેમ છે અને તે અત્યંત ખેચાણ દર્શાવે છે. આ શબ્દ તૂર્કી ભાષાઓ, જેવી કે કઝાખ (ғашық)માં પણ સામાન્ય છે. === પ્રાચીન રોમન (લેટિન) === લેટિન ભાષામાં અંગ્રેજી ભાષાના "પ્રેમ" જેવા ઘણાં ક્રિયાપદો છે. ઇટાલી ભાષામાં આજે પણ ''પ્રેમ કરવો'' એના માટેનો મૂળ શબ્દ છે ''અમેરે''રોમનો તેને સ્નેહના અર્થમાં તેમ જ રોમાન્ટિક કે જાતિય બંને અર્થમાં વાપરતા હતા.આ ક્રિયાપદ પરથી આવ્યો શબ્દ ''એમેન્સ'' - પ્રેમી, એમેટર, વ્યવસાયિક પ્રેમી, મોટે ભાગે વાસનાના વધારાના અર્થ સાથેનો શબ્દ. અને બીજો શબ્દ બન્યો ''એમિકા'', એટલે અંગ્રેજી અર્થમાં ગર્લફ્રેન્ડ. મોટે ભાગે ખરાબ અર્થમાં એક વૈશ્યા માટે પણ વપરાય છે. તેને સંબંધિત નામ છે ''એમોર'', જે બહુવચનમાં પણ વપરાય છે. તેનો અર્થ થાય છે પ્રેમ પ્રકરણો કે જાતિય સાહસો.એ જ મૂળ ''એમિકસ'' પણ આપે છે, તેનો અર્થ છે "મિત્ર" અને ''એમિશીયા'' એટલે "મિત્રતા" (મોટે ભાગે પારસ્પરિક લાભ આધારિત અને ક્યારેક "ઋણ" કે "અસર"ની વધારે નજીક છે.)સિસેરોએ એક ગ્રંથ લખ્યો. તેનું નામ હતું ''મિત્રતા અંગે'' (''દી અમિશીયા''). તે આ જ વિચારને લંબાણપુર્વક ચર્ચે છે.ઓવિડે ડેટિંગ માટેની ગાઇડ લખી. તેનું નામ હતું [[પ્રેમની કળા|''અર્સ અમેટોરીયા'']] ([[:en:Art of Love|''Ars Amatoria'']]) (''પ્રેમની કળા''). તેમાં લગ્નબાહ્ય સંબંધોથી માંડીને અતિ-સંરક્ષાત્મક વાલીઓ સહિતની તમામ બાબતો ઉંડાણપુર્વક ચર્ચવામાં આવી છે. આ ચિત્ર થોડું સંકુલ બને છે, કેમ કે લેટિન ક્યારેક શબ્દ ''અમેરી'' વાપરે છે, જ્યારે અંગ્રેજી માત્ર કહેશે, ''પસંદ કરવું''.આ વિચાર, જોકે, લેટિનમાં ''પ્લેસીયરી'' કે ''ડીલેક્ટેરી''થી વધારે સામાન્યપણે વ્યક્ત કરાયો છે. આ શબ્દો લોકબોલીમાં વધારે પ્રયોજાયા છે અને ડીલેક્ટેરી કેટુલસની પ્રેમ કવિતામાં વારંવાર વપરાયો છે. ''[[ડિલિગર]] ([[:en:Diligere|Diligere]])''નો અર્થ મોટે ભાગે "ના માટે સ્નેહ રાખવો", "આદર કરવો" છે, અને ભાગ્યે જ રોમેન્ટિક પ્રેમ માટે વપરાયો છે. આ શબ્દ બે પુરૂષ વચ્ચેની મૈત્રી દર્શાવવા માટે યોગ્ય રહેશેસંબંધિત નામ ''ડિલિજન્શીયા''જોકે, સતત પ્રયત્ન કે કાળજીનો અર્થ ધરાવે છે. અને ક્રિયાપદ સાથે શબ્દાર્થ સંબંધી ઓછો નાતો ધરાવે છે. ''[[ઓબ્ઝર્વરી]] ([[:en:Observare|Observare]])'' એ ''ડિલિગર''નો પર્યાય છે. અંગ્રેજી સાથે સમાનતા હોવા છતાં આ ક્રિયાપદ અને સંબંધિત નામ ''ઓબ્ઝર્વેન્શીયા''મોટે ભાગે " આદર" કે " સ્નેહ" દર્શાવે છે. ''[[સખાવત (ગુણ)|કેરિતાસ]] ([[:en:Charity (virtue)|Caritas]])'' શબ્દ ખ્રિસ્તી બાઇબલના લેટિન અનુવાદમાં વપરાયો છે, તેનો અર્થ થાય છે "સખાવતી પ્રેમ". આ અર્થ જોકે, પ્રશિષ્ટ પેગન (મૂર્તિપૂજક) રોમન સાહિત્યમાં જોવા મળતો નથી.તે ગ્રીક શબ્દના સંકલિત પાઠમાંથી ઉદ્ભવ્યો હોવાથી તેને સંબંધિત કોઈ ક્રિયાપદ નથી. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ખ્રિસ્તી === પ્રેમ ઈશ્વરમાંથી આવ્યો છે તેવી ખ્રિસ્તી સમજ છે.સ્ત્રી અને પુરૂષનો પ્રેમ (ગ્રીકમાં ''ઇરોસ'') અને અન્યો માટેનો નિસ્વાર્થી પ્રેમ (''અગાપે'')ને મોટે ભાગે અનુક્રમે ઉર્ધ્વગામી અને અધોગામી પ્રેમ તરીકે વિરોધાભાસી ચીતર્યા છે, પરંતુ છેવટે તો બંને એક જ ચીજ છે.<ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-caritas-est_en.html પોપ બેનેડિક્ટt XVI, પેપલ એનસાઇક્લિકલ, ડીયસ કેરિતાસ એસ્ટ.]</ref> ખ્રિસ્તી વર્તૂળોમાં "પ્રેમ" માટે વારંવાર વપરાતાં ગ્રીક શબ્દો ઘણાં છે. * ''[[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં [[અગાપે]] ([[:en:Agape|Agape]])''. ''[[અગાપે|અગાપ]] ([[:en:Agape|agapē]])''એટલે સખાવતી, નિસ્વાર્થ, પરોપકારી અને બિનશરતીતે પૈતૃક પ્રેમ છે, વિશ્વમાં ભલાઈના સર્જનહાર તરીકે તેને જોવામાં આવે છે. આ રીતે [[ઇશ્વર]] ([[:en:God|God]]) માનવજાતને પ્રેમ કરતા જોવામાં આવે છે. એક એવો પ્રેમ જે ખ્રિસ્તીઓ એકબીજાને કરવાની ઇચ્છા સેવે છે. * ''ફિલિઓ''નો ઉપયોગ ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટમાં પણ થયો હતો,''ફિલિઓ'' એ કોઈક પ્રસન્નતાપૂર્ણ ઘટના પ્રત્યેનો માનવીય પ્રતિભાવ છે.તે "ભ્રાતૃપ્રેમ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[પ્રેમ #પ્રાચીન ગ્રીક|પ્રેમ માટેના ગ્રીક ભાષાના બે અન્ય શબ્દો]] ([[:en:Love#ancient greek|words for love in the Greek language]])''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|eros]])'' (જાતિય પ્રેમ) અને ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:storge|storge]])'' (બાળક અને માતાપિતા વચ્ચેનો પ્રેમ) ક્યારેય [[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં વપરાયા નહોતા. [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તીઓ]] ([[:en:Christianity|Christians]]) માને છે કે, ''તમારા સંપુર્ણ હ્રદય, દિમાગ અને શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેમ કરો'' અને ''તમારા [[પડોશી|પડોશીને]] ([[:en:neighbor|neighbor]]) તમારી જાત જેટલો'' પ્રેમ કરો, આ બે જીવનની સૌથી મહત્વની ચીજો છે. (યહુદી[[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]])નો સૌથી મહાન આદેશ, [[જિસસ|જીસસ]] ([[:en:Jesus|Jesus]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે; cf.[[માર્કની સુવાર્તા]] ([[:en:Gospel of Mark|Gospel of Mark]]) પ્રકરણ 12, પંક્તિઓ 28–34).[[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇને]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) જ્યારે "''લવ ગોડ, એન્ડ ડુ એઝ ધાઉ વિલ્ટ''" લખ્યું, ત્યારે આ સમીક્ષા કરી. [[અપોસલ પોલ]] ([[:en:The Apostle Paul|The Apostle Paul]]) પ્રેમને સૌથી મોટા ગુણ તરીકે ગણાવે છે.પ્રખ્યાત કવિતા [[કરીન્થિયન્સમાં ઈસુના શિષ્યનો પ્રથમ પત્ર|1 કોરીન્થિયન્સ]] ([[:en:First Epistle to the Corinthians|1 Corinthians]]), માં પ્રેમને વર્ણવતાં તેઓ લખે છે કે,''"પ્રેમ સહનશીલ છે, પ્રેમ માયાળુ છે.તે ઈર્ષા કરતો નથી,બડશ મારતો નથી,તે અભિમાની નથી.તે રૂક્ષ નથી,સ્વાર્થી નથી,સરળતાથી ગુસ્સે થતો નથી, તે ભૂલોનો હિસાબ રાખતો નથી.પ્રેમ દુષ્ટતામાં આનંદ માણતો નથી, પણ સત્યથી આનંદીત થાય છે. તે હંમેશા રક્ષણ કરે છે, વિશ્વાસ રાખે છે, આશા રાખે છે અને સાચવે છે.''([[1 કરીન્થિયન્સ|1 કર.]] ([[:en:1 Corinthians|1 Cor.]]) [[અપોસલ જ્હોન|અપોસલ જ્હોને]] ([[:en:John the Apostle|The Apostle John]]) લખ્યું હતું કે,'' "પ્રભુ વિશ્વને એટલું ચાહતા હતાં કે તેઓએ પોતાનો એકનો એક પુત્ર આપી દીધો, જેથી જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હોય તે નાશ ન પામે પણ શાશ્વત જીવન જીવે.પ્રભુએ પોતાના પુત્રને પૃથ્વી પર વિશ્વને વખોડવા નહોતો મોકલ્યો,પણ તેના દ્વારા વિશ્વને બચાવવા મોકલ્યો હતો.જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હતો તે વખોડાયો નહીં, પણ જેને તેમનામાં વિશ્વાસ ન હતો તે વખોડાયો, કારણકે તેને ઇશ્વરના એકના એક પુત્રમાં વિશ્વાસ ન હતો. ''([[જ્હોનની સુવાર્તા|જ્હોન]] ([[:en:Gospel of John|John]]) 3:16–18, [[એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) જ્હોને પણ લખ્યું હતું કે ''"પ્રેમ પ્રભુમાંથી જન્મે છે આથી પ્રિય મિત્રો, પરસ્પર પ્રેમ કરો. દરેક જેઓ પ્રેમ કરે છે તેઓ પ્રભુમાંથી જનમ્યા છે અને પ્રભુને જાણે છે.જેઓ પ્રેમ કરતા નથી તેઓ પ્રભુને જાણતાં નથી, કારણકે પ્રભુ પ્રેમ છે.''([[1 જ્હોન|1 જ્હોન]] ([[:en:1 John|1 John]]) 4:7–8, [[એનઆઈવી|એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) [[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇન]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) કહે છે કે પ્રેમ અને વાસના વચ્ચેના ફરકને ઉકેલવાની વ્યક્તિમાં ક્ષમતા હોવી જ જોઇએ.સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, વાસના અતિ વિલાસ છે, પરંતુ પ્રેમ કરવો અને પ્રેમ પામવો, એ તેમણે પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન ઇચ્છ્યું છે.તેણે એવું પણ કહ્યું કે ''“હું પ્રેમના પ્રેમમાં હતો.”''છેલ્લે, તેઓ પ્રેમમાં પડ્યા અને પ્રભુનો પ્રેમ પામ્યા.સંત ઓગસ્ટાઇન કહે છે કે, તમને સાચો અને સંપુર્ણ પ્રેમ માત્ર ઇશ્વર જ કરી શકે છે, કારણ કે માણસ સાથેનો પ્રેમ ''“ઇર્ષા, શંકા, ભય, ગુસ્સો અને લાલસા” જેવી ભૂલો માટે મોકળાશ પૂરી પાડે છે.''સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઇશ્વરને પ્રેમ કરવો, એટલે ''“એ શાંતિને હાંસલ કરવી જે તમારી પોતાની છે.”''(સેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સ) ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રીઓ]] ([[:en:Theology|theologians]]) પ્રેમના સ્રોત તરીકે ઇશ્વરને જુએ છે, જેનું પ્રતિબિંબ માણસોમાં અને તેમના પોતાના પ્રેમાળ સંબંધોમાં પડે છે.પ્રભાવક ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મચિંતક]] ([[:en:Theology|theologian]])[[સી એસ લુઈસ|સી એસ લુઈસે]] ([[:en:C.S. Lewis|C.S. Lewis]])''[[ધ ફોર લવ્સ]] ([[:en:The Four Loves|The Four Loves]])''.નામની પુસ્તક લખી. [[બેનેડિક્ટ સોળમો|બેનેડિક્ટ સોળમા]] ([[:en:Benedict XVI|Benedict XVI]])એ"[[દેઅસ કરિતાસ એસ્ટ|ઈશ્વર એ પ્રેમ છે.]] ([[:en:Deus caritas est|God is love]])." એવો તેમનો પહેલો પરિપત્ર લખ્યોતેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રેમરૂપ ઇશ્વરની છાયામાંથી રચાયેલો માણસ પોતાની જાત ઇશ્વરને અને અન્યોને ([[અગાપે]] ([[:en:agape|agape]]))સોંપવા તેમ જ પ્રતિભાવરૂપે (ઇરોસ) ઇશ્વરના પ્રેમને પ્રાપ્ત કરીને અને અનુભવીને પ્રેમ કરવા માટે સક્ષમ છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, પ્રેમનું જીવન [[કલકત્તાના ટેરેસા]] ([[:en:Teresa of Calcutta|Teresa of Calcutta]]) અને [[પવિત્ર વર્જિન મેરી]] ([[:en:Blessed Virgin Mary|Blessed Virgin Mary]]) જેવા સંતોના જીવન જેવું હોય છે અને જો ખ્રિસ્તીઓ એમ માનતા હોય, કે ઇશ્વર તેમને ચાહે છે, તો તેમણે આ દિશામાં જવું જોઇએ.<ref name="vatican1"/> === બૌદ્ધ === [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Buddhism|Buddhism]])માં, ''[[કામ]] ([[:en:Kāma|Kāma]])'' એટલે ઇન્દ્રિયગત, જાતિય પ્રેમ.તે સ્વાર્થી હોવાથી [[પ્રબુદ્ધતા (બૌદ્ધ ધર્મ)|પ્રબુદ્ધતા]] ([[:en:enlightenment (Buddhism)|enlightenment]])ના માર્ગમાં એક અવરોધ છે. ''[[કરુણા]] ([[:en:Karuṇā|Karuṇā]])'' એ અનુકંપા અને દયા છે, જે બીજાનાં દુઃખ ઘટાડે છે.એ ડહાપણની પૂરક અને પ્રબુદ્ધતા માટે આવશ્યક છે. ''[[અદ્વેષ]] ([[:en:Adveṣa|Adveṣa]])'' અને ''[[મૈત્રી]] ([[:en:metta|maitrī]])'' દયાળુ પ્રેમ છે.આ પ્રેમ બિનશરતી છે અને તેમાં નોંધપાત્ર સ્વ-સ્વીકૃતિની જરૂર પડે છે.આ સામાન્ય પ્રેમ કરતા એકદમ જુદો છે. સામાન્ય પ્રેમ એટલે આસક્તિ અને સેક્સ. તે સ્વ-હિત સિવાય ભાગ્યે જ જન્મે છે. જ્યારે બૌદ્ધ ધર્મમાં તેનો સંદર્ભ વૈરાગ્ય અને અન્ય લોકોના કલ્યાણમાં નિસ્વાર્થી રસ સાથે છે. મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મમાં [[બોધિસત્વ]] ([[:en:Bodhisattva|Bodhisattva]])ના આદર્શમાં પીડાતા જગતનો બોજો ઉઠાવવા વ્યક્તિના સંપુર્ણ ત્યાગની વાત છે.બોધિસત્વનો માર્ગ લેવા માટેની સૌથી સશક્ત પ્રેરણા છે તમામ સજીવો માટેના નિસ્વાર્થી અને પરોપકારી પ્રેમ સાથે મોક્ષનો વિચાર. === ઈન્ડીક અને હિન્દુ === હિન્દુ ધર્મમાં ''[[કામ]] ([[:en:kāma|kāma]])'' એટલે આનંદદાયી, જાતિય પ્રેમ. ભગવાન [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]]) તેની સદેહ અભિવ્યક્તિ છે.ઘણી હિન્દુ શાળાઓ માટે, તે જીવનનો ત્રીજો અંત(''[[અર્થ]] ([[:en:artha|artha]])'') છે. [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]])નું ચિત્રાંકન મોટે ભાગે [[શેરડી]] ([[:en:sugar cane|sugar cane]])નો ભારો અને [[ફૂલો]] ([[:en:flowers|flowers]])નું[[બાણ|તીર]] ([[:en:arrow|arrow]])પકડેલું થાય છે, તે ઘણી વાર પોપટ પર બિરાજમાન હોય છે. તે મોટે ભાગે તેની પત્ની [[રતી]] ([[:en:Rati|Rati]]) અને સાથીદાર[[વસંત]] ([[:en:Vasanta|Vasanta]]) સાથે હોય છે. [[બેલૂર|બેલુર]] ([[:en:Belur|Belur]]) [[કર્ણાટક]] ([[:en:Karnataka|Karnataka]]) માં, [[ભારત]] ([[:en:India|India]]) ખાતે આવેલા ચેન્ના કેશવ મંદીરના દરવાજા પર કામ અને રતીની પથ્થરની પ્રતિમા જોવા મળે છે.. ''[[મારા|માર]] ([[:en:Maara|Maara]])'' એ ''કામ''નું બીજું નામ છે. ''કામ''થી વિપરીત, ''[[પ્રેમ|પ્રેમા]] ([[:en:Prema (love)|prema]])'' કે ''પ્રેમ'' ઉચ્ચ પ્રેમ સૂચવે છે.''[[કરૂણા|કરુણા]] ([[:en:Karuna|Karuna]])'' એટલે અનુકંપા અને દયા. તે વ્યક્તિને બીજાનાં દુઃખ દૂર કરવા પ્રેરે છે.''ભક્તિ ''એ [[સંસ્કૃત|સંસ્કૃત]] ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]) શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે "સર્વોચ્ચ પરમાત્માની પ્રેમાળ ભક્તિ"જે વ્યક્તિ ''ભક્તિ'' કરે છે તે ''ભક્ત'' કહેવાય છે.[[હિન્દુ |હિન્દુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) લેખકો,ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને તત્ત્વચિંતકોએ ''[[ભક્તિ|ભક્તિ]] ([[:en:bhakti|bhakti]])''ના નવ સ્વરૂપો દર્શાવ્યા છે, જે [[તૂલસીદાસ|તુલસીદાસ]] ([[:en:Tulsidas|Tulsidas]])ના ગ્રંથો અને [[ભાગવત-પુરાણ|ભાગવત-પુરાણ]] ([[:en:Bhagavatha-Purana|Bhagavatha-Purana]])માં જોવા મળે છે.અજાણ્યા ([[નારદમુનિ|નારદ ]] ([[:en:Narada Muni|Narada]])હોવાનું મનાતા) લેખક દ્વારા લખાયેલા ફિલોસોફીકલ ગ્રંથ ''[[નારદ ભક્તિસૂત્ર|નારદ ભક્તિ સૂત્ર]] ([[:en:Narada Bhakti Sutra|Narada Bhakti Sutra]])''માં પ્રેમના અગિયાર સ્વરૂપો આલેખાયા છે. === અરબી અને ઈસ્લામી === એક અર્થમાં, શ્રદ્ધા ધરાવતા તમામ લોકોને લાગુ પડતા વૈશ્વિક ભાતૃત્વ તરીકે જીવનનો ઇસ્લામી દ્રષ્ટિકોણ એટલે પ્રેમ. ઈશ્વર પ્રેમ છે એવું કહેતા કોઈ સીધા સંદર્ભો નથી,પણ ઈશ્વર ([[અલ્લાહ]] ([[:en:Allah|Allah]]))ના નવ્વાણું નામમાંથી,એક નામ ''અલ-વદુદ'', કે "પ્રેમાળ," છે, જે સૂરા 11:90 તથા સૂરા 85:14 માં જોવા મળ્યા હતા.તે ઈશ્વરને "પ્રેમ અને ભલાઈથી સભર"ગણાવે છે.જે વિશ્વાસ રાખે છે તે ઈશ્વરનો પ્રેમ ધરાવે છે, પણ વ્યક્તિએ કેટલા પ્રમાણમાં અને કેવો પ્રયાસ ઇશ્વરને જીતવા માટે કર્યો તે તેના પર નિર્ભર છે.<!--rechecking recommended for further accuracy--> ''[[ઇશ્ક|ઈશ્ક]] ([[:en:Ishq|Ishq]])'' કે પવિત્ર પ્રેમ, એ [[સૂફીવાદ]] ([[:en:Sufism|Sufism]])નું દૈવત છે.સૂફી લોકો માને છે કે પ્રેમ એ બ્રહ્માંડ માટે ઈશ્વરના હાર્દનું ચિત્રણ છે.ઈશ્વરને સુંદરતા ઓળખવાની તીવ્ર અભિલાષા છે,જો કોઈ અરિસામાં પોતાને જોવા માટે જૂએ છે ત્યારે ઇશ્વર બધું જ ઈશ્વરના પ્રતિબિંબ સમાન હોવાથી સુફિઝમની શાળા બહારથી કદરૂપી દેખાતી વ્યક્તિમાં સૌંદર્ય જોવાની ટેવ પાડે છે. સૂફીવાદને ઘણી વાર પ્રેમના ધર્મ તરીકે માનવામાં આવે છે.સુફીવાદમાં ઇશ્વરનો સંદર્ભ ત્રણ મુખ્ય સંજ્ઞાઓથી વ્યક્ત થયો છે, તે છે પ્રેમી, પ્રેમભાજન અને વહાલો, જેમાં છેલ્લી સંજ્ઞા સુફી કવિતાઓમાં ઘણી વાર જોવા મળે છે.સુફીવાદનો સામાન્ય દ્રષ્ટિકોણ એવો છે કે પ્રેમ દ્વારા માનવજાત તેની આંતરિક નિર્મળતા અને ગૌરવ તરફ પાછી વળી શકે છે.ઇશ્વર પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે "દારૂડીયા" તરીકે સુફીવાદના સંતો કુખ્યાત છે, તેથી સુફી કવિતા અને સંગીતમાં દારૂના સતત સંદર્ભો આવે છે. === યહુદી === [[હિબ્રુ ભાષા|હિબ્રુ]] ([[:en:Hebrew language|Hebrew]])માં,''[[આહ્વા]] ([[:en:Ahava|Ahava]])''એ પરસ્પર પ્રેમ અને ઈશ્વરના પ્રેમ બન્ને માટે માટે વપરાતો સર્વસામાન્ય શબ્દ છે. અન્ય સંબંધિત, પરતુ જુદી પડતી સંજ્ઞાઓ છે ''ચેન'' (ગૌરવ) અને ''[[હેસ્ડ]] ([[:en:Hesed|Hesed]])''. તે મૂળભૂતપણે સ્નેહ અને અનુકંપાના અર્થોનું સંયોજન છે અને અંગ્રેજીમાં ક્યારેક પ્રેમાળ-ભલાઈ તરીકે પ્રયોજાય છે. [[જુડાઈઝમ]] ([[:en:Judaism|Judaism]]) પ્રેમની વ્યાપક વ્યાખ્યા પ્રયોજે છે લોકો વચ્ચેના તેમ જ માણસ અને દેવતા વચ્ચેના બંને પ્રકારના પ્રેમ.પ્રથમ વ્યાખ્યાના સંદર્ભમાં [[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]]) જણાવે છે, "તમારા પડોશીને તમારી જાતની જેમ ચાહો" ([[લેવિટિકસ]] ([[:en:Leviticus|Leviticus]]) 19:18).બીજી વ્યાખ્યાની વાત કરીએ, તો વ્યક્તિને હ્રદયપુર્વક, સમગ્ર આત્મા સાથે અને સંપુર્ણ શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેંમ કરવાનો આદેશ છે. ([[ડ્યુટેરેનોમી]] ([[:en:Deuteronomy|Deuteronomy]]) 6:5). તેને યહૂદી [[ઓરલનો નિયમ|મૌખિક કાયદા]] ([[:en:oral law|oral law]])ના મુખ્ય ગ્રંથ [[મિશનાહ]] ([[:en:Mishnah|Mishnah]])માં સારા કાર્યો, ચોક્કસ ગંભીર ભૂલો કરવાના બદલે વ્યક્તિના જીવનનું બલિદાન આપવાની તત્પરતા, વ્યક્તિના તમામ આવેગોનુ બલિદા[[રબ્બી સાહિત્ય]] ([[:en:Rabbinic literature|Rabbinic literature]]) આ પ્રેમ કઈ રીતે વિકસી શકે, તે બાબતે અલગ પડે છે, જેમ કે દિવ્ય કાર્યોનું ચિંતન કરીને કે પછી કુદરતની અજાયબીઓને નિહાળીને. વિવાહીત ભાગીદારો વચ્ચેના પ્રેમની વાત કરીએ, તો આ જીવનનું અનિવાર્ય તત્વ જણાય છે. "તમે જેને ચાહો છો તે પત્ની સાથે જીવનને નિહાળો" ([[એક્લીઝિઆસ્ટીસ|એક્લેસીયાસ્ટેસ]] ([[:en:Ecclesiastes|Ecclesiastes]]) 9:9).બાઇબલ સંબંધી પુસ્તક [[સોલોમનનું ગીત|સોંગ ઓફ સોલોમન]] ([[:en:Song of Solomon|Song of Solomon]]) એ ઈશ્વર અને તેના લોકો વચ્ચેનું રોમેન્ટીક રીતે આલેખાયેલું રૂપક ગમાય છે, પણ વાંચતા ,તે પ્રેમગીત જેવું લાગે છે. વીસમી સદીના રબ્બી [[એલિયાહૂ એલીઝર ડેઝલર]] ([[:en:Eliyahu Eliezer Dessler|Eliyahu Eliezer Dessler]])ને યહૂદી દ્રષ્ટિબિન્દુથી પ્રેમને વારંવાર એવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરતા ટાંકવામાં આવ્યા છે કે, "પ્રેમ એટલે લેવાની અપેક્ષા વિના આપવું" (તેમના ''મિક્તાવ મે-એલિયાહૂ''માંથી, ખંડ. 1).રોમેન્ટિક પ્રેમને યહૂદી સાહિત્યમાં ઝાઝુ સ્થાન મળ્યું નથી, તેમ છતાં મધ્યયુગમાં રબ્બી [[જૂડા હલેવી|જુડા હલેવી]] ([[:en:Judah Halevi|Judah Halevi]])એ તેમના યુવાનીના દિવસોમાં અરબીમાં રોમેન્ટિક કવિતા લખી હતી. (જેના માટે તેમણે પાછલી ઉંમરે ખેદ વ્યક્ત કર્યો હોવાનું જણાય છે.) == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == સ્રોતો == * ચેડવિક, હેન્રીસેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1998. * ફિશર, હેલન''વ્હાય વી લવઃ ધ નેચર એન્ડ કેમેસ્ટ્રી ઓફ રોમેન્ટીક લવ'' * સિંગર,ઈર્વિંગ''ધી નેચર ઓફ લવ'', ત્રણ ખંડમાં, રેન્ડમ હાઉસ, (v.1, 1966) પુનઃમુદ્રીત અને પછીના ખંડો યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસમાંથી, 1984.આઈએસબીએન 0226760944 * સ્ટર્નબર્ગ,આર.જે ''પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત''.1986.સાયકોલોજીકલ રિવ્યુ , 93, 119 અને ;135 * સ્ટેનબર્ગ, આરજે''લાઈકીંગ વર્સસ લવિંગઃ એ કમ્પેરેટીવ ઈવેલ્યુએશન ઓફ થિયરીસ''.1987. સાયકોલોજીકલ બુલેટીન,102, 331 અને ;345 * ટેનોવ,ડોરોથી''લવ એન્ડ લિમરન્સઃ ધી એક્સપીરીયન્સ ઓફ બીઇંગ ઇન લવ''ન્યૂ યોર્ક, સ્ટેઇન એન્ડ ડે, 1979.આઈએસબીએન 0812861345 * વૂડ સેમ્યૂઅલ ઈ.,એલન વૂડ અને ડેનીસ બોઈડ.''ધ વર્લ્ડ ઓફ સાયકોલોજી'' પાંચમી આવૃત્તિ2005.પીયરસન એજ્યૂકેશન, 402 અને ;403 == વધુ જૂઓ == * પ્રેમ પત્ર ([[:en:Love letter|Love letter]]) == બાહ્ય લિંક્સ == {{wiktionarypar|love}} {{wikiquote}} * [http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html પ્રેમનું વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216141149/http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html |date=2006-02-16 }} * [http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html એ વ્હિમ્સિકલ ઓવરવ્યૂ ઓફ સાયન્ટિફિક રીસર્ચ ઓન લવ, વિથ રેફરન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014011236/http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html |date=2009-10-14 }} [[શ્રેણી:પ્રેમ]] rqfvgnbp8rakso7nx86ofwhvdnbnrtm 0 12586 905422 904945 2026-09-21T19:46:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905422 wikitext text/x-wiki {{Infobox Novel series | name = Harry Potter | books = [[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]<br />[[Harry Potter and the Chamber of Secrets]]<br />[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]<br />[[Harry Potter and the Goblet of Fire]]<br />[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]<br />[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]<br />[[Harry Potter and the Deathly Hallows]] | image = [[ચિત્ર:Harry potter stamps.jpg|300px]] | image_caption =A set of stamps commissioned by [[Royal Mail]], featuring the British children's covers of the seven books | author = [[J. K. Rowling]] | country = United Kingdom | language = English | genre = [[Fantasy literature|Fantasy]], [[Thriller (genre)|thriller]], [[bildungsroman]], [[Young-adult fiction]] | publisher = [[Bloomsbury Publishing]] (UK)<br />[[Scholastic Publishing]] (USA) | pub_date = 26 June 1997&nbsp;– 21 July 2007 | media_type = Print ([[hardcover]] and [[paperback]])<br />[[Audiobook]] }} '''''હેરી પોટર''''' બ્રિટિશ લેખિકા [[જે. કે. રોલિંગ|જે. કે. રોલિંગે]] ([[:en:J. K. Rowling|J. K. Rowling]]) લખેલી [[સપ્તગ્રંથશ્રેણી (હેપ્ટાલોજી)|સાત [[કાલ્પનિક નવલકથા]] ([[:en:fantasy novel|fantasy novel]])ઓની શ્રેણી]] ([[:en:Heptalogy|series of seven]]) છે. પુસ્તક નાયક કિશોર જાદુગર [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટરે]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) [[હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])ના તેના મિત્રો [[રોન વીઝ્લી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]) સાથે મળીને આદરેલા સાહસોને વર્ણવે છે. મુખ્ય [[કથાવસ્તુ|કથા વસ્તુ]] ([[:en:story arc|story arc]]) દુષ્ટ જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) સામેના હેરી પોટરના સંઘર્ષ સંબંધિત છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટે [[હેરી પોટરનું વિશ્વ|જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:Harry Potter universe|wizarding world]]) જીતવા માટે હેરીના માતાપિતાની હત્યા કરી હતી અને બિન-જાદુગર ([[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]])) લોકોને તેના શાસન હેઠળ આણ્યા હતા. આ શ્રેણીના આધારે કેટલીક સફળ ફિલ્મો, વિડીયો ગેમ્સ અને અન્ય થીમયુક્ત વ્યાપારી ચીજો બની. અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામના નવા શીર્ષકથી મુકાયેલી ''[[હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' નામની પ્રથમ નવલકથા 1997માં બહાર પાડી ત્યારથી આ પુસ્તકોને વિશ્વભરમાં બેહદ લોકપ્રિયતા, વિવેચકોની પ્રશંસા અને વ્યાપારી સફળતા મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|publisher=[[BBC]]|last=Allsobrook |first=Dr. Marian|date=2003-06-18|access-date= 2007-10-15}}</ref>જૂન, 2008 સુધીમાં આ પુસ્તક શ્રેણીની 40 કરોડ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ અને 67 ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે <ref name="Translations for Harry Potter" /><ref name="boxofficemojo" />અને છેલ્લા ચાર પુસ્તકોએ ઇતિહાસમાં સૌથી ઝડપથી વેચાતા પુસ્તકોના એક પછી એક વિક્રમો સ્થાપિત કર્યા છે. પુસ્તકોના અંગ્રેજી-ભાષાના વિવિધ રુપાંતરો બ્રિટનમાં [[બ્લુમ્સબરી પ્રકાશન|બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]), યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic Press]]), ઓસ્ટ્રેલીયામાં [[એલન એન્ડ અનવિન]] ([[:en:Allen & Unwin|Allen & Unwin]]) અને કેનેડામાં[[રેઇનકોસ્ટ બુક્સ|રેઇકોસ્ટ બુક્સે]] ([[:en:Raincoast Books|Raincoast Books]]) પ્રગટ કર્યા છે. આમ અત્યાર સુધીમાં પ્રથમ પાંચ પુસ્તકો પરથી [[હેરી પોટર ફિલ્મ શ્રેણી|ચલચિત્રોની શ્રેણી]] ([[:en:Harry Potter film series|a series of motion pictures]]) [[વોર્નર બ્રધર્સ|વોર્નર બ્રધર્સે]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) બનાવી છે. છઠ્ઠી ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' 17 જુલાઇ, 2009એ બહાર પડશે.શ્રેણીએ મોટા પાયે વ્યાપારી ચીજવસ્તુઓ પેદા કરી, જેણે હેરી પોટરની બ્રાન્ડને 7 અબજ [[બ્રિટિશ પાઉન્ડ|£]] ([[:en:British pound|£]]) (15 અબજ[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])) મૂલ્યની બનાવી. {{TOClimit|limit=3}} == પ્લોટ == {{see|Harry Potter universe}} નવલકથાઓ [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) નામના એક અનાથ બાળકની આસપાસ વણાયેલી છે, જેને એવી જાણ થાય છે કે તે એક જાદુગર છે.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/|title=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire'|date=2000-07-14|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>જાદુગરીની ક્ષમતા જન્મજાત છે, પરંતુ જાદુગરીની દુનિયામાં સફળતા મેળવવા માટે બાળકોને જાદુના કૌશલ્યો શીખવા [[જાદુગરીની દુનિયા|જાદુગરી શાળા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])માં મોકલવામાં આવે છે. <ref name="muggle guide" />હેરીને નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ|હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])માં ભણવા માટે નિમંત્રણ આપવામાં આવે છે. દરેક પુસ્તકમાં હેરીના જીવનનું એક વર્ષ આલેખાયું છે અને મોટા ભાગના બનાવો હોગવર્ટ્સ ખાતે બન્યા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|title=Harry Potter, Hogwarts and Home|last=Frauenfelder|first=David|date=17 July 2007|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-29|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218171928/http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|url-status=dead}}</ref>કિશોરાવસ્થામાં સંઘર્ષ કરતા કરતા હેરી અસંખ્ય જાદુઈ, સામાજિક અને લાગણીશીલ અવરોધો પાર કરવાનું શીખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story|title=Plot summaries for the first five Potter books|last=Hajela|first=Deepti|date=14 July 2005|publisher=SouthFlorida.com|access-date=2008-09-29}}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === જાદુગરીની દુનિયામાં પ્રવેશ === સમગ્ર શ્રેણી દરમિયાન ભૂતકાળના અવલોકનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્યારે હેરી બાળક હતો, ત્યારે [[લોહીની શુદ્ધતા (હેરી પોટર)|વંશીય શુદ્ધતા]] ([[:en:Blood purity (Harry Potter)|racial purity]])ના વળગણથી પીડાતા શેતાની જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) દ્વારા પોતાના માતાપિતાની હત્યા થતી જોઈ હતી.<ref name="hp-stories">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm|title=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review|publisher=''USA Today'' |access-date= 2008-09-28}}</ref>તત્કાળ નહીં જણાવાતા કારણોસર વોલ્ડેમોર્ટના હેરીની હત્યા કરવાના પ્રયાસો ઉલટા પડે છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટ દેખીતી રીતે મૃત્યુ પામે છે અને હૂમલાના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે કપાળે વીજળીના આકારની છાપ સાથે હેરી બચી જાય છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટના આંતકી સામ્રાજ્યમાંથી જાદુગરીની દુનિયાને બચાવનાર અભાન તારણહાર જેવો હેરી પોટર એક જીવંત દંતકથા બને છે.હેરીને તેના આશ્રયદાતા જાદુગર [[એલ્બસ ડમ્બલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]])ના આદેશથી તેના [[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]]) (બિન-જાદુગર) સંબંધીઓના ઘરે મુકવામાં આવે છે, જેઓ તેના સાચા વારસાથી સંપૂર્ણપણે અજ્ઞાન છે.<ref name="hp-stories" /> [[ચિત્ર:Hogwarts.jpg|thumb|right|[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|પ્રથમ ફિલ્મમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેની હોગવર્ટ્સ સ્કુલ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|first film]])]] શ્રેણીની પ્રથમ નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' હેરીની 11મી વર્ષગાંઠની આસપાસ શરુ થાય છે.અર્ધ-[[દાનવ (દંતકથા)|દાનવ]] ([[:en:giant (mythology)|giant]]) [[રુબીયસ હેગ્રીડ]] ([[:en:Rubeus Hagrid|Rubeus Hagrid]]) હેરીના ઇતિહાસનો ઘટસ્ફોટ કરે છે અને તેને [[જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])નો પરિચય કરાવે છે. <ref name="hp-stories" />જે. કે. રોલિંગે સર્જેલું જગત વાસ્તવિક જગતથી એકદમ અલગ છે અને સાથે સાથે તેની સાથે ઘનિષ્ટતાથી જોડાયેલું પણ છે. [[નાર્નીયા (વિશ્વ)|નાર્નીયા]] ([[:en:Narnia (world)|Narnia]])નું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|કાલ્પનિક જગત]] ([[:en:fantasy world|fantasy world]]) એક [[પરંપરાગત બ્રહ્માંડ (કલ્પિત કથા)|વૈકલ્પિક બ્રહ્માંડ]] ([[:en:Parallel universe (fiction)|alternative universe]]) છે અને ''[[લોર્ડ ઓફ ધી રિંગ્સ]] ([[:en:Lord of the Rings|Lord of the Rings]])''ની [[મીડલ-અર્થ]] ([[:en:Middle-earth|Middle-earth]]) દંતકથાનો અતીત છે, તો ''હેરી પોટર''ની જાદુગરીની દુનિયા વાસ્તવિક જગતની હારોહાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બિન-જાદુઈ દુનિયાની ચીજો જેવા જ જાદુઈ તત્વો ધરાવે છે.તેની ઘણી સંસ્થાઓ અને સ્થળો એવી જગ્યાએ છે, જે વાસ્તવિક જગતમાં ઓળખી શકાય છે, જેમ કે લંડન.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3|title=Harry Potter and the parallel universe|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029012225/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3|url-status=dead}}</ref>તેમાં [[મગલ|મગલો]] ([[:en:Muggle|Muggle]])ની બિન-જાદુગરી વસતી માટે અદ્રશ્ય રહેલો ગુપ્ત શેરીઓનો વેરવિખેર ઝમેલો, ઉવેખાયેલા અને પ્રાચીન મયખાના, એકલા અટુલા ગ્રામીણ સામંતી ઘરો અને એકલવાયા કિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="muggle guide">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm|publisher=BBC|title=A Muggle's guide to Harry Potter|date=2004-05-28|access-date= 2008-08-22}}</ref> હેગ્રીડની મદદથી હેરી હોગવર્ટ્સ ખાતે તેના અભ્યાસના પ્રથમ વર્ષ માટેની તૈયારીઓ આદરે છે અને તેનો પ્રારંભ કરે છે.જાદુઈ દુનિયામાં ડુબકી મારવાની હેરી શરુઆત કરે છે, તેની સાથે વાચકને શ્રેણી દરમિયાન આવતા ઘણા મૂળભૂત સ્થળોનો પરિચય થાય છે.હેરી મોટા ભાગના મુખ્ય પાત્રોને મળે છે અને તેના બે સૌથી ઘનિષ્ઠ મિત્રો પ્રાપ્ત કરે છેઃ એક પ્રાચીન જાદુગર કુટુંબનો મોજીલો સભ્ય [[રોન વીઝ્લી|રોન વિઝલી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને બિન-જાદુગર માબાપની પુસ્તક-ઘેલી જાદુગરણી [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]).<ref name="hp-stories" /><ref>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|title=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival|date=2004-08-15|publisher=J.K. Rowling.com|access-date=2008-09-27|archive-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|url-status=dead}}</ref>હેરીને શાળાના જાદુઈ કાઢાના શિક્ષક [[સીવીયરસ સ્નેપ]] ([[:en:Severus Snape|Severus Snape]])નો પણ ભેટો થાય છે, જેને હેરી પ્રત્યે ઊંડો અને અતાર્કિક ધિક્કાર હોવાનું જણાય છે. કથા-વસ્તુની હેરીની લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ સાથેની બીજી મૂઠભેડથી પૂર્ણાહૂતિ થાય છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ અમર થવાની તેમની ખોજમાં [[પારસમણિ]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])ની શક્તિ મેળવવા ઝંખે છે.<ref name="hp-stories" /> હોગવર્ટ્સ ખાતે હેરીના બીજા વર્ષનું વર્ણન કરતા પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])'' સાથે શ્રેણી ચાલુ રહે છે. તે અને તેના મિત્રો 50 વર્ષ જુના રહસ્યની તપાસ કરે છે, જેનો સંબંધ શાળામાં તાજેતરમાં બનેલા અશુભ બનાવો સાથે છે.નવલકથા હોગવર્ટ્સના ઇતિહાસ અને એક પ્રાચીન અનિષ્ટ તત્વની ભોંયરામાં આવેલી બોડ, એટલે કે રહસ્યમય ભોંયરાની આસપાસ ઘૂમરાતી એક દંતકથાની શોધખોળ ચલાવે છે. પ્રથમ વાર હેરીને અહેસાસ થાય છે કે જાદુગરીની દુનિયામાં પણ વંશીય પૂર્વગ્રહ હયાત છે અને તે એ પણ શીખે છે કે વોલ્ડેમોર્ટના આતંકનું રાજ મોટે ભાગે મગલોમાંથી ઉતરી આવેલા જાદુગરોની સામે તકાયેલું હતું.હેરીને એ જાણીને પણ આઘાત થાય છે કે તે [[સર્પભાષા]] ([[:en:Parseltongue|Parseltongue]]) બોલી શકે છે, આ વિરલ ક્ષમતા મોટે ભાગે [[ગુઢ કલા]] ([[:en:Black magic|dark arts]]) સાથે સરખાવાય છે.વોલ્ડેમોર્ટે એક ડાયરીમાં સંઘરેલી પોતાની યાદદાસ્ત દ્વારા પુનઃજીવિત થવાના વોલ્ડેમોર્ટના પ્રયાસને નિષ્ફળ બનાવીને હેરી રોનની નાની બહેન [[જિની વિઝ્લી]] ([[:en:Ginny Weasley|Ginny Weasley]])ની જિંદગી બચાવે છે અને અહીં નવલકથા પૂરી થાય છે. <ref name="hp-stories" /> ત્રીજી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])'' જાદુઈ શિક્ષણના હેરીના ત્રીજા વર્ષનુ વર્ણન કરે છે.શ્રેણીનું આ એક માત્ર પુસ્તક છે, જેમાં વોલ્ટેમોર્ટ નથી.એના બદલે હેરીના માતા-પિતાની હત્યામાં જેણે મદદ કરી હોવાનું મનાય છે તેવા ભાગી છૂટેલા હત્યારા [[સીરીયસ બ્લેક|સીરીયસ બ્લેકે]] ([[:en:Sirius Black|Sirius Black]]) હેરીને લક્ષ્ય બનાવ્યો હોવાની હેરીને થયેલી જાણકારી સાથે તેણે પનારું પાડવાનું છે.દેખીતી રીતે શાળાની રક્ષા કરતા અને માનવ આત્માને ચૂસી જવાની શક્તિ ધરાવતા શેતાની જીવો [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)#દમપિશાચો|દમ પિશાચ]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)#Dementors|dementors]]) સામે હેરી સંઘર્ષ કરે છે, ત્યારે તે [[રીમસ લ્યુપિન]] ([[:en:Remus Lupin|Remus Lupin]])ને મળે છે, જે [[ગુઢ કલાથી રક્ષણ|ગુઢ કલાથી રક્ષણના શિક્ષક]] ([[:en:Defence Against the Dark Arts|Defence Against the Dark Arts]]) છે.લ્યુપિન હેરીને રક્ષણાત્મક પગલાં શીખવે છે, જે તેની ઉંમરના લોકો દ્વારા સામાન્યપણે દર્શાવાતા જાદુના સ્તરથી ખાસા ઉપર છે. હેરીને જાણવા મળે છે કે લ્યુપિન અને બ્લેક બંને તેના પિતાના ખાસ મિત્રો હતા અને બ્લેકને તેમના ચોથા મિત્ર [[પીટર પેટીગ્રુ]] ([[:en:Peter Pettigrew|Peter Pettigrew]]) દ્વારા ફસાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="hp-plot-azkaban">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html?ex=1222747200&en=c3365ba3baa3bf40&ei=5070|title=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|last=Maguire|first=Gregory|date=1999-09-05|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> === વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફરે છે === ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં હેરીનું શાળાનું ચોથું વર્ષ વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેમાં હેરી અનિચ્છાએ ખતરનાક જાદુઈ સ્પર્ધા [[જાદુની ત્રિકોણીય સ્પર્ધા]] ([[:en:Triwizard Tournament|Triwizard Tournament]])માં ભાગ લે છે. <ref name="hp-plot-goblet">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?ex=1222747200&en=6a7b0d89257dcebb&ei=5070|title=Harry Potter and the Goblet of Fire|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પોતાને કોણે અને શા માટે સ્પર્ધામા ભાગ લેવાની ફરજ પાડી તે જાણવાના હેરીના પ્રયાસોની આસપાસ કથાવસ્તુ વણાયેલું છે.<ref name="hp-plot-goblet2">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|title=Harry Potter and the Goblet of Fire 2|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date=2008-09-28|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416015356/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|url-status=dead}}</ref>બેચેન હેરીને ગુઢ કલાથી રક્ષણના નવા શિક્ષક [[અલેસ્ટર મૂડી|પ્રોફેસર એલ્સેટર મૂડી]] ([[:en:Alastor Moody|Professor Alastor Moody]])ના માર્ગદર્શન હેઠળ સ્પર્ધામાં આગળ ધપે છે.જે બિન્દુએ રહસ્યોદ્ધાટન થાય છે, ત્યાંથી શ્રેણી પૂર્વ-સૂચના અને અનિશ્ચિતતા છોડીને સીધા સંઘર્ષ તરફ ગતિ કરે છે.નવલકથા વોલ્ડેમોર્ટના પુનરોદય અને એક વિદ્યાર્થીના મૃત્યુથી સમાપ્ત થાય છે.<ref name="hp-plot-goblet2" /> પાંચમા પુસ્તક, ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])''માં હેરીએ નવી રીતે પુનરોદય પામેલા વોલ્ડેમોર્ટનો સામનો કરવાનો છે. ફરી પ્રગટ થયેલા વોલ્ડેમોર્ટ સામે ડંબલડોર [[ફિનિક્સની ફોજ (સંગઠન)|ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)|Order of the Phoenix]])ને ફરી સક્રિય કરે છે, આ ફોજ વોલ્ડેમોર્ટના સાગરિતોને પરાજય આપવા અને વોલ્ડેમોર્ટના હેરી સહિતના લક્ષ્યોને રક્ષણ આપવા માટે કામ કરતો ગુપ્ત સમાજ છે.આ ફોજમાં લ્યુપિન, બ્લેક અને [[વીઝ્લી કુટુંબ]] ([[:en:Weasley family|Weasley family]])સહિતના હેરીના ઘણા વિશ્વાસુ વડીલોનો સમાવેશ થાય છે. વોલ્ડેમોર્ટની તાજેતરની પ્રવૃત્તિઓ અંગેના હેરીએ કરેલા વર્ણનો પછી પણ [[જાદુ મંત્રાલય]] ([[:en:Ministry of Magic|Ministry of Magic]]) અને જાદુઈ દુનિયાના ઘણા લોકો એવું માનવાનો ઇનકાર કરે છે કે વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફર્યો છે.<ref name="hp-phoenix-plot">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html?ex=1222747200&en=c19fb010046d89c7&ei=5070|title=Harry Potter and the Order of the Phoenix’ |date=2003-07-13|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> પોતાના મનગમતા અભ્યાસક્રમને લાગુ કરવા મંત્રાલય હોગવાર્ટ્સના નવા નિર્દેશક તરીકે [[ડોલોરસ અંબ્રિજ]] ([[:en:Dolores Umbridge|Dolores Umbridge]])ની નિમણૂંક કરે છે.તે શાળાને અર્ધ-તાનાશાહી શાસનમાં પરીવર્તિત કરે છે અને ગુઢ કલા સામે પોતાનું રક્ષણ કરવાના માર્ગો જાણવાની વિદ્યાર્થીઓને છૂટ આપવાનો ઇનકાર કરે છે.<ref name="hp-phoenix-plot" />હેરી ગુપ્ત અભ્યાસ જૂથ રચે છે અને તેના વર્ગમિત્રોને તેણે શીખેલા ઉચ્ચ-કક્ષાના કૌશલ્યો શીખવાડે છે. નવલકથા હેરીને વિચિત્ર [[ષડયંત્ર સિદ્ધાંતો]] ([[:en:conspiracy theories|conspiracy theories]])માં માનતી એક મોજીલી યુવાન જાદુગરણી [[લુના લવગુડ]] ([[:en:Luna Lovegood|Luna Lovegood]])નો ભેટો થાય છે.વધુમાં, તે હેરી અને વોલ્ડેમોર્ટ સંબંધિત એક મહત્વની આગાહીનો ઘટસ્ફોટ કરે છે.<ref name="Ivory Tower 1">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371]}}</ref>હેરીને એ પણ જાણવા મળે છે કે તેની અને વોલ્ડર્મોટની વચ્ચે ટેલીફોનિક જોડાણ છે, જેનાથી હેરી વોલ્ડર્મોટના કેટલાંક કૃત્યોને હેરી નિહાળી શકે છે.નવલકથાની પરાકાષ્ટામાં હેરી અને તેની શાળના મિત્રોની વોલ્ડેમોર્ટના [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]]) સાથે મૂઠભેડ થાય છે.ફિનિક્સની ફોજના સભ્યોનું સમયસરનું આગમન બાળકોની જિંદગીઓ બચાવે છે અને મૃત્યુભક્ષીઓ પૈકીના ઘણા પકડાઈ જાય છે.<ref name="hp-phoenix-plot" /> છઠ્ઠુ પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટે જાદુગરીના બીજા યુદ્ધની આગેવાની લીધી છે, એ એટલું હિંસક બન્યું છે કે મગલોએ પણ તેની કેટલીક અસરોની નોંધ લીધી છે.હેરી આ ભયથી કૈંક અંશે સુરક્ષિત રહે છે અને એવામાં તેનું હોગવર્ટ્સ ખાતે છઠ્ઠુ વર્ષ પૂરું થાય છે.નવલકથાના પ્રારંભમાં હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ નામના એક રહસ્યમય લેખકની સહી ધરાવતું, વિવરણો અને ભલામણો-સભર એક જૂનું કાઢા પાઠ્યપુસ્તક હેરીની ઠોકરે ચડે છે.<ref name="harry-potter-prince">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html?pagewanted=all|title=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |last=Kakutani|first=Michiko|date= 2005-07-16|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પુસ્તકમાં લખાયેલા શોર્ટકટ્સ હેરીને કાઢામાં નિપુણતા મેળવવામાં છેવટે મદદ કરે છે, ત્યારે તેને પાછળથી સમજાય છે કે તેમાંના કેટલાક મંત્રોની અનિષ્ટકારી અસરો છે. હેરી એલ્બસ ડંબલડોર સાથે ખાનગી પ્રશિક્ષણ સત્રોમાં પણ હિસ્સો લે છે. ડંબલડોર તેને વોલ્ડેમોર્ટના પ્રારંભિક જીવન સંબંધિત વિવિધ યાદો બતાવે છે.આ સત્રોથી જણાય છે કે વોલ્ડેમોર્ટનો આત્મા વિવિધ સ્થળોએ છુપાયેલી અનિષ્ટ સંમોહિત ચીજો એટલે કે [[હોરક્રક્સ]] ([[:en:horcrux|horcrux]])ની શ્રેણીમાં વિભાજીત થયેલો છે. <ref name="harry-potter-prince" /> શ્રેણીનું સૌથી છેલ્લું પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])'' છઠ્ઠા પુસ્તકની ઘટનાઓ પછી તુરત જ શરુ થાય છે.ડંબલડોરના મૃત્યુ પછી વોલ્ડેમોર્ટ સત્તાનશીન થાય છે અને જાદુ મંત્રાલય પર અંકુશ જમાવે છે. હેરી, રોન અને હર્માઇની શાળા છોડી દે છે, જેથી તેઓ વોલ્ડેમોર્ટના બાકી બચેલા હોરક્રક્સને શોધીને તેમનો નાશ કરી શકે.પોતાની તેમ જ પોતાના કુટુંબ અને મિત્રોની સુરક્ષા માટે તેમને એકાંતવાસમાં જવાની ફરજ પડે છે.હોરક્રક્સની શોધ દરમિયાન ત્રિપુટીને ડંબલડોરના ભૂતકાળ તેમ જ સ્નેઇપના સાચા ઉદ્દેશોની જાણ થાય છે. પુસ્તકના અંતે હોગવર્ટ્સ ખાતે ઘમસાણ યુદ્ધ થાય છે.હેરી, રોન અને હર્માઇની ફિનિક્સની ફોજના સભ્યો અને ઘણા બધા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની સાથે મળીને હોગવર્ટ્સને વોલ્ડેમોર્ટ, તેના મૃત્યુભક્ષી અને વિવિધ [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)|જાદુઈ જીવો]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)|magical creatures]]) સામે બચાવે છે.યુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં કેટલાક મુખ્ય પાત્રો માર્યા જાય છે.બચેલા લોકોને બચાવવાના પ્રયાસરુપે હેરી પોતે વોલ્ડેમોર્ટને શરણે થઈ જાય છે, જે હેરીને મારવાના પ્રયાસો કરે છે.હોગવર્ટ્સ શાળાના ઘણા વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ અને નજીકના ગામ [[હોગ્સમીડ]] ([[:en:Hogsmeade|Hogsmeade]])ના રહીશો ફિનિક્સની ફોજ ફરી તૈયાર કરવા આવે છે, ત્યારે યુદ્ધ ફરી શરુ થાય છે.છેલ્લા હોરક્રક્સના નાશ સાથે હેરી વોલ્ડેમોર્ટને મારવામાં સફળ થાય છે.ઉપસંહારમાં બચી ગયેલા પાત્રોના જીવનોનું વર્ણન આવે છે અને જાદુગરીની દુનિયામાં શાંતિ સ્થપાઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. === પૂરક કાર્યો === {{seealso|J. K. Rowling#Philanthropy|l1=J. K. Rowling: Philanthropy}} રોલિંગે વિવિધ સખાવતી સંસ્થાઓ માટે રચેલી કેટલીક પુસ્તિકાઓએ ''હેરી પોટરના વિશ્વ''ને વ્યાપક બનાવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6903111.stm|title=How Rowling conjured up millions|publisher=BBC|access-date= 2008-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alibris.com/search/books/qwork/1198169/used/Comic%20Relief%20:%20Quidditch%20through%20the%20ages|title=Comic Relief : Quidditch through the ages|publisher=Albris|access-date= 2008-09-07}}</ref>2001માં, તેમણે ''[[વિચિત્ર પશુ અને તેમને ક્યાં શોધવા|વિચિત્ર પશુઓ અને તેમને ક્યાં શોધવા]] ([[:en:Fantastic Beasts and Where to Find Them|Fantastic Beasts and Where to Find Them]])'' (હોગવર્ટ્સનું કથિત પાઠ્યપુસ્તક) અને ''[[ક્વિડિચ વિવિધ યુગોમાં]] ([[:en:Quidditch Through the Ages|Quidditch Through the Ages]])'' (હેરી જેને આનંદ માટે વાંચે છે તે પુસ્તક) બહાર પાડ્યા હતા.આ બે પુસ્તકોના વેચાણમાથી મળેલી કમાણી સખાવતી સંસ્થા [[કોમિક રીલીફ]] ([[:en:Comic Relief|Comic Relief]])ને આપવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|title=The Money|publisher=Comic Relief|access-date=2007-10-25|archive-date=2007-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029034316/http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|url-status=dead}}</ref>2007માં, રોલિંગે છેલ્લી નવલકથામાં આવતા પરીકથાઓના સંપુટ ''[[ધી ટેલ્સ ઓફ બીડલ ધી બાર્ડ|ધી ટેલ્સ ઓફ બીટલ ધી બાર્ડ]] ([[:en:The Tales of Beedle the Bard|The Tales of Beedle the Bard]])''ની હાથે લખેલી સાત નકલો કમ્પોઝ કરી હતી. આ પૈકીની એકનુ ગરીબ દેશોના માનસિક રીતે વિકલાંગ બાળકો માટેના ફંડ ચિલ્ડ્રન્સ હાઈ લેવલ ગ્રુપ માટે નાણા એકઠાં કરવા લિલામ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકનું 4 ડીસેમ્બર, 2008એ આંતરરા્ટ્રીય સ્તરે પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=JK Rowling Fairy Tales To Go On Sale For Charity|work=ANI|year=2008|url=http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|access-date=2008-08-02|archive-date=2008-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080810012453/http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|url-status=dead}}</ref><ref name="fetches">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7142656.stm|title=JK Rowling book fetches £2&nbsp;m|date= 2007-12-13|publisher=BBC|access-date= 2007-12-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/gp/feature.html?docId=1000137983|title=Amazon purchase book|publisher=Amazon.com Inc|access-date= 2007-12-14}}</ref>રોલિંગે 2008માં પુસ્તક વિક્રેતા [[વોટરસ્ટોન્સ]] ([[:en:Waterstones|Waterstones]]) દ્વારા યોજાએલા ભંડોળ એકઠું કરવાના કાર્યક્રમના ભાગરુપે 800 શબ્દોની [[હેરી પોટર પૂર્વકથા|પૂર્વકથા]] ([[:en:Harry Potter prequel|prequel]]) પણ લખી હતી.<ref>[[2008-05-31]] ([[:en:2008-05-31|2008-05-31]])એ {{cite web|title=Rowling pens Potter prequel for charities|author=Williams, Rachel |year=2008|publisher=''[[The Guardian]]''|url=http://www.guardian.co.uk/books/2008/may/29/harrypotter.jkjoannekathleenrowling|}}પુનઃ પ્રાપ્ત. </ref> == માળખું અને પ્રકાર == {{seealso|Harry Potter influences and analogues}} ''હેરી પોટર'' નવલકથાઓ [[કાલ્પનિક સાહિત્ય]] ([[:en:fantasy literature|fantasy literature]])ના પ્રકારમાં આવે છે. જોકે, ઘણા પાસાઓમાં તેઓ [[બિલ્ડોનસ્રોમેન|બિલ્ડોનસ્રોમન]] ([[:en:bildungsroman|bildungsroman]]) અથવા તો [[કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફ|કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફના પરીવર્તન]] ([[:en:coming of age|coming of age]])ની નવલકથાઓ પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|title=Wizards and wainscots: generic structures and genre themes in the Harry Potter series|last=Anne Le Lievre|first=Kerrie|year=2003|publisher=CNET Networks, Inc., a CBS Company|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206041643/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|url-status=dead}}</ref>તેમને બ્રિટિશ બાળકોના [[નિવાસી શાળા]] ([[:en:boarding school|boarding school]]) પ્રકારના ભાગરુપ ગણી શકાય, જેમાં [[એનિડ બ્લાઇટન]] ([[:en:Enid Blyton|Enid Blyton]])ની ''[[મેલોરી ટાવર્સ]] ([[:en:Malory Towers|Malory Towers]])'', ''[[સેન્ટ ક્લેર શ્રેણી|સેંટ ક્લેર્સ]] ([[:en:St. Clare's series|St. Clare's]])'' અને ''[[નોટીએસ્ટ ગર્લ]] ([[:en:Naughtiest Girl|Naughtiest Girl]])'' શ્રેણી અને [[ચાર્લ્સ હેમિલ્ટન (લેખક)|ફ્રાન્ક રિચાર્ડ્સની]] ([[:en:Charles Hamilton (writer)|Frank Richards's]])'' [[બિલી બન્ટર]] ([[:en:Billy Bunter|Billy Bunter]])'' નવલકથાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Harry Potter Boarding">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/563232.stm|title=Harry Potter makes boarding fashionable |year=1999|publisher=BBC|access-date= 2008-09-01}}</ref>જ્યાં અભ્યાસક્રમમાં [[જાદુ (હેરી પોટર)|જાદુ]] ([[:en:magic (Harry Potter)|magic]])ના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે, તેવી જાદુગરો માટેની એક કાલ્પનિક બ્રિટિશ નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts]])ની પૃષ્ઠભૂમિમાં બહુધા ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો રચાયા છે.<ref name="Harry Potter Boarding" />એ અર્થમાં આ પુસ્તકો "[[થોમસ હ્યુજીસ]] ([[:en:Thomas Hughes|Thomas Hughes]])ના'' [[ટોમ બ્રાઉન્સ સ્કુલ ડેઝ]] ([[:en:Tom Brown's School Days|Tom Brown's School Days]])'' અને [[પબ્લિક સ્કુલ|બ્રિટિશ જાહેર શાળા]] ([[:en:Public school|British public school]]) જીવન પરની વિક્ટોરીયા-યુગની અને એડવર્ડ-યુગની અન્ય નવલકથાઓમાંથી સીધા ઉતરી આવ્યા છે."<ref>{{cite book|last=Ellen Jones|first=Leslie|title=J.R.R. Tolkien: A Biography|url=https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone|publisher=Greenwood Press|year=2003|access-date= 2005-09-09|isbn=978-0313323409|page=[https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/28 28]}}</ref>[[સ્ટીફન કિંગ]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]])ના શબ્દોમાં તેઓ "કલાત્મક રહસ્ય વાર્તાઓ"<ref name="Wild About Harry">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Wild About Harry|date= 2000-07-23}}</ref> છે અને દરેક પુસ્તક [[શેરલોક હોમ્સ]] ([[:en:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]])ની શૈલીમાં [[રહસ્ય કથા|રહસ્ય]] ([[:en:Mystery fiction|mystery]]) સાહસની પદ્ધતિથી રચાયું છે.''[[હેરી પોટર એન્ડ ફીલોસોફર સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])'' અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ ડેથ્લી હેલોસ (Harry Potter and the Deathly Hallows)|કાતિલ સંતોના]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Deathly Hallows]])'' પ્રારંભિક પ્રકરણો અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (Harry Potter and the Half Blood Prince)|હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half Blood Prince|Half-Blood Prince]])''ના પ્રથમ બે પ્રકરણો જેવા બહુ થોડા અપવાદોને બાદ કરતા આ કથાઓ [[ત્રીજો પુરુષ કથન#થર્ડ પર્સન.2C લિમિટેડ|ત્રીજા પુરુષના મર્યાદિત]] ([[:en:Third-person narrative#Third person.2C limited|third person limited]]) દ્રષ્ટિકોણથી કહેવામાં આવી છે. દરેક પુસ્તકની મધ્યમાં હેરી તેની સમક્ષ આવતા પ્રશ્નો સામે ઝઝુમે છે અને તેમ કરવામાં શાળાના કેટલાક નિયમોનો ભંગ કરવાની જરૂર પડે છે. પકડાઈ જવાથી હોગવર્ટ્સના નિયમનોમાં નક્કી કર્યા પ્રમાણે શિસ્તભંગ બદલ સજાઓ ભોગવવી પડે છે. આ બાબતમાં ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો નિવાસી શાળા [[પ્રકાર|પેટા પ્રકાર]] ([[:en:Genre|sub-genre]])માં ઘણી પરંપરાઓ અનુસરે છે. <ref name="Harry Potter Boarding" />જોકે, કથાઓ [[અંતિમ પરીક્ષા|અંતિમ પરીક્ષાઓ]] ([[:en:Final examination|final exams]]) નજીક હોય ત્યારે અથવા તેની સમાપ્તિ બાદ તુરત જ [[ઉનાળુ સત્ર]] ([[:en:summer term|summer term]])માં પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે, જ્યારે ઘટનાઓ શાળાની અંદરના નાના મોટા ઝઘડા અને સંઘર્ષોથી ક્યાંય આગળ નીકળીને મોટું સ્વરુપ ધારણ કરે છે. હવે હેરીએ ક્યાં કો [[વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Voldemort|Voldemort]]) અથવા તેના અનુયાયી [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]])માંના કોઈ એકનો સામનો કરવો જ રહ્યો. જીવન-મરણના સવાલ જેવી આ બાબત છેલ્લા ચાર પુસ્તકો પૈકીના દરેકમાં એકથી વધારે પાત્રોના મૃત્યુથી ઉજાગર થાય છે.<ref name="Harry Potter Last Adventure" /><ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|title=Two characters to die in last 'Harry Potter' book: J.K. Rowling|year=2006|publisher=CBC|access-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302090331/http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|archive-date=2007-03-02|url-status=live}}</ref> ત્યાર બાદ તે [[વડા શિક્ષક]] ([[:en:head teacher|head teacher]]) અને [[માર્ગદર્શક]] ([[:en:mentor|mentor]]) [[એલ્બસ ડંબલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]]) સાથે સ્પષ્ટીકરણ અને ચર્ચાઓ દ્વારા મહત્વના પાઠ શીખે છે. છેલ્લી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો|હેરી પોટર અને કાતિલ સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''માં હેરી અને તેના મિત્રો તેમનો મોટા ભાગનો સમય હોગવાર્ટ્સથી દૂર વીતાવે છે અને [[અંત]] ([[:en:dénouement|dénouement]])માં વોલ્ડમોર્ટનો સામનો કરવા જ પાછા ફરે છે. <ref name="Harry Potter Last Adventure">{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|title=Harry Potter's Last Adventure|last=Grossman|first=Lev|publisher=Time Inc|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827145911/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|url-status=dead}}</ref>બિલ્ડોનસ્રોમેન શૈલી પ્રમાણે, આ ભાગમાં હેરીએ શાળામાં વિદ્યાર્થી તરીકેનું છેલ્લુ વર્ષ ગુમાવવાની શક્યતા સાથે અકાળે પુખ્ત થવાનું છે અને તેના નિર્ણયો પર અબાલ-વૃદ્ધ સૌ નિર્ભર છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6910106.stm|title=Press views: The Deathly Hallows |publisher=Bloomsbury Publishing|access-date= 2008-08-22}}</ref> == વિષયો == રોલિંગના જણાવ્યા પ્રમાણે, શ્રેણીનો મુખ્ય વિષય મૃત્યુ છેઃ "મારા પુસ્તકો મોટા ભાગે [[મૃત્યુ]] ([[:en:death|death]]) અંગેના છે.તેઓ હેરીના માતા-પિતાના મૃત્યુથી શરુ થાય છે.કોઈ પણ જાદુગરના ઉદ્દેશની જેમ તેમાં વોલ્ડેમોર્ટનું મૃત્યુ પર વિજય મેળવવાનું વળગણ અને કોઈ પણ ભોગે [[અમરત્વ]] ([[:en:immortality|immortality]]) પામવાની તેની ખોજ છે. શા માટે વોલ્ડેમોર્ટ મૃત્યુ પર વિજય મેળવવા માગે છે તે હું આમ સમજી છું.આપણે સૌ તેનાથી ભયભિત છીએ."<ref>{{cite web|author=Geordie Greig|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/01/10/nrowl110.xml|title='There would be so much to tell her...'|publisher=[[Daily Telegraph]]|access-date=2007-04-04|date=January 11, 2006|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml|url-status=dead}}</ref> શિક્ષણવિદો અને પત્રકારોએ પુસ્તકોના વિષયોના ઘણા અર્થો ઘટાવ્યા છે. એકબીજાથી ગહન અને કેટલાક [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય ગર્ભિતાર્થોથી સભર.]] ([[:en:politics of Harry Potter|political subtexts]])[[સામાન્યતા (વર્તન)|સામાન્યતા]] ([[:en:Normality (behavior)|normality]]), દમન, મૃત્યુ સામે ટકી જવું અને મોટા અવરોધો પાર કરવા - આ બધા વિષયો સમગ્ર શ્રેણીમાં વારંવાર આવ્યા છે.<ref name="Greenwald2005">{{cite journal|last=Greenwald|first=Janey|title=Understanding Harry Potter: Parallels to the Deaf World|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-deaf-studies-and-deaf-education_fall-2005_10_4/page/442|journal=The Journal of Deaf Studies and Deaf Education|volume=10|issue=4|pages=442–450|year=2005|doi=10.1093/deafed/eni041|pmid=16000691}}</ref>એ જ રીતે, કિશોરાવસ્થામાંથી પસાર થવાના અને જીવનની સૌથી કપરી કસોટીઓમાંથી પાર પડવાના અને એથી કરીને તેમની સાથે અનુકૂલન સાધવાના વિષયની પણ વિચારણા કરવામાં આવી છે.<ref name="Duffy2002">{{cite journal|last=Duffy|first=Edward|title=Sentences in Harry Potter, Students in Future Writing Classes|journal=Rhetoric Review|volume=21|issue=2|year=2002|pages=177|doi=10.1207/S15327981RR2102_03}}</ref>રોલિંગે જણાવ્યું છે કે પુસ્તકોમાં સહિષ્ણુતા માટેની એક પ્રલંબિત દલીલ, [[ધર્માંધતા]] ([[:en:bigotry|bigotry]])નો અંત આણવાની એક પ્રલંબિત દલીલ છે. અને "સત્તાધીશોને પ્રશ્ન પૂછો અને...એવું માની ના લો કે વ્યવસ્થા કે અખબારો તમને જે કંઈ કહે છે તે સાચું છે", અવો સંદેશ પણ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/10/20/j-k-rowling-at-carnegie-hall-reveals-dumbledore-is-gay-neville-marries-hannah-abbott-and-scores-more|title=J. K. Rowling at Carnegie Hall|work=The Leaky Cauldron|publisher= The Leaky Cauldron|access-date= 2007-10-21|year=2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7053982.stm|title=JK Rowling outs Dumbledore as gay|access-date= 2007-10-21|date=2007-10-21|work=BBC News|publisher=[[BBC]]}}</ref> સત્તા કે સત્તાનો દુરુપયોગ, [[પ્રેમ]] ([[:en:love|love]]), [[પૂર્વગ્રહ]] ([[:en:prejudice|prejudice]]) અને મુક્ત પસંદગી જેવા અન્ય ઘણા વિષયો આ પુસ્તકોમાં હોવાનું કહી શકાય છે, તેમ છતાં જે. કે. રોલિંગના શબ્દોમાં કહીએ તો, "તેઓ સમગ્ર કથાનકમાં ઊંડે સુધી ધરબાયેલા" છે. લેખિકા પલાંઠી વાળીને અને સભાનપણે આવા વિચારો તેના વાચકોને માથે મારવાના બદલે વિષયોને "કુદરતી રીતે વિકસવા " દેવાનું પસંદ કરે છે.<ref name="Mzimba, Lizo, moderator. Interview with [[Steve Kloves]] and J.K. Rowling">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm|publisher=Quick Quotes Quill|title=Mzimba, Lizo, moderator. Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling|date=February, 2003|access-date=2008-07-28|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess|url-status=dead}}</ref>સદા-હાજર કિશોરાવસ્થાનો વિષય પણ આ જ રીતે આવે છે, જેના વર્ણનમાં રોલિંગ પોતાના પાત્રોની લૈંગિકતાનો સ્વીકાર કરવામાં અર્થપુર્ણ રહ્યા છે, તેઓ કહે છે, હેરીને "કાયમી પૂર્વ-કિશોરાવસ્થાની સ્થિતિમાં ફસાયેલો" છોડી દેતા નથી.<ref name="Favourite chapter">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|publisher=Quick-Quote-Quill|title=About the Books: transcript of J.K. Rowling's live interview on Scholastic.com|date=February 16, 1999|access-date=2008-07-28|archive-date=2004-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20040110094409/http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|url-status=dead}}</ref>રોલિંગે કહેલું કે, તેમના માટે તેમની કથાઓનું નૈતિક મહત્વ "અતાર્કિકપણે સ્પષ્ટ" જણાય છે.શું સાચુ અને શું સરળ છે એ બેની વચ્ચેની પસંદગી એ જ એમના માટે ચાવીરુપ હતું. "કારણ કે... [[તાનાશાહી]] ([[:en:tyranny|tyranny]]) આ રીતે શરૂ થાય છે જ્યારે લોકો [[સંવેદનહીન]] ([[:en:apathetic|apathetic]]) બની જાય છે અને સરળ માર્ગો અપનાવે છે અને એકાએક પોતાની જાતને ઊંડી મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી જુએ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|first=Wyman|last=Max|title="You can lead a fool to a book but you cannot make them think": Author has frank words for the religious right|publisher=The Vancouver Sun (British Columbia)|date=October 26, 2000 |access-date= 2008-07-28}}</ref> == પ્રારંભ અને પ્રકાશનનો ઇતિહાસ == 1990માં, જે. કે. રોલિંગ [[માંચેસ્ટર]] ([[:en:Manchester|Manchester]])થી [[લંડન]] ([[:en:London|London]])ની ગીચોગીચ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અચાનક હેરીનો વિચાર "તેમના મગજમાં આવ્યો હતો".રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર આ અનુભવનું વર્ણન કરતા કહેલું,<ref name="Harry falls into author's head">{{cite web|publisher=JKRowling.com|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|title=Biography|first=J. K.|last=Rowling|access-date=2006-05-21|year=2006|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217022342/http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|url-status=dead}}</ref> {{quote|"I had been writing almost continuously since the age of six but I had never been so excited about an idea before. I simply sat and thought, for four (delayed train) hours, and all the details bubbled up in my brain, and this scrawny, black-haired, bespectacled boy who did not know he was a wizard became more and more real to me."}} રોલિંગે 1995માં ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' પૂરું કર્યું હતું અને તેની [[હસ્તપ્રત]] ([[:en:manuscript|manuscript]]) કેટલાક સંભવિત [[સાહિત્યિક એજન્ટ|એજન્ટો]] ([[:en:literary agent|agents]])ને મોકલવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_57676/entertainment/FACTBOX-Final-Harry-Potter-book-set-for-release/|title=Final Harry Potter book set for release|date=2007-07-15|publisher=[[Euskal Telebista]]|access-date= 2008-08-21}}</ref>તેમણે સંપર્ક કરેલા બીજા એજન્ટ ક્રિસ્ટોફર લિટલે તેમના વતી રજુઆત કરવાનું સ્વીકાર્યું અને બ્લુમ્સબરીને હસ્તપ્રત મોકલી હતી.અન્ય આઠ પ્રકાશકોએ ''પારસમણિ''ને પાછી ઠેલી ત્યાર બાદ બ્લુમ્સબરીએ રોલિંગને પુસ્તકના પ્રકાશન માટે આગોતરા 2,500 £ આપ્યા હતા.<ref>{{cite web|publisher=The McGraw-Hill Companies Inc.| url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_22/b3935414.htm| title=Nigel Newton | first=John| last=Lawless| access-date = 2006-09-09|year=2005}}</ref><ref name="Ivory Tower 2">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/351 351]}}</ref>''હેરી પોટર'' પુસ્તક લખવાનો પ્રારંભ કર્યો ત્યારે પોતાના મગજમાં કોઈ ચોક્કસ [[વસતીને લગતાં આંકડા|વય-જૂથ]] ([[:en:Demographic profile|age group]]) ન હતું, એવા રોલિંગના નિવેદન છતાં પ્રકાશકોએ પ્રારંભમાં નવથી અગિયાર વયના બાળકોને લક્ષ્ય બનાવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|title=The magic years|last=Huler|first=Scott|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218170339/http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|url-status=dead}}</ref>પ્રકાશનની સંધ્યાએ રોલિંગને તેના પ્રકાશકે આ વય-જૂથના કિશોરોને સ્પર્શવા માટે વધુ [[લિંગ-તટસ્થ]] ([[:en:gender-neutral|gender-neutral]]) [[તખલ્લુસ]] ([[:en:pen name|pen name]]) અપનાવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. તેમને ડર હતો કે તેઓ કોઈ મહિલા દ્વારા લખાયેલી નવલકથા વાંચવાનું પસંદ નહીં કરે.તેઓ મધ્ય નામ નહીં ધરાવતા હોવાથી પોતાની દાદીના નામનો [[મધ્ય નામ]] ([[:en:middle name|middle name]]) તરીકે ઉપયોગ કરીને તેમણે જે. કે. રોલિંગ (જોઆન કેથલીન રોલિંગ) લખવાનું પસંદ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1349288/Harry-Potter-and-the-mystery-of-J-Ks-lost-initial.html|title=Harry Potter and the mystery of J K's lost initial|last=Savill|first=Richard|date=2001-06-21|publisher=Telegraph.com|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Ivory Tower 2" /> બ્રિટનમાં ''હેરી પોટર''ના તમામ પુસ્તકોના પ્રકાશક [[બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])એ 1007માં ''હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)''નું પ્રકાશન કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820885.stm|title=The Potter phenomenon|date= 2003-02-18|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[1 સપ્ટેમ્બર]] ([[:en:1 September|1 September]]), [[1998]] ([[:en:1998|1998]])એ [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિકે]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) (પુસ્તકોના અમેરિકી પ્રકાશક) ''હેરી પોટર એન્ડ ધી સોર્સરર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Sorcerer's Stone)''<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|title=Wild about Harry|publisher=NYP Holdings, Inc.|access-date=2008-09-27|archive-date=2009-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821084927/http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|url-status=dead}}</ref>ના નામે આ પુસ્તક પ્રગટ કર્યું તે પહેલાં રોલિંગે અમેરિકી હકો માટે 105,000 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])પ્રાપ્ત કર્યા હતા. તે વખતના અજાણ્યા લેખક માટે આ એક અભૂતપૂર્વ રકમ હતી,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/04/21/business/web21interview.html?_r=2&pagewanted=1|title=A Brief Walk Through Time at Scholastic|last=Rozhon|first=Tracie|publisher=''The New York Times''|date=2007-04-21|access-date = 2007-04-21|page=C3}}</ref>[[ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન|ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન ( Philosopher's Stone)]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]]) રસાયણ સંબંધિત હોવાથી અમેરિકાના વાચકો પારસમણિ શબ્દને જાદુના વિષય સાથે સાંકળશે નહીં, તેવા ભયથી સ્કોલેસ્ટિકે આગ્રહ કર્યો હતો કે પુસ્તકને અમેરિકી બજાર માટે ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામ આપવું જોઇએ. બીજું પુસ્તક ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ચેમ્બર ઓફ સીક્રેટ્સ (Harry Potter and the Chamber of Secrets)'' મૂળે બ્રિટનમાં 2 જુલાઈ, 1998માં અને અમેરિકામાં [[2 જૂન|2 જૂન,]] ([[:en:2 June|2 June]])[[1999]] ([[:en:1999|1999]])માં પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates">{{cite news|url=http://www.thestar.com/entertainment/article/235354|title=A Potter timeline for muggles|date=2007-07-14|publisher=''[[Toronto Star]]''|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic">{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Harry Potter: Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic Inc|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર એન્ડ ધી પ્રીઝનર ઓફ અઝકાબાન (Harry Potter and the Prisoner of Azkaban)'' ત્યાર બાદ એક વર્ષ પછી બ્રિટનમાં 8 જુલાઈ, 1999એ અને અમેરિકામાં 8 સપ્ટેમ્બર, 1999એ પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates" /><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic" /> ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ગોબ્લેટ ઓફ ફાયર (Harry Potter and the Goblet of Fire)''[[બ્લુમ્સબરી|બ્લુમસબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])અને [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિક]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) દ્વારા એક જ સમયે 8 જુલાઈ, 2000માં પ્રગટ થઈ હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jul/19/jkjoannekathleenrowling|title=Speed-reading after lights out|date=2000-07-19|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''શ્રેણીના સૌથી લાંબા હેરી પોટર એન્ડ ધી ઓર્ડર ઓફ ધી ફીનિક્સ (Harry Potter and the Order of the Phoenix) '' પુસ્તકનું બ્રિટિશ સ્વરુપ 766 પાનાનું અને અમેરિકી સ્વરુપ 870 પાનાનું છે.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EFDC163CF937A25754C0A9659C8B63|title=Harry Potter and the Internet Pirates|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-08-21}}</ref>તે વિશ્વભરમાં અંગ્રેજી ભાષામાં 21 જૂન, 2003એ પ્રગટ થયું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jan/16/harrypotter.books|title=Harry Potter and the hottest day of summer|last=Cassy|first=John|date=2003-01-16|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ'' 16 જુલાઈ, 2005એ પ્રગટ થયું હતું અને વિશ્વભરમાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં તેની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|title=July date for Harry Potter book |date=2004-12-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |publisher=BBC News|access-date= 2008-08-21}}</ref>સાતમી અને છેલ્લી નવલકથા ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો'' 21 જુલાઈ, 2007એ પ્રગટ થઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6320733.stm|title=Rowling unveils last Potter date |date=2007-02-01|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં પુસ્તકની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ હતી, જેમાં બ્રિટનમાં 27 લાખ અને અમેરિકામાં 83 લાખ નકલો વેચાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |date=2007-07-23|publisher=BBC|access-date= 2008-08-20}}</ref> === અનુવાદો === {{main|Harry Potter in translation}} શ્રેણીનો 67 ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. <ref name="Translations for Harry Potter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|title=Rowling 'makes £5 every second' |date=October 3, 2008|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date= 2008-10-17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/business/2008/jun/18/harrypotter.artsandentertainment|title=Harry Potter breaks 400m in sales|date=June 18, 2008|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-10-17}}</ref>રોલિંગ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ અનુવાદિત લેખકોમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref>{{cite web|title=Guinness World Records: L. Ron Hubbard Is the Most Translated Author|author=KMaul|url=http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|publisher=The Book Standard|year=2005|access-date=2007-07-19|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308213411/http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|url-status=dead}}</ref>નવલકથાઓમાં વપરાયેલા ઘણા બધા શબ્દો અને વિચારો યુવાન અમેરિકી વાચકોને ગેરમાર્ગે દોરનારા હોઈ શકે છે, તેથી પ્રથમ અનુવાદ [[અમેરિકન અગ્રેજી|અમેરિકી અંગ્રેજી]] ([[:en:American English|American English]])માં થયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|title=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books|date=2008-01-21|publisher=FAST US-1|access-date=2008-08-17|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|url-status=dead}}</ref>ત્યાર બાદ, પુસ્તકો [[યુક્રેનની ભાષા|યુક્રેનીયન]] ([[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]), [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]]), [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]]), [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]] ([[:en:Welsh language|Welsh]]), [[આફ્રિકી]] ([[:en:Afrikaans|Afrikaans]]), [[લેટ્વીયન]] ([[:en:Latvian|Latvian]]) અને [[વિયેટનામી ભાષા|વિયેતનામી]] ([[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]) જેવી વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે. પ્રથમ ભાગનો [[લેટિન]] ([[:en:Latin|Latin]])માં અને [[પ્રાચીન ગ્રીક]] ([[:en:Ancient Greek|Ancient Greek]])<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|title=Harry Potter in Greek|last=Wilson |first=Andrew|year=2006|publisher=Andrew Wilson |access-date= 2008-07-28}}</ref>માં પણ અનુવાદ થયો છે. આ સાથે તે છેક ત્રીજી સદીમાં [[એમીસાના હેલીઓડોરસ|એમીસાના હેલીયોડોરસ]] ([[:en:Heliodorus of Emesa|Heliodorus of Emesa]])ની નવલકથાઓ પછી પ્રાચીન ગ્રીકમાં પ્રગટ થયેલું સૌથી લાંબુ સર્જન બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html|title=Harry Potter? It's All Greek to Me|last=Castle|first=Tim|date=2004-12-02|publisher=Reuters|access-date= 2008-07-28}}</ref> પુસ્તકોના અનુવાદકાર્ય માટે જેમની સેવાઓ લેવામાં આવી તેવા કેટલાક અનુવાદકો ''હેરી પોટર'' પરના તેમના કામ પહેલાં ઠીક ઠીક જાણીતા હતા, જેવા કે [[વિક્ટર ગોલીશેવ]] ([[:en:Viktor Golyshev|Viktor Golyshev]]), જેમણે શ્રેણીના પાંચમા પુસ્તકના રશિયન અનુવાદનું કામ સંભાળ્યું હતું.બીજાથી સાતમા પુસ્તકોના [[તુર્કી ભાષા|તુર્કી]] ([[:en:Turkish language|Turkish]]) અનુવાદનું કામ [[સેવિન ઓક્યેય|સેવિન ઓક્યેયે]] ([[:en:Sevin Okyay|Sevin Okyay]]) હાથ ધર્યું હતું, તેઓ લોકપ્રિય સાહિત્યિક વિવેચક અને સાંસ્કૃતિક આલોચક છે.<ref>{{cite web |title=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |last=Güler |first=Emrah |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |year=2005 |publisher=''The Turkish Daily News'' |access-date=2007-05-09 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |url-status=dead }}</ref>ગુપ્તતાના કારણોસર પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં બહાર પડી જાય, તે પછી જ અનુવાદ શરુ કરી શકાય છે, આમ, અનુવાદો ઉપલબ્ધ થતા કેટલાક મહિનાઓ લાગે છે. આને કારણે અંગ્રેજી નહીં બોલતા દેશોમાં આતુર ચાહકોએ મોટા પ્રમાણમાં અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ ખરીદી છે. પાંચમુ પુસ્તક વાચવા માટે તો એવો જુવાળ પેદા થયો કે તેની અંગ્રેજી ભાષાની આવૃત્તિ ફ્રાન્સમાં બેસ્ટસેલરની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનારું અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ પુસ્તક બન્યું હતુ.<ref>{{cite news|author=Staff Writer|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm|publisher=BBC|title=OOTP is best seller in France&nbsp;— in English!|date=2003-07-01|access-date= 2008-07-28}}</ref> === શ્રેણીની સમાપ્તિ === ડીસેમ્બર 20905માં, રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર જણાવ્યું હતું, "2006ના વર્ષમાં હું ''હેરી પોટર'' શ્રેણીનું અંતિમ પુસ્તક લખીશ."<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/12/27/showbuzz/index.html?iref=newssearch|title=Rowling gearing up for final 'Potter'|date=2005-12-27|publisher=CNN|access-date=2008-09-28}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>21 જુલાઇ, 2007ની પ્રકાશન તારીખ સાથે ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''ની પ્રગતિનો કાલક્રમ નોંધતી તેમની [[ઓનલાઇન ડાયરી]] ([[:en:online diary|online diary]])માં ત્યાર બાદ અપડેટ્સ આપવામાં આવ્યા હતા. પુસ્તક [[એડિનબર્ગ]] ([[:en:Edinburgh|Edinburgh]])ની [[બામોરલ હોટલ]] ([[:en:Balmoral Hotel|Balmoral Hotel]])માં 11 જાન્યુઆરી 2007એ પૂરું થયું હતું, જ્યાં [[હર્મીસ|હર્મીશ]] ([[:en:Hermes|Hermes]])ના પૂતળાની પીઠ પર તેમણે એક સંદેશો લખ્યો.તે હતો, "જે. કે. રોલિંગે 11 જાન્યુઆરી, 2007એ આ રુમ 652માં ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો''નું લખાણ પૂરું કર્યું હતું. "<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/6324289.stm|title=Potter author signs off in style|publisher=BBC|date=2007-02-02}}</ref> રોલિંગે પોતે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પુસ્તકનું છેલ્લું પ્રકરણ (હકીકતમાં, ઉપસંહાર) 1990ની આસપાસમાં પૂરું થયું હતું.<ref name="last chapter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5119836.stm|title="Rowling to kill two in final book"|publisher=BBC|date=2006-06-27|access-date= 2007-07-25}}</ref><ref name="last chapter means epilogue">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|title="Harry Potter and Me"|date=2001-12-28|access-date= 2007-09-12|publisher=BBC News}}</ref>જૂન 20006માં, રોલિંગ બ્રિટિશ [[ટોક શો]] ([[:en:talk show|talk show]])'' [[રિચાર્ડ એન્ડ જુ઼ડી|રિચાર્ડ એન્ડ જુડી]] ([[:en:Richard & Judy|Richard & Judy]])''માં ઉપસ્થિત થયા ત્યારે જાહેરાત કરી હતી કે પ્રકરણ એવી રીતે સુધારવામાં આવ્યું હતુ કે એક પાત્ર બચી ગયું અને અગાઉ કથામાં જે બચી ગયા હતા, તે અન્ય બે પાત્રો હકીકતમાં માર્યા ગયા હતા.28 માર્ચ, 2007એ બ્લુમ્સબરી એડલ્ટ એન્ડ ચાઇલ્ડ વર્ઝન્સ અને સ્કોલેસ્ટિક વર્ઝન બહાર પડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2&sec2=1&sec3=7|title=Harry Potter and the Deathly Hallows at Bloomsbury Publishing|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-09-28|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810092541/http://harrypotter.bloomsbury.com/?sec=2&sec2=1&sec3=7%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/covers/art7.htm|title=Cover Art: Harry Potter 7|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref> == સિદ્ધિઓ == === સાસંકૃતિક અસર === {{details|Harry Potter fandom}} [[ચિત્ર:Harry Potter lines.jpg|thumb|right|[[ડેલુવેર|ડેલુવરે]] ([[:en:Delaware|Delaware]])ના નેવાર્ક ખાતે [[બોર્ડર્સ ગ્રુપ|બોર્ડર્સ સ્ટોર્સ]] ([[:en:Borders Group|Borders store]])ની બહાર લોકોના ટોળા ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ|હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સના મધ્યરાત્રી પ્રકાશનની રાહ જોઇ રહ્યા છે.]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'']] શ્રેણીના ચાહકો શ્રેણીના છેલ્લામાં છેલ્લા પુસ્તકના પ્રકાશન અંગે એટલા બધા આતુર હતા કે વિશ્વભરના બુકસ્ટોર્સ પુસ્તકોના મધ્યરાત્રીએ થનારા પ્રકાશનની જોડાજોડ ઇવેન્ટ્સ યોજવા માંડ્યા હતા, જેનો પ્રારંભ ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના 2000 વર્ષના પ્રકાશન સાથે શરુ થયો હતો.મોક કોર્ટ્સ, રમતો, [[શરીર પરના છૂંદણા|ફેઇસ પેઇન્ટિંગ]] ([[:en:Body painting|face painting]]) અને અન્ય [[જીવંત મનોરંજન]] ([[:en:Live Entertainment|live entertainment]]) ધરાવતા આ ઇવેન્ટ્સ સામાન્યપણે પોટરના ચાહકોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે અને ચાહકોને આકર્ષવામાં અને પુસ્તકો વેચવામાં અત્યંત સફળ બન્યા છે. ''હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સ''ના પ્રકાશનના પ્રથમ 24 કલાકમાં જ 1.08 કરોડ પ્રારંભિક મુદ્રીત નકલોમાંથી 90 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name="Harry Potter casts spell at checkouts">{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|publisher=Times Online|title=Harry Potter casts spell at checkouts|date=2005-07-18|access-date=2008-07-29|last=Freeman|first=Simon|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615074030/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Potter book smashes sales records">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4692093.stm|publisher=BBC |title=Potter book smashes sales records|date=2005-07-18|access-date= 2008-07-29}}</ref>શ્રેણીન પુખ્ત ચાહકો પણ મળ્યા, જેને પરીણામે ''હેરી પોટર''ના દરેક પુસ્તકની બે આવૃત્તિઓ બહાર પડી, જેનું લખાણ એકસરખું, પરંતુ એક આવૃત્તિના આવરણનું આર્ટવર્ક બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અને બીજાનું પુખ્ત વયનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|title=Harry Potter at Bloomsbury Publishing&nbsp;— Adult and Children Covers|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828054035/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|url-status=dead}}</ref>''હેરી પોટર''ના સુપર-ફેન્સ બ્લોગ્સ, [[પોડકાસ્ટ]] ([[:en:podcast|podcast]]) અને ફેનસાઇટ્સ મારફતે ઓનલાઇન મળવા ઉપરાંત ''હેરી પોટર'' [[શૈક્ષણિક પરીષદ|પરીસંવાદ]] ([[:en:Academic conference|symposia]]) ખાતે પણ મળી શકે છે. ''મગલ'' શબ્દ તેના'' હેરી પોટર ''મૂળિયાં વળોટીને ફેલાયો છે અને ઘણા જૂથો આ શબ્દ એવા લોકો માટે વાપરે છે, જેઓ કોક પ્રકારના કૌશલ્યથી વાકેફ ના હોય કે તેનો અભાવ હોય. 2003માં ''મગલ'' [[ઓક્સફર્ડ અંગ્રેજી શબ્દકોશ]] ([[:en:Oxford English Dictionary|Oxford English Dictionary]])માં તે વ્યાખ્યા સાથે દાખલ થયો હતો.<ref>{{cite web|title='Muggle' Redux in the Oxford English Dictionary|author= McCaffrey, Meg|url=http://www.schoollibraryjournal.com/article/CA294413.html|date=2003-05-01|access-date = 2007-05-01|publisher=School Library Journal}}</ref>હેરી પોટરના ચાહકવર્ગે તેમનામાં થતી છેલ્લામાં છેલ્લી ચર્ચામાં ડોકિયું કરવા માટે નિયમિતપણે, મોટે ભાગે સાપ્તાહિક ધોરણે પોડકાસ્ટના માધ્યમને અપનાવ્યું છે.[[એપલ આયએનસી (Apple Inc)|એપલ ઇન્કોર્પોરશને]] ([[:en:Apple Inc.|Apple Inc.]]) પોડકાસ્ટના બે વર્ઝન બહાર પાડ્યા છે, [[મગલકાસ્ટ]] ([[:en:MuggleCast|MuggleCast]]) અને [[પોટરકાસ્ટ]] ([[:en:PotterCast|PotterCast]]).<ref name=apple-enews>{{cite news|url=https://www.apple.com/enews/2005/09/08enews1.html|title=Book corner: Secrets of Podcasting|date=2005-09-08|access-date= 2007-01-31|publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref>બંને પોડકાસ્ટ રેન્કિંગ્સ [[આયટ્યુન્સ (iTunes)|આઇટ્યુન્સ]] ([[:en:iTunes|iTunes]])માં ટોચના સ્થાને પહોંચ્યા છે અને મોજણીમાં ટોપ 50 પોડકાસ્ટ્સમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref name=pr-newswire-mc>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/11-08-2005/0004210790&EDATE=|title=Mugglenet.com Taps Limelight's Magic for Podcast Delivery of Harry Potter Content|date=2005-11-08|access-date= 2007-01-31|publisher=PR Newswire}}</ref> === એવોર્ડ્સ અને સન્માનો === ''પારસમણિ''ના પ્રારંભિક પ્રકાશનથી શરુ કરીને અત્યાર સુધીમાં ''હેરી પોટર'' શ્રેણીને ઢગલાબંધ એવોર્ડ્સ પ્રાપ્ત થયા છે, જેમાં વ્હીટેકર પ્લેટિનમ બુક એવોર્ડ્સ (તમામ 2001માં મળ્યા), [[નેસ્લે સ્માર્ટીઝ બુક પ્રાઇઝ]] ([[:en:Nestlé Smarties Book Prize|Nestlé Smarties Book Prize]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/1556674.stm|title=Book honour for Harry Potter author|date=2001-09-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ત્રણ વાર (1007-1999), [[સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ|સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ બુક એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Scottish Arts Council|Scottish Arts Council Book Awards]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7626896.stm|title=JK Rowling: From rags to riches|date=2008-09-20|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>બે વાર (1999 અને 2001), <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1360641.stm|title=Book 'Oscar' for Potter author|date=2001-05-30|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી ઇનઓગરલ [[કોસ્ટા બુક એવોર્ડ્સ|વ્હાઇટબ્રેડ ચિલ્ડ્રન્સ બુક ઓફ ધી યર એવોર્ડ]] ([[:en:Costa Book Awards|Whitbread children's book of the year award]])(1999), <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/books/news/9907/16/harry/index.html|title=Harry Potter casts a spell on the world|date=1999-07-18|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી [[બ્રિટિશ બુક એવોર્ડ્સ|ડબ્લ્યુએચસ્મિથ બુક ઓફ ધી યર]] ([[:en:British Book Awards|WHSmith book of the year]]) (2006) <ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref>અને અન્ય એવોર્ડ્સ.2000માં ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને શ્રેષ્ઠ પુસ્તક માટેના [[હુગો એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Hugo Awards|Hugo Awards]]) માટે નામનિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યું, જ્યારે 2001માં ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])'' આ એવોર્ડ જીત્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|title=Moviegoers get wound up over ‘Watchmen’|date=2008-07-22|publisher=MSNBC|access-date=2008-09-28|archive-date=2012-09-16|archive-url=https://archive.is/20120916/http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|url-status=dead}}</ref>તેમના સન્માનોમાં [[કાર્નેગી મેડલ]] ([[:en:Carnegie Medal|Carnegie Medal]]) માટે અભિવાદન, [[ગાર્ડીયન એવોર્ડ|ગાર્ડીયન ચિલ્ડ્રન્સ એવોર્ડ]] ([[:en:Guardian Award|Guardian Children's Award]]) (1998) માટેની <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/823533.stm|title=Harry Potter beaten to top award|date= 2000-07-07|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>પસંદગી યાદીમાં સ્થાન ઉપરાંત સંખ્યાબંધ નોંધપાત્ર પુસ્તકોની તથા એડિટર્સ ચોઇસીસની યાદીમાં તેમ જ [[અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશન|અમેરિકન લાયબ્રેરી એસોસિએશન]] ([[:en:American Library Association|American Library Association]]), ''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])'', [[શિકાગો પબ્લિક લાયબ્રેરી]] ([[:en:Chicago Public Library|Chicago Public Library]]) અને ''[[પબ્લિશર્સ વીક્લી]] ([[:en:Publishers Weekly|Publishers Weekly]])''ની શ્રેષ્ઠ પુસ્તકોની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતુ. <ref>{{cite web|publisher=Arthur A. Levine Books|url=http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|title=Awards|first=Arthur|last=Levine|access-date=2006-05-21|date=2001–2005|archive-date=2006-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060429093544/http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|url-status=dead}}</ref> === વ્યાપારી સફળતા === {{seealso|List of best-selling books}} ''હેરી પોટર'' શ્રેણીની લોકપ્રિયતાથી રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને ''હેરી પોટર''ના સંબંધિત અન્ય પરવાના ધારકોને મોટા પ્રમાણમાં નાણાકીય સફળતા મળી છે.સફળતાએ રોલિંગને પ્રથમ અને એકમાત્ર [[અબજોપતિ]] ([[:en:billionaire|billionaire]]) લેખક બનાવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2004/02/26/cx_jw_0226rowlingbill04.html|title=J. K. Rowling And The Billion-Dollar Empire|last=Watson|first=Julie|date=2004-02-26|publisher=Forbes|access-date= 2007-12-03}}</ref>વિશ્વભરમાં પુસ્તકોની 40 કરોડથી વધારે નકલો વેચાઈ છે અને [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) નિર્મિત લોકપ્રિય [[ફિલ્મ રુપાંતરણ|ફિલ્મ રુપાંતરણો]] ([[:en:film adaptation|film adaptation]]) થયા છે, જે બધાં જ પોતાની રીતે સફળ થયા છે, જેમાંની પહેલી ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' સર્વ-કાલીન સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|ફુગાવા માટે અ-સમાયોજિત યાદી]] ([[:en:List of highest-grossing films|inflation-unadjusted list of all-time highest grossing films]])માં ચોથો ક્રમ આવ્યો હતો, જ્યારે બાકીની ચાર'' હેરી પોટર'' ફિલ્મો દરેક રેન્કિંગમાં ટોપ 20માં સ્થાન પામી હતી.<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|title=J.K. Rowling publishes Harry Potter spin-off|date=2007-11-01|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010200554/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="boxofficemojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|publisher=BoxOfficeMojo.com|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|date=2008-04-27|access-date= 2008-07-29|date=1998–2008|publisher=Box Office Mojo, LLC.}}</ref>આ ફિલ્મોના પરીણામે આઠ વિડીયો ગેમ્સનું નિર્માણ થયું અને 400થી વધારે હેરી પોટર પ્રોડક્ટ્સ માટે પરવાના મેળવવામાં આવ્યા, જેમાં એક [[આઇપોડ]] ([[:en:iPod|iPod]])નો પણ સમાવેશ થાય છે, જેણે 2005ની સ્થિતિએ હેરી પોટરની બ્રાન્ડને અંદાજે 4 અબજ [[યુએસ$|યુ.એસ. $]] ([[:en:US$|US$]])મૂલ્યની અને જે. કે, રોલિંગને યુએસ ડોલર મૂલ્યમાં અબજોપતિ<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2007/10/07billionaires_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html|title=The World's Billionaires:#891 Joanne (JK) Rowling|date=2007-03-08|publisher=Forbes|access-date= 2008-07-29}}</ref> બનાવ્યા છે. કેટલાક અહેવાલો પ્રમાણે તેઓ [[બ્રિટનના એલિઝાબેથ બીજા|રાણી એલિઝાબેથ બીજા]] ([[:en:Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]]) કરતા પણ ધનિક છે. <ref name="J. K. Rowling Richer than the Queen">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2979033.stm|publisher=BBC|title=J. K. Rowling Richer than the Queen|date=2003-04-27|access-date= 2008-07-29}}</ref><ref name="Harry Potter Brand Wizard">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/innovate/content/jul2005/di20050721_060250.htm|publisher= ''Business Week''|title=Harry Potter Brand Wizard|date=2005-07-21|access-date= 2008-07-29}}</ref>જોકે, રોલિંગે જણાવ્યું હતુ કે આ ખોટું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3492060.stm|title=Rowling joins Forbes billionaires|publisher=BBC|access-date= 2008-09-09}}</ref> હેરી પોટરના પુસ્તકો માટેના મોટી માગે ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ને 2000માં ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના પ્રકાશનની પહેલાં બાળ સાહિત્ય માટેની અલગ બેસ્ટ સેલર યાદી રચવાની પ્રેરણા આપી હતી.24 જુન, 2000 સુધીમાં રોલિંગની નવલકથાઓ 79 સ્ટ્રેઇટ વીક્સ માટેની યાદી પર પહોંચી ગઈ હતી, જેમાં પહેલી ત્રણ નવલકથાઓ પૈકીની દરેક હાર્ડકવર બેસ્ટસેલર યાદીમાં હતી.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E0DD1730F937A15755C0A9669C8B63|title=The Times Plans a Children's Best-Seller List |last=Smith|first=Dinitia|date=24 June, 2000|publisher=The New York Times|access-date= 2008-09-30}}</ref>12 એપ્રિલ, 2007એ [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) જાહેર કર્યું હતું કે ''મોતની સોગાદો''એ [[પ્રી-ઓર્ડર|આગોતરા ઓર્ડર]] ([[:en:pre-order|pre-order]]) માટેનો તેનો રેકોર્ડ તોડ્યો છે અને પાંચ લાખ નકલો માટે તેની સાઇટ પર આગોતરા ઓર્ડર મુકાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|title=New Harry Potter breaks pre-order record|date=2007-04-13|publisher=RTÉ.ie Entertainment|access-date=2007-04-23|archive-date=2007-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418090204/http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|url-status=dead}}</ref>''આગનો પ્યાલો'' બહાર પડી ત્યારે પુસ્તકોની ડીલીવરી માટે [[ફેડેક્સ|ફેડએક્સ]] ([[:en:FedEx|FedEx]])ની 9,000 ટ્રકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name=ew-gof-midnight>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|title=Wild About Harry|date=2005-08-31|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-03-04|last=Fierman|first=Daniel|quote=When I buy the books for my grandchildren, I have them all gift wrapped but one...that's for me. And I have not been 12 for over 50 years.|archive-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331142859/http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|url-status=dead}}</ref>એમેઝોન.કોમ અને [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ્ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) ભેગા મળીને પુસ્તકની સાત લાખ કરતા વધારે નકલોનું આગોતરું વેચાણ કર્યું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/> અમેરિકામાં પુસ્તકનું પ્રારંભિક મુદ્રણ 38 લાખ નકલોમાં થયું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/>આ વિક્રમ આમકડો 85 લાખ નકલો સાથે ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજે]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])'' તોડ્યો, જેને ત્યાર બાદ ''હાફ-બ્લડ પ્રીન્સે'' 1.08 કરોડ નકલો સાથે તોડ્યો હતો.<ref name=cnn-hbp>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|title=Harry Potter hits midnight frenzy|date=2005-07-15|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-01-15|archive-date=2006-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061221021913/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|url-status=dead}}</ref>અમેરિકામાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ ચોવીસ કલાકમાં જ ''પ્રીન્સ''ની 69 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી, જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રથમ દિવસે તેની 20 લાખ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name=bbc-hbp-record>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4700000/newsid_4701400/4701409.stm|title=Worksheet: Half-Blood Prince sets UK record|date=2005-07-20|publisher=BBC|access-date= 2007-01-19}}</ref>''મોતની સોગાદો''નું અમેરિકામાં પ્રારંભિક મુદ્રણ 1.2 કરોડ નકલોનું હતું અને એમેઝોન.કોમ અને બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે 10 લાખ નકલો માટેના આગોતરા ઓર્ડર બુક કર્યા હતા. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6452987.stm|title=Record print run for final Potter|date=2007-03-15|publisher=BBC|access-date= 2007-05-22}}</ref> == વિવેચન, વખાણ અને વિવાદ == === સાહિત્યિક વિવેચન === પ્રારંભથી જ ''હેરી પોટર''ની હકારાત્મક સમીક્ષાઓ થઈ હતી, જેનાથી શ્રેણીને વિશાળ વાચકવર્ગ પ્રાપ્ત થયો હતો.પ્રથમ ભાગ ''હેરી પોટર અને પારસમણિ''એ તેના પ્રકાશન ટાણે સ્કોટિશ અખબારોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, જેમ કે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્સમેને]] ([[:en:The Scotsman|The Scotsman]])'' જણાવ્યું હતું કે તે "પ્રશિષ્ટ સાહિત્યમાં સ્થાન પામવાના તમામ લક્ષણો"<ref name="newspaper-reviews-hp-ps">{{cite book|last=Eccleshare|first=Julia|title=A Guide to the Harry Potter Novels|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2002|isbn=9780826453174|url=http://books.google.com/books?id=cHjF5K2uVdsC&pg=PA10&dq=the+most+imaginative+debut+since+Roald+Dahl&sig=ACfU3U0iH-hqblVhP0MjtLQNpPGTsygQCA|page=10}}</ref> ધરાવે છે અને ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ગ્લાસ્ગો હેરાલ્ડે]] ([[:en:The Herald (Glasgow)|The Glasgow Herald]])'' તેને "જાદુઈ સામગ્રી" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" />થોડાક જ સમયમાં અંગ્રેજી અખબારો પણ જોડાયા અને એકથી વધારે અખબારોએ તેને [[રોનાલ્ડ ડહલ]] ([[:en:Roald Dahl|Roald Dahl]])ના સર્જન સાથે સરખાવ્યું. ''[[ધી મેઇલ ઓન સન્ડે]] ([[:en:The Mail on Sunday|The Mail on Sunday]])''એ તેને "રોનાલ્ડ ડહલ પછીની સૌથી સર્જનાત્મક પ્રથમ કૃતિ" ગણાવી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> આ જ મતનો પડઘો પાડતા ''[[ધી સન્ડે ટાઇમ્સ|ધી સન્ડે ટાઇમ્સે]] ([[:en:The Sunday Times|The Sunday Times]])'' કહ્યું કે "ડહલ સાથેની સરખામણીઓ આ વખતે ઉચિત છે."<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> જ્યારે ''[[ધી ગાર્ડીયન|ધી ગાર્ડીયને]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]])'' તેને "સર્જનાત્મક વ્યંગ દ્વારા ઉંચકાયેલી સમૃદ્ધપણે વણાયેલી નવલ" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> પાંચમા ભાગ ''હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ''ના પ્રકાશન સુધીમાં પુસ્તકો વિષે સંખ્યાબંધ વિદ્વાનોએ સખત ટીકા કરવાનું શરુ કર્યું હતું. [[યેલ]] ([[:en:Yale|Yale]])ના પ્રોફેસર, સાહિત્યિક વિદ્વાન અને વિવેચક [[હેરોલ્ડ બ્લુમ|હેરોલ્ડ બ્લુમે]] ([[:en:Harold Bloom|Harold Bloom]]) પુસ્તકોની સાહિત્યિક ગુણવત્તા અંગે વિવેચન કરતા જણાવ્યું હતું, "રોલિંગનું મગજ બીબાઢાળ અને મરી પરવારેલા રુપકોથી એટલું બધું સંચાલિત છે કે તેની પોતાની કોઈ બીજી લેખન શેલી જ નથી."<ref>{{cite web|publisher=''The Boston Globe''|date=2003-09-24|url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/|title=Dumbing down American readers|first=Harold|last=Bloom|access-date = 2006-06-20}}</ref>''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ના ઓપેડ લેખમાં [[એ. એસ. બાયટ|એ. એસ બાયટે]] ([[:en:A. S. Byatt|A. S. Byatt]]) રોલિંગના વિશ્વને "ટીવી કાર્ટુન્સ અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ (વધારે ઉત્તેજક, પરંતુ જોખમકારક નહીં તેવા) ટીવી સીરીયલો, [[રીયાલિટી ટેલિવિઝન|રીયાલિટી ટીવી]] ([[:en:Reality television|reality TV]]) અને વિખ્યાત લોકોની ગપસપમાં જેમના સર્જનાત્મક જીવનો સીમિત છે તેવા લોકો માટે લખાયેલું...તમામ પ્રકારના [[બાળ સાહિત્ય]] ([[:en:children's literature|children's literature]])માંથી ઉઠાવેલી અને પેચવર્ક કરેલી, નકલી ભાતોનું બનેલું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|ગૌણ વિશ્વ]] ([[:en:Fictional universe|secondary world]])" કહ્યું હતું.<ref name="Harry Potter and the Childish Adult">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Harry Potter and the Childish Adult|date=2003-07-07|access-date=2008-08-01|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|first=A. S.|last=Byatt|archive-date=2008-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420190012/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|url-status=dead}}</ref> વિવેચક [[એન્થોની હોલ્ડન|એન્થોની હોલ્ડને]] ([[:en:Anthony Holden|Anthony Holden]]) ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી|હેરી પોટર અને અઝકાબાનના કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને [[1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ્સ|1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ]] ([[:en:1999 Whitbread Awards|1999 Whitbread Awards]]) માટે નક્કી કરવાના પોતાના અનુભવ અંગે ''[[ધી ઓબ્ઝર્વર]] ([[:en:The Observer|The Observer]])''માં લખ્યું હતું.શ્રેણી અંગેનું તેમનુ મંતવ્ય સમગ્રપણે નકારાત્મક હતું, "પોટર સાહસ ગાથા અનિવાર્યપણે ઉપકારક, રુઢિચુસ્ત, અત્યંત નકલખોર, અતીતમાં સરી ગયેલા બ્રિટન માટે હતાશ કરી નાંખે તેવા નિસાસા નાંખનારી હતી." તેઓ "નિમ્ન કક્ષાની, વ્યાકરણ-વિહોણી ગદ્ય શૈલી"ની નોંધ લે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jun/25/booksforchildrenandteenagers.guardianchildrensfictionprize2000|publisher=''The Observer''|title=Why Harry Potter does not cast a spell over me|date=2000-06-25|access-date= 2008-08-01|last=Holden|first=Anthony}}</ref> એનાથી વિપરીતપણે લેખક [[ફે વેલ્ડોન]] ([[:en:Fay Weldon|Fay Weldon]]), શ્રેણી "કવિઓએ જેની આશા રાખી હતી તેવી નથી" એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ કહ્યું, "પરંતુ આ કવિતા નથી, તે વાંચનક્ષમ, વેચાણક્ષમ, રોજે રોજનું, ઉપયોગી ગદ્ય છે."<ref name="Rowling books 'for people with stunted imaginations'">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jul/11/books.harrypotter|publisher=''The Guardian''|title=Rowling books 'for people with stunted imaginations'|date=2003-07-11|access-date= 2008-08-01|last=Allison|first=Rebecca}}</ref>સાહિત્યિક વિવેચક એ. એન. વિલ્સને ''[[ધી ટાઇમ્સ]] ([[:en:The Times|The Times]])''માં હેરી પોટર શ્રેણીની સરાહના કરતા જણાવ્યું, "આપણને પાના ઉથલાવીને, ખુલ્લેઆમ રડાવીને, આંસુ પાડતા અને થોડા પાના પછી સારી મજાકો ઉપર સતત હસતાં કરવાની ડિકન્સ-પ્રકારની જેકે રોલિંગ જેવી ક્ષમતા ધરાવતા બહુ થોડા લેખકો છે."આપણે એવા દાયકામાં જીવ્યા છીએ, જેમાં આપણે અત્યાર સુધીમાં લખાયેલી સૌથી જીવંત, સૌથી આનંદદાયક, સૌથી બિવડાવનારી અને સૌથી વધારે હચમચાવનારી બાળ વાર્તાઓમાંથી પસાર થયા છીએ."<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|title=Harry Potter and the Deathly Hallows by JK Rowling|last=Wilson|first=A. N.|date=2007-07-29|publisher=Times Online|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706162943/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|url-status=dead}}</ref>પ્રાથમિકપણે ફિલ્મ વિવેચક <ref>{{cite web|year=2000|publisher=Salon.com|url=http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|title=Salon Columnist|access-date=2008-08-03|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616165227/http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|url-status=dead}}</ref>એવા ચાર્લ્સ ટેલરે [[સેલોન.કોમ|સલોન.કોમ]] ([[:en:Salon.com|Salon.com]])માં ખાસ કરીને બાયટના વિવેચન અંગે મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો."ફરીથી પનપતા પોપ કચરા તરફ આપણને ધકેલતા અને કલાની મુંઝવનારી સંકુલતાઓથી દૂર લઈ જતા આવેગો અંગે એક ખુબ જ નાનો પણ યોગ્ય સાંસ્કૃતિક મુદ્દો" <ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile" />તેમની પાસે હોઈ શકે છે એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ તેમણે બાયટના એવા દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો કે શ્રેણીમાં ગંભીર [[સાહિત્યિક ગુણવત્તા]] ([[:en:literary merit|literary merit]]) નથી અને તેની સફળતા મુખ્યત્વે બાળપણને તે જે આશ્વાસનો પૂરા પાડે છે તેને આભારી છે.ટેલરે એક સહાધ્યાયી અને ખાસ મિત્રની હત્યા દ્વારા અને દરેકને કારણે પડતા મનોવૈજ્ઞાનિક જખમો અને [[સામાજિક અલગાવ]] ([[:en:social isolation|social isolation]])ને દર્શાવતા પુસ્તકોના પ્રગતિકારક ગાઢા સૂર પર ભાર મુક્યો હતો.ટેલરે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે શ્રેણીની સફળતાને પ્રોત્સાહન આપનારું અને પ્રકાશિત સાત પુસ્તકોમાં સૌથી હળવું ગણાતું ''પારસમણિ'' બાયટ દાવો કરે છે તે બાળપણની સુરક્ષાને પીંખે છે, ઉદાહરણરુપે, પુસ્તક [[બેવડી હત્યા]] ([[:en:double murder|double murder]])ના સમાચાર સાથે શરુ થાય છે.<ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile">{{cite news|title=A. S. Byatt and the goblet of bile|url=http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|publisher=Salon.com|date=2003-07-08|access-date=2008-08-03|first=Charles|last=Taylor|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616143458/http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|url-status=dead}}</ref> [[સ્ટીફન કિંગ|સ્ટીફન કિંગે]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]]) શ્રેણીને "ઉચ્ચકક્ષાની સર્જનાત્મકતા જ જે કરવા માટે સક્ષમ છે તેવી સિદ્ધિ" ગણાવી હતી અને "રોલિંગની શ્લેષ ધરાવતી, એક ભ્રમરને ઊંચી કરી દેતી હાસ્ય શક્તિ" "નોંધપાત્ર" હોવાનું જાહેર કર્યુ હતું કે જોકે, તેમણે લખ્યું હતું કે કથા "સારી" હોવા છતાં તમામ પુસ્તકોમાં એક ફોર્મ્યુલાની જેમ પ્રારંભમાં "હેરીને તેના ભયાનક માસી અને માસાની સાથે ઘરમાં જોઈને તેઓ થોડાક કંટાળી ગયા" છે. <ref name="Wild About Harry" />કિંગે એવી પણ મજાક કરી હતી કે "રોલિંગને જે ક્રિયાવિશેષણ ગમતો ના હોય, તેને તેઓ ક્યારેય મળ્યા નથી!"તેમણે જોકે આગાહી કરી છે કે હેરી પોટર "સમયની કસોટીમાંથી પાર ઉતરશે અને જ્યાં સૌથી ઉત્તમ પુસ્તકો રખાય છે તે છાજલી પર મુકાશે, હું માનું છું કે હેરી [[એલિસ (વંડરલેન્ડમાં એલિસના પરાક્રમો)|એલિસ]] ([[:en:Alice (Alice's Adventures in Wonderland)|Alice]]), [[ટોમ સોયર શ્રેણીમાં પાત્રોની યાદી# હક ફિન|હક]] ([[:en:List of characters in the Tom Sawyer series#Huck Finn|Huck]]), [[ફ્રોડો બેગ્ગિન્સ|ફ્રોડો]] ([[:en:Frodo Baggins|Frodo]]) અને [[ડોરોથી ગેઇલ|ડોરોથી]] ([[:en:Dorothy Gale|Dorothy]])ની સાથે સ્થાન મેળવશે અને આ એક એવી શ્રેણી છે, જે માત્ર દાયકાઓ માટે નહીં, બલકે યુગો માટે છે." <ref>{{cite web|publisher=Guardian Unlimited| url=http://www.guardian.co.uk/books/2006/dec/31/harrypotter.jkjoannekathleenrowling| title=JK Rowling:The mistress of all she surveys| first= Killian| last=Fox|date=2006-12-31|access-date = 2007-02-10}}</ref> === સાંસ્કૃતિક વિવેચન === [[ટાઇમ (મેગેઝિન)|ટાઇમ મેગેઝિને]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'' magazine]]) રોલિંગે [[હેરી પોટરનું ચાહકજગત|તેમના ચાહકવર્ગ]] ([[:en:Harry Potter fandom|her fandom]])ને આપેલી સામાજિક, નૈતિક અને [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય પ્રેરણા]] ([[:en:Politics of Harry Potter|political inspiration]])ની નોંધ લેતા તેમને તેના [[ટાઇમ પર્સન ઓફ ધી યર|2007ના પર્સન ઓફ ધી યર]] ([[:en:Time Person of the Year|Person of the Year]]) માટે રનર-અપ તરીકે પસંદ કર્યા હતા, તેમ છતાં શ્રેણી સંબંધિત <ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|title=Person of the Year 2007 Runners-Up: J. K. Rowling|date=2007-12-23|publisher=[[Time (magazine)|''Time'' magazine]]|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221164141/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|url-status=dead}}</ref>સાંસ્કૃતિક વિવેચનો મિશ્રિત પ્રકારના હતા.''[[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ|વોશિગ્ટંન પોસ્ટ]] ([[:en:Washington Post|Washington Post]])''ના પુસ્તક વિવેચક રોન ચાર્લ્સે જુલાઈ 2007માં અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે મોટા પ્રમાણમાં પુખ્ત લોકો ''પોટર'' શ્રેણી વાંચે છે, પરંતુ કેટલીક અન્ય કિતાબો સાંસ્કૃતિક અપરિપક્વતાના ખરાબ કિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે અને શ્રેણીનું સારા વિરુદ્ધ ખરાબનું વિષયવસ્તુ "બાલિશ" છે.તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે પાછલા પુસ્તકોના પ્રકાશન સાથે સંકળાયેલા સાંસ્કૃતિક અને માર્કેટિંગ "ઉન્માદ" વચ્ચે બાળકો અને પુખ્ત વયના લોકો કોલિસીયમની ગર્જનાની અપેક્ષા ધરાવવાની તાલિમ મેળવે છે, તે એક એવો [[સમૂહ માધ્યમો|સમૂહ માધ્યમ]] ([[:en:Mass media|mass-media]])અનુભવ છે, જે કોઈ અન્ય નવલકથા સંભવિતપણે પૂરી પાડી શકે તેમ નથી. "એમાં રોલિંગનો કોઈ વાંક નથી."<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/13/AR2007071301730_pf.html| title=Harry Potter and the Death of Reading |date=2007-07-15| author= Charles, Ron | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Washington Post]]''}}</ref> જેની સોયરે [[25 જુલાઈ|25 જુલાઇ]] ([[:en:25 July|25 July]]) [[2007]] ([[:en:2007|2007]])એ ''[[ક્રિશ્ચિયન સાયન્સ મોનિટર]] ([[:en:Christian Science Monitor|Christian Science Monitor]])''માં લખ્યું હતું કે દસ વર્ષ, 4,195 પાના અને 37.5 કરોડ નકલો પછી જે. કે. રોલિંગની વિશાળ સિદ્ધિમાં તમામ મહાન બાળ સાહિત્યના એક સીમાચિહ્નનો અભાવ વર્તાય છે અને તે છે નાયકની નૈતિક મુસાફરી...આ વાર્તાઓનું નૈતિક કેન્દ્ર આજની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ|પોપ સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Popular culture|pop culture]])માંથી નષ્ટ થઈ ગયું છે એ જોતાં આ પુસ્તકો પશ્ચિમના સમાજ અને વ્યાપારી વાર્તાકથનમાં એક વિક્ષુબ્ધ કરી નાંખે તેવી તરાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.સોયર દલીલ કરે છે કે હેરીપોટર કોઈ પણ જાતની નૈતિક લડાઈનો સામનો કરતો નથી કે પછી કોઈ નૈતિક વૃદ્ધિમાંથી પણ પસાર થતો નથી અને આમ, "જે સંજોગોમાં સાચુ અને ખોટું પારખવું મુશ્કેલ હોય તેવી પરિસ્થિતિમાં તે કોઈ માર્ગદર્શક નથી".<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2007/0725/p09s02-coop.html| title=Missing from 'Harry Potter"&nbsp;– a real moral struggle | author= Sawyer, Jenny | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Christian Science Monitor]]''|date=2007-07-25}}</ref> ક્રિસ સુએલેનટ્રોપે [[8 નવેમ્બર]] ([[:en:8 November|8 November]]), [[2002]] ([[:en:2002|2002]])એ ''[[સ્લેટ મેગેઝિન|સ્ટેટ મેગેઝિન]] ([[:en:Slate Magazine|Slate Magazine]])''ના એક લેખમાં આવી જ દલીલ કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે પોટર "ટ્રસ્ટના ભંડોળ પર નભતા બાળક જેવો છે, જેની શાળામાં સફળતા મોટે ભાગે તેના મિત્રો અને સ્વજનો તરફથી ઉદારતાથી તેને મળતી ભેટસોગાદો પર નિર્ભર છે."રોલિંગની કલ્પિત કથાઓમાં જાદુઈ ક્ષમતાની સંભાવના "એવું કૈંક છે જે તમારામાં જન્મજાત છે, નહીં કે એવું કૈંક જેને તમે હાંસલ કરી શકો છો", એની નોંધ લેતા સુએલેનટ્રોપે લખ્યું હતું કે "આપણી ક્ષમતાઓ કરતાં વધારે તો આપણી પસંદગીઓ દર્શાવે છે કે આપણે ખરેખર શું છીએ" એવો ડમ્બલડોરનો સિદ્ધાંત દંભી છે, કેમ કે "ડંબલડોર જે શાળા ચલાવે છે તે જન્મજાત ગુણોનું મૂલ્ય બધાથી ઊંચુ આંકે છે."<ref>{{cite web| url=http://www.slate.com/?id=2073627| title=Harry Potter: Fraud| author=Suellentrop, Chris| access-date=2008-04-16| publisher=''[[Slate Magazine]]''| date=2002-11-08| archive-date=2008-03-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20080327002437/http://www.slate.com/?id=2073627| url-status=dead}}</ref>12 ઓગસ્ટ, 2007''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ|માં ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])''માં ''મોતની સોગાદો''ની સમીક્ષામાં [[ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સ|ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સે]] ([[:en:Christopher Hitchens|Christopher Hitchens]]) સંપત્તિ અને વર્ગ અને અભિમાનના સપનાઓથી વીંટળાયેલી સાહિત્યિક પરંપરાઓમાંથી તેની "અગ્રેજી શાળાની વાર્તા"ને "બહાર કાઢવા" બદલ રોલિંગના વખાણ કર્યા હતા અને એવી દલીલ કરી હતી કે તેમણે આના બદલે "યુવાન લોકશાહી અને વૈવિધ્યના વિશ્વ"નું સર્જન કર્યું હતું. <ref>{{cite web | url=http://www.nytimes.com/2007/08/12/books/review/Hitchens-t.html?_r=1&pagewanted=2&oref=slogin| title=The Boy Who Lived | author= Hitchens, Christopher| access-date= 2008-04-01 | publisher= ''The New York Times''|date=2007-08-12|page=2}}</ref> === વિવાદો === {{main|Legal disputes over the Harry Potter series|Religious debates over the Harry Potter series|Politics of Harry Potter}} પુસ્તકોમાં જાદુ બાળકોમાં મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે એવા અમેરિકી ખ્રિસ્તી જૂથોના દાવાઓને કારણે અથવા તો કોપીરાઇટ અને ટ્રેડમાર્કના ભંગ અંગેના વિવિધ વિવાદોને કારણે આ પુસ્તકો સંખ્યાબંધ [[કાનૂની દાવો|કાનૂની કાર્યવાહી]] ([[:en:Lawsuit|legal proceedings]])નો ભોગ બન્યા છે.શ્રેણીની લોકપ્રિયતા અને [[બજાર મૂડીકરણ|ઊંચા બજાર મૂલ્ય]] ([[:en:Market capitalization|market value]])ને કારણે રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને [[ફિલ્મ વિતરક]] ([[:en:film distributor|film distributor]])[[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) તેમના કોપીરાઇટના રક્ષણ માટે કાનૂની પગલાં લેવા પ્રેરાયા છે, જેમાં ''હેરી પોટર''ના [[ડોમેન નામ]] ([[:en:domain name|domain name]]) અંગે વેબસાઇટોના માલિકોને લક્ષ્યમાં રાખીને હેરી પોટરના પ્રતીકની નકલોના વેચાણ પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે. તેમ જ રોલિંગે પોતાના લખાણને ચોરી લીધું છે તેવા આક્ષેપો બદલ લેખિકા [[નેન્સી સ્ટાઉફર]] ([[:en:Nancy Stouffer|Nancy Stouffer]]) સામે કાનૂની દાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=SScholastic Inc, J.K. Rowling and Time Warner Entertainment Company, L.P, Plaintiffs/Counterclaim Defendants, -against- Nancy Stouffer: United States District Court for the Southern District of New York|url=http://www.eyrie.org/~robotech/stouffer.htm|date=2002-09-17|access-date= 2007-06-12|publisher=ICQ}}</ref><ref>{{cite web|title=Warner Brothers bullying ruins Field family Xmas|author= McCarthy, Kieren|url=http://www.theregister.co.uk/2000/12/21/warner_brothers_bullying_ruins_field/ |year=2000|publisher=[[The Register]]|access-date= 2007-05-03}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/2092661.stm|publisher=BBC|title=Fake Harry Potter novel hits China|date=2002-07-04|access-date= 2007-03-11}}</ref>વિવિધ ધાર્મિક રુઢિચુસ્તોએ દાવો કર્યો છે કે પુસ્તકો મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને તેથી બાળકો માટે યોગ્ય નથી, <ref>{{cite web|title=Opinion Roundup: Positive About Potter|author= Olsen, Ted|url=http://www.cesnur.org/recens/potter_010.htm|publisher=Cesnur.org|access-date= 2007-07-06}}</ref>જ્યારે સંખ્યાબંધ વિવેચકોએ પુસ્તકોની વિવિધ રાજકીય ઉદ્દેશોને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ ટીકા કરી છે. <ref>{{cite journal |title=Tolkien's Timeless Tale |author=Bonta, Steve |journal=The New American |access-date= 2007-05-03 |date=[[2002-01-28]] |volume=18 |issue=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|title=Hogwarts is a winner because boys will be sexist neocon boys|last=Liddle|first=Rod|date=2007-07-21|publisher=''[[The Times]]''|access-date=2008-08-17|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604212652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|url-status=dead}}</ref> == રુપાંતરો == {{seealso|Harry Potter (film series)}} 1999માં રોલિંગે ''હેરી પોટર'' શ્રેણીના પ્રથમ ચાર પુસ્તકોના હકો [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]])ને 10 લાખ £ (1,982,900 $)માં વેચ્યા હોવાના અહેવાલો છે.<ref name="WiGBPd About Harry">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|publisher=''[[The Australian Financial Review]]''|title=WiGBPd About Harry|date=2000-07-19|access-date=2007-05-26|archive-date=2011-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034910/http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|url-status=dead}}</ref>ફિલ્મના મુખ્ય અભિનેતાઓ ચુસ્તપણે બ્રિટિશ જ હોવા જોઇએ તેવી રોલિંગે માગણી કરી હતી, તેમ છતાં ઘણા આઇરિશ કલાકારોને, જેવા કે દિવંગત [[રિચાર્ડ હેરિસ (અભિનેતા)|રિચાર્ડ હેરિસ]] ([[:en:Richard Harris (actor)|Richard Harris]])ને ડંબલડોર તરીકે, સમાવવાની છૂટ આપી હતી, તેમ જ ફ્રેન્ચ અને [[પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])ના કલાકારોને ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં કામ કરવાની છૂટ આપી હતી, કેમ કે તેમાં પુસ્તકના પાત્રો જ એ પ્રમાણે હતા. <ref name="Harry Potter and the Philosopher's Stone">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2001/nov/16/jkjoannekathleenrowling|publisher=Guardian Unlimited|title=Harry Potter and the Philosopher's Stone|date=2001-11-16|access-date= 2007-05-26}}</ref>[[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]] ([[:en:Steven Spielberg|Steven Spielberg]]), [[ટેરી જિલીયમ#જિલીયમ અને હેરી પોટર|ટેરી ગિલિયમ]] ([[:en:Terry Gilliam#Gilliam and Harry Potter|Terry Gilliam]]), [[જોનાથન ડેમી]] ([[:en:Jonathan Demme|Jonathan Demme]]) અને [[એલાન પાર્કર]] ([[:en:Alan Parker|Alan Parker]]) જેવા ઘણા નિર્દેશકોના નામોની વિચારણા કર્યા પછી [[28 માર્ચ]] ([[:en:28 March|28 March]]), [[2000]] ([[:en:2000|2000]])એ [[ક્રિસ કોલમ્બસ (ફિલ્મ નિર્માતા)|ક્રિસ કોલમ્બસ]] ([[:en:Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]]) (અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' શીર્ષક સાથે બહાર પડેલા) ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. ''[[હોમ એલોન]] ([[:en:Home Alone|Home Alone]])'' અને ''[[મિસિઝ ડાઉડફાયર|મિસીઝ ડાઉટફાયર]] ([[:en:Mrs. Doubtfire|Mrs. Doubtfire]])'' જેવી અન્ય કુટુંબ ફિલ્મોમા તેમના કાર્યને કારણે તેમની નિયુક્તિ થઈ હતી તેમ વોર્નર બ્રધર્સે જણાવ્યું હતું. <ref name=columbus>{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|title=Chris Columbus to Direct Harry Potter|access-date=2007-07-08|date=2000-03-28|publisher=IGN|author=Linder, Bran|archive-date=2008-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113042745/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|url-status=dead}}</ref>[[હેરી પોટરની ફિલ્મોના કલાકારો|સઘન પાત્ર પસંદગી]] ([[:en:List of Harry Potter films cast members|extensive casting]]) પછી <ref>{{cite news|url=http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|publisher=Warner Brothers|title=Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson bring Harry, Ron and Hermione to life for Warner Bros. Pictures: Harry Potter and the Sorcerer’s Stone"|date=2000-08-21|access-date=2007-05-26|archive-date=2002-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20020414155653/http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|url-status=dead}}</ref>લંડનમાં જ [[લીવેસ્ડન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ|લીવેસ્ડેન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ]] ([[:en:Leavesden Film Studios|Leavesden Film Studios]]) ખાતે ઓક્ટોબર 2000માં ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થયું હતું અને તેનો અંત જુલાઇ 2001માં આવ્યો હતો. <ref name=greg>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|access-date=2007-05-30|author=Schmitz, Greg Dean|publisher=[[Yahoo!]]|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529214251/http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|url-status=dead}}</ref>''પારસમણિ'' [[14 નવેમ્બર]] ([[:en:14 November|14 November]]), [[2001|2001એ બહાર પડી હતી.]] ([[:en:2001|2001]])''પારસમણિ'' પ્રદર્શિત થયાના માત્ર ત્રણ જ દિવસ પછી, ક્રિસ કોલમ્બસ દ્વારા નિર્દેશીત ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets (film)|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])''ના નિર્માણની કામગીરી શરુ થઈ હતી અને તે 2002ના ઉનાળામાં પૂરી થઈ હતી. ફિલ્મ 15 નવેમ્બર 2002એ પ્રદર્શિત થઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|title=Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)|publisher=Yahoo! Inc|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724130653/http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|url-status=dead}}</ref> ક્રિસ કોલમ્બસે ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (film)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''નું નિર્દેશન કરવાની ના પાડી હતી અને માત્ર [[ફિલ્મ નિર્માતા|નિર્માતા]] ([[:en:film producer|producer]]) તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. મેકિસકોના નિર્દેશક [[આલ્ફોન્સો ક્યુએરોન|આલ્ફોન્સો ક્યુએરોને]] ([[:en:Alfonso Cuarón|Alfonso Cuarón]]) આ કામ હાથમાં લીધું અને 2003માં શુટિંગ બાદ ફિલ્મ 4 જુન, 2004માં પ્રદર્શિત થઈ હતી. ત્રીજી ફિલ્મ બહાર પડે તે પહેલાં ચોથી ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થવાનું હોવાથી [[માઇક ન્યૂવેલ (નિર્દેશક)|માઇક ન્યૂવેલ]] ([[:en:Mike Newell (director)|Mike Newell]])ની ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''<ref>{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|title=Goblet Helmer Confirmed|publisher=[[IGN]]|date=2003-08-11|access-date=2007-07-29|archive-date=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629051548/http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|url-status=dead}}</ref>ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્તિ થઈ હતી, જે 18 નલેમ્બર, 2005એ બહાર પડી હતી.ન્યુવેલે નવા ફિલ્મનું નિર્દેશન કરવાની ના પાડતાં બ્રિટિશ ટેલિવિઝન નિર્દેશક [[ડેવિડ યેટ્સ]] ([[:en:David Yates|David Yates]])ની ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix (film)|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]) ''માટે પસંદગી થઈ, જેનું નિર્માણ જાન્યુઆરી 2006<ref>{{cite news|title='Phoenix' Rising|date=2007-04-06|page=28|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|last=Daly|first=Steve|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070406191438/http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|url-status=dead}}</ref>માં શરુ થયું અને 11 જુલાઈ 2007માં ફિલ્મ પ્રદર્શિત થઈ હતી. યેટ્સ હાલ ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]]) ''<ref name=yates-director-scifi>{{cite news|url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|title=Yates Confirmed For Potter VI|date=2007-05-03|publisher=Sci Fi Wire|access-date=2007-05-03|last=Spelling|first=Ian|archive-date=2007-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070505052125/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|url-status=dead}}</ref>પ્રીન્સનું નિર્દેશન કરી રહ્યા છે, જે 17 જુલાઇ, 2009એ પ્રદર્શિત થશે.<ref name="release-date-hbp-film">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/harry-potter-half-blood-prince-moves/story.aspx?guid={F4F52B7F-D1B1-4DC0-BF8A-AD0D9252BE7A}&dist=hppr|title=Harry Potter and the Half-Blood Prince|date=2008-08-14|publisher=Market Watch|access-date= 2008-08-17}}</ref>માર્ચ 2008માં, વોર્નર બ્રધર્સે જાહેરાત કરી હતી કે શ્રેણીનો અંતિમ હપ્તો''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows (film)|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''નું બે ભાગમાં ફિલ્માંકન થશે, જેમાં પહેલો ભાગ નવેમ્બર 2010માં અને બીજો ભાગ મે 2011માં પ્રદર્શિત થશે. યેટ્સ બંને ફિલ્મોનું નિર્દેશન કરવા પાછા ફરે તેવી અપેક્ષા છે. <ref>{{cite web|title=Final 'Harry Potter' book will be split into two movies|date=2008-03-13|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-potter13mar13,1,5626063.story|publisher=''Los Angeles Times''|access-date= 2008-03-13}}</ref> ''હેરીપોટર''ની ફિલ્મો [[બોક્સ ઓફિસ]] ([[:en:box office|box office]]) પર અત્યંત હિટ ગઈ.પાંચમાંથી ચાર ફિલ્મોએ વિશ્વભરમાં [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|સૌથી વધારે કમાણી કરતી વીસ ફિલ્મો]] ([[:en:List of highest-grossing films|20 highest-grossing films worldwide]])માં સ્થાન મેળવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2007-07-29}}</ref> ફિલ્મોના ચાહકોના અભિપ્રાયો સામાન્યપણે વહેંચાયેલા છે, એક જૂથ પહેલી બે ફિલ્મોના વધાર વફાદાર અભિગમને પસંદ કરે છે, જ્યારે બીજુ જૂથ પાછળની ફિલ્મોના પાત્ર-અભિમુખ શૈલીવાળા અભિગમને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|title=Harry Potter: Books vs films|publisher=digitalspy.co.uk|access-date=2008-09-07|archive-date=2008-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080709045904/http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|url-status=dead}}</ref>રોલિંગ હંમેશાં ફિલ્મો<ref name=jk-on-ps-film>{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0,12405,184807,00.html|title=Potter Power!|publisher=[[Time For Kids]]|access-date=2007-05-31|archive-date=2007-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201055432/http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0%2C12405%2C184807%2C00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=jk-on-poa-film>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2004-05-27-potter-movie-book_x.htm|title=New 'Potter' movie sneaks in spoilers for upcoming books|date=2004-05-27|access-date= 2007-05-31|publisher=''[[USA Today]]''|last=Puig|first=Claudia}}</ref><ref name=jk-on-gof-film>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4410000/newsid_4415400/4415454.stm|title=JK 'loves' Goblet Of Fire movie|date=2005-11-07|access-date= 2007-05-31|publisher=BBC [[Newsround]]}}</ref>ના સમર્થક રહ્યાં છે અને ''ફિનિક્સની ફોજ''ને શ્રેણીની અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે મૂલવી છે. પુસ્તકમાંથી ફિલ્મ તરફના પરિવર્તનો અંગે તેમણે તેમની વેબસાઇટ પર લખ્યું હતું, "ચાર કલાક લાંબી ફિલ્મમાં મારી દરેક કથાવસ્તુને સામેલ કરવી લગભગ અસંભવ છે."દેખીતી રીતે, ફિલ્મોને સમય અને નાણાની મર્યાદા છે, જે નવલકથાની નથી હોતી. હું બીજા કશાં ઉપર નહીં માત્ર મારા પોતાના અને મારા વાચકોની કલ્પનાઓના આદાનપ્રદાન પરથી ઝમકદાર અસરો સર્જી શકું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |title=How did you feel about the POA filmmakers leaving the Marauder’s Map’s background out of the story? (A Mugglenet/Lexicon question) |publisher=J. K. Rowling |last=Rowling |first=J. K. |access-date=2008-09-06 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806214315/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |url-status=dead }}</ref> શ્રેણી આધારિત એક સંગીત નાટિકાનું હાલમાં આયોજન થઈ રહ્યું છે, શક્યતઃ 2008માં [[વેસ્ટ એન્ડ થીયેટર|લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં ભજવાશે]] ([[:en:West End theatre|London's West End]]).<ref>{{cite web|url=http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|title='Harry Potter' Musical to Open Next Year|date=2007-08-26|publisher=Hollywood.com, Inc.|access-date=2008-08-22|archive-url=https://archive.today/20120903160717/http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|archive-date=2012-09-03|url-status=live}}</ref>''[[ધી સન્ડે મીરર|ધી સન્ડે મીરરે]] ([[:en:The Sunday Mirror|The Sunday Mirror]])'' અહેવાલ આપ્યો છે કે નિર્માતાઓને વિખ્યાત સંગીતકારો તેનું સંગીત તૈયાર કરે તેવી આશા છે.હજુ એ નક્કી થયું નથી કે આ નિર્માણ સમગ્ર કથા કહેશે કે પછી એક ચોક્કસ [[સબપ્લોટ|પેટા-કથાનક]] ([[:en:Subplot|sub-plot]]) પર કેન્દ્રિત હશે, જોકે તેમને "પ્રેક્ષણીય ઉડતા દ્રશ્યો, જીવંત ક્વિડિચ અને વોલ્ડેમોર્ટ સાથેના મહાસંગ્રામ"નો સમાવેશ કરવાની આશા છે. <ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Sean |title=Harry Potter... The Musical |url=http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |publisher=''The Sunday Mirror'' |access-date=2007-08-27 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201143650/http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{portal}} {{wikiquote}} {{commons|Category:Harry Potter|Harry Potter}} <!-- Fan sites are covered within [[Harry Potter fandom]]. No need to include them again here. --> * [http://www.jkrowling.com/ જે. કે. રોલિંગની વ્યક્તિગત વેબસાઇટ] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ સત્તાવાર હેરી પોટર મુવીઝ વેબસાઇટ (વોર્નર બ્રધર્સ)] * [http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ બ્લુમ્સબરી.કોમ પર હેરી પોટર (આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050806022619/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |date=2005-08-06 }} * [http://www.scholastic.com/harrypotter/ સ્કોલેસ્ટિક.કોમ પર હેરી પોટર (અમેરિકી પ્રકાશક)] * [http://www.raincoast.com/harrypotter/ રેઇનકોસ્ટ.કોમ પર હેરી પોટર (કેનેડીયન પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2004-08-04 }} * [http://harrypotter.wikia.com/ હેરી પોટર વિકિ] {{Harrypotter}} {{witchcraft}} [[શ્રેણી:Harry Potter]] [[શ્રેણી:Fantasy books by series]] i2zyscmfqzb4f6dwddte9x4fj2mn4e0 0 12596 905423 900405 2026-09-21T19:47:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905423 wikitext text/x-wiki {{Redirect|HP7|the postal district for [[Amersham]]|HP postcode area}} {{Dablink|"Deathly Hallows" redirects here. For other uses, see [[Deathly Hallows (disambiguation)]].}} {{sprotected2}} <!-- PLEASE USE BRITISH ENGLISH THROUGHOUT THIS ARTICLE, AS DIRECTED BY THE WIKIPEDIA MANUAL OF STYLE. --> {{HPBooks | image = <!--Please do NOT alter the cover image to the U.S. version, or the UK adult version, as per the format of all other HP book pages. See the talk page before making any changes.-->[[ચિત્ર:Harry Potter and the Deathly Hallows.jpg|200px]] | Illustrator =Jason Cockcroft (Bloomsbury)<br />[[Mary GrandPré]] (Scholastic) | name = Harry Potter and the Deathly Hallows | Release date = 21 July 2007| | Number in series = Seven | Chapter Count = 36 chapters and an epilogue | Page Count = 607 <small>(UK)<small/><br />759 <small>(US)<small/> | Sales = 44 million (worldwide)<ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/53/celebrities08_JK-Rowling_CRTT.html The Celebrity 100 #9: J. K. Rowling] [Forbes.com, 2008-06-11] "The final one, Harry Potter and the Deathly Hallows, has sold 44 million since it was published last July, including 15 million in the first 24 hours."</ref> | Story timeline = [[Chronology of the Harry Potter stories|July 1997&nbsp; – May 1998]] and [[Chronology of the Harry Potter stories|1 September 2017]] | Preceded by = ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]'' }} [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ|બ્રિટીશ]] ([[:en:United Kingdom|British]])લેખિકા [[જે કે રોઉલિંગ]] ([[:en:J. K. Rowling|J. K. Rowling]]) દ્વારા લખવામાં આવેલી [[હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter|Harry Potter]]) ''નવલકથાની સાતમી અને અંતિમ'' નવલકથા''''' હેરી પોટર અને ધ ડેથ હેલોવ''''' છે. 21 જુલાઈન 2007ના રોજ આ પુસ્તક રીલીઝ થયું જે 1997માં શરૃ થયેલી હારમાળાનો અંત હતો. પહેલું પુસ્તક હતું'' [[હેરીપોટર એન્ડ ફિલોસોફરનો પથ્થર|હેરી પોટર એન્ડ ધ ફિલોસોફર્સ સ્ટોન]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])''આ બુકમાં'' [[હેરી પોટર એન્ડ ધ હાફ બલ્ડ પ્રિન્સ|હેરી પોટર અને હાફ બ્લ્ડ પ્રિન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])ની ''2005ની વાર્તાને આગળ વધારવામાં આવી છે અને અંતે [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) અને [[હેરી પોટર(પાત્ર)|હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) વચ્ચે સંધર્ષ થાય છે. [[બ્લુમ્સબરી પબ્લિશિંગ]] ([[:en:Bloomsbury Publishing|Bloomsbury Publishing]]) દ્વારા ''ડેથલી હેલોવ ''યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં પ્રગટ કરવામાં આવી રહી છે જ્યારે અમેરિકામાં [[સ્કોલાસ્ટીક કોર્પોરેશન|સ્કોલાસ્ટીક]] ([[:en:Scholastic Corporation|Scholastic]])દ્વારા, કેનેડામાં [[રેઈનકોસ્ટ બુક|રેઈનકોસ્ટ બુક્સ]] ([[:en:Raincoast Books|Raincoast Books]]) દ્વારા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તેમજ ન્યુઝીલેન્ડમાં [[એલેન એન્ડ અનવીન|એલેન અને અનવીન]] ([[:en:Allen & Unwin|Allen & Unwin]]) દ્વારા રીલીઝ કરવામાં આવી રહી છે. 93 દેશોમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવેલી ''ડેથલી હેલોવે ''ઝડપથી વેચાતા પુસ્તકનો રેકોર્ડ તોડી દીધો છે. બુક રીલીઝ થયાના 24 કલાકની અંદર જ તેની 11 મિલિયન(એક કરોડ 10 લાખ) કોપીઓ વેંચાઈ ગઈ હતી. આ પહેલાનો રેકોર્ડ ''હાફ બ્લ્ડ પ્રિન્સ''ના નામે હતો. આ બુકની પહેલા દિવસે નવ મિલિયન નકલો ખપી ગઈ હતી. <ref name="sales">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11m|access-date= 2007-07-27 |publisher=BBC |date=23 July 2007}}</ref>આ ઉપરાંત ધ ''ડેથલી હેલોવ''નો વિશ્વની અલગ અલગ ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. જેમાં [[યુક્રેનિયન ભાષા|યુક્રેનિયન]] ([[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]),<ref name="Ukrainian">{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/guide/general/27427/|title=Kyiv Post|title=Ukrainian Potter comes first|access-date= 2007-07-29 |publisher=Kyiv Post |date=27 July 2007}}</ref>[[સ્વિડીશ ભાષા|સ્વિડીશ]] ([[:en:Swedish language|Swedish]]), <ref name="tiden"/>[[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પૉલીસ]] ([[:en:Polish language|Polish]]) <ref name="Polish">{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2008/1/26/cover-art-for-spanish-deathly-hallows-translation-released-novel-hits-stores-in-poland|title=Translated Edition of Deathly Hallows Hits Stores in Poland|access-date= 2008-01-25 |publisher=Leaky Cauldron website |date=25 January 2008}}</ref>અને [[હિન્દી ભાષા]] ([[:en:Hindi language|Hindi]])નો સમાવેસ થાય છે. <ref name="Hindi">{{cite web|url=http://www.indore360.com/portal/index.php?option=com_content&task=view&id=211|title=Harry Potter aur Maut Ke Tohfe - Hindi Version of the Deathly Hallows|publisher=Indore City Portal|access-date=2008-07-04|archive-date=2008-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081020043659/http://www.indore360.com/portal/index.php?option=com_content&task=view&id=211|url-status=dead}}</ref> == પ્રકાશિત પહેલાનો ઇતિહાસ == <!-- BRITISH ENGLISH ONLY, AS PER WIKIPEDIA MANUAL OF STYLE. --> {{details|Harry Potter fandom}} === ટાઈટલની પસંદગી === બુક પ્રકાશિત થયા બાદ જ જે કે રોઉલિંગે જાહેર કર્યું કે તેમણે આ બુક માટે ત્રણ ટાઈટલ પસંદ કર્યા હતા. <ref name="webchat">{{cite news|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/content.asp?sec=3&sec2=1|access-date=2007-07-31|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|title=Webchat with J.K. Rowling, 30 July 2007|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012230751/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/content.asp?sec=3&sec2=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=93|access-date=2007-04-23|title=J.K.Rowling Official Site|publisher=News Archive|archive-date=2007-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415224736/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=93|url-status=dead}}</ref>21 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ અંતિમ ટાઈટલ,'' હેરી પોટલ એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ'' નાતાલની [[હેંગમેન(ગેમ)|હેંગમેગ]] ([[:en:hangman (game)|hangman]])કોયડા આધારિત થીમ પર રોઉલિંગની વેબસાઈટ પર આ ટાઈટલ જાહેર કરાયું. આ બાદ બુકના પ્રકાશકે આ વાતને સમર્થન આપ્યું હતું.<ref name=book-7-title>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/cont_text.asp?sec=4&unart=yes&artTitle=Harry%20Potter%20and%20the%20Deathly%20Hallows|title=Harry Potter and the Deathly Hallows|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|date=2006-12-21|access-date=2006-12-21|archive-date=2007-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070203070649/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/cont_text.asp?sec=4&unart=yes&artTitle=Harry%20Potter%20and%20the%20Deathly%20Hallows|url-status=dead}}</ref>જીવંત વાતચીત દરમિયાન પુછવામાં આવ્યું કે અન્ય ક્યા ટાઈટલ તેઓ વિચારતા હતા તેના જવાબમાં રોઉલિંગે કહ્યું હતું કે તેઓ ''હેરી પોટર એન્ડ ધ એલ્ડર વાન્ડ'' અને'' હેરી પોટર એન્ડ ધ પેરવેરલ ક્વેસ્ટ''નો વિચાર કર્યો હતો. <ref name="webchat"/> === માર્કેટિંગ કેમ્પેન === [[ચિત્ર:Hpdeathlyhallowsscholastic fullcover.gif[[સ્કોલાસ્ટિક કોર્પોરેશન|સ્કોલાસ્ટિક ]] ([[:en:Scholastic Corporation|Scholastic]])અમેરિકાની આવૃતિનું|thumb|right|300px| જેકેટ આર્ટ. ]] {| class="infobox bordered" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%;" |- |કોલસ્પાન="2" સ્ટાઈલ="ટેક્સ્ટ- એલાઈન:સેન્ટર; ફ્રન્ટ સાઈઝ: લાર્જ;"|''સ્કોલાસ્ટિકના છ પ્રશ્નો'' |- |કોલસ્પાન="2" સ્ટાઈલ="ટેક્સ્ટ-એલાન:લેફ્ટ"|આ અંતર્ગત અમેરિકાના પબ્લિશર [[સ્કોલાસ્ટિક કોર્પોરેશન|સ્કોલાસ્ટિકે]] ([[:en:Scholastic Corporation|Scholastic]])સાત પ્રશ્નો રીલિઝ કર્યા અને પુસ્તકના પ્રશંસકોએ અંતિમ પુસ્તકમાંથી તેના જવાબ શોધવાના હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.scholastic.com/harrypotter/activities/shriekingshack/ |title=Harry Potter: Shrieking Shack Poll|publisher=Scholastic|access-date = 2007-08-18}}</ref><br /> # કોણ જીવશે ?કોણ મરશે? # શું [[સેવેરિયસ સ્નેપ|સ્નેપ]] ([[:en:Severus Snape|Snape]])સારો કે રાક્ષસ ? # શુ [[હોગવાર્ટ]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts]])ફરી ખોલી શકશે ? # કોણ કોને ખતમ કરશે ? # [[હોર્ક્યુઅસ]] ([[:en:Horcrux|Horcrux]]) ક્યાં છે ? # શુ [[વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Voldemort|Voldemort]])ની હાર થશે ? # [[ડેથલી હેલોવ(વસ્તુ)|ડેથલી હેલોવ]] ([[:en:Deathly Hallows (objects)|Deathly Hallows]])શુ છે.? |} [[લંડન]] ([[:en:London|London]])માં આવેલા [[નેચરલ હેસ્ટ્રી મ્યુઝીયમ|નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝીયમ]] ([[:en:Natural History Museum|Natural History Museum]])માં આ પુસ્તકને પ્રકાશિત કરાયું જે દરમિયાન આખી રાત પુસ્તકનું વાંચન કરાયું હતું તેમજ બુક પર હસ્તાક્ષર કરાયા હતા. આ પ્રસંગે જે કે રોઉલિંગ બેલેટ દ્વારા પસંદ કરાયેલા 1700 મહેમાનો સહિત હાજર હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/jkrevent/|title=Harry Potter|publisher=Scholastic|access-date=2007-05-25|archive-date=2007-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070525033940/http://www.bloomsbury.com/jkrevent/|url-status=dead}}</ref>ઓક્ટોબર 2007માં રોઉલિંગે અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો, જ્યા આવા જ પ્રકારની ઉજવણી ન્યુયોર્કના [[કાર્નેગી હોલ]] ([[:en:Carnegie Hall|Carnegie Hall]])ખાતે રાખવામાં આવી જેની ટીકીટ સ્વીપસ્ટેક દ્વારા ફાળવવામાં આવી. <ref name="sweepstake">{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=99|title=The Open Book Tour, October 2007|access-date=2007-07-14|publisher=J.K.Rowling Official Site|date=14 July 2007|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707140702/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=99|url-status=dead}}</ref> હેરી પોટર શ્રેણીના અમેરિકાના પ્રકાશક [[સ્કોલાસ્ટીક કોર્પોરેશન|સ્કોલાસ્ટિક ઈન્કે]] ([[:en:Scholastic Corporation|Scholastic Inc.]]) લાખો ડોલરનું " ધેર વિલ બી સુન બી 7" માર્કેટિંગ કેમ્પેન લોંચ કર્યું. આ કેમ્પેનમાં નાઈટ બસ અમેરિકાની વિવિધ લાયબ્રેરીમાં ફરી હતી, આ ઉપરાંત ઓનલાઈન ચર્ચા અને સ્પર્ધા, બુકમાર્ક, ટાટુ અને પ્રશંસકો દ્વારા ચર્ચવામાં આવેલા ''ડેથલી હેલોવ''ને લગતા 7 પ્રશ્નો પણ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા. <ref>{{cite web | url=http://www.scholastic.com/aboutscholastic/news/press_03142007_BA.htm | date=14 March 2007 | access-date=2007-07-09 | title=Scholastic announces record breaking 12 million first printing in United States of Harry Potter and the Deathly Hallows | publisher=Scholastic | archive-date=2007-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070623091107/http://www.scholastic.com/aboutscholastic/news/press_03142007_BA.htm | url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત, સ્કોલોસ્ટિકે ન્યુયોર્ક ખાતેના પોતાના વડા મથકે હેરી પોટર પ્લેસ એન્ડ મડાસ નામની જાદુઈ અને ઈન્ટરએક્ટીવ સ્ટ્રીટ ઉજવણી રાખી હતી. જ્યા 20 જુલાઈ 2007ના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલી અમેરિકાની'' ડેથલી હેલોવ''ની પ્રથમ આવૃતિ લોંચ કરવામાં આવી.. આ ફેસ્ટીવલમાં {{convert|20|ft|m|0}}હાઈ હુમપિંગ વિલો, ફેશ પેઈન્ટીંગ, વાન્ડ મેકિંગ, ફાયર-ઈટર, જાદુગરો, અને સ્ટિલ્ટ પણ હાજર હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/news_press_release,129035.shtml|date=2007-06-26|access-date=2007-06-26|title=Scholastic to Host 'Harry Potter Place'|publisher=Scholastic|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520043244/http://www.earthtimes.org/articles/show/news_press_release,129035.shtml|url-status=dead}}</ref> [[જે કે રોઉલિંગ|જે કે રોઉલિંગે]] ([[:en:J. K. Rowling|J. K. Rowling]]) તેમના પ્રકાશક સાથે એક પોસ્ટર ડીઝાઈન કરાવ્યું હતું જેમાં [[બ્રિટિશ પ્રજા|બ્રિટીશ]] ([[:en:British people|British]])બાળક [[મેડિલિનના મેકકેન લુપ્ત બન્યો|મેડેલેઈન મેકકેન]] ([[:en:Disappearance of Madeleine McCann|Madeleine McCann]])નો ચહેરો બતાવવામાં આવ્યો હતો. અને જ્યારે 21 જુલાઈ 2007ના રોજ ''ડેથલી હેલોવ ''પુસ્તક પ્રગટ થયું ત્યારે આ પુસ્તક વિક્રેતાઓને આ પોસ્ટર આપવામાં આવ્યું. તેમણે આશા વ્યકત કરી હતી કે જ્યારે વિશ્વમાં આ પુસ્તક પ્રગટ થશે ત્યારે દરેક પુસ્તક વિક્રેતા આ પોસ્ટર પોતાની દુકાન બહાર લગાવશે. <ref>{{cite news | title = Rowling in Madeleine poster plea | publisher = [[BBC News]] | date = [[2007-07-16]]| access-date = 2007-07-17 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6901845.stm}}</ref> === પુસ્તક સમાપ્ત કરતી વખતે રોઉલિંગ === જે કે રોઉલિંગ જ્યારે જાન્યુઆરી 2007માં [[એડિનબર્ગ]] ([[:en:Edinburgh|Edinburgh]])માં આવેલી [[બાલમોરલ હોટલ]] ([[:en:Balmoral Hotel|Balmoral Hotel]])માં રોકાયા હતા ત્યારે તેમણે આ પુસ્તક સમાપ્ત કર્યું હતું. આ બાદ તેમણે પોતાના હસ્તાક્ષરવાળું એક નિવેદન રૃમમાં આવેલા માર્બલના [[હેરમેસ]] ([[:en:Hermes|Hermes]])ના [[બસ્ટ(શિલ્પ)|બસ્ટ]] ([[:en:bust (sculpture)|bust]])(શિલ્પ) પર લાગાવ્યું જેમાં લખ્યું હતું.'' "જે કે રોઉલિંગે હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ પુસ્તક આ રૂમમાં(652)માં 11 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ પૂરુ કર્યું. "''<ref>{{cite web|url=http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=3&id=181062007|title=Finish or bust&nbsp; — J. K. Rowling's unlikely message in an Edinburgh hotel room|publisher=[[The Scotsman]]|date = 2007-02-03|access-date= 2007-03-29|last=Cornwell|first=Tim}}</ref>તેમની વેબસાઈટ પર કરેલા નિવેદનમાં રોઉલિંગે કહ્યું હતું કે "મને મારી જીંદગીમાં આ પ્રકારની મિશ્ર લાગણીઓ થઈ નથી. હું કલ્પી પણ શકતી નથી કે એક સાથે ભગ્ન હૃદય અને સારી લાગણી હું અનુભવી શકુ છું."તેમણે પોતાની આ લાગણી [[ચાર્લ્સ ડિકન્સ]] ([[:en:Charles Dickens|Charles Dickens]])દ્વારા 1850માં પ્રકાશિત કરાયેલી'' [[ડેવિડ કોપરફિલ્ડ(નવલકથા)|ડેવિડ કોપરફિલ્ડ]] ([[:en:David Copperfield (novel)|David Copperfield]])''ના લોચ વખતે અનુભવેલી લાગણી સાથે સરખાવી હતી. ડિકન્સે કહ્યું હતું કે આ "બે વર્ષની કલ્પાનું કામ છે. ""તે અંગે "તેમણે ઉમેર્યું હતું કે "હું માત્ર નિરાશા વ્યકત કરી શકું, 17 વર્ષ સુધી પ્રયત્ન કર્યો ચાર્લ્સ"તેમણે પોતાનો સંદેશાનો અંત આણ્યો, ''ડેથલી હેલોવ ''એ મને પ્રિય છે અને આ શ્રેણીનો અંત આ પુસ્તક દ્વારા લાવવાનો સુંદર રસ્તો હતો. <ref name="End">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-02-06-rowling_x.htm|title=Rowling reacts to Potter's end|publisher=[[Associated Press]]|work=[[USA Today]]|date=2007-02-06|access-date= 2007-07-21}}</ref> તેમની આવનારા પુસ્તક પહેલા તેમના પુછવામાં આવેલા પ્રશ્નના જવાબમાં રોઉલિંગે કહ્યું હતું કે તે ઈચ્છે તો પણ તેનો અંત હુમ બદલી શકું નહીં. "''આ પુસ્તક ઘણા લાંબા સમય દરમિયાન રચવામાં આવી અને છ પુસ્તકો દરેક પોતાની એક અલગ દિશામાં જાય છે. જેથી, હું ખરેખર એ ના કરી શકીં.''"<ref name=Owen-Jones>{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2005/0705-edinburgh-jones-official.html|access-date=2007-06-16|title=One-on-one interview with J.K. Rowling|date=2005-07-17|publisher=[[ITV]]|format=reprint|archive-date=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629084714/http://www.accio-quote.org/articles/2005/0705-edinburgh-jones-official.html|url-status=dead}}</ref>તેમણે એમ પણ ટીપ્પણી કરી હતી કે નવું પુસ્તક આ શ્રેણીના જુના પુસ્તક'' [[હેરી પોટર એન્ડ ધ હાફ-બ્લડ પ્રિન્સ|હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રિન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])''થી નજીક છે. " એક જ નવલકથાના બે ભાગ જેવા લાગે છે. ‌"<ref name=book-six-progress>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=62|date=2004-03-15|access-date=2006-12-23|title=Progress on Book Six|publisher=J. K. Rowling Official Site|last=Rowling|first=J. K.|archive-date=2012-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107025239/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=62|url-status=dead}}</ref>તેમણે કહ્યું હતું કે પુસ્તકનું છેલ્લુ પ્રકરણ જાણે 1990ના દાયકામાં લખાતું હોય તેવું લાગતું હતું. આ દરમિયાન જ તેમણે આ સીરીઝના પહેલા પુસ્તકો લખ્યા હતા. <ref name="last chapter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5119836.stm|title="Rowling to kill two in final book"|publisher=[[BBC News]]|date=2006-06-27|access-date= 2007-07-25}}</ref> === સ્પોઈલર એમ્બાર્ગો === રોઉલિંગે જાહેર વિનંતી કરી હતી કે અન્ય વાચકોનો રસભંગ ન થાય તે માટે આ પુસ્તકને લગતી માહીતી કોઈ વાચક પાસે હોય તો તે વિષય વસ્તુને ગુપ્ત રાખે.<ref>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/|title=J.K.Rowling Official Site|author=J K Rowling|access-date=2007-05-18|date=14 May 2007|archive-date=2005-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20051230024256/http://www.jkrowling.com/textonly/en/|url-status=dead}}</ref> આ માટે બ્લુમ્સબરીએ [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ|જીબીપાઉન્ડ]] ([[:en:Pound sterling|GB£]]) 10 અને લાખો ડોલર પુસ્તકનો વિષય વસ્તુ લોંચના દિવસ 21 જુલાઈ સુધી ગુપ્ત રહે તે માટે ખર્ચયા. <ref>{{cite web|url=http://inhome.rediff.com/movies/2007/jul/16harry.htm|title=10 million pounds to guard 7th Harry Potter book|publisher=Rediff News|access-date= 2007-07-16|date=16 July 2007}}</ref>''હેરિ પોટર ''શ્રેણીના અમેરિકાના સંપાદક આર્થર લેવિને ''ડેથલી હેલોવ ''પુસ્તકની કોઈ નકલ પ્રેસ સમિક્ષા માટે વહેંચી હોવની વાતનો ઈન્કાર કર્યો. પરંતુ અમેરિકાના બે સમાચારપત્રોએ પુસ્તકની સમિક્ષા છાપવામાં સફળ રહ્યા. <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/overdrive/?vid=163195|title=Editor Says 'Deathly Hallows' Is Unleakable|publisher=MTV Overdrive (video)|access-date=2007-07-19|date=17 July 2007|archive-date=2007-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810054922/http://www.mtv.com/overdrive/?vid=163195|url-status=dead}}</ref><ref>એવું અનુમાન લગાવવામાં આવતું હતું કે દુકાનદારો પુસ્તકની નકલોને વહેલી વેચી દેશે, કારણ કે પહેલા પુસ્તક વિક્રેતાઓ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધનો જેવા કે આ સિરીઝની નવી નકલો તેઓને નહીં આપવામાં આવે તેમજ અન્ય દંડ પણ એટલા અસરકારક લાગતા ન હતા. {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6292128.stm|title=Potter embargo 'could be broken'|publisher=BBC News|access-date= 2007-07-17|date=12 July 2007}}</ref> === ઓનલાઈન લિક અને પહેલી ડિલિવરી === પુસ્તકના રિલીઝના એક અઠવાડિયા પહેલા, આ પુસ્તકની હોવાની મનાતી કેટલીય ટેક્સ્ટ વિવિધ પ્રકારમાં પ્રસિદ્ધ થઈ. 16 જુલાઈના રોજ 759 પાન્નાની અમેરિકન આવૃતિના ફોટોગ્રાફ લિક થઈ ગયા અને રિલિઝની તારીખ પહેલા સંપુર્ણ [[ટ્રૅન્સક્રિપ્શન(ભાષાશાસ્ત્ર)|ટ્રાન્સક્રિપ્ટ]] ([[:en:Transcription (linguistics)|transcribed]])કરાયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://torrentfreak.com/harry-potter-fans-transcribe-book-from-photos/|title=Harry Potter Fans Transcribe Book from Photos|publisher=TorrentFreak|access-date= 2007-07-19|date=18 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/news/web/new-potter-book-leaked/2007/07/18/1184559825094.html|title=New Potter book leaked online|publisher=Sydney Morning Herald, Fairfax newspapers|access-date= 2007-07-18|date=18 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://torrentfreak.com/harry-potter-and-the-deathly-hallows-leaked-to-bittorrent/|title=Harry Potter and the Deathly Hallows leaked to BitTorrent|publisher=TorrentFreak|access-date= 2007-07-19|date=17 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://opinion.latimes.com/bitplayer/2007/07/harry-potter-sp.html|title=Harry Potter Spoiler Count|publisher=Los Angeles Times|access-date= 2007-07-20|date=20 July 2007}}</ref> બાદમાં આ ફોટગ્રાફ વેબસાઈટ અને [[પીઅર-ટૂ-પીઅર|પીઅર ટૂ પીઅર]] ([[:en:peer-to-peer|peer-to-peer]])નેટવર્કમાં રીલીઝ થયા. આ માટે [[સ્કોલોસ્ટીક કોર્પોરેશન|સ્કોલાસ્ટીકે]] ([[:en:Scholastic Corporation|Scholastic]]) ફોટોગ્રાફના સ્ત્રોતનો પત્તો મળે તે માટે [[કોર્ટના સમન્સ]] ([[:en:subpoena|subpoena]])માટે અરજી કરી. <ref name="nyt20070717">{{cite web|url=http://publiceditor.blogs.nytimes.com/2007/07/19/did-the-times-betray-harry-potter-fans/|title=Did the Times Betray Harry Potter Fans?|publisher=New York Times|access-date= 2007-07-30|date=30 July 2007}}</ref>આ કિસ્સો હેરી પોટર શ્રેણીના પુસ્તકના ઇતિહાસમાં સૌથી ગંભીર સુરક્ષાભંગ સમાન બન્યો હતો.<ref name="ref1">{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0fe8abcc-34aa-11dc-8c78-0000779fd2ac.html|title=Web abuzz over Potter leak claims|author=Ben Fenton|date=17 July 2007|access-date= 2007-07-20}}</ref>રોઉલિંગ અને તેમના વકીલે કબુલ કર્યું કે ઓનલાઈન લિક થયું છે. <ref>{{cite web|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2100186.ece|title=Harry Potter and the great web leak|author=Jack Malvern|date=2007-07-19|access-date=2007-07-19|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706142250/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2100186.ece|url-status=dead}}</ref>''[[ધ બાલ્ટીમોર સન]] ([[:en:The Baltimore Sun|The Baltimore Sun]])''અને ''[[ધ ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])''માં 18 જુલાઈ 2007ના રોજ સમિક્ષા છાપવામાં આવી હતી. જેમાં લિક કરાયેલા ઘણા પ્લોટનો અહેવાલ આપવામાં આવ્યો હતો અને રિલીઝના એક દિવસ પહેલા ''ધ ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સે ''કબુલ કર્યું કે લિક કરાયેલું સાહિત્ય સાચૂં હતું. <ref name="ref1"/> સ્કોલાસ્ક્ટિકે જાહેર કર્યુ કે અમેરિકાની કુલ કોપીની 0.0001 ટકા જેટલી કોપી એટલે ક 1200 જેટલી કોપી વહેલી મોકલવામાં આવી હતી. મેરિલેન્ડના એક વાચકને આ પુસ્તકની નકલ પુસ્તકના સત્તાવાર લોંચના ચાર દિવસ પહેલા ડીપડિસ્કાઉન્ડ.કોમ દ્વારા મળી હતી. જે દ્વારા સ્કોલાસ્ટીક અને ડીપડિસ્કાઉન્ડ બન્ને શંકાના દાયરામાં આવી ગયા હતા. સ્કોલાસ્ટિકે પહેલા એવું કહ્યું કે તેઓ સંતુષ્ઠ છે, આ એક" માનવીય ભૂલ" હતી અને તેઓ સંભવિત દંડ અંગે કોઈ ચર્ચા કરવા માંગતા નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.baltimoresun.com/news/bal-te.to.potter18jul18,0,394574,print.story?coll=bal_tab01_layout|title=The spell is broken|access-date=2007-07-18|date=18 July 2007|publisher=The Baltimore Sun|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506015616/https://www.baltimoresun.com/|url-status=dead}}</ref>જો કે , એ દિવસ બાદ જ સ્કોલાસ્ટિકે જાહેર કર્યું કે તેઓ ડીપડિસ્કાઉન્ડ.કોમ અને તેના વિક્રેતા લેવી હોમ એન્ટરટેઈમેન્ટ સામે કાયદેસરના પગલા લઈશું. <ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/07-18-2007/0004628143&EDATE=|title=Press release from Scholastic|publisher=PR Newswire (from Scholastic)|access-date= 2007-07-18|date=18 July 2007}}</ref>કુક કંટ્રીમાં આવેલી શિકાગો સરકીટ કોર્ટમાં સ્કોલાસ્ટિકે નુકશાન બદલ વળતરની માંગ પણ કરી. અરજીમાં કહ્યુ કે" ડીપડિસ્કાઉન્ડે આ પુસ્તક અંગે તેમની વચ્ચે થયેલી સમજૂતીનો સંપુર્ણભંગ કર્યો છે. "<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/19816389/|title=Distributor mails final Potter book early|publisher=MSNBC Interactive|access-date=2007-07-18|date=18 July 2007|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811063950/http://www.msnbc.msn.com/id/19816389/|url-status=dead}}</ref>આ બાદ રિલિઝ પહેલાના કેટલાક પુસ્તકો [[ઈબે]] ([[:en:eBay|eBay]])પર પણ દેખાવા લાગ્યા, એક કેસમાં ''[[પબ્લિસર્સ વિકલી|પબ્લિશર્સ વિકલી]] ([[:en:Publishers Weekly|Publishers Weekly]])''માટે18 અમેરિકન ડોલરની પ્રાથમિક કિંમત ધરાવતું આ પુસ્તક 250 [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ ડોલર|અમેરિકન ડોલર]] ([[:en:United States dollar|US$]])માં વેચવામાં આવ્યું. <ref>{{cite web|url=http://article.nationalreview.com/?q=OTYxYmE5Y2UzNDMyNWQ2YzFmYTk3NzY1MTkxZGFhNzI=|title=I Was an eBay Voldemort|access-date=2007-07-20|date=20 July 2007|publisher=National Review Online|archive-date=2007-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805002906/http://article.nationalreview.com/?q=OTYxYmE5Y2UzNDMyNWQ2YzFmYTk3NzY1MTkxZGFhNzI=|url-status=dead}}</ref> === કિંમત યુદ્ધ અને અન્ય વિવાદો === [[એએસડીએ|એસ્ડા]] ([[:en:ASDA|ASDA]]) અને<ref>યુકેમાં સુપરમાર્કેટ ચેન [[એએસડીએ|એસ્ડા]] ([[:en:Asda|Asda]])એ દાવો કર્યો કે પુસ્તકની છુટક કિંમત(જીબી પાઉન્ડ 17.99, 37 અમેરિકન ડોલર બરાબર)" બાળકો પાસે ખંડણી માંગવા સમાન છે." આ બાદ પ્રકાશકે એસ્ડાને જુનુ દેવું બાકી હોવાની ધમકી આપીને કહ્યું કે તેઓ પુસ્તકની વધુ નકલો આપશે નહીં. {{cite web|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2089458.ece|title=Potter book firm clashes with supermarket over price|publisher=Times Newspapers|date=2007-07-17|access-date=2009-06-10|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706141331/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2089458.ece|url-status=dead}}એસ્ડાએ માફીમાંગી અને દેવા અંગે સમાધાન કરી લીધું.અને પ્રકાશકે પુસ્તકનો પુરવઠો ફરીથી શરૂ કર્યો [http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,2128891,00.html http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,2128891,00.html]</ref> યુકેના અન્ કેટલાક સુપરમાર્કેટોએ ભારે ડિસ્કાઉન્ડ આપીને રીલીઝ પહેલા જ પુસ્તકની નકલોના ઓર્ડર લીધા હતા. એસ્ડાએ આ બાદ વધુ એક કિંમત યુદ્ધ ખેલવાની જાહેરાત કરી.એસ્ડાએ પુસ્તકના લોંચના બે દિવસ પહેલા કર્યું કે તેઓ એક કોપી માત્ર પાંચ પાઉન્ડમાં વેંચશે(10 અમેરિકન ડોલર)અન્ય રીટેલ ચેનોએ પણ પુસ્તક પર ભારે ડિસ્કાઉન્ટ જાહેર કર્યા.<ref>પુસ્તકની કિંમત [[ખોટ તરફ|ખોટમાં વધારો]] ([[:en:loss leader|loss leader]]) કરે તેવી હતી પરંતુ ગ્રાહકો આ પુસ્તકને લઈને દુકાનો તરફ આકર્ષાતા હતા. આને કારણે યુકેના પરંપરાગત પુસ્તક વિક્રેતાઓએ બુમરાણ માચવી અને દલિલ કરી કે આ શરતોમાં સ્પર્ધા કરી શકશે નહીં. [http://www.accesshollywood.com/news/ah6148.shtml http://www.accesshollywood.com/news/ah6148.shtml Access Hollywood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230070743/http://www.accesshollywood.com/news/ah6148.shtml |date=2007-12-30 }}.સ્વતંત્ર દુકાન માલિકોએ પોતાનો વિરોધ વ્યકત કર્યો પરંતુ યુકેની પુસ્તકો માટેના સૌથી મોટા ચેન બુકસ્ટોર્સ[[વોટરસ્ટોન્સ]] ([[:en:Waterstone's|Waterstone's]]) પણ સુપરમાર્કેટના ભાવને કારણે હરીફાઈ કરી શક્યો નહીં. કેટલાક નાના પુસ્તક વિક્રેતાઓએ પોતાના હોલસેલરો પાસેથી પુસ્તક લેવાને બદલે સુપરમાર્કેટમાંથી જ પુસ્તકો ખરીદવાનું પસંદ કર્યું. વધુ પ્રમાણમાં પુસ્તકો લઈ જતા રોકવા માટે એસ્ડાએ ગ્રાહક દિઠ માત્ર બે જ પુસ્તકો આપવાનો કાયદો બનાવ્યો.યુકેના બુકસેલર એસોસિયેશનના પ્રવક્તા ફિલિપ વિક્સે કહ્યું કે " આ યુદ્ધમાં અમે ભાગ પણ લઈ શકતા નથી. આ એક ધૃણાસ્પદ કાર્ય છે. સુપરમાર્કેર્ટોએ આને ખોટના ધંધા તરીકે ચલાવી રહી છે. "સિમ્બા ઈન્ફોર્મેશનના વિશ્લેષક માઈકેલ નોરિસે કહ્યું કે " તમે માત્ર પુસ્તકની કિંમત જ નીચે નથી લાવતાતમે આ જ સમયે વાંચનની કિંમત પણ ઘટાડી રહ્યા છો. " [https://web.archive.org/web/20070822145746/http://www.iht.com/articles/2007/07/20/arts/0721potter-asda.php બ્રિટનના રીટેલરો હેરી પોટર સિરિઝની આ બુકને 10 ડોલરમાં વેંચી રહ્યા હતા જે અમેરિકાના માર્કેટ માટે ભયંકર વસ્તુ હતી.]</ref> [[મલેશિયા]] ([[:en:Malaysia|Malaysia]])માં પણ આવું જ ભાવ યુદ્ધ ચાલ્યુ હતું અને અંતે તે વિવાદોમાં પરિણામ્યું હતું.<ref name="pricewars">{{cite web| url=http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/7/21/nation/18369076&sec=nation| title=Harry Potter and the ugly price war| access-date=2007-07-21| date=21 July 2007| publisher=The Star Malaysia| archive-date=2007-09-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20070909065204/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F7%2F21%2Fnation%2F18369076&sec=nation| url-status=dead}}</ref>મલેશિયાની ચાર મોટી બુકસ્ટોર ચેન [[એમપીએચ બુકસ્ટોર]] ([[:en:MPH Bookstores|MPH Bookstores]]), [[પોપ્યુલર બુકસ્ટોર]] ([[:en:Popular Bookstore|Popular Bookstore]]), ટીમ્સ એન્ડ હેરિસે [[ટેસ્કો]] ([[:en:Tesco|Tesco]]) અને [[કારેફોર|કેરેફોર]] ([[:en:Carrefour|Carrefour]]) હાઈપરમાર્કેટ સામે વિરોધને કારણે ''હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ''નું વેચાણ બંધ કર્યું મલેશિયામાં તેની છૂટક કિંમત હતી [[મલેશિયન રિન્જિટ|એમવાયઆર]] ([[:en:Malaysian ringgit|MYR]])109.90(16 પાઉન્ડ જેટલા) જ્યારે હાઈપર માર્કેટ [[ટેસ્કો]] ([[:en:Tesco|Tesco]])અને [[કારેફોર|કેરેફોર]] ([[:en:Carrefour|Carrefour]])પુસ્તકને માત્ર એમવાયઆર 69.90(10 પાઉન્ડ જેટલી)કિંમતે વેંચતા હતા. બુક સ્ટોર દ્વારા ડીસ્ટ્રીબ્યુટર [[પેગ્વિન બુક્સ|પેન્ગિન બુક]] ([[:en:Penguin Books|Penguin Books]]) પર દબાણ લાવવાનો હેતું એ હતો કે દબાણમાં આવીને પેન્ગિન હાઈપર માર્કેટમાં અપાતો પુસ્તકોનો પુરવઠો બંધ કરે. જો કે, 24 જુલાઈ 2007ના રોજ ભાવયુદ્ધ પુરૂ થયું અને ચારેય બુકસ્ટોરે ડિસ્કાઉન્ટ હેઠળ પુસ્તકનું વેચાણ શરૂ કર્યું. પેન્ગિન બુકે કહ્યું કે ટેસ્કો અને કેરેફોર ખોટ ખાઈને પણ પુસ્તકનું વેચાણ કરતા હતા પરંતુ સારા વેપાર માટે આ એક સામાન્ય પ્રેક્ટીશ હતી. <ref>{{cite web| url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/7/24/nation/18386712&sec=nation| title=Bookstores end ‘Harry Potter’ boycott| access-date=2007-07-24| date=24 July 2007| publisher=The Star Malaysia| archive-date=2007-10-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20071011154619/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F7%2F24%2Fnation%2F18386712&sec=nation| url-status=dead}}</ref> [[ઈઝરાયલ]] ([[:en:Israel|Israel]])માં શનિવારની વહેલી સવારે આ પુસ્તક રીલીઝ કરવામાં આવ્યું પરંતુ તે [[શાબાટ]] ([[:en:Shabbat|Sabbath]])નો ભંગ કરતું હોવાની ટીકા થઈ. વેપાર અને ઉદ્યોગ પ્રધાન [[ઈલી યીશાઈ]] ([[:en:Eli Yishai|Eli Yishai]])એ ટિપ્પણી કરી કે "આ વર્જિત છે, યહુદી મુલ્ય અને યહુદી સંસ્કૃતિ મુજબ પુસ્તક સવારે બે વાગ્યે રિલીઝ કરવું જોઈતું હતું. તેમને બીજા દિવસે કરવા દો"<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2007/07/18/arts/0719potter-israel.php|title=Plans for Sabbath sales of Harry Potter draw threats of legal action in Israel|publisher=International Herald Tribune|access-date=2007-07-18|date=17 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919145737/http://www.iht.com/articles/2007/07/18/arts/0719potter-israel.php|archive-date=2007-09-19|url-status=live}}</ref>યશાઈએ ઈશારો કર્યો કે કામના કલાકો અને અન્ય કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/882972.html|title=Yishai warns stores over Harry Potter book launch on Shabbat|publisher=Haaretz|access-date=2007-07-18|date=21 July 2007|archive-date=2007-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829172834/http://www.haaretz.com/hasen/spages/882972.html|url-status=dead}}</ref> == અર્પણ અને શિલાલેખ == અર્પણના પન્નાનો અલગ પ્રકારનો લેઆઉટ હતો જે હેરીના વાગ્યાના નિશાન જેવો લાગતો હતો. જેમાં વંચાતું હતું." આ પુસ્તક સાત અલગ અલગ માર્ગોથી અર્પણ કરાયું છે, નીલને, જેસિકા, ડેવિડ, કેન્ઝી, ડી, અન્ને, અને તમને, જો તમે હેરી સાથે છેલ્લા સમય સુધી રહેશો તો." હેરી પોટર શ્રેણીની બધા જ પુસ્તકો સમર્પિત કરાયા છે પરંતુ ''હેરિ પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ ''માં જ માત્ર [[શિલાલેખ(સાહિત્ય)|શિલાલેખ-ઉત્કીર્ણ લેખ]] ([[:en:epigraph (literature)|epigraph]]) છે. આ બે અવતરણો મૃત્યુ અને મિત્રતાને લગતા છે. અંગ્રેજી અનુવાદમાં પહેલા અવતરણો [[પ્રાચીન ગ્રીક|પ્રાચીન ગ્રીસ]] ([[:en:Ancient Greek|Ancient Greek]])ના ''[[ઓરેસ્ટ્રીયા, ધ લાઈબેશન બેઅરર|ધ લાઈબેશન બેઅરર]] ([[:en:Oresteia#The Libation Bearers|The Libation Bearers]])''માંથી લેવામાં આવ્યા છે. ઈ.સ. પુર્વે પાંચમી સદીમાં નાટ્યકાર [[એશચ્યુલસ|એશેશ્યુલસે]] ([[:en:Aeschylus|Aeschylus]])લખેલા નાટકમાં તે વપરાયા છે. <ref>''[http://www.theoi.com/Text/AeschylusLibation.html ધ લાઈબેશન બેઅરર]''એ [[ધ ઓરેસ્ટ્રીયા|ધ ઓરેસ્ટ્રિયા]] ([[:en:The Oresteia|The Oresteia]])ની કહેવાતી [[કરૂણાંતિકા]] ([[:en:tragedy|tragedies]])ની ટ્રાયોલોજીનું બીજુ પુસ્તક હતું. જુઓ [[ઓરેસ્ટ્રીયા, ધ લાઈબેશન બેઅરર|ઓરેસ્ટ્રીયા ધ લાઈબેશન બેઅરર]] ([[:en:Oresteia#The Libation Bearers|Oresteia#The Libation Bearers]])જે અવતરણો લેવામાં આવ્યા છે તે અનુવાદ પર આધારિત છે.-[[પેન્ગિન ક્લાસિક|પેગ્વિન કલાસિકે]] ([[:en:Penguin Classics|Penguin Classics]]) જે અનુવાદ પ્રક્ટ કર્યો છે તેમાં રોઉલિંગે [[રોબર્ટ ફેગલેસ|રોબર્ટ ફેગલેશ]] ([[:en:Robert Fagles|Robert Fagles]])નો ઉપયોગ કર્યો છે. </ref>જ્યારે બીજા અવતરણો [[વિલિયમ પેન]] ([[:en:William Penn|William Penn]])ના ''મોર ફ્રુટ ઓફ સોલિટ્યુડ''(1682)માંથી લેવાયા છે. પેન [[ક્વેકર|ધ ક્વેકર]] ([[:en:Quaker|Quaker]]) [[અમેરિકાનું રાજ્ય|અમેરિકન કોમનવેલ્થ]] ([[:en:U.S. state|American Commonwealth]]) ઓફ [[પેનસેલ્વેનિયા]] ([[:en:Pennsylvania|Pennsylvania]])નો લેખક અને સ્થાપક હતો. <ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1682penn-solitude.html ફ્રુટસ્ ઓફ સોલિટ્યુડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330023155/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1682penn-solitude.html |date=2009-03-30 }}''નો બીજો ભાગ હતો ''મોર ફ્રુટ ઓફ સોલિ્ટ્યુડ'', 1682માં આ કહેવતો વિલિયમ પેને સંપાદિત કરીને બહાર પાડી હતી. ''હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ''માં પેનના અવતરણો લેવામાં આવ્યા છે. જે ''[http://www.bartleby.com/1/3/210.html યુનિયન ઓફ ફ્રેન્ડ્સ]''ના પ્રકરણની છેલ્લી ચાર લાઈન આ પુસ્તકમાં લેવાઈ છે.</ref> == પ્લોટ(કથાવસ્તુ) == જ્યારે મેલફોય મનોર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) અને તેના [[ડેથ ઈટર્સ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]])જ્યારે [[હેરી પોટર(પાત્ર)|હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) [[ડ્યુર્સલેય કુંટુંબ|ડ્યુર્સલેય]] ([[:en:Dursley family|Dursley]]) ઘર છોડીને અંતિમ વાર [[ઓર્ડર ઓફ ધ ફીનિક્સ(સંગઠન)|ઓર્ડર ઓફ ધ ફિનીક્સ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)|Order of the Phoenix]])માં જોડાવવા જાય છે ત્યારે હુમલો કરવાની યોજના બનાવે છે. વોલ્ડમોર્ટ [[લ્યુસિયસ મેલફોય|લ્યુસિયસ માલફોય]] ([[:en:Lucius Malfoy|Lucius Malfoy]])ની જાદુઈ લાકડી લે છે, તે માને છે કે હેરીને મારવા માટે આ ઉપયોગી થશે. દરમિયાન, હેરીને લાગે છે કે હોગવાર્ટ, નોંધનીય રીતે [[ક્વીદિચ]] ([[:en:Quidditch|Quidditch]])રોબમાં ભણવા જવાની જરૂર નથી, ખરેખર તો, હેરી પાસે ક્વીદિચ રમવા માટે યોગ્ય પ્રસંગ નથી, જો કે ત્રણ મુખ્ય પ્રસંગોએ હુફલેપફ કપ અને રેવેનકલાવ ડાઈડેમ અને વોલ્ડેમોર્ટ સાથેની લડાઈમાં હવામાંથી વસ્તુ ખેંચી નાખવામાં હેરીને આ કળા કામમાં આવે છે. જ્યારે હેરીને ડ્યુર્સલેયથી સલામત જગ્યાઓએ તેના [[ઓર્ડર ઓફ ધ ફીનિક્સ(સંગઠન)|ઓર્ડર ઓફ ધ ફીનીક્સ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)|Order of the Phoenix]])ના સાથીદારો લઈ જતા હોય છે ત્યારે ડેથ ઈટર્સ તેઓ પર હુમલો કર્રે છે.હેરીની જાદુઈ લાકડીને જ્યારે વોલ્ડેમોર્ટ હુમલો કરે છે ત્યારે હેરી ભાગી છુટવામાં સફળ રહે છે. [[હેડવિગ(હેરી પોટર)|હેડવિગ]] ([[:en:Hedwig (Harry Potter)|Hedwig]]) અને [[એલાસ્ટોર મુડી|મેડ આઈઈ મુડી]] ([[:en:Alastor Moody|Mad-Eye Moody]])ના મોત થાય છે અને [[ફ્રેડ અને જયોર્જ વેસ્લી|જયોર્જ વેસ્લી]] ([[:en:Fred and George Weasley|George Weasley]]) કાન ગુમાવે છે. આ ત્રણેય [[ધ બુરોવ(હેરી પોટર)|ધ બુરોવ]] ([[:en:The Burrow (Harry Potter)|The Burrow]])ગયા જ્યા [[જાદુનું મંત્રાલય|જાદુના પ્રધાન]] ([[:en:Ministry of Magic|Minister for Magic]]) [[રુફુસ સ્ક્રીમજ્ઓર|રુફસ સ્ક્રિમિનોર]] ([[:en:Rufus Scrimgeour|Rufus Scrimgeour]]) હેરીને [[અલબ્સ ડમ્બલેડોર|અલબસ ડમબ્લેડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]])નું વીલ વિલ [[રોન વેસ્લી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]])અને [[હેરમિઓન ગ્રેગર|હેરીમિઓન ગ્રેગર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]])ની વસિયત આપવા માટે આવે છે. રોનને [[હેરી પોટરમાં જાદુઈ વસ્તુઓ|ડેલુમિનેટર]] ([[:en:Magical objects in Harry Potter#Deluminator (Put-Outer)|Deluminator]])મળે છે, હેરમિનોર બાળકોનું પુસ્તક છોડી જાય છે. ''[[ધ ટેલ્સ ઓફ બીડલ ધ બાર્ડ|ધ ટેલ ઓફ બિડલ ધ બર્ડ]] ([[:en:The Tales of Beedle the Bard|The Tales of Beedle the Bard]])''અને હેરીને [[ગોડરિક ગ્રેફિન્ડોર|ગોડરીક ગ્રેફિન્ડોર]] ([[:en:Godric Gryffindor|Godric Gryffindor]])ની [[હેરી પોટરમાં જાદુઈ વસ્તુઓ, ગ્રેફિન્ડોરની તલવાર|તલવાર]] ([[:en:Magical objects in Harry Potter#Gryffindor's Sword|Sword]]) અને [[ક્વીદિચ ધ ગોલ્ડન સ્નીચ|સ્નીચ]] ([[:en:Quidditch#The Golden Snitch|Snitch]])મળે છે. જેમાં એક રહસ્યમય વાક્ય પણ હોય છે " હું બંધને ખુલ્લું કરું છું. "મંત્રાલય કહે છે કે "તલવાર એ ઐતિહાસિક વસ્તુ છે. " તેથી ગમે તે રીતે તેને પોતાની પાસે રાખજે. [[બિલ વેસ્લી]] ([[:en:Bill Weasley|Bill Weasley]])ખાતે અને [[ફ્લેઉર ડેલાકોર|ફ્લેઉર ડિલાકોર]] ([[:en:Fleur Delacour|Fleur Delacour]])ના લગ્નના રિશેપ્શન વખતે [[પેટ્રોનસ ચાર્મ|પેટ્રોનોસ]] ([[:en:Patronus Charm|Patronus]])ને [[કિંગ્સલે શેક્લબેલ્ટ|કિંગ્સલે શેકલબેલ્ટ]] ([[:en:Kingsley Shacklebolt|Kingsley Shacklebolt]])બોલાવે છે. અને જાહેરાત કરી છે કે હવે [[જાદુનું મંત્રાલય|જાદુ મંત્રાલય]] ([[:en:Ministry of Magic|Ministry of Magic]])વોલ્ડેર્મોટના નેજા હેઠળ આવે છે, અને મંત્રાલયના અધિકારીઓ અને ડેથ ઈટર્સ ગમે તે ઘડીએ અંહી આવી પહોંચશે. લગ્નમાં અરાજકતા વ્યાપી જાય છે, ડેથ ઈટર્સ એપ્રોચ કરે છે, અને હેરી, રોન, અને હેરનિમોન [[જાદૂ(હેરી પોટર) છાયા અને ઓછાયા|અદ્રશ્ય]] ([[:en:Magic (Harry Potter)#Apparition and Disapparition|disapparate]]) થાય છે અને [[ટોટેનહામ કોર્ટ રોડ|ટોટેનપાર્મ કોર્ટ રોડ]] ([[:en:Tottenham Court Road|Tottenham Court Road]])પહોંચે છે જ્યાં તેઓ પોતાના આગામી પગલા માટે એક કાફેમાં સંતાઈ જાય છે. જો કે, ડેથ ઈટર્સ તેમને શોધી લે છે અને તેઓ બચીને ભાગી જાય છે.તેઓ [[12 નંબર ગ્રિમ્મ્લડ પ્લેસ|12 ગ્રીમ્મુલ્ડ પેલેસ]] ([[:en:Number Twelve, Grimmauld Place|12 Grimmauld Place]]) ખાતે આસરો લે છે. ગ્રીમ્મુલ્ડ પેલેખ ખાતે હેરી અનુમાન લગાવે છે કે સિરિયસ બ્લેક બ્રધર [[રીગુલસ બ્લેક|રીગુલસ]] ([[:en:Regulus Black|Regulus]])એ જ આર એ બી છે જેમણે દરિયાઈ ગુફામાંથી હોરક્રકસ [[હોરકરસ સાલાઝારનું સ્લાથરીન લોકેટ|લોકેટ]] ([[:en:Horcrux#Salazar Slytherin's Locket|Locket]])ગાયબ કરી દીધું હતું. {{HP6}}હેરમિઓન યાદ કરે છે કે ઘર સાફ કરતી વખતે લોકેટ જોયું હતું. અને તેમને [[હાઉસ એલ્ફ]] ([[:en:house-elf|house-elf]])માં [[ક્રેચર|ક્રેચરે]] ([[:en:Kreacher|Kreacher]])લોકેટ ચોર્યાનું ખબર પડે છે. ક્રેચર કહે છે કે તેણે વોલ્ડેમોર્ટની આજ્ઞા મુદૂ લોકેટ [[હોરક્રક્સ]] ([[:en:Horcrux|Horcrux]])દરિયાઈ ગુફામાં મુકી દીધુ છે. આ બાદ લોકેટ મેળવ્યા બાદ રીગુલુસ મૃત્યુ પામ્યો. ક્રેચર અને મુડુનગુસ ફ્લેચરની મદદ બાદ તેઓને ખબર પડે છે કે લોકેટ હવે [[ડોલોરેસ અમ્બ્રીજ]] ([[:en:Dolores Umbridge|Dolores Umbridge]])ના કબ્જામાં છે. આ ત્રણે જાદુ મંત્રાલયમાં ઘુસી જાય છે અને લોકેટ મેળવી લે છે.જો કે, પરત ફર્યા બાદ તેઓને લાગે છે કે ગ્રીમ્માઉલ્ડ જોખમી છે જેથી તેઓ તેનાથી દુર ભાગી જાય છે. આ ત્રણે હવે દેશમાં ફરવા લાગે છે અને હોરોક્રક્સને શોધી રહ્યા છે જેથી તેને ખતમ કરી શકાય.આ બાદ તેઓ [[ગ્રિપહુક|ગ્રીપહુક]] ([[:en:Griphook|Griphook]])પિશાચ [[ડમ્બ્લેડોરની સેના, ડીન થોમસ|ડીન થોમસ]] ([[:en:Dumbledore's Army#Dean Thomas|Dean Thomas]])[[ટેડ ટોન્કસ|ટેડ ટોન્ક્સ]] ([[:en:Ted Tonks|Ted Tonks]]) ડીર્ક ક્રેસવેલ અને ગોર્નુક(અન્ય પિશાચ)ની વાતો સાંભળી લે છે અને તેમને ખબર પડે છે કે હોગવાર્ટમાં રાખેલી ગ્રેફિન્ડોરની તલવાર ખોટી છે. હેરી હોરક્રક્સને મારી નાંખવા માટે સાચી તલવાર શોધી કાઢવાનું નક્કી કરે છે. થોડા સમય પછી રોન અને હેરી, યોજના બનાવવાની હેરીની અણઆવડત અંગે દલિલ કરે છે અને રોન ગ્રુપ છોડીને જતો રહે છે. હેરી અને હેરમિનોર સાચી તલવાર [[હેરી પોટરમાં સ્થળો, ગોડ્રીક હેલોવ|ગોડરિક હેલોવ]] ([[:en:Places in Harry Potter#Godric's Hollow|Godric's Hollow]])માં શોધી કાઢે છે તેમજ હેરીનું જૂનુ ઘર પણ તેઓને મળે છે. જ્યારે તેઓ આ ઘર જોઈ રહ્યા હોય છે ત્યારે હેરી અને હેરીમિનોરને [[બાથિલ્ડા બાગશોટ]] ([[:en:Bathilda Bagshot|Bathilda Bagshot]])તેના ઘરે બોલાવે છે. કંઈ ખોટુ થઈ રહ્યાનું જાણ્યા બાદ, હેરી સીડી ઉપર ચડે છે, જ્યાં તે [[હોરક્રક્સ, નાગિની|નાગિની]] ([[:en:Horcrux#Nagini|Nagini]]) બની જાય છે. આના બાદ તરત જ વોલ્ડેમોર્ટ આવે છે. હેરીમિનોર ત્યાર બાદ ઘરમાં કંઈક વસ્તુ ઉછાળે છે જેથી તેઓ ભાગી શકે, પરંતુ તેના દ્વારા હેરીની જાદુઈ લાકડીને નુકશાન થાય છે. જ્યારે વોલ્ડેમોર્ટને ખબર પડે છે કે તેઓ ભાગી ચુક્યા છે, ત્યારે હેરીને બળપુર્વક વોલ્ડેમોર્ટની મેમરીને જોવી પડે છે અને જોમાં રાત્રે હેરીના માતાપિતાની હત્યા કરતો દેખાય છે જેથી હેરી બેભાન બની જાય છે. હેરીમિઓને [[ડીનનું જંગલ|ડીનના જંગલ]] ([[:en:Forest of Dean|Forest of Dean]])માં લઈ જાય છે. જ્યારે તેઓ જોઈ રહ્યા હોય છે ત્યારે સિલ્વર કલરમાં [[હરણ]] ([[:en:deer#doe|doe]])નો આકાર ધરાવતા [[પેટ્રોનસ ચાર્મ|પેટ્રોનાસ]] ([[:en:Patronus Charm|Patronus]])ને જોવે છે. જે હેરીને બરફના સરોવર તરફ લઈ જાય છે જ્યાં તેને ગ્રેફિનડોરની સાચી તલવાર દેખાય છે. હેરી થીજેલા પાણીમાં તેને મેળવવા માટે કુદકો માર છે, હોરક્રક્સ લોકેટ ત્યારે તેને મુંઝવવાનું શરૂ કરે છે. રોન ડમ્બલડોરે તેને આપેલું ડેલુમિનેટોર દ્વારા પરત રે છે અને તેમને બચાવે છે. રોન સાચી તલવારને મેળવી લે છે અને તેની સાથેના લોકેટનો નાશ કરે છે. રોન ચેતવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટનું નામ હવે [[હેરી પોટરમાં મંત્ર|ટાબુઉડ]] ([[:en:Spells in Harry Potter#T|Tabooed]])થયું છે અને જે પણ પણ આ નામ બોલે તેનું સ્થાન વોલ્ડમોર્ટ અને ડેથ ઈટર્સને ખબર પડી જાય છે. [[ચિત્ર:Deathly Hallows Sign.svg|thumb|રહસ્યમય સિમ્બોલ સુપ્રસિદ્ધ [[ડેથલી હેલોવ(વસ્તુઓ)|ડેથલી હેલોવ]] ([[:en:Deathly Hallows (objects)|Deathly Hallows]])નું પ્રતિનિધત્વ કરે છે. ]] [[ક્ષેનોફિલસ લવગુડ]] ([[:en:Xenophilius Lovegood|Xenophilius Lovegood]]) પાસેથી આ ત્રણેયને જાણ થાય છે કે આ સિમ્બોલ [[ડેથલી હેલોવ(વસ્તુઓ)|ડેથલી હેલોવ]] ([[:en:Deathly Hallows (objects)|Deathly Hallows]]), ધ એલ્ડર વાન્ડ, ધ રીસ્યુરેસન સ્ટોન અને ધ ઈન્વિઝિબલ ક્લોકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ક્ષેનોફિલસ તેમને ડેથલી હેલોવ અંગે કહે છે અને ત્રણ ભાઈઓને વાર્તા કહે છે જેમાં તેઓને મૃત્યુ તરફથી ભેટ મળી હોય છે તેની વાત કરે છે. જ્યારે તેઓ લુના અંગે પુછે છે ત્યારે લવગુડ કબુલ કરે છે કે ડેથ ઈટર્સ તેને ઉઠાવી ગયા છે.લુનાના પરત ફરવાની આશા રાખે છે. પરંતુ ડેથ ઈટર્સને તેમનું ઠેકાણું મળી જાય છે. જો કે આ ત્રણેય ભાગી નીકળે છે. ભાગી છુટ્યા બાદ, હેરી અદ્રશ્ય ઘડિયા તરફ ઈશારો કરે છે અને તે એક ડેથલી હેલોવ હોવાનું કહે છે. ત્યાર બાદ, હેરી આકસ્મિક રીતે વોલ્ડેમોર્ટનું નામ વાપરે છે અને તેઓને સ્નેચર્સ દ્વારા પકડી લેવામાં આવેય છે. સ્નેચર્સ વોલ્ડેમોર્ટના સેવકો હોય છે. આ ત્રણેયને તેઓ માલફોય મનોર પાસે લઈ જાય છે જ્યા તેઓને લુના ડીન [[મીસ્ટર ઓલિવેન્ડર|મીસ્ટર ઓલિવિન્ડર]] ([[:en:Mr Ollivander|Mr Ollivander]]) અને [[ગ્રિપહુક|ગ્રીપહુક]] ([[:en:Griphook|Griphook]])ની સાથે કેદ કરવામાં આવે છે. આ ત્રણેય પાસેથી ગ્રેફિન્ડોરની તલવાર મળે છે, [[બેલેક્ટ્રીકક્ષ લેસ્ટ્રેજ|બેલાટ્રીક્સ લેસ્ટ્રેન્જ]] ([[:en:Bellatrix Lestrange|Bellatrix Lestrange]])ને ભય લાગે છે કે તેઓ [[ગ્રિનગોટ્ટટાસ|ગ્રીગગોટા]] ([[:en:Gringotts|Gringotts]])ની જેલ તોડી નાખશે જેથી તે હેરમિઓનને માહિતી માટે ખુબ મારે છે. [[ડોબી, નાનકડી પરી, પિશાચ|ડોબી]] ([[:en:Dobby the house elf|Dobby]])ના રૃપમાં મદદ આવે છે. ડોબી જેલમાં આવીને લુના, ડીન અને ઓલિવેન્ડરને બચાવી લે છે. આને કારણે લ્યુસિયર માલફોયનું ધ્યાન ખેચાય છે અને તે [[વોર્મટેલ]] ([[:en:Wormtail|Wormtail]])ને બોલાવે છે અને કેદખાનું ચેક કરવાનો આદેશ આપે છે. જ્યારે વોર્મટેલ કેદમાં પ્રવેશે છે હેરી અને રોન તેના પર હુમલો કરે છે. {{HP4}}હેરી તેને પોતાનું ઋણ યાદ કરાવે છે. હેરીએ વોર્મટેલનો જીવ બચાવ્યો હોય છે. {{HP3}}વોર્મટેલ ખચકાય છે. પરંતુ વિશ્વાસઘાત માટે તેનો જ ચાંદીના કલરનો હાથ તેનું ગળું દબાવી દે છે. હેરી અને રોન હેરમિઓનને બચાવવા માટે ઉપર જાય છે. રોન બેલાક્ટ્રીક્સ પાસેથી શસ્ત્રો લઈ લે છે અને હેરી [[ડ્રરાકો માલફોય|ડ્રાકો માલફોય]] ([[:en:Draco Malfoy|Draco Malfoy]])ની જાદુઈ લાકડી લઈ લે છે. હવે ફરી વખત ડોબી આવે છે અને બિલ અને ફ્લેઉરના [[શેલ કોટેજ]] ([[:en:Shell Cottage|Shell Cottage]])માં અદ્રશ્ય થાય છે. ડોબી ભાગતી હોય છે ત્યારે બેલાટ્રીકસના ચાકુથી ઘાયલ થાય છે અને મૃત્યુ પામે છે. હેરી ભાગી જાય છે અને બાકીને ડેથ ઈટર્સને ખુબ માર મારે છે. ત્યાર બાદ માલફોય મેનોર આવે છે. વોલ્ડેમોર્ટ હેરીને શરણે આવી જવાનો આદેશ આપે છે. પછી તે બધું છોડીને તેઓ હોગવાર્ટ જવા નિકળે છે અને ડમ્બલેડોરની કબર પાસેથી જાદુઈ લાકડી લે છે. કોટજમાં ઓલિવાન્ડર મોટી જાદુઈ લાકડીનું અસ્તિત્વ સ્વીકારે છે અને કહે છે કે જાદુઈ લાકડી તેનો માલિક હારી જાય કે શસ્ત્રો વિહોણો થઈ જાય ત્યારે તે રાજદંડમાં ફેરવાઈ જાય છે. જો કે ઓલિવેન્ડર ચેતવણી પણ આપે છે કે મોટી જાદુઈ લાકડીને કોઈ પણ હરાવી શકે નહીં પણ તેનો માલિક હારી શકે છે. બેલાટ્રિક્સનુંવ વર્તનને કારણે આ ત્રણેય સમજે છે કે અન્ય હોરક્રકસ લેસ્ટરાન્જના વોલ્ટમાં છુપાવવામાં આવ્યો છે. ગ્રિપહુકની મદદથી ગ્રિનગોટ્ટામાં તેઓ પ્રવેશે છે અને [[હોગવાર્ટના સ્થાપક, હેલ્ગા હુફલેપફ|હુફેલેપફ]] ([[:en:Hogwarts founders#Helga Hufflepuff|Hufflepuff's]])[[હોરક્રક્સ, , હેલ્ગા હુફલેપફ કપ|કપ]] ([[:en:Horcrux#Helga Hufflepuff's Cup|Cup]])ને પાછો મેળવી લે છે જો કે આ પ્રક્રિયામાં તેઓ તલવાર ગ્રિપહુક પાસે ગુમાવી દે છે. આ ત્રણેય ગ્રીનગોટ્ટાના રક્ષક એવા [[ડ્રેગન]] ([[:en:dragon|dragon]])ને વટાવીને ભાગી છુટે છે. આ બાદ વોલ્ડેમોર્ટને કપની ચોરીની જાણ કરવામાં આવે છે. અને તેને થાય છે કે તેની પાસેની હોરક્રુક્સ નાશ પામી છે. આમ છંતા તે હેરીના મન સાથે કન્કેશન મેળવે છે અને તેને ખબર પડે છે કે અન્ય હોરક્રકસ હોગવોર્ટમાં છુપાવેલી છે. હોગ્સમેડેમાં, ડમ્બલેડોર આ ત્રણેયને હોગ્સમેડેમાંથી બહાર નિકાળીને હોગવાર્ટમાં લઈ જાય છે. ત્યાર બાદ હેરી બધાને ચેતવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટ ગમે ત્યારે આવી શકે છે. લુના લવગુડ કહે છે કે પાંચમી હોરક્રુક્સ એ રાવેનકોઉનો ખોવાયેલો મુઘટ હોઈ શકે છે. હેરીને યાદ આવે છે કે તેણે મુઘટ જરૂરી રૂમના અંદર જોયો હતો જ્યારે તે ગત વર્ષે પુસ્તક મુકવા ત્યાં ગયો હતો. દરમિયાન, હેરમિઓન સાપ વડે કપ હોરક્ર્કસનો નાશ કરે છે. હેરીના ઘણા બધા સાથીઓ શાળામાં ભેગા થાય છે જ્યાં [[હોગવાર્ટનું યુદ્ધ]] ([[:en:Battle of Hogwarts|Battle of Hogwarts]])શરૂ થાય છે. જરૂરી રૂમમાં રોન માછલીના બચ્ચુ એલ્વેશ અંગે ઉલ્લેખ કરે છે જે હજૂ પણ રસોડામાં છે અને તકલીફમાં છે. આ બાદ હેરિમિઓર ભાગે છે અને રોનને ચુંબન કરી દે છે. જ્યારે આ ત્રણેય જરૂરી રૂમમાં હોય છે ત્યારે ડ્રાકો માલફોય, ક્રેબે અને ગોયલ તેમના પર હુમલો કરે છે. ક્રેબે ફ્લેનડાયર સાથે યુદ્ધ કરે છે અને તેને મારી નાંખે છે અને મુઘટનો નાશ કરે છે. જો કે બીજા લોકો આ દરમિયાન ભાગી છુટે છે. સંધર્ષના સમય દરમિયાન, જાદુ મંત્રાલયના સભ્યો એવા વેસ્લી ભાઈઓ યુદ્ધની સ્પર્ધા કરતા હોય છે. પર્સિ અને ફ્રેડ ભ્રષ્ટાચારી પ્રધાન પ્લસ થિકેન્સે સાથે લડાઈ કરતા હોય છે. અને ત્યાં જ દરવાજા આગળ જોરદાર ઘડાકાનો અવાજ સંભાળ છે. જેથી એક દિવસ ઘસી પડે છે અને ફ્રેડનું મૃત્યુ થાય છે. હેરીને મગજમાં વોલ્ડેમોર્ટની છબી દેખાય છે, અને આ ત્રણે ત્યાંથી દુર જવા લાગે છે. જ્યા તેઓ જુએ છે કે વોલ્ડેમોર્ટે સ્નેપને મારી નાંખે છે. વોલ્ડેમાર્ટ માને છે કે હવે તે મોટી જાદુઈ લાકડીનો માલિક તે બનશે. વોલ્ડેમોર્ટ ઝુંપડી છોડી જાય છે અને આ ત્રણેય લોકો મરી રહેલા સ્નેપ પાસે જાય છે. સ્નેપ મરી જાય છે ત્યારે તે પોતાની યાદદાસ્ત હેરીને આપે છે જે દ્વારા ખબર પડે છે કે સ્નેપ ડમ્બ્લડોરનો વફાદાર સૈનિક હતો અને તે હેરીની માતા લીલીને ખુબ પ્રેમ કરતો હતો. ગોન્ટના રિંગ હોરક્રક્સના શાપથી ડમ્બલડોમ તકલીફ આવી જાય છે અને તે સ્નેપને આદેશ કરે છે કે મને મારી નાંખે. વોલ્ડેમોર્ટે પણ ડમ્બલડોરને મારી નાખવાનો ડ્રાકોને આદેશ કર્યો હોય છે. આ સ્મરણમાં એ પણ ખુલવા પામે છે કે હેરી જાતે હોરક્રક્સ છે, અને વોલ્ડેમોર્ટને મારવા માટે તેને મરવું પડશે. પોતાના મોતથી ડર્યા વગર વોલ્ડેમોરને મારવા માટે હેરી ફોરબિડન ફોરેસ્ટમાં જાય છે અને નેવેલી લોંગબોટમને મળે છે, અને તક મળે તો લોંગબોટે નાગિનીને પણ મારવાનું કહે છે. રસ્તામાં તેને લાગે છે કે સ્નીચે તેની પાસે નવુંજીવન આપે તેવો પથ્થર છે.અને તે તેને મેળવી શકે તેમ છે. આ બાદ તે પોતાના માતાપિતા સિરિયસ બ્લેક અને તાજેતરમાં જ મૃત્યુ પામેલા રીમસ લ્યુપીનની આત્માને બોલાવે છે. આ આત્મા તેઓને વોલ્ડેમોર્ટના અડ્ડા સુધી લઈ જાય છે. વોલ્ડેમોર્ટ હેરી પર પ્રહાર કરે છે. તે જાગે છે ત્યારે તેને કિંગનું ક્રોસ રોડ જેવું સ્થળ લાગે છે. તેને વિશ્વાસ હોતો નથી કે તે જીવે છે કે મૃત્યુ પામ્યો છે. ડમ્બલેડોર તેની સામે પ્રગટ થાય છે અને સમજાવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટનો હોરક્રક્સ કે જે હેરીમાં હતો તે નાશ પામ્યો છે. તે કહે છે કે વોલ્ડેમોર્ટ જ્યાં સુધી તેનો આત્માને કશું નથી થયું, વોલ્ડેમોર્ટ હેરીને મારી ન શકે કારણ કે તેણે જીવીત થવા માટે હેરીના લોહીનો ઉપયોગ કર્યો હોય છે. {{HP4}}વોલ્ડેમોર્ટે આપેલા શાપને કારણે હેરીની અંદર રહેલો વોલ્ડેમોર્ટનો આત્મા જ નાશા પામ્યો હતો. ત્યાર બાદ હેરીને વોલ્ડેમોર્ટના અસલ ચહેરાનો ભાસ થાય છે જેમાં તે રડતો હોય છે. જેને ડેમ્બલડોર "આપણી મદદ થી બહાર" હોવાનું કહે છે. ત્યાર બાદ હેરીને રણસંગ્રામમાં પાછો જવાનો સમય આપવામાં આવે છે, અને સલાહ આપવામાં આવે છે કે હવે તે વોલ્ડેમોર્ટનો અંત લાવશે તો તે નાશ પામશે. હેરી જીવે છે પરંતુ મર્યાનો ડોળ કરે છે. વોલ્ડેમોર્ટ નારસિસ્સા માલફોયને હેરીને જોવાનો આદેશ કરે છે. આમ કરતા તેને ખબર પડે છે કે હેરી જીવે છે. અને તે જલ્દીથી તેને પુછે છે કે તેનો પુત્ર ડ્રાકો જીવે છે કે નહીં જેનો જવાબ હેરી હામાં આપે છે. નારસિસ્સા માટે તેનો પુત્ર મહત્વનો હોય છે જેથી તે વોલ્ડેમોર્ટ સામે જાય છે અને કહે છે કે હેરી મૃત્યુ પામ્યો છે. હેરીને હોગવાર્ટ ખાતે લઈ જવામાં આવે છે વોલ્ડેમોર્ટે જીતેલી ટ્રોફીની જેમ. અને તેને સ્કુલના મુખ્ય દરવાજા આગળ પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. જ્યારે નેવેલી લોંગબોટમ ડેથ ઈટર્સ સાથે જોડાઈ જવાના વોલ્ડેમોર્ટના આમંત્રણનો અસ્વીકાર કરે છે (કારણ કે તેનું લોહી સ્વચ્છ હોય છે.) સ્કુલની દિવાલ આગળ ઉભેલા વિદ્યાર્થીઓના સંબંધીઓ અને હોગમેડના રહેવાસીઓ બુમરાણ મચાવે છે ત્યારે ગ્વાપ, કિન્નરો અને મોટાદેહ ધારીઓ દ્વારા પણ તેમાં વધારો કરવામાં આવે છે. નેવેલી ત્યાર બાદ હેટ ફગાવી દે છે અને તેમાંથી ગ્રેફિડોરની તલવાર દોરે છે અને એક જ ફટકામાં નાગિનીનો શિરચ્છેદ કરી દે છે અને અંતિમ હોરક્રક્સને ખતમ કરે છે. હેરી તેની અદ્રશ્ય થાય તેવી ઘડીયાલ સાથે ફરે છે અને તે યુદ્ધમાં મદદ માટે તૈયાર થાય છે. આ દરમિયાન તેના સમર્થકોએ વોલ્ડેમોર્ટ અને ડેથ ઈટર્સને યુદ્ધ કરવા માટે પડકારે છે. આ બાદ વધુ મદદ હોગવાર્ટમાંથી પરીઓના મદદમાં આવે છે [[ક્રેચર]] ([[:en:Kreacher|Kreacher]])દ્વારા ઝનુન આપવામાં આવ્યું છે તેઓએ ડેથ ઈટર્સ અને નિવ્ઝ પર હુમલો કરે છે. છેવટે, વોલ્ડેમોર્ટ પ્રોફેસર મેકગોંગાલ અને સ્લગહોમ તેમજ કિંગ્સલે શેકલબેલ્ટ સાથે યુદ્ધ એકસાથે કરે છે. તો બેલાટ્રીક્સ હેરીમિઓર અને ગીની અને લુના લડાઈ કરે છે. શાપ દ્વારા ગીનીને મારવાનો બેલાટ્રીક્સ પ્રયાસ કરે છે ત્યારે મીસીઝ વેસ્લી દ્વારા તેના પર પ્રહાર કરાય છે અને તે મૃત્યુ પામે છે. પોતાનો પ્રિય વફાદાર સાથી ગુમાવીને વોલ્ડેમોર્ટ ગુસ્સે ભરાય છે અને આકરા પ્રહાર કરવા લાગે છે.વોલ્ડેમોર્ટના પ્રહારોથી શ્રીમતી વેસ્લીને બચાવવા માટે હેરી ઢાલ તરીકે ઉભો રહી જાય છે. પછી તે જાણે છે કે તે મોટી જાદુઈ લાકડીના સાચા માલિક છે, હેરી અદ્રશ્ય ઘડિયાળ ફગાવી દે છે અને વોલ્ડેમોર્ટ સાથે યુદ્ધ કરે છે.વોલ્ડેમોર્ટને માત્ર પશ્ચાયાતાપની લાગણી જ બચાવી શકે તેમ છે તેમ જાણવાથી હેરી વોલ્ડેમોર્ટને કહે છે કે જ્યારે ડ્રાકોએ ડમ્બલડોરને એસ્ટ્રોનોમી ટાવર પર નિશસ્ત્ર બનાવ્યો ત્યારે તે અજાણપણે મોટી જાદુઈ લાકડીનો માલિક બની ગયો હતો.{{HP6}}આ વસ્તુ ત્યાર બાદ હેરીને મળી હતી જ્યારે તેણે ડ્રાકોની લાકડી માલફોય મેનોર ખાતે જીતી લીધી હતી. તેના પહેલા યુદ્ધમાં {{HP4}}હેરી એક્સપેલારમુસ ફેકે છે જ્યારે વોલ્ડેમોર્ટ અવાડા કેડાવરા ફેંકે છે.મોટી જાદુઈ લાકડીનો રાજધર્મ તેના માલિકને થતું નુકશાન અટકાવે છે અને હેરીને મારવા આવેલો શાપ વોલ્ડેમોર્ટને જ મારી દે છે અને અંતે હેરીનો વિજય થાય છે. આ યુદ્ધમાં ડેથ ઈટર્સ સાથેની લડાઈમાં વેસ્લી, રેમુસ લુપીન, નાયમફોદરા ટોન્કસ, કોલીન ક્રીવેય અને અન્ય 50 લોકો માર્યા જાય છે. તેમજ વોલ્ડેમોર્ટ અને બેલાટ્રીક્સનો પણ ખાત્મો બોલી જાય છે. હેરી તેના સમર્થકોનો આભાર માને છે. ત્યાર બાદ હેરી હેડમાસ્ટર્સની ઓફીસમાં જાય છે અને ભૂતૂપૂર્વ હેડમાસ્ટર્સની છબીઓ તેમજ હજારો સમર્થકો તેને તાલિયોથી વધાવી લે છે. ડમ્બલેડર તેને પોટ્રેઈટ દ્વારા મદદ કરે છે, હેરી નક્કી કરે છે કે મોટી જાદુઈ લાકડી હવે ડમ્બલેડોરની કબર પર પરત મુકી દેવી જોઈએ. કારણ કે જો હેરી હાર્યા વગર મરી જાય તો તેનો બધી શક્તિઓનો નાશ થાય. અને સ્ટોનને ફોરબીડન ફોરેસ્ટમાં મુકી દેવો જોઈએ અને કલ્કોને પોટર કુંટુંબ પાસે રાખવી જોઈએ.મોટી જાદુઈ લાકડીને કબર પર મુક્યા પહેલા હેરી તેને પોતાની તુટેલી લાકડીની મદદ કરવામાં ઉપયોગ કરે છે જે પહેલા ઘણું જ નુકશાન પામી છે. ત્યાર બાદ તે ગ્રેફિડોર ટાવરમાં પોતાના પલંગ પર આડો પડે છે થાય છે કે આ સમયે તેને ક્રેચર સેન્ડવીચ લાવી આપે તો સારૂં. === ઉપસંહાર === 19 વર્ષ બાદ હેરી અને [[ગીની વેસ્લી]] ([[:en:Ginny Weasley|Ginny Weasley]]) લગ્ન કરી દે છે જેમને ત્રણ સંતાનો હોય છે [[હેરી પોટરને સહાયક પાત્રો, જેમ્સ પોટર|જેમ્સ સિરિયસ]] ([[:en:Supporting Harry Potter characters#James Potter|James Sirius]]), [[અલ્બસ પોટર|અલબસ સેવરસ]] ([[:en:Albus Potter|Albus Severus]]) અને [[લીલી લુના પોટર|લીલી લુના]] ([[:en:Lily Luna Potter|Lily Luna]]). રોન હેરીમિઓન સાથે લગ્ન કરે છે અને બે સંતાનો હોય છે [[રોઝ વેસ્લી|રોઝ]] ([[:en:Rose Weasley|Rose]])અને [[હુગો વેસ્લી|હુગો]] ([[:en:Hugo Weasley|Hugo]])આ કુંટુંબ [[લંડનનું કિંગ્સ ક્રોસ રેલવે સ્ટેશન|કિંગ્સ ક્રોસ રેલવે સ્ટેશને]] ([[:en:London King's Cross railway station|King's Cross station]])મળે છે જ્યા ગભરાઈ રહેલો અલબસ હોગવાર્ટમાં પ્રથમ વર્ષ માટે જઈ રહ્યો છે. ડ્રોન માલફોય અને તેની પત્ની પણ પોતાના દિકરા સ્કોરપીયસ સાથે હાજર હોય છે. હેરીનો ગુડસન, [[ટેડી લ્યુપીન]] ([[:en:Teddy Lupin|Teddy Lupin]])[[વિકટોરી વેસ્લી|વિક્ટોરી વેસ્લી]] ([[:en:Victoire Weasley|Victoire Weasley]])ને ટ્રેનમાં ચુંબન કરે છે અને જે [[બિલ વેસ્લી|બીલ]] ([[:en:Bill Weasley|Bill]])અને [[ફ્લેઉર ડેલાકોર|ફ્લેઉર]] ([[:en:Fleur Delacour|Fleur's]])ની પુત્રી હોય છે. નેવેલી લોંગબોટમ હવે હોગવાર્ટમાં [[હોગવાર્ટ|હર્બોલોજી]] ([[:en:Hogwarts#Herbology|Herbology]])ને પ્રોફેસર છે અને આ બે કુંટુંબો વચ્ચે મિત્ર તરીકે કાયમ રહે છે. પુસ્તકમાં છેલ્લા શબ્દો હોય છે કે " હેરીને થયેલા જખ્મએ તેને 19 વર્ષો સુધી કોઈ પરેશાન કર્યો નહીં. "તેમજ બધાને " == રોઉલિંગનું ભાષ્ય અને ઉમેરો == ઓનલાઈન ચેટ <ref name="webchat"/><ref name="chat2">{{cite news|url=http://entertainment.msn.com/news/article.aspx?news=270634&GT1=10150&mpc=1|title=Rowling Answers Fans' Final Questions|publisher=[[MSN|MSN Entertainment]]|date=2007-07-30|access-date=2007-07-31|archive-date=2007-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017014927/http://entertainment.msn.com/news/article.aspx?news=270634&GT1=10150&mpc=1|url-status=dead}}</ref>દરમિયાન એક મુલાકાત<ref name="connect">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/19959323/|date=[[2007-07-25]]|access-date=2007-07-26|publisher=[[MSNBC]]|last=Brown|first=Jen|title=Finished Potter? Rowling tells what happened next.|archive-date=2007-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070801083035/http://www.msnbc.msn.com/id/19959323/|url-status=dead}}</ref>માં તેમની વેબસાઈટના વિઝાર્ડ ઓફ મંથ વિભાગમાં, તેમની 2007ની અમેરિકા ઓપન બુક પ્રવાસમાં રોઉલિંગે વધારાના પાત્ર પણ ખુલ્લા મુક્યા જે તેણે પોતાના પુસ્તકમાં ઉમેર્યા ન હતા. પહેલી માહીતી એ ત્રણ વિશે હતી અને તેમના કુંટુંબ વિશે હતી જેઓએ હેરી સાથે પ્રવાસ શરૂ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે હેરી જાદુના મંત્રાલયનો [[જાદુનું મંત્રાલય, # અરુરોરની ઓફિસ|ઓરોર]] ([[:en:Ministry of Magic#Auror Office|Auror]]) બની ગયો હતો અને તેને અંતે વિભાગનો વડો બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત તે [[શિરિયસ બ્લેક|શિરિયસ]] ([[:en:Sirius Black|Sirius's]])ની મોટરસાયકલ કે જે [[વેસ્લી ફેમીલી#આર્થર વેસ્લી|આર્થર વેસ્લી]] ([[:en:Weasley family#Arthur Weasley|Arthur Weasley]])એ તેના માટે રીપેર કરાવી હોય છે પરંતુ તે તેનામાં રહેલા વોલ્ડેમોર્ટના આત્માના નાશા બાદ તે [[હેરી પોટરમાં જાદુ|પાર્સેલોંગ]] ([[:en:Magic in Harry Potter#Parselmouths|Parseltongue]])બોલી શકતો નથી. તેમણે કહ્યું કે [[ગીની વેસ્લી]] ([[:en:Ginny Weasley|Ginny Weasley]]) [[ક્વિદીચ|હોલીહેડ હાર્પી]] ([[:en:Quidditch#Holyhead Harpies|Holyhead Harpies]]), [[ક્વિદીચ]] ([[:en:Quidditch|Quidditch]])સાથે કામ કરે છે. ત્યાર બાદ તે હેરી સાથે ઘર વસાવવા માટે જાય છે અને ત્યાર બાદ તે''[[હેરી પોટર યુનિવર્સ# ધ ડેઈલી પ્રોફેટ|ડેઈલી પ્રોફેટ]] ([[:en:Harry Potter universe#The Daily Prophet|Daily Prophet]]) ''માટે ક્વીદીચની [[પત્રકારો|કોરસપોન્ડન્ટ]] ([[:en:Journalist|correspondent]]) બની જાય છે રોન વેસ્લી જયોર્જ ના સ્ટોરમાં થોડા સમય માટે કામ કરે છે. [[હેરી પોટરમાં સ્થળો# વેસ્લીનું વિઝાર્ડ વ્હીઝ|વેસ્લીનો વિઝાર્ડ વ્હીઝ]] ([[:en:Places in Harry Potter#Weasleys' Wizard Wheezes|Weasleys' Wizard Wheezes]])પછી હેરી સાથે ઓરોરમાં જોડાઈ જાય છે. હરમઇનિને તેના માતાપિતા ઓસ્ટ્રેલિયામાં મળી જાય છે અને તેમની સુરક્ષા માટે સ્મરણશક્તિ લઈ લીધી હોય છે તે દુર કરે છે.પહેલા, તે જાદુ મંત્રાલયના જાદુના [[જાદુનું મંત્રાલય# જાદુ પર નિયં6ણ રાખવા માટેનો વિભાગ|નિયંત્રણ અને નિયમન વિભાગ]] ([[:en:Ministry of Magic#Department for the Regulation and Control of Magical Creatures|Department for the Regulation and Control of Magical Creatures]])માં કામ કરે છે. જેમાં તે નાની માછલીઓની જીંદગીને વધુ સુંદર બનાવે છે. ત્યાર બાદ તે જાદુના [[જાદુનો મંત્રાલય# જાદુના કાયદા લાગુ કરવાનો વિભાગ|કાયદાના અમલ વિભાગ]] ([[:en:Ministry of Magic#Department of Magical Law Enforcement|Department of Magical Law Enforcement]])માં જાય છે અને તે જુલ્મીઓ અને શુદ્ધ લોહી તરફીઓનો સફાયો કરે છે. આ ત્રણેયમાં આ જ એક માત્ર વ્યકિત હોય છે જે હોગવાર્ટમાં જાય છે અને સાતમુ વર્ષ પુરૂ કરે છે. રોઉલિંગ ત્યાર બાદ ડમ્બલેડોર અને [[હેરી પોટરને સહાયક પાત્રો# જીલેર્ટ ગ્રીનડેલવર્ટ|જિલેર્ટ ગ્રીન્ડેલવર્ડ]] ([[:en:Supporting Harry Potter characters#Gellert Grindelwald|Gellert Grindelwald]])સાથેનો સંબંધ સમજાવે છે. તે તેને માત્ર મિત્રતાથી વધુ ઉપરનો સંબંધ કરે છે. ખરેખર તો રોઉલિંગ બહાર પાડે છે કે ખરેખર તો "ડમ્બલેડોર [[સજાતીયતા|સમલૈગિક]] ([[:en:Homosexuality|gay]])હોય છે" <ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/id/50787|title=Rowling says Dumbledore is Gay|date=16 October 2007|access-date= 2007-10-21|publisher=Newsweek}}</ref>અને તેને ગ્રીનડેલવાર્ડ પ્રત્યે કુણી લાગણી હોય છે. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7053982.stm|title=JK Rowling outs Dumbledore as gay|date=2007-10-20|access-date= 2007-10-21|publisher=[[BBC News]]}}</ref> આગળ રોઉલિંગ વોલ્ડેમોર્ટનો અંજામ ખુલ્લો કરે છે. તેના મૃત્યુ બાદ તેને કિંગ ક્રોસ [[લિમ્બો( નર્ક પાસેનો કાલ્પનિક પ્રદેશ)|લિમ્બો]] ([[:en:limbo|limbo]])માંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે કારણ કે ભૂત બનાવા કરતા તેના ગુના વધુ ગંભીર હોય છે રોઉલિંગ બીજા પણ કેટલાય પાત્રોનો અંજામ બતાવે છે, [[વેસ્લી]] ([[:en:Weasleys|Weasleys]])થી શરૂઆત કરીને[[વેસ્લીનું કુંટુંબ# ફ્રેડ અને જયોર્જ વેસ્લી|જયોર્જ વેસ્લી]] ([[:en:Weasley family#Fred and George Weasley|George Weasley]]) તેની જોક શોપમાં ચાલુ રહે છે. જયોર્જ તેને ક્વિદીચ સાથી [[એન્જેલીના જ્હોન્સન|એન્જેલેના જ્હોન્સન]] ([[:en:Angelina Johnson|Angelina Johnson]])સાથે લગ્ન કરે છે અને બે બાળકો હોય છે જેમા છોકરાનું નામ ફ્રેડ અને બીજી દિકરીનું નામ રોક્સેન હોય છે. આગળ, રોઉલિંગ [[લુના લવગુડ]] ([[:en:Luna Lovegood|Luna Lovegood]])નું ભવિષ્ય સમજાવે છે. તે કહે છે કે લુના વિશ્વમાં વિકટ અને અલગપ્રકારના હથિયારો કે પ્રાણીઓની શોધ ચલાવે છે. તે રોલ્ફ સાથે લગ્ન કરે છે જે પ્રકૃતિશાસ્ત્રીક [[તેઓને ક્યાં શોધવા# નેવ્ટ સ્કેમડેર|ન્વેટ સ્કામનડેર]] ([[:en:Fantastic Beasts and Where to Find Them#Newt Scamander|Newt Scamander]])નો પૌત્ર હોય છે.<ref name="chat2"/>જેઓએ ''ફેન્ડાસ્ટીક બેટ્સ અને તેમને ક્યા શોધશો લખી હોય છે. ''તેઓને જોડીયા સંતાનો હોય છે જેમનું નામ લોરકાન અને લાયસેન્ડર હોય છે.તેના પિતાનું પ્રકાશન ''[[હેરી પોટર યુનિવર્સ#ધ ક્વીબલર|ધ ક્વિબર]] ([[:en:Harry Potter universe#The Quibbler|The Quibbler]]) ''તેને પરત કરવામાં આવે છે અને તેને તેના હાસ્યરસ માટે પ્રોત્સાહીત કરવામાં આવે છે. નીચે આપવામાં આવેલા કેટલાક નાના પાત્રોને પણ રોઉલિંગ ઇતિહાસ આપે છએ. [[ડ્રાકો માલફોય]] ([[:en:Draco Malfoy|Draco Malfoy]])ની પત્ની અસ્ટોરીયા, ડાફને ગ્રીનગ્રાસની ક્લાસમેટ સ્લાયથીનની નાની બહેન હોય છે. [[વેસ્લી કુંટુંબ# પર્સી વેસ્લી|પેરસી વેસ્લી]] ([[:en:Weasley family#Percy Weasley|Percy Weasley]])ઓડ્રેયનામની મહિલાને પરણે છે તેમને બે દિકરીઓ હોય છે જેમનું નામ મોલી અને લ્યુસી હોય છે. [[ફેન્ઝે(હેરી પોટર)|ફ્રેન્ઝે]] ([[:en:Firenze (Harry Potter)|Firenze]])તેના જાનવરોના ટોળામાં પરત ફરે છે અને જ્યાં તે શિક્ષણ લે છે. [[હોગવાર્ટનો સ્ટાફ# ડોલોરેસ અમ્બ્રીજ|ડોલોરેસ અમ્બ્રીજ]] ([[:en:Hogwarts staff#Dolores Umbridge|Dolores Umbridge]])ની ધરપકડ કરવામાં આવે છે અને પુછપરછ કરવામાં આવે છે અને ગુના માટે જેલમાં ધકેલવામાં આવે છે. [[ડમ્બલડોરનું સૈન્ય # ચો ચેન્ગ|ચો ચાંગ]] ([[:en:Dumbledore's Army#Cho Chang|Cho Chang]])મુઘલને લગ્ન કરવા માટે જાય છે. <ref>{{cite news|url=http://blog.nola.com/living/2007/10/new_orleans_students_give_rowl.html|title=New Orleans students give Rowling a rousing welcome|date=2007-10-18|access-date= 2007-10-18|last=Larson|first=Susan|publisher=The Times-Picayune}}</ref>[[વિક્ટોર ક્રુમ|વિકટોર ક્રમ]] ([[:en:Viktor Krum|Viktor Krum]])તેના જન્મસ્થળ [[બલ્ગેરીયા]] ([[:en:Bulgaria|Bulgaria]])ના પ્રેમમાં પડે છે.<ref>{{Citation |last= |first= |title=J.K. Rowling and the Live Chat, Bloomsbury.com, July 30, 2007 (2.00-3.00pm BST). |url=http://www.accio-quote.org/articles/2007/0730-bloomsbury-chat.html |access-date=2007-10-09 |archivedate=2018-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180124052321/http://www.accio-quote.org/articles/2007/0730-bloomsbury-chat.html }}</ref> [[નેવેલી લોંગ બોટમ|નેવેલી લોંગબોટમ]] ([[:en:Neville Longbottom|Neville Longbottom]])હોગવાર્ટમાં હેર્બોલોજીના પ્રોફેસર બને છે અને [[હેનાહ અલબોર્ટ|હેન્નાહ એબોર્ટ]] ([[:en:Hannah Abbott|Hannah Abbott]])સાથે લગ્ન કરે છે. જે લેકી કાઉડ્રોનની જમીનદાર હોય છે. <ref>{{Citation |last=Weingarten |first=Tara |title=Rowling Says Dumbledore Is Gay |url=http://www.newsweek.com/id/50787 |access-date= 2007-10-19}}</ref>[[વેસ્લી કુંટુંબ # બિલ વેસ્લી|બિલ]] ([[:en:Weasley family#Bill Weasley|Bill]])અને [[વેસ્લી કુંટુંબ # ફ્લેઉર ડેલાકોર|ફ્લેઉર વેસ્લી]] ([[:en:Weasley family#Fleur Delacour|Fleur Weasley]])ને કુલ ત્રણ સંતાનો હોય છે, નાના પુત્રનું નામ લુઈસ હોય છે અને બે પુત્રીઓનું નામ ડોમિનિક અને [[વેસ્લી કુંટુંબ # વિક્ટોરી વેસ્લી|વિક્ટોરી]] ([[:en:Weasley family#Victoire Weasley|Victoire]]) હોય છે. રોઉલિંગે આ ઉપરાંત ઘણા [[હેરી પોટરની સૃષ્ટિ|જાદુઈ વિશ્વ]] ([[:en:Harry Potter universe|wizarding world]])ના દર્શન કરાવ્યા હતા. [[ઓર્ડર ઓફ ધ ફીનિક્સ(સંગઠન)# કિંગ્સલે શેકલબોલ્ટ|કિંગ્સલે શેકલબોલ્ટ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)#Kingsley Shacklebolt|Kingsley Shacklebolt]]) કાયમી [[જાદુનું મંત્રાલય# જાદુના પ્રધાનો|જાદુ પ્રધાન]] ([[:en:Ministry of Magic#Ministers for Magic|Minister of Magic]])બની જાય છે જ્યારે પરસી વેસ્લી તેમની નીચે એક ઉચ્ચ અધિકારી તરીકે કામ કરે છે. આ ઉપરાંત શેકલબોલ્ટે જે પરિવર્તન કર્યા તેમાં [[જાદુઈ વસ્તુઓ(હેરી પોટર)# ડેમેન્ટોર|ડેમેન્ટોર્સ]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)#Dementors|Dementors]])માટે [[હેરી પોટરમાં સ્થળો# અઝકાબન|અઝબાન]] ([[:en:Places in Harry Potter#Azkaban|Azkaban]])નો ઉપયોગ નહીં.હેરી, રોન, અને હેરમિઓન પણ મંત્રાલયની સુધારણામાં લાગી જાય છે. <ref name="webchat"/>હોગવાર્ટ ખાતે [[સ્લાયથેરિન|સ્લાઈથેરઈન]] ([[:en:Slytherin|Slytherin]]) હાઉસ હવે વધુ સમય સુધી શુદ્ધ લોહીના લોકોનું મથક રહેતું નથી. જોકે તેની કાળી પ્રતિષ્ઠા ઓછી જરૂર થાય છે. <ref name="webchat"/>વોલ્ડેમોર્ટેના મૃત્યુની સાથે જ કાળા જાદુ સામેના રક્ષણ [[જિન્કસ]] ([[:en:jinx|jinx]]) પણ તુટી જાય છે, અને કાળા જાદુ માટે એક કાયમી સંરક્ષણ બનાવવામાં આવે છે. વર્ષમાં કાળા જાદુના રક્ષણમાં હેરી ઘણી વખત આવીને કાળા જાદુના ક્લાસમાં લેક્ચર લે છે. <ref name="connect"/>છેલ્લે, રોઉલિંગ કહે છે કે[[સેરવેસ સ્નેપ|સ્નેપ]] ([[:en:Severus Snape|Snape]])નું ચિત્ર જે થોડા સમય માટે હોગવાર્ટના હેડમાસ્ટર તરીકે કામ કરે છે, તે હવે હેડમાસ્ટરની ઓફિસમાં દેખાતું નથી, કારણ કે તેઓએ પોતાનો હોદ્દો છોડી દીધો હોય છે. ત્યાર બાદ હેરી સ્નેપનું વધુ એક ચિત્ર લગાવે છે અને સ્નેપની સાચી રાજનિષ્ઠાની જાહેરાત કરે છે. <ref name="webchat"/> == ક્રિટીકલ રીસેપ્શન(સ્વીકાર) == ''[[ધ બાલ્ટીમોર સન]] ([[:en:The Baltimore Sun|The Baltimore Sun]])'''ના વિવેચક કારોલ મેકકુલીએ આ શ્રેણીની પ્રશંસા ક્લાસિક "[[બિલ્ડુંગસરોમન]] ([[:en:bildungsroman|bildungsroman]]) અથવા કમિંગ ઓફ એજ ટેલ કહી". તેમણે નોંધ કરી છે કે "સાતમાં પુસ્તકમાં પહેલાના પુસ્તકો જેટલો આકર્ષણ અને હાસ્ય નથી.તેમજ લખાણ વધુ પડતું નિરસ છે." પરંતુ તે પુસ્તકના વિષયનું નિરિક્ષણ કરે છે કે" આનાથી ભિન્ન કેવી રીતે હોઈ શકે"<ref>{{cite web | url=http://www.baltimoresun.com/entertainment/booksmags/bal-2potter0718,0,2741335.story?coll=bal_tab05_layout | title=An inevitable ending to Harry Potter series | author=McCauley, Mary Carole | publisher=Baltimore Sun | access-date=2007-07-21 | date=18 July 2007 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927193029/http://www.baltimoresun.com/entertainment/booksmags/bal-2potter0718,0,2741335.story?coll=bal_tab05_layout | url-status=dead }}</ref> ''[[ધ ટાઈમ્સ]] ([[:en:The Times|The Times]])''ના સમિક્ષક અલિસ ફોર્ડધામે લખ્યું છે કે "રોઉલિંગ પ્રતિભા માત્ર કલ્પનાના પ્રદેશમાં વિહાર કરાવવા પુરતી નથી પરંતુ ,પાત્રોના સર્જનની અને પાત્રો દ્વારા રજૂ થતા આવેગો અને લાગણીઓ જેમ કે પ્રેમ, હિંમત સ્પર્શી જાય છે. " ફોર્ડહામ સમાપન કરે છે " આપણે સાથે ઘણો સમય રહ્યા, રોઉલિંગ કે હેરીએ આપણને અંતમાં પડવા દીધા નથી."<ref>{{cite web | url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/book_reviews/article2113614.ece | title=Harry Potter and the Deathly Hallows | author=Fordham, Alice | publisher=[[The Times]] | access-date=2007-07-25 | date=21 July 2007 | archive-date=2011-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110517043702/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/book_reviews/article2113614.ece | url-status=dead }}</ref> તો ભિન્ન રીતે,'' [[ક્રિસન સાયન્સ મોનિટર]] ([[:en:Christian Science Monitor|Christian Science Monitor]])''ના જેની સાવયરે કહ્યું કે " હેરી પોટર શ્રેણી માટે માટે બધાને પ્રેમ છે. તેણે જે રીતે જાદુઈ વિશ્વનો પરિચર કરાવ્યો છે તે ઘણો જ સારો રહ્યો છે". જો કે " આ વાર્તા એવી છે કે તેને કોઈ પણ બદલી શકે છે. "અને ઉંમર વધવાની સાથે હેરીમાં ખાસ કોઈ પરિવર્તન આવ્યુ નથી. રોઉલિંગના મતે હેરી સારા માર્ગે ચાલ્યો જેથી વોલ્ડેમોર્ટનો અંત ટાળી શકાય તેવો ન હતો પરંતુ વોલ્ડેમોર્ટનો અંત હેરીનું પવિત્ર કાર્ય હતું. <ref>{{cite web | url=http://www.csmonitor.com/2007/0725/p09s02-coop.html | title=Missing from 'Harry Potter"&nbsp; – a real moral struggle | author=Sawyer, Jenny | publisher=Christian Science Monitor | access-date= 2007-07-25 | date=25 July 2007}} </ref> કેટલાક સમિક્ષકો કે જેમાં મેકકાઉલીનો પણ સમાવેશ થાય છે તેઓ આ પુસ્તક પર પોતાનો અભિપ્રાય જલ્દીથી રજૂ કરી દીધો તેના અંગે [[સ્ટેફન કિંગ|સ્ટેફન કિંગે]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]]) કેટલીક ટીકા કરી છે. <ref>{{cite web| url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20044270_20044274_20050689,00.html| title=J K Rowling's Ministry of Magic| author=Stephen King| access-date=2007-08-21| publisher=entertainment weekly| archive-date=2007-08-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816225423/http://www.ew.com/ew/article/0,,20044270_20044274_20050689,00.html| url-status=dead}}</ref>તેઓ અનુભવે છે કે આ ટાળી શકાય તેવું નથી, કારણ કે પુસ્તકના રીલીઝ પહેલા ઘણી બધી સુરક્ષા રાખવામાં આવી હતી જેથી સમિક્ષકોને વાંચવાનો ટાઈમ મળ્યો નથી, પણ ઘણા પહેલાના વિવેચનોમાં ઉંડાણનો અભાવ છે. તેનું લખાણ નિરાશાજનક છે તેવું જોવા કરતા, તેઓ અનુભવે છે કે લખાણ ઘણું જ સુધર્યું છે અને વિકસીત થયું છે.તેઓ કબુલ કરે છે કે પુસ્તકની વિષય વસ્તુ વધુ પુખ્ત થઈ છે અને શ્રેણીના વચલા પુસ્તકોથી રોઉલિંગ પુખ્તવયના લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને પણ લખતા રહ્યા છે. તેઓ આ શ્રેણીની તુલના'' [[એડવેન્ચર્સ ઓફ હકલબેરી ફિન|હકલબેરી ફિન]] ([[:en:Adventures of Huckleberry Finn|Huckleberry Finn]])''અને ''[[એલિસ ઈન વન્ડરલેન્ડ]] ([[:en:Alice in Wonderland|Alice in Wonderland]])''સાથે કરે છે જે હાલમાં ક્લાસિક કહેવાય છે, જેમાં કેટલોક ભાગ પુખ્ત વયના લોકોને અપીલ કરે છે જ્યારે કેટલોક ભાગ બાળકોને પસંદ પડે છએ. 12 ઓગસ્ટ 2007,ના રોજ ''ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ''ના ક્રિસ્ટોફર હીચેન્સે બીજા વિશ્વ યુદ્ધ વખતની અંગ્રેજી બોર્ડીંગ સ્કુલની સિરીઝ સાથે આની સરખામણી કરી છે અને લખ્યું છે કે " રોઉલિંગે અવિનાસી વિખ્યાતી પામી છે" જે [[ડયૂસ એક્સ મચિના(યાંત્રિક યુક્તિ)|ડયૂસ એક્સ મચિના]] ([[:en:deus ex machina|deus ex machina]])નો વારંવાર ઉપયોગ કર્યો છે જેની કથાવાર્તા અને ડાયલોગ પર ખરાબ અસર પડી છે." આ પુસ્તકના વચ્ચેના પ્રકરણો વધુ ઉંડા છે અને વોલ્ડેમોર્ડ ઈયાન ફ્લેમિંગના વિલન કરતા વધુ કંટાળાઉપજાવતું પાત્ર બની રહે છે."<ref>{{cite web | url=http://www.nytimes.com/2007/08/12/books/review/Hitchens-t.html?_r=1&pagewanted=2&oref=slogin| title=The Boy Who Lived | author= Hitchens, Christopher| access-date= 2008-04-01 | publisher= The New York Times}}</ref> [[ઝડપી વાંચન]] ([[:en:Speed-reading|Speed-reading]])ના વિશ્વ વિજેતા એન્ને જ્હોન્સે આ પુસ્તકના 199,900 શબ્દો માત્ર 47 મીનીટ અને 1 સેકન્ડમાં વાંચી કાઢ્યા હતા.તેણે કહ્યું હતું, " વધુ પડતા વિવેચનમાં પડ્યા વગર કહી શકાય કે કથાવાર્તા થોડીક ગુંચવાડાભરી છે, પરંતુ મે કોઈ જ શબ્દ બદલ્યો નથી. ''હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ'' એ ખરેખર પેજ ટર્નર છે." <ref>{{cite web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,22113892-5006506,00.html|title=Deathly Hallows finished in 47min by reviewer|publisher=The Daily Telegraph|author=Mike Collett-White|date=21 July 2007|access-date=2007-12-12|archive-date=2008-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221183444/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,22113892-5006506,00.html|url-status=dead}}</ref> ''[[ટાઈમ(મેગેઝીન)|ટાઈમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])''મેગેઝીનના લેવ ગ્રોસમાને આ પુસ્તકને 2007ની ટોચની 10 ફિક્શન પુસ્તકોની યાદીમાં આઠમું સ્થાન આપ્યું છે , અને વૈશ્વિક સમુહ માધ્યમમાં સ્થાનપામનારૂં પુસ્તક આપવા બદલ રોઉલિંગની પ્રશંસા કરી છે. આરંભ કરતા લખે છે " રોઉલિંગની થીમ પ્રેમ અને મૃત્યુની ગીચતામાં આ વાર્તા વણાઈ છે." ગ્રોસમન આ નવલકથાની આજ શ્રેણીની અન્ય પુસ્તકો સાથે સરખામણી કરે છે " પોટર શ્રેણીના અન્ય પુસ્તકો કરતા આ પુસ્તક વધુ સુંદર નથી, પરંતુ તે અંતનો અનુભવ કરાવે છે. જેમાં તે પ્રેમનો પ્રવાહ અને મૃત્યુના ચહેરાનું મહત્વ દર્શાવે છે. "<ref>ગ્રોસમન, લેવ, " 10 શ્રેષ્ઠ કાલ્પનિક કથા ધરાવતા પુસ્તકો" ''[[ટાઈમ(મેગેઝીન)|ટાઈમ મેગેઝીન]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'', 24 ડિસેમ્બર 2007, પેજ 44-45.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/top10/article/0,30583,1686204_1686244_1691862,00.html|author=Grossman, Lev|publisher=time.com|title=Top 10 Fiction Books|access-date=2007-12-24|date=24 December 2007|archive-date=2007-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222075454/http://www.time.com/time/specials/2007/top10/article/0,30583,1686204_1686244_1691862,00.html|url-status=dead}}</ref> == અનુવાદ == {{main|Harry Potter in translation}} ''હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ''' વિશ્વમાં પ્રખ્યાત થઈ હતી જેથી તેનો ઘણી ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. 25 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ [[યુક્રેનિયન ભાષા]] ([[:en:Ukrainian language|Ukrainian]])માં આ પુસ્તકનો સૌપ્રથમ અનુવાદ થયો. (Гаррі Поттер і смертельні реліквії).<ref name="Ukrainian"/>સ્વિડીશ ભાષામાં પુસ્તકનું ટાઈટલ રોઉલિંગે બહા પાડ્યું, ''''' હેરી પોટર એન્ડ ધ રેલિક્સ ઓફ ડેથ''''', કારણ કે સ્વિડીશ પ્રકાશકોએ રીલીઝ પહેલા બે શબ્દોના અનુવાદને લઈને વાંચ્યા વગર અનુવાદ કરવામાં મુશકેલી રજૂ કરી હતી. આ શબ્દો હતો." ''ડેથલી હેલો ''"<ref name="tiden">{{cite web|url=http://www.panorstedt.se/templates/Tiden/News.aspx?id=46232|title=Släppdatum för sjunde Harry Potter-boken klar!|publisher=Tiden|access-date=2007-07-24|archive-date=2007-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704152102/http://www.panorstedt.se/templates/Tiden/News.aspx?id=46232|url-status=dead}}</ref>26 જાન્યુઆરી 2008<ref name="Polish"/>ના રોજ [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોલિસ]] ([[:en:Polish language|Polish]])ભાષામાં તેનો અનુવાદ થયો ટાઈટલ હતું.''Harry Potter i Insygnia Śmierci'' - ''Harry Potter and the Insignia of Death''.<ref>{{cite web|url=http://pl.librarything.com/work/3577382|publisher=LibraryThing|title=Harry Potter i insygnia śmierci|access-date=2007-12-24|date=24 December 2007|archive-date=2016-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108034344/http://pl.librarything.com/work/3577382|url-status=dead}}</ref>27 જુન 2008ના રોજ મંજુલ પબ્લિકેશન દ્વારા આ પુસ્તકનો [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]]) અનુવાદમાં પ્રસિદ્ધ કરાયો, આનું ટાઈટલ હતું. "Harry Potter aur Maut ke Tohfe" (हैरी पॉटर और मौत के तोहफे) જેનો અનુવાદ થાય છે. "હેરી પોટર અને મોતની ભેટો"<ref name="Hindi"/> == ફિલ્મમાં અપનાવેયલ == :''મુખ્ય, [[હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ (ફિલ્મ)]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows (film)|Harry Potter and the Deathly Hallows (film)]])'' ''હેરી પોટર એન્ડ ડેથલી હેલોવ''ને બે ભાગમાં વહેંચીને [[ફિલ્મમાં અપનાવેલ|ફિલ્મ]] ([[:en:film adaptation|film adaptation]]) બનાવવાનું નક્કી થુંય જેનું દિગ્દર્શન [[ડેવિડ યાટ્સ]] ([[:en:David Yates|David Yates]])ને સોંપવાનું નક્કી થયું, તેઓએ આ શ્રેણીની આગલી બે ફિલ્મોનું પણ ડીરેક્શન કર્યું હતું. પહેલો ભાગ 19 નવેમ્બર 2010માં અને બીજો ભાગ મે 2011માં રજૂ કરવાનું નક્કી કરાયું. <ref>{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2008/3/12/la-times-says-official-two-parts-for-harry-potter-and-deathly-hallows-movie|publisher=The LA Times|title=Official: Two Parts for Deathly Hallows Movie|access-date= 2008-04-24|date=12 March 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442|publisher=ComingSoon.net|title=Release Date Set for Harry Potter 7: Part I|access-date=2008-05-25|date=25 April 2008|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518110305/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442|url-status=dead}}</ref>[[અમેરિકા સ્ટ્રાઈકની રાઈટર્સ ગિલ્ડ 2007-2008|અમેરિકા સ્ટ્રાઈકની રાઈટર્સ ગિલ્ડ]] ([[:en:2007–2008 Writers Guild of America strike|2007–2008 Writers Guild of America strike]])2007-08નો અંત ન આવે ત્યા સુધી [[સ્ટીવ ક્લોવ્સ]] ([[:en:Steve Kloves|Steve Kloves]]) વાર્તા પર કામ કરી શક્યા નહીં.જેથી વિલંબ થયો. <ref name=empireonline>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=21781|publisher=[[Empire (magazine)|''Empire'']]|title=About Those Harry Potter Rumours|access-date=2008-02-14|date=14 January 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104513/http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=21781|url-status=dead}}</ref>ફિલ્મનું શુટીંગ ફ્રેબ્રુઆરી 2009થી શરૂ થયું અને જે એક વર્ષ સુધી ચાલશે. <ref>{{cite news | author = Olly Richards | title = Potter Producer Talks Deathly Hallows | publisher = [[Empire (magazine)|''Empire'']] | date = [[2008-03-14]] | url = http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=22200 | access-date= 2008-03-15}}</ref>પહેલી ત્રણ ફિલ્મોમાં સ્કોર આપનાર [[જ્હોન વિલિયમ્સ|જ્હોન વિલિયમ્સે]] ([[:en:John Williams|John Williams]])આ ફિલ્મમાં પણ સ્કોર આપવામાં રસ દાખવ્યો. <ref name=williams-hpana-august>{{cite news |url=http://www.jwfan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=856&Itemid=1 |title=Williams Might be Back for Last 'Potter' Film |date=2007-08-22 |access-date= 2007-08-25 |publisher=JWFAN}}</ref> == એડિશન(આવૃતિઓ) == <!-- Deleted image removed: [[Image:Harry Potter Deathly Hallows stack.JPG|thumb|200px|Stack of the Scholastic version displayed at [[Comic-Con International|Comic Con]] 2007.]] --> ;બ્લુમબરી(અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ, ન્યુઝીલેન્ડ, કેનેડા, દક્ષિણ આફ્રિકા, વગેરે) * ISBN 0-7475-9105-9 હાર્ડકવર * ISBN 0-7475-9106-7હાર્ડકવર(પુખ્ત વયના લોકો માટે) * ISBN 0-7475-9107-5 હાર્ડકવર (વિશેષ આવૃતિ) * ISBN 0-7475-9583-6 પેપરબેક * ISBN 0-7475-9582-8 પેપરબેક (પુખ્તવયના લોકો માટેની આવૃતિ ) ;સ્કોલોસ્ટીક(અમેરિકા, વગેરે) * ISBN 0-545-01022-5 હાર્ડકવર * ISBN 0-545-02937-6 ડીલક્સ હાર્ડકવર * ISBN 1-55192-976-7 હાર્ડકવર * ISBN 1-55192-978-3 હાર્ડ કવર(પુખ્ત વયના લોકો માટેની આવૃતિ) ;રેઈનકોસ્ટ(કેનેડા વગેરે, બ્લુમબરીની આવૃતિ મુજબ) == સંદર્ભો == <!-- this 'empty' section displays references defined elsewhere --> {{reflist|3}} == એક્સટર્નલ લિંક == {{wikinews|Final Harry Potter book goes on sale}} {{wikiquote}} {{wikibooks|Muggles' Guide to Harry Potter|Books/Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows}} * [http://www.jkrowling.com/ જે. કે રોઉલિંગની સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [http://www.bloomsbury.com/harrypotter Bloomsbury.comની વેબસાઈટ પર હેરી પોટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517083911/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |date=2009-05-17 }}, યુ કે ના પ્રકાશકની પુસ્તક અંગેની માહિતી * [http://www.scholastic.com/harrypotter Scholastic.com પર હેરી પોટર], અમેરિકાના પ્રકાશકની પુસ્તક અંગેની માહિતી * [http://raincoast.com/harrypotter/index.html Raincoast.com પર હેરી પોટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716234834/http://www.raincoast.com/harrypotter/index.html |date=2007-07-16 }}, કેનેડાના પ્રકાશકની પુસ્તક અંગેની માહિતી * [http://harrypotter.allenandunwin.com/ એલેન એન્ડ અનવીનની વેબસાઈટ પર હેરી પોટર]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807134346/http://harrypotter.allenandunwin.com/ |date=2007-08-07 }}, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના પ્રકાશકની પુસ્તક અંગેની માહિતી {{harrypotter}} [[શ્રેણી:Harry Potter books|07]] [[શ્રેણી:2007 novels|હેરી પોટર એન્ડ ધ ડેથલી હેલોવ]] [[શ્રેણી:Sequel novels|Harry Potter and the Deathly Hallows]] [[શ્રેણી:Novels by J. K. Rowling]] 372ulxhm4zske1e4oy8eltj6lfqj3jc 0 13186 905464 904743 2026-09-22T02:14:30Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905464 wikitext text/x-wiki {{દક્ષિણ એશીયાનો ઇતિહાસ}} : ''આ લેખ 1942માં બ્રિટીશ [[ભારતના ભાગલા]] થયાં તે પહેલાના દક્ષિણ એશિયાનો ઇતિહાસ છે. આધુનિક [[ભારત|રિપબ્લિક ઇન્ડિયા]]ના ઇતિહાસ માટે જુઓ [[ભારત ગણરાજ્યનો ઇતિહાસ|રિપબ્લિક ઇંડીયાનો ઇતિહાસ]]. પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશનો ઇતિહાસ જોવા માટે જુઓ [[પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ|પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ]] અને [[બાંગ્લાદેશનો ઇતિહાસ|બાંગ્લાદેશનો ઇતિહાસ]].'' '''ભારતનો ઇતિહાસ''' [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|સિઁધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] સાથે શરૂ થયો અને તે કાળક્રમે [[ભારતીય ઊપખંડ|ભારતીય ઊપખંડના]] ઊત્તરીય- પશ્ચિમી પ્રદેશમાં ઈસવીસન પુર્વે 3300થી 1300 વર્ષ પહેલાં વિસ્તર્યો.આ સમયગાળો પુર્ણ વિકસેલી હડપ્પાની સંસ્કૃતિનો હતો જે ઈસવીસન પુર્વે 2600 થી 1900 સુધી ચાલ્યો હતો. ઈસવીસનની બીજી સહસત્રાબ્દિની શરૂઆતમાં ભારતના આ [[ભારતનો કાંસ્ય યુગ|કાંસ્ય યુગ]]નું પતન થયું, આ બાદ ભારતમાં ગંગા નદીને કિનારે, [[લોહ યુગનું ભારત|લોહ યુગ]], અને તેના પછી [[વૈદિક કાળ|વૈદિક કાળનો]] ક્રમે ક્રમે વિકાસ થયો, અને અહી જ [[મહાજનપદ]] જેવા મોટા રજવાડાઓનો ક્રમે વિકાસ થયો. આ પૈકીના એક રાજ્ય [[મગધ]]માં ઈસવીસન પૂર્વે [[ઈસુ ખ્રિસ્ત પહેલાંની છઠ્ઠી સદી|છઠ્ઠી સદીમાં]], [[મહાવીર]] અને [[ગૌતમ બુદ્ધ]] જેવા મહાપુરુષો જન્મ્યા અને તેમણે પોતાના [[શ્રમણ|શ્રમણ]] અર્થાત તત્ત્વજ્ઞાનનો લોકોમાં ફેલાવો કર્યો. પાછળથી આવનારા રાજાઓએ અને શાસનાધિકારીઓએ આ પ્રદેશમાં રાજ્ય કર્યું અને પ્રદેશની સંસ્કૃતિનું જતન ફારસી રાજવી<ref name="achaemenid">{{cite web| url=http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html| title=Achaemenians| publisher=Jona Lendering, Livius.org| access-date=2008-01-09}}</ref> [[હખામંશી સામ્રાજ્ય|હખામંશી]] ઈસવીસન પુર્વે 543માં અને <ref name="plutarch60">{{cite book| last=Plutarchus| first=Mestrius| authorlink=Plutarch| coauthors=Bernadotte Perrin (trans.)| title=Plutarch's Lives| publisher=William Heinemann| year=1919| location=London| pages=Ch. LX| url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Caes.+60.1| isbn=0674991109| access-date=2008-01-09}}</ref>ઈસવીસન પુર્વે 326માં [[સિકંદર]] મહાન કર્યું. [[બેકટ્રીયાનો ડેમેટ્રીયસ પ્રથમ|બેકટ્રીયાના ડેમેટ્રીયસે]] [[ભારતીય-યૂનાની સામ્રાજ્ય|ભારતીય-યૂનાની શાસન]]ની સ્થાપના કરી જેમાં ઈસવીસન પૂર્વે 184માં [[ગાંધાર]] અને [[પંજાબ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. તેનું શાસન [[મેંનાન્દર પ્રથમ|મેનાન્દર]]ના શાસનમાં ચારે તરફ ફેલાયું અને તેણે યૂનાની બુદ્ધ કાળ વિકસાવ્યો જેમાં વ્યાપાર અને સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયો [[મૌર્ય સામ્રાજ્ય|મૌર્ય સામ્રાજ્ય]] હસ્તક ઈસવીસનની ચોથી અને ત્રીજી સદી દરમિયાન આખો ઊપખંડ એક હતો.તે પછી ધીમે ધીમે તેના ટુકડા થતા ગયા અને [[ભારતનાં મધ્ય રજવાડાં|મધ્ય કક્ષના]] કહી શકાય તેવા વિવિધ રજવાડાંઓમાં તે આગામી દસ સદીમાં ફેરવાતા ગયાં. તેનો ઊત્તરીય ભાગ ઈસવીસન પૂર્વેની ચૌથી સદીમાં ફરી એકવાર એક થયો અને તે પછી બે સદી સુધી તે [[ગુપ્તા સામ્રાજ્ય|ગુપ્તા સામ્રાજ્ય]] હસ્તક એક રહ્યો.આ સમયગાળો [[હિન્દુ |હિન્દુ]] ધર્મ અને તેના બૌધ્ધિક ઊત્થાનનો કાળ હતો અને તેના ચાહકોમાં તે [[ભારતનો સુવર્ણ યુગ|ભારતના સુવણર્કાળ]] તરીકે ઓળખાય છે. આજ સમયગાળામાં અને તે પછીની ઘણી સદીઓ બાદ દક્ષિણ [[ભારત]], [[ચાલુક્ય]], [[ચોલા|ચોલા]], [[પલ્લવ]] અને [[પંડ્યા|પંડ્યાઓના]] શાસન હેઠળ આવ્યું અને તેણે સુવર્ણકાળનો અનુભવ કર્યો. આ કાળમાં ભારતીય સભ્યતા, વહીવટીતંત્ર સંસ્કૃતિ અને ધર્મ, [[હિંદુ ધર્મ]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ]] [[દક્ષિણ-પૂર્વીય એશિયા |દક્ષિણ-પૂર્વીય એશીયામાં]] ફેલાવો થયો. [[કેરળ|કેરળના]] ઊપખંડમાં ઈસ્લામનું આગમનચોક્કસ તારીખ કોઈ જાણતું નથી પણ કેરળનો રોમન સામ્રાજ્ય અને મધ્ય પૂર્વ સાથે [[ઈશુ]] ખ્રિસ્તના જન્મ પહેલાં દરિયાઈ માર્ગે વેપાર ચાલતો હતો. આ ઊપખંડમાં મુસ્લિમ શાસનનો પ્રારંભ [[સાધારણ યુગ|712માં]] ([[:en:Common Era|CE]]) થયો જ્યારે એક આરબ જનરલ [[મહંમદ બિન કાસીમ|મહંમદ બિન કાસીમે]] દક્ષિણ [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબના]],<ref name="infopak">{{cite web| url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx| title=History in Chronological Order| publisher=Government of Pakistan| access-date=2008-01-09| archive-date=2010-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx| url-status=dead}}</ref> [[મુલતાન]] અને [[સિંધ]] પર ચઢાઈ કરી અને દસમી અને પંદરમી સદીમાં મધ્ય એશિયામાં બીજાં ઘણાં આક્રમણો માટેનાં દ્વાર ખોલી નાંખ્યાં જેના પગલે [[ભારતીય ઊપખંડ|ભારતીય ઊપખંડમાં]] મુસ્લિમ સામ્રાજ્યનો પાયો નંખાયો, જેમાં [[ગઝનવી સામ્રાજ્ય|ગઝનવી]], [[મહંમદ ઘોરી|ઘોરી]], [[દિલ્હી સલ્તનત|દિલ્હી સલ્તનત]] અને [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]નો સમાવેશ થાય છેમુઘલોએ ઊપખંડના મોટાભાગના ઉત્તરીય ભાગ પર શાસન કર્યુંમુઘલ રાજાઓએ ભારતમાં મધ્ય-પૂર્વની કળા અને સ્થાપત્યની રજૂઆત કરી મુઘલો ઉપરાંત ઘણાં સ્વતંત્ર હિંદુ રજવાડાં જેવાં કે, [[મરાઠા સામ્રાજ્ય|મરાઠા સામ્રાજ્ય]], [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય|વિજયનગર સામ્રાજ્ય]], વિવિધ [[રાજપૂત|રાજપૂત]] રાજાઓ પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં સમાંતરે શાસન કરતા હતા. મુઘલ સામ્રાજ્યનો અઢારમી સદીમાં પ્રારંભે અસ્ત થયો જેના કારણે [[દુર્રાની સામ્રાજ્ય|અફઘાનો]], [[બલોચી|બલોચી]], અને [[શીખ|શીખોને]] [[બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઈન્ડયા કંપનીએ]]<ref name="east_india">{{cite web| url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pktoc.html| title=Pakistan| publisher=Library of Congress| access-date=2008-01-09}}</ref>દક્ષિણમાં પગદંડો જમાવ્યો ત્યાં સુધી ઊપખંડના ઊત્તરીય-પશ્ચિમી ભાગમાં શાસન કરવાનો મોકો મળ્યો 18મી સદીમાં તેની શરૂઆત થઈ અને તે પછીની સદીઓમાં ભારત પર ક્રમાનુસાર [[બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો]] પડછાયો રહ્યો. કંપનીના રાજ સામે ફેલાયેલા અસંતોષને કારણે [[બ્રિટીશ રાજ|બ્રિટીશ રાજા]] દ્વારા શાસન અસ્તિત્વમાં આવ્યું પછી સ્વતંત્રતા[[સ્વતંત્રતા માટેનું ભારતનું પ્રથમ યુધ્ધ| માટેના પ્રથમ યુધ્ધનો]] પ્રરંભ થયો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ભારતે બુનિયાદી [[માળખું|સુવિધાઓ]] અને [[ભારતનો આર્થિક ઇતિહાસ|આર્થિક પતનનો]] ઝડપી વિકાસ જોવા માંડ્યો. 20મી સદીના પ્રથમ ભાગમાં [[ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ]] દ્વારા રાષ્ટ્રવ્યાપી [[ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ|સ્વતંત્રતા ચળવળ]]<nowiki/>ની શરૂઆત કરવામાં આવી.જેમાં પાછળથી [[મુસ્લીમ જૂથ|મુસ્લિમ લીગ]] પણ જોડાઈ ઊપખંડને, [[ભારતના ભાગલા|ભાગલા]] બાદ, [[આધિપત્ય|આધિપત્યમાં]] [[ભારત|ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] નામના બે દેશો તરીકે [[ગ્રેટ બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટન ]]<nowiki/>પાસેથી 1947માં આઝાદી મળી. ==ઇતિહાસ પૂ્ર્વેનો કાળ== ===પુરાતન પાષાણ યુગ=== [[Image:Bhimbetka rock paintng1.jpg|thumb|[[ભીમબેટકા|ભીમબેટકા રોક પેઈન્ટિંગ]] ([[:en:Bhimbetka|Bhimbetka rock painting]])]] [[મધ્ય ભારત ([[:en:Central India|Central India]])માં [[નર્મદા ખીણ|નર્મદા નદીની ખીણ]] ([[:en:Narmada Valley|Narmada Valley]])માં હાથનોરામાં ''[[હોમો ઈરેક્ટસ|હોમો ઈરેક્ટસ]] ([[:en:Homo erectus|Homo erectus]])''ના અવશેષો મળી આવ્યા હતા જે એવો નિર્દેશ કરતા હતા કે ભારતમાં માનવ વસવાટ બે લાખથી પાંચ લાખ વર્ષ દરમિયાન [[મધ્ય પ્લીસ્ટોસીન|મધ્ય પ્લીસ્ટોસીન ]] ([[:en:Middle Pleistocene|Middle Pleistocene]])દરમિયાન પણ થયો હશે<ref>{{cite news |first=G.S |last= Mudur |title=Still a mystery |url=http://www.telegraphindia.com/1050321/asp/knowhow/story_4481256.asp |work=KnowHow|publisher=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |date=[[March 21]], [[2005]] |access-date=2007-05-07 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gsi.gov.in/homonag.htm |title=The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India |access-date=2007-05-07 |date=[[20 September]] [[2005]] |work=Multi Disciplinary Geoscientific Studies |publisher=[[Geological Survey of India]] |archive-date=2007-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070619031729/http://www.gsi.gov.in/homonag.htm |url-status=dead }}</ref> જો કે, આફ્રિકા બહાર હિન્દ મહાસાગરના તટે વિકસેલી માનવ સંસ્કૃતિનો કોઈ અત્તોપત્તો મળતો નથી[[તામિલનાડુ|તામિલનાડુ]] ([[:en:Tamil Nadu|Tamil Nadu]])( 75,000 વર્ષ પહેલા ટોબા જવાલામુખીના વિસ્ફોટ પહેલા અને પછી) માં મળેલા અવશેષો મુજબ હિમયુગ બાદ આવેલા પૂરને કારણે આ વિસ્તારમાં શરીર રચનાને લગતા કેટલાક અવશેષો મળ્યા છે જે માનવ ઉત્પત્તિ તરફ ઈશારો કરે છે. ભારતીય ઊપખંડમાં [[મધ્ય પાષાણયુગ| મધ્ય પાષાણયુગ]] ([[:en:Mesolithic|Mesolithic]]) ગાળો ત્રીસ હજાર વર્ષ પહેલાં શરૂ થયો હતો અને તે 25,000 વર્ષને આવરી લે છે. ઊપખંડમાં માનવ સમૂહોનું વ્યાપક સ્થાયીત્વ આખરી [[હિમયુગ|હિમ યુગ]] ([[:en:ice age|Ice Age]])ના અંત પછી અથવા તો 12,000 વર્ષ પહેલાં થયુંસૌથી પ્રથમ કાયમી માનવ વસાહત 9000 વર્ષ પહેલાં આધુનિક [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]] ([[:en:Madhya Pradesh|Madhya Pradesh]])માં આવેલા [[ભીમબેટકાના ખડકાળ વસવાટો|ભીમબેટકાના ખડકો]] ([[:en:Rock Shelters of Bhimbetka|Rock Shelters of Bhimbetka]])માં જોવા મળી હતીઅગાઊ [[નીયોલિથીક|નીયોલિથિક]] ([[:en:Neolithic|Neolithic]]) સંસ્કૃતિ દક્ષિણ એશિયામાં ઈસવીસન [[ઈસુ પૂર્વે 7000 વર્ષ પહેલાં|પૂર્વે 7000 વર્ષ ]] ([[:en:7000 BCE|7000 BCE]])પહેલાં હાલના પાકિસ્તાનના [[બલોચિસ્તાન (પાકિસ્તાન)|બલોચિસ્તાન]] ([[:en:Balochistan (Pakistan)|Balochistan]])માં [[મેહગઢ|મેહગઢ]] ([[:en:Mehrgarh|Mehrgarh]]) દ્વારા સ્થાપાઈ હતીભારતમાં આવેલા [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] ([[:en:Gulf of Khambat|Gulf of Khambat]])માં પણ [[ઉત્તર પાષાણયુગ|નિયોલેથિક ]] ([[:en:Neolithic|Neolithic]])સંસ્કૃતિના અવેશેષો મળ્યા છે. જે [[ઈસવીસન પૂર્વે 7500 |ઈ.સ.પુર્વે 7500]] ([[:en:7500 BCE|7500 BCE]])ની સાલના હોવાનું [[રેડિયો કાર્બન ડેટિંગ|રીડીયોકાર્બન]] ([[:en:radiocarbon dating|radiocarbon dated]]) પદ્ધતિ દ્વારા જાણવા મળ્યું છે.<ref>{{cite journal | last = Gaur | first = A. S. | coauthors = K. H. Vora | date = [[July 10]], 1999 | title = Ancient shorelines of Gujarat, India, during the Indus civilization (Late Mid-Holocene): A study based on archaeological evidences | journal = [[Current Science]] | volume = 77 | issue = 1 | pages = 180–185 | issn = 0011-3891 | url = http://www.ias.ac.in/currsci/jul10/articles29.htm | access-date = 2007-05-06 }}</ref> સિંધુ નદીને કિનારે નિયોલેથિક સંસ્કૃતિ ઈં.સ.પુર્વે 6000 થઈ 2000 અને દક્ષિણ ભારતમાં ઈ.સ. પુર્વે 2800 થી 1200 વિકાસ પામી હતી. આ ઉપખંડને પ્રદેશ કે જે હાલમાં પાકિસ્તાન તરીકે ઓળખાય છે તે ઓછામાં ઓછા વીસ લાખ વર્ષો સુધી વસ્તી વસવાટ કરતી હતી.<ref name="shef">{{ cite web | url = http://www.shef.ac.uk/archaeology/research/pakistan | title = Palaeolithic and Pleistocene of Pakistan| publisher=Department of Archaeology, University of Sheffield| access-date = 2007-12-01 }}</ref><ref name="murray">{{cite book| last = Murray | first = Tim | authorlink = Tim Murray| title = Time and archaeology | publisher = Routledge| year = 1999 | location = London; New York | pages=84| url = http://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=k3z9iXo_Uq8C&oi=fnd&pg=PP3&dq=%22Time+and+Archaeology%22&ots=vvWqvaJHik&sig=17HcKQWGCxkHycTaYqfJb_ZzGAo| isbn=0415117623}}</ref>આ ક્ષેત્રના પ્રાચિન ઇતિહાસમાં [[દક્ષિણ એશિયા|દક્ષિણ એશિયાના]] ([[:en:South Asia|South Asia]]) કેટલાક જૂની વસાહતો<ref name="coppa">{{ cite journal | last = Coppa| first=A.| coauthors=L. Bondioli, A. Cucina, D. W. Frayer, C. Jarrige, J. F. Jarrige, G. Quivron, M. Rossi, M. Vidale, R. Macchiarelli| title=Palaeontology: Early Neolithic tradition of dentistry| journal=Nature| volume=440| pages=755–756| date = [[6 April]] [[2006]] | url = http://www.nature.com/nature/journal/v440/n7085/pdf/440755a.pdf| doi = 10.1038/440755a | access-date = 2007-11-22 |format=PDF}}</ref> અને કેટલીક મુખ્ય સંસ્કૃતિનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="possehl">{{cite journal| last =Possehl| first=G. L.| authorlink = Gregory Possehl| year=1990| month=October| title=Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization| journal = Annual Review of Anthropology| volume=19| pages=261–282| issn=0084-6570| doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001401| url = http://arjournals.annualreviews.org/toc/anthro/19/1?cookieSet=1| access-date=2007-05-06}}</ref><ref name="asaw">{{cite book| last=Kenoyer| first=Jonathan Mark| coauthors=Kimberley Heuston| title=The Ancient South Asian World| publisher=[[Oxford University Press]]| month=May| year=2005| isbn=0195174224| url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryWorld/Ancient/Other/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTE3NDIyOQ==| oclc=56413341| access-date=2009-07-06| archive-date=2012-11-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20121120093649/http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryWorld/Ancient/Other/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTE3NDIyOQ%3D%3D| url-status=dead}}</ref> [[દક્ષિણ એશિયા|દક્ષિણ એશિયાની]] ([[:en:South Asia|South Asia]]) શરૂઆતની પૂરાતત્વીય જગ્યાઓ [[પ્રાચિન પ્રસ્તર યુગનું|પ્રાચિન પ્રસ્તર યુગની]] ([[:en:palaeolithic|palaeolithic]]), [[હોમિનીડ|હોમિનીડ]] ([[:en:hominid|hominid]]) અને [[સોન સંસ્કૃતિ|સોન રિવર ખીણના]] ([[:en:Soan Culture|Soan River valley]]) સ્થાનો હતી.<ref name="ppisv">{{cite book| last=Rendell| first=H. R.| coauthors=Dennell, R. W. and Halim, M.| title=Pleistocene and Palaeolithic Investigations in the Soan Valley, Northern Pakistan| url=https://archive.org/details/pleistocenepalae0000rend| year=1989| pages=364| series=British Archaeological Reports International Series| publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn=0860546918| oclc=29222688}}</ref>ગ્રામ્ય જીવનની શરૂઆત [[મેહગઢ|મેહગઢ]] ([[:en:Mehrgarh|Mehrgarh]])ની [[નીયોલિથીક|ઉત્તર પાષાણયુગ ]] ([[:en:Neolithic|Neolithic]]) સ્થાન પરથી થઇ હતી,<ref name="mfr">{{cite book| last=Jarrige| first=C.| coauthors=J.-F. Jarrige, R. H. Meadow and G. Quivron| title=Mehrgarh Field Reports 1975 to 1985 - from the Neolithic to the Indus Civilization| publisher=Dept. of Culture and Tourism, Govt. of Sindh, and the Ministry of Foreign Affairs, France| year=1995}}</ref>જ્યારે આ ક્ષેત્રની, પ્રથમ શહેરી સંસ્કૃતિ [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Indus Valley Civilization|Indus Valley Civilization]]) છે, <ref name="feuerstein">{{cite book| last=Feuerstein| first=Georg| coauthors=Subhash Kak; David Frawley| title=In search of the cradle of civilization: New light on ancient India| publisher=Quest Books| location=Wheaton, Illinois| year=1995| pages=147| url=http://books.google.com/books?id=kbx7q0gxyTcC&printsec=frontcover&dq=In+Search+of+the+Cradle+of+Civilization&sig=ie6cTRBBjV2enHRPO6cBXNbd0qE| isbn=0835607208}}</ref>જે મુખ્યત્વે [[મોહેંજો દડો|મોહેંજો દડો]] ([[:en:Mohenjo Daro|Mohenjo Daro]]), [[લોથલ|લોથલ]] ([[:en:Lothal|Lothal]]) અને [[હડપ્પા|હડપ્પા]] ([[:en:Harappa|Harappa]]) જેવા સ્થાનો પર હતી. <ref name="acivc">{{cite book| last=Kenoyer| first=J. Mark| title=The Ancient Cities of the Indus Valley Civilization| url=https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno| publisher=Oxford University Press| year=1998| isbn=0195779401| oclc=231832104 38469514}}</ref> ===ભારતનો કાંસ્ય યુગ=== [[Image:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|"સાધુ રાજા"]] {{main|સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ}} [[આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (Archaeological Survey of India)|આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાની]] કલ્પનાનું [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો]] ભારતીય ઉપખંડના કાંસ્ય યુગની શરૂઆત આશરે 3300 બીસીઇની આસપાસ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ સાથે થઇ હતી.તેનું કેન્દ્ર મુખ્યત્વે ભારતના [[ગુજરાત]] ([[:en:Gujarat|Gujarat]]), [[હરિયાણા]] ([[:en:Haryana|Haryana]]), [[રાજસ્થાન]] ([[:en:Rajasthan|Rajasthan]]) અને આજના પાકિસ્તાનના [[સિંધ]] ([[:en:Sindh|Sindh]]) અને [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબમાં]] ([[:en:Punjab (Pakistan)|Punjab]]) હતું.'''[[પ્રાચિન ભારત|પ્રાચિન ભારતનો]] ([[:en:Ancient India|Ancient India]])''' ઐતિહાસિક વિભાગ, જે [[મેસોપોટેમિયા]] ([[:en:Mesopotamia|Mesopotamia]]) અને [[પ્રાચિન ઇજિપ્ત]] ([[:en:Ancient Egypt|Ancient Egypt]]) સાથે વિશ્વની ત્રણ સૌથી જૂની સંસ્કૃતિમાં ગણાય છે.પ્રાચિન [[ઇન્ડસ નદી|ઇન્ડસ નદીની]] ([[:en:Indus river|Indus river]]) ખીણના રહેવાસીઓ હડપ્પન લોકોએ ધાતુવિદ્યામાં નવી શોધો કરી હતી અને તાંબુ, કાંસ્ય અને કલાઇનું ઉત્પાદન કર્યુ હતું. આશરે 2600 બીસીઇથી 1900 બીસીઇ વચ્ચે પાંગરેલી સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિને ઉપખંડમાં શહેરી સંસ્કૃતિની શરૂઆત તરીકે ગણવામાં આવે છે.પ્રાચિન સંસ્કૃતિમાં આધુનિક [[ભારત|ભારતના]] ([[:en:India|India]]) [[ધોળાવીરા|ધોળાવીરા]] ([[:en:Dholavira|Dholavira]]), [[કાલિબાંગન|કાલિબાંગન]] ([[:en:Kalibangan|Kalibangan]]), [[રાખીગાર્હી|રાખીગર્હી]] ([[:en:Rakhigarhi|Rakhigarhi]]), [[લોથલ|લોથલ]] ([[:en:Lothal|Lothal]]) તથા આધુનિક [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાનના]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]) [[હડપ્પા|હડપ્પા]] ([[:en:Harappa|Harappa]]), [[ગનેરીવાલા|ગનેરીવાલા]] ([[:en:Ganeriwala|Ganeriwala]]), [[મોહેંજો દડો|મોહેંજો દડાનો]] ([[:en:Mohenjo-daro|Mohenjo-daro]]) સમાવેશ થાય છે.આ સંસ્કૃતિ તેના ઇંટો દ્વારા બંધાયેલા શહેરો, ગટર વ્યવસ્થા અને બહુમાળી મકાનો માટે જાણીતી છે. તે સિંધુ નદી અને તેની ઉપનદીઓમાં કેન્દ્રીત હતી અને તે [[ઘગ્ગર-હકરા નદી|ઘગ્ગર-હકરા નદીની]] ([[:en:Ghaggar-Hakra River|Ghaggar-Hakra River]]) ખીણ,<ref name=possehl/> તથા [[દોઆબ|ગંગા-યમુના દોઆબ]] ([[:en:Doab|Ganges-Yamuna Doab]]),<ref>''ભારતીય પુરાતત્વશાખા, એક સમીક્ષા.''1958-1959.આલમગીરપુર ખાતે ઉત્ખન્નદિલ્હી: આદિપાષાણએસયુઆરવી. ભારત, પીપી.51-52.</ref> [[ગુજરાત|ગુજરાત]] ([[:en:Gujarat|Gujarat]]),<ref name="Leshnik">{{cite journal | last = Leshnik | first = Lawrence S. | year = 1968 | month = October | title = The Harappan "Port" at Lothal: Another View | journal = American Anthropologist, New Series, | volume = 70 | issue = 5 | pages = 911–922 | issn = 1548-1433 | doi = 10.1525/aa.1968.70.5.02a00070 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(196810)2%3A70%3A5%3C911%3ATH%22ALA%3E2.0.CO%3B2-2 | access-date = 2007-05-06 }}</ref> અને ઉત્તર [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાનિસ્તાન]] ([[:en:Afghanistan|Afghanistan]]) સુધી વિસ્તરી હતી.<ref>{{cite book | last = Kenoyer | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Mark Kenoyer | title = Ancient Cities of the Indus Valley Civilization | url = https://archive.org/details/ancientcitiesofi0000keno | date = [[15 September]] [[1998]] | publisher = Oxford University Press | location = USA | isbn = 0195779401 | pages = p96 }}</ref> ====વૈદિક કાળ==== [[Image:HinduSwastika.svg|thumb|150px|[[સ્વસ્તિક|સ્વસ્તિક]] ([[:en:Swastika|Swastika]])]] [[Image:AUM symbol, the primary (highest) name of the God as per the Vedas.svg‎|thumb|left|150px|[[અરૂણ|અરૂણ]] ([[:en:Aum|Aum]])]] [[વૈદિક કાળ|વૈદિક કાળને]] ([[:en:Vedic period|Vedic period]]) [[વેદ|વેદની]] ([[:en:Veda|Veda]]) ઋચાઓ સાથે સાંકળતી [[ઇન્ડો-આર્યન્સ|ઇન્ડો-આર્યન]] ([[:en:Indo-Aryans|Indo-Aryan]]) સંસ્કૃતિ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે, જે હિન્દુઓ માટે પવિત્ર છે અને તે મૌખિક રીતે [[વૈદિક સંસ્કૃત|વૈદિક સંસ્કૃતમાં]] ([[:en:Vedic Sanskrit|Vedic Sanskrit]]) રચવામાં આવ્યા હતા. [[વેદો|વેદો]] ([[:en:Vedas|Vedas]]) કેટલાક જૂનામાં જૂના લેખો પૈકી સ્થાન ધરાવે છે, જે ઇજિપ્ત અને મેસોપોટેમિયાના લેખો પછીનાં છે. આ વૈદિક કાળ ઈસવીસન પુર્વે 1500 થી ઈસવીસન પુર્વે 500 સુધી ચાલ્યો.જે દરમિયાન [[હિન્દુત્વ|હિન્દુત્વ]] ([[:en:Hinduism|Hinduism]]) અને જૂના [[ભારત|ભારતીય]] ([[:en:India|India]]) સમાજની કેટલીક સાંસ્કૃતિક બાબતોનો પાયો નંખાયો હતો. આર્યોએ સમગ્ર [[ઉત્તર ભારત|ઉત્તર ભારતમાં]] ([[:en:North India|North India]])અને ખાસ કરીને ગંગાતટના પ્રદેશોમાં [[વૈદિક |વૈદિક]] ([[:en:Vedic|Vedic]]) સંસ્કૃતિને સ્થાપિત કરી. ઇન્ડો-આર્યન બોલતી જાતિઓના કાયમી વસવાટને પરિણામે આ સમય આવ્યો, જેઓ તેમને આર્યો (ārya, [[આર્યો|આર્યો]] ([[:en:Aryan|Aryan]])) ગણાવતા હતા. તેમણે તે સમયનાં સ્થાનિક લોકોની સંસ્કૃતિને દબાવી દીધી જેમને તેઓ દસ્યુ કહેતા હતાજો કે, આર્ય પ્રજાના મુળ વતન અંગે હજૂ(રાજકીય) વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.સેન્ટ્રલ એશિયા અંગે વિદ્રાનો વચ્ચે એકમત સ્થપાયો છે પરંતુ હાલમાં કેટલાક લેખકો તેના આર્યો ભારતીય હોવાનું માને છે. [[ભારતની બહાર|ભારત બહારની થયરી]] ([[:en:Out of India|Out of India]])માં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે [[આર્યો|આર્યો ]] ([[:en:Aryan|Aryan]])ભારતમાંથી બહાર જઈને [[મધ્ય એશિયા|મધ્ય એશિયા]] ([[:en:Central Asia|Central Asia]]) અને યુરોપમાં વસ્યા હતા.19મી સદીમાં આર્યોના આક્રમણની થિયરી વિદ્વાનો સ્થાળાંતરની વિવિધ થિયરીઓને લઈને તેની વાત કરતા રહ્યા છે. હાલમાં પણ, કેટલાક થિયરીઓ અંગે સંશોધનો થઈ રહ્યા છે. પુરાણી વૈદિક સમાજમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારો વધારે હતા, પરંતુ હરપ્પા સંસ્કૃતિ બાદ માટીના વાસણોનું મહત્વ ઘટ્યું હતું. <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-46838/India ભારતઃ શહેરીકરણનું પુનરાગમન][[મે 12|12 મે ]] ([[:en:May 12|May 12]])[[2007]] ([[:en:2007|2007]])માંથી ફરીથી મેળવવામાં આવેલું</ref>[[ઋગ્વેદ|ઋગવેદ ]] ([[:en:Rigveda|Rigveda]])બાદ આર્ય સંસ્કૃતિ વધુને વધુ ખેતી તરફ વળીતેમજ સામાજીક રીતે વધુ સંગઠીત બની અને ચાર[[વર્ણ| વર્ણ]] ([[:en:Varnas|Varnas]])માં વહેંચાઈહિંદુઓનાં મુખ્ય ગ્રંથો [[વેદો|વેદો ]] ([[:en:Vedas|Vedas]])ઉપરાંત સંસ્કૃત મહાકાવ્યો [[રામાયણ|રામાયણ]] ([[:en:Ramayana|Ramayana]]) અને [[મહાભારત|મહાભારત]] ([[:en:Mahabharata|Mahabharata]])નાં મુખ્ય કથાનકનો ઉદ્ભવ પણ આજ કાળ દરમિયાન થયો હોવાનું મનાય છે.<ref>{{cite book | author=Valmiki | editor = Goldman, Robert P | title = The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda | url=https://archive.org/details/ramayanaofva01valm | series = Ramayana of Valmiki | month = March | year = 1990 | publisher = [[Princeton University Press]] | location = [[Princeton, New Jersey]] | isbn = 069101485X | pages = [https://archive.org/details/ramayanaofva01valm/page/n46 23] }}</ref>પુરાતત્વિય સંશોધનોમાં જણાય છે કે ઈન્ડો-આર્યન સંસ્કૃતિમાં પણ [[માટીના વાસણો|માટીના વાસણો ]] ([[:en:Ochre Coloured Pottery|Ochre Coloured Pottery]])બનાવવાની કળા અસતિત્વ ધરાવતી હતી<ref name = "tqlgsv">{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A11 }}</ref>. [[Image:Asokanpillar2.jpg|thumb|150px|right|[[અરવાડ|અરવાડ]] ([[:en:Arwad|Arwad]]) બાદ દુનિયાનું બીજા નંબરનું [[પ્રજાસત્તાક|પ્રજાસત્તાક]] ([[:en:republic|republic]]) રાજ્ય [[લિચ્ચાવી|લિચ્છાવી]] ([[:en:Licchavi|Licchavi]])નું [[વૈશાલી(પુરાણું શહેર)|વૈશાલી ]] ([[:en:Vaishali (ancient city)|Vaishali]])[[પાટનગર(રાજકીય)|પાટનગર ]] ([[:en:Capital (political)|capital]])હતું. <ref>http://p2.www.britannica.com/eb/article-9074639/Vaisaliવૈશાલી{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[એન્સાયક્લોપેડીયા બ્રિટાનિકા]] ([[:en:Encyclopedia Britannica|Encyclopedia Britannica]])</ref>]] {{IAST|śyāma ayas}}કાળી ધાતુના નામે લોખંડનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ [[અથર્વવેદ|અથર્વવેદ]] ([[:en:Atharvaveda|Atharvaveda]])માં મળે છે. [[ઈસવીસન પુર્વે 1000 |ઈ.સ પુર્વે 1000]] ([[:en:1000 BCE|1000 BCE]])માં ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં લોહ યુગની શરૂઆતમાં જ [[કુરુ(ભારત)|કૂરૂ]] ([[:en:Kuru (India)|Kurus]])<ref>વિટઝેલ, પહેલાની સંસ્કૃતિકુરુ રાજ્યની ઉત્પતિ અને તેનો વિકાબી.કોલવર(ઈડી.)રીચેટ, સટાટ, અનેલ વરવોલટિંગ ઈમ કીસીચેન ઈન્ડેનપ્રાચીન ભારતમાં રાજ્ય, કાયદા મુચેનઃ આર. ઓલ્ડરબર્ગ 1997,27-52 = ઈલેક્ટ્રોનિક જર્નલ ઓફ વેદિક સ્ટીઝ, વોલ.1,4 ડિસેમ્બર 1995, [http://ejvs.laurasianacademy.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026013206/http://ejvs.laurasianacademy.com/|date=2020-10-26}}</ref>ઓના સામ્રાજયમાં [[કાળા અને લાલ માટીના વાસણો|કાળા અને લાલ કલરના માટીના વાસણો ]] ([[:en:Black and Red Ware|Black and Red Ware]])અને [[ગ્રે કલર કરેલા માટીના વાસણો|ગ્રે કલરના માટીના વાસણો]] ([[:en:Painted Gray Ware|Painted Gray Ware]])ની આપલે થતી હતી.ઈસ. પુર્વે 1100 થી ઈસ.પુર્વે 600<ref name = "tqlgsv"/> સુધી ઉત્તર ભારતમાં [[કલર કરેલા માટીના વાસણો|ગ્રે કલરના માટીના વાસણો]] ([[:en:Painted Grey Ware|Painted Grey Ware]])ની સંસ્કૃતિનો ફેલાવો થયો હતો. આદિવાસીની જેમ રહેતા આ લોકો હવે ધીમે ધીમે સામ્રાજયની સ્થાપના તરફ વળવા લાગ્યા હતા જેને તેઓ ''મહાજનપદ'' કહેતા હતા. ===મહાજનપદ=== [[Image:Ascetic Bodhisatta Gotama with the Group of Five.jpg|200px|thumb|left|[[ભારત|ભારત]] ([[:en:India|India]])માં આવેલા [[બિહાર |બિહાર]] ([[:en:Bihar|Bihar]])ના [[બૌધ્ધ ગયા|બોધ્ધ ગયા]] ([[:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]])ની[[ફાલગુ નદી| ફાલ્ગુ]] ([[:en:Falgu River|Falgu]]) નદીને કિનારે બોધ આપતા પહેલા [[ગૌતમ બુધ્ધ|ગૌતમ બુદ્ધે]] ([[:en:Gautama Buddha|Gautama Buddha]]) ઘણી તપસ્યા કરી હતી.]] [[Image:Detail of a leaf with, The Birth of Mahavira, from the Kalpa Sutra, c.1375-1400. gouache on paper. Indian.jpg|thumb|150px|left|ઈસ.પુર્વે 1375-1400 વચ્ચે લખાયેલા [[કલ્પસુત્ર(જૈન|કલ્પસુત્ર]] ([[:en:Kalpasutra (Jain)|Kalpa Sutra]])માં [[જૈન|જૈન ધર્મ]] ([[:en:Jain|Jain]])ના 24માં [[તીર્થંકર|તીર્થંકર]] ([[:en:Tirthankara|Tirthankara]]) [[મહાવીર|મહાવીર સ્વામી]] ([[:en:Mahavira|Mahavira]])ના જન્મની વિગતો આપવામાં આવી છે. ]][[Image:Ancient india.png|thumb|right|200px|તે યુગમાં [[પ્રાચીન ભારત|પ્રાચીન ભારત]] ([[:en:Ancient India|Ancient India]])માં [[ઈન્દો-ગંગા પ્રદેશ|ઈન્ડો-ગંગાના પ્રદેશ]] ([[:en:Indo-Gangetic plains|Indo-Gangetic plains]])માં 16 શક્તિશાળી [[મહાજનપદ|મહાજનપદ]] ([[:en:Mahajanapadas|Mahajanapadas]]) હતા, જો કે તેઓ નાના નાના સામ્રાજ્યો હતા.]] [[Image:Nalanda University.jpg|200px|thumb|[[સારીપુત્તા|સારીપુટ્ટા]] ([[:en:Sariputta|Sariputta]])નો [[સ્તુપ|સ્તુપ]] ([[:en:stupa|stupa]]) [[નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલય|નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલય]] ([[:en:Nalanda University|Nalanda University]]) આવ્યો હતો.ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી પ્રથમ મહાન [[વિશ્વવિદ્યાલય|યુનિવર્સિટી]] ([[:en:university|university]]) હતી.]] વૈદિક યુગમાં ઉપખંડમાં નાના નાના સામ્રાજ્યોનું અસતિત્વ હતું.જેઓનું વૈદિક, તેમજ ઈસ પુર્વે 1000 થી ઈસ પુર્વે 500માં લખાયેલા બુદ્ધીસ્ટ અને જૈન સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ છે. 16 સામ્રાજ્યો કે જેઓ પ્રજાસત્તાક તરીકે ઓળખાતા હતા તેઓનો આ મુજબ છે ''[[મહાજનપદ|મહાજન પદ]] ([[:en:Mahajanapadas|Mahajanapadas]])'',- [[કાસી|કાશી]] ([[:en:Kasi|Kasi]]), [[કોશલ|કોસલ]] ([[:en:Kosala|Kosala]])[[અંગ|અંગ]] ([[:en:Anga|Anga]]), [[મગધ|મગધ]] ([[:en:Magadha|Magadha]]), [[વાજ્જી|વાજ્જી]] ([[:en:Vajji|Vajji]]) અથવા વ્રીજી, [[મલ્લ|મલ્લ]] ([[:en:Malla|Malla]]), [[ચેદી સામ્રાજય|ચેડી]] ([[:en:Chedi Kingdom|Chedi]]), [[વત્સ|વત્સ]] ([[:en:Vatsa|Vatsa]]) અથવા વામસા, [[કુરુ(સામ્રાજ્ય)|કુરુ]] ([[:en:Kuru (kingdom)|Kuru]]), [[પાંચાલ|પાંચાલ]] ([[:en:Panchala|Panchala]]), [[મચ્છ|મચ્છ]] ([[:en:Machcha|Machcha]]) અથવા મત્સ્ય, [[સુરસેના|સુરસેના]] ([[:en:Surasena|Surasena]]), [[અશાકા|અશાકા]] ([[:en:Assaka|Assaka]]), [[અવંતિ|અવંતિ]] ([[:en:Avanti|Avanti]]), [[ગંધાર|ગાંધાર]] ([[:en:Gandhara|Gandhara]]), [[કંબોજ|કંબોજ]] ([[:en:Kamboja|Kamboja]]), આ રાજ્યો [[ઈન્ડો- ગંગા પ્રદેશ|ઈન્ડો ગંગા પ્રદેશમાં ]] ([[:en:Indo-Gangetic plains|Indo-Gangetic plains]])વસ્યા હતા આ વિસ્તાર હાલમાં અફઘાનિસ્તાનથી બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર સુધીનો ગણી શકાય છે.સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ બાદ ભારતમાં શહેરીકરણ આ સમયગાળા દરમિયાન થયું હતું.આ સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવેલા સામ્રાજ્યોના કેટલાક વંશજો હાલમાં પણ ઉપખંડમાં જોવા મળે છે. કેટલાક રાજાઓ વશંપરંપરાગત રીતે સત્તા પર આવતા હતા જ્યારે કેટલાક રાજાઓને પ્રજા ચુંટતી હતી.તે વખતે ભદ્ર વર્ગના લોકો [[સંસ્કૃત|સંસ્કૃત]] ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]) બોલતા હતા પરંતુ ઉત્તર ભારતમાં સામાન્ય લોકો [[પ્રાકૃત|પ્રાકૃત]] ([[:en:Prakrit|Prakrit]])બોલી બોલતા હતી.16 સામ્રાજ્યો ભેગા બનીને ઈસ પુર્વે 500-400 દરમિયાન [[સિદ્ધાર્થ ગૌતમ|સિદ્ધાર્થ ગૌતમ]] ([[:en:Siddhartha Gautama|Siddhartha Gautama]])ના સમયમાં ચાર સામ્રાજ્યો અસતિત્વમાં આવ્યા હતાજે ચાર રાજ્યો બન્યા તે [[વત્સ|વત્સ]] ([[:en:Vatsa|Vatsa]]), [[અવંતિ|અવંતિ]] ([[:en:Avanti|Avanti]]), [[કોસલ|કોસલ]] ([[:en:Kosala|Kosala]]), અને [[મગધ|મગધ]] ([[:en:Magadha|Magadha]]) હતા<ref>{{cite book | author= Krishna Reddy | title = Indian History | year = 2003 | publisher = Tata McGraw Hill | location = New Delhi | isbn = 0070483698 | pages = A107 }}</ref> તે સમયે હિન્દુ કર્મકાંડ ઘણા જ જટીલ હતી જે માત્ર પુજારીઓ દ્વારા જ કરવામાં આવતા હતા.ઈસ પુર્વે 600-400ની શરૂઆતમાં ''મહાજનપદ'' દરમિયાન તેમજ વૈદિક યુગ બાદ અસતિત્વમાં આવેલા [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદ]] ([[:en:Upanishads|Upanishads]])માં એવું માનવામાં આવે છે કે ઉપનિષદમાં ભારતના પ્રારંભિક દર્શનશાસ્ત્રની ચર્ચા કરાઈ છે. [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદ]] ([[:en:Upanishad|Upanishad]])ની [[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર|ભારતીય તત્ત્વચિંતન]] ([[:en:Indian philosophy|Indian philosophy]])પર ભારે અસર છે. બૌદ્ધ અને [[જૈન|જૈન]] ([[:en:Jainism|Jainism]]) ધર્મના વિકાસ સાથે જ આ ઉપનિષદ પણ અસતિત્વમાં હતા. આ ગ્રંથ મુજબ આ સમયગાળાનો સુર્વણયુગ હતા.એવું માનવામાં આવે છે કે ઈસવીસન પુર્વે 537માં રાજકુમાર સિદ્ધાર્થ ગૌતમને “જ્ઞાનપ્રાપ્તી” થઈ. આ બાદ તેઓ રાજકૂમાર ગૌતમ મટીને ‘બુદ્ધ‘ એક જ્ઞાની પુરૂષ બન્યા. આજ સમયગાળા દરમિયાન જૈન ધર્મના 24માં [[તીર્થકંર|તીર્થંકર]] ([[:en:Tirthankara|Tirthankara]]) [[મહાવીર|મહાવીરે]] ([[:en:Mahavira|Mahavira]]) આ જ પ્રકારની નવી વિચારશરણી વિકસાવી હતી જે પછીથી [[જૈન|જૈન]] ([[:en:Jainism|Jainism]])ધર્મ તરીકે જાણીતી થઈ હતી.<ref>મેરી પાટ ફિશર(1997), લિવિંગ રીલીઝીયસ એન એન્સાયક્લોપેડીયા ઓફ ધ વર્લ્ડ ફેઈથ.આઈ.બી ટાઉરીંસઃ લંડન આઈએસબીએન 1860641482. ''જૈન ધર્મના મહત્વના શિક્ષક મહાવીર હતા જેઓ ગૌતમ બુદ્ધના સમકાલિન હતા.મહાવીર ભગવાનનું મૃત્યુ ઈસા પુર્વે 526માં થયું હતું''</ref>જો કે જૈન ધર્મના રૃઢીચુસ્તોનું માનવું છે કે ભગવાન બધુ જ જાણતા હતા.[[વેદ|વેદ]] ([[:en:Vedas|Vedas]])માં કેટલાક તીર્થંકરો અંગે કહેવામાં આવ્યું છે. શ્રમણ ચળવળ દરમિયાન તેઓના તપનો ઉલ્લેખ છે. <ref>મેરી પાટ ફિશર(1997), લિવિંગ રીલીઝીયસ એન એન્સાયક્લોપેડીયા ઓફ ધ વર્લ્ડ ફેઈથ.આઈ.બી ટાઉરીંસઃ લંડન આઈએસબીએન 1860641482.'' જૈન ધર્મ મુખ્યત્વે વેદ પર આધારીત ન હતો. જૈન ધર્મને લગતા ઘણા પુસ્તકો હજૂ પણ ઉપલબ્ધ છે.પ્રાચીન હિન્દુ અને બૌધ્ધ ગ્રંથોમાં જૈન ધર્મ [[મહાવીર|મહાવીર]] ([[:en:Mahavira|Mahavira]]) પહેલા જ પ્રસરેલો હતો તેમ દર્શાવાયું છે.પેજ 115''</ref>બૌધ્ધ અને જૈન ધર્મના ગ્રંથોમાં સંયમવૃતિ પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો. આ ગ્રંથો [[પ્રાકૃત|પ્રાકૃત]] ([[:en:Prakrit|Prakrit]])માં હતા જેથી લોકોમાં જલ્દીથી પ્રસરી ગયા હતાઆ ગ્રંથોની હિન્દુ ધર્મના કેટલાક સિદ્ધાંતો પર અસર કરી હતી. જેમાં શાકાહારી, પશુ હિંસા અને અહિંસાના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થતો હતો. ભૌગોલિક રીતે જૈન ધર્મ ભારત પુરતો સિમિત રહ્યો હતો જ્યારે બૌધ્ધ સાધુઓ અને સાધ્વીઓએએ બુદ્ધ ભગવાનનો બોધ [[મધ્ય એશિયા|મધ્ય એશિયા]] ([[:en:Central Asia|Central Asia]]), [[પુર્વ એશિયા|પુર્વ એશિયા]] ([[:en:East Asia|East Asia]]), [[તિબેટ|તિબેટ]] ([[:en:Tibet|Tibet]]), [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] ([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]]) અને દક્ષિણ પુર્વ એશિયામાં ફેલાવ્યો હતો. ===ફારસી અને યૂનાની હુમલાઓ=== [[Image:Asia 323bc.jpg|thumb|300px|ઈસ પુર્વે 323 એશિયામાં[[નંદ સામ્રાજ્ય| નંદ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Nanda Empire|Nanda Empire]]) અને [[ગંગાદિરાઈ|ગંગાદિરાઈ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Gangaridai|Gangaridai Empire]]) અસતિત્વમાં હતું.[[એલેકઝાન્ડર| એલેકઝાન્ડર]] ([[:en:Alexander|Alexander]])ની સરખામણી કરતું હતું.]] ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતીય ઉપખંડ(હાલમાં પુર્વ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન)ના મોટાભાગ પર પર્શિયન સામ્રાજ્ય [[આશેમેનિડ સામ્રાજ્ય |આશેમેનિડ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Achaemenid Empire|Achaemenid Empire]])ની સત્તા હતી. ઈસ પુર્વે 520 દરમિયાન [[દારિયસ|દરાયસ ધ ગ્રેટ]] ([[:en:Darius I|Darius the Great]])નું આધિપત્ય રહ્યું હતું જે બે સદીઓ સુધી ચાલ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/TOAH/hd/acha/hd_acha.htm |title=The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E) |access-date=2007-05-19 |author=Department of Ancient Near Eastern Art |month=October | year=2004 |work=Timeline of Art History |publisher= New York: The Metropolitan Museum of Art}}</ref>ઈસ પુર્વે 326માં [[એલેકઝાન્ડર ધ ગ્રેટ|એલેકઝાન્ડર ધ ગ્રેટે]] ([[:en:Alexander the Great|Alexander the Great]]) એશિયા માઈનોર અને આશેમેનિડ સામ્રાજ્ય પર કબ્જો જમાવ્યો અને ભારતીય ઉપખંડના ઉત્તર પશ્ચિમ કિનારા સુધી પહોંચી ગયો હતો. જ્યાં તેણે [[પોરસ|પુરૂ ]] ([[:en:Porus|Puru]])રાજાને[[હેડસ્પેનો સંગ્રામ|હૈદસ્પેશના સંગ્રામ]] ([[:en:Battle of the Hydaspes|Battle of the Hydaspes]])માં હરાવ્યો(આ દિવસમાં પાકિસ્તાનના જેલમ) અને પંજાબના મોટાભાગ પર આધિપત્ય મેળવ્યું. <ref>{{cite book |last=Fuller |first=J.F.C.|authorlink=J. F. C. Fuller |title= The Generalship of Alexander the Great|url=https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2 |edition=Reprint|date=[[February 3]], [[2004]]|publisher=Da Capo Press |location=New York|isbn=0306813300 |pages= [https://archive.org/details/generalshipofale0000jfcf_c0k2/page/n195 188]–199|chapter=Alexander's Great Battles}}</ref> એલેકઝાન્ડરની પુર્વ તરફની કુચ દરમિયાન તેને [[મગધ|મગધ]] ([[:en:Magadha|Magadha]])ના [[નંદ રાજવંશ|નંદ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Nanda Dynasty|Nanda Empire]])નો અને [[બંગાળ|બંગાળ]] ([[:en:Bengal|Bengal]])ના [[ગંગાદિરાઈ|ગંગારિદાઈ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Gangaridai|Gangaridai Empire]])નો સામનો કરવો પડ્યો આ સંગ્રામ બાદ એલેકઝાન્ડરનું સૈન્ય થાકી ગયું હતું અને ગંગા નદી કિનારે [[બિયાસ નદી|હૈફાસિસ]] ([[:en:Beas River|Hyphasis]]) [[બિયાસ નદી|(હાલમાં બિયાસ)]] ([[:en:Beas River|Beas]])આગળ વધુ મોટા ભારતીય શત્રુઓનો સામનો કરવો પડશે તેની બીકે સૈનિકોએ આગળ વધવાનો ઈન્કાર કર્યો એલેક્ઝાન્ડરે આ બાદ તેના સેનાપતિ [[કોએનસ|કોએનસ]] ([[:en:Coenus|Coenus]]) સાથે વાતચીત કરી અને પરત ફરવાનો નિર્ણય કર્યો પર્શિયન અને ગ્રીકોના હુમલાઓને કારણે ભારતીય સંસ્કૃતિ પર ઘણી મહત્વની અસર પડી હતી. ઉપખંડમાં પર્શિયનની રાજકીય પદ્ધતિ પર તેના ભવિષ્યના રાજકારભાર પર પણ અસર પડી. જેમાં મૌર્ય વંશના તંત્રનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ગાંધાર (હાલમાં પુર્વ અફઘાનિસ્તા અને ઉત્તર પશ્ચિમ પાકિસ્તાન)માં ભારતીય, પર્શિયન, મધ્ય એશિયન, અને ગ્રીક સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ થયું જેથી એક અલગ પ્રકારની સંસ્કૃતિ ઉદભવી હતી. [[ગ્રીકો-બુદ્ધિઝમ|ગ્રીકો બુદ્ધીઝમ]] ([[:en:Greco-Buddhism|Greco-Buddhism]])ની પાંચમી સદી સુધી અસર રહી હતી જેના કારણે [[મહાયાન બુદ્ધિઝમ|મહાયાન બુદ્ધીઝમ]] ([[:en:Mahayana Buddhism|Mahayana Buddhism]]) વિકાસ પર પણ તેની અસર પડી. ==મૌર્ય કાળ== [[Image:Mauryan Empire Map.gif|thumb|right|300px|[[મોર્ય સામ્રાજ્ય |મોર્ય સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]]) [[અશોક ધ ગ્રેટ|અશોક ધ ગ્રેટ ]] ([[:en:Ashoka the Great|Ashoka the Great]])હેઠળ]] પ્રાચીન ભારતમાં [[મોર્ય સામ્રાજ્ય |મોર્ય સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Maurya Empire|Maurya Empire]])(ઈસ પુર્વે 322-185) [[મોર્ય વંશ|મૌર્ય રાજવંશ]] ([[:en:Mauryan dynasty|Mauryan dynasty]]) દ્વારા ચલાવાતું હતું જે ભૌગોલિક રીતે વિશાળ, શક્તિશાળી અને રાજકીય રીતે મજબૂત સામ્રાજ્ય હતું. મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના [[ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય|ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય]] ([[:en:Chandragupta Maurya|Chandragupta Maurya]])એ કરી હતી જેને [[અશોક ધ ગ્રેટ|અશોક ધ ગ્રેટે]] ([[:en:Ashoka the Great|Ashoka the Great]]) વિસ્તાર્યું હતું. સામ્રાજ્ય જ્યારે પુર્ણપણે વિકસ્યુ હતું ત્યારે તે [[હિમાલય|હિમાલય ]] ([[:en:Himalayas|Himalayas]])થી લઈને હાલના [[આસામ|આસામ ]] ([[:en:Assam|Assam]])સુધી વિસ્તરર્યું હતું. તો પશ્ચિમમાં હાલના [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]), [[બલુચિસ્તાન(પ્રદેશ)|બલુચિસ્તાન]] ([[:en:Balochistan (region)|Balochistan]]) અને મોટાભાગના [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાનિસ્તાન]] ([[:en:Afghanistan|Afghanistan]]) સુધી પહોચ્યું હતું.જેમાં [[હેરાત પ્રાંત|હેરાત]] ([[:en:Herat Province|Herat]]), [[કંધાન પ્રાંત|કંધાર]] ([[:en:Kandahar Province|Kandahar]]) પ્રાંતોનો સમાવેશ થઈ જતો હતો. આ સામ્રાજ્ય ભારતના મધ્ય અને દશ્રિણ ભાગોમાં પણ ચંદ્રગુપ્ત અને [[બિદુંસાર|બિંદુસારે]] ([[:en:Bindusara|Bindusara]]) ફેલાવ્યું હતું પરંતુ અવિકસિત એવા [[કલિંગ(ભારત)|કલિંગ ]] ([[:en:Kalinga (India)|Kalinga]])પર આ રાજાઓએ નજર કરી ન હતી આ બાદ [[અશોક ધ ગ્રેટ|અશોક ધ ગ્રેટે]] ([[:en:Ashoka the Great|Ashoka the Great]]) આ વિસ્તાર પર જીતી લીધો હતો. ==મધ્યકાળના આરંભના રજવાડાઓ- સુર્વણ કાળ== [[Image:SungaEmpireMap.jpg|thumb|left|[[સુંગ સામ્રાજ્ય|સુગ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Sunga Empire|Sunga Empire]]) અને [[સતવાહન|સતવાહન સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Satavahanas|Satavahana Empire]]) દરમિયાન [[પ્રાચીન ભારત|પ્રાચીન ભારત]] ([[:en:Ancient India|Ancient India]])]]. [[Image:Kushanmap.jpg|thumb|right|[[પ્રાચીન ભારત |પ્રાચીન ભારત]] ([[:en:Ancient India|Ancient India]])નું [[કુશાન સામ્રાજ્ય |કુશાન સામ્રાજ્ય ]] ([[:en:Kushan Empire|Kushan Empire]])]] [[Image:badami-chalukya-empire-map.svg|thumb|left|[[ચાલુક્ય વંશ|બદામી ચાલુક્ય સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Chalukya dynasty|Badami Chalukya Empire]])]] [[Image:Rajendra map new.svg|thumb|left|[[રાજેન્દ્ર ચોલા|રાજેન્દ્ર ચોલા]] ([[:en:Rajendra Chola|Rajendra Chola]]) હેઠળ [[ચોલા સામ્રાજ્ય |ચોલા સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Chola Empire|Chola Empire]]) સી.સી.ઈ 1030]] મધ્ય કાળ સંસ્કૃતિના નોંધપાત્ર વિકાસ માટે નોંધનીય છે. [[સતવાહન|સતવાહન]] ([[:en:Satavahanas|Satavahanas]]), કે જેઓ આંધ્ર તરીકે વધુ પ્રચલિત છે તેઓના વંશે દક્ષિણ અને મધ્ય ભારતમાં ઈસ પુર્વે 230 દરમિયાન થી રાજ્ય શરૂ કર્યું હતું. સતવાહન વંશના છઠ્ઠા શાસક [[સતકાર્ની|સતકર્નિ]] ([[:en:Satakarni|Satakarni]])એ [[ઉત્તર ભારત|ઉત્તર ભારત]] ([[:en:North India|North India]])ના સુંગ વંશના રાજાને હરાવ્યા હતાઆ વંશમાં [[ગૌતમીપુત્ર સતકાર્નિ|ગૌતમીપુત્ર સતકર્નિ]] ([[:en:Gautamiputra Satakarni|Gautamiputra Satakarni]]) પણ એક નોંધપાત્ર શાસક હતો. [[કુનિંદા સામ્રાજ્ય |કુનિનંદ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Kuninda Kingdom|Kuninda Kingdom]])એ હિમાલયમાં આવેલું નાનું રાજ્ય હતું જે[[ઈસ પુર્વેની બીજી સદી| ઈસપુર્વેની બીજી ]] ([[:en:2nd century BCE|2nd century BCE]])અને [[ત્રીજી સદી|ત્રીજી સદી]] ([[:en:3rd century|3rd century]]) સુધી અસતિત્વ ધરાવતું હતું. પ્રથમ સદીની મધ્યમાં [[કુશાન સામ્રાજ્ય|કુશાનો]] ([[:en:Kushan Empire|Kushanas]])એ મધ્ય એશિયા ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં જ્યારે આક્રમણ કર્યું ત્યારે આ સામ્રાજ્ય[[પેશાવર | પેશાવર]] ([[:en:Peshawar|Peshawar]])થી લઈને [[ગંગા |ગંગા]] ([[:en:Ganges|Ganges]])ના મધ્ય પ્રદેશથી [[બંગાળના કિનારે|બંગાળની અખાત]] ([[:en:Bay of Bengal|Bay of Bengal]]) સુધી લંબાયું આ સામ્રાજ્યમાં પ્રાચીન બાકટેરીયા(હાલના અફઘાનિસ્તાનનો ઉત્તર ભાગ) અને દક્ષિણ [[તાજિકિસ્તાન |તાજિકિસ્તાન]] ([[:en:Tajikistan|Tajikistan]])નો પણ સમાવેશ થાય છે. [[પશ્ચિમી સતરાપ્શ |પશ્ચિમના સતરાપ]] ([[:en:Western Satraps|Western Satraps]])એ પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતના [[શક|શક]] ([[:en:Saka|Saka]])શાસકો હતાતેઓ ઈન્ડો-શાકથાઈન્સના અનુગામી હતા. (નીચે જુઓ) તેઓની સાથે સાથે દેશના ઉત્તરભાગમાં રાજ કરતા કુશાન અને મધ્યભારતમાં રાજ કરતા સતવાહન હતા. વિવિધ પ્રકારના સામ્રાજ્યો જેવા કે [[પાંડયન સામ્રાજ્ય|પાંડ્યન સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Pandyan Kingdom|Pandyan Kingdom]]),[[ચોલા સામ્રાજ્ય |ચોલા સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Chola Empire|Chola Empire]]) , [[ચેરા વંશ |ચેરા સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Chera dynasty|Chera dynasty]]), [[કદંબા વંશ|કદમ્બ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Kadamba Dynasty|Kadamba Dynasty]]), [[પશ્ચિમી ગંગા વંશ|પશ્ચિમી ગંગા વંશ]] ([[:en:Western Ganga Dynasty|Western Ganga Dynasty]]), [[પલ્લવ|પલ્લવ ]] ([[:en:Pallava|Pallava]]), [[ચાલુક્ય વંશ|ચાલુક્ય વંશ]] ([[:en:Chalukya dynasty|Chalukya dynasty]]) દેશના દશ્રિણ ભાગ પર સત્તા વિવિધ સમયે સત્તા કરતા હતા. કેટલાક દક્ષિણ ભારતીય સામ્રાજ્યોએ પોતાનો પગપેસારો દક્ષિણ પુર્વ એશિયામાં પણ કર્યો હતો. દક્ષિણ ભારત પર પ્રભુત્વ મેળવવા માટે આ સામ્રાજ્યો એકબીજા સાથે લડ્યા કરતા હતા[[કલાભારસ|કલાભારસ ]] ([[:en:Kalabhras|Kalabhras]])એક બૌધ્ધ રજવાડું હતું.જેને ચોલા, ચેરા, અને પાંડયન દ્વારા વારંવારં રજાડતા હતા. ==ઉત્તર પશ્ચિમ મિશ્ર સંસ્કૃતિ== [[Image:Demetrius I of Bactria.jpg|right|thumb|120px|[[ઈન્ડો-ગ્રીક સામ્રાજ્ય |ઈન્ડો ગ્રીક સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Indo-Greek Kingdom|Indo-Greek Kingdom]])નો સ્થાપક [[બેકટ્રીયાનો ડેમેટ્રીયસ પ્રથમ|ડેમેટ્રીયસ પ્રથમ ધ ઈન્વિઝબલ]] ([[:en:Demetrius I of Bactria|Demetrius I "the Invincible"]])( ઈસપુ્ર્વે 205-171) હતો.]]ઉપખંડના ઉત્તર-પશ્ચિમના મિશ્ર સંસ્કૃતિમાં ''ઈન્ડો-ગ્રીક'', ''ઈન્ડો-સાક્થિયન્સ'', ''ઈન્ડો-પર્શિયન'', અને'' ઈન્ડો-સસ્સાનેડ''નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારની સંસ્કૃતિ [[ઈન્ડો-ગ્રીક સામ્રાજ્ય |ઈન્ડો ગ્રીક સામ્રાજ્ય ]] ([[:en:Indo-Greek Kingdom|Indo-Greek Kingdom]])ત્યારે ઉદભવ્યું જ્યારે [[ગ્રીકો-બેકટ્રેરીયન|ગ્રીકો બાકટ્રેરિયન ]] ([[:en:Greco-Bactrian|Greco-Bactrian]])રાજા [[બેકટ્રીયાનો ડેમેટ્રીયસ પ્રથમ|ડીમેટ્રીયર]] ([[:en:Demetrius I of Bactria|Demetrius]])એ ઈસ પુર્વે 180માં હાલના અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન પર આક્રમણ કર્યું. આ દ્વારા ઉદભવેલું રાજ્ય બે સદી સુધી ચાલ્યું અને 30 ગ્રીક રાજાઓએ રાજ કર્યું. જો કે તેઓ એકબીજા સાથે અંદરોદર લડ્યા કરતા હતા. [[ઈન્ડો-સાક્થિયન્સ|ઈન્ડો સાંક્શ્યિન]] ([[:en:Indo-Scythians|Indo-Scythians]]) એ ઈન્ડો યુરોપિયન [[શક|શક]] ([[:en:Sakas|Sakas]]) [[શકીયન્સ|શાંકથિયન]] ([[:en:Scythians|Scythians]]) કે જેઓ દક્ષિણી [[સિબેરીયા|સાઈબેરિયા]] ([[:en:Siberia|Siberia]])થી આવ્યા હતા.જેઓ [[બાકટ્રીયા|બાકટ્રીરીયા]] ([[:en:Bactria|Bactria]]) તઈ [[સોગડીયાના|સોગડીયાના ]] ([[:en:Sogdiana|Sogdiana]])[[કાશ્મીર|કાશ્મીર]] ([[:en:Kashmir|Kashmir]]) [[અરાકોશિયા|અરાચોશિયા]] ([[:en:Arachosia|Arachosia]]) [[ગંધાર|ગંધાર]] ([[:en:Gandhara|Gandhara]]) થઈને ભારત આવ્યા હતા. તેઓનું સામ્રાજ્ય ઈસ પુર્વે બીજી અને પહેલી સદી સુધી ચાલ્યું હતું. આ ઉપરાંત અન્ય એક સામ્રાજ્ય [[ઈન્ડો-પાર્થિયન સામ્રાજ્ય|ઈન્ડો પાર્થિયન]] ([[:en:Indo-Parthian Kingdom|Indo-Parthians]])(જેઓ પહેલા [[પહલવા|પાહલવા]] ([[:en:Pahlava|Pahlava]])તરીકે ઓળખાતા હતા) તેઓએ હાલના મોટાભાગના અપઘાનિસ્તાન અને ઉત્તર પાકિસ્તાનના ગંધાર પ્રાંતના પ્રદેશોનો કબ્જો સ્થાનિક શાસકો જેવા કે [[કુશાન સામ્રાજ્ય|કુશાન]] ([[:en:Kushan Empire|Kushan]]) [[કુજુલા કડફેસેસ|કુજુલા કડફાશીશ]] ([[:en:Kujula Kadphises|Kujula Kadphises]]) પાસેથી લઈ લીધો હતો. પર્શિયાનું [[સાસ્સાનેડ|સસ્સાનીડ ]] ([[:en:Sassanid|Sassanid]])સામ્રાજ્ય જે ગુપ્ત વંશનું સમકાલિન હતું તેનો વિસ્તાર હાલના પાકિસ્તાન સુધી થયો હતો જ્યા ભારતીય અને [[પર્શિયન સંસ્કૃતિ|પર્શિયન સસ્કૃતિ]] ([[:en:Persian culture|Persian culture]])એ [[ઈન્ડો-સાસ્સાનેડ|ઈન્ડો સસ્સાનીડ]] ([[:en:Indo-Sassanid|Indo-Sassanid]]) સંસ્કૃતિને જન્મ આપ્યો હતો. ===ભારતનો રોમ સાથે વેપાર=== [[Image:AugustusCoinPudukottaiHoardIndia.jpg|thumb|right|120px|[[દક્ષિણ ભારત|દક્ષિણ ભારત]] ([[:en:South India|South India]])ના [[પુડુકોટાઈ|પુડુકોટાઈ]] ([[:en:Pudukottai|Pudukottai]]) ખાતેથી રોમના સમ્રાટ [[ઓગસ્ટસ|ઓગસ્ટસ]] ([[:en:Augustus|Augustus]])ની છાપ વાળો સિક્કો મળ્યો છે.]] ભારત અને રોમ વચ્ચે ઈસ પુર્વે પહેલી સદી દરમિયાન વેપાર [[ઓગસ્ટસ|ઓગસ્ટસે]] ([[:en:Augustus|Augustus]]) [[ઈજિપ્ત|જ્યારે [[પટોલેમાઈક ઈજિપ્ત|ઈજિપ્ત]] ([[:en:Ptolemaic Egypt|Egypt]]) જીતી]] ([[:en:Ægyptus|his conquest]]) લીધું ત્યારે [[ભારતના મધ્ય રજવાડાં|ભારત]] ([[:en:Middle kingdoms of India|India]]) સાથે રોમનો વેપાર 1 સીઇની આજુબાજુ શરૂ થયો હતો. [[સ્ટ્રાબો|સ્ટ્રાબો ]] ([[:en:Strabo|Strabo]])(II.5.12.<ref>"મને તે [[કોરેનેલીયુસ ગાલુસ|ગાલુસ]] ([[:en:Cornelius Gallus|Gallus]]) (સરકારી અધિકારી) સાથે હું ઈજિપ્તની [[નાઈલ]] ([[:en:Nile|Nile]]) નદી સુધી ગયા બાદ [[આસ્વાન|સાઈન ]] ([[:en:Aswan|Syene]])સુધી ચડાણ કર્યું જ્યાંથી [[અકસુમનું રાજ્ય|ઈથોપિયા]] ([[:en:Kingdom of Aksum|Ethiopia]]) દેખી શકાતું હતું. મેં જોયું કે[[ માયોસ હોરમોસ]] ([[:en:Myos Hormos|Myos Hormos]])થી ભારત જવા માટે 120 જેટલા વહાણો તૈયાર હતા. [[પટોલેમાઈક ઈજિપ્ત|પોટેમીસ]] ([[:en:Ptolemaic Egypt|Ptolemies]])ના શાસન હેઠળ ભારત સાથે વેપાર કરવા મામટે થોડા જ પ્રવાસો કરવામાં આવ્યા હતા. " સ્ટ્રાબો 11 5.12. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html સોર્સ]</ref>)મુજબ ઈસ પુર્વે 130માં [[સાઈઝિકશનો ઈયુડોક્ક્ષ |ઈયુડોક્સ ઓફ સાઈરીકસ ]] ([[:en:Eudoxus of Cyzicus|Eudoxus of Cyzicus]])દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલો વેપાર સતત વધતો રહ્યો હતો. [[ઓગસ્ટસ|ઓગસ્ટસ]] ([[:en:Augustus|Augustus]])ના સમયે દર વર્ષે [[માયોસ હોરમોસ|માયોસ હોરમોસ ]] ([[:en:Myos Hormos|Myos Hormos]])ખાતેથી120 વહાણો ભારત જતા હતાઆ વેપાર માટે ઘણા બધા સોનાનો ઉપયોગ થતો હતો જે[[કુશાન સામ્રાજ્ય| કુશાનો ]] ([[:en:Kushan Empire|Kushans]])દ્વારા પોતાના સિક્કા બનાવવા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવતો જે અંગે [[પ્લીની ધ એલ્ડર|પ્લીની]] ([[:en:Pliny the Elder|Pliny]])( NH VI .101)એ તેનીફરિયાદ કરી છે. {{quote|"India, China and the Arabian peninsula take one hundred million [[sesterce]]s from our empire per annum at a conservative estimate: that is what our luxuries and women cost us. For what percentage of these imports is intended for sacrifices to the gods or the spirits of the dead?"|Pliny, Historia Naturae 12.41.84.<ref>"minimaque computatione miliens centena milia sestertium annis omnibus India et Seres et paeninsula illa imperio nostro adimunt: tanti nobis deliciae et feminae constant. quota enim portio ex illis ad deos, quaeso, iam vel ad inferos pertinet?" Pliny, Historia Naturae 12.41.84.</ref>}} આ વેપાર અને તેના રૂટ અંગે પહેલી સદીમાં લખાયેલી[[એરિથેરિયન પેરીપલ્સ | પેરીપલ્સ ઓફ એરિથેરિયન પેરિપલ્સ]] ([[:en:Periplus of the Erythraean Sea|Periplus of the Erythraean Sea]])માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ===ગુપ્તવંશ=== [[Image:IndiaGuptaEmpire.jpg|thumb|right|ધ[[ગુપ્ત સામ્રાજ્ય |ગુપ્ત સામ્રાજ્ય ]] ([[:en:Gupta Empire|Gupta Empire]])]] [[Image:Raja Ravi Varma - Mahabharata - Shakuntala.jpg|thumb|150px|left|[[ગુપ્ત સામ્રાજ્યનો અમુલ્ય વારસો|ગુપ્ત સામ્રાજ્યના મહાન વારસા]] ([[:en:Gupta_dynasty#Legacy of the Gupta Empire|Legacy of the Gupta Empire]])માં [[કાલિદાસ|કાલિદાસ]] ([[:en:Kalidasa|Kalidasa]]) દ્વારા લખાયેલું [[સસ્કૃત નાટક|સંસ્કૃત નાટક ]] ([[:en:Sanskrit drama|Sanskrit play]])[[અભિજનાસશાકુંત્લા|અભિજાનસશાંકુત્લ ]] ([[:en:Abhijñānaśākuntala|Abhijñānaśākuntala]])નો સમાવેશ થાય છે.]] ચોથી અને પાંચમી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં [[ગુપ્ત વંશ|ગુપ્ત વંશ]] ([[:en:Gupta Dynasty|Gupta Dynasty]]) શાસન કરતો હતો. ભારતના [[ભારતનો સુર્વય યુગ|સુર્વણ યુગ]] ([[:en:Golden Age of India|Golden Age]]) ગણાતા આ સમયગાળા દરમિયાન હિન્દુ ધર્મ [[નવજીવન|પુનરુજ્જીવન ]] ([[:en:renaissance|renaissance]])પામ્યો હતો હિન્દુ સંસ્કૃતિ, વિજ્ઞાન, રાજકીય વહીવટીતંત્ર નવી ઉંચાઈઓએ પહોંચ્યું હતું. ગુપ્ત વંશના મહાન રાજાઓમાં [[ચંદ્રગુપ્ત પહેલો|ચંદ્રગુપ્ત પહેલો]] ([[:en:Chandragupta I|Chandragupta I]]), [[સમુદ્રગુપ્ત|સમુદ્રગુપ્ત]] ([[:en:Samudragupta|Samudragupta]]), અને [[ચંદ્રગુપ્ત બીજો|ચંદ્રગુપ્ત]] ([[:en:Chandragupta II|Chandragupta II]]) બીજોનો સમાવેશ થાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે [[પુરાણ|પુરાણો]] ([[:en:Puranas|Puranas]]) આ સમય દરમિયાન જ રચાયા હોઈ શકે છે. મધ્ય એશિયામાંથી આવેલા [[હુણ|હુણો]] ([[:en:Huns|Huns]])એ કરેલા હુમલાને કારણે આ વંશનો અંત આવ્યો હતો. છઠ્ઠી સદીમાં આ ગુપ્ત સામ્રાજ્યના અંત બાદ ફરીથી ભારત એકવાર નાના નાના રજવાડાઓમાં વહેંચાઈ ગયું હતું.જો કે, બધા નાના રાજ્યો છુટા પડ્યા બાદ પણ મગધના નાના હિસ્સા પર ગુપ્ત વંશના રાજા રાજ કરતા હતાઆ ગુપ્ત વંશના રાજાઓને અંતે વર્ધન [[રાજા હર્ષ|રાજા હર્ષે]] ([[:en:Harsha|Harsha]]) હટાવ્યા. જેણે સાતમી સદીના મધ્યમાં નવું સામ્રાજ્ય ખડૂં કર્યું હતું. [[હેપથાલિટ્સ|હેપથાલિટ્સ ]] ([[:en:Hephthalites|Hephthalite]])ગ્રુપના ભાગ એવા શ્વેત[[હુણ| હુણો]] ([[:en:Huns|Huns]])એ અફઘાનિસ્તાનમાં પાંચમી સદીની મધ્યમાં સ્થિર થયા હતા. તેઓનું પાટનગર [[બામયાન શહેર|બામયાન]] ([[:en:Bamyan City|Bamiyan]]) શહેર હતું. હુણોના આક્રમણે ગુપ્ત વંશનો અંત આણ્યો હતો. જેને ભારતીય ઇતિહાસકારો ઉત્તર ભારતનો સુર્વણકાળ ગણે છે. તેમ છંતા, આ પરિવર્તનની મોટાભાગના[[ડેક્કન(દક્ષિણ)| ડેક્કન ]] ([[:en:Deccan|Deccan]])અને દક્ષિણ ભારત પર કોઈ અસર થઈ ન હતી. ==નાના રજવાડા- ક્લાસિક એજ== ભારતનો સુર્વણ યુગ ગુપ્ત વંશની શરૃઆતથી ચાલુ થયો હતો જે સાતમી સદીમાં [[હર્ષ|હર્ષ]] ([[:en:Harsha|Harsha]])ના શાસન દરમિયાન પુનરૃરજીવન પામ્યો હતો, આવા યુગનો અંત દક્ષિણના [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય |વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Vijayanagar Empire|Vijayanagar Empire]])ના પતનથી અંત આવ્યો. 13મી સદીમાં ઉત્તર તરફથી આક્રમણ વધતા આ સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન હિન્દુ, જૈન, બૌદ્ધ ધર્માં ઘણી પ્રગતિ થઈ હતી.આ સમયગાળા દરમિયાન કળા ક્ષેત્રમાં પણ સારીએવી પ્રગતિ થઈ હતી. [[Image:Indian Kanauj triangle map.svg|thumb|left|250px|'''[[કનોજ|કનોજ]] ([[:en:Kanauj|Kanauj]]) ટ્રાયેંન્ગલ '''વિવિધ [[સામ્રાજ્ય |સામ્રાજ્યો]] ([[:en:empire|empire]])નું કેન્દ્રીય બિંદુ હતું. જેમાં [[ડેક્કન|ડેક્કન]] ([[:en:Deccan|Deccan]])ના [[રાષ્ટ્રકુટા|રાષ્ટ્રકુટા]] ([[:en:Rashtrakuta|Rashtrakuta]]), [[માલવા|માલવા]] ([[:en:Malwa|Malwa]])ના [[પ્રિતહારા|પ્રિતહાર]] ([[:en:Pratihara|Pratihara]]) અને [[કનોજ|કનૌજ]] ([[:en:Kannauj|Kannauj]]) અને [[બંગાળ|બંગાળ]] ([[:en:Bengal|Bengal]])ના [[પલ્લ વંશ|પલ્લ]] ([[:en:Pala dynasty|Pala]])નો સમાવેશ થાય છે. ]] ગુપ્ત વંશના પતન બાદ સાતમી સદી દરમિયાન [[કનૌજ|કનૌજ]] ([[:en:Kannauj|Kannauj]])નો રાજા હર્ષે ઉત્તર ભારતને સંગઠીત કરવામાં સફળ રહ્યો હતો.તેના મૃત્યુ બાદ તેના સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો હતો.7મી થી 9મી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારત પર ત્રણ રાજવંશોએ રાજ કર્યું જેમાં [[માલવા|માલવા]] ([[:en:Malwa|Malwa]])ના [[પ્રતિહારા|પ્રતિહારો]] ([[:en:Pratihara|Pratihara]]), ત્યાર બાદ [[કનૌજ|કનૌજ]] ([[:en:Kannauj|Kannauj]]), [[બંગાળ|બંગાળ]] ([[:en:Bengal|Bengal]])ના [[પલ્લ રાજવંશ|પલ્લો]] ([[:en:Pala dynasty|Pala]]) અને [[ડેક્કન|ડેક્કન]] ([[:en:Deccan|Deccan]])ના [[રાષ્ટ્રકુટા|રાષ્ટ્રકુટા]] ([[:en:Rashtrakuta|Rashtrakuta]])નો સમાવેશ થાય છે. [[સેના વંશ|સેના વંશે]] ([[:en:Sena dynasty|Sena dynasty]]) પલ્લોના સામ્રાજ્ય પર કબ્જો જમાવ્યો હતો જ્યારે પ્રતિહારો નાના નાના રાજ્યોમાં વહેંચાઈ ગયા હતા. આ સમય દરમિયાન ઉદ્ધભવેલા કેટલાક સામ્રાજ્યો જેમા [[રાજપૂત|રાજપુતો]] ([[:en:Rajputs|Rajputs]])નો સમાવેશ થાય છે તેઓ છેક બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી લઈને ભારતની આઝાદી સુધી સત્તા ટકાવી રાખઈ હતી.પહેલું રાજપુત સામ્રાજ્ય છઠ્ઠી સદીમાં [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]] ([[:en:Rajasthan|Rajasthan]])માં ઉદભવ્યું હતું અને નાના નાના રાજપૂત રાજવંશોએ ઉત્તર ભારત પર સત્તા જમાવી હતી. આ [[ચૌહાણ|ચૌહાણ]] ([[:en:Chauhan|Chauhan]]) રાજપૂતોમાંથી [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ|પ્રથ્વીરાજ ચૌહાણ ]] ([[:en:Prithvi Raj Chauhan|Prithvi Raj Chauhan]])મુસ્લિમ આક્રમણને હટાવવા માટે ખાસા પ્રખ્યાત છે.[[શાહી|શાહી]] ([[:en:Shahi|Shahi]]) રાજવંશે પુર્વીય અફઘઆનિસ્તાન, ઉત્તર પાકિસ્તાન અને કાશ્મીર પર સાતમી સદીના મધ્ય થી લઈને 11મી સદીના પ્રારંભ સુધી રાજ કર્યુ હતું.બૃહદ ઉત્તર ભારતનો ખ્યાલ રાજા હર્ષના મૃત્યુ બાદ અંત આવ્યો હતો તો દક્ષિણમાં તેની શરૂઆત થઈ હતી. [[ચાલુક્ય|ચાલુક્ય]] ([[:en:Chalukya|Chalukya]]) સામ્રાજ્યે દક્ષિણ અને મધ્ય ભારત પર 550 થી 750 દરમિયાન [[બદામી|બદામી]] ([[:en:Badami|Badami]]) , [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] ([[:en:Karnataka|Karnataka]]) અને ફરીથી 970 થી 1190 દરમિયાન [[બાસાવકલ્યાણ|કલ્યાણી]] ([[:en:Basavakalyan|Kalyani]]), કર્ણાટકથી રાજ્ય ચલાવ્યું દક્ષિણમાં કાંચીના [[પલ્લવ|પલ્લવ]] ([[:en:Pallavas|Pallavas]]) તેમના સમકાલિન હતા. ચાલુક્ય સામ્રાજ્યની પડતીની સાથે જ તેમના ખંડિયા રાજ્યો જેવા કે [[હલેબીડ|હેલેબિડ]] ([[:en:Halebid|Halebid]])ના [[હોયસાલાસ|હોયસાલાસ]] ([[:en:Hoysalas|Hoysalas]]), વારંગલના [[કાકટીયા|કાકટીયા]] ([[:en:Kakatiya|Kakatiya]]), દેવગીરીના [[દેવગીરીના સેઉના યાદવ|સેઉના યાદવ]] ([[:en:Seuna Yadavas of Devagiri|Seuna Yadavas of Devagiri]]), અને દક્ષિણના [[કાલાચુરી|કાલાચુરી]] ([[:en:Kalachuri|Kalachuri]])ઓ સામ્રાજ્યના ટુકડા 12મી સદીની મધ્ય દરમિયાન કરી દીધા હતા.બાદમાં મધ્ય યુગ દરમિયાન, ઉત્તર [[તામિલનાડું|તામિલનાડુ]] ([[:en:Tamil Nadu|Tamil Nadu]])માં [[ચોલા વંશ|ચોલા]] ([[:en:Chola dynasty|Chola]]) સામ્રાજ્ય અને [[કેરળ|કેરળ]] ([[:en:Kerala|Kerala]])માં [[ચેરા વંશ|ચેરા]] ([[:en:Chera dynasty|Chera]]) સામ્રાજ્યનો ઉદભવ થયો હતો. 1343 સુધીમાં આ બધા રજવાડાઓનો [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય |વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Vijayanagar empire|Vijayanagar empire]])નાએ અંત આણ્યો હતો. દક્ષિણના આ સામ્રાજ્યોઓએ તેઓનો પ્રભાવ [[ઈન્ડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]] ([[:en:Indonesia|Indonesia]]) સુધી પાથર્યો હતો અને દક્ષિણ પુર્વ એશિયાના ઘણા મોટા ભાગ પર કબ્જો જમાવ્યો હતો. [[દક્ષિણ ભારત|દક્ષિણ ભારત]] ([[:en:South India|South India]])ના બંદરો [[હિંદ મહાસાગર|હિંદ મહાસાગર]] ([[:en:Indian Ocean|Indian Ocean]]) દ્વારા[[રોમન સામ્રાજ્ય | રોમ સામ્રાજ્યો]] ([[:en:Roman Empire|Roman Empire]]) સાથે મરીમસાલાનો રોમનો સાથે વેપાર કરતા હતા. આ ઉપરાંત પશ્ચિમ અને દક્ષિણ પુર્વ એશિયા અને પુર્વ એશિયા<ref>મિલર.જે. ઈન્સ. (1969)ધ સ્પાઈસ ટ્રેડ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયરઃ 29 બી. સી. ટું એ. ડી. 641.ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસસેન્ડપાઈપર બુક માટે વિશેષ આવૃતિ1998આઈએસબીએન 0-19-814264-1. </ref> સુધી વેપાર થતો હતો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm ભારતના પ્રાચીન શહેર માટે શોધ][[બીસીસી ન્યુઝ|બીબીસી ન્યુઝ]] ([[:en:BBC News|BBC News]])[[જુન 22]] ([[:en:June 22|June 22]]), [[2007]] ([[:en:2007|2007]])ના રોજ ફરીથી મેળવવામાં આવ્યું. </ref> 14મી સદીના પ્રારંભ સુધી અખબારોમાં સાહિત્ય અને સ્થાપત્યનો સારો એવો વિકાસ થયો હતો.આ ગાળઆ દરમિયાન દિલ્હીના સુલતાને દક્ષિણ પર આક્રમણ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. હિન્દુ રાજ્ય એવા વિજયનગર વંશ અને મુસ્લિમ શાસકો( [[બાહમાની|બાહમાની]] ([[:en:Bahmani|Bahmani]]) રજવાડું) વચ્ચે સંધર્ષ થયો હતો. આ સંધર્ષને કારણે બન્નેની સંસ્કૃતિઓ વિદેશી સંસ્કૃતિની લાંબી અસર પડી હતી.ઉત્તર ભારતમાં સ્થિર તેમજ દિલ્હીથી સત્તા ચલાવતા દિલ્હીના સુલતાનો દ્વારા વારંવાર આક્રમણને કારણે [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય |વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Vijaynagar Empire|Vijaynagar Empire]])ની પડતી શરૂ થઈ હતી. ==મુસ્લિમ સુલાતન== [[Image:GolGumbaz2.jpg|thumb|right|250px|[[બિજાપુર, કર્ણાટક|બીજાપુર]] ([[:en:Bijapur, Karnataka|Bijapur]])માં આવેલો [[ગોળ ગુંબજ|ગોળ ગુંબજ]] ([[:en:Gol Gumbaz|Gol Gumbaz]]) અર્વાચીન સમયમાં બેન્ઝેન્ટાઈનના [[હાગીયા સોફિયા|હોગીયા સોફિયા]] ([[:en:Hagia Sophia|Hagia Sophia]])ના ડોમ બાદ વિશ્વમાં બીજા નંબરનો ડોમ છે. ]][[પર્શિયાના મુસ્લિમ શાસકો |આરબોના આક્રમણ]] ([[:en:Islamic conquest of Persia|Arab invasion]]) બાદ ભારતનું પ્રાચીન પશ્ચિમી પડોશી [[ઈરાન|પર્શિયા]] ([[:en:Iran|Persia]]) ભારત પર આક્રમણ કરવા માટે સૈન્ય તૈયાર કરી રહ્યું હતું.પર્શિયામાં ત્યારે ખુબ જ વિકસિત સંસ્કૃતિ હતી જ્યા વિશ્વની પહેલી હિરાની ખાણ હતી તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પણ થતો હતો. ઉત્તર ભારતના રજવાડાઓ દ્વારા થોડો પ્રતિકાર થયા બાદ ઈસ્લામી શાસન([[સલ્તનત|સલ્તનત]] ([[:en:Sultanates|Sultanates]]))ની સ્થાપના થઈ હતી જે ઉત્તર ઉપખંડમાં કેટલીક સદીઓ સુધી ચાલ્યું હતું. પણ, તુર્કોના [[આક્રમણ|આક્રમણ]] ([[:en:invasions|invasions]]) પહેલા મુસ્લિમની વેપારી પ્રજા દક્ષિણ ભારતમાં વિકાસ પામી હતી. ખાસ કરીને કેરળમાં જ્યા તેઓ અરેબિયન પેનીસુએલામાંથી હિંદ મહાસાગર દ્વારા નાના જુથોમાં આવીને વસ્યા હતા.જો કે, [[અબ્રાહમ|અબ્રાહમ]] ([[:en:Abraham|Abraham]]) [[મધ્ય પુર્વ|મધ્યપુર્વો]] ([[:en:Middle East|Middle East]])ના ધર્મનો વિકાસ થયો દક્ષિણ ભારતમાં ત્યારે [[ધર્મ|ધાર્મિક ]] ([[:en:dharma|dharmic]])હિન્દુ સંસ્કૃતિ અસતિત્વ ધરાવતી હતી જેમાં કેટલીક વાર સુધારા માટે ચળવળ પણ ચાલતીબાદમાં, [[બાહમાની સલ્તનત|બાહમાની સલ્તનત]] ([[:en:Bahmani Sultanate|Bahmani Sultanate]]) અને [[ડેક્કન સલ્તનત|ડેક્કન સલ્તનત]] ([[:en:Deccan Sultanates|Deccan Sultanates]]) દક્ષિણમાં ફુલીફાલી હતી. ===દિલ્હી સલ્તનત=== [[Image:Qutub minar.JPG|thumb|200px|left|ઈંટો દ્વારા બનેલી[[મિનારત| મિનારત]] ([[:en:minaret|minaret]])માં વિશ્વમાં સૌથી ઉંચી [[કુતુબ મિનાર|કુતુબ મિનાર]] ([[:en:Qutub Minar|Qutub Minar]])નું બાંધકામ [[ગુલામ વંશ|ગુલામ વંશ]] ([[:en:Slave dynasty|Slave dynasty]])ના [[કુતુબુ-ઉદ-દીન ઐબક|કુતુબુ-ઉદ-દીન ઐબકે ]] ([[:en:Qutb-ud-din Aybak|Qutb-ud-din Aybak]])કરાવ્યું હતું. ]] {{main|Delhi Sultanate}} ઉત્તર ભારત પર 12 અને 13મી સદી દરમિયાન [[તુર્કવાસીઓ|તુર્કો ]] ([[:en:Turkic people|Turkic]])અને [[પસ્તુન|પસ્તુનો]] ([[:en:Pashtun|Pashtun]])એ આક્રમણ કરીને[[દિલ્હી સલ્તનત| દિલ્હીસલ્તનત]] ([[:en:Delhi Sultanate|Delhi Sultanate]]) સ્થાપી હતી. 13મી સદીની શરૂઆતમાં ત્યાં રાજપૂત રાજાઓનું રાજ હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |title=બતુતાઝ ટ્રાવેલઃ દિલ્હી, કેપિટલ ઓફ મુસ્લિમ ઇન્ડિયા |access-date=2021-12-25 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423014415/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Seven.html |url-status=dead }}</ref>બાદમાં[[ઉત્તર ભારત| ઉત્તર ભારત]] ([[:en:northern India|northern India]])ના મોટાભાગ પર કે જ્યા એક વખત ગુપ્ત વંશનું રાજ્ય હતું ત્યા સુધી [[ગુલામ વંશ|ગુલામ વંશે]] ([[:en:Slave dynasty|Slave dynasty]]) આધિપત્ય જમાવ્યું. જ્યારે [[ખીલજી વંશ|ખીલજી વંશે ]] ([[:en:Khilji dynasty|Khilji Empire]])[[મધ્ય ભારત|મધ્ય ભારત]] ([[:en:central India|central India]])નો મોટોભાગ જીતી લીધો હતો. પરંતુ ભારતીય ઉપખંડના મોટા હિસ્સાને તેઓ જીતવામાં અસફળ રહ્યા હતા. ભારતીય સંસ્કૃતિના પુર્નરૂથાન દરમિયાન સુલ્તનત ઈન્ડો મુસ્લિમ સંસ્કૃતિના મિશ્રણે ભારતના સ્થાપત્યમાં, સંગીતમાં, સાહીત્ય, ધર્મ અને કપડામાં મોટી અસર છોડી હતી. અનુમાન લગાવવામાં આવે છે કે [[ઉર્દુ|ઉર્દું]] ([[:en:Urdu|Urdu]])(વિવિધ તુર્કિશ ભાષામાં ઉર્દુનો અર્થ "રખડું જમાતનું ટોળું" અને "ટોળાનો પડાવ" થાય છે.)નો જન્મ આ દિલ્હી સલ્તનતના સમયમાં થયો હોય શકે છે.કારણ કે મુસ્લિમ શાસકોના શાસન દરમિયાન સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, પર્શિયન, તુર્કી, એરેબિક બોલી બોલતા લોકો દિલ્હીમાં વસતા હતા.દિલ્હી સલ્તનતએ એકમાત્ર ઈન્ડો ઈસ્લામિક સામ્રાજ્ય છે જેંમા મહિલાઓ શાસક તરીકે બિરાજી હતી. [[રઝીયા સુલ્તાન|રઝીયા સુલતાને]] ([[:en:Razia Sultan|Razia Sultan]])(1236-1240) દિલ્હી પર શાસન ચલાવ્યું હતું. [[તુર્કો-મોંગલ|તુર્ક મોંગલ]] ([[:en:Turco-Mongol|Turco-Mongol]]) રાજા [[તિમુર|તૈમુર]] ([[:en:Timur|Timur]])એ1398માં [[દિલ્હી |દિલ્હી]] ([[:en:Delhi|Delhi]])થી ઉત્તર ભારત પર શાસન ચલાવતા [[તઘલક|તઘલક ]] ([[:en:Tughlaq|Tughlaq]])વશના[[સુલતાન| સુલતાન]] ([[:en:Sultan|Sultan]]) નાસિર-ઉદ-દિન મહોમંદ પર આક્રમણ કર્યુ હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |title=તૈમુર-ભારત પર ચડાઈ |access-date=2009-07-06 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012090047/http://gardenvisit.com/travel/clavijo/timurconquestofindia.htm |url-status=dead }}</ref> [[17 ડિસેમ્બર|17 ડિસેમ્બર ]] ([[:en:December 17|December 17]]) [[1398|1398]] ([[:en:1398|1398]])ના રોજ સુલતાનની હાર થઈ હતી. તૈમુરે દિલ્હીમાં પ્રવેશ કર્યો અને ભારે કત્લેઆમ આદરીને ચાલ્યો ગયો. ==મુઘલ યુગ== [[Image:Mughal1700.png|thumb|17મી સદી સુધી [[મોગલ સામ્રાજ્ય |મુઘલ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Mughal Empire|Mughal Empire]])એ દિલ્હી પર શાસન કર્યું હતું. ]] [[Image:Taj_Mahal_(south_view,_2006).jpg|thumb|મુઘલો દ્વારા [[તાજ મહેલ|તાજ મહેલ]] ([[:en:Taj Mahal|Taj Mahal]])નું નિર્માણ કરાયું. ]] {{main|મુઘલ યુગ|મુઘલ સામ્રાજ્ય}} {{seealso|બાબર|હુમાયૂં|અકબર|જહાંગીર|શાહજહાં|ઔરંગઝેબ}} 1526માં, [[તૈમુર વંશ|તાર્તર]] [[તૈમુર|તૈમુર]] અને [[ચંગીઝ ખાનનો વંશ|ચંગીઝખાન]]ના વશં જ એવા [[બાબર|બાબરે]] [[ખૈબરઘાટ|ખૈબરઘાટ]]ના રસ્તે આવીને [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ની સ્થાપના કરી જેને 200 વર્ષ સુધી ભારત પર રાજ કર્યું. <ref>{{Cite web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |title=1600 સુધી ઈસ્લામિક વિશ્વ, મહાન ઈસ્લામિક સામ્રાજ્યનો ઉદભવ( ધ મોગલ એમ્પાયર) |access-date=2009-07-06 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927170951/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/mughals/ |url-status=dead }}</ref>1600 સુધીમાં મુઘલ વંશ ભારતીય ઉપખંડના મોટાભાગ પર શાસન કર્યું. પરંતુ 1707 બાદ તેના પતનની શરૂઆત થઈ હતી ''1857ના વિપ્લવ ''બાદ તેનો સંપુર્ણપણે અંત આવ્યો. આ વિપ્લવને અંગ્રેજ ઇતિહાસકારો [[1857નો ભારતીય વિપ્લવ|1857નો બળવો]] પણ કહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ઉપખંડમાં વસતી હિન્દુ વસ્તીમાં ઘણું સામાજીક પરિવર્તન આવ્યું હતું. કારણ કે તેઓના શાસકો મુઘલ ધર્મે મુસ્લિમ હતા. ઘણા મુઘલ બાદશાહો સહિષ્ણુ,હતા તો કેટલાક હિન્દુ સંસ્કૃતિને યોગ્ય પ્રોત્સાહન પણ આપતા. જો કે આ સમય દરમિયાન હિન્દુઓના કેટલાક ઐતિહાસિક મંદીરોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો તો બિન મુસ્લિમ લોકો પર ભારે કર લાદવામાં આવ્યો હતો. મુઘલ સામ્રાજ્ય જ્યારે પુર્ણ કલાએ વિકસ્યું હતું ત્યારે તેનો વિસ્તાર [[મોર્ય સામ્રાજય|મૌર્ય સામ્રાજ્ય]] જેટલો હતો. આ ગાળા દરમિયાન ઘણા નાના નાના રાજવાડાઓ વિકસ્યા હતા અને સત્તા વધારવાનો પ્રયાસ કરતા હતા જેને કારણે મુઘલ સામ્રાજ્યની પડતી શરૂ થઈ. જો કે, ભારત પર સૌથી વધુ સમય સુધી મુઘલોએ રાજ કર્યું હતું તે હકીકત છે. 1739માં, [[નાદેર શાહ|નાદેરશાહે]] [[કર્નાલનું યુદ્ધ|કર્નાલના રણસંગ્રામ]] ([[:en:Battle of Karnal|Battle of Karnal]])માં મુઘલ સૈન્યને હાર આપી હતી. વિજય બાદ નાદિરશાહે દિલ્હી પર આતંક વરસાવ્યો હતો અને મોટાપાયે લુંટફાટ કરી હતી. ઘણા ખજાનાની સાથે તે [[મયુરાસન|મયુરાસન]] ([[:en:Peacock Throne|Peacock Throne]]) પણ લઈ ગયો હતો. <ref>[http://www.avalanchepress.com/Soldier_Shah.php રાજમાં ઈરાન]</ref> મુઘલ કાળ દરમિયાન મુઘલ સામ્રાજ્યની શક્તિને કારણે તે તેના ખંડિયા રાજાઓ પર કાબુ મેળવતા હતા, પરંતુ કેટલાક રાજ્યો સતત વિકસિત થઈ રહ્યા હતા જેવા કે [[મરાઠા સામ્રાજ્ય|મરાઠા સંઘ]] જેઓએ સતત નબળા અને લોકવિરોધી બની રહેલા મુઘલ સામ્રાજ્ય સામે લડત આરંભી હતી.પોતાના સામ્રાજ્યને ટકાવી રાખવા ઘણી વખત મુઘલ સામ્રાજ્ય ક્રુર પધ્ધતિઓ અપનાવતું હતું. જો કે તેઓએ પહેલા ભારતીય સંસ્કુતિ સાથે ઐક્ય સાધ્યું હતું જેના કારણે તેઓ ભારતમાં સફળ થયા હતા. તેઓ પહેલા દિલ્હી પર ટુંકુ શાસન કરનાર સુલ્તાનો આમ કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા હતા. આ બાબતે [[અકબર|અકબર ધ ગ્રેટ]] ([[:en:Akbar|Akbar the Great]]) આ બાબતે સૌથી સફળ રાજા હતો. અકબરે જૈન ધર્મના પવિત્ર દિવસ દરમિયાન પશુઓની હત્યા "અમારી" કરવા સામે પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો હતો. તેમજ તેણે બિનમુસલમાનો પર લાગેલો ''જજિયા વેરો'' નાબુદ કર્યો હતો. ભારતમાં વધુ સ્થિર થઈ શકે તે માટે મુઘલ બાદશાહોએ ભારતમાં રહીને ભારતના શાહી ઘરાનાની મહિલાઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, આ ઉપરાંત તેઓએ એક અલગ પ્રકારનું [[ઈન્ડો-સરાસેનિક|ઈન્ડો-સરાસેનિક]] ([[:en:Indo-Saracenic|Indo-Saracenic]]) સ્થાપત્યનું નિર્માણ કર્યું હતું. પરંતુ ઓરંગઝેબ તેના પુર્વગામી બાદશાહો કરતા અલગ હતો. તેણે જુના બાદશાહો દ્વારા શરૂ કરેલી ઘણી પરંપરાઓ તોડી દીધી અથવા બંધ કરી દીધી હતી. [[ઔરંગઝેબ|ઓરંગઝેબે]] ([[:en:Aurangzeb|Aurangzeb]]) તેના પહેલાના બાદશાહો દ્વારા અપનાયેલી નીતિઓને બદલીને મુસ્લિમ તરફી અને હિન્દુ વસ્તીને અન્યાય કરતી નીતિઓ અપનાવી દીધી હતી. ==મુઘલો પછીના પ્રાદેશિક રજવાડા== [[Image:Marathas.GIF|thumb|250px|[[1760|1760]] ([[:en:1760|1760]])માં[[મરાઠા સામ્રાજ્ય | મરાઠા સામ્રાજ્ય ]] ([[:en:Maratha Empire|Maratha Empire]]).[[ભારત|ભારત]] ([[:en:India|India]])નું છેલ્લું [[હિન્દુ|હિન્દુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) સામ્રાજ્ય. ]] [[Image:Golden Temple India.jpg|thumb|left|250px|[[હરમિંદર સાહિબ|હરમિંદર સાહિબ ]] ([[:en:Harmandir Sahib|Harmandir Sahib]])અથવા''''' ધ ગોલ્ડન ટેમ્પલ.''''']] મુઘલ કાળ બાદ મરાઠાઓની સાથે સાથે અન્ય નાના રાજવાડાઓ પણ વિકાસ પામ્યા(આ રાજ્યો મુઘલોના ખંડિયા રાજ્યો હતો.) આ સમય દરમિયાન યુરોપીયન દેશોએ પણ ભારતમાં રસ લેવાનું શરૂ કર્યું હતું.(જુઓ કોલો [[શિવાજી|શિવાજી ]]<nowiki/>દ્વારા મરાઠા સામ્રાજ્યની રચના અને વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. 18મી સદી સુધી નાના મરાઠા રજવાડાને [[પેશ્વા|પેશ્વાઓ]] ([[:en:Peshwa|Peshwa]])ના શાસન નીચે [[મરાઠા સામ્રાજ્ય |મરાઠા સામ્રાજ્ય]]<nowiki/>માં ફેરવી દીધું. 1760, સુધી મરાઠા સામ્રાજ્ય ભારતીય ઉપખંડમાં સારૂં એવું ફેલાઈ ચુક્યું હતું. [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાન]] સરદાર [[અહમદ શાહ અબ્દાલી|અહમદશાહ અબ્દાલી]] ([[:en:Ahmad Shah Abdali|Ahmad Shah Abdali]])એ મરાઠાઓને [[પાણીપતનો ત્રીજા રણસંગ્રામ|પાણીપતના ત્રીજા સંગ્રામ]] ([[:en:Third Battle of Panipat|Third Battle of Panipat]])માં હરાવીને મરાઠાઓની આગેકુચને રોકી દીધી હતી. [[ત્રીજું એગ્લો-મરાઠા યુદ્ધ |ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધ]] ([[:en:Third Anglo-Maratha War|Third Anglo-Maratha War]])માં [[બ્રિટન|બ્રિટિશરો]] ([[:en:United Kingdom|British]])એ છેલ્લા પેશ્વા બાજી રાવ બીજાને હરાવ્યો હતો. 1400માં દક્ષિણ ભારતમાં આવેલા મૈસુર રજવાડાની સ્થાપના [[વોડેયાર|વોડેયાર]] ([[:en:Wodeyar|Wodeyar]]) વંશે કરી હતી. વોડેયાર સામ્રાજ્યને[[હૈદર અલી| હૈદર અલી]] ([[:en:Hyder Ali|Hyder Ali]]) અને તેના પુત્ર [[ટીપુ સુલતાન|ટીપુ સુલતાન]] ([[:en:Tippu Sultan|Tippu Sultan]]) દ્વારા હરાવ્યું. તેઓના શાસન દરમિયાન મૈસુરને[[એંગ્લો-મૈસુર યુદ્ધ | શ્રેણીબંધ્ધ યુદ્ધ]] ([[:en:Anglo-Mysore Wars|series of wars]]) ખેલવા પડ્યા હતા ઘણા મરાઠાઓ સામે તો ઘણા અંગ્રેજો સામે. અંગ્રેજો સામેના યુદ્ધમાં [[ફ્રાસ|ફેન્ચો]] ([[:en:France|French]]) દ્વારા કેટલીક સહાય પણ કરવામાં આવી હતી. [[ગોલકોંડા|ગોલકોન્ડા]] ([[:en:Golconda|Golconda]])ની [[કુતુબશાહી વંશ|કુતુબશાહી વંશ]] ([[:en:Qutb Shahi dynasty|Qutb Shahi dynasty]]) દ્વારા હૈદરાબાદની સ્થાપના 1591માં થઈ હતી. મુઘલોના ટુંકા શાસન દરમિયાન [[આસિફ જહા|આસિફ જહા]] ([[:en:Asif Jah|Asif Jah]]) નામના એક મુઘલ અધિકારીએ હૈદરાબાદ 1724માં કબ્જો જમાવ્યો અને પોતાને હૈદરાબાદનો નિઝામ-અલ- મુલ્ક ઘોષિત ર્યો તેઓ બાદ 1724 થી 1948 સુધી હૈદરાબાદ પર [[નિઝામ|નિઝામ ]] ([[:en:Nizam|Nizam]])નામના રાજાઓએ રાજ કર્યું. મૈસુર અને હૈદરાબાદ અંગ્રેજોના સમય દરમિયાન ઘણા સમુદ્ધ રાજ્યો બન્યા હતા. પંજાબ રાજ્ય પર[[શીખ| શીખ]] ([[:en:Sikh|Sikh]]) ધર્મના લોકોએ રાજ કર્યુ હતું. હાલમાં તે પંજાબ રાજ્ય તરીકે ઓળખાય છે. અંગ્રેજો દ્વારા ભારતીય ઉપખંડમાં છેલ્લે પંજાબ પર કબ્જો જમાવવામાં આવ્યો હતો. [[શીખ સામ્રાજ્ય |શીખ સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Sikh Empire|Sikh Empire]]) માટે [[એંગ્લો-શીખ યુદ્ધ|એંગ્લો-શીખ યુદ્ધ ]] ([[:en:Anglo-Sikh wars|Anglo-Sikh wars]])પડતી સમાન હતું. 18મી સદીની આસપાસ હાલનું નેપાળ ગોરખા શાસકો દ્વારા સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. અને શાહ અને રાણા રાજવંશે તેની અલગ ઓળખ જાળવી રાખી હતી. == અંગ્રેજ ઇતીહાસકાર સામે આક્ષેપ == {{નિષ્પક્ષતા}} ભારતનો ઇતીહાસ લખવાનો મોટો શ્રેય સર વીલીયમ જોન્સ, એલેક્ષજેંડર કુનીઘમ(Alexander Cunningham) અને બીજા અંગ્રેજ અધીકારીને જાય છે, તેમની ઉપર ભારતીય ઇતીહાસની ઘટનાને ખોટો સમય આપવાનો અને ઇતીહાસને નુક્શાન કરવાનો આક્ષેપ છે. તેમાના આપેલા સમય વધારે આધુનીક છે. નારાયણ સાસ્ત્રી<ref>The age of Sankara by T. S Narayana Sastry.{{ASIN|B0006D2Q5I}}</ref>, એન.જગન્નનાથરાવ<ref name=":3">The age of the Mahabharata war by N Jagannadha Rao {{ASIN|B00089B6N8}}</ref>, એમ. ક્રીષ્નામચાર્યાર<ref>History of Classical Sanskrit Literature by M. Krishnamachariar ISBN 9788120802841</ref>, કોટા વેનકટચલમ<ref>The plot in Indian chronology by Kota Venkatachalam. {{ASIN| B0007JSXGC}}</ref>, પંડીત ભગવાદત્તા, ડી.એસ. ત્રીવેદી <ref>{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=91tmAAAAMAAJ&q=D+S+trivedi+chandragupta&dq=D+S+trivedi+chandragupta&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjF3cmmy4DWAhUINI8KHcNEAVQQ6AEIMDAC%7C|title=A Survey of numismatic research|year=૧૯૭૮-૧૯૮૪|volume=2-3|page=761}}</ref>એ વીરોધ કર્યો છે.તેમને પ્રમાણે નવો સમય  અને ઘટના ક્રમ નીચે મુજબ આપવામા આવે છે. {| class="wikitable" |+ભારતીય ઇતીહાસનો સમય અને ઘટના ! !ઘટના !સમય |- |1 |ભીષ્મ પીતામહનો જ્ન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 3396<ref>Age of Buddha, Milinda & Amtiyoka and Yugapurana by Kota Venkatachelam, p.200</ref> |- |2 |વેદ વ્યાસનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 3374<ref>Creators of Mathematical and Computational Sciences By Ravi Agarwal, Syamal Sen, p.38 {{ASIN| B0157QYIPO}}</ref><ref>Age of Buddha, Milinda & Amtiyoka and Yugapurana by Kota Venkatachelam, p.200</ref><ref>The Origin and History of Mathematics by V. Lakshmikantham, S. Leela, J. Vasundhara Devi.p.37{{ISBN| 978-1904868477}}</ref> |- |3 |વૈશ્મપયાન ઋષીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 3300<ref>Age of Buddha, Milinda & Amtiyoka and Yugapurana by Kota Venkatachelam, p.200</ref> |- |4 |યાજ્ઞવાલક્ય ઋષીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 3280 |- |5 |કાન્વા ઋષીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 3250 |- |6 |બોધયાના ઋષીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 3200<ref>Creators of Mathematical and Computational Sciences By Ravi Agarwal, Syamal Sen, p.40 {{ASIN| B0157QYIPO}}</ref><ref>Age of Buddha, Milinda & Amtiyoka and Yugapurana by Kota Venkatachelam, p.200</ref><ref>The Origin and History of Mathematics by V. Lakshmikantham, S. Leela, J. Vasundhara Devi.p.37{{ISBN| 978-1904868477}}</ref> |- |7 |સપ્તઋષી મંડળનો મઘા નક્ષત્રમાં પ્રવેશ |ઇ. સ. પુર્વ 3176 |- |8 |શક્રપ્રસ્થમાં (હસ્તીનાપુરનો અડધોભાગ) યુદ્ધીષ્ઠીરનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3176 |- |9 |ચોપાટની રમતમાં યુદ્ધીષ્ઠીરનુ હારી જવુ |ઇ. સ. પુર્વ 3151 |- |10 |ભીમશેન દ્વારા કીચકનો વધ |ઇ. સ. પુર્વ 3139 |- |11 |માહાભારત યુદ્ધનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 3138<ref>Astronomical dating of the Mahabharata war by Ekkirala Vedavyas, p.12</ref><ref>Notable Horoscopes By B. V. Raman, p.6</ref><ref>Age of Bhārata War edited by Giriwar Charan Agarwala, p105</ref> |- |12 |હસ્તીનાપુરની ગાદી ઉપર યુદ્ધીષ્ઠીરનો રાજ્યઅભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3138 |- |13 |યુદ્ધીષ્ઠીર સવંતનો આરંભ |ઇ. સ. પુર્વ 3138 |- |14 |રાજા પરીક્ષીતનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 3138 |- |15 |અયોધ્યાની ગાદી ઉપર ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા બ્રીહતક્ષણનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3138 |- |16 |મગધની ગાદી ઉપર રાજા સોમધનો રાજ્યઅભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3138 |- |17 |નેપાલની ગાદી ઉપર રાજા ગલીનો રાજ્યઅભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3138<ref>Glimpses of Bhāratiya history by Rajendra Singh Kushwaha, p.36</ref> |- |18 |કાશમીરની ગાદી ઉપર ગોનંદા-2નો રાજ્યઅભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3139 અને 6 મહીના |- |19 |શ્રી કૃષ્ણનુ પૃથ્વી છોડી જાવુ |ઇ. સ. પુર્વ 3102<ref>Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of many names, By Lavanya Vemsani Ph.D. p.8</ref><ref>The Agni and the Ecstasy By Steven J. Rosen, p.151</ref> |- |20 |કળીયુગનો આરંભ |ઇ. સ. પુર્વ 3102<ref>The Agni and the Ecstasy By Steven J. Rosen, p.151</ref> |- |21 |દ્વારકાનગરી દરીયામાં ડુબી |ઇ. સ. પુર્વ 3102 |- |22 |યદુવંશનો નાશ |ઇ. સ. પુર્વ 3102 |- |23 |રાજા પરીક્ષીતનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3101 |- |24 |પાંચ પાડવનુ હીમલય તરફ પ્રયાણ અને યુદ્ધીષ્ઠીરનો સ્વર્ગઆરોહણ |ઇ. સ. પુર્વ 3076 |- |25 |સપ્ત ઋષી સવંતનો આરંભ |ઇ. સ. પુર્વ 3076 |- |26 |રાજ પરીક્ષીતનુ મૃત્યુ |ઇ. સ. પુર્વ 3041<ref>Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1, p.13</ref> |- |27 |રાજા જનમેજય(પરીક્ષીતના પુત્ર)નો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 3041<ref>Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1, p.13</ref> |- |28 |ભગવાન બુદ્ધનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 1887<ref>From Bharata to India: Volume 1: Chrysee the Golden By M. K. Agarwal,p.136</ref><ref>Comparative Health Systems: Global Perspectives By Professor and Medical Social Scientist School of Health Sciences Central Michigan University Michigan Visiting Professor St George's University Grenada West Indies James A Johnson, p.239</ref><ref>Historic Dates by Velandai Gopalayyar Ramachandran, N. Mahalingam, p.42</ref> |- |29 |ભગવાન બુદ્ધનુ નીર્વાણ |ઇ. સ. પુર્વ 1880<ref>From Bharata to India: Volume 1: Chrysee the Golden By M. K. Agarwal,p.136</ref><ref>Comparative Health Systems: Global Perspectives By Professor and Medical Social Scientist School of Health Sciences Central Michigan University Michigan Visiting Professor St George's University Grenada West Indies James A Johnson, p.239</ref><ref>Historic Dates by Velandai Gopalayyar Ramachandran, N. Mahalingam, p.42</ref> |- |30 |મગધની ગાદી ઉપર મહાપદ્મ નંદાનો રાજ્યઅભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 1634<ref>History of Tamilakam. Darkness at horizon by T. V. Kuppuswamy (Prof.), Shripad Dattatraya Kulkarni, Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samshodhana Mandira (Bombay, India), p.5</ref><ref>Chronology of Ancient Hindu History, Volume 1, p.68</ref> |- |31 |મગધની ગાદી ઉપર ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 1534<ref>Beginnings of Life, Culture, and History by Shripad D. Kulkarni, p.318</ref><ref>Journal of the Andhra Historical Society, Volumes 21-24, p.18</ref> |- |32 |અશોક રાજાનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 1472 |- |33 |અશોક સીલાલેખમાં લખેલ યવન રાજા અમતીયોકનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 1472-3 |- |34 |વ્યાકરણ સાસ્ત્રી પાનિનીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 1400 |- |35 |મૌર્ય સામ્રાજ્યના શલીસુક રાજાના રાજ્યનો અંત |ઇ. સ. પુર્વ 1320 |- |36 |નાગર્જુનનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 1294 |- |37 |પુષ્યમીત્ર શુંગાનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 1218 |- |38 |પતંજલી ઋષીનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 1218 |- |39 |મહાવીર સ્વામીનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 599 |- |40 |કુમારીલા ભટ્ટનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 557<ref>Essentials of Spiritualism: Propounds Broadly Viswa Dharma, p.5</ref> |- |41 |મહાવીર સ્વામીનો નીર્વાણ |ઇ. સ. પુર્વ 528 |- |42 |આદી શંકરાચાર્યનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 509<ref>Kanchipuram: Land of Legends, Saints and Temples By P.V.L. Narasimha Rao, p.32</ref> |- |43 |આદી શંકરાચાર્યનો ઉપનયન શંસ્કાર |ઇ. સ. પુર્વ 504 |- |44 |આદી શંકરાચાર્યના પીતા શીવગુરૂનુ મૃત્યુ |ઇ. સ. પુર્વ 501 |- |45 |આદી શંકરાચાર્યનો સન્યાસ |ઇ. સ. પુર્વ 499 |- |46 |આદી શંકરાચાર્યના માતા આર્યઅંબાનુ મૃત્યુ |ઇ. સ. પુર્વ 493 |- |47 |આદી શંકરાચાર્યના ગુરૂ ગોવીંદ ભગવદપદનો નીર્વાણ |ઇ. સ. પુર્વ 493 |- |48 |આદી શંકરાચાર્ય અને કુમારીલા ભટ્ટની મુલાકાત |ઇ. સ. પુર્વ 493 |- |49 |કુમારીલા ભટ્ટનુ મૃત્યુ |ઇ. સ. પુર્વ 493 <ref>Age of Buddha, Milinda & Amtiyoka and Yugapurana by Kota Venkatachelam, p.22</ref> |- |50 |મદનમીશ્રાનો સન્યાસ |ઇ. સ. પુર્વ 491 |- |51 |દ્વારકા પીઠની સ્થાપના |ઇ. સ. પુર્વ 491 |- |52 |આદી શંકરાચાર્યનુ નેપાલમાં ભ્રમણ |ઇ. સ. પુર્વ 488 |- |53 |હીમાલયમાં જ્યોથીર મઠની સ્થાપના |ઇ. સ. પુર્વ 486 |- |54 |ગોવર્ધન મઠ(પુરી) ની સ્થાપના |ઇ. સ. પુર્વ 485 |- |55 |સારદા મઠ (શ્રીંગેરી) ની સ્થાપના |ઇ. સ. પુર્વ 484 |- |56 |કામકોટી મઠની સ્થાપના |ઇ. સ. પુર્વ 482 |- |57 |આદી શંકરાચાર્યનો નીર્વાણ |ઇ. સ. પુર્વ 477 |- |58 |ગુપ્ત રાજવંશના ચંદ્રગુપ્તનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. પુર્વ 327 |- |59 |ગુપ્ત કાળનો આરંભ |ઇ. સ. પુર્વ 327 |- |60 |સીકંદરનો ભરત ઉપર હુમલો |ઇ. સ. પુર્વ 326 |- |61 |ઉજૈનના રાજા વીક્રમઆદીત્યનો જન્મ |ઇ. સ. પુર્વ 101<ref>Chronology of north Indian kings by Rai Gyan Narain Prasad, p.15</ref> |- |62 |વીક્રમ સવંતનો આરંભ |ઇ. સ. પુર્વ 57 |- |63 |કાલીદાસ, વરાહમીહીર વગેરે નવ રત્નનો સમય |ઇ. સ. પુર્વ 57 |- |64 |શાલીવાહાન સવંતનો આરંભ |ઇ. સ. 78 |- |65 |ભટ્ટોટપાલનો સમય |ઇ. સ. 338 |- |66 |ભાસ્કરાચાર્ય |ઇ. સ. 486 |- |67 |રાજા ભોજનો રાજ્ય અભીષેક |ઇ. સ. 638 |- |68 |રામાનુજઆચાર્ય |ઇ. સ. 1017 |- |69 |માધ્વાચાર્ય |ઇ. સ. 1119 |- |70 |રામાનુજાચાર્યનુ નીર્વાણ |ઇ. સ. 1137 |- |71 |પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને મોહમદ ઘોરીનુ યુદ્ધ |ઇ. સ.1193 |} ==વસાહતી કાળ== [[વાસ્કો દ ગામા|વોસ્કો ડી ગામા]] ([[:en:Vasco da Gama|Vasco da Gama]])એ 1498માં શોધેલો ભારત આવવાનો દરિયાઈ માર્ગે ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના વેપાર માટે માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. <ref>{{cite web| url = http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html| title = Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE| access-date = 2007-05-07| month = June| year = 1998| work = Internet Modern History Sourcebook| publisher = Paul Halsall| archive-date = 2011-08-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html| url-status = dead}}ફ્રોમઃ ઓલિવર જે. થેચર, ઈડી. ધ લાઈબ્રેરી ઓફ ઓરિજિનલ સોર્સ(મિલવાઉકેઃ યુનિવર્સિટી રીસર્ચ એક્સટેન્સન કું., 1907) વોલ પાંચઃ 9થી 16મી સદી. પી.પી26-40</ref>આ બાદ [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગીઝો]] ([[:en:Portugal|Portuguese]])એ [[ગોઆ|ગોવા]] ([[:en:Goa|Goa]]), [[દમણ જિલ્લો|દમણ]] ([[:en:Daman District, India|Daman]]), [[દીવ|દિવ]] ([[:en:Diu|Diu]]) અને [[મુંબઈ|મુંબઈ]] ([[:en:Bombay|Bombay]])માં પોતાના વેપાર કેન્દ્ર સ્થાપ્યા. તેઓ બાદ[[નેધરલેન્ડ | ડય ]] ([[:en:Netherland|Dutch]])અને [[બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય |અંગ્રેજો]] ([[:en:British Empire|British]]) આવ્યા હતા. તેઓએ અને [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચો]] ([[:en:France|French]])એ દેશના પશ્ચિમ કિનારે[[સુરત| સુરત]] ([[:en:Surat|Surat]])<ref>{{cite web| url = http://www.indianchild.com/history_of_india.htm| title = Indian History - Important events: History of India. An overview| access-date = 2007-05-07| work = History of India| publisher = Indianchild.com| archive-date = 2011-08-21| archive-url = https://www.webcitation.org/6174KPD1I?url=http://www.indianchild.com/history_of_india.htm| url-status = dead}}</ref>માં વેપાર કેન્દ્ર સ્થાપ્યા ભારતીય રાજ્યોમાં અંદરો અંદરની લડાઈએ યુરોપીયન વેપારીઓને ભારતમાં પગપેસારો કરવાની તક આપી જેથી તેઓ ભારતમાં પગપેસારો કરી શક્યા. દેશના દક્ષિણ અને પુર્વ ભારત પર કેટલાક હિસ્સાઓ પર આ યુરોપીયનોએ કબજો જમાવ્યો હતો. ત્યાર બાદ બધા જ યુરોપીયનો પોતાની સત્તા અંગ્રેજો સામે ગુમાવતા રહ્યા. ફ્રેન્ચો [[પૉંડિચેરી|પોન્ડિચેરી]] ([[:en:Pondicherry|Pondicherry]]) અને [[ચાંદેરનાગોર|ચાંદેરનાગરો]] ([[:en:Chandernagore|Chandernagore]]), ડચ લોકો [[ત્રાવણકોર|ત્રાવણકોર]] ([[:en:Travancore|Travancore]]) અને પોર્ટુગીઝો [[ગોઆ|ગોવા]] ([[:en:Goa|Goa]]) ,[[દમણ|દમણ]] ([[:en:Daman|Daman]]), [[દીવ|દિવ]] ([[:en:Diu|Diu]]),પર સત્તા ટકાવી શક્યા. ===બ્રિટિશ રાજ=== [[Image:British India.png|thumb|400px]] મુઘલ બાદશાહ જહાંગીર દ્વારા 1617માં[[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની (British East India Company)| બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]] ([[:en:British East India Company|British East India Company]])ને ભારતમાં વેપાર કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી. <ref>{{cite web|year=1998|title=The Great Moghul Jahangir: Letter to James I, King of England, 1617 A.D.|url=http://www.fordham.edu/halsall/india/1617englandindies.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818010509/http://www.fordham.edu/halsall/india/1617englandindies.html|archive-date=2014-08-18|access-date=2007-05-07|work=Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE|publisher=Internet Indian History Sourcebook, Paul Halsall|month=June}}ફ્રોમઃ [[જેમ્સ હાર્વે રોબિનસન ]] ([[:en:James Harvey Robinson|James Harvey Robinson]])ઈડી, રીડીંગ ઈન યુરોપીયન હિસ્ટ્રી, 2 વોલ.બોસ્ટનઃ ગિન એન્ડ કું. 1904-1906), વોલ ટુઃ ફ્રોમ ધ ઓપનિંગ ઓફ પ્રોટેસ્ટંટ રીવોલ્ટ ટું ધ પ્રેસ્ટન્ટ ડે. પીપી ((Boston: Ginn and Co., 1904-1906), Vol. II: From the opening of the Protestant Revolt to the Present Day, pp.)333-335</ref>''[[અધિકારની રૂએ|અધિકારની રૂએ]] ([[:en:de-jure|de-jure]])''માં બંગાળ પર રાજ કરતો મુઘલ બાદશાહ [[ફારૂખ શૈયાર|ફારૂખ શૈયારે]] ([[:en:Farrukh Siyar|Farrukh Siyar]]) ''દસ્તક'' અથવા [[બંગાળ|બંગાળ]] ([[:en:Bengal|Bengal]])માં 1717માં કર વગર વેપાર કરવાની પરવાગી આપી. <ref>{{cite web| url = http://www.calcuttaweb.com/history.shtml| title = KOLKATA (CALCUTTA) : HISTORY| access-date = 2007-05-07| publisher = Calcuttaweb.com| archive-date = 2007-05-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20070510193408/http://www.calcuttaweb.com/history.shtml| url-status = dead}}</ref>બંગાળ પ્રાંતનો ''[[વાસ્તવમાં|ખરેખર]] ([[:en:de facto|de facto]])'' રાજા એવો [[બંગાળના નવાબ|બંગાળનો નવાબ]] ([[:en:Nawab of Bengal|Nawab of Bengal]]) [[સિરાજ ઉદ્દ દૌલા|સિરાજ ઉદ દૌલા]] ([[:en:Siraj Ud Daulah|Siraj Ud Daulah]])એ અંગ્રેજોને આ પ્રકારની પરમીટ આપવાનો વિરોધ કર્યો. આ કારણે 1757માં [[પ્લાસીનો સંગ્રામ|પ્લાસીનું યુદ્ધ]] ([[:en:Battle of Plassey|Battle of Plassey]]) ખેલાયું જેમાં ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈન્યની આગેવાની [[રોબર્ટ ક્લાઈવ|રોબર્ટ ક્લાઈવે ]] ([[:en:Robert Clive|Robert Clive]])લીધી હતી અને નવાબના સૈન્યને હરાવ્યું હતું. આ દ્વારા ભારતમાં અંગ્રેજોએ પગપેસારો કર્યો. બાદમાં કંપનીએ ક્લાઈવને 1757માં બંગાળનો ગવર્નર બનાવ્યો. <ref>{{cite web | url = http://www.historyofwar.org/articles/people_cliveofindia.html| title = Robert Clive, Baron Clive, 'Clive of India', 1725-1774| access-date = 2007-05-07| last = Rickard| first = J.| date = [[1 November]] [[2000]]| work = Military History Encyclopedia on the Web| publisher = historyofwar.org }}</ref>[[બક્સરનું યુદ્ધ|બક્સના યુદ્ધ ]] ([[:en:Battle of Buxar|Battle of Buxar]])બાદ 1764માં કંપનીએ મુઘલ બાદશાહ [[શાહ આલમ બીજો|શાહ આલમ બીજા ]] ([[:en:Shah Alam II|Shah Alam II]])પાસેથી બંગાળમાં વહીવટીતંત્ર પર કાબુ મેળવી લીધો. આ અંગ્રેજોના શાસનની શરૂઆત હતી. ત્યાર બાદ અંગ્રેજોએ મોટાભાગના ભારત પર કબ્જો જમાવ્યો. અંગ્રેજોએ 200 વર્ષથી ચાલી આવતા મુઘલ વંશનો અને તેના શાસનનો અંત આણ્યો. <ref>{{cite web | url = http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHN%20PDF/Transformation%20from%20a%20Pre-Colonial%20-%20Om%20Prakash.pdf | title = The Transformation from a Pre-Colonial to a Colonial Order: The Case of India | access-date = 2007-05-07| last = Prakash| first = Om| format = PDF| work = Global Economic History Network | publisher = Economic History Department, [[London School of Economics]]| pages = 3–40}}</ref> બંગાળના વેપારની ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ઈજારાશાહી મેળવી લીધી હતી. [[કાયમી સમાધાન|કાયમી સમાધાન ]] ([[:en:Permanent Settlement|Permanent Settlement]])તરીકે કહેવાતી જમીનકર પદ્ધતિનો અમલ કરવામાં આવ્યો જેમાં જાગીર જેવું માળખું હતું. (જુઓ બંગાળમાં ''[[જમીનદાર|જમીનદાર]] ([[:en:Zamindar|Zamindar]])'')1859 સુધી ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ભારતીય ઉપખંડના મોટભાગ પર કબજો મેળવ્યો હતો. જેમાં હાલના પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશનો સમાવેશ થઈ જાય છે. આ નીતિને ઘણી વખત [[ભાગલા પાડો અને રાજ કરો|ભાગલા પાડો અને રાજ કરોની નીતિ]] ([[:en:Divide and Rule|Divide and Rule]]) તરીકે ઓળખાવાય છે. અંગ્રેજોએ દેશી રાજ્યોની એક બીજા પ્રત્યેનો દ્રેષ અને દુશ્મનાવટનો ઉપયોગ કરીને દેશ પર રાજ મેળવ્યું. [[બ્રિટિશ રાજ|બ્રિટિશ રાજ]] ([[:en:British Raj|British Raj]]) દરમિયાન [[ભારતમાં દુકાળ|ભારતમાં દુકાળ]] ([[:en:famine in India|famines in India]]) પડ્યા જે સરકારની નીતિઓને કારણે પડ્યાનું મનાય છે. કેટલાક દુકાળ તો ભયંકર હતા જેમાં [[1876-78નો મહાદુકાળ"છપ્પનીયો દુકાળ"|1876-78ના દુકાળમાં]] ([[:en:Great Famine of 1876–78|Great Famine of 1876–78]]) 60.1 લાખથી 11.30 કરોડ લોકો મૃત્યુ પામ્યા <ref name=mikedavis>ડેવિસ, મિકેવિક્ટોરિયન કાંડ1.વેરસો, 2000.આઈએસબીએન 1859847390 પેજ સાત</ref>જ્યારે [[ભારતનો દુકાળ 1899-1900|1899-1900ના ભારતીય દુકાળ]] ([[:en:Indian famine of 1899–1900|Indian famine of 1899–1900]])માં 1.25 લાખ થી 10 લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યા. <ref name=mikedavis>ડેવિસ, માઈકવિક્ટોરિયન કાંડ 1.વેરસો, 2000.આઈએસબીએન 1859847390 પેજ 173 (ISBN 1859847390 pg 173)</ref> બ્રિટિશ કંપનીના કુશાસન સામે પહેલો વિરોધ [[1857નો ભારતીય વિપ્લવ|1857ના વિપ્લવ]] ([[:en:Indian Rebellion of 1857|Indian Rebellion of 1857]]) તરીકે બહાર આવ્યો. ઘણી વખત વિપ્લવને ભારતીય બળવો કે સિપાઈઓનો બળવો અથવા સ્વતંત્રતાનું પહેલું યુદ્ધ ગણવામાં આવે છે. આ વિપ્લવને દાબીને એક વર્ષમાં ફરીથી બ્રિટિશ કંપનીએ પોતાનું શાસન મજબૂત બનાવી દીધુ હતું.આ બળવામાં આગેવાની લેનાર છેલ્લા મુઘલ બાદશાહ [[બહાદુરશાહ ઝફર|બહાદુરશાહ ઝફર]] ([[:en:Bahadur Shah Zafar|Bahadur Shah Zafar]])ને બર્મા ખાતે દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમના બાળકોના શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યા હતા જેથી મુઘલ કાળનો અંત આવ્યો હતો. વિપ્લવ બાદ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની પાસેથી વહીવટ[[બ્રિટિશ તાજ| બ્રિટિશ તાજ ]] ([[:en:British Crown|British Crown]])દ્વારા લઈ લેવામાં આવ્યો હતો. ત્યાર બાદ ભારતને બ્રિટિશ વસાહત બનાવીને તેનો વહિવટ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બાદ જમીનો વહીવટ બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતો હતો જ્યારે બાકી અન્ય શાસકો પણ રાજ કરતા હતા જેઓને [[વૈભવશાળી રાજ્યો|પ્રિન્સલી સ્ટેટ]] ([[:en:Princely states|Princely states]]) કહેવાતા હતા. ==ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ== {{seealso|મહાત્મા ગાંધી}} [[Image:Nehru Gandhi 1937 touchup.jpg|250px|thumb|1937માં [[મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધી]] ([[:en:Mahatma Gandhi|Mahatma Gandhi]]) અને [[જવાહરલાલ નેહરુ|જવાહરલાલ નેહરુ.]] ([[:en:Jawaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]])]] [[Image:Tagore3.jpg|thumb|left|[[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવિન્દ્રનાથ ટાગોર ]] ([[:en:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]])[[નોબલ વિજેતા|નોબલ પારિતોષિત જીતનાર]] ([[:en:Nobel laureate|Nobel laureate]]) પહેલા[[એશિયા|એશિયન ]] ([[:en:Asia|Asia]])હતા.જેઓએ [[જન ગણ મન|ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગાન]] ([[:en:Jana Gana Mana|India's national anthem]]) લખ્યું હતું. ]] ભારતના સ્વાતંત્ર્ય અને લોકશાહી તરફ પહેલા કદમ તરીકે [[વાઈસરોય|વાઈસરોય]]<nowiki/>ને સલાહ આપવા માટે સલાહાકાર મંડળની નિમણુંક કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web | url = http://banglapedia.search.com.bd/HT/C_0035.htm| title = Canning, (Lord)| access-date = 2007-05-07| last = Mohsin| first = K.M.| work = [[Banglapedia]]| publisher = Asiatic Society of Bangladesh| quote=Indian Council Act of 1861 by which non-official Indian members were nominated to the Viceroy's Legislative Council.}}</ref>ભારતભરમાં ધારાસભાઓ ઉભી કરવામાં આવી હતી જે દ્વારા ધારાસભામાં લોકોના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહીને લોકોની સમસ્યાઓ ધારાસભામાં રજૂ કરતા હતા. આ ધારાસભાઓને પ્રાદેશિક ધારાસભાઓ પણ કહેવાતી હતી.<ref>{{cite web| url = http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119| title = Minto-Morley Reforms| access-date = 2007-05-07| date = [[June 1]] 2003| work = storyofpakistan.com| publisher = Jin Technologies| archive-date = 2011-08-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20110825231534/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A119| url-status = dead}}</ref>1920થી બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ [[મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] જેવા નેતાઓએ લોકોને સાથે રાખીને સામુહીક ચળવળ શરૂ કરી. ભારતીય ઉપખંડમાં આ સમય દરમિયાન [[ભારતના સ્વાતંત્ર્ય માટે ક્રાંતિકારી ચળવળ|ક્રાંતિકારી પ્રવૃતિ]]<nowiki/>ઓ પણ થતી રહી હતી. ક્રાંતિકારી અને રાજકીય પ્રવૃતિઓને કારણે ભારતને 1947માં બ્રિટીશ રાજમાંથી આઝાદી મળી હતી. પણ માત્ર એક વર્ષ બાદ ગાંધીજીની હત્યા થઈ.જો કે, ભારતને આઝાદ કરવા માટે તેઓએ પોતાની જીંદગી સમર્પિત કરી દીધી હતી. ==આઝાદી અને ભાગલા== {{main|ભારતના ભાગલા}} સ્વતંત્રતાની ઇચ્છા સાથે હિંદુ અને મુ્સ્લિમ વચ્ચેના તણાવમાં પણ સતત વધારો થઇ રહ્યો હતો.મુસ્લિમ લઘુમતિ કોમ હતી અને સંપૂર્ણપણે હિંદુ સરકાર રચાશે તેવી સંભાવનાને કારણે તેમને સ્વાતંત્રતાને લઇને સાવચેત બનાવી દીધા હતા, આ કારણે તે હિંદુ શાસન સામે અવિશ્વાસ તરફ પણ વળ્યા હતા.૧૯૧૫માં, [[મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] ([[:en:Mohandas Karamchand Gandhi|Mohandas Karamchand Gandhi]])એ મધ્યસ્થી કરતાં બે જૂથ વચ્ચે પોતાની નેતાગીરી વડે એકતા માટે અપિલ કરી હતી, જે દેશને આઝાદી તરફ લઇ ગઇ હતી. [[ગાંધી|ગાંધીજી]] ([[:en:Gandhi|Gandhi]])ની અસરને કારણે ભારત અહિંસક ચળવળથી આઝાદી મેળવવામાં સફળ રહ્યું, જેનાથી ગાંધીજી તરીકે વિશ્વને એક અસાધારણ નેતા મળ્યા હતા.તેમણે દૃષ્ટાંત પૂરું પાડતી નેતાગીરીથી ખાદી વસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરી બ્રિટીશ કાપડ ઉદ્યોગના પાયા હચમચાવી નાખ્યા હતા. આ ઉપરાંત દાંડીકૂચથી પોતાનું મીઠું બનાવી બ્રિટીશ ઈજારાશાહીનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.ભારતીયોએ તેમને મહાત્મા કે મહાન આત્માનું નામ આપ્યું, જે બંગાળના કવિ[[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર| રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] ([[:en:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]]) દ્વારા સૌપ્રથમ સૂચવવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટીશરોએ 1947 સુધી ભારત છોડી દેવાની ખાતરી આપી ભારતને [[બ્રિટીશ ઇન્ડિયા|બ્રિટીશ ઇન્ડિયા]] ([[:en:British India|British India]]) માંથી 1947માં આઝાદી મળી, જો કે ભારતના બે [[ભારતના ભાગલા|ભાગલા]] ([[:en:Partition of India|partitioned]]) પડ્યાં એક ભાગ હતો [[ભારતનું સંઘરાજ્ય|ભારત]] ([[:en:Union of India|Union of India]]) અને બીજો હતો [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાનના તાબાનો મુલ્ક]] ([[:en:Dominion of Pakistan|Dominion of Pakistan]]) પંજાબ અને [[બંગાળ|બંગાળ]] ([[:en:Bengal|Bengal]])ના પ્રાંતના ભાગલા દરમિયાન પંજાબ, બંગાળ, દિલ્હી સહિત દેશના અન્ય કેટલાક ભાગમાં શિખ, હિંદુ અને મુસ્લિમ વચ્ચે રમખાણ ફાટી નીકળ્યા હતા, જેમાં પાંચ લાખ લોકોના મોત<ref name=symonds>{{cite book | last = Symonds | first = Richard | title = The Making of Pakistan | url = https://archive.org/details/bwb_C0-BZF-293 | year = 1950 | publisher = [[Faber and Faber]] | location = London | oclc = 1462689 | id = ASIN B0000CHMB1 | pages = [https://archive.org/details/bwb_C0-BZF-293/page/n77 74] | quote = at the lowest estimate, half a million people perished and twelve million became homeless }}</ref> થયા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન સમકાલીન ઐતિહાસિક સમયનું સૌથી મોટું અંદાજે 1 કરોડ 20 લાખ હિંદુ, મુસ્લિમ, શીખ લોકોનું સ્થળાંતર નવા સર્જાયેલા ભારત અને પાકિસ્તાન<ref name=symonds/>માં થયું હતું. ==વધુ જુઓ== *[[દક્ષિણ એશિયાનો ઇતિહાસ|દક્ષિણ એશિયાનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of South Asia|History of South Asia]]) *[[પ્રજાસત્તાક ભારતનો ઇતિહાસ|પ્રજાસત્તાક ભારતનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of the Republic of India|History of the Republic of India]]) *[[પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ|પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Pakistan|History of Pakistan]]) *[[બાંગલાદેશનો ઇતિહાસ|બાંગલાદેશનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Bangladesh|History of Bangladesh]]) *[[ભારતીય રાજ્ય|ભારતીય રાજ્ય]] ([[:en:Indianized kingdom|Indianized kingdom]]) *[[ભારતીય સંસ્કૃતિનું યોગદાન|ભારતીય સંસ્કૃતિનું યોગદાન]] ([[:en:Contributions of Indian Civilization|Contributions of Indian Civilization]]) *[[ભારતનો આર્થિક ઇતિહાસ|ભારતનો આર્થિક ઇતિહાસ]] ([[:en:Economic history of India|Economic history of India]]) *[[બૌધ ધર્મનો ઇતિહાસ|બૌધ ધર્મનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Buddhism|History of Buddhism]]) *[[હિંદુ ધર્મનો ઇતિહાસ|હિંદુ ધર્મનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Hinduism|History of Hinduism]]) *[[જૈન ધર્મનો ઇતિહાસ|જૈન ધર્મનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Jainism|History of Jainism]]) *[[શિખ ધર્મનો ઇતિહાસ|શિખ ધર્મનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of Sikhism|History of Sikhism]]) *[[ભારતમાં ધર્મ|ભારતમાં ધર્મ]] ([[:en:Religion in India|Religion in India]]) *[[ભારતીય ધર્મો|ભારતીય ધર્મો]] ([[:en:Indian Religions|Indian Religions]]) *[[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર|ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] ([[:en:Indian philosophy|Indian philosophy]]) *[[ભારત|ભારતનો દરિયાઇ ઇતિહાસ]] ([[:en:Indian maritime history|Indian maritime history]]) *[[ભારતનો લશ્કરી ઇતિહાસ|ભારતનો લશ્કરી ઇતિહાસ]] ([[:en:Military history of India|Military history of India]]) *[[પ્રાચિન ભારતના મુલક|પ્રાચિન ભારતના મુલક]] ([[:en:Kingdoms of Ancient India|Kingdoms of Ancient India]]) *[[ભારતીય ઇતિહાસનો સમયગાળો|ભારતીય ઇતિહાસનો સમયગાળો]] ([[:en:Timeline of Indian history|Timeline of Indian history]]) *[[પ્રાચિન ભારતના ઐતિહાસિક આંકડા|પ્રાચિન ભારતના ઐતિહાસિક આંકડા]] ([[:en:Historic figures of ancient India|Historic figures of ancient India]]) *[[ભારતીય રાષ્ટ્રીયવાદ|ભારતીય રાષ્ટ્રીયવાદ]] ([[:en:Indian nationalism|Indian nationalism]]) *[[ભારતીય ગણિતશાસ્ત્ર# હડપ્પન ગણિતશાસ્ત્ર (ઇ.સ. 3300-1500)|હડપ્પન ગણિત શાસ્ત્ર]] ([[:en:Indian mathematics#Harappan Mathematics (3300 - 1500 BCE)|Harappan mathematics]]) *[[ભારતમાં નિષેદ માત્રવાદ-ઇસ્લામને લગતા દસ્તાવેજ છૂપાવવા|ભારતમાં નિષેદ માત્રવાદ-ઇસ્લામને લગતા દસ્તાવેજ છૂપાવવા]] ([[:en:Negationism in India - Concealing the Record of Islam|Negationism in India - Concealing the Record of Islam]]) *[[ભારતીય ઉપખંડમાં મુસ્લિમનો વિજય|ભારતીય ઉપખંડમાં મુસ્લિમનો વિજય]] ([[:en:Muslim conquest in the Indian subcontinent|Muslim conquest in the Indian subcontinent]]) *[[એશિયામાં સામ્રાજ્યવાદ# ભારતમાં બ્રિટિશ|એશિયામાં સામ્રાજ્યવાદ # ભારતમાં બ્રિટિશ]] ([[:en:Imperialism in Asia#The British in India|Imperialism in Asia#The British in India]]) ==સંદર્ભ== {{portal|India|Flag of India.svg}} {{reflist|2}} ==વધુ વાંચન== *[[આર.એસ. શર્મા|R.S. Sharma]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[રાજકીય વિચારના પાસાં અને પ્રાચિન ભારતની સંસ્થાઓ|Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India]] ([[:en:Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India|Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India]]), ([[મોતીલાલ બનારસીદાસ|Motilal Banarsidass]] ([[:en:Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass]]), Fifth Revised Edition, Delhi, 2005), ISBN 8120808983. [[હિંદી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]) અને[[તામિલ ભાષા| તામિલમાં]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]) ભાષાંતર *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[Sudras in Ancient India: A Social History of the Lower Order Down to Circa A D 600]]([[મોતીલાલ બનારસીદાસ|મોતિલાલ બનારસીદાસ]] ([[:en:Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass]]),ત્રીજી સુધારેલી આવૃત્તિ, દિલ્હી ૧૯૯૦ પુનઃમુદ્રિત, દિલ્હી, ૨૦૦૨).[[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]]), [[હિંદી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]), [[તેલુગુ|તેલુગુ]] ([[:en:Telugu|Telugu]]). [[કન્નડ|કન્નડ]] ([[:en:Kannada|Kannada]]), [[ઉર્દુ|ઉર્દુ]] ([[:en:Urdu|Urdu]]) અને [[મરાઠી|મરાઠી]] ([[:en:Marathi|Marathi]])માં ભાષાંતર (બે ભાગ). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[ભારતના પૂર્વકાલિન ઇતિહાસમાં સામાજિક અને આર્થિક ઇતિહાસનો સંબંધ|ભારતના પૂર્વકાલિન ઇતિહાસમાં સામાજિક અને આર્થિક ઇતિહાસનો સંબંધ]] ([[:en:Perspectives in Social and Economic History of Early India|Perspectives in Social and Economic History of Early India]]), લઘુઆવૃત્તિ,( [[મુશિરામ મનોહરલાલ|મુન્શીરામ મનોહરલાલ]] ([[:en:Munshiram Manoharlal|Munshiram Manoharlal]]), દિલ્હી, ૨૦૦૩).[[હિંદી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]),[[રશિયન ભાષા|રશિયા]] ([[:en:Russian language|Russian]]) અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]])માં ભાષાંતર[[ગુજરાતી|ગુજરાતી]] ([[:en:Gujrati|Gujrati]]), [[કન્નડ|કન્નડ]] ([[:en:Kannada|Kannada]]), [[મલયાલમ|મલયાલમ]] ([[:en:Malayalam|Malayalam]]), [[મરાઠી|મરાઠી]] ([[:en:Marathi|Marathi]]), [[તમિલભાષા|તામિલ]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]),[[તેલુગુ|તેલુગુ]] ([[:en:Telugu|Telugu]])માં ભાષાતંરની યોજના. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[પ્રાચિન ભારતમાં ભૌતિક સંસ્કૃતિ અને સામજીક રચના|પ્રાચિન ભારતમાં ભૌતિક સંસ્કૃતિ અને સામજીક રચના]] ([[:en:Material Culture and Social Formations in Ancient India|Material Culture and Social Formations in Ancient India]]), ([[મેકમિલન પબ્લિશર્સ|મેકમિલન પબ્લિશર્સ]] ([[:en:Macmillan Publishers|Macmillan Publishers]]),દિલ્હી, 1985)[[હિંદી|હિંદી]] સ્([[:en:Hindi|Hindi]]),[[રશિયન ભાષા|રશિયન]] ([[:en:Russian language|Russian]]) અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]])ભાષામાં ભાષાંતર[[ગુજરાતી|ગુજરાતી]] ([[:en:Gujrati|Gujrati]]), [[કન્નડ|કન્નડ]] ([[:en:Kannada|Kannada]]), [[મલયાલમ|મલયાલમ]] ([[:en:Malayalam|Malayalam]]), [[મરાઠી|મલયાલમ]] ([[:en:Marathi|Marathi]]), [[તમિલ ભાષા|મરાઠી]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]), [[તેલુગુ|તમિલ અને તેલુગુ]] ([[:en:Telugu|Telugu]])માં ભાષાંતરની યોજના *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[ભારતમાં શહેરી પડતી(ઇ.સ. 300-1000)|ભારતમાં શહેરી પડતી(ઇ.સ. 300-1000)]] ([[:en:Urban Decay in India (c.300-1000)|Urban Decay in India (c.300-1000)]]), ([[મુંશીરામ મનોહરલાલ|મુંશીરામ મનોહરલા ([[:en:Munshiram Manoharlal|Munshiram Manoharlal]]), દિલ્હી, 1987)[[હિંદી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]) અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]])માં ભાષાંતર *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[આર્યનું ભારતમાં આગમન|આર્યનું ભારતમાં આગમન ]] ([[:en:Advent of the Aryans in India|Advent of the Aryans in India]])(મનોહર પબ્લિશર્સ,દિલ્હી, 2003). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]),[[Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation]]([[ઓરિઅન્ટ લોંગમેન|ઓરિઅન્ટ લોંગમેન]] ([[:en:Orient Longman|Orient Longman]]) પબ્લિશર્સ પ્રાઇવેટ લિમીટે, દિલ્હી, 2003). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[આર્યન તરફ નજર|આર્યન તરફ નજર]] ([[:en:Looking for the Aryans|Looking for the Aryans]]), ([[ઓરિઅન્ટ લોંગમેન|ઓરિઅન્ટ લોંગમેન]] ([[:en:Orient Longman|Orient Longman]]), મદ્રાસ, 1995, ISBN 8125006311). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]),[[ભારતનો પ્રાચિન ઇતિહાસ|ભારતનો પ્રાચિન ઇતિહાસ]] ([[:en:India's Ancient Past|India's Ancient Past]]) ([[ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ (Oxford University Press)|ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]),2005, ISBN 978-0195687859). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]], [[ભારતીય સામંતવાદ|ભારતીય સામંતવાદ ]] ([[:en:Indian Feudalism|Indian Feudalism]])([[મેકમિલન પબ્લિશર્સ|મેકમિલન પબ્લિશર્સ]] ([[:en:Macmillan Publishers|Macmillan Publishers]]), ઇન્ડિયા લિમીટેડ.ત્રીજી સુધારે]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]])લી આવૃત્તિ, દિલ્હી, 2005). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), ધ સ્ટેટ એન્ડ વર્ણ ફોર્મેશન્સ ઇન ધ મીડ ગંગા પ્લેઇન્સઃ એન એથ્નોઆર્કિએજલ વ્યૂ (નવી દિલ્હી, મનોહર, 1996). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), ઓરિજિન ઓફ ધ સ્ટેટ ઇન ઇન્ડિયા (ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હિસ્ટ્રી, [[યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે (University of Bombay)|યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે]] ([[:en:University of Bombay|University of Bombay]]),1989). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), લેન્ડ રેવન્યુસ ઇન ઇન્ડિયાઃ હિસ્ટોરિકલ સ્ટડિસ,[[મોતીલાલ બનારસીદાસ|મોતીલાલ બનારસીદાસ]] ([[:en:Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass]]), દિલ્હી, 1971. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), લાઇટ ઓન અરલી ઇન્ડિયન સોસાયટી એન્ડ ઇકોનોમી, મન્કાતલા, બોમ્બે, 1966. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ|ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ દ્વારા પ્રાયોજિત]] ([[:en:Indian Council of Social Science Research|Indian Council of Social Science Research]]), અજંતા પબ્લિશર્સ, 1986. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), કોમ્યુનલ હિસ્ટ્રી એન્ડ રામા’સ અયોધ્યા, પીપલ્સ પબ્લિશિંગ હાઉસ (પીપીએચ),બીજી સુધારેલી આવૃત્તિ, સપ્ટેમ્બર, 1999, દિલ્હી.[[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]]), [[હિંદી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]), [[કન્નડ|કન્નડ]] ([[:en:Kannada|Kannada]]), [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]), [[તેલુગુ|તેલુગુ]] ([[:en:Telugu|Telugu]]) અને [[ઉર્દુ|ઉર્દુ]] ([[:en:Urdu|Urdu]])માં ભાષાંતર.[[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]])માં બે આવૃત્તિ *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), સોશિયલ ચેન્જિસ ઇન અરલી મેડિવેલ ઇન્ડિયા (ઇ.સ. 500-1200), પીપલ્સ પબ્લિશિંગ હાઉસ, દિલ્હી. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), ઇન ડિફેન્સ ઓફ ‘‘એન્સિઅન્ટ ઇન્ડિયા’’, પીપલ્સ પબ્લિશિંગ હાઉસ, દિલ્હી. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ. શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), રાહુલ સંસ્કૃતિયાન એન્ડ સોશિયલ ચેન્જ, [[ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ |ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ]] ([[:en:Indian History Congress|Indian History Congress]]), 1993. *[[આર.એસ. શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), ઇન્ડો યુરોપિયન લેંગવેજિસ, એન્ડ હિસ્ટોરિકલ પ્રોબ્લેમ્સ, (વિશિષ્ટ પેપરનો સંગ્રહ), [[ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ|ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ]] ([[:en:Indian History Congress|Indian History Congress]]), 1994. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), પ્રાચિન ભારતની વર્ણવ્યવસ્થાના કેટલાક આર્થિક પાસા, પટના, 1952. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), પ્રાચિન ભારત, ધોરણ-૧૧ માટે પાઠ્યપુસ્તક, [[નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (National Council of Educational Research and Training)|નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ]] ([[:en:National Council of Educational Research and Training|National Council of Educational Research and Training]]), 1980.[[બંગાળી|બંગાળી]] ([[:en:Bengali|Bengali]]), [[બંગાળી|હિંદી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]), [[જાપનિઝ ભાષા|જાપાનિઝ]] ([[:en:Japanese language|Japanese]]), [[કોરિયન ભાષા|કોરિયન]] ([[:en:Korean language|Korean]]), [[કન્નડ|કન્નડ]] ([[:en:Kannada|Kannada]]), [[તમિલ ભાષા|તામિલ]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]), [[તેલુગુ|તેલુગુ]] ([[:en:Telugu|Telugu]]) અને [[ઉર્દુ|ઉર્દુ]] ([[:en:Urdu|Urdu]])માં ભાષાંતર.[[ઇટાલિયન ભાષા|ઇટાલી]] ([[:en:Italian language|Italian]]) અને [[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ([[:en:German language|German]])માં ભાષાંતર કરવાનું આયોજન.[[ભારતનો પ્રાચિન ઇતિહાસ|ઇન્ડિયાસ એન્સિઅન્ટ પાસ્ટ]] ([[:en:India's Ancient Past|India's Ancient Past]]), સુધારા અને વિસ્તૃત સાથેનું પુસ્તક, ([[ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]), 2005, ISBN 978-0195687859). *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), એન્ટિક્વિટી ટુ ધ મિડલ એજીસ ઓફ ઇન્ડિયામાંથી ભાષાંતર (કે.પી.જયસ્વાલ મેમોરિયલ લેક્ચર સિરીઝ), [[કાશીપ્રસાદ જયસ્વાલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ (Kashi Prasad Jayaswal Research Institute)|કાશીપ્રસાદ જયસ્વાલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ([[:en:Kashi Prasad Jayaswal Research Institute|Kashi Prasad Jayaswal Research Institute]]), પટના, 1992. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), એ કોમ્પ્રેહેન્સિવ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયાઃ વોલ્યુમ-4, ભાગ-1, ધ કોલાસ, કેલુક્યાસ અને રાજપુત (ઇસ. 985-1206)., [[ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ (Indian History Congress)|ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસ]] ([[:en:Indian History Congress|Indian History Congress]]), પીપલ્સ પબ્લિશિંગ હાઉસ, 1992, [[દિલ્હી|દિલ્હી]] ([[:en:Delhi|Delhi]]) દ્વારા પ્રાયોજિત. *[[આર.એસ.શર્મા|આર.એસ.શર્મા]] ([[:en:R.S. Sharma|R.S. Sharma]]), [[ભારતના ભૂતકાળ અંગે પુનઃવિચાર|ભારતના ભૂતકાળ અંગે પુનઃવિચાર]] ([[:en:Rethinking India's Past|Rethinking India's Past]]), ([[ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]), 2009, ISBN 978-0195697872). *એલન, જેટી વોલ્સલેલે હૈગ અને એચ.એચ. ડોડવેલ'', ધ કેમ્બ્રિજ શોર્ટર હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' (1934) *[[રાજનારાયણ ચંદાવરકર|ચંદાવરકર, રાજ.]] ([[:en:Rajnarayan Chandavarkar|Chandavarkar, Raj.]])''ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કેપિટલિઝમ ઇન ઇન્ડિયાઃબિઝનેસ સ્ટ્રેટેજીસ એન્ડ ધ વર્કિગ ક્લાસ ઇન બોમ્બે 1900-1940'' (1994) (The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Class in Bombay 1900-1940 (1994)) *કોહેન સ્ટિફન પી. , ''ઇન્ડિયા: એમર્જિંગ પાવર'' 2002 *ડેનિલુ, એલન. ''એ બ્રિફ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' (2003). *દાસ, ગુરુચરણ.''ઇન્ડિયા અનબાઉન્ડઃ આઝાદીથી સામાજીક અને આર્થિક ક્રાંતિ વૈશ્વિક માહીતી યુગ સુધી''(2002) *ઇલિયોટ, સર એચ.એમ., એડિટેડ બાય ડાઉસન, જોન. ''[[ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા, એસ ટોલ્ડ બાય ઇટ્સ ઔન હિસ્ટોરિયન્સ.ધ મોહમ્મદન પિરીયડ|ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા, એસ ટોલ્ડ બાય ઇટ્સ ઔન હિસ્ટોરિયન્સ.ધ મોહમ્મદન પિરીયડ]] ([[:en:The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period|The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]])'': લંડન ટ્રબનર કંપની ૧૮૬૭-૧૯૭૭ દ્વારા પ્રકાશિત(ઓનલાઇન કોપીઃ[http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0 ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા, એસ ટોલ્ડ બાય ઇટ્સ ઔન હિસ્ટ્રિયન્સ. ધ મોહમ્મદન પિરીયડ: લેખક સર એચ.એમ. ઇલિયોટ, જ્હોન ડેવિસન દ્વારા એડિટઃ લંડન ટ્રબનર કંપની 1867-1877] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp |date=2007-09-29 }}-આ ઓનલાઇન કોપી રજૂ કરાઇ છેઃ [http://persian.packhum.org/persian/index.jsp ધ પેકાર્ડ હ્યુમિનિટિસ ઇન્સ્ટિટ્યુટઃ પર્સીયન સ્ક્રીપ્ટમાં ભાષાંતર થઇ રહ્યું છે. અન્ય ઐતિહાસિક પુસ્તક, લેખક કે શિર્ષકના નામ શોધી શકો છો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp |date=2007-09-29 }} *કિ, જ્હોન.''ઇન્ડિયાઃ એ હિસ્ટ્રી''. ૨૦૦૧ *કિશોર, પ્રેમ અને અનુરાધા કિશોર ગણપતી.''ઇન્ડિયાઃ એન ઇલસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટ્રી'' (2003) *કુલ્કે, હર્મેન અને ડાયેટમાર રોથેરમંડ'' એ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા. '' ત્રીજી આવૃત્તિ (1998) *મહાજન સુચેતા.''ઇન્ડિપેન્ડ્સ એન્ડ પાર્ટીશનઃ ધ ઇરોસિયન કોલોનિયલ પાવર ઓફ ઇન્ડિયા'', નવી દિલ્હી (યુ.એ.), વર્ષ-2000, ISBN 0-7619-9367-3 *[[રમેશચંદ્ર મજુમદાર|મજમુદાર આર.સી. , ]] ([[:en:R.C. Majumdar|Majumdar, R. C.]])એચ.સી. રાયચૌધરી અને કૌકિનકર દત્તા[[એન એડવાન્સ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા|એન એડવાન્સ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા]] ([[:en:An Advanced History of India|An Advanced History of India]]) લંડન, મેકમિલન1960.ISBN 0-333-90298-X *[[રમેશચંદ્ર મજુમદાર|મજમુદાર, આર.સી.]] ([[:en:R.C. Majumdar|Majumdar, R. C.]]) , [[ધ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર ઓફ ઇન્ડિયન પિપલ|ધ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર ઓફ ઇન્ડિયન પીપલ, ]] ([[:en:The History and Culture of the Indian People|The History and Culture of the Indian People]])ન્યૂયોર્ક, ધ મેકમિલન કંપની, 1951. *મેકેલોડ જ્હોન''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા''. (2002) *રોથેરમંડ ડાયટમર. ''એન ઇકોનોમિકલ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયાઃ ફ્રોમ પ્રી કોલોનિયલ ટાઇમ્સ ટુ 1991''. (1993) *સ્મિથ વિન્સેન્ટ.''ધ ઓક્સફર્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' (1981) *સ્પિયર પર્સીવેલ.''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'', વોલ્યુમઃ 2 (1990) *થાપર, રોમિલા.''અરલી ઇન્ડિયાઃ ફ્રોમ ઓરિજિન્સ ટુ એડી 1300 ''(2004). *વોન ટુંઝેલમાન, એલેક્સ.''ઇન્ડિયન સમર.'' (2007)હેનરી હોલ્ટ એન્ડ કંપની ન્યૂયોર્ક.ISBN 0-8050-8073-2 *વોલ્પાર્ટ સ્ટેનલી .''એ ન્યૂ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'' , છઠ્ઠી આવૃત્તિ(1999) * કાન્‍તીલાલ ૫રમાર,ચુડા (ભારતની સર્વકાલીન ઇતિહાસ(૨૦૦૪-૨૦૧૦) ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www.indohistory.com/ ભારતીય ઇતિહાસ માટે www.indohistory.com] *{{dmoz|Society/History/By_Region/Asia/South_Asia/}} 3noom3itbjrnh8srujzyxam8im6vz12 0 13188 905505 904805 2026-09-22T02:58:25Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905505 wikitext text/x-wiki '''કામસૂત્ર''' (સંસ્કૃત : कामसूत्र), ('''કામસૂત્રમ્''' કે ફક્ત '''કામસૂત્ર''' પણ લખી શકાય) [[ભારત|ભારત]]ના પંડિત વાત્સ્યાયન દ્વારા માનવીય લૈંગિક અભિગમ પર [[સંસ્કૃત]] સાહિત્યમાં લખવામાં આવેલી પ્રાચિન [[ભારત|ભારતીય]] પુસ્તક છે, જેને આ વિષયનું ઉત્તમ પુસ્તક માનવામાં આવે છે. આ પુસ્તકના એક ભાગમાં મૈથુન અંગે કેટલીક વ્યવહારૂ માહિતી આપવામાં આવી છે.<ref>[http://www.indrasinha.com/kamasutra.html કામસૂત્ર અંગેની કેટલીક સામાન્ય ગેરસમજો.] કામસૂત્ર એ ફક્ત સેક્સ અંગેની માહિતી આપતી પુસ્તિકા નથી તેજ રીતે તે પવિત્ર કે ધર્મને લગતી પુસ્તિકા પણ નથી, જેવું સામાન્ય રીતે તેના વીષે મનાય છે. તે તાંત્રિક પુસ્તક તો જરા પણ નથી. પ્રાચિન હિન્દુ જીવનના ત્રણ ધ્યેયો [[ધર્મ]], [[અર્થ]] અને [[કામ]]ની ચર્ચાની શરૂ કરી વાત્સ્યાયનનો હેતુ કામ નક્કી કરવાનો અથવા તે અર્થમાં ઇન્દ્રીયોના આનંદનો છે. આથી ધર્મ કે ચારિત્ર્યવાન જીવન એ સૌથી ઉચ્ચ ધ્યેય છે, ધનનો સંચય કરવો એ બીજા ક્રમે આવે છે અને કામ ત્રીજા ક્રમે આવે છે." - ઇન્દ્ર સિંન્હા.</ref>''કામ'' એટલે ઇંદ્રિયજન્ય અથવા લૈંગિક આનંદ અને સૂત્ર એ યોગની માર્ગદર્શિકા છે, સંસ્કૃતમાં સૂત્રનો અર્થ પણ તાંતણો થાય છે. કામસૂત્રએ કામ શાસ્ત્ર તરીકે જાણીતા બનેલા પુસ્તકના સમૂહમાંથી સૌથી જૂનું અને વિશેષ છે (સંસ્કૃત:{{IAST|Kāma Śhāstra}}).<ref>કામસૂત્ર મોટે ભાગે કામ શાસ્ત્ર સાહિત્ય તરીકે ઓળખાયછે. જૂઓ: પૂર (1996), p. 65.</ref> પરંપરાગત રીતે, કામશાસ્ત્રનું પ્રથમ વહન અથવા "કામના સિદ્ધાંત"નું શ્રેય [[શિવ]]ના દ્વારપાળ નંદિને અપાય છે, કે જેણે ઈશ્વર અને તેમના પત્ની [[પાર્વતી]] વચ્ચેના પ્રણયના સંવાદો સાંભળ્યા અને બાદમાં માનવજાતિના કલ્યાણ માટે તેના ઉચ્ચારણો નોંધવામાં આવ્યા.<ref>નન્દીનું ઉચ્ચારણ જૂઓ: p.3.ડેનીલો, એલેઇન. ''ધી કમ્પલિટ કામ સૂત્ર: ઉત્તમ ભારતીય પુસ્તકનું પ્રથમ ભારતીય ભાષાંતર''. ઇનર ટ્રેડીશન્સ: 1993.ISBN 0-89281-525-6.</ref> ઇતિહાસકાર જ્હોન કી જણાવે છે કે ''કામ સૂત્ર'' એક સંક્ષેપ છે, જેને બીજી સદીમાં હાલની સ્થિતી મુજબ એકત્ર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>સંકલિત'' કામ સૂત્ર'' અને બીજી સદી સીઇ માટે જૂઓ: કેકેગે, પીપી.81, 103.</ref> == વિષયવસ્તુ == મલ્લનાગા વાત્સ્યાયનના ''કામસૂત્રમાં'' 1250 વૃત્તો છે, જેને 36 અધ્યાયોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. તેની ગોઠવણી 7 વિભાગોમાં કરવામાં આવી છે.<ref>[http://books.google.com/books?id=wAAiY4J5-ekC&pg=PR60&dq=Kamasutra+by+Mallanaga+Vatsyayana,+translated+by+Wendy+Doniger&ei=FgnNRrriO4jopQKJvYHfBA&sig=jZby2tcI8GmElLhqjepcm6ZgxSA#PPA236,M1 પુસ્તક, વેન્ડી ડોનિગરની અનુક્રમણિકા જૂઓ], [[વેન્ડી ડોનિગર|બર્ટન]] ([[:en:Wendy Doniger|Wendy Doniger]]) દ્વારા [http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htmand ભાષાંતર]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[રિચાર્ડ ફ્રાન્સિસ બર્ટન|બર્ટન]] ([[:en:Richard Francis Burton|Burton]]) અને [[વેન્ડી ડોનિગર|ડોનિગર]] ([[:en:Wendy Doniger|Doniger]])<ref>[http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm તારીખ પરિક્ષણ: 29 માર્ચ 2007 બર્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026120815/http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm |date=2011-10-26 }} અને [http://books.google.com/books?id=wAAiY4J5-ekC&pg=PR60&dq=Kamasutra+by+Mallanaga+Vatsyayana,+translated+by+Wendy+Doniger&ei=FgnNRrriO4jopQKJvYHfBA&sig=jZby2tcI8GmElLhqjepcm6ZgxSA#PPA236,M1 ડોનિગર]</ref> બંનેના ભાષાંતર અનુસાર પુસ્તકની વિષયવસ્તુ નીચે મુજબના ભાગોમાં 7 તૈયાર કરવામાં આવી છે: :1. પુસ્તકની શરૂઆતના પ્રારંભિક: પ્રકરણો, ત્રણ ધ્યેયો અને જીવનની પ્રાથમિકતાઓ, [[જ્ઞાન]] ([[:en:knowledge|knowledge]]) પ્રાપ્ત કરવું, સારી રીતે ઉછરેલા શહેરી વ્યક્તિનું વર્તન, પ્રેમી કે પ્રેમિકાની પ્રવૃત્તિઓમાં મદદ કરનાર માધ્યમ પર અસર (પાંચ પ્રકરણો). :2. મૈથુનના વિભાગમાં: ઇચ્છાની જાગૃતિ, [[આલિંગન|આલિંગનના]] ([[:en:embrace|embrace]]) પ્રકારો, [[પંપાળવું]] ([[:en:caressing|caressing]]) અને [[ચુંબન]] ([[:en:kiss|kiss]]), નખથી નિશાન કરવા, [[બચકું ભરવું|બચકા ભરવા]] ([[:en:biting|biting]]), [[મૈથુન]] ([[:en:copulation|copulation]]) સમયે દાંતથી નિશાન કરવા (સ્થિતિ), હાથથી થપાટ મારવી અને [[આહ ભરવી|આહ ભરવામાં]] ([[:en:moaning|moaning]]) સહકાર, સ્ત્રીઓનું [[મર્દાના|મર્દાના વલણ]] ([[:en:virile|virile]]), ચડિયાતું [[મૈથુન]] ([[:en:coition|coition]]) અને [[મુખ મૈથુન]] ([[:en:oral sex|oral sex]]), સંગીત અને પ્રેમની રમતના અંતનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં 64 પ્રકારની મૈથુનની ક્રિયાઓ વર્ણવવામાં આવી છે (10 પ્રકરણો).[[મૈથુનની ક્રિયાઓ|મૈથુન ક્રિયાઓની]] ([[:en:sex position|sex position]]) [[ચિત્ર:Kamasutra5.jpg|thumb|કલાત્મક સચિત્ર રજૂઆત.''કામસૂત્રમાં'' સમજૂતિ માટે અસલમાં તસવીરો આપવામાં ન આવી હોવા છતાં બીજા ભાગમાં વિવિધ મૈથુન ક્રિયાઓ વર્ણવવામાં આવી છે.]] :3. પત્નીની પ્રાપ્તિ: વિષે [[લગ્ન|લગ્નના]] ([[:en:marriage|marriage]]) પ્રકારોના પ્રકરણ, પ્રેયસીને હળવાશ આપવી, પ્રેયસીને સંપાદિત કરવી, એકાંતમાં સંચાલન, લગ્ન દ્વારા જોડાણ ( 5 પ્રકરણો) :4. પત્ની વિષે: ફક્ત [[પત્ની]] ([[:en:wife|wife]]) અને મુખ્ય પત્ની તથા અન્ય પત્નીઓની રીતભાત દર્શાવતા (2 પ્રકરણો) :5. અન્ય પત્નીઓ વિષે: સ્રી અને પુરુષનું વર્તન, કેવી રીતે માહિતગાર થવું, લાગણીઓનું પરિક્ષણ, મધ્યસ્થી થનારના કાર્યો, રાજાનો આનંદ, સ્ત્રીઓના રહેઠાણમાં વર્તન (6 પ્રકરણો). :6. [[વારાંગના]] વિશે: પ્રેમી પાત્રની પસંદગી અંગે સહાયકોની સલાહના પ્રકરણો, સ્થિર પ્રેમી માટેની શોધ, નાણા મેળવવાના માર્ગ, ભૂતપૂર્વ પ્રેમી સાથેની મિત્રતા પુનઃજીવિત કરવી, પ્રાસંગિક લાભ, ફાયદા અને નુકસાન (6 પ્રકરણો). :7. પોતાના: તરફ અન્ય લોકને આકર્ષવાના માર્ગ [[શારીરિક આકર્ષણ]] ([[:en:physical attraction|physical attraction]]) વધારવા પર પ્રકરણો, ઘટી ગયેલી જાતિય ક્ષમતા જાગૃત કરવા (2 પ્રકરણ) == આનંદ અને આધ્યાત્મિકતા == "જીવનના ચાર મુખ્ય ધ્યેય",<ref>"જીવનના ચાર મુખ્ય ધ્યેય" (ધર્મ, અર્થ, {{IAST|kāma}}, અને મોક્ષ) અંગે ચર્ચા કરતાં ''ધર્મશાસ્ત્રો'' માટે જુઓઃ હોપકિન્સ, પી.78.</ref><ref>"બ્રાહ્મણિક ગૃહસ્થ મૂલ્યો" મુજબ ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે જુઓઃ પૂર (1996) પી. 17.</ref>નું પાલન કરતા કેટલાક ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર [[પુરુષાર્થ|"પુરુષાર્થ"]] ([[:en:Purusharthas|''purusharthas'']]):<ref>પુરુષ-અર્થ શબ્દની વ્યાખ્યા માટે ({{IAST|puruṣa-artha}}) માનવજીવનના ચાર મુખ્ય ઉદ્દેશોમાંથી કોઈપણ એક, માટે દા.ત. {{lang|sa|धर्म}}, {{lang|sa|अर्थ}}, {{lang|sa|काम}}, અને {{lang|sa|मोक्ष}}" જુઓઃ આપ્ટે, પી. 626, મિડલ કોલમ, કમ્પાઉન્ડ#1. </ref> તરીકે પણ ઓળખાય છે # [[ધર્મ]] ([[:en:Dharma|Dharma]]): સદાચારી જીવન. # [[અર્થ]] ([[:en:Artha|Artha]]): ભૌતિક સમૃદ્ધિ # [[કામ]] ([[:en:Kāma|Kama]]): કલાત્મક-શૃંગારિક અને જાતિય આનંદ.<ref>''{{IAST|kāma}}''જીવનના ચાર મુખ્ય ધ્યેય''{{IAST|kāmārtha}}'' માટે જુઓઃ પૂર (1996), પી.65.</ref><ref>''{{IAST|kāma}}''"જાતિય અને કલાત્મક-શૃંગારિક આનંદ"ની વ્યાખ્યા માટે જુઓ: પૂર (1996), પી.17.</ref> # [[મોક્ષ]] ([[:en:Moksha|Moksha]]): મુક્તિ. ધર્મ, અર્થ અને કામ એ રોજિંદા જીવનના ઉદ્દેશ છે, જ્યારે કે મોક્ષ મૃત્યુ અને પુનઃજન્મના ચક્રમાંથી મુક્તિ અપાવે છે. ''કામસૂત્ર'' (બર્ટન ભાષાંતર) કહે છેઃ <blockquote> "અર્થ કરતાં ધર્મ વધારે સારો છે, અને કામ કરતાં અર્થ વધારે સારો છે. પરંતુ રાજાએ સૌ પ્રથમ અર્થનો અમલ કરવો જોઈએ અને પુરુષોએ માત્ર અર્થ દ્વારા જીવનનિર્વાહ કરવો જોઈએ. ફરીથી, કામ એ જાહેર મહિલાઓનો વ્યાવસાય હોવાથી તેમણે અન્ય બે કરતાં તેને વધારે મહત્વ આપવું જોઈએ, અને સામાન્ય નિયમમાં આ એક અપવાદ છે."(''કામસૂત્ર'' 1.2.14)<ref>રિચર્ડ બર્ટનના અનુવાદમાંથી લેવામાં આવેલું અવતરણ[http://www.sacred-texts.com/sex/kama/kama102.htm]3 એપ્રિલ 2007ના રોજ મેળવવામાં આવેલું લખાણ. </ref></blockquote> પ્રથમ ત્રણમાં, સદગુણ એ સૌથી ઊંચું ધ્યેય છે, સુરક્ષિત જીવન એ બીજું અને આનંદને સૌથી ઓછું મહત્વ અપાયું છે. જ્યારે ઉદ્દેશો એકબીજા સાથે ઘર્ષણમાં આવે, ત્યારે સૌથી ઉચ્ચ આદર્શનું પાલન કરવુંઆમ, નાણાં મેળવવા માટે સદગુણો સાથે સમાધાન કરવું નહિ, પરંતુ જીવનનિર્વાહ માટે કમાણીને આનંદ કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય આપવું, જો કે આમાં અપવાદો છે. [[વાત્સ્યાયન]] ([[:en:Vātsyāyana|Vātsyāyana]]) કહે છે, કઈ રીતે આવક મેળવવી તે વ્યક્તિએ બાળપણમાં શીખવું જોઈએ. યુવાનીનો સમય આનંદ માટે છે અને જેમ વર્ષો પસાર થતા જાય તેમ વ્યક્તિએ સદાચારી જીવનને મહત્વ આપવું જોઈએ અને પુનઃજન્મના ચક્રમાંથી મુક્તિ માટે આશા રાખવી જોઈએ.<ref>પુસ્તક 1, પ્રકરણ 2, લાઈન 2-4 ''વાત્સાયન કામસૂત્રમ'' ઈલેક્ટ્રોનિક સંસ્કૃત એડિશનઃ ટિટસ ટેક્સ્ટ્સ, યુનિવર્સિટિ ઓફ ફ્રેન્કફર્ટ'' {{IAST|bālye vidyāgrahaṇādīn artʰān, kāmaṃ ca yauvane, stʰāvire dʰarmaṃ mokṣaṃ ca}}</ref> ''કામસૂત્ર''ને ક્યારેક તાંત્રિક મૈથુનના પુસ્તક તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ખોટુ છે.વિશાળ હિન્દુ પરંપરામાં મૈથુનની પ્રક્રિયા પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી હોવાથી [[તંત્ર]] ([[:en:tantra|tantra]]), ''કામસૂત્ર'' તાંત્રિક લખાણ નથી, અને તાંત્રિક વિધિઓ સાથે સંકળાયેલી કેટલીક મૈથુનની રૂઢિઓને તે સ્પર્શતું નથી. [[ગૌતમ બુદ્ધ|બુદ્ધ]] ([[:en:Gautama Buddha|Buddha]]) દ્વારા ''કામસૂત્ર'' અંગે અપાયેલો ઉપદેશ [[અઠ્ઠકવગ્ગ|અઠ્ઠકવગ]] ([[:en:Atthakavagga|Atthakavagga]]) (સૂત્ર ક્રમાંક 1)માં જોઈ શકાય છે.જો કે, આ''કામસૂત્ર'' અત્યંત અલગ પ્રકારનું છે, કારણ કે આનંદ અને ઈન્દ્રિયોના સુખની શોધ દરમિયાન માર્ગમાં આવતાં જોખમો અંગે તે સાવચેત કરે છે. == અનુવાદ == ''કામસૂત્ર''નો સૌથી વધારે જાણીતો અંગ્રેજી અનુવાદ 1883માં અંગત રીતે છપાવવામાં આવ્યો હતો. સામાન્ય રીતે નટખટ પ્રવાસી અને લેખક સર [[રિચર્ડ ફ્રાન્સિસ બર્ટન]] ([[:en:Richard Francis Burton|Richard Francis Burton]])ને શ્રેય આપવામાં આવે છે, પરંતુ પાયાના ભારતીય પુરાતત્વવિદ [[ભગવાનલાલ ઈન્દ્રજી]] ([[:en:Bhagvanlal Indraji|Bhagvanlal Indraji]])એ બર્ટનના મિત્ર અને આઈસીએસ અધિકારી [[ફોસ્ટર ફિટ્ઝગેરાલ્ડ આર્બુથનોટ|ફોસ્ટર ફિટ્ઝગેરાલ્ડ]] ([[:en:Foster Fitzgerald Arbuthnot|Foster Fitzgerald Arbuthnot]])ના માર્ગદર્શન નીચે તથા શિવરામ પરશુરામ ભિંડે નામના વિદ્યાર્થીની મદદથી મુખ્ય કાર્ય કર્યું હતું <ref>મેકકોન્નેચી (2007), પીપી. 123-125</ref>. બર્ટને પ્રકાશક તરીકે ભૂમિકા ભજવી અને સાથે સાથે પાદનોંધો સાથે આવૃત્તિને મઠારી, જેના સૂરમાં મજાકથી માંડીને વિદ્વતા સુધીની વિવિધતા હતી. પ્રસ્તાવનામાં બર્ટન નીચે મુજબ જણાવે છેઃ <blockquote>કેટલાક લોકો માટે એ જાણવું રસપ્રદ હોઈ શકે છે કે વાત્સાયન કઈ રીતે પહેલી વાર પ્રકાશમાં આવ્યા અને તેમનો અનુવાદ અંગ્રેજી ભાષામાં થયો. તે આવી રીતે બન્યું. પંડિતો સાથે અનુવાદ કરતી વખતે `અનુંગા રુંગા, અથવા પ્રેમના તબક્કા`નો સંદર્ભ એક વાત્સ્યાયને વારંવાર અપાતો હોવાનું જોવા મળ્યું હતું. ચતુર વાત્સ્ય આ મતનો હતો અથવા પેલા મતનો હતો. વિદ્વાન વાત્સ્યએ આ બધું કહ્યું છે. આ ચતુર પુરુષ કોણ હતો તેવો પ્રશ્ન થાય એ સ્વાભાવિક છે, અને પંડિતોએ જવાબ આપ્યો કે સંસ્કૃત સાહિત્યમાં પ્રેમ પરના ઉત્કૃષ્ટ પુસ્તકનો સર્જક વાત્સાયન છે અને તેમના સર્જન વગર દરેક સંસ્કૃત પુસ્તકાલય અધૂરું છે, અને તેમના સમગ્ર તબક્કા વિશે જાણવાનું અત્યંત મુશ્કેલ છે. મુંબઈમાંથી મળેલી હસ્તલિખિત પ્રતની નકલ ક્ષતિગ્રસ્ત હોવાથી પંડિતોએ હસ્તલિખિત પ્રતની નકલ માટે બનારસ, કોલકાતા અને જયપુરના પુસ્તકાલયોને પત્ર લખ્યા. નકલો મળ્યા બાદ, દરેકને એકબીજા સાથે સરખાવવામાં આવી અને `જયમંગલા` નામના ભાષ્યની મદદથી આખી નવી હસ્તપ્રત તૈયાર કરવામાં આવી અને તેના આધારે અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરાયું. મુખ્ય પંડિતનું પ્રમાણપત્ર આ સાથે છેઃ</blockquote> <blockquote>`કૃતિની ચાર અલગ-અલગ નકલોની સરખામણી પછી આ સાથેની હસ્તલિખિતની મારા દ્વારા ખરાઈ કરવામાં આવી છે. પ્રથમ પાંચ ભાગમાં સુધારા માટે મેં "જયમંગલા" નામના ભાષ્યની મદદ લીધી છે, પરંતુ બાકીના ભાગમાં સુધારામાં મને ઘણી મુશ્કેલી પડી છે, કારણ કે અપવાદરૂપ માત્ર એક જ નકલ સહ્ય સ્વરૂપમાં સાચી હતી અને મારી પાસેની અન્ય નકલો અત્યંત ખોટી હતી. આમ છતાં, મોટાભાગની નકલોમાં સામ્યતા ધરાવતા હોય તેવા ભાગને મેં સાચા ભાગ તરીકે ગણ્યા છે.'</blockquote> પોતાના અનુવાદની પ્રસ્તાવનામાં [[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો]] ([[:en:University of Chicago|University of Chicago]]) ખાતે ઇતિહાસ અને ધર્મના પ્રાધ્યાપક [[વેન્ડી ડોનિજર]] ([[:en:Wendy Doniger|Wendy Doniger]])એ નોંધ્યું છે કે બર્ટને "1883માં પ્રકાશિત થયેલી અંગ્રેજી આવૃત્તિના લખાણમાં ઉપરછલ્લી સામ્યતા મેળવવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી."યુનિવર્સિટી ઓફ વિયેના સ્થિત ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઈન્ડોલોજીના દર્શનશાસ્ત્રી અને સંસ્કૃતના નિષ્ણાત પ્રોફેસર ચોલ્ડવિગ વેર્બાએ ચોકસાઈથી માંડીને વિષય સંદર્ભે 1883ના અનુવાદને બીજો ક્રમ આપ્યો છે, તેમના મતે રિચર્ડ શ્મિડ્ટે 1897માં પ્રકાશિત કરેલું જર્મન-લેટિન પુસ્તકનો ક્રમ પહેલો આવે. <ref>મેકકોનેચી (2007), પી.233</ref> ગુણવત્તાયુક્ત લખાણ માટે [[વેન્ડી ડોનિજર]] ([[:en:Wendy Doniger|Wendy Doniger]])અને ભારતના મનોવિશ્લેષક તથા [[હાવર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Harvard University|Harvard University]]) ખાતેના વિશ્વના ધર્મના અભ્યાસ માટેના કેન્દ્રના વરિષ્ઠ અધ્યાપક [[સુધિર કકર]] ([[:en:Sudhir Kakar|Sudhir Kakar]]) માન મેળવતા જાય છે, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા 2002માં તે પ્રકાશિત થઈ હતી. ડોનિજરે પોતાના સંસ્કૃતના જ્ઞાનનો અને કકરે લખાણના મનોવિશ્લેષક અર્થઘટનમાં ફાળો આપ્યો હતો.<ref>મેકોનેચી (2007), પી.232.</ref> અન્ય બે નોંધપાત્ર અનુવાદ [[ઈન્દ્ર સિંહા]] ([[:en:Indra Sinha|Indra Sinha]]) અને [[એલેઈન ડેનીલો]] ([[:en:Alain Daniélou|Alain Daniélou]])ના છે.સિંહાનું 1980માં પ્રકાશિત થયું હતું. 1990ના દસકાની શરૂઆતમાં મૈથુનની મુદ્રાઓ અંગેના પ્રકરણો ઈન્ટરનેટ પર સ્વતંત્ર લખાણ તરીકે વિતરિત થવા માંડ્યા અને આજે એવું મનાય છે કે તે બધું ''કામસૂત્ર''નો જ એક ભાગ છે.<ref>સિંહા, પી. 33.</ref>[[એલેઈન ડેનીલો|એલેઈન ડેનીલુ]] ([[:en:Alain Daniélou|Alain Daniélou]])એ1994માં ''ધ કમ્પલિટ કામસૂત્ર''<ref>http://www.alaindanielou.org/The-Complete-Kama-Sutra.htmlસંપૂર્ણ{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} કામસૂત્ર, [[એલેઈન ડેનીલો]] ([[:en:Alain Daniélou|Alain Daniélou]]) દ્વારા</ref> દ્વારા અનુવાદમાં પોતાનો ફાળો આપ્યો. આ અનુવાદ મૂળતઃ ફ્રેન્ચમાં છે અને ત્યાર બાદ અંગ્રેજીમાં પણ છે, જેમાં મૂળ લખાણ [[વાત્સ્યાયન]] ([[:en:Vātsyāyana|Vatsayana]])નું છે અને સાથે મધ્યયુગીન તથા આધુનિક ભાષ્ય પણ છે. એલેઈન ડેનીલોનો નવો અનુવાદ 1883ની આવૃત્તિથી અલગ છે અને તેમાં સંખ્યાબંધ પદ્ય ભાગ મૂળરૂપે સચવાયા છે અને બે મહત્વના ભાશ્ય પણ છેઃ મધ્યયુગ દરમિયાન યશોધરાએ લખેલ સંસ્કૃત ભાષ્ય તથા હિન્દી ભાષામાં દેવદત્ત શાસ્ત્રીએ લખેલ આધુનિક ભાષ્યનો સમાવેશ થાય છે. == આ પણ જૂઓ == * ''[[અનંગ રંગ]] ([[:en:Ananga Ranga|Ananga Ranga]])'' * ''[[લઝ્ઝત ઉન નિસા]] ([[:en:Lazzat Un Nisa|Lazzat Un Nisa]])'' * [[ભારતમાં લૈંગિકતાનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of sex in India|History of sex in India]]) * [[કામશાસ્ત્ર]] ([[:en:Kamashastra|Kamashastra]]) * [[ધ પરફ્યુમ્ડ ગાર્ડન]] ([[:en:The Perfumed Garden|The Perfumed Garden]]) * [[સોન્ગ ઓફ સોલોમન]] ([[:en:Song of Solomon|Song of Solomon]]) == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4}}(ચોથી સુધારેલી અને મોટી આવૃત્તિ). * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past|url=https://archive.org/details/indiaancientpast0000avar |year=2007 |publisher=Routledge|location=London |isbn= 978-0-415-35616-9}} * {{Harvard reference | Authorlink=Alain Daniélou | Last=Daniélou | First=Alain | Title=The Complete Kama Sutra: The First Unabridged Modern Translation of the Classic Indian Text | Publisher=[[Inner Traditions]] | Year=1993 | ID=ISBN 0-89281-525-6 }}. * સુધીર કકર અને {{Harvard reference | Authorlink=Wendy Doniger | Last=Doniger | First=Wendy | Title=Kamasutra (Oxford World's Classics) | Publisher=[[Oxford University Press]] | Year=2002 | ID=ISBN 0-19-283982-9 }}. * {{cite book |last=Flood |first=Gavin |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |year=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn= 0-521-43878-0}} * {{cite book |last=Flood |first=Gavin (Editor)|title=The Blackwell Companion to Hinduism|url=https://archive.org/details/isbn_9781405132510 |year=2003 |publisher=[[Blackwell Publishing]] Ltd.|location=Malden, MA|isbn=1-4051-3251-5}} * {{cite book |last=Hopkins |first=Thomas J. |title=The Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/hindureligioustr0000hopk_o5x8 |year=1971 |publisher=Dickenson Publishing Company, Inc. |location=Cambridge}} * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink=John Keay |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=[[Grove Press]] |location=New York |isbn=0-8021-3797-0}} * {{cite book |last=McConnachie |first=James|authorlink=James McConnachie |title=The Book of Love: In Search of the Kamasutra |url=https://archive.org/details/bookofloveinsear0000mcco |year=2007 |publisher=[[Atlantic Books]] |location=London |isbn=978-1-84354-373-2}} * {{cite book |last=Sinha |first=Indra|authorlink= Indra Sinha |title=The Cybergypsies |url=https://archive.org/details/cybergypsiestrue0000sinh |year=1999 |publisher=Viking |location=New York |isbn=0-60034-158-5}} == બાહ્ય જોડાણ == <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> <!--| DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |--> <!--| LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |--> <!--| but put it on this article's discussion page first or submit your link |--> <!--| to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|--> <!--| and link back to that category using the {{dmoz}} template. |--> <!--| |--> <!--| Links that have not been verified WILL BE DELETED. |--> <!--| See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details |--> <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> {{wikiquote}} {{wikisource}} {{Commons2|Kama Sutra|Kama Sutra}} ;મૂળ અને અનુવાદો * [http://www.indohistory.com/kamasutra.html સર રિચર્ડ બર્ટન દ્વારા કરાયેલ કામસૂત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919095241/http://www.indohistory.com/kamasutra.html |date=2012-09-19 }}ના અંગ્રેજી અનુવાદ માટે * {{gutenberg|27827}} * [http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/ind/aind/klskt/kamasutr/kamas.htm કામસૂત્ર મૂળ સંસ્કૃત ભાષામાં], [[ટીટસ (TITUS) (પ્રોજેક્ટ)]] ([[:en:TITUS (project)|TITUS project]]) દ્વારા આપવામાં આવેલ * [http://pisali.ru/pog/15485/ યુરોપીયન કામસૂત્રઃ રાફેલ રોમાનો દ્વારા લિખિત, 17મી સદી]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:મૈથુન]] 0d5sxrujz5qf3i9qrkwlf89w9qrt9zt 0 14948 905438 903872 2026-09-22T01:23:40Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905438 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{સુધારો}} {{Infobox country |conventional_long_name = બ્રાઝીલનું સંઘીય ગણરાજ્ય |native_name = {{native name|pt|રીપબ્લીકા ફેડરાટીવા દ બ્રાસીલ|paren=omit}} |common_name = બ્રાઝીલ |image_flag = Flag of Brazil.svg |alt_flag = |image_coat = Coat of arms of Brazil.svg |alt_coat = |symbol_type = Coat of arms |national_motto = {{vunblist |{{native phrase|pt|Ordem e Progresso|italics=on|nolink=on}} |{{small|({{lang-en|"Order and Progress"}})}}}} |national_anthem = {{vunblist |''[[Brazilian National Anthem|Hino Nacional Brasileiro]]''|{{small|({{lang-en|"Brazilian National Anthem"}})}} |<center>[[File:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg|noicon|center]]</center>}} ---- {{vunblist |'''Flag anthem:'''|[[Brazilian Flag Anthem|''Hino à Bandeira Nacional'']]<ref name="HinoBandeira">{{Cite web|url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional|title=Hino à Bandeira Nacional|author=Exército Brasileiro|language=Portuguese|access-date=January 29, 2014|archive-date=ફેબ્રુઆરી 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222123948/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional|url-status=dead}}.</ref>|{{small|({{lang-en|"National Flag Anthem"}})}}|<center>[[File:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]</center>}} |other_symbol_type = [[Seal (emblem)|National seal]] |other_symbol = {{vunblist |''[[National Seal of Brazil|Selo Nacional do Brasil]]'' |{{small|National Seal of Brazil}} |[[File:National Seal of Brazil (color).svg|100px|link=National Seal of Brazil]]}} |image_map = BRA orthographic.svg |alt_map = |map_caption = |image_map2 = |alt_map2 = |capital = [[Brasília]] |latd=15 |latm=47 |latNS=S |longd=47 |longm=52 |longEW=W |largest_city = [[São Paulo]] |official_languages = [[Brazilian Portuguese|Portuguese]]<ref>{{cite web |title=Demographics |publisher=Brazilian Government |url=http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics |access-date=8 October 2011 |archive-date=17 November 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111117051415/http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics }}</ref> |ethnic_groups = {{vunblist | 47.73% [[White Brazilian|White]] | {{nowrap|43.13% [[Pardo]]<sup>a</sup>}} | 7.61% [[Black Brazilian|Black]] | 1.09% [[Asian Brazilian|Asian]] | 0.43% [[Indigenous peoples in Brazil|Amerindian]] }} |ethnic_groups_year = 2010<ref name="raca2010">{{cite web |url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab3.pdf |title=Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 — Cor ou raça |format=PDF |access-date=7 April 2012}}</ref> |demonym = Brazilian |government_type = [[Federalism|Federal]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[President of Brazil|President]] |leader_name1 = [[Michel Temer]] |leader_title2 = [[Vice-President of Brazil|Vice President]] |leader_name2 = [[Renan Cahleiros]] |leader_title3 = {{nowrap|[[List of Presidents of the Chamber of Deputies of Brazil|President of the<br/>Chamber of Deputies]]}} |leader_name3 = {{nowrap|[[Eduardo Cunha]]}} |leader_title4 = [[President of the Senate of Brazil|President of the Senate]] |leader_name4 = {{nowrap|[[Renan Calheiros]]}} |leader_title5 = [[Supreme Federal Court (Brazil)#President|President of the Supreme Federal Court]] |leader_name5 = [[Ricardo Lewandowski]] |legislature = [[National Congress of Brazil|National Congress]] |upper_house = [[Senate of Brazil|Federal Senate]] |lower_house = [[Chamber of Deputies (Brazil)|Chamber of Deputies]] |sovereignty_type = [[Independence of Brazil|Independence]] |sovereignty_note = from [[United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves]] |established_event1 = [[Brazilian Independence|Declared]] |established_date1 = 7 September 1822 |established_event2 = [[Treaty of Rio de Janeiro (1825)|Recognized]] |established_date2 = 29 August 1825 |established_event3 = [[Proclamation of the Republic (Brazil)|Republic]] |established_date3 = 15 November 1889 |established_event4 = [[Constitution of Brazil|Current constitution]] |established_date4 = 5 October 1988 |area_rank = 5th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 8515767 |area_sq_mi = 3287597 |percent_water = 0.65 |area_label = Total |population_estimate = 202,768,562<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf|title=2014 Population Estimates|publisher=[[Brazilian Institute of Geography and Statistics|IBGE]]}}</ref> |population_estimate_year = 2014 |population_estimate_rank = 5th |population_density_km2 = 23.8 |population_density_sq_mi = 62 |population_density_rank = 190th |GDP_PPP = $3.259 trillion<ref name=imf/><ref name="IMF,April 2015">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= IMF,April 2015]</ref> |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $15,941<ref name=imf>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=7&sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Brazil |publisher=International Monetary Fund (IMF) |access-date=29 October 2014}}</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 77th |GDP_nominal = $1.904 trillion<ref name=imf/><ref name="IMF,April 2015"/> |GDP_nominal_rank = 8th |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $9,312<ref name=imf/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 70th |Gini_year = 2012 |Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 51.9 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="2012ciagini">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Country Comparison to the World: Gini Index – Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2007-06-13 }} [[The World Factbook]]. Retrieved on 3 April 2012.</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.744 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |access-date=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 79th |currency = [[Brazilian real|Real]] (R$) |currency_code = BRL |time_zone = [[Time in Brazil|BRT]] |utc_offset = −2 to −5 |time_zone_DST = [[Daylight saving time in Brazil|BRST]] |utc_offset_DST = −2 to −5 |DST_note = |antipodes = |date_format = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]]) |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Brazil|+55]] |iso3166code = |cctld = [[.br]] |footnote_a = [[Multiracial#Brazil|Multiracial]] |languages_type=|languages2_type=|leader_name6=|leader_name7=|leader_name8=|leader_name9=|FR_total_population_estimate_year=|FR_foot=|FR_total_population_estimate=|FR_total_population_estimate_rank=|FR_metropole_population_estimate_rank=}} '''બ્રાઝીલ''' ([[:en:Brazil]]) [[દક્ષિણ અમેરિકા]] મહાદ્વીપ સ્થિત એક દેશ છે. તે આ મહાદ્વીપનો સૌથી મોટો દેશ છે. બ્રાઝિલની પ્રમુખ ભાષા [[પુર્તગાલી ભાષા|પુર્તગાલી]] છે. બ્રાઝીલની જનસંખ્યા આશરે ૨૦,૮૦,૦૦,૦૦૦ જેટલી છે, જે દક્ષિણ અમેરિકામાં સૌથી વધુ છે. જનસંખ્યાની દ્રષ્ટિએ તે વિશ્વનો છઠ્ઠો સૌથી મોટો તથા વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ પાંચમો સૌથી મોટો દેશ છે. તેની રાજધાની બ્રાઝીલીયા છે. તે ૭૪૯૧ કિલોમીટરનો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.આ [[દક્ષિણ અમેરિકા]]ની મધ્યથી લઈ [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]] સુધી ફેલાયેલ છે અહીંની [[અમેઝોન નદી]], વિશ્વની સૌથી મોટી નદીઓમાં એક છે. આનું મુખ (ડેલ્ટા) ક્ષેત્ર અત્યંત ઉષ્ણ તથા આર્દ્ર ક્ષેત્ર છે જે એક [[વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશ]] છે. આ ક્ષેત્રમાં જંતુઓ અને વનસ્પતિની અતિવિવિધ [[પ્રજાતિ|પ્રજાતિઓ]] જોવા મળે છે. ==ઇતિહાસ == સન ૧૫૦૦માં કે તે પછી અહીં ઉપનિવેશ બનવાનો આરંભ થયો. આ પોર્ટુગલનું ઉપનિવેશ હતું. == વિભાગ == બ્રાઝીલમાં ૨૮ કેન્દ્રીય રાજ્ય તથા એક કેન્દ્રીય જિલ્લો છે - #[[એક્રી]] #[[અલાગોઆસ]] #[[અમાપા]] #[[આમેજ઼ોનાસ]] #[[બહિયા]] #[[કીરા]] #[[એસ્પિરિતો સાન્તો]] #[[ગોઇયાસ]] #[[મરાન્હાઓ]] #[[માતો ગ્રોસો]] #[[માતો ગ્રોસો દો સુલ]] #[[મિનાસ જેરેસ]] #[[પારા]]#[[પરેબા]] #[[પરેના]] #[[પેરનામ્બુકો]] #[[પિયાઉઈ]] #[[રિયો ડિ જેનેરો]] #[[રિયો ગ્રાંડો દો નાર્ટે]] #[[રિયો ગ્રાંડો દો સુલ]] #[[રોન્ડોનિયા]] #[[રોરૈમા]] #[[સાન્તા કૈટરીના]] #[[સાઓ પાઉલો]] #[[સર્જિપે]] #[[ટોકૈનિસ]] == આ પણ જુઓ== * [[wikt:બ્રાઝીલ|બ્રાઝીલ]] (વિક્ષનરી) <!-- '''Brazil''' ({{lang-pt|Brasil}}), officially the '''Federative Republic of Brazil''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}) {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|listen}}, is a country in [[South America]].<ref name="CIA Geo">{{cite web | title = Geography of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> It is the [[List of countries and outlying territories by total area|fifth largest]] country by geographical area, occupying nearly half of [[South America]],<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Brazil.html</ref> the [[List of countries by population|fifth most populous]] country, and the fourth most populous [[democracy]] in the world.<ref name="CIA Geo"/><ref name="CIA People">{{cite web | title = People of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Bounded by the [[Atlantic Ocean]] on the east, Brazil has a coastline of over {{km to mi|7491|abbrev=yes|precision=0}}.<ref name="CIA Geo"/> It is bordered on the north by [[Venezuela]], [[Guyana]], [[Suriname]] and the [[France|French]] overseas department of [[French Guiana]]; on the northwest by [[Colombia]]; on the west by [[Bolivia]] and [[Peru]]; on the southwest by [[Argentina]] and [[Paraguay]] and on the south by [[Uruguay]]. Numerous [[archipelago]]s are part of the Brazilian territory, such as [[Fernando de Noronha]], [[Rocas Atoll]], [[Saint Peter and Paul Rocks]], and [[Trindade and Martim Vaz]].<ref name="CIA Geo"/> Brazil was a colony of [[Portugal]] from the landing of [[Pedro Álvares Cabral]] in 1500 until its independence in 1822.<ref name="CIA Intro">{{cite web | title = Introduction of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Initially independent as the [[Brazilian Empire]], the country has been a [[republic]] since 1889, although the [[bicameral]] legislature, now called [[National Congress of Brazil|Congress]], dates back to 1824, when the first constitution was ratified.<ref name="CIA Intro"/> Its current [[Constitution of Brazil|Constitution]] defines Brazil as a [[Federal Republic]].<ref name="Constituição">{{cite web | title = Brazilian Federal Constitution | publisher = Presidency of the Republic | year = 1988 | url = http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constituiçao.htm | language = Portuguese | access-date = 2008-06-03 }} {{cite web | title = Brazilian Federal Constitution | publisher = v-brazil.com | year = 2007 | url = http://www.v-brazil.com/government/laws/titleI.html | quote = Unofficial translate | access-date = 2008-06-03 }}</ref> The Federation is formed by the union of the [[Federal District of Brazil|Federal District]], the 26 [[States of Brazil|States]], and the 5,564 [[Municipalities of Brazil|Municipalities]].<ref name="Constituição"/><ref>{{cite web | title = Territorial units of the municipality level | publisher = Brazilian Institute of Geography and Statistics | year = 2008 | url = http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/territorio/tabunit.asp?n=6&t=2&z=t&o=4 | language = Portuguese | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Brazil is the [[List of countries by GDP (nominal)|world's tenth largest economy]] at market [[exchange rate]]s and the [[List of countries by GDP (PPP)|ninth largest]] by [[purchasing power parity]].<ref name="CIA Econ">{{cite web | title = Economy of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Economic reforms have given the country new international projection.<ref>{{cite web | last = Clendenning | first = Alan | title = Booming Brazil could be world power soon | pages = 2 | publisher = [[USA Today]] - The Associated Press | date = 2008-04-17 | url = http://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm | access-date = 2008-12-12 }}</ref> It is a founding member of the [[United Nations]] and the [[Union of South American Nations]]. A predominantly [[Roman Catholic Church|Roman Catholic]], [[Languages of Brazil|Portuguese]]-speaking, and [[multiethnic society]],<ref name="CIA People"/> Brazil is also home to a diversity of [[Fauna of Brazil|wildlife]], [[natural environment]]s, and extensive [[natural resource]]s in a variety of [[Protected areas of Brazil|protected habitats]].<ref name="CIA Geo"/> --> == References == {{reflist|2}} == Further reading == * {{cite book |author=Alves, Maria Helena Moreira |title=State and Opposition in Military Brazil |url=https://archive.org/details/stateoppositioni0000alve_m2e2 |location=Austin, TX |publisher=University of Texas Press |year=1985}} * {{cite book |author=Amann, Edmund |title=The Illusion of Stability: The Brazilian Economy under Cardoso |publisher=World Development (pp. 1805–1819) |year=1990}} * {{cite web |title=Background Note: Brazil |publisher= US Department of State |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35640.htm}} * {{cite book |author=Bellos, Alex |title=Futebol: The Brazilian Way of Life |url=https://archive.org/details/futebolbrazilian0000bell |location=London |publisher=Bloomsbury Publishing plc |year=2003}} * {{cite book |author=Bethell, Leslie |title=Colonial Brazil |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1991}} * {{cite book |author=Costa, João Cruz |title=A History of Ideas in Brazil |url=https://archive.org/details/historyofideasin00cost |location=Los Angeles, CA |publisher=University of California Press |year=1964}} * {{cite book |author=Fausto, Boris |title=A Concise History of Brazil |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1999}} * {{cite book |author=Furtado, Celso |title=The Economic Growth of Brazil: A Survey from Colonial to Modern Times |year=1965 |url=https://archive.org/details/bwb_C0-BNY-426 |location=Berkeley, CA |publisher=University of California Press}} * {{cite book |author=Leal, Victor Nunes |title=Coronelismo: The Municipality and Representative Government in Brazil |url=https://archive.org/details/isbn_0521214882 |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1977}} * {{cite book |author=Malathronas, John |title=Brazil: Life, Blood, Soul |url=https://archive.org/details/brazillifebloods0000mala |location=Chichester |publisher=Summersdale |year=2003}} * {{cite book |author=Martinez-Lara, Javier |title=Building Democracy in Brazil: The Politics of Constitutional Change |publisher=Macmillan |year=1995}} * {{cite book |author=Prado Júnior, Caio |title=The Colonial Background of Modern Brazil |url=https://archive.org/details/colonialbackgrou00praduoft |location=Los Angeles, CA |publisher=University of California Press |year=1967}} * {{cite book |author=Schneider, Ronald |title=Brazil: Culture and Politics in a New Economic Powerhouse |publisher=Boulder Westview |year=1995}} * {{cite book |author=Skidmore, Thomas E. |title=Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought |url=https://archive.org/details/bwb_C0-AZU-499 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1974}} * {{cite book |author=Wagley, Charles |title=An Introduction to Brazil |url=https://archive.org/details/introductiontobr0000wagl_k5a3 |location=New York, New York |publisher=Columbia University Press |year=1963}} * {{cite book |title=The World Almanac and Book of Facts: Brazil |location=New York, NY |publisher=World Almanac Books |year=2006}} == External links == {{sisterlinks}} {{wikivoyage|Brazil}} * [http://www.brasil.gov.br/ingles/ Brazilian Federal Government] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/brazil.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813045053/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/brazil.html |date=2011-08-13 }} * [http://www.ibge.gov.br/english/ Brazilian Institute of Geography and Statistics] * {{CIA World Factbook link|br|Brazil}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/brazil.htm Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705053556/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/brazil.htm |date=2008-07-05 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/South_America/Brazil}} * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/brtoc.html Country Profile] from the U.S. [[Library of Congress]] (1997) [[શ્રેણી:બ્રાઝિલ]] 5i42id5yiachnovvvk9bne44tg6s2ts 0 15724 905450 903857 2026-09-22T01:47:20Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905450 wikitext text/x-wiki {{ઇસ્લામ}} [[File:Dongxiang minority student.jpg|thumb| ચીનના દોનઝિયાંગમાં મુસ્લિમ વિધાર્થી]] '''મુસ્લિમ''' કે '''મુસલમાન''' (અરબી: مسلم) લોકો કે જેને અંગ્રેજીમાં ક્યારેક મોસ્લેમ<ref>'''thefreedictionary.com''': ''[http://www.thefreedictionary.com/Muslim muslim]''</ref> તરીકે પણ બોલાય છે, તેઓ ઇસ્લામ અનુયાયી, એકેશ્વરવાદમાં માનતા, કુરાન પર આધારીત ઇબ્રાહિમ સ્થાપિત ધર્મને અનુસરે છે અને હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા (સ.અ.વ.)ને અલ્લાહના પયગંબર માને છે. અરબીમાં "મુસ્લિમ"નો અર્થ "એક કે જે અલ્લાહમાં શ્રધ્ધા રાખે છે" એવો થાય છે. સર્વવ્યાપી રીતે [[ઇસ્લામ ધર્મ]] પાળતા લોકો મુસ્લિમ કહેવાય છે. ==મુસ્લિમ શબ્દનો ઉદ્ભવ== મુસ્લિમ શબ્દ એ કૃદંતનું કામ કરનારું ઇસ્લામ ક્રિયાપદનું મૂળ રૂપ છે.<ref>Burns & Ralph, ''World Civilizations'', 5th ed., p. 371</ref> મહિલા અનુયાયીને મુસ્લિમા કહેવામાં આવે છે. અરબી માં બહુવચનમાં મુસ્લિમુન (مسلمون) કહેવાય છે જ્યારે સ્ત્રીલિંગમાં મુસ્લિમાત(مسلمات) કહે છે. એનો એક અર્થ "સમગ્ર, યોગ્ય" એવો પણ થાય છે. ==''મુસ્લિમ'' માટે અન્ય શબ્દો== અંગ્રેજીમાં મુળ શબ્દ "મુસ્લિમ" છે, ક્યારેક તે અપભ્રંશ થઇને "મોસ્લેમ" તરીકે બોલાય છે, જે ખરેખરમાં જુનો શબ્દ છે. અરબી શબ્દ "મુસ્લિમ" નો સમાનાર્થી શબ્દ અંગ્રેજીમાં "Submitter" થાય છે જે ગુજરાતીમાં "સમર્પિત" એવો થાય છે. મધ્ય-૧૯૬૦ ના અરસા સુધી, ઘણાં અંગ્રેજીભાષી લેખકો "મહોમેડંસ" અથવા "મહોમ્મતન્સ્" શબ્દનો ઉપયોગ કરતાં હતા.<ref>See for instance the second edition of ''[[Fowler's Modern English Usage|A Dictionary of Modern English Usage]]'' by [[Henry Watson Fowler|H. W. Fowler]], revised by [[Ernest Gowers]] (Oxford, 1965)).</ref> ==અર્થ== ઇબ્ન અરબીએ મુસ્લિમ ની વ્યાખ્યા કરતાં જણાવ્યું કે: <blockquote> "મુસ્લિમ એ એવી વ્યક્તિ છે જે માત્ર અને માત્ર અલ્લાહની ઇબાદત કરે છે. "ઇસ્લામ' નો અર્થ થાય છે માત્ર અલ્લાહ ને માનતો એક ધર્મ"<ref>''Commentary on the Qur'an'', Razi, I, p. 432, Cairo, 1318/1900</ref></blockquote> ===પહેલાના પેગંબરોનું કુરાનમાં વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે=== કુરાનમાં ઇસ્લામ ઘણા પયગંબરો, સંદેશવાહકોને અને તેમના અનુયાયીઓને મુસ્લિમ તરીકે વર્ણવે છે. જેમાં આદમ, નુહ, ઇબ્રાહીમ, યાકૂબ, મુસા, (ઈસા) ઇસુ વિગેરેને કુરાન દ્વારા મુસ્લિમ તરીકે સમર્થન મળ્યું છે. કુરાન જણાવે છે કે આ પુરુષો મુસ્લિમો હતા કારણ કે તેઓ અલ્લાહને સમર્પિત, તેમનો સંદેશો પહોંચાડનાર અને મહત્વ સમજાવનાર હતા. આમાં ઇબાદત, દાન, ઉપવાસ કે રોજા અને પવિત્ર ધર્મયાત્રા કે હજનો સમાવેશ પણ થાય છે. કુરાનની સુરત ૩:૫૨ મુજબ ઇસુના અનુયાયીઓએ ઇસુને કહ્યું "અમે અલ્લાહમાં માનીએ છીએ અને આપ એ વાતના સાક્ષી થાઓ કે અમે મુસ્લિમ છીએ (''wa-shahad be anna muslimūn'')." મુસ્લિમ માન્યતા અનુસાર, કુરાન પહેલાં અલ્લાહે મુસાને તોરાત (ધર્મ પુસ્તક) આપી, દાઉદને ઝબુર(ધર્મ પુસ્તક) આપ્યું અને ઇસાને ઇન્જિલ(ધર્મ પુસ્તક બાઇબલ) આપ્યું, આ મહાભૂતિઓ અગત્યના મુસ્લિમો કે પયગંબર કહેવાય છે. ==વસ્તીની માહિતી== [[File:World Muslim Population Pew Forum.png|right|260px|thumb| વિશ્વની મુસ્લિમ વસ્તી ટકાવારી પ્રમાણે]] ૨૦૦૯નાં આંકડાઓ પ્રમાણે વિશ્વમાં મુસલમાનોની કુલ વસ્તી એક અબજ સત્તાવન કરોડ છે (૧.૫૭ બિલિયન). જેમાં ૭૫-૯૦% સુન્ની અને ૧૦-૨૦% શિયા છે.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam |title=Islām |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=2010-08-25}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} retrieved 21 Dec 2011</ref> તેમાંથી 13 લગભગ% ઇન્ડોનેશિયામાં રહે છે, જે સૌથી મોટો મુસ્લિમ દેશ છે, આ ઉપરાંત દક્ષિણ એશિયામાં 25%, મધ્ય પૂર્વમાં 20%, મધ્ય એશિયા માં 2%, 4% બાકી રહેતા દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં, અને ઉપ-સહારાના આફ્રિકામાં 15% મુસ્લિમો રહે છે. મુસ્લિમ વિસ્તૃત સમુદાયો ચાઇના અને રશિયામાં પણ તેમજ કેરેબિયન ના ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. રૂપાંતરીત અને સ્થળાંતરિત સમૂદાયો લગભગ વિશ્વના દરેક ભાગમાં જોવા મળે છે.<ref name="mgmpPRC" /><ref>{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-515713-0| last = Esposito| first = John L.| title = What everyone needs to know about Islam| url = https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo| page = [https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo/page/21 21]| date = 2002-10-15}} and {{Cite book| edition = Rev. 3rd ed., updated with new epilogue.| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-518266-8| last = Esposito| first = John| title = Islam : the straight path| url = https://archive.org/details/islamstraightpat0001espo| location = New York| pages = [https://archive.org/details/islamstraightpat0001espo/page/n21 2], 43| year = 2005}}</ref><ref name="mgmpPRC">{{Cite book | editor-last = Miller | editor-first = Tracy | date = October 2009 | publisher = [[Pew Research Center]] | title = Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population | format = PDF | pages = 8–9, 17–19 | url = http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population.aspx | access-date = 2009-10-08 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224211652/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx | url-status = dead }}</ref> == સંદર્ભ == <references/> [[શ્રેણી:ઇસ્લામ]][[શ્રેણી:ધર્મ]] nrnsktn3g59zytv09wkfnhmfbe2ul3s 0 16365 905468 903812 2026-09-22T02:18:13Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905468 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Prime Minister |name         = જવાહરલાલ નેહરુ / જવાહરલાલ નહેરુ<br />पं. जवाहरलाल नेहरू |image        = Jawaharlal Nehru, 1947.jpg |caption      = ૧૯૪૭માં જવાહરલાલ નેહરુ |birth_date   = {{birth date|df=yes|1889|11|14}} |birth_place  = [[અલ્હાબાદ]], આગ્રા અને ઔંધનો સંયુક્ત પ્રાન્ત, બ્રિટિશ ભારત |death_date   = {{death date and age|df=yes|1964|05|27|1889|11|14}} |death_place  = [[નવી દિલ્હી]], ભારત |office       = [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન]] |term_start   = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end     = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |president    = [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]] અને [[સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન]] |governor-general    = લુઈસ માઉન્ટબેટન<br />[[સી. રાજગોપાલાચારી]] |predecessor  = ''નવું પદ'' |successor    = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] (કાર્યકારી) |office2      = ભારતના વિદેશ મંત્રી |term_start2  = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end2    = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |predecessor2 = ''નવું પદ'' |successor2   = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] |office3      = ભારતના નાણા મંત્રી |term_start3  = ઓક્ટોબર ૮, ૧૯૫૮ |term_end3    = નવેમ્બર ૧૭, ૧૯૫૯ |predecessor3 = ટી.ટી. ક્રિષ્નામાચારી |successor3   = [[મોરારજી દેસાઈ]] |nationality  = ભારતીય |profession   = બેરિસ્ટર |spouse       = [[કમલા નેહરુ]] |religion     = [[હિંદુ]] અજ્ઞેયવાદી (Hindu Agnostic)<ref>{{cite book|title = Jawaharlal Nehru: A Biography, Volume 3; Volumes 1956-1964|author=Sarvepalii Gopal|pages=17}}</ref> |children     = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] |alma_mater     = ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ |signature    = Jawaharlal_Nehru_Signature.svg }} '''જવાહરલાલ નેહરુ''' કે '''જવાહરલાલ નહેરુ''' (૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | url = https://archive.org/details/patriotstyrantst0000marl | date = 1999 }}</ref> - ૨૭ મે ૧૯૬૪) [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા અને અત્યાર સુધીમાં સૌથી લાંબો શાસનકાળ ધરાવતા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] હતા; તેમણે વડા પ્રધાન તરીકે ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી સેવા આપી હતી. == વિગત == ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સમયે કૉંગ્રેસ પક્ષે નહેરુને સ્વતંત્ર [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] તરીકેની જવાબદારી નિભાવવા માટે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. ત્યારબાદ ૧૯૫૨માં ભારતની પહેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જીતી આવતા, તેઓ ફરીથી વડા પ્રધાન પદે નિયુક્ત થયા હતા. બિન-જોડાણ અભિયાનના સ્થાપકોમાંથી એક હોવા ઉપરાંત, તેઓ યુદ્ધ પછીના ગાળામાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પણ મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા. ભારતમાં '''પંડિતજી''' અને બહાર '''પંડિત નેહરુ''' તરીકે તેમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો હતો. સમૃદ્ધ ભારતીય બૅરિસ્ટર અને રાજકારણી મોતીલાલ નેહરુના પુત્ર હોવાને નાતે નેહરુ પ્રમાણમાં ઘણી યુવાન વયે [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ]]ની ડાબી પાંખના નેતા બની ગયા હતા. [[મહાત્મા ગાંધી]]ના માર્ગદર્શન હેઠળ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી સંપૂર્ણ સ્વરાજની હિમાયત કરતા નેહરુ એક પ્રભાવશાળી અને ક્રાંતિકારી નેતા હતા, જે ધીમે ધીમે કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદ સુધી પહોંચ્યા હતા. ભારતની લાંબી, સંઘર્ષપૂર્ણ સ્વતંત્રતા ચળવળમાં, તેઓ એક ચાવીરૂપ, મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા અને ધીમે ધીમે ગાંધીના રાજકીય વારસ તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. ગરીબમાં ગરીબ દેશોનો કેટલાય લાંબા સમયથી ચાલ્યા આવતો આર્થિક વિકાસનો પડકાર હલ કરી શકાય તે માટે આજીવન ઉદારમતવાદી નેહરુ, ફેબિઅન સમાજવાદ અને જાહેર ક્ષેત્રના પણ હિમાયતી રહ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. [[ભારત]] દેશ જ્યારે સ્વતંત્ર થયો ત્યારે ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ [[નવી દિલ્હી]] ખાતે સ્વતંત્ર ભારતનો ધ્વજ લહેરાવવાનું સન્માન નેહરુને પ્રાપ્ત થયું હતું. નેહરુની સંસદીય લોકશાહીના ગુણો, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ઉદારમતવાદ તરફનું વલણ અને તેની સાથે ગરીબ અને વંચિતો માટેની ચિંતાને પરિણામે આજે પણ ભારત પર જેનો પ્રભાવ છે તેવી નીતિઓ ઘડવા તેઓ પ્રેરાયા. તેમાં તેમનો વિશ્વ પ્રત્યેનો સમાજવાદી દૃષ્ટિકોણ પણ ડોકાતો હતો. સ્વતંત્ર ભારતની પરંપરાઓ અને માળખું ઊભું કરવામાં તેમનો લાંબો કાર્યકાળ નિમિત્ત બન્યો. ક્યારેક તેમને '''આધુનિક ભારતના શિલ્પી''' તરીકે પણ સંબોધવામાં આવે છે{{સંદર્ભ}}. == જીવનચરિત્ર == [[ચિત્ર:Nehru family.jpg|left|thumb|નેહરુ-ગાંધી પરિવાર, ca 1927]] નેહરુનો જન્મ સ્વરૂપ રાણી અને સમૃદ્ધ બૅરિસ્ટર [[મોતીલાલ નેહરુ]]ને ત્યાં સૌથી મોટા પુત્ર તરીકે, અત્યારે [[ઉત્તરપ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલા [[અલ્લાહાબાદ|અલ્હાબાદ]] શહેરમાં થયો હતો.<ref>'જવાહરલાલ' નામ [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]]ના ''જવાહિર-એ લાલ'' પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે 'લાલ રત્ન').</ref>. નેહરુ કુટુંબ મૂળે [[કાશ્મીરી લોકો|કાશ્મીરી]] [[બ્રાહ્મણ]] હતું. ઘણાં વર્ષો પહેલાં મોતીલાલ નેહરુ ત્યાંથી અલ્હાબાદ સ્થળાંતરિત થયા હતા અને ત્યાં પોતાની સફળ કાયદાકીય કારકિર્દી જમાવી હતી. તેઓ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસની આગેવાનીમાં આકાર લેતી, એ વખતે અપરિપક્વ એવી ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના પણ સક્રિય સભ્ય હતા. નેહરુ અને તેમની બે બહેનો - [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત|વિજયાલક્ષ્મી]] અને ક્રિષ્ના -નો ઉછેર એક વિશાળ બંગલા, આનંદભવનમાં થયો હતો અને વિશેષ કરીને અંગ્રેજી રીતભાત અનુસાર થયો હતો, અને પાછળથી તેમને આવશ્યક ભારતીય રીતભાત શીખવવામાં આવી હતી. તેમને [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] તથા [[ભારત|ભારતીય]] સાહિત્ય પણ શીખવવામાં આવ્યું હતું. પોતાનો દીકરો ભારતીય સરકારી નોકરી માટે યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરે તેવી તેમની ઇચ્છા હતી એટલે તેમણે યોગ્ય સમયે યુવાન જવાહરલાલને [[ઈંગ્લેન્ડ|ઈંગ્લૅન્ડ]]ના [[હૅરો]]માં મોકલ્યા. જવાહરલાલનું મન દેખીતી રીતે હૅરો ખાતે ભણતરમાં ન લાગ્યું, તેમને શાળાનો અભ્યાસ કઠણ, ગૂંગળાવનારો અને ઘરથી દૂર, વિખૂટા પડી ગયાની લાગણી અસહ્ય લાગી. છતાં, શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ૧૯૦૭માં નેહરુએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ|કેમ્બ્રિજ]] માટે પ્રવેશ પરીક્ષા આપી અને કુદરતી વિજ્ઞાન ભણવા માટે [[ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ|ટ્રિનિટી કૉલેજ]]માં ગયા. પોતાની કૅમ્બ્રિજની આ [[ટ્રાઈપૉસ]]માં જવાહરલાલ દ્વિતીય ક્રમે ઉત્તીર્ણ થયા અને ૧૯૧૦માં સ્નાતક થયા. યુનિવર્સિટીના પ્રખ્યાત ઉદાર વાતાવરણે તેમને અનેક અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા માટે બળ આપ્યું અને તેમના સામાન્ય બાહ્ય દેખાવ પર પણ તેનો મહત્ત્વનો પ્રભાવ રહ્યો. એ પછી ઑકટોબર ૧૯૧૦માં તેઓએ પોતાનો કાયદાનો અભ્યાસ આગળ વધારવા માટે ઈનર ટેમ્પલમાં પ્રવેશ માટે નામ નોંધાવ્યું. હૅરો ખાતે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા જવાનો નિર્ણય પાછળ જવાહરલાલને કાયદાના અભ્યાસ માટેનું આકર્ષણ જવાબદાર નહોતું, એ માત્ર પિતાની આજ્ઞાનું પાલન હતું. ૧૯૧૨માં જવાહરલાલે પોતાની અંતિમ પરીક્ષા ઉત્તીર્ણ કરી અને એ વર્ષે પાછળથી તેમને ઈનર ટેમ્પલ ખાતેના બારમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું.[http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html]. થોડા જ વખતમાં તેઓ પોતાનો વકીલાતનો ધંધો જમાવવા માટે ભારત પાછા ફર્યા. જો કે, થોડા જ વખતમાં તેઓ રાજકારણમાં, ખાસ કરીને કૉંગ્રેસની આગેવાની હેઠળ ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ડૂબી ગયા. ૧૯૧૯માં અમૃતસરના જલિયાંવાલા બાગમાં અંગ્રેજોએ વિરોધીઓની જે કત્લેઆમ કરી તેનાથી રોષે ભરાયેલા નેહરુ સંપૂર્ણ રીતે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાઈ ગયા અને પોતાની બધી જ ઊર્જા તેમાં રેડવા માંડ્યા. શરૂઆતમાં જો કે પોતાના દીકરાના રાજકીય દૃષ્ટિકોણો બાબતે મોતીલાલને સંશય રહેતો પરંતુ પછી તેઓ પણ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે કૉંગ્રેસે છેડેલા આ નવા પ્રયત્નોમાં જોડાઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |title=''Commanding Heights'' |author=Joseph Stanislaw |coauthor=Daniel A. Yergin |date=1998 |url=[http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharlal.pdf] }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> નેહરુએ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરીને ગાંધીજીના વિશ્વસનીય લેફ્ટનન્ટનું સ્થાન મેળવ્યું. તેમણે ઉપાડેલા વિરોધોના પરિણામે, અલબત્ત તે સંપૂર્ણ અહિંસક હતા, તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન કુલ નવ વર્ષ જેલવાસ વેઠવો પડ્યો. પોતાના જેલવાસ દરમ્યાન નેહરુએ '''"ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી"''' (૧૯૩૪), પોતાની '''"આત્મકથા"''' (૧૯૩૬), અને '''"ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા"''' (૧૯૪૬) લખ્યાં. ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની વધતી જતી પ્રતિષ્ઠા ઉપરાંત આ પુસ્તકોએ તેમને એક ઉત્તમ લેખક તરીકેની નામના પણ રળી આપી. ૧૯૨૯માં પહેલી વાર, લાહોર સત્ર વખતે તેમણે ગાંધીજીના માર્ગદર્શન હેઠળ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું હતું. ત્યારબાદ ફરીથી ૧૯૩૬, ૧૯૩૭, અને છેલ્લે ૧૯૪૬માં તેઓ કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ૧૯૪૬માં ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની રાજકીય પ્રતિષ્ઠા બીજા કોઈથી નહીં પણ માત્ર એક ગાંધીજીથી જ ઊતરતી માનવામાં આવતી એવા મુકામે તેઓ પહોંચ્યા હતા.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૮, ૧૯૧૬માં તેઓએ કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ કમલા કૌલ સાથે લગ્ન કર્યાં. તેમને એક દીકરી હતી, ઈન્દિરા પ્રિયદર્શિની, જે પાછળથી [[ઈન્દિરા ગાંધી]] તરીકે જાણીતાં બન્યાં હતાં. [[કમલા નેહરુ]] પણ પોતે ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળના સક્રિય સહભાગી હતા, પરંતુ ૧૯૩૬માં તેઓ ક્ષયરોગથી અવસાન પામ્યા. ત્યારબાદ નેહરુએ બાકીનું જીવન એકલા જ વીતાવ્યું. જો કે, ૧૯૪૬થી તેમની સાથે [[એડવિના માઉન્ટબેટન]], ભારતની વાઇસરિનનું નામ સાંકળતી અફવાઓ જરૂર સાંભળવા મળતી હતી. તેમના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ ઘણા અંશે પોતાની દીકરી અને બહેન, [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત]] પર આધારિત રહ્યા હતા. == ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન == [[ચિત્ર:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|thumb|230px|left|ત્રિમૂર્તિ ભવન, વડા પ્રધાન તરીકે નેહરુનું રહેઠાણ, હવે તેમની સ્મૃતિમાં સંગ્રહાલય.]] [[બ્રિટિશ કૅબિનેટ મિશન]] સત્તા સોંપવા માટેના પોતાનો પ્રસ્તાવ લઈને આવી પહોંચ્યું હોવાથી નેહરુ અને તેમના સાથીઓને છોડવામાં આવ્યા હતા. એકવાર ચૂંટાયા પછી, નેહરુએ વચગાળાની સરકારનું સુકાન સંભાળ્યું પણ ત્યારે ફાટી નીકળેલા હિંસક કોમી રમખાણો અને રાજકીય અવ્યવસ્થા તથા [[મહોમ્મદ અલી જિન્નાહ]]ની આગેવાનીમાં અલગ [[મુસ્લિમ]] રાષ્ટ્ર, [[પાકિસ્તાન]]ની માગણી માટે વિરોધી દેખાવો કરતા [[મુસ્લિમ લીગ]]ને પરિણામે એ સરકાર પડી ભાંગી. મિશ્ર સરકાર રચવાના નિષ્ફળ પ્રયાસો બાદ, નેહરુએ અનિચ્છાએ બ્રિટિશરોએ ૩ જૂન ૧૯૪૭ના બહાર પાડેલા આયોજન અનુસાર [[ભારતના ભાગલા]]ને સમર્થન આપ્યું. તેમણે ૧૫ ઑગસ્ટના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] કચેરીનો હવાલો સંભાળ્યો અને '''"[[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]]"''' શીર્ષક હેઠળ પોતાનું પહેલું વક્તવ્ય આપ્યું: <blockquote>"અનેક વર્ષો અગાઉ આપણે નિયતિ સાથે બાથ ભરી હતી અને હવે એ સમય આવી ગયો છે કે જ્યારે આપણે આપણી પ્રતિજ્ઞા ફરીથી ઉદ્ઘોષિત કરવી જોઈએ, માત્ર પૂરેપૂરી કે સમગ્રપણે નહીં પણ એકદમ વાસ્તવિક રીતે. મધ્યરાત્રિના આ કલાકે, જ્યારે વિશ્વ આખું નિદ્રાધીન છે, ભારતમાં જીવન અને સ્વતંત્રતાની સવાર પડી છે. ઇતિહાસમાં આવી ક્ષણો આવે છે, પણ તે અતિદુર્લભ હોય છે, જ્યારે આપણે જૂનામાંથી નવામાં પ્રવેશ કરીએ છીએ, જ્યારે એક યુગનો અંત આવે છે અને જ્યારે એક રાષ્ટ્રનો પ્રાણ, જે લાંબા સમયથી દબાયેલો હતો તેને નવજીવન મળે છે. આ ક્ષણે આપણે વિધિપૂર્વક ભારતની અને તેના લોકોની સેવા માટે સમર્પણની અને તેથી પણ વધુ વિશાળ માનવતાની સેવા માટે શપથ લઈએ છીએ."<ref name="Tryst">{{cite web |last=Nehru |first=Jawaharlal |date=2006-08-08 |url=http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny |title=Wikisource |format=PHP |access-date=2006-08-08}}</ref></blockquote> જો કે, આ સમયગાળો તીવ્ર હિંસક કોમી રમખાણોથી ગ્રસ્ત રહ્યો. [[પંજાબ પ્રાંત|પંજાબનો વિસ્તાર]], [[દિલ્હી]], [[બંગાળ]] અને ભારતના અન્ય હિસ્સાઓમાં હિંસા છવાઈ ગઈ. શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અને ગુસ્સે ભરાયેલા અને જેમની ભ્રમણા ભાંગી ચૂકી છે તેવા શરણાર્થીઓને શાંત પાડવા માટે નેહરુએ પાકિસ્તાની નેતાઓ સાથે સંયુક્ત દૌરો{{Fact|date=February 2007}} કર્યો હતો. મુસ્લિમોની સલામતી જળવાય અને તેઓ ભારતમાં રહેવા માટે પ્રોત્સાહિત થાય તે માટે તેમણે મૌલાના આઝાદ અને અન્ય મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે કામ શરૂ કર્યું હતું. આ સમયગાળામાં થયેલા રમખાણોથી નેહરુ એટલી હદે વ્યથિત થયા હતા કે તેમણે યુદ્ધવિરામ{{Fact|date=February 2007}}ની અને [[1947નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ]] અટકાવવા માટે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના હસ્તક્ષેપની માગણી કરી હતી. કોમી દાવાનળથી ડરીને, નેહરુ [[હૈદરાબાદ રાજય]]ના ખાલસાને ટેકો આપવામાં પણ અચકાયા હતા. સ્વતંત્રતા પછીનાં વર્ષોમાં, તેમની પોતાની અંગત કાળજી માટે અને તેમના અંગત કામકાજ સંભાળવા માટે તેઓ ઘણુંખરું પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા પર આધાર રાખતા થયા હતા. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ૧૯૫૨ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જબરજસ્ત બહુમતીથી વિજેતા થઈ હતી. ત્યારબાદ ઈન્દિરા પણ તેમને મદદ કરવા માટે નેહરુના ઔપચારિક રહેઠાણમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગયાં હતાં. ઈન્દિરા કોઈ ઔપચારિક પદ વિના તેમના [[પ્રધાન કાર્યકર્તા (રાજનીતિ)|પ્રધાન સહાયક]] અને ભારતભર અને વિશ્વના પ્રવાસોમાં તેમના કાયમી સંગિની બન્યાં હતાં. [[ચિત્ર:TMstudy.png|thumb|left|ત્રિમૂર્તિ ભવનમાં નેહરુનો અભ્યાસખંડ]] === આર્થિક નીતિઓ === રાષ્ટ્ર સ્તરે આયોજન અને નિયંત્રણ હોય તે પ્રકારનું સુધારેલું [[ભારતીય અર્થતંત્ર]] દાખલ કરીને નેહરુએ પોતાનો શાસનકાળ શરૂ કર્યો. [[ભારતનું આયોજન પંચ|ભારતીય આયોજન આયોગ]]ની રચના કરીને ૧૯૫૧માં નેહરુએ પહેલી [[ભારતની પંચવર્ષીય યોજના|પંચવર્ષીય યોજના]]ની રૂપરેખા આપી, ઉદ્યોગો અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં સરકારનું રોકાણ તેમાં દર્શાવાયું હતું. નેહરુએ વધતા વેપાર અને આવક વેરા સહિતના એવા [[મિશ્ર અર્થતંત્ર]]ની કલ્પના કરી હતી કે જેમાં ખાણકામ, વીજળી અને અન્ય મોટા ઉદ્યોગો જેવા વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોનું વ્યવસ્થાપન સરકારના હાથમાં રહે, જેથી પ્રજાનું હિત સચવાય અને સાથે સાથે ખાનગી ઉદ્યોગસાહસો ખીલે છતાં નિયંત્રણમાં રહે. નેહરુએ [[જમીનનું ફેરવિતરણ|જમીનના ફેરવિતરણ]]નો મુદ્દો પકડી રાખ્યો અને સિંચાઈ નહેરો, બંધ બાંધવા માટેના કાર્યક્રમો તેમ જ કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા માટે ખાતરનો ઉપયોગ વધારવા અંગેના કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા. જુદી જુદી જાતના [[ગૃહ ઉદ્યોગો|ગૃહ ઉદ્યોગો]] વિકસે તથા તેથી ગ્રામ્ય ભારતમાં કાર્યક્ષમતા વધે તે હેતુથી તેમણે શ્રેણીબદ્ધ ''કમ્યુનિટી વિકાસ કાર્યક્રમો'' નો પણ પાયો નાખ્યો હતો. નદી પર મોટા બંધોના બાંધકામને (આ મોટા બંધોને નેહરુ '''‘ભારતનાં નવાં મંદિરો’''' કહેતા), સિંચાઈ યોજનાઓને અને [[જળવિદ્યુત]] પેદા કરવાના કામને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે નેહરુએ ભારતના [[અણુશક્તિ|અણુશક્તિ]] અંગેના કાર્યક્રમો પણ શરૂ કર્યા હતા. નેહરુના વડા પ્રધાન તરીકેના મોટા ભાગના શાસનકાળમાં કૃષિ ક્ષેત્રે પ્રગતિ અને ઉત્પાદનમાં વધારો થવા છતાં, ભારત હજી પણ ગંભીર અનાજની ખેંચનો સામનો કરતું રહ્યું હતું. નેહરુની ઔદ્યોગિક નીતિઓ, જેનો સારાંશ ૧૯૫૬ના ઔદ્યોગિક પોલિસી રિસોલ્યુશનમાં સામેલ છે, વિવિધ અને ભારે ઉદ્યોગોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી હતી<ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = [https://archive.org/details/introductiontoso00bhfa/page/122 120] | last = Farmer | first = B. H. | title = An Introduction to South Asia | url = https://archive.org/details/introductiontoso00bhfa | date = 1993 }}</ref>, છતાં રાજ્ય આયોજન, નિયંત્રણો અને નિયમનો અનુસાર ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તા અને નફાક્ષમતા નબળી પડતી ચાલી. અલબત્ત, ભારતીય અર્થતંત્રના વિકાસનો વૃદ્ધિદર સ્થિર જળવાઈ રહ્યો, છતાં ભારતની વસતિને ભરડો લેતી વ્યાપક ગરીબી વચ્ચે દીર્ઘકાલીન બેરોજગારીની સમસ્યા ચાલુ રહી. જો કે નેહરુની લોકપ્રિયતા અકબંધ રહી, અને તેમની સરકાર ભારતની મોટી ગ્રામ્ય વસતિ સુધી પાણી અને વીજળી પુરવઠો, સ્વાસ્થ્ય કાળજી, રોડ અને માળખાકીય સુવિધાઓ પહોંચાડવાની બાબતે સફળ રહી તેમ કહી શકાય. === શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારણા === ભવિષ્યમાં ભારતની પ્રગતિ માટે શિક્ષણ આવશ્યક છે એવું માનતા જવાહરલાલ ભારતનાં બાળકો અને યુવાનોને શિક્ષણ મળવું જ જોઈએ તેના પ્રખર હિમાયતી હતા. તેમની સરકારના કાર્યકાળ દરમ્યાન ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અનેક સંસ્થાઓની સ્થાપના થઈ જેમાં [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]], [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]] અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. નેહરુએ તેમની પંચવર્ષીય યોજનામાં ભારતના દરેક બાળકને નિઃશુલ્ક અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ મળે તે માટેની પ્રતિબદ્ધતાની રૂપરેખા પણ રજૂ કરી હતી. આ હેતુ સર કરવા માટે, નેહરુએ સામુદાયિક ગ્રામ પ્રવેશ-નોંધણી કાર્યક્રમો અને હજારો શાળાઓના બાંધકામના કાર્ય પર દેખરેખ રાખી. કુપોષણની સમસ્યા હલ કરવા માટે નેહરુએ બાળકોને મફત દૂધ અને ભોજન મળી રહે તેવા પ્રકારના પગલાં પણ લીધાં. પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ માટે, વિશેષ કરીને ગ્રામ વિસ્તારમાં પ્રૌઢ શિક્ષણ કેન્દ્રો, વ્યાવસાયિક તાલીમ અને તકનિકી શિક્ષણ શાળાઓ પણ ઊભી કરવામાં આવી હતી. નેહરુના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારતીય સંસદે હિન્દુ કાયદામાં જાતિ/વર્ણ ભેદભાવોને ગુનાહિત ઠેરવતા તેમ જ મહિલાઓના કાનૂની અધિકારો અને સામાજિક સ્વાતંત્ર્ય વધારવા માટે અનેક ફેરફારો કર્યા.<ref>{{Cite journal | volume = 28 | issue = 1 | pages = 165–194 | last = Som | first = Reba | title = Jawaharlal Nehru and the Hindu Code: A Victory of Symbol over Substance? | journal = Modern Asian Studies | access-date = 2008-05-29 | date = 1994-02 | url = http://www.jstor.org/stable/312925 | doi = 10.1017/S0026749X00011732 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = SUNY Press | pages = [https://archive.org/details/shecomestotakehe0000basu/page/3 3] | quote = The Hindu Code Bill was visualised by Ambedkar and Nehru as the flagship of modernisation and a radical revision of Hindu law...it is widely regarded as dramatic benchmark legislation giving Hindu women equitable if not superior entitlements as legal subjects. | last = Basu | first = Srimati | title = She Comes to Take Her Rights: Indian Women, Property, and Propriety | url = https://archive.org/details/shecomestotakehe0000basu | date = 1999 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 328 | quote = One subject that particularly interested Nehru was the reform of Hindu law, particularly with regard to the rights of Hindu women... | last = Kulke | first = Hermann | coauthors = Dietmar Rothermund | title = A History of India | date = 2004 }}</ref> <ref>{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 115 | last = Forbes | quote = It is our birthright to demand equitable adjustment of Hindu law.... | first = Geraldine | coauthors = Geraldine Hancock Forbes, Gordon Johnson | title = Women in Modern India | date = 1999 }}</ref>. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકોએ જે સામાજિક અસમાનતા અને ગેરફાયદાઓનો સામનો કરવો પડે છે તે નાબૂદ કરવા માટે સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનામતની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. નેહરુએ બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ધાર્મિક સંવાદિતાને પણ ટેકો આપ્યો હતો, અને પરિણામે સરકારમાં લઘુમતીઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધ્યું હતું. === રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશી નીતિ === {{seealso|Role of India in Non-Aligned Movement}}બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી મુક્તિના પ્રથમ વર્ષો દરમ્યાન, ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી નેહરુએ તાજેતરમાં સ્વતંત્ર થયેલા ભારતને નેતૃત્વ આપ્યું. શીત યુદ્ધના સમયગાળા દરમ્યાન, અમેરિકા (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) અને રશિયા (યુ.એસ.એસ.આર.) એમ બંને જણે ભારતને પોતાનું મિત્રરાષ્ટ્ર બનાવવા માટે હરીફાઈ આદરી હતી. કાશ્મીરમાં યુનાઈટેડ નેશન્સના આશ્રયમાં [[સાર્વમત]] લેવા અંગે તેમણે ૧૯૪૮માં વચન આપ્યું હોવા છતાં, યુનાઈટેડ નેશન્સ તરફ તેમની સાવચેતી વધતી ગઈ અને ૧૯૫૩માં નેહરુએ સાર્વમત લેવાની ના પાડી દીધી. તેમણે કાશ્મીરી રાજકારણી [[શેખ અબ્દુલ્લાહ|શેખ અબ્દુલ્લાહ]]ની ધરપકડનો આદેશ આપ્યો, નેહરુ પહેલા તેમના ટેકેદાર હતા પરંતુ હવે તેમની ભાગલાવાદી મહત્ત્વકાંક્ષાઓ અંગે શંકા જતા તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમનું સ્થાન [[બક્ષી ગુલામ મહોમ્મદ|બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદે]] લીધું. આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર નેહરુ [[શાંતિવાદ]] અને [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના પ્રખર ટેકેદાર હતા. તેમણે [[બિન-જોડાણ]] નીતિનો પાયો નાખ્યો હતો અને અમેરિકા અને રશિયાની આગેવાનીમાં શત્રુ રાષ્ટ્રો વચ્ચે તટસ્થતાની તરફેણ કરતા [[બિન-જોડાણ અભિયાન]]ના સહ-સ્થાપક રહ્યા હતા. ચીનમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય સ્થપાયું તેના થોડા જ સમયમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક ચીનની નોંધ લઈને નેહરુએ યુનાઈટેડ નેશન્સમાં તેના સમાવેશ તરફી દલીલ કરી હતી (જ્યારે મોટા ભાગના પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘોએ [[પ્રજાસત્તાક ચીન|લોકશાહી પ્રજાસત્તાક ચીન]] સાથે સંબંધો બનાવી રાખ્યા હતા) અને તેના કોરિયા સાથેના સંઘર્ષમાં ચીનને આક્રમણખોર તરીકે ખપાવી દેવાનો ઈનકાર કર્યો હતો.<ref>{{cite journal |author=Robert Sherrod |title=Nehru:The Great Awakening journal=''The Saturday Evening Post'' |volume=236 |number=2 |date=19 January 1963 |page=60-67}}</ref> ૧૯૫૦માં [[તિબેટ]]ના અતિક્રમણ પછી પણ તેમણે ચીન સાથે હૂંફાળા અને મિત્રતાભર્યા સંબંધો બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો અને સામ્યવાદી રાષ્ટ્રો અને પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘ વચ્ચેની ખાઈ અને તણાવો પૂરવા માટે એક સેતુરૂપ મધ્યસ્થી બનવાની આશા રાખી હતી. જો કે જ્યારે ૧૯૬૨માં ચીને તિબેટને [[કાશ્મીર પ્રાંત|કાશ્મીર]] સાથે જોડતા વિસ્તાર [[અક્સાઈ ચીન|અકસાઈ ચીન]] પર કબજો કર્યો ત્યારે શાંતિવાદની આ નીતિ અને ચીનના સંદર્ભે તેમના ખુશામતભર્યા વલણનો છેવટે અંત આવ્યો હતો અને [[ભારત-ચીન યુદ્ધ]] જાહેર થયું હતું. વૈશ્વિક તણાવો અને અણુશસ્ત્રોના ભય ઘટાડવાની દિશામાં તેમણે ઉપાડેલા કામ માટે ઘણાએ નેહરુનું અભિવાદન કર્યું હતું.<ref>{{Cite book | publisher = Panchsheel Publishers | pages = 131 | last = Bhatia | first = Vinod | title = Jawaharlal Nehru, as Scholars of Socialist Countries See Him | date = 1989 }}</ref>. આણ્વિક વિસ્ફોટોની મનુષ્યો પર અસર બાબતે તેમણે સૌથી પહેલવહેલો અભ્યાસનો આરંભ કરાવ્યો હતો, અને પોતે જેને '''"વિનાશના ભયાનક એન્જિનો"''' કહેતાં હતા તે અણુવિસ્ફોટની નાબૂદી માટે તે અવિરત મથ્યા કરતા હતા. અણુશક્તિ-વિનાશને પ્રોત્સાહન આપવા પાછળ તેમના કેટલાંક વ્યવહારિક કારણો પણ હતાં, જેમ કે અણુશસ્ત્રો પાછળની આ દોડ વધુ પડતી લશ્કરી ક્ષમતા પર ભાર મૂકશે, કે જે તેમના જેવા વિકાસશીલ દેશોને પોસાશે નહીં<ref>{{Cite book | publisher = C. Hurst & Co. Publishers | pages = 261 | last = Dua | first = B. D. | coauthors = James Manor | title = Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India | date = 1994 }}</ref>. ૧૯૫૬માં બ્રિટિશ, ફ્રેન્ચ અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયેલીઓ]]એ કરેલા [[સુએઝ કટોકટી|સુએઝ નહેર]]ના સંયુક્ત અતિક્રમણને તેમને વખોડી કાઢ્યું હતું. શંકા અને અવિશ્વાસને કારણે તથા નેહરુ ગર્ભિતપણે રશિયા (સોવિયેત યુનિયન)ને ટેકો આપે છે એવી અમેરિકાની શંકાને પરિણામે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો ઠંડા રહ્યા હતા. પંજાબ પ્રાંતની મુખ્ય નદીઓના જળસ્રોતને વહેંચવાના મુદ્દે ચાલ્યા આવતા દીર્ઘકાલીન ઝઘડાને ઉકેલવા માટે ૧૯૬૦માં નેહરુએ પાકિસ્તાની શાસક [[અયુબ ખાન]] સાથે યુનાઈટેડ કિંગડમ અને વર્લ્ડ બેન્કને લવાદ તરીકે રાખીને [[સિંધુ જળ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. === અંતિમ વર્ષો === ૧૯૫૭ની ચૂંટણીઓમાં નેહરુએ કૉંગ્રેસને મહત્ત્વની જીત મેળવી આપી હોવા છતાં, તેમની સરકારે ઘણા ઉગતા પ્રશ્નો અને ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પક્ષના આંતરિક ભ્રષ્ટાચાર અને કજિયાઓનો ભ્રમ ભાંગ્યા પછી, નેહરુએ રાજીનામું આપવા વિચાર્યું હતું પરંતુ પછી પોતાની સેવા આપવી ચાલુ રાખી હતી. ૧૯૫૯માં કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા ચૂંટાઈ આવતા તેમણે [[સગાંવાદ]]ના આક્ષેપો/ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો{{Fact|date=May 2008}}, જો કે નેહરુ પોતે તેમની વરણીને નાપસંદ કરતા હતા, કારણ કે અમુક અંશે તેઓ તેને '''"રાજવંશવાદ"'''નું ચિહ્ન ગણતા હતા; તેમના શબ્દો, એ ખરેખર '''"સંપૂર્ણ રીતે બિનલોકશાહી અને અનિચ્છનીય બાબત"''' હતી, વધુમાં તેમણે તેમને પોતાના મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવાનો પણ ઈનકાર કરી દીધો હતો<ref name="Frank">{{Cite book | publisher = Houghton Mifflin Books | pages = [https://archive.org/details/indiralifeofindi00fran/page/250 250] | last = Frank | first = Katherine | title = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | url = https://archive.org/details/indiralifeofindi00fran | date = 2002 }}</ref>. ઈન્દિરા જાતે પણ પોતાના પિતા સાથે નીતિ વિષયક મતભેદો ધરાવતાં હતાં; જેમાં નેહરુએ [[કૉંગ્રેસની કાર્યકારી સમિતિ]] પ્રત્યેના પોતાની અંગત અદબના કારણે પોતાના વિરોધ છતાં [[કેરળ]] રાજ્યની [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]]ની સરકારની બરતરફી થવા દીધી તે મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતો<ref name="Frank"/>. ઈન્દિરાની કઠોરતા અને સંસદની પરંપરા પ્રત્યેની ઉપેક્ષાથી નેહરુ વારંવાર ક્ષોભિત થવા માંડ્યા, અને તેમની આ વર્તણૂક માત્ર પિતાથી અલગ વ્યક્તિત્વ સાબિત કરવા માટે જ છે એ રીતે જોઈને '''"દુભાયા"''' પણ હતા<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | url = https://archive.org/details/patriotstyrantst0000marl | date = 1999 }}</ref>. તિબેટ મુદ્દે, ૧૯૫૪ની ભારત-ચીન સંધિનો મુખ્ય પાયો [[પંચશીલ]] (શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ માટેના પાંચ સિદ્ધાન્તો) હતો, પાછળનાં વર્ષોમાં, ચીન સાથે વધતી સરહદી દુશ્મનાવટ અને [[દલાઈ લામા]]ને [[રાજકીય રાજ્યાશ્રય|રાજ્યાશ્રય]] આપવાના તેમના નિર્ણયને પરિણામે નેહરુની વિદેશ નીતિ ઘણી ટીકાનું કારણ બની હતી. અનેક વર્ષોની નિષ્ફળ વાટાઘાટો પછી, ૧૯૬૧માં નેહરુએ [[ભારતીય લશ્કર]]ને [[પોર્ટુગલ]] પાસેથી ગોવા મેળવવા માટે આક્રમણ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. જુઓ [[ગોવાની મુકિત]]. એક તરફ તેમની લોકપ્રિયતા વધતી જતી હતી, છતાં લશ્કરી પગલાંની પસંદગી માટે નેહરુએ ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ૧૯૬૨ની ચૂંટણીઓમાં, નેહરુએ કૉંગેસને જીત તો અપાવી પરંતુ પ્રમાણમાં ઘટતી જતી બહુમતીથી. જમણેરી [[ભારતીય જન સંઘ]] અને [[સ્વતંત્રતા પાર્ટી]]થી માંડીને સમાજવાદીઓ અને [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]] એમ વિરોધપક્ષોએ સારો દેખાવ કર્યો હતો. તે પછીના થોડાક જ મહિનાઓમાં, ચીન સાથેનો સરહદી વિવાદ ખુલ્લા સંઘર્ષમાં પરિણમ્યો. બંને જણે, ગુલામ પ્રથાના શિકાર રહી ચૂક્યા હોવાથી (ભારત પણ એક વસાહત માત્ર હતું), નેહરુએ ધારણ કર્યું કે બંને એકબીજા પ્રત્યે સહાનુભૂતિની લાગણી ધરાવે છે, જે '''"હિન્દી-ચીની ભાઈ ભાઈ"''' (ભારતીયો અને ચીની ભાઈઓ છે) શબ્દસમૂહમાં વ્યક્ત થાય છે. [[વિકાસશીલ દેશો]] વચ્ચે ભાઈચારા અને સહાનુભૂતિના આદર્શો તેમના મનમાં વસેલા હતા અને તેઓ તેની તરફ સંપૂર્ણ સમર્પિત હતા. નેહરુએ અત્યંત ભોળાભાવે માની લીધું કે એક સમાજવાદી સાથી દેશ બીજા પર આક્રમણ કરે નહીં, અને ગમે તેવા સંજોગોમાં, હિમાલયની બરફની અભેદ્ય દીવાલ પાછળ તેમને સલામતી અનુભવાતી હતી. આ બંને બાબતો ચીનના ઈરાદા અને લશ્કરી સક્ષમતા અંગે ખૂબ ભૂલભરેલી ગણતરી સાબિત થઈ. ચીને પચાવી પાડેલા વિવાદગ્રસ્ત વિસ્તારો માટે ચીનને પડકારવાના - ભારતીય લશ્કરને તેમણે આપેલા યાદગાર આદેશ '''"તેમને (ચીનાઓને) બહાર ફેંકી દો"'''ના - તેમના ઈરાદાની જાણ થતા, ચીને પણ સામો ભયંકર હુમલો શરૂ કર્યો.<ref>{{cite news|url=http://in.rediff.com/news/2008/feb/26guest.htm | title=A powder-keg on the border with China|date=2008-02-26|access-date=2008-02-26|publisher=[[Rediff]]}}</ref> ગણતરીના દિવસોમાં, ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તારમાં [[ભારત-ચીન યુદ્ધ|ચીનના અતિક્રમણ]]થી ભારતની લશ્કરી નબળાઈ છતી થઈ ગઈ, ચીનનું લશ્કર છેક [[આસામ]] સુધી પહોંચી ગયું હતું. દેશના સંરક્ષણ પ્રત્યે અપૂરતા ધ્યાન અંગે તેમની સરકારની વ્યાપકપણે ટીકા થઈ, અને નેહરુને દેશના સંરક્ષણ પ્રધાન [[ક્રિષ્ના મેનન]]ને બરતરફ કરવાની અને યુ.એસ. લશ્કરની મદદ યાચવાની ફરજ પડી. આ તરફ નેહરુનું સ્વાસ્થ્ય એકધારું બગડતું ચાલ્યું, અને તેમણે ૧૯૬૩ના ઘણા મહિના સ્વાસ્થ્ય પાછું મેળવવા માટે કાશ્મીરમાં ગાળવા પડ્યા. કેટલાક ઇતિહાસવિદોએ આટલી નાટકીય ઢબે તેમનું સ્વાસ્થ્ય કથળવા પાછળ ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું, એ બાબતનો આઘાત અને સંતાપ તથા વિશ્વાસઘાતની લાગણી જવાબદાર ગણાવી હતી.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ૧૯૬૪ના મે મહિનામાં કાશ્મીરથી પાછા ફર્યા બાદ, નેહરુને એક સ્ટ્રોક (રક્તજ મૂર્છા) અને પાછળથી [[માયોકાર્ડિનલ ઇન્ફ્રેક્શન|હૃદયરોગનો હુમલો]] આવ્યા હતા. ૨૭ મે ૧૯૬૪ના વહેલી સવારે તેમનું અવસાન થયું. દિલ્હીની ગલીઓ અને રસ્તા પર તેમ જ અંતિમ સંસ્કારના સ્થળ પર ઉમટી પડેલા હજારોના હજારો શોકગ્રસ્ત લોકોની હાજરીમાં [[યમુના નદી]]ના કિનારે [[રાજ ઘાટ અને સંલગ્ન સ્મારકો|શાંતિવન]]માં હિંદુ વિધિ મુજબ નેહરુના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. == વારસો == [[ચિત્ર:Jawaharlal Nehru statue in Aldwych 1.jpg|thumb|left|180px|ઍલ્ડવિચ, લંડનમાં નેહરુની પ્રતિમા.]] ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી હોવાના નાતે, જવાહરલાલ નેહરુએ મજબૂત વિદેશ નીતિ સાથે આધુનિક ભારતની સરકાર અને રાજકીય સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ગ્રામ્ય ભારતના સૌથી દૂરના ખૂણાના બાળક સુધી શિક્ષણ પહોંચાડતી, [[પ્રાથમિક શિક્ષણ]] સાર્વત્રિક રીતે પૂરું પાડવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ|ધ ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]]<ref>www.aiims.ac.in</ref>, [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]],<ref>[http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php]</ref> અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટસ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]] જેવી વિશ્વ-કક્ષાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પણ નેહરુની શિક્ષણનીતિ વખણાય છે. ભારતની પછાત જાતિઓ/વંશના સમુદાયો, લઘુમતીઓ, મહિલાઓ, [[અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ|અનુસૂચિત જાતિ]] અને [[અનુસૂચિત જનજાતિ]]ના લોકોને સમાન તકો અને અધિકારો પૂરાં પાડવા માટે [[હકારાત્મક પગલું|હકારાત્મક પગલાં]]રૂપે એક વ્યાપક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો શ્રેય પણ નેહરુને ફાળે જાય છે.<ref name="MLK">{{cite book |author=Jackson, Thomas William |title=From Civil Rights to Human Rights |url=https://archive.org/details/from-civil-rights-to-human-rights--martin-luther-king-jr-and-the-struggle-for-economic-justice-_2007 |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/from-civil-rights-to-human-rights--martin-luther-king-jr-and-the-struggle-for-economic-justice-_2007/page/n111 100] |isbn=0-8122-3969-5 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref><ref name="Manor1994">{{cite book |author=Manor, J. |coauthors=Dua, B.D. |year=1994 |page=240 |title=Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |isbn= }}</ref>. [[સમતાવાદ|સમતાવાદી]] સમાજ માટે નેહરુનો પ્રેમ એટલો ઉત્કટ હતો કે તેમણે મહિલાઓ અને અન્ય કચડાયેલા વર્ગો સામે થતા વ્યાપક ભેદભાવો નિવારવા માટે, નિવારવાનો પ્રયત્ન કરવા માટે રાષ્ટ્રતંત્રને કાર્યરત કર્યું<ref name="BZ">{{cite book |author=Zachariah, Benjamin |title=Nehru |url=https://archive.org/details/nehru0000zach |publisher=Routledge |location=New York |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/nehru0000zach/page/265 265] |isbn=0-415-25016-1 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref>, ભલે તેમને તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન તેમાં બહુ મર્યાદિત સફળતા પ્રાપ્ત થઈ. તે ઉપરાંત, નેહરુ એક પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી હતા, જેનાથી પ્રેરાઈને તેમણે ભારતીયો વચ્ચે, સામાન્યતા પર ભાર મૂકે, છતાં પ્રાંતિય વિવિધતાની પણ કદર કરે એવી નીતિઓ અમલમાં મૂકી. સ્વતંત્રતા પછીના ગાળામાં આ બાબત વિશેષરૂપે મહત્ત્વની રહી, કારણ કે હવે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય ભારતીય ઉપખંડમાંથી પાછું હટી ગયું હતું, જેથી પ્રાદેશિક આગેવાનોને પોતાના સામાન્ય દુશ્મન સામે એકબીજાની ઓથે રહેવાની જરૂર રહી નહોતી. સંસ્કૃતિના ભેદભાવો અને ખાસ તો ભાષાના ભેદથી નવા રાષ્ટ્રની એકતાને જોખમ તો હતું જ, પણ નેહરુએ નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ અને રાષ્ટ્રીય સાહિત્ય ઍકેડમી જેવા કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા; જે સ્થાનિક સાહિત્યને બીજી ભાષામાં અનુવાદને પ્રોત્સાહન આપતા હતા અને જુદા જુદા વિસ્તારો/પ્રદેશો વચ્ચે આ સામગ્રીના વિનિમય માટે પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા કરતા હતા. એકજૂટ, એકતાપ્રેમી ભારત બનાવવાના પ્રયત્નમાં નેહરુએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું હતું, '''"સંગઠિત, સુગ્રથિત થાઓ અથવા તો વિનાશ સ્વીકારો."'''<ref>{{cite journal |author=Harrison, Selig S. |title="The Challenge to Indian Nationalism" |journal=''Foreign Affairs'' |volume=34 |number=2 |date=July 1956 |page=620-636}}</ref> === સ્મારકો === [[ચિત્ર:1989 CPA 6121.jpg|thumb|180px|left|જવાહરલાલ નેહરુની સ્મૃતિમાં ૧૯૮૯માં યુએસએસઆરે(USSR) પ્રગટ કરેલી સ્મારક ટિકિટ]] [[ચિત્ર:Nehru sweets oratarians Nongpoh.jpg|thumb|right|230px|નોંગપોહનાં બાળકોને મીઠાઈઓ વહેંચતા નેહરુ]] જવાહરલાલ નેહરુએ આજીવન ભારતમાં એક દૃષ્ટાંતરૂપ સ્થાન ભોગવ્યું હતું અને વિશ્વભરમાં પણ પોતાના આદર્શવાદ અને મુત્સદ્દીપણા માટે વ્યાપક રીતે પ્રશંસાપાત્ર રહ્યા હતા. જીવનભર તેમણે આદરેલા બાળકો અને યુવાનોના કલ્યાણ, શિક્ષણ અને વિકાસનાં કાર્યો તેમ જ ઉત્કટ પ્રેમની યાદમાં ભારતમાં તેમનો જન્મદિવસ, ૧૪ નવેમ્બર, '''''બાળદિન''''' તરીકે ઉજવાય છે. ભારતભરમાં બાળકો તેમને '''''ચાચા નેહરુ''''' તરીકે યાદ કરે છે. નેહરુ કૉંગ્રેસની એક લોકપ્રિય છબિ પણ છે, જેની સ્મૃતિને પક્ષ વારંવાર ઉજવ્યા કરે છે. કૉંગ્રેસના નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ તેમની પહેરવેશની શૈલીનું, ખાસ કરીને ''[[ગાંધી ટોપી]]'' અને તેમની રીતભાતનું ઘણીવાર અનુકરણ કરતા જોવા મળે છે. નેહરુના આદર્શો અને નીતિઓ આજે પણ કૉંગ્રેસ પાર્ટીના [[મેનિફેસ્ટો (સિદ્ધાન્તોનું જાહેરનામું)|મૅનિફૅસ્ટો]] (કાર્યનીતિને લગતું જાહેરનામું) અને તેના હાર્દરૂપ રાજકીય ફિલસૂફીને આકાર આપે છે. તેમની પુત્રી ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસ પક્ષ અને રાષ્ટ્રીય સરકારની આગેવાની લેવામાં તેમના વારસ હોવાનું ભાવનાત્મક જોડાણ ઘણા અંશે નિમિત્ત રહ્યું હતું. નેહરુના જીવન પર અનેક [[દસ્તાવેજી ચિત્ર|દસ્તાવેજી ચિત્રો]] બન્યાં છે. તેમને ફિલ્મોમાં કાલ્પનિક પાત્ર તરીકે પણ ચિતરવામાં આવ્યા છે. તેમની ભૂમિકા ત્રણ વખત નિભાવનાર [[રોશન શેઠ]]ના અભિનયને કદાચ પ્રમાણભૂત માની શકાયઃ તેમણે [[રિચાર્ડ એટનબર્ગ]]ની ૧૯૮૨ની ફિલ્મ ''[[ગાંધી (ફિલ્મ)|ગાંધી]]''માં, નેહરુના ''[[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]]'' પુસ્તક આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની ૧૯૮૮ની ટેલિવિઝન શ્રેણી ''[[ભારત એક ખોજ]]''માં, અને ''ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ રાજ'' નામની ૨૦૦૭ની ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં નેહરુની ભૂમિકા ભજવી છે.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0986237/ ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ ધ રાજ (2007) (ટીવી)]</ref> [[કેતન મહેતા]]ની ફિલ્મ ''[[સરદાર (ફિલ્મ)|સરદાર]]''માં નેહરુની ભૂમિકા [[બેન્જામિન ગિલાની]]એ ભજવી હતી. અંગત રીતે નેહરુને [[શેરવાની]] પહેરવાનું પસંદ હતું, અને આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં તેને ઔપચારિક પહેરવેશ ગણવામાં આવે છે; તેમની ખાસ પ્રકારની ટોપીને તેમનું નામ આપવા ઉપરાંત અમુક પ્રકારના જૅકેટ માટેની તેમની પસંદના માનમાં એ જૅકેટને પણ [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] નામ આપવામાં આવ્યું છે. નેહરુની સ્મૃતિમાં ભારતભરમાં અનેક જાહેર સંસ્થાઓ/સંસ્થાનો અને સ્મારકો નેહરુના નામે કરવામાં આવ્યા છે. દિલ્હીની [[જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી]] ભારતની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે. [[મુંબઈ]] નજીકનું [[જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ|જવાહરલાલ નેહરુ બંદર]] એક આધુનિક [[બંદર (પોર્ટ)|બંદર]] અને [[ગોદી]] છે જે ખૂબ મોટા કાર્ગો (માલસામન) અને વહાણોની સારી એવી અવરજવર માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. દિલ્હીનું નેહરુનું રહેઠાણ હવે [[ત્રિમૂર્તિ ભવન|નેહરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ અને પુસ્તકાલય]] તરીકે જાળવવામાં આવ્યું છે. આનંદભવન અને [[સ્વરાજ ભવન|સ્વરાજભવન]] ખાતેના નેહરુ પરિવારના ઘરોને પણ નેહરુ અને તેમના પરિવારના વારસાના સ્મારકરૂપે જાળવવામાં આવ્યા છે. [[અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ]] (AFSC) દ્વારા ૧૯૫૧માં [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] માટે તેમનું નામાંકન થયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |title=અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ(AFSC) દ્વારા નોબલ માટે ભૂતકાળમાં કરાયેલાં નામાંકનો |access-date=2009-09-18 |archive-date=2008-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |date=2008-08-15 }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[રાજકીય પરિવારોની યાદી|વિશ્વના રાજકીય પરિવારો]] * જવાહરલાલ નેહરુ લિખિત [[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]] * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત [[ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી|ગ્લિમ્પસિસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી]] * જવાહરલાલ નેહરુનું ઐતિહાસિક વક્તવ્ય [[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]], આ વક્તવ્યને આધુનિક ભારતનું એક સીમાચિહ્નરૂપ વક્તવ્ય ગણવામાં આવે છે, જે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે ભારતની સો વર્ષની સ્વતંત્રતા સંઘર્ષની પરાકાષ્ઠાસમી આનંદકારી પળોના અર્કને વ્યક્ત કરે છે. * જવાહરલાલ નેહરુએ તેમની પુત્રી [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઈન્દિરા]]ને સંબોધીને લખેલા પત્રોનો સંગ્રહ - [[લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર]] * [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] == નોંધ == <br /> {{sisterlinks|Jawaharlal Nehru}} {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * [http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny ૧૪ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના જવાહરલાલ નેહરુએ આપેલું વક્તવ્ય "અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની"] * શશી થરુર કૃત ''નેહરુઃ ધ ઈનવેન્શન ઓફ ઈન્ડિયા'' (નવેમ્બર ૨૦૦૩) આર્કેડ બુક્સ, ISBN 1-55970-697-X * ''જવાહરલાલ નેહરુ'' (એસ. ગોપાલ અને ઉમા આયંગર દ્વારા સંપાદિત) (જુલાઈ ૨૦૦૩) ''ધ એસેન્શિયલ રાઈટિંગ્સ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ'' [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], ISBN 0-19-565324-6 * ''આત્મકથાઃ ટુવર્ડ ફ્રીડમ'' , [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] * [[એમ. ચલાપતિ રાઉ]] કૃત ''જવાહરલાલ નેહરુઃ લાઈફ એન્ડ વર્ક'' , નેશનલ બુક ક્લબ (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૬) * ''એમ. ચલાપતિ રાઉ કૃત જવાહરલાલ નેહરુ.'' (નવી દિલ્હી) પ્રકાશન વિભાગ, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, [[ભારત સરકાર]] (૧૯૭૩) * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત ''લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર'' , [http://www.childrensbooktrust.com/index.htm ચિલ્ડ્રન્સ બુક ટ્રસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208134134/http://www.childrensbooktrust.com/index.htm |date=2016-02-08 }} * માઈકલ બ્રિચર કૃત ''નેહરુઃ અ પોલિટિકલ બાયોગ્રાફી'' (૧૯૫૯). લંડનઃ ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. * વેલીસ હેંગેન કૃત ''આફટર નેહરુ, હૂ'' (૧૯૬૩). લંડનઃ રુર્પેટ હાર્ટ-ડેવિસ. * જેફરી ટાયસન કૃત ''નેહરુઃ ધ યર્સ ઓફ પાવર'' (૧૯૬૬). લંડનઃ પોલ મોલ પ્રેસ. * ''ઈન્ડિપેન્ડન્સ એન્ડ આફટરઃ અ કલેકશન ઓફ ધ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ સ્પિચિઝ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ ફ્રોમ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬થી મે ૧૯૪૯'' (૧૯૪૯). દિલ્હીઃ પ્રકાશન વિભાગ, ભારત સરકાર. * જોસેફ સ્ટાનિસ્લો અને ડેનિયલ એ. યેરગિન કૃત ''કમાન્ડિંગ હાઈટ્સ.'' (સિમોન એન્ડ શુસ્ટર, આઈએનસીઃ ન્યૂ યોર્ક), ૧૯૯૮. [http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf]{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * સેલિગ એસ. હેરિસન કૃત "ધ ચેલેન્જ ટુ ઈન્ડિયન નેશનાલિઝમ", ''ફોરેન અફેર્સ'' , વોલ્યુમ ૩૪, નં.૨ (૧૯૫૬): ૬૨૦-૬૩૬. * ઐન્સલી ટી. ઈમબ્રી દ્વારા સંપાદિત અને ધ એશિયા સોસાયટી દ્વારા "નેહરુ, જવાહરલાલ." ''એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ એશિયન હિસ્ટ્રી.'' વોલ્યુમ ૩. ચાર્લ્સ સ્ક્રિબનર્સ સન્સ. ન્યૂ યોર્ક.(૧૯૮૮): ૯૮-૧૦૦. * રોબર્ટ શેર્રોડ કૃત "નેહરુઃ ધ ગ્રેટ અવેકનિંગ".''સેટરડે ઈવનિંગ પોસ્ટ'' વોલ્યુમ. ૨૩૬, નં. ૨ (૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૬૩): ૬૦-૬૭. == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat|Jawaharlal Nehru|{{PAGENAME}}}} *[http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html જવાહરલાલ નેહરુનું જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809153659/http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html |date=2010-08-09 }} *[http://www.jnu.ac.in/ જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી] *[http://www.harappa.com/sounds/nehru.html Harappa.કોમ પર નેહરુનું જીવનચરિત્ર] *[http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html ઈન્ડિયા ટુડેમાં આલેખિત નેહરુનું વ્યક્તિત્વ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103174317/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html |date=2015-11-03 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm ભારતને નેહરુનો વારસો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728032727/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm |date=2011-07-28 }} *[http://books.google.com/books?id=sI_I-jk8YWsC&amp;dq=nehru+communalism&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=c4Y5KJqQo2&amp;sig=YvAcolPICio-udoJ7BJGtiCPmQI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=6&amp;ct=result#PPP1,M1 કોમવાદ પર નેહરુ] {{start box}} {{succession box |before = - |title  = [[Prime Minister of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = Post created |title  = [[Indian Foreign Minister|Minister for External Affairs of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = [[T. T. Krishnamachari]] |title  = [[Finance Minister of India]] |years  = 1958–1959 |after  = [[Morarji Desai]] }} {{end box}} {{ભારતના વડાપ્રધાન}} {{Indian independence movement}} {{Bharat Ratna}} [[શ્રેણી:અલ્હાબાદના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૪માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતના વિદેશ મંત્રીઓ]] 9jttm0zkby6rn7ozipgm05zcmhwxwh2 0 17295 905427 903833 2026-09-22T00:13:04Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905427 wikitext text/x-wiki '''વિશ્વ યુદ્ધ ૨''', અથવા '''બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ''' <ref>કોમનવેલ્થ અને પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં અધિકૃત લશ્કરી ઇતિહાસ આ સંઘર્ષનો દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે (દા.ત. [[સી.પી. સ્ટેસી]]નો ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં કેનેડિયન લશ્કરનો અધિકૃત ઇતિહાસ'' ), જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો અધિકૃત ઇતિહાસ વિશ્વ યુદ્ધ II, "વિશ્વ યુદ્ધ બે" બોલાય, તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. અન્ય દેશોના અધિકૃત ઇતિહાસના અંગ્રેજી અનુવાદો પણ અંગ્રેજીમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે ઉકેલાય છે, ઉદાહરણ તરીકે જર્મનમાં ''હર્ષિત જરીવાલા'' . બિન-અંગ્રેજી ભાષા ઉપયોગ દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે જ અનુવાદ કરે છે, દાખલા તરીકે સ્પેનિશ ''સેગુંડા ગુએરા મુંડિઅલ'' અને ફ્રેન્ચ ''સેકન્ડ ગુએરે મોન્ડિઅલ''. આ શબ્દોનો "અધિકૃત" વપરાશ લોકપ્રિય વપરાશને માર્ગ આપી રહ્યો છે અને ઔપચારિક લશ્કરી ઇતિહાસમાં પણ બંને શબ્દો એકબીજાના પર્યાય તરીકે વપરાઈ રહ્યા છે.</ref> (ટૂંકમાં જેને '''WWII''' અથવા '''WW2''' કહેવામાં આવે છે) એ વૈશ્વિક લશ્કરી સંઘર્ષ હતો, જેમાં મહા શક્તિ સહિત વિશ્વના મોટા ભાગના રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થતો હતો. તેઓ બે વિરોધી લશ્કરી જોડાણોમાં વહેંચાઇ ગયા હતા: [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|મિત્ર]] અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી]](શત્રુ). આ યુદ્ધમાં લશ્કરના ૧૦ કરોડ થી વધુ લોકોની જમાવટ કરવામાં આવી હતી, જેને પગલે તે ઇતિહાસનું સૌથી વધુ વ્યાપક યુદ્ધ બન્યું હતું. "પૂર્ણ યુદ્ધ"ના તબક્કામાં ભાગ લેનાર અગ્રણી રાષ્ટ્રોએ તેમની સમગ્ર આર્થિક, ઔદ્યોગિક અને વિજ્ઞાની ક્ષમતાઓને યુદ્ધના પ્રયત્નમાં જોતરી હતી અને લશ્કરી તથા નાગરિક સ્રોત વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસી નાખી હતી. આ યુદ્ધમાં ૭ કરોડ લોકોથી વધારે મરાયા હતા અને તેમાંથી મોટાભાગના નાગરિકો હતા, જેણે આને માનવ ઇતિહાસનો સૌથી વધારે ભયંકર સંઘર્ષ બનાવ્યો હતો. પોલેન્ડ પર જર્મનીનું આક્રમણ અને તેના પરિણામે [[બ્રિટિશ સામ્રાજય|બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય]] ના મોટાભાગના રાષ્ટ્રો અને [[રાષ્ટ્રકુળ દેશો]] અને [[ફ્રાન્સ]] દ્વારા [[જર્મની]] પર યુદ્ધની ઘોષણાની સાથે સામાન્ય રીતે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ ને યુદ્ધની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. આ તારીખ પહેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધની સ્થિતિમાં હતા અને ’માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના’ (રાષ્ટ્રવાદી ચીન અને જાપાન વચ્ચે લડાયેલ), સોવિયેત યુનિયન પર જર્મનીનું આક્રમણ (ઓપરેશન બાર્બારોસા), અને [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]]માં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર]] તથા બ્રિટિશ અને [[નેધરલેંડ|ડચ]] વસાહતો જેવી ઘટનાના પગલે શરૂઆતમાં નહિ જોડાયેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધમાં જોડાયા હતા. ૧૯૪૫ માં સાથી-મિત્ર રાષ્ટ્રોના વિજય સાથે યુદ્ધનો અંત આવ્યો. વિશ્વની મહાસત્તાઓ તરીકે [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયન]] અને [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]નો ઉદય થયો અને [[શીત યુદ્ધ|શીત યુદ્ધ]]નો પાયો નંખાયો, જે આગામી ૪૫ વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આવો અન્ય સંઘર્ષ ટાળવાના હેતુથી [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]]ની સ્થાપના થઈ. સ્વ-નિર્ધારના સિદ્ધાંતની સ્વીકૃતિની સાથે એશિયા અને આફ્રિકામાં સંસ્થાનવાદ દૂર કરવાની ઝુંબેશને વેગ મળ્યો જ્યારે કે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપે]] પોતે પણ [[યુરોપીયન એકીકરણ|એકીકરણ]] તરફ આગળ વધવા માંડ્યુ. == ભૂતકાળ == વિશ્વયુદ્ધ ૧ પછીની ઘટનાઓમાં પરાજિત જર્મનીએ વર્સેલ્સની સંધિ કરી.<ref>{{cite book|last=Hakim|first=Joy|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|publisher=Oxford University Press|year=1995|location=New York|isbn=0-19-509514-6}}</ref> આના પરિણામે જર્મનીએ તેનો ૧૪% જેટલો વિસ્તાર ગુમાવ્યો, અન્ય રાજ્યો સાથે જોડાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો, જર્મનીના સશસ્ત્ર દળોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવામાં આવી અને જંગી દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. રશિયાના ગૃહ યુદ્ધ ના કારણે સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયનની રચના થઈ, જે ટૂંકા ગાળામાં જોસેફ સ્ટાલિનના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યુ. ઈટાલીમાં બેનિટો મુસોલિનિએ નવા રોમન સામ્રાજ્યની રચનાનું વચન આપી ફાસીવાદી સરમુખત્યાર તરીકે સત્તા કબજે કરી <ref>શો, એન્થની. ''વર્લ્ડ વોર 2 ડે બાય ડે '' (World War II Day by Day), p. 35.</ref> [[ચીન]] માં કુમિટાંગ (કેએમટી) પક્ષે પ્રાદેશિક બળવાખોરો સામે એકીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ અને ૧૯૨૦ના દસકાના મધ્ય સુધીમાં ચીનનું સાધારણ એકીકરણ કર્યુ, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તે ભૂતપૂર્વ ચીની સામ્યવાદી પક્ષો સામેના ગૃહ યુદ્ધમાં સપડાયુ. ચીન પર લાંબા સમયથી પ્રભાવ ધરાવનાર લશ્કરીકરણ વધારી રહેલા જાપાનીસ સામ્રાજ્ય એ ૧૯૩૧માં<ref>મીઅર્સ, રેમોન; પેટાઈ, માર્ક. ''ધી જાપાનીઝ કોલોનિલ એમ્પાયર, ૧૮૯૫-૧૯૪૫'' (The Japanese Colonial Empire), p. 458.</ref> એશિયા પર શાસનના અધિકારના પ્રથમ પગલા તરીકે મુકડેન ઘટનાનો ઉપયોગ કર્યો અને મંચુરિયા કબજે કરવાના પગલાને ઉચિત ઠેરવવા પ્રયાસ કર્યો; બંને રાષ્ટ્રો ૧૯૩૩ માં તાંગ્ગુ ટ્રુસ સુધી શાંઘાઈ, |રેહે અને હેબેઈમાં અનેક નાના-નાના યુદ્ધ લડ્યા . બાદમાં ચીનના સ્વયંસેવક દળોએ મંચુરિયા અને ચાહર અને સુઈયાનમાં જાપાનના હુમલાઓનો પ્રતિકાર જારી રાખ્યો. [[ચિત્ર:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|125px|૧૯૩૫ ન્યુરેમબર્ગ રેલીમાં જર્મન ટુકડીઓ.]] ૧૯૨૩ માં [[બીયર હોલ બળવો|જર્મન સરકારને ઉખાડી ફેંકવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ]] બાદ [[એડોલ્ફ હિટલર]] [[હિટલરની સત્તાનો ઉદય|1933માં જર્મનીનો નેતા]] બન્યો. તેણે [[લોકશાહી]] નાબૂદ કરી, [[નાઝીવાદ અને જાતિ|વિધ્વંસક જાતિઆધારિત વિશ્વ વ્યવસ્થાની સ્થાપના]]ને પ્રોત્સાહન આપતા ટૂંક સમયમાં જ પુનઃશસ્ત્રીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ.<ref>વાઉક, હર્મન. ''ધી વિન્ડ્સ ઓફ વોર'' (The Winds of War), p. 72.</ref> આના કારણે અગાઉના યુદ્ધમાં ઘણી ખુવારી વેઠી ચૂકેલા ફ્રાન્સ, ઈટાલી અને યુનાઈટેડ કિંગડમ ચિંતામાં મૂકાયા તથા જર્મનીના કારણે તેમની વિસ્તારવાદની મહત્વાકાંક્ષા સામે જોખમ ઉભુ થતુ હોય તેવુ લાગ્યુ.<ref>બ્રોડી, જે. કેનેથ. ''ધી એવોઈડેબલ વોરઃ પીઅરે લેવલ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ રીઆલિટી, 1935–1936'' (The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality), p. 4</ref> પોતાનું જોડાણ ટકાવી રાખવા [[ફ્રાન્કો-ઈટાલિયન સંધિ|ફ્રાન્સે ઈટાલીને ઈથોપિયામાં મનમાની કરવા મંજૂરી આપી]], કે જેના પર વિજય મેળવવાની ઈટાલીની ઈચ્છા હતી. 1935ના પ્રારંભમાં [[સારપ્રદેશ]] વિધિવત રીતે જર્મનીમાં જોડાયો અને હિટલરે વર્સેલ્સની સંધિ ફગાવીને પુનઃલશ્કરીકરણની શરૂઆત કરતા [[ભરતી]]ની શરૂઆત કરી ત્યારે પરિસ્થિતિ વધારે તણાવગ્રસ્ત બની. જર્મની પર નિયંત્રણ રાખવાના ઈરાદાથી યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ અને ઈટાલીએ [[સ્ટ્રેસા મોરચો|સ્ટ્રેસા મોરચા]]ની રચના કરી. [[ડ્રાંગ નાચ ઓસ્ટેન|પૂર્વીય યુરોપના મોટા વિસ્તાર કબજે કરવાના જર્મીના ધ્યેય]]થી ચિંતામાં મૂકાયેલ સોવિયેત યુનિયને ફ્રાન્સ સાથેના પરસ્પર સહકારની સંધિનો અંત લાવી દીધો. જો કે [[ફ્રાન્સ-રશિયાની પરસ્પર સહકારની સંધિ|ફ્રાન્કો-સોવિયેત સંધિ]] અમલમાં આવતા પહેલા તે માટે [[લીગ ઓફ નેશન્સ|રાષ્ટ્ર સંઘ]]ની અમલદારશાહીની મંજૂરી જરૂરી હોવાથી તે બિલકુલ બિનઅસરકારક બની હતી.<ref>રેકોર્ડ, જેફરી. ''એપીસમેન્ટ રીકન્સીડર્ડઃ ઈન્વેસ્ટિગેટિંગ ધી માયથોલોજી એફ ધી 1930સ'' (Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s), p. 50.</ref><ref>માન્ડેલબૌમ, માઈકલ. ''ધી ફેટ ઓફ નેશન્સઃ ધી સર્ચ ફોર નેશનલ સીક્યુરિટી ઈન ધી નાઈન્ટિન્થ એન્ડ ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરીસ'' (The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries), p. 96</ref> જૂન 1935માં યુનાઈટેડ કિંગડમે જર્મની પરના અગાઉના પ્રતિબંધો હળવા કરીને તેની સાથે સાથે [[એંગ્લો-જર્મન જલસેના સમજુતી|સ્વતંત્ર નૌકાદળ કરાર]] કર્યા. યુરોપ અને એશિયાના ઘટનાક્રમથી ચિંતિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઓગસ્ટમાં [[તટસ્થતા કાયદો|તટસ્થતા ધારો]] પસાર કર્યો.<ref>શ્મિટ્ઝ, ડેવિડ એફ. ''હેનરી એલ. સ્ટિમ્સોન: ધી ફર્સ્ટ વાઈસ મેન'' (The First Wise Man), p. 124.</ref> ઓક્ટોબરમાં ઈટાલીએ [[દ્વિતિય ઈટાલી-એબિસિનિયા યુદ્ધ|ઈથોપિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ અને યુરોપીય રાષ્ટ્રોમાંથી માત્ર જર્મનીએ જ તેના આક્રમણને સમર્થન આપ્યુ. ત્યાર બાદ ઈટાલીએ [[ઓસ્ટ્રિયા]]ને સેટેલાઈટ રાજ્ય બનાવવાના જર્મનીના ધ્યેય સામેના વાંધા ફગાવી દીધા.<ref>કિટ્સન, એલિસન. ''જર્મની 1858–1990: હોપ, ટેરર, એન્ડ રીવાઈવલ'' (Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival), p. 231.</ref> વર્સેલ્સ અને [[લોકાર્નો સંધિઓ|લોકાર્નો]] સંધિનો સીધો ભંગ કરતા હિટલરે માર્ચ 1936માં [[રહાઈનપ્રદેશ|રહાઈનલેન્ડ]]નું [[રહાઈન પ્રદેશનું પુનઃલશ્કરીકરણ|પુનઃલશ્કરીકરણ]] કર્યુ. અન્ય યુરોપિયન રાષ્ટ્રો તરફથી તેને ઓછો પ્રતિસાદ મળ્યો.<ref>એડમથ્વેઈટ, એન્થની પી. ''ધી મેકિંગ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Making of the Second World War), p. 52.</ref> જુલાઈમાં [[સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ|સ્પેનિશ આંતરવિગ્રહ]]ફાટી નીકળ્યો ત્યારે હિટલર અને મુસોલિનિએ સોવિયેતનું સમર્થન ધરાવતા [[દ્વિતિય સ્પેનિશ રીપબ્લિક|સ્પેનિશ ગણતંત્ર]] સામેના યુદ્ધમાં ફાસીવાદી જનરલિસ્મો [[ફ્રાન્સિસ્કો ફ્રાન્કો]]ના [[રાષ્ટ્રવાદી સ્પેન|રાષ્ટ્રવાદી બળો]]નું સમર્થન કર્યુ. બંને પક્ષોએ નવા હથિયારો અને રણનીતિની નવી પદ્ધતિઓ ચકાસવા માટે સંઘર્ષનો ઉપયોગ કર્યો<ref>ગ્રેહામ, હેલેન. ''ધી સ્પેનિશ સિવિલ વોરઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડક્શન'' (The Spanish Civil War: A Very Short Introduction), p. 110.</ref> અને 1939ની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ વિજયી સાબિત થયા. તણાવ વધવા માંડતા સત્તાને મજબૂત બનાવવા અથવા એકત્ર કરવાના પ્રયાસો કરાયા. ઓક્ટોબરમાં જર્મની અને ઈટાલીએ [[રોમ-બર્લિન ધરી]]ની રચના કરી અને એક મહિના બાદ જર્મની અને જાપાને સામ્યવાદને અને ખાસ કરીને સોવિયેત સંઘને ખતરારૂપ ગણી [[સામ્યવાદ-વિરોધી સમજૂતિ|કોમિન્ટર્ન(સામ્યવાદ)-વિરોધી સંધિ]] કરી અને આ જ વર્ષે પાછળથી ઈટાલી પણ તેમાં જોડાયુ. ચીનમાં કુમિન્ટાંગ અને સામ્યવાદી દળો જાપાનનો સામનો કરવા અને [[બીજો સંગઠિત મોરચો (ચીન)|સંગઠિત મોરચો]] બનાવવા શસ્ત્રવિરામ માટે સંમત થયા.<ref>બસ્કી, ડોનાલ્ડ એફ. ''કમ્યુનિઝમ ઈન હીસ્ટ્રી એન્ડ થીયરીઃ એશિયા, આફ્રિકા એન્ડ ધી અમેરિકન્સ'' (Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas), p. 10</ref> == ઘટનાક્રમ == [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] પર [[જર્મની|જર્મની]]ના આક્રમણની સાથે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ને સામાન્ય રીતે યુદ્ધની શરૂઆત ગણવામાં આવે છે. યુદ્ધની શરૂઆતની અન્ય તારીખોમાં [[સપ્ટેમ્બર ૧૩|૧૩ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૧ના રોજ મંચુરિયા પર [[જાપાન]]નું આક્રમણ<ref>બ્રેડલી જેમ્સ, પાવર્સ, રોન(Powers, Ron). '''ફ્લેગ્સ ઓફ અવર ફાધર્સ''' (Flags of Our Fathers), p. 58.</ref><ref>ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''એનસાયક્લોપીડિયા ઓફ વર્લ્ડ વોર II: અ પોલિટિકલ, સોશિયલ એન્ડ મિલિટરી હીસ્ટ્રી'' Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History, p. 771; નોંધ, આમ છતાં ટકરનો પોતાનો અભિપ્રાય એવો છે કે 191 સૌથી વધારે અનુકૂળ છે; p. 9%</ref> બીજા જાપાન-[[ચીન]] યુદ્ધની શરૂઆત [[જુલાઇ ૭|૭ જુલાઇ]] , ૧૯૩૭,<ref>ચિકરિંગ, રોજર; ફોર્સ્ટર, સ્ટિગ; ગ્રેઈનર, બેર્ન્ડ. ''અ વર્લ્ડ એટ ટોટલ વોરઃ ગ્લોબલ કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ ડીસ્ટ્રક્શન, 1937–1945'' ,(A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945) p. 64</ref><ref>ફિસ્કસ, જેમ્સ ડબલ્યુ. ''ક્રિટિકલ પર્સપેક્ટિવ્સ ઓન વર્લ્ડ વોર II'' (Critical Perspectives on World War II), p. 44%</ref> અથવા અન્ય ઘટનાઓમાંથી કોઈ એક ઘટના છે. અન્ય સ્રોતો એ. જે. પી. ટેલરને અનુસરે છે, કે જેઓ માને છે કે પૂર્વ [[એશિયા]]માં જાપાન-ચીન યુદ્ધ અને [[યુરોપ]] તથા તેની વસાહતોમાં બીજુ વિશ્વયુદ્ધ સમાંતર હતા, પરંતુ ૧૯૪૧માં વિલિનિકરણ ના થયુ ત્યાં સુધી તેઓ વિશ્વયુદ્ધ બન્યા નહોતા; કે જે તબક્કે યુદ્ધ ૧૯૪૫ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આ લેખ પરંપરાગત તારીખોનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>વિશ્વયુદ્ધ ૨ ના પ્રારંભ માટે ક્યારેક ધ્યાનમાં લેવાતી અન્ય તારીઓમાં ૧૯૩૫માં ઈટાલીનું એબિસિનિયા પરનું આક્રમણ છે; <small>(બેન-હોરિન, એલિઆહુ(૧૯૪૩). </small><small>''ધી મિડલ ઈસ્ટઃ ક્રોસરોડ્સ ઓફ હીસ્ટ્રી'' (The Middle East: Crossroads of History), p. </small><small>169; ટેલર, એલન(૧૯૭૯). </small><small>''હાઉ વોર્સ બિગિન'' (How Wars Begin), p. </small><small>124; યિસ્રીલિટ, હેવાર્હ મિઝ્રાહિટ (૧૯૬૫). </small><small>''એશિયન આફ્રિકન સ્ટડીઝ'' (Asian and African Studies), p. </small><small>191)</small>. ૧૯૪૧ માટે જુઓ <small>(ટેલર, એજેપી (૧૯૬૧). </small><small>''ધી ઓરિજિન્સ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Origins of the Second World War), p. vii; કેલોગ, વિલિયમ O. (</small><small>૨૦૦૩</small><small>''અમેરિકન હીસ્ટ્રી ધી ઈઝી વે'' (American History the Easy Way), p. </small><small>236)</small>. એક મત એવો પણ પ્રવર્તે છે કે વિશ્વયુદ્ધ I અને વિશ્વયુદ્ધ II બંને એક જ "યુરોપીયન ગૃહયુદ્ધ" અથવા "બીજા ત્રીસ વર્ષ યુદ્ધ"ના ભાગ છે. <small>(કેનફોરા, લ્યુસિઆનો; જોન્સ, સિમોન (૨૦૦૬). </small><small>''ડેમોક્રેસી ઈન યુરોપઃ એ હીસ્ટ્રી ઓફ એન આઈડિયોલોજી'' (Democracy in Europe: A History of an Ideology), p. </small><small>155; પ્રિન, ગ્વિન (૨૦૦૨). </small><small>''ધી હાર્ટ ઓફ વોરઃ ઓન પાવર, કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ઓબ્લિગેશન ઈન ધી ટ્વેન્ટી-ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી'' (The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century), p. </small><small>11).</small></ref> યુદ્ધના અંતની પણ અનેક તારીખો છે. કેટલાક સ્રોત જાપાનની શરણાગતિ ([[સપ્ટેમ્બર ૨|૨ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૪૫) કરતા પહેલા [[ઓગસ્ટ ૧૪|૧૪ ઓગસ્ટ]], ૧૯૪૫ના શસ્ત્રવિરામને યુદ્ધનો અંત કહે છે; કેટલાક યુરોપિયન ઇતિહાસમાં તે દિવસ ([[મે ૮|૮ મે]], ૧૯૪૫)ના પૂરુ થયુ. જાપાન સાથે શાંતિ સંધિ પર ૧૯૫૧ સુધી સહી થઈ નહોતી. ૧== યુદ્ધની તવારીખ == === ચીનમાં યુદ્ધ === [[ચિત્ર:Japanese_naval_landing_forces_blasting_Chinese_pillbox_and_marching_with_the_naval_flag,_Canton_Operation.jpg|right|thumb|વુહાનના યુદ્ધ દરમિયાન જાપાની દળો.]] [[માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના]] પછી જાપાને [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પર સંપૂર્ણ આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. સોવિયેતે [[ચીન-રશિયા બિન-ઘર્ષણની સમજૂતિ|તરત જ ચીનને ટેકો આપ્યો]], જેના લીધે ચીનના અગાઉના [[ચીન-જર્મન સહકાર (1911-1941)|જર્મની સાથેના સહકાર]]નો અંત આવ્યો. [[શાંઘાઈનું યુદ્ધ|શાંઘાઈથી શરૂ કરીને]] જાપાને ચાઈનિઝ દળોને પાછળ ધકેલ્યા, ડિસેમ્બરમાં [[નાન્જિંગનું યુદ્ધ|પાટનગર નાનજિંગ કબજે કર્યુ]]. જુન 1938માં ચાઈનિઝ દળોએ [[1938 પીળી નદી પૂર|પીળી નદીમાં પૂર લાવીને]] જાપાનની આગેકૂચ રોકી; જોકે આનાથી તેમને [[વુહાન]] શહેરના સંરક્ષણની તૈયારી માટે સમય મળ્યો, પરંતુ ઓક્ટોબર સુધીમાં [[વુહાનનું યુદ્ધ|શહેર લેવાયુ]].<ref>ટ્વિટશેટ, ડેનિસ; ફેરબેન્ક, જ્હોન કે. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ ચાઈના'' (The Cambridge history of China), p. 566.</ref> આ સમય દરમિયાન જાપાન અને સોવિયેત દળો [[ખાસન તળાવનું યુદ્ધ|ખાસન તળાવ પાસે નાના યુદ્ધ]]માં વ્યસ્ત રહ્યા; મે 1939માં તેમની વચ્ચે વધારે ગંભીર [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સરહદી યુદ્ધ]] શરૂ થયુ<ref>કુક્સ, એલ્વિન ડી. ''નોમોહાનઃ જાપાન અગેઈન્સ્ટ રશિયા, 1939'' (Nomonhan: Japan Against Russia, 1939), p. 189.</ref> 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ શસ્ત્ર-વિરામના કરાર સાથે તેનો અંત આવ્યો અને ''[[જૈસે-થે|જૈસે થે]]'' ની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ.<ref>એમ્નોન સેલા ''ખાલ્ખિન-ગોલઃ ધી ફરગોટન વોર'' જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી (Journal of Contemporary History), Vol. 18, No. 4, લશ્કરી ઇતિહાસ (Oct., 1983), pp. 651–87.</ref> === યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ === યુરોપમાં જર્મની અને ઈટાલીની હિંમત વધારે ને વધારે ખુલી રહી હતી. માર્ચ 1938માં જર્મનીએ [[એન્શુલસ|ઓસ્ટ્રિયા ભેળવ્યુ]], અને ફરી એકવાર અન્ય યુરોપીય સત્તાઓ તરફથી [[હિટલરની તાજપોશી|નહિવત પ્રતિભાવ]] સાંપડ્યો.<ref>કોલિઅર, માર્ટિન; પેડલી, ફિલિપ. ''જર્મની 1919–45'' , p. 144.</ref> પ્રોત્સાહિત થઈને હિટલરે [[મૂળ જર્મન|જર્મન મૂળના લોકોનું]] વર્ચસ્વ ધરાવતા [[ચેકોસ્લોવાકિયા]]ના વિસ્તાર [[સદેતનપ્રદેશ|સુદેતનપ્રદેશ]] પર જર્મનીનો દાવો કરવા માંડ્યો; ફ્રાન્સ અને બ્રિટને ચેકોસ્લોવાક સરકારની ઈચ્છા વિરુદ્ધ [[મ્યુનિક કરાર|આ વિસ્તારને મંજૂરી આપી]] અને આના બદલામાં હિટલર આગળ કોઈ પ્રદેશની માગણી નહિ કરે તેવું વચન લીધું.<ref>કેર્શો, ઈઆન. ''હિટલર, 1936–1945: નેમેસીસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 173.</ref> આમ છતાં આના પછી તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[પ્રથમ વિએના પારિતોષિક|હંગેરી અને પોલેન્ડના અતિરિક્ત પ્રદેશો આપવા]] ચેકોસ્લોવાકિયાને ફરજ પાડી. માર્ચ 1939માં [[ચેકોસ્લોવાકિયા પર જર્મનીનો કબજો|જર્મનીએ બાકીના ચેકોસ્લાવાકિયા પર આક્રમણ કર્યુ]] અને પરિણામે તેના બે ભાગલા પડ્યાઃ જર્મન [[બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ|સંરક્ષિત બોહેમિયા અને મોરેવિયા]] અને જર્મન-તરફી [[સ્લોવાક રીપબ્લિક(1939–1945)|સ્લોવાક ગણતંત્ર]]. [[ડાન્ઝિગનું મુક્ત શહેર|ડાન્ઝિગ]] પર હિટલરની વધુ માગણીઓ સાથે ચેતી ગયેલા ફ્રાન્સ અને બ્રિટને [[પોલિશ-બ્રિટિશ સંયુક્ત સંરક્ષણ સમજૂતિ#પોલેન્ડની બ્રિટનને ખાતરી|પોલેન્ડની સ્વતંત્રતાની ખાતરી માટે તેમનો ટેકો આપ્યો]]; એપ્રિલ 1939માં [[ઈટાલીનું અલ્બેનિયા પર આક્રમણ|ઈટાલીએ આલ્બેનિયા પર વિજય મેળવ્યો]] ત્યારે આવી જ ખાતરી [[રોમાનિયા]] અને [[ગ્રીસ|ગ્રીસને]] પણ આપવામાં આવી.<ref>લોવ, સી. જે.; મેર્ઝારી, એફ. ''ઈટાલિયન ફોરેન પોલિસી 1870–1940'' (Italian Foreign Policy 1870–૧૯૪૦), p. 330.</ref> પોલેન્ડને [[ફ્રાન્કો-પોલિશ લશ્કરી જોડાણ|ફ્રાંકો]]-બ્રિટિશ ખાતરી બાદ તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[સ્ટીલની સંધિ]] સાથે ઔપચારિક રીતે તેમનં પોતાનું જોડાણ સ્થાપ્યુ.<ref>"સ્ટીલની સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II'' (Oxford Companion to World War II), p. 674.</ref> ઓગસ્ટ 1939માં જર્મની અને સોવિયેત સંઘે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|બિન-સંઘર્ષની સંધિ]] કરી.<ref>ઝાચેરી કિનારો. ''હિટલર શું જાણતો હતો:નાઝી વિદેશ નીતિમાં માહિતી માટે યુદ્ધ.'' ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ યુએસ દ્વારા પ્રકાશિત, 2005 ISBN 0-19-518261-8, 978-0-19-518261-3, p. 108.</ref> પોલેન્ડ અને પૂર્વ યુરોપને પ્રભાવના અલગ ક્ષેત્રમાં વહેંચવાની ગુપ્ત સમજૂતિનો આ સંધિમાં સમાવેશ થતો હતો.<ref>""નાઝી-સોવિયંત સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II(Oxford Companion to World War II), pp. 608–9.</ref> [[ચિત્ર:Spotkanie Sojuszników.jpg|thumb|right|પોલેન્ડમાં સોવિયેત અને જર્મન અધિકારીઓ, સપ્ટેમ્બર 1939.]] 1 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ [[એડોલ્ફ હિટલર|એડોલ્ફ હિટલરે]] તેના [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|પોલેન્ડ પરના આક્રમણ]]ની શરૂઆત કરી અને વિશ્વયુદ્ધ II ફાટી નીકળ્યુ. ફ્રાંસ, બ્રિટન અને [[કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રો|કોમનવેલ્થ]] રાષ્ટ્રોએ જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ પરંતુ [[સાર હુમલો|સારપ્રદેશમાં નાનકડા ફ્રેંચ આક્રમણ]] સિવાય અન્ય નાનકડો લશ્કરી ટેકો આપ્યો.<ref>મે, અર્નેસ્ટ R. ''વિચિત્ર વિજયઃ હિટલરનો ફ્રાન્સ પર વિજય'' (trange Victory: Hitler's Conquest of France), p. 93.</ref> 17 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ જાપાન સાથે શાંતિ કરાર બાદ [[પોલેન્ડ પર સોવિયેતનું આક્રમણ (1939)|સોવિયતે પોતાનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ શરૂ કર્યુ]].<ref>ઝલગોઆ, સ્ટીવન જે. ''પોલેન્ડ 1939: ધી બર્થ ઓફ બ્લિટ્ઝક્રેગ'' (Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg), p. 80.</ref> ઓક્ટોબરના પ્રારંભ સુધીમાં પોલેન્ડના [[નાઝી જર્મની દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|જર્મની]], [[સોવિયેત સંઘ દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|સોવિયેત સંઘ]]માં વિભાજન સાથે [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|અભિયાનનો અંત આવ્યો]], [[પોલેન્ડની સરહદોમાં ફેરફાર#વિશ્વયુદ્ધ II|લિથુઆનિયા]] અને [[પોલેન્ડનું સ્લોવાક આક્રમણ (1939)|સ્લોવાકિયા]],<ref>ઈગોર બેકા: ''સ્લોવેન્સક્રો વો વોજને પોર્તિ પોલ્સ્કુલ વી રોકુ 1939'' (''1939માં પોલેન્ડ સામેના યુદ્ધ દરમિયાન સ્લોવાકિયા'' ), [http://www.dejiny.sk/Casop/V_h/v_h.htm વોજેન્સાકા હિસ્ટોરિયા], 2005, નં. 3.</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2માં પોલિશ યોગદાન|જો કે ઔપચારિક રીતે પોલેન્ડે ક્યારેય સમર્પણ કર્યુ નહોતુ]] અને તેની સરહદોની બહાર લડાઈ ચાલુ રાખી. પોલેન્ડમાં યુદ્ધ ચાલી રહ્યુ હતુ તે જ સમયે જાપાને વ્યૂહાત્મ દ્રષ્ટિએ ચીનના મહત્વના શહેર [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1939)|ચાંગશા સામેના પ્રથમ હુમલા]]ની શરૂઆત કરી, પરંતુ ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં આ હુમલો બંધ કરવો પડ્યો.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 14</ref> [[દ્વિતિય પોલિશ રીપબ્લિક|પોલેન્ડ]] પર આક્રમણ બાદ સોવિયેત સંઘે [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#ઈસ્ટોનિયા, લેવિટા, લિથુઆનિયા પર અંતિમ આક્રમણ|બાલ્ટિક દેશોમાં લશ્કર ખસેડવા માંડ્યુ]]. નવેમ્બરના પાછલા સમયમાં સોવિયેત સંઘ દ્વારા સમાન દબાણના ફિનિશ પ્રતિકારના પગલે ચાર મહિના લાંબુ [[શિયાળુ યુદ્ધ]] થયુ, [[મોસ્કો શાંતિ સંધિ|ફિનિશ આત્મસમર્પણ]] સાથે તે પૂરુ થયુ.<ref>હાન્હિમાકિ, જુસ્સી એમ. ''કન્ટેઈનિંગ કોએક્સિસટન્સઃ અમેરિકા, રશિયા એન્ડ ધી ફીનિશ સોલ્યુશન'' (Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution"), કેન્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1997.ISBN 0-87338-558-6, 9780873385589, p. 13</ref> ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમે સોવિયેતના આ હુમલાને જર્મની તરફે યુદ્ધમાં પ્રવેશ સમાન ગણ્યુ અને તેના જવાબમાં સોવિયેતને રાષ્ટ્રસંઘમાંથી હાંકી કાઢવાની ધમકી આપી. ચીન પાસે આવા પગલા સામે વીટો વાપરવાની સત્તા હોવા છતાં પશ્ચિમિ સત્તાઓ અથવા સોવિયેત સંઘ સાથે પોતાને જોડવાની અનિચ્છા હોવાથી તેણે મત આપ્યો નહિ.આ પ્રકારના પગલાથી સોવિયેત સંઘ નારાજ થયુ અને પરિણામે ચીનને અપાતી તમામ લશ્કરી સહાય બંધ કરી.<ref name="ChinaBitter16">હસિંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ ''ચાઈનાસ બિટર વિક્ટરીઃ ધી વોર વિથ જાપાન, 1937–1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 16.</ref> જુન 1940 સુધીમાં [[સોવિયેત લશ્કરી દળો|સોવિયેત સશસ્ત્ર દળો]]એ [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#સોવિયેત અતિક્રમણ|બાલ્ટિક દેશો પર કબજો]] મેળવી લીધો.<ref>બિલિન્સ્કી, યારોસ્લેવ. ''એન્ડગેમ ઈન નાટોસ એગ્રીમેન્ટઃ ધી બાલ્ટિક સ્ટેટ્સ એન્ડ યુક્રેન'' (Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine), p. 9%</ref> [[ચિત્ર:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|ફ્રાન્સના પતન પછી પેરિસમાં જર્મન દળો.]] પશ્ચિમ યુરોપમાં બ્રિટિશ લશ્કર ખંડમાં રાખવામાં આવ્યુ, પરંતુ [[ફોની યુદ્ધ|જર્મની અથવા અન્ય સાથીઓમાંથી કોઈએ પણ]] એકબીજા પર સીધા હુમલા કર્યા નહિ. સોવિયેત સંઘ અને જર્મની વચ્ચે [[જર્મન-સોવિયેત વ્યાપારિક કરારો(1940)|ફેબ્રુઆરી 1940માં વેપાર સંધિ થઈ હતી]], જેના લીધે બ્રિટિશ પ્રતિબંધની સામે મદદ માટે જર્મનીને કાચા માલનો પુરવઠો મળતો હતો અને તેના બદલામાં સોવિયેતને જર્મની તરફથી લશ્કરી તથા ઔદ્યોગિક સાધનો મળતા હતા<ref name="shirer668">શીરેર, વિલિયમ એલ., ''ત્રીજા રીકનો ઉદય અને પતનઃ નાઝી જર્મનીનો ઇતિહાસ'' (The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany), સિમોન અે શુસ્ટર, 1990 ISBN 0-671-72868-7, pp. 668–9.</ref> [[સ્વીડિશ આયર્ન ઓર(WWII)|સ્વીડન તરફથી આવતા આયર્નઓર]]ના જહાજો કે જેને સાથીઓ અવરોધી શકે તેમ હતા તેની સલામતી માટે એપ્રિલમાં [[ઓપરેશન વેસેરુબંગ|જર્મનીએ ડેન્માર્ક અને નોર્વે પર આક્રમણ કર્યુ]]. [[ડેન્માર્ક|ડેન્માર્કે]] તરત જ હાર સ્વીકારી અને [[નોર્વેનું અભિયાન|સાથીઓનું સમર્થન હોવા છતાં]] બે મહિનામાં [[નોર્વે]] કબજે કરાયુ.<ref>કોમાગર, હેનરી સ્ટીલ. ''ધી સ્ટોરી ઓફ સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Story of the Second World War), p. 30%</ref> [[નોર્વે ચર્ચા|નોર્વે અભિયાનથી બ્રિટનમાં નારાજગી]]ના પગલે વડાપ્રધાન [[નેવિલે ચેમ્બર્લિન|નેવિલે ચેમ્બર્લીન]]ના સ્થાને 10 મે, 1940માં [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] આવ્યા.<ref>રેનોલ્ડ્સ, ડેવિડ. ''વિશ્વયુદ્ધથી શીતયુદ્ધ સુધીઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ અને 1940ના દાયકાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ'' (From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s), pp. 76, 77.</ref> === ધરી જૂથ આગળ વધે છે === તે જ દિવસે જર્મનીએ [[ફ્રાન્સનું યુદ્ધ|ફ્રાંસ અને નીચેના રાષ્ટ્રો પર અતિક્રમણ કર્યુ]]. [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] વ્યૂહના ઉપયોગથી [[નેધરલેન્ડ્સનું યુદ્ધ|નેધરલેન્ડ્સ]] અને [[બેલ્જિયમ]] કેટલાક સપ્તાહોમાં વધારે ખર્ચની સ્થિતિમાં મૂકાયા. [[આર્ડનનેસ|આર્ડેનનેસ]] પ્રદેશ દ્વારા નજીકમાં ચાલી રહેલી ઝુંબેશના કારણે ફ્રાન્સની હથિયારબદ્ધ [[મેગિનોટ લાઈન]]ની અવગણના થઈ, ફ્રાન્સને એવી ગેરસમજ થઈ કે તે હથિયારધારી વાહનો માટે પાર ન કરી શકાય તેવો કુદરતી અવરોધ છે.બ્રિટિશ દળોને [[ડુનતિક્ત સ્થળાંતર|ડુન્કિર્ક]] ખાતે ખંડ છોડવાની ફરજ પડી, મહિનાના અંત સુધીમાં ભારે સાધનો ત્યજવાની ફરજ પડી. ૧૦ જુનના રોજ [[ફ્રાંસનું ઈટાલિયન અતિક્રમણ|ઈટાલીએ આક્રમણ કર્યુ]], ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બંને સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ;<ref name="FreeFromFear439">કેનેડી, ડેવિડ એમ. ''ભયમાંથી મુક્તિઃ મંદી અને યુદ્ધમાં અમેરિકન લોકો, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 439.</ref> બાર દિવસ બાદ [[ફ્રાન્સ સાથે શસ્ત્રવિરામ (દ્વિતિય કોમ્પિગેન)|ફ્રાન્સે શરણાગતિ સ્વીકારી]] અને તરત જ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાંસનો જર્મન કબજો|જર્મન]] અને [[ઈટાલિયન કબજાનું ફ્રાન્સ|ઈટાલી હસ્તકના ક્ષેત્રો]]માં વિભાજન થયું,<ref>મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ- વોલ્યુમ2ઃ યુરોપમાં જર્મનીના પ્રારંભિક વિજયો'' (Germany and the Second World War — Volume 2: Germany's Initial Conquests in Europe), p. 311.</ref> અને બિન-વિભાજિત [[રમ્પ સ્ટેટ|રમ્પ રાજ્ય]] [[વિચી રેજિમ]] હસ્તક મૂકાયુ. જર્મની દ્વારા કબજો જમાવી દેવાની આશંકાથી ૧૪ જુલાઈએ બ્રિટને [[ફ્રેન્ચ અલ્જિરિયા|અલ્જિરિયા]]માં [[મેર્સ-એલ-કેબિર પર હુમલો|ફ્રેન્ચ નૌકાદળના કાફલા પર હુમલો કર્યો]].<ref>બ્રાઉન, ડેવિડ. ''ધી રોડ ટુ ઓરાનઃ એંગ્લો-ફ્રેન્ચ નવલ રીલેશન્સ, સપ્ટેમ્બર 1939 - જુલાઈ 1940'' (The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940), p. xxx.</ref> [[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|left|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન આરએફ સુપરમરીન સ્પિટફાયરનો ભરપૂર ઉપયોગ.]] ફ્રાન્સ તટસ્થ રહેતા જર્મનીએ બ્રિટન પર [[ઓપરેશન સીલાયન|આક્રમણ]]ની તૈયારી માટે હવાઈ ચડિયાતાપણુ ([[બ્રિટનનું યુદ્ધ]])અભિયાન શરૂ કર્યુ <ref>કેલી, નિગેલ; રીસ, રોઝમેરી; શટર, જેન. ''વીસમી સદીનું વિશ્વ'' , p. 38.</ref>. અભિયાન નિષ્ફળ ગયુ અને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં આક્રમણ યોજના રદ કરવામાં આવી. કબજે કરાયેલા નવા ફ્રેન્ચ બંદરોનો ઉપયોગ કરીને અને [[એટલાન્ટિકનું યુદ્ધ (1939–1945)|એટલાન્ટિક]]માં બ્રિટિશ જહાજો સામે [[યુ-બોટ]]સનો ઉપયોગ કરીને જર્મન નૌકાદળે વધારે-લંબાવવામાં આવેલ [[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]]ની સરખામણીએ સફળતા મેળવી.<ref>ગોલ્ડસ્ટેઈન, માર્ગારેટ જે. ''વિશ્વયુ્દ્ધ II'' , p. 35.</ref> જુનમાં [[માલ્ટા પર કબજો (વિશ્વયુદ્ધ II)|માલ્ટાને કબજે]] કરીને, ઓગસ્ટમાં [[બ્રિટિશ સોમાલિ પ્રદેશ પર ઈટાલીનો વિજય|બ્રિટિશ સોમાલિપ્રદેશ પર વિજય મેળવીને]], સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[ઈજિપ્ત પર ઈટાલીનું અતિક્રમણ|બ્રિટિશ હસ્તકના ઈજિપ્તમાં આક્રમણ કરીને]] ઈટાલીએ ભૂમધ્યમાં ગતિવિધિઓ શરૂ કરી. હવે એકલા પડેલા [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈના]]ના ઉત્તર વિસ્તારમાં [[ફ્રેન્ચઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|અનેક થાણાઓ આંચકીને]] જાપાને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચીન પરના તેના હુમલાઓ વધાર્યા.<ref>મર્સેડો, સ્ટીફન સી. ''નાકોનાના આભાસી યોદ્ધાઓ: અ હીસ્ટ્રી ઓફ ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મીસ એલાઈટ ઈન્ટેલિજન્સ સ્કૂલ'' (A History of the Imperial Japanese Army's Elite Intelligence School), p. 109</ref> આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન તટસ્થ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ચીન તથા પશ્ચિમિ જોડાણોને મદદ કરવા પગલા લીધા. મિત્ર રાષ્ટ્રો દ્વારા થતી [[કેશ એન્ડ કેરી (વિશ્વયુદ્ધ II)|'કેશ એન્ડ કેરી']] ખરીદીની પરવાનગી માટે નવેમ્બર 1939માં અમેરિકન ન્યુટ્રાલિટી એક્ટમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો.<ref>બ્રાઉન, રોબર્ટ જે. ''ઈથરનું શોષણ: ત્રીસીના અમેરિકામાં રેડિયો બ્રોડકાસ્ટની સત્તા'' ( The Power of Broadcast Radio in Thirties America), p. 91.</ref> 1940માં જર્મનીએ [[પેરિસ]] પર કબજો જમાવી લેતા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]]ના કદમાં [[દ્વિ-સમુદ્ર નૌકા દળ ધારો|નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ કરવામાં આવી]] અને ઈન્ડોચાઈનામાં જાપાનની ઘૂસણખોરી બાદ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનની સામે લોખંડ, સ્ટીલ અને મશીનના ભાગો પર [[એમ્બાર્ગો|પ્રતિબંધ]] મૂક્યો.<ref>મોરિસન, સેમ્યુઅલ એલિઅટ. ''વિશ્વયુદ્ધ IIમાં અમેરિકાના નૌકા ઓપરેશનનો ઇતિહાસ'' (History of United States Naval Operations in World War II), p. 60.</ref> સપ્ટેમ્બરમાં અમેરિકા [[મથક કરાર માટેના વિધ્વંસક|બ્રિટિશ થાણાઓ માટે અમેરિકન વિધ્વંસકોના વેપાર]] માટે સંમત થયુ.<ref>મેનિગોટ, એન્થની P. ''The યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધી કેરેબિયનઃ ચેલેન્જીસ ઓફ એન એસીમેટ્રીકલ રીલેશનશિપ'' (United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship), p. 52.</ref> આમ છતાં 1941 સુધી મોટાભાગની અમેરિકન જનતાએ યુદ્ધમાં કોઈપણ પ્રકારના સીધા લશ્કરી હસ્તક્ષેપનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો.<ref>હેડલી કેન્ટ્રીલ, "અમેરિકા યુદ્ધનો સામનો કરે છેઃ જનમતનો અભ્યાસ," ''ધી પબ્લિક ઓપિનિયન ક્વાર્ટરલી'' (The Public Opinion Quarterly) 4:3 (સપ્ટે. 1940), 390.</ref> સપ્ટેમ્બર 1940ના અંતમાં જાપાન, ઈટાલી અને જર્મની વચ્ચે [[ત્રિપક્ષી સંધિ|ત્રિપક્ષિય સંધિ]] થઈ અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તા]]ઓને વિધિવત સ્વરૂપ અપાયુ. આ સંધિમાં ઠેરવવામાં આવ્યું કે સોવિયેત સંઘ સિવાય યુદ્ધમાં ભાગ નહિ લેનાર કોઈપણ રાષ્ટ્ર પર કોઈ એક ધરી સત્તા આક્રમણ કરશે તો તેને ત્રણેય ધરી સત્તાઓ સામે યુદ્ધની ફરજ પડશે.<ref>બિલહાર્ટ્ઝ, ટેરી ડી.; એલિઅટ, એલન સી.''અમેરિકન ઇતિહાસમાં પ્રવાહોઃ યનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (Currents in American History: A Brief History of the United States), p. 179.</ref> નવેમ્બરમાં સોવિયેત સંઘે [[જર્મન-સોવિયેત ધરી મંત્રણા|ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાવા માટે રસ દાખવતા સુધારેલો ડ્રાફ્ટ]] જર્મનીને મોકલ્યો, જેમાં જર્મનીની તરફેણ કરતા વિવિધ આર્થિક સોદાઓનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો;<ref name="WorldArms200">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 200</ref> જર્મની અગાઉના પ્રસ્તાવ પર મૌન રહેતા [[જર્મન-સોવિયેત સરહદ અને વ્યાપારી કરાર|તેઓએ બાદનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો]].<ref name="WorldArms201">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. '' વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 201.</ref> સંધિની પરવા કર્યા વગર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[ઉધાર-ભાડે|લેન્ડ-લીઝ]] પોલિસીની શરૂઆત કરીને યુનાઈટેડ કિંગડમ અને ચીનને મદદ જારી રાખી<ref>મુરે, વિલિએમ્સન, મિલેટ્ટ, એલન રીડ. ''અ વોર ટુ બી વોનઃ ફાઈટિંગ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (A War to Be Won: Fighting the Second World War), p. 165.</ref> અને આશરે એટલાન્ટિક સમુદ્રના અડધા જેટલા વિસ્તારને આવરી લેતા ક્ષેત્રમાં સિક્યુરિટી ઝોનની રચના કરી કે જ્યાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]] બ્રિટિશ કાફલાનું રક્ષણ કરતું.<ref>નેલ, હર્મન. ''ટુ ડીસ્ટ્રોય અ સિટીઃ સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ એન્ડ ઈટ્સ હ્યુમન કોન્સીક્વન્સિસ ઈન વર્લ્ડ વોર 2'' (To Destroy a City: Strategic Bombing and Its Human Consequences in World War II), p. 205.</ref> તેના પરિણામે અમેરિકા સત્તાવાર રીતે તટસ્થ રહ્યુ હોવા છતાં ઓક્ટોબર 1941 સુધીમાં ઉત્તર એટલાન્ટિકમાં નૌકાયુદ્ધની ઘોષણા કરવામાં નહિ આવે તો જર્મની અને અમેરિકા એકબીજાને રોકવાના પ્રયત્નમાં હોય તેવું તેમને લાગ્યુ.<ref>[http://history.sandiego.edu/gen/ww2Timeline/Prelude18.html એટલાન્ટિકમાં અઘોષિત નૌકાયુદ્ધ 1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509150056/http://history.sandiego.edu/gen/WW2Timeline/Prelude18.html |date=2008-05-09 }}.</ref> નવેમ્બર 1940માં ધરીઓનો વ્યાપ વધ્યો અને [[હંગેરી]], [[સ્લોવાકિયા]] તથા [[રોમાનિયા]] ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાયા.<ref name="Tripartite Pact">"ત્રિપક્ષી સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.</ref> આ દેશોએ [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|USSR પર આક્રમણ]]માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી, [[બેસ્સારબિયા અને ઉત્તરી બુકોવિનાનો સોવિયેત કબજો|USSRમાં ભેળવી દેવાયેલ પ્રદેશ]] પાછો મેળવવા માટે અને સામ્યવાદ સામે લડવાની તેના નેતા [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ની ઈચ્છાને પ્રોત્સાહન આપીને રોમાનિયાએ તેનું [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન રોમાનિયા|સૌથી મોટુ યોગદાન આપ્યુ]].<ref>ડેનિસ ડેલેટન્ટ, "રોમાનિયા", ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), pp. 745–46.</ref> ઓક્ટોબરમાં [[ગ્રીસો-ઈટાલિયન યુદ્ધ|ઈટાલીએ ગ્રીસ પર આક્રમણ કર્યુ]] પરંતુ ગણતરીના દિવસોમાં તેને ખદેડી નાખવામાં આવ્યું અને અલ્બેનિયામાં પીછેહઠ કરાવવામાં આવી, ટૂંક સમયમાં સમાધાન ઉદભવ્યુ.<ref>ક્લોગ, રિચર્ડ. ''ગ્રીસનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (A Concise History of Greece), p. 118.</ref> ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં જ આફ્રિકા અને બ્રિટશ કોમનવેલ્થ દળોએ [[ઓપરેશન કમ્પાસ|ઈજિપ્ત વિરુદ્ધ]] અને [[પૂર્વ આફ્રિકન અભિયાન (વિશ્વ યુદ્ધ II)#સાથી પ્રતિ-હુમલા|ઈટાલિયન પૂર્વ આફ્રિકા]]માં વિરોધની શરૂઆત કરી . 1941ના પ્રારંભ સુધીમાં કોમનવેલ્થે ઈટાલિયન દળોને લિબિયા સુધી પાછળ ધકેલી દીધા ત્યારે ચર્ચિલે [[ઓપરેશન લસ્ટર|ગ્રીકને મદદ કરવા આફ્રિકામાંથી લશ્કર પાછુ ખેંચવા]] આદેશ આપ્યો. રોયલ નેવીએ [[ટારાન્ટોનું યુદ્ધ|ટારેન્ટો ખાતે કેરિયર હુમલા]] કરીને ત્રણ ઈટાલિયન યુદ્ધ જહાજોને નકામા બનાવી દીધા અને [[કેપ મેટાપેનનું યુદ્ધ|કેપ મેટાપન]] ખાતે બીજા અનેક યુદ્ધ જહાજોને નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાતા [[રેગિઆ મારિના|ઈટાલિયન નૌકાદળ]]ને પણ મહત્વના પરાજયો વેઠવા પડ્યા.<ref>જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'', p. 106.</ref> [[ચિત્ર:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|right|thumb|જર્મન અર્ધટુકડીઓ ક્રેટ પર અતિક્રમણ કરે છે.]] ઈટાલીને મદદ કરવા જર્મનોએ તરત જ ઝંપલાવ્યુ. હિટલરે ફેબ્રુઆરીમાં [[ઓપરેશન સનફ્લાવર|લિબિયામાં જર્મન દળો મોકલ્યા]] અને માર્ચના અંત સુધીમાં તેઓએ નબળા બનેલા કોમનવેલ્થ દળો પર [[ધરીઓ હુમલા ખાળે છે(1941)|હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]. એક મહિનાની અંદર [[ટોબ્રુકનો કબજો|ઘેરાયેલા ટોબ્રુક બંદર]]ને બાદ કરતાં કોમનવેલ્થ દળોને ઈજિપ્તના અંદર સુધી પીછેહઠ કરવી પડી. કોમનવેલ્થે [[ઓપરેશન બ્રેવિટી|મેમાં ધરીદળોને ખદેડવા પ્રયાસ કર્યા]] અને [[ઓપરેશન બેટલેક્સ|ફરી જુનમાં]] પ્રયત્ન કર્યા, પરંતુ બંને વખતે નિષ્ફળ રહ્યા. એપ્રિલના પ્રારંભમાં જર્મનોએ પણ આ જ રીતે બાલ્કનમાં દખલ કરી, [[ગ્રીસનું યુદ્ધ|ગ્રીસ]] અને [[યુગોસ્લાવિયાનું અતિક્રમણ|યુગોસ્લાવિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ; જર્મનીએ [[ક્રેટનું યુદ્ધ|ક્રેટના ગ્રીક ટાપુ પર વિજય મેળવ્યા બાદ]] મેના અંત સુધીમાં અહીંયા પણ તેમણે ઝડપી પ્રગતિ કરી.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 '' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 229.</ref> જોકે આ સમય દરમિયાન મિત્રરાષ્ટ્રોને કેટલીક સફળતા પણ મળી. [[મધ્ય પૂર્વ]]માં કોમનવેલ્થ દળોએ પહેલા [[એંગ્લો-ઈરાકી યુદ્ધ|ઈરાકમાં યોજના નિષ્ફળ બનાવી]] કે જેને વિચી હસ્તકના [[સીરિયાનો ફ્રેન્ચ મેન્ડેટ|સીરિયા]]માંથી જર્મન વિમાનો મદદ કરતા હતા,<ref>વોટ્સન, વિલિયમ ઈ. ''ટ્રાઈકલર એન્ડ ક્રેસન્ટઃ ફ્રાન્સ એન્ડ ધી ઈસ્લામિક વર્લ્ડ '' (Tricolor and Crescent: France and the Islamic World), p. 80.</ref> ત્યાર બાદ ભવિષ્યમાં આવા પરિણામો નિવારવા [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|ફ્રી ફ્રેન્ચ]]ની સહાયતાથી [[સીરિયા-લેબનોન અભિયાન|સીરિયા અને લેબનોન]] પર હુમલો કર્યો.<ref>જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'' , p. 154.</ref>એટલાન્ટિકમાં [[યુદ્ધજહાજ બિસ્માર્કનું છેલ્લુ યુદ્ધ|જર્મનીનું અગ્રણી જહાજ બિસ્માર્ક ડૂબી જતા]] બ્રિટનને જેની અત્યંત જરૂર હતી તેવા જનઉત્સાહનો સંચાર થયો.<ref>સ્ટુઅર્ટ, વેન્સ. ''ત્રણની સામે એકઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ, સ્ટાલિન વિ. એડોલ્ફ હિટલર'' (Three Against One: Churchill, Roosevelt, Stalin Vs Adolph Hitler), p. 159.</ref> કદાચ સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન]] [[રોયલ એરફોર્સ|રોયલ હવાઈ દળે]] સફળતા પૂર્વક લુફ્તવાફના હુમલાને ખાળ્યો હતો અને 11 મે, 1941ના રોજ હિટલરે બોમ્બિંગ અભિયાન બંધ કર્યુ હતું.<ref>{{cite web|title=The London Blitz, 1940|url=http://www.eyewitnesstohistory.com/blitz.htm|work=Eyewitness to History|year=2001| access-date=2008-03-11}}</ref> એશિયામાં બંને પક્ષે અનેક હુમલાઓ થવા છતાં ચીન અને જાપાનનું યુદ્ધ 1940 સુધીમાં પૂરુ થઈ ચૂક્યુ હતુ. તે વર્ષના ઓગસ્ટમાં [[ચીનનો સામ્યવાદી પક્ષ|ચાઈનિઝ સામ્યવાદીઓ]]એ [[હન્ડ્રેડ રેજિમેન્ટ હુમલા|મધ્ય ચીનમાં હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]; સામ્યવાદીઓ માટે માનવ અને સંસાધનો ઘટાડવા માટે જાપાને પોતાના હસ્તકના વિસ્તારોમાં કડક પગલા ([[ત્રણ તમામ નીતિ|ત્રિપક્ષી સંધિ]]) લેવા માંડ્યા.<ref>જોસ, એન્થની જેમ્સ. ''બળવાખોરોનો પ્રતિકારઃ પ્રતિકાર હુમલાઓનું રાજકારણ અને ઇતિહાસ'' (Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency), p. 224.</ref> ચીનના સામ્યવાદી અને રાષ્ટ્રવાદી દળો વચ્ચેના સતત સંઘર્ષો [[નવુ ચોથુ લશ્કર ઘટના|જાન્યુઆરી 1914માં સશસ્ત્ર અથડામણોમાં પરિણમ્યા]], જેની અસરથી તેમની વચ્ચેના સહકારનો અંત આવ્યો.<ref>ફેરબેન્ક, જ્હોન કિંગ. ચીનઃ એક નવો ઇતિહાસ 320.</ref> યુરોપ અને એશિયામાં સ્થિતિ પ્રમાણમાં સ્થિર બનતા જર્મની, જાપાન અને સોવિયેત સંઘે તૈયારીઓ કરી. જર્મની સાથે વધી રહેલા તણાવના કારણે સોવિયેતની આશંકાઓ અને યુરોપીયન યુદ્ધનો લાભ ઉઠાવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં યુરોપના કબજા હેઠળના સ્રોત-સમૃદ્ધ પ્રદેશો કબજે કરવાની જાપાનની યોજનાની સાથે એપ્રિલ, 1941 માં બે સત્તાઓએ [[સોવિયેત-જાપાનીઝ તટસ્થતા સમજૂતિ|સોવિયેત–જાપાનીઝ તટસ્થતા સંધિ]] કરી.<ref>ગેરવર, જ્હોન ડબલ્યુ. '''' ચીન-રશિયા સંબંધો, 1937–1945: ચીની રાષ્ટ્રવાદની કૂટનીતિ/1}(hinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism), p. 114.</ref> આનાથી વિપરિત જર્મનો સોવિયેત પર આક્રમણની તૈયારી કરી રહ્યા હતા અને સોવિયેત સરહદે દળો એકઠા કરી રહ્યા હતા.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 195.</ref> === યુદ્ધ વૈશ્વિક બને છે === [[ચિત્ર:Operation Barbarossa collage.jpg|thumb|સોવિયેત સંઘના અતિક્રમણમાં જર્મન સૈનિકો, 1941.]] 22 જુન, 1941ના રોજ જર્મનીએ ફિનલેન્ડ સહિત અન્ય યુરોપીયન ધરી રાષ્ટ્રો સાથે [[ઓપરેશન બાર્બારોસા]]માં સોવિયેત પર આક્રમણ કર્યુ. અચાનક અને અણધાર્યા શરૂ કરવામાં આવેલા આ હુમલાઓના પ્રાથમિક લક્ષ્ય <ref>એમનોન સેલા. ''"બાર્બાડોસા": ઓચિંતુ આક્રમણ અને સંચારવ્યવસ્થા'' . જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી, Vol. 13, No. 3, (જુલાઈ, 1978), pp. 555–83.</ref> [[બાલ્ટિક પ્રદેશ]], [[મોસ્કો]] અને [[યુક્રેન]] હતા અને [[કાસ્પિયન સમુદ્ર|કાસ્પિયન]] તથા [[સફેદ સમુદ્ર]]ને સાંકળતી [[A-A લાઈન]] પાસે અંત લાવવાનું 1941 અભિયાનનો અંત લાવવાનું અંતિમ ધ્યેય હતું. લશ્કરી સત્તાપદેથી સોવિયેત સંઘને હાંકી કાઢવાનો, [[સામ્યવાદ]]નો નાશ કરવાનો, કહેવાતી '[[લેબેનસ્રોમ|રહેવાની જગ્યા]]'ના સર્જનનો હિટલરનો ઈરાદો હતો. <ref>કેર્શો, ઈઆન. ''ફેટફુલ ચોઈસીસ'' , pp. 66–69.</ref> આ માટે [[જનરલપ્લાન ઓસ્ટ|મૂળ વસતીને ખદેડી મૂકવાની હતી]]<ref>જોનાથન સ્ટેઈનબર્ગ. ''ત્રીજા રિકનું પ્રતિબિંબ: સોવિયેત સંઘના કબજા હેઠળ, 1941–4'' ધી ઈંગ્લિશ હીસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The English Historical Review), Vol. 110, No. 437 (જુન, 1995), pp. 620–51.</ref> અને જર્મનીના બાકી રહેલા શત્રુઓને રહાવવા માટે જરૂરી વ્યૂહાત્મક સ્રોતોની ઉપલબ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવાની હતી.<ref>મિલાન હૌનર. ''શું હિટલર વિશ્વ પ્રભુત્વ ઈચ્છતો હતો?'' જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી(Journal of Contemporary History), Vol. 13, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1978), pp. 15–32.</ref> જો કે યુદ્ધ પહેલા [[લાલ લશ્કર]] [[વળતા-હુમલા|પ્રતિકાર હુમલા]]ઓ માટે તૈયારી કરી રહ્યુ હતુ<ref>સીન્થિઆ એ. રોબર્ટ્સ. ''યુદ્ધનું આયોજનઃ લાલ લશ્કર અને 1941નો વિનાશ.'' યુરોપ-એશિયા સ્ટડીઝ(Europe-Asia Studies), Vol. 47, No. 8 (ડિસેમ્બર, 1995), pp. 1293–26.</ref> પરંતુ, ''બાર્બારોસા'' એ [[સ્ટાવકા|સોવિયેત સર્વોચ્ચ સત્તા]]ને [[વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ]] અપનાવવા ફરજ પાડી. ઉનાળા દરમિયાન ધરીઓને સોવિયેત પ્રદેશમાં મહત્વના લાભ થયા અને તેના કારણે જાન-માલની ભારે ખુવારી થઈ. આમ છતાં, ઓગસ્ટના મધ્ય સુધીમાં જર્મન [[ઓબેર્કોમાન્ડો ડેસ હીરેસ|લશ્કર હાઈ કમાન્ડે]] નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં થાકી ગયેલ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટરના [[સ્મોલેન્સ્કનું યુદ્ધ(1941)|હુમલાઓ બંધ કરવા]] નિર્ણય લીધો અને [[દ્વિતિય પાન્ઝેર જૂથ|દ્વિતિય પાન્ઝેર ગ્રૂપ]]ને મધ્ય યુક્રેન તથા લેનિનગાર્ડમાં કૂચ કરી રહેલા દળોની શક્તિ વધારવા માટે તે તરફ વાળવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>એલન એફ. વિલ્ટ. ''1941માં હિટલરનો છેલ્લા ઉનાળાનો ફોટો'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 45, No. 4 (ડિસેમ્બર, 1981), pp. 187–91.</ref> [[કિએવનું યુદ્ધ (1941)|કિએવ હુમલો]] અત્યંત સફળ રહ્યો, જેના કારણે ચાર સોવિયેત લશ્કરોને ઘેરવામાં અને હરાવવામાં મદદ મળી તથા [[ક્રિમીઆ અભિયાન|ક્રીમિયામાં કૂચ]] ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત પૂર્વ યુક્રેનમાં કૂચ ([[ખાર્કોવનું પ્રથમ યુદ્ધ]]) શક્ય બની. [[ચિત્ર:Kyiv-Prorizna 1941.jpg|thumb|left|જર્મન બોમ્બમારા પછી કિએવની મુખ્ય ગલી, ખ્રેશચાટિક.]] ધરી લશ્કરના ત્રણ એકમોને અન્યત્ર વાળી દેવાતા અને ફ્રાન્સ તથા મધ્ય ભૂમધ્યના મહત્તમ હવાઈ દળને [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]]<ref name="D. Glantz. Soviet-German War">[[ડેવિડ એમ. ગ્લાન્ટ્ઝ]] [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ.</ref><ref>''હિટલરને હરાવી શકાય'' . ધી ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ(The New York Times): 5 ઓગસ્ટ, 1941</ref> યુનાઈટેડ કિંગડમે તેના મોટા વ્યૂહ અંગે પુનઃવિચારણા કરવા નિર્ણય લીધો.<ref>બ્રાયન પી. ફેરેલ. ''હા, વડાપ્રધાન: બાર્બાડોસા, વ્હિપકોર્ડ અને બ્રિટિશ ગ્રાન્ડ સ્ટ્રેટેજીના પાયા, પાનખર 1941'' . ધી જરનલ ઓફ મિલિટરી હીસ્ટ્રી(The Journal of Military History), Vol. 57, No. 4 (ઓક્ટોબર, 1993), pp. 599–625</ref> જુલાઈમાં યુકે અને સોવિયેત સંઘે [[એંગ્લો-સોવિયેત કરાર|જર્મની સામે લશ્કરી જોડાણની]] રચના કરી<ref>પ્રાવેદા, એલેક્સ; ડંકન, પીટર જે.એસ. ''1970ના દાયકાથી સોવિયે-બ્રિટિશ સંબંધો'' (Soviet-British Relations Since the 1970s), p. 29.</ref> અને ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં [[પર્શિયન કોરિડોર]] તથા ઈરાનના તેલક્ષેત્રોની સલામતી માટે [[ઈરાનનું એંગ્લો-સોવિયેત અતિક્રમણ|ઈરાન પર સંયુક્ત હુમલો કર્યો]].<ref>હેપ્તુલ્લા, નજમા. ''રાજકીય અસ્તિત્વનો સિદ્ધાંત'' (The Logic of Political Survival), p. 131.</ref> ઓગસ્ટમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે સંયુક્ત રીતે [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]] જાહેર કર્યુ.<ref name="AdvenBrit223">લુઈસ, વિલિયમ રોજર. ''બ્રિટાનિયા સાથેના વધુ સાહસોઃ બ્રિટનમાં વ્યક્તિત્વો, રાજકારણ અને સંસ્કૃતિ'' (More Adventures with Britannia: Personalities, Politics and Culture in Britain), p. 223.</ref> નવેમ્બરમાં કોમનવેલ્થ દળોએ ઉત્તર આફ્રિકામાં વળતા હુમલા [[ઓપરેશન ક્રુસેડર]] શરૂ કર્યા અને જર્મની તથા ઈટાલીએ મેળવેલા તમામ લાભોને પડકાર્યા.<ref>ગેન્નોન, જેમ્સ. ''રહસ્યોની ચોરી, જુઠુ બોલતાઃ જાસૂસો અને કોડ ઉકેલનારાઓ વીસમી સદીને કઈ રીતે આકાર આપ્યો'' (Stealing Secrets, Telling Lies: How Spies and Codebreakers Helped Shape the Twentieth Century), p. 76.</ref> પુરવઠા માર્ગોને અવરોધી ચીન પર અંશતઃ દબાણ વધારવા જાપાને અગાઉના વર્ષે [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|દક્ષિણી ઈન્ડોચાઈનાનો લશ્કરી અંકુશ કબજે કર્યો હતો]], પરંતુ આ સાથે પશ્ચિમી સત્તાઓ સાથે યુદ્ધના સંજોગોમાં જાપાની દળોને વધારે સારી સ્થિતિમાં રાખવાનો પણ તેનો ઈરાદો હતો.<ref>''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ '' , p. 33.</ref> યુરોપમાં જર્મનીની સફળતાની રોકડી કરી લેવાની અપેક્ષાથી જાપાને અનેક માગણીઓ મૂકી, જેમાં [[ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]]ના તેલના સ્થિર પુરવઠાનો પણ સમાવેશ થતો હતો; જો કે જુન 1941માં આ પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા.<ref>''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ'' , p. 32</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા અન્ય પશ્ચિમી સરકારોએ ઈન્ડોનેશિયા પરના કબજા પર પ્રતિક્રિયા આપી અને જાપાનની સંપત્તિઓ સ્થગિત કરી દીધી, જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે( કે જે જાપાનની જરૂરિયાતનું 80% તેલ પુરુ પાડતુ હતુ<ref>ઈર્વિન એચ. એન્ડરસન, Jr. ''ડે ફેક્ટો એમ્બાર્ગો ઓન ઓઈલ ટુ જાપાન: અ બ્યુરોક્રેટિક રીફ્લેક્સ'' . પેસિફિક ઐતિહાસિક સમીક્ષા(The Pacific Historical Review), Vol. 44, No. 2 (મે, 1975), p. 201.</ref>) તેલ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકીને પ્રતિક્રિયા આપી.<ref>નોર્થ્રુપ, સિન્થિઆ ક્લાર્કા. ''અમેરિકન અર્થતંત્રઃ ઐતિહાસિક જ્ઞાનકોશ'' (The American economy: a historical encyclopedia), p. 214.</ref> આમ ચીન સામેના યુદ્ધ તથા એશિયામાં ધૂંધળી થતી મહત્વાકાંક્ષા અથવા બળપૂર્વક જરૂરિયાતના કુદરતી સ્રોત પર કબજો મેળવવામાંથી કોઈ એક વિકલ્પ પસંદ કરવાનું જાપાન માટે ફરજિયાત બન્યુ; જાપાની લશ્કરે અગાઉનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો નહિ અને ઘણા અધિકારીઓએ તેલ પરના પ્રતિબંધને જાપાન સામેનું અઘોષિત યુદ્ધ ગણાવ્યુ.<ref>લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 125</ref> જાપાનીઝ [[ઈમ્પિરિયલ જનરલ વડામથકો|ઈમ્પેરિયલ જનરલ વડામથકે]] આમ મધ્ય પેસિફિક સુધી લંબાતી મોટી સંરક્ષણાત્મક સરહદ બનાવવા યુરોપીયન વસાહતો ઝડપથી કબજે કરવા યોજના બનાવી; જો આમ થાય તો યુદ્ધમાં વધારે ખેંચાઈ ગયેલા મિત્ર રાષ્ટ્રોને સંરક્ષણ યુદ્ધમાં ગૂંચવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના સ્રોતનો લાભ મેળવી શકાય તેમ લાગ્યુ. સરહદની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે અમેરિકાને હસ્તક્ષેપ કરતુ રોકવા માટે [[કમાન્ડર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક ફ્લીટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક કાફલા]]ને બહારથી નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાની યોજના બનાવવામાં આવી.<ref>મોર્ગન, પેટ્રિક એમ. ''સ્ટ્રેટેજિક મિલિટરી સરપ્રાઈઝ: ઈન્સેન્ટિવ્સ એન્ડ અપોર્ચ્યુનિટિસ'' (trategic Military Surprise: Incentives and Opportunities), p. 51.</ref> ઓક્ટોર સુધીમાં યુક્રેન અને બાલ્ટિક પ્રદેશમાં ધરી રાષ્ટ્રોની કાર્યવાહીનો હેતુ સર થઈ ગયો ત્યારે માત્ર [[લેનિનગ્રેડ પર વિજય|લેનિનનગ્રેડ]]<ref>ગેરાલ્ડ આર. ક્લેઈનફિલ્ડ. ''ટિખ્વિન માટે હિટલરનો હુમલો'' . મિલિટરી અફેર્સ (Military Affairs), Vol. 47, No. 3 (ઓક્ટોબર, 1983), pp. 122–28.</ref> અને [[સેવાસ્તોપોલ પર વિજય (1941–1942)|સેવાસ્ટોપોલ]]નો ઘેરો ચાલુ રહ્યો,<ref>શુકાન, હારોલ્ડ. ''સ્ટાલિન્સ જરનલ્સ'' (Stalin's Generals), p. 113.</ref> a major [[મોસ્કોનું યુદ્ધ|મોસ્કો સામેના હુમલા]] ફરી શરૂ કરાયા. બે મહિનાના ધમાસાણ યુદ્ધ પછી જર્મન સૈન્ય મોસ્કોના બહારના શહેરી વિસ્તારોમાં લગભગ પહોંચી જ ગયુ હતુ, જ્યાં ખાલી થઈ ગયેલ ટુકડીઓને<ref>ડી. ગ્લાન્ટ્ઝ અનુસાર, [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} "નવેમ્બર 1 સુધીમાં [વ્હેરમાશ] તેની કુલ શક્તિના 20% (686,000 માણસો) ગુમાવી ચૂક્યુ હતુ, ½- મિલિયન વાહનોમાંથી 2/3 સુધીના અને 65 ટકા ટેન્કનું નુકસાન થયુ હતુ. જર્મન આર્મી હાઈ કમાન્ડ (OKH) તેમના 136 ડિવિઝનોનને 83 પૂર્ણ-ક્ષમતાના ડિવિઝન જેટલા અસરકારક ગણતા હતા."</ref> હુમલા બંધ કરવા ફરજ પડી.<ref>ક્લોસ રેઈનહાર્ડ્ટઃ કાર્લ બી. કીનન. ''મોસ્કો-ધી ટર્નિંગ પોઈન્ટઃ ધી ફેઈલ્યોર ઓફ હિટલર્સ સ્ટ્રેટેજી ઈન ધી વિન્ટર ઓફ 1941-42'' (Moscow-The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42). બર્ગ, 1992. ISBN 0-85496-695-1, p. 227.</ref> નોંધપાત્ર વિસ્તારો કબજે કરવા છતાં, ધરી અભિયાન તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશો હાસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યુ: બે મુખ્ય શહેરો સોવિયેતના હાથમાં રહ્યા, સોવિયેતની [[લશ્કરી ક્ષમતા|પ્રતિકાર ક્ષમતા]] તૂટી નહોતી અને સોવિયેતે લશ્કરી ક્ષમતાનો મોટો જથ્થો જાળવી રાખ્યો હતો. યુરોપમાં વિશ્વયુદ્ધ 2નો ''[[બ્લિટ્ઝક્રેગ]]'' [[તબક્કો (લડાઈ)|તબક્કો]] પૂરો થયો હતો.<ref>એ. એસ. મિલવાર્ડ. ''બ્લિટ્ઝક્રેગનો અંત'' (The End of the Blitzkrieg). ધી ઈકોનોમિક હીસ્ટ્રી રીવ્યુ, ન્યુ સીરિઝ (The Economic History Review, New Series), Vol. 16, No. 3 (1964), pp. 499–518.</ref> [[ચિત્ર:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|right|thumb|કુઆલા લમ્પુરથી આગળ વધતી જાપાનીઝ ટુકડીઓ.]] પ્રારંભિક ડિસેમ્બર સુધીમાં નવી સૈન્ય જમાવટની [[લશ્કરી અનામત દળ|અનામતોએ]]<ref>લુઈસ રોટુન્ડો. ''સોવિયેત અનામતોની રચના અને 1941 અભિયાન'' . મિલીટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 50, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1986), pp. 21–8.</ref> ધરી સૈન્ય સાથે સોવિયેતને આંકડાકીય સમાનતા લાવી આપી.<ref name="D. Glantz. Soviet-German War"/> આ ઉપરાંત જાપાનીઝ [[ક્વાન્ટુંગ લશ્કર]]ના આક્રમણને રોકવા પૂર્વમાં ઓછી સોવિયેત ટુકડીઓ પૂરતી હોવાનું સાબિત કરતી [[રિચર્ડ સોર્ગે#સોરે રિંગ દ્વારા આપવામાં આવેલ યુદ્ધ સમયની ગુપ્ત માહિતી|ગુપ્તચર માહિતી]]ના કારણે<ref>રેમન્ડ એલ. ગ્રેથોફ. ''સોવિયેત મંચુરિયન અભિયાન, ઓગસ્ટ 1945'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 33, No. 2 (ઓક્ટોબર, 1969), p. 312.</ref> સોવિયેત [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|જંગી પ્રતિકાર-હુમલો]] કરી શક્યુ, જે 5 ડિસેમ્બરે 1000 કિ.મી.ના મોરચા પર શરૂ થયો અને જર્મન ટુકડીઓને 100-250 કિમી પશ્ચિમમાં ધકેલી દીધી.<ref>વેલ્ચ, ડેવિડ. ''આધુનિક યુરોપીયન ઇતિહાસ, 1871-2000: દસ્તાવેજી રીડર'' (Modern European History, 1871–2000: A Documentary Reader), p. 102.</ref> બે દિવસ બાદ 7 ડિસેમ્બરે (એશિયન ટાઈમ ઝોનમાં 8 ડિસેમ્બર) જાપાને બ્રિટિશ, ડચ અને અમેરિકન પ્રદેશો પર હુમલો કર્યો અને લગભગ આ સાથે જ [[જાપાનીઝ વિસ્તરણ (1941–1942)|દક્ષિણપૂર્વ એસિયા અને મધ્ય પેસિફિક સામે હુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓમાં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર ખાતે અમેરિકન નૌકાદળના કાફલા પરના હુમલા]]નો અને[[મલાયાનું યુદ્ધ|થાઈલેન્ડ અને મલેશિયામાં ઉતરાણ]]નો સમાવેશ થતો હતો. આ હુમલાઓથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, [[યુનાઈટેડ કિંગડમની જાપાન પર યુદ્ધની જાહેરાત (1941)|યુનાઈટેડ કિંગડમ]], ઓસ્ટ્રેલિયા, અન્ય પશ્ચિમી સાથીઓ અને ચીન ([[દ્વિતિય ચીન-જાપાન યુદ્ધ|દ્વિતિય સીનો-જાપાન યુદ્ધ લડી રહ્યુ હતુ]]) ઔપચારિક રીતે જાપાન પર યુદ્ધ જાહેર કરવા ઉશ્કેરાયા. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સામે યુદ્ધ જાહેર કરીને જર્મની અને ત્રિપક્ષી સંધિના અન્ય સભ્યોએ પ્રતિક્રિયા આપી. જાન્યુઆરીમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ, સોવિયેત સંઘ, ચીન અને 24નાની અથવા હાંકી કઢાયેલી સરકારોએ [[યુનાઈટેડ નેશન્સ દ્વારા ઘોષણાઓ|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા ઘોષણા]]જારી કરી, જે [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]]નો પુનરોચ્ચાર કરતી હતી.<ref>મિંગ્સ્ટ, કારેન એ.; કાર્ન્સ, માર્ગારેટ પી.''21મી સદીમાં યુનાઈટેડ નેશન્સ'' (United Nations in the Twenty-First Century), p. 22</ref> સોવિયેત સંઘે ઘોષણાનો સ્વીકાર કર્યો નહિ અને જાપાન સાથેના તટસ્થાના કરાર જાળવી રાખ્યા <ref> ડુન, ડેનિસ જે. ''રુઝવેલ્ટ અને સ્ટાલિનની વચ્ચે ફસાયેલઃ અમેરિકાના મોસ્કો ખાતે રાજદૂત'' (Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow), p. 157.</ref><ref>અર્ન્સ્ટ મે અનુસાર('''' યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, સોવિયેત સંઘ અને દુર પૂર્વ યુદ્ધ/1}. ધી પેસિફિક હિસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The Pacific Historical Review). V. 24. No. 2. (1955) p. 156) ચર્ચિલે નોંધ્યુ હતુ કેઃ "રશિયા દ્વારા જાપાન પર યુદ્ધની ઘોષણા આપણા માટે અત્યંત લાભદાયક છે, પણ જો પોતાના પશ્ચિમી મોરચાને સંતુલિત રાખવાનો રશિયાને વિશ્વાસ હશે તો જ આ શક્ય બનશે".</ref> અને સ્વ-નિર્ણયના સિદ્ધાંતમાંથી પોતાની બાદબાકી કરી.<ref name="AdvenBrit223"/> [[ચિત્ર:IWM-E-6724-Crusader-19411126.jpg|thumb|left|px225ઉત્તર અમેરિકા અભિયાન દરમિયાન આગળ વધતી બ્રિટિશ ક્રુસેડર ટેન્ક.]] દરમિયાનમાં એપ્રિલ 1942ના અંત સુધીમાં જાપાને લગભગ સંપૂર્ણ [[બર્મા આંચકી લેતું જાપાન|બર્મા]], [[ફિલિપાઈન્સનું યુદ્ધ (1941–42)|ફિલિપાઈન્સ]], [[મલાયાનું યુદ્ધ|મલાયા]], [[નેધરલેન્ડ્સ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ અભિયાન|ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]], [[સિંગાપોરનું યુદ્ધ|સિંગાપોર]] પર <ref>ક્લામ, જુલી. ''જાપાનનો ઉદય અને પર્લ હાર્બર'' (The Rise of Japan and Pearl Harbor), p. 27.</ref> અને [[રાબૌલ]]ના મહત્વનું થાણા વિજય મેળવી લીધો હતો, સાથી દળોને પારાવાર નુકસાન થયુ અને મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ પકડાયા. જાપાની દળોએ [[પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ અને રીપલ્સનું ડુબવું|દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર]], [[જાવા સમુદ્રનું યુદ્ધ|જાવા સમુદ્ર]] અને [[ભારતીય સમુદ્ર છાપો|ભારતીય સાગર]]માં નૌકાદળ વિજયો મેળવ્યા હતા<ref>હિલ, જે.આર.; રાન્ફ્ટ, બ્રાયન. ''ધી ઓક્સફોર્ડ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધ રોયલ નેવી'' (The Oxford Illustrated History of the Royal Navy), p. 362.</ref> અને [[ડાર્વિન]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ખાતે [[ડાર્વિનનું બોમ્બિંગ(ફેબ્રુઆરી 1942)|સાથીઓના નૌકાદળ મથક પર બોમ્બ ફેંક્યા હતા]]. જાપાન સામેની સાથીઓની એકમાત્ર વાસ્વિત સફળતા હતી જાન્યુઆરી 1942ની શરૂઆતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1942)|ચાંગશાનો વિજય]].<ref name="ChinaBitter158">સિઉંગ, જેમ્સ ચિએહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ.''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથેનું યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 158.</ref> ઉંઘતા ઝડપાયેલા વિરોધીઓ પરના સરળ વિજયોના કારણે જાપાન આત્મશ્લાઘામાં રાચવા માંડ્યુ અને વધારે ને વધારે સાહસો શરૂ કર્યા.{{Fact|date=May 2009}} જર્મનીએ પણ પ્રારંભિક વિજયો જાળવી રાખ્યા. અમેરિકન નૌકાના શંકાસ્પદ નિર્ણયનો લાભ લેતા [[ક્રિએગ્સમરિન|જર્મન નૌકાદળે]] અમેરિકન એટલાન્ટિક દરિયાકિનારાના છેવાડે [[સેકન્ડ હેપી ટાઈમ|નોંધપાત્ર સ્રોતો ડૂબાડ્યા]].<ref>ગુચ, જ્હોન. ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના નિર્ણયાત્મક અભિયાનો'' (Decisive Campaigns of the Second World War), p. 52.</ref> નોંધપાત્ર નુકસાન થવા છતાં યુરોપીયન ધરી સભ્યોએ મધ્ય અને દક્ષિણ રશિયામાં મોટા સોવિયેત હુમલાને અટકાવ્યો અને અગાઉના વર્ષે મેળવેલ મોટાભાગના વિસ્તારોના કબજાને જાળવી રાખ્યો.<ref name="D. Glantz. Soviet-German War"/> ઉત્તર અમેરિકામાં જર્મનોએ જાન્યુઆરીમાં હુમલો શરૂ કર્યો, જેનાથી ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભમાં બ્રિટિશ ફોજ ગઝાલા લાઈન પર પાછળ ખસેડાઈ,<ref>મોલિનારી, એન્ડ્રીયા. ''ડેઝર્ટ રેઈડર્સઃ એક્સિસ એન્ડ એલાઈડ સ્પેશિયલ ફોર્સિસ 1940-43'' (Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43), p. 91.</ref> તેના પગલે યુદ્ધમાં કામચલાઉ શાંતિ આવી અને આગામી હુમલાઓની તૈયારી કરવા માટે જર્મનીએ આ તકનો ઉપયોગ કર્યો.<ref>મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ.; મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ. Jr. ''રોમેલ્સ ડેઝર્ટ વોરઃ ધી લાઈફ એન્ડ ડેથ ઓફ ધી આફ્રિકા કોર્પસ્'' (Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps), p. 31</ref> === જુવાળ બદલાય છે === [[ચિત્ર:SBD-3 Dauntless bombers of VS-8 over the burning Japanese cruiser Mikuma on 6 June 1942.jpg|right|thumb|મિડવેના યુદ્ધમાં અમેરિકન ડાઈવ બોમ્બર્સ.]] મે પ્રારંભમાં જાપાને [[ઉભયસ્થળી હુમલા|ઉભયસ્થળીય હુમલા]] દ્વારા [[ઓપરેશન મો|પોર્ટ મોરેસબી]] કબજે કરવા કાર્યવાહી શરૂ કરી અને આ રીતે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ તથા ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેની સંચાર અને પુરવઠા વ્યવસ્થાને મુશ્કેલીમાં મૂકી. આમ છતાં સાથીઓએ [[કોરલ સમુદ્રનું યુદ્ધ|અટકાવ્યા અને જાપાની નૌકાદળને પાછા કાઢ્યા]], આક્રમણને ખાળ્યુ.<ref>મેડ્ડોક્સ, રોબર્ટ જેમ્સ. ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને વિશ્વયુદ્ધ 2'' (The United States and World War II), pp. 111–12.</ref> [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો પર બોમ્બિંગ]]થી પ્રેરાઈને જાપાનની આગામી યોજના [[મિડવે એટોલ]] કબજે કરવાની અને અમેરિકી જહાજોને યુદ્ધમાં લલચાવીને તેનો નાશ કરવાની હતી; ધ્યાન અન્યત્ર ખસેડવા જાપાન [[એલ્યુટિઅન યાપુઓ અભિયાન|એલ્યુટિઅન ટાપુઓ કબજે કરવા]] ટુકડીઓ મોકલવાનુ હતુ.<ref>સાલેચ્કર, જીન એરિક. ''ફોરટ્રીસ અગેઈન્સ્ટ ધી સનઃ ધી બી-17 ફ્લાઈંગ ફોરટ્રીઝ ઈન ધી પેસિફિક'' (Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific), p. 186.</ref> જુનની શરૂઆતમાં જાપાને તેનું ઓપરેશન અમલમાં મૂક્યુ, પરંતુ મેના આખરી સપ્તાહમાં અમેરિકાએ [[જાપાનીઝ નૌકા કોડ્સ|જાપાનીઝ નૌકા સંકેતો]] ઉકેલી નાખ્યા હોવાથી તે યોજનાથી સંપૂર્ણ વાકેફ હતા અને [[ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ નેવી|ઈમ્પેરિયલ જાપાન નૌકાદળ]] પર [[મિડવેનું યુદ્ધ|નિર્ણયાત્મક વિજય હાસલ કરવા]] આ જાણકારીનો ઉપયોગ કર્યો.<ref>રોપ્પ, થીઓડોર. ''આધુનિક વિશ્વમાં યુદ્ધ'' (War in the Modern World), p. 368.</ref> મિડવે યુદ્ધના કારણે આક્રમણની તેની ક્ષમતાને અત્યંત નુકસાન પહોંચ્યુ હોવાથી જાપાને [[પાપુઆનો વિસ્તાર|પાપુઆના પ્રદેશમાં]] [[કોકોડા ટ્રેક અભિયાન|ભૂમિ ઉપરના અભિયાન]] દ્વારા [[પોર્ટ મોરેસબી|પોર્ટ મોસરબી]] કબજે કરવાના પાછળના પ્રયત્નની પસંદગી કરી.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 339.</ref> દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનના મુખ્ય મથક [[રાબૌલ]]ને કબજે કરવાના પ્રથમ પગલા સ્વરૂપે [[સોલોમન ટાપુઓ]]માં, પ્રાથમિક રીતે [[ગુંડાલકેનાલ]], જાપાનની સ્થિતિ પર વળતો પ્રહાર કરવાની અમેરિકાની યોજના હતી.<ref>ગિલબર્ટ, એડ્રેઈન. ''યુદ્ધપદ્ધતિઓનો જ્ઞાનકોશઃ પ્રારંભિક સમયથી માંડીને વર્તમાન દિવસ સુધી'' (The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day), p. 259.</ref> બંને યોજનાઓ જુલાઈમાં શરૂ થઈ, પરંતુ સપ્ટેમ્બર મધ્ય સુધીમાં જાપાનીઓ માટે [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેનું યુદ્ધ]] અગ્રતા પર આવી ગયુ અને ન્યુ ગુએના ખાતેની ટુકડીને પોર્ટ મોસરબી વિસ્તારમાંથી ખસીને [[ઓરો પ્રાંત|ટાપુના ઉત્તર ભાગ તરફ]] જવાનો આદેશ અપાયો, જ્યાં [[બુના-ગોનાનું યુદ્ધ|બુના-ગોનાના યુદ્ધ]]માં તેમનો મુકાબલો ઓસ્ટ્રેલિયન અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની ટુકડીઓ સાથે થયો.<ref>સ્વેઈન, બ્રુસ.''યુદ્ધમાં ઓસ્ટ્રેલિયન સશસ્ત્ર દળોની તવારીખ 1939–45'' (A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45), p. 197.</ref> ટૂંક સમયમાં જ બંને પક્ષો માટે ગુંડાલકેનાલ કેન્દ્રીય મુદ્દો બની ગયુ અને [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેના યુદ્ધ]]માં જંગી ટુકડીઓ તથા જહાજો તૈનાત કરાયા.1943 શરૂ થતા સુધીમાં ટાપુ પર જાપાનીઓનો પરાજય થયો અને [[ઓપરેશન કે|તેમણે લશ્કર પાછુ ખેંચી લીધુ]].<ref>હાને, મિકિસો. ''આધુનિક જાપાનઃ ઐતિહાસિક સર્વે'' (Modern Japan: A Historical Survey), p.340.</ref> બર્મામાં કોમનવેલ્થ દળો બે ઓપરેશન માટે આગળ ધપી રહ્યા હતા. પ્રથમ, 1942ના પાછલા ભાગમાં [[પ્રથમ અરાકાન હુમલા|આરાકાન વિસ્તારમાં હુમલો]] ભયંકર બન્યો, જેના લીધે મે 1943માં ભારત પાછા ફરવાની ફરજ પડી.<ref>માર્ટ્સોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ હાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 111.</ref> બીજામાં ફેબ્રુઆરીમાં જાપાનીઝ મોરચા પાછળ [[ઓપરેશન લોન્ગક્લોથ|અનિયમિત દળો મોકલવાની હતી]], જેણે એપ્રિલના અંત સુધીમાં શંકાસ્પદ પરિણામ મેળવ્યા.<ref>બ્રેઈલી, મારિટન. ''ધી બ્રિટિશ આર્મી, 1939-45'' (The British Army, 1939–45), p. 9%</ref> [[ચિત્ર:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|left|thumb|સ્ટાલિનગ્રેડના યુદ્ધમાં સોવિયેત સૈનિકો.]] જર્મનીના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચા]] પર [[કેર્ચ દ્વિપકલ્પનું યુદ્ધ|કેર્ચ દ્વીપકલ્પ]]માં અને [[ખાર્કોવનું દ્વિતિય યુદ્ધ|ખાર્કોવ]] ખાતે ધરીઓએ સોવિયેત હુમલાઓને હરાવ્યા<ref>Read, Anthony. ''દાનવના શિષ્યોઃ હિટલરનું અંતરંગ વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 764.</ref> અને ત્યારબાદ જુન, 1942માં કૌકાસસના તેલના ક્ષેત્રો હડપ કરવા દક્ષિણ રશિયા સામે તેમના મુખ્ય [[કેસ બ્લ્યુ|ઉનાળુ હુમલા]] શરૂ કર્યા. સોવિયેતે જર્મન લશ્કર આગળ વધી રહ્યુ હતુ તે રસ્તા પર સ્ટેલિનગ્રેડ ખાતે તેમનુ વલણ નક્કી કરવા નિર્ણય લીધો. નવેમ્બર મધ્ય સુધીમાં જ્યારે સોવિયેતે [[ઓપરેશન યુરેનસ|જર્મન દળોને સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતે ચારે બાજુથી ઘેરીને]] તેમના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|દ્વિતિય શિયાળુ પ્રતિ-હુમલા]] શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન માર્સ|ર્ઝહ્વેવ સેલિઅન્ટ પર મોસ્કો નજીક]] હુમલો થયો ત્યારે જર્મનો તીવ્ર [[શહેરી યુદ્ધ પદ્ધતિઓ|શેરી યુદ્ધમાં]] [[સ્ટાલિનગ્રેડનું યુદ્ધ|સ્ટાલિનગ્રેડ લેવાની નજીક હતા]] <ref>બેડસી, સ્ટીફન.''વિશ્વયુદ્ધ 2ની યુદ્ધ યોજનાનો હચિસન નકશોઃ પહેલા અને પછી'' (The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After), pp. 235–36.</ref>, જો કે પાછળની યોજના ભયંકર નિષ્ફળ ગઈ.<ref>બ્લેક, જેર્મી.''વિશ્વ યુદ્ધ બેઃ લશ્કરી ઇતિહાસ'' (World War Two: A Military History), p. 119.</ref> ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભ સુધીમાં જર્મન લશ્કરને પુષ્કળ નુકસાન થયુ; સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતેની જર્મન ટુકડીઓને શરણાગતિની ફરજ પડી અને ઉનાળુ હુમલા પહેલાનો તેમના અગ્રીમ મોરચામાં પીછેહઠ થઈ. ફેબ્રુઆરીના મધ્યમાં સોવિયેત દબાણ ઘટ્યુ ત્યાર બાદ જર્મનનોએ [[ખાર્કોવનું ત્રીજુ યુદ્ધ|ખાર્કોવ પરના હુમલા]] શરૂ કર્યા , જેનાથી રશિયન શહેર [[કુર્સ્ક]]માં તેમની અગ્રીમ હરોળમાં [[સેલિઅન્ટ્સ, રી-એન્ટ્રન્ટ્સ અને પોકેટ્સ|મહત્વ]]ના ફેરફાર આવ્યા.<ref>શુકન, હારોલ્ડ.''સ્ટાલીનના જનરલો'' (Stalin's Generals), p. 142.</ref> જાપાન વિચી-હસ્તક [[મડાગાસ્કર]]ના થાણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે તેવી આશંકા પશ્ચિમમાં હતી અને તેના લીધે બ્રિટને મે, 1942ના પ્રારંભમાં [[મડાગાસ્કરનું યુદ્ધ|ટાપુ પર હુમલો કર્યો]].<ref>પેક્સટન, રોબર્ટ ઓ. ''વિચી ફ્રાન્સઃ ઓલ્ડ ગાર્ડ એન્ડ ન્યુ ઓર્ડર, 1940-44'' (Vichy France: Old Guard and New Order, 1940–1944), p. 313.</ref> ધરીઓએ [[ગઝાલાનું યુદ્ધ|લિબિયામાં હુમલા કરતા]] આ વિજય ટૂંકમાં જ ફિક્કો પડી ગયો અને આ હુમલાના કારણે ધરી દળોને [[અલ અલમેનિયનનું પ્રથમ યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન ખાતે રોકવામાં]] ના આવ્યા ત્યાં સુધી સાથી રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત સુધી પાછળ ધકેલાયા.<ref>રિચ, નોર્મન.''હિટલરના યુદ્ધ ધ્યેયોઃ વિચારધારા, નાઝી રાજ્ય અને વિસ્તરણનો માર્ગ'' (Hitler's War Aims: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion), p. 178.</ref> ખંડ પર સાથી [[કોમાન્ડો|કમાન્ડો]]સના વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યો પરના છાપાઓ વિનાશક [[ડિએપ રેઈડ|ડિએપ્પે છાપા]]માં પરિણમ્યા,<ref>પેનરોસ, જેન.''ધી ડી-ડે કેમ્પેઈન'' (The D-Day Companion), p. 129.</ref> અને આનાથી એવું સાબિત થયું કે વધારે સારી તૈયારીઓ, સાધનો અને સુરક્ષિત કામગીરી વગર પશ્ચિમી સાથીઓ યુરોપ ખંડ પર આક્રમણ શરૂ કરવા સક્ષમ નથી.<ref>રોબિન નેઈલેન્ડ્સ.''ધી ડિએપ્પ રેઈડઃ ધી સ્ટોરી ઓફ ધી ડીઝાસ્ટ્રસ 1942 એક્સપેડિશન.'' (The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition) (ઈન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2006).</ref> ઓગસ્ટમાં સાથીઓ [[અલમ એલ હલ્ફાનું યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન સામેના બીજા હુમલા]]નો પ્રતિકાર કરવામાં સફળ રહ્યા, જેની મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી, પરંતુ [[ઓપરેશન પેડેસ્ટલ|ચારે બાજુથી ઘેરાયેલા માલ્ટા માટે અત્યંત આવશ્યક પુરવઠો મેળવવામાં]] સફળ રહ્યા.<ref>થોમસ, ડેવિડ આર્થર.''અ કમ્પેનિયન ટુ ધી રોયલ નેવી'' (A Companion to the Royal Navy), p. 265.</ref> કેટલાક મહિનાઓ બાદ સાથીઓએ ઈજિપ્તમાં [[અલ અલમેનિયનનું બીજુ યુદ્ધ|તેમના પોતાના હુમલા શરૂ કર્યા]] અને ધરીદળોને હાંકી કાઢ્યા તથા સમગ્ર લિબિયામાં અભિયાન શરૂ કર્યુ.<ref>થોમસ, નિગેલ. ''જર્મન લશ્કર 1939–1945 (2): ઉત્તર આફ્રિકા & બાલ્કનો'' , p. 8%</ref> આના ટૂંક સમય બાદ [[ઓપરેશન ટોર્ચ|ઉત્તર આફ્રિકામાં એંગ્લો-અમેરિકન આક્રમણ]] થયુ, જેના પરિણામે સાથીઓ સાથે જોડાતા પ્રદેશ તરીકે મળ્યુ.<ref name="AWP38">રોઝ, સ્ટીવન ટી. ''અમેરિકન યુદ્ધ યોજનાઓઓ, 1941–1945: ધી ટેસ્ટ ઓફ બેટલ'' (The Test of Battle), p. 38.</ref> ફ્રેન્ચ કોલોનીમાં થયેલા નુકસાન પર વળતી પ્રતિક્રિયા આપતા હિટલરે [[કેસ એન્ટોન|વિચી ફ્રાન્સ કબજે કરવા]] આદેશ આપ્યો;<ref name="AWP38"/> વિચી દળોએ શાંતિ સંધિના ભંગનો પ્રતિકાર કર્યો નહિ, પરંતુ તેઓ જર્મન દળોના કબજાને અટકાવવા [[ટોઉલોનમાં ફ્રેન્ચ કાફલાનો વિનાશ|તેમના નૌકાદળના કાફલાને ક્ષતિ પહોંચાડી]] શક્યા.<ref>બોન્નર, કિટ; બોન્નર, કારોલીન.''યુદ્ધજહાજ બોનીયાર્ડ્સ'' (Warship Boneyards), p. 24.</ref> હવે આફ્રિકામાં ફસાઈ ગયેલ ધરી દળોએ [[ટ્યુનિશિયા]]માં પીછેહઠ કરી, કે જેને મે, 1943 સુધીમાં [[ટ્યુનિશિયા અભિયાન|સાથીઓએ જીતી લીધુ]].<ref>કોલિઅર, પૌલ. ''બીજુ વિશ્વયુદ્ધ(4): ધી મેડિટરેનિયન 1940–1945'' (The Mediterranean 1940–1945), p. 11.</ref> === સાથીઓ બઢત મેળવે છે === [[ચિત્ર:British 3-inch mortars supporting the 19th Indian Division's advance along the Mawchi Road, east of Toungoo in Burma, 1944. IND4723.jpg|thumb|right|ઈમ્ફાલના યુદ્ધ દરમિયાન મોર્ટાર છોડતી બ્રટિશ ટુકડીઓ.]] એશિયા મુખ્યભૂમિમાં જાપાને બે મોટા હુમલા શરૂ કર્યા. માર્ચ, 1944માં શરૂ થયેલ પ્રથમ હુમલો [[ઓપરેશન યુ-ગો|આસામ, ભારતમાં મોરચો સંભાળતા બ્રિટિશ દળો સામે હતો]]<ref>લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોરઃ એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 224.</ref> અને ટૂંકમાં જ જાપાની દળોએ [[ઈમ્ફાલનું યુદ્ધ|ઈમ્ફાલ]] અને [[કોહિમાનું યુદ્ધ|કોહિમા]]માં કોમનવેલ્થ દળોને ઘેરી લીધા;<ref>ઝેઈલર, થોમસ ડબલ્યુ. ''અનકન્ડિશનલ ડીફીટઃ જાપાન, અમેરિકા એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II), p. 60.</ref> આમ છતાં, મે સુધીમાં અન્ય જાપાની દળોને [[મિટ્કિનિયા]]માં ચાઈનિઝ દળોએ ઘેરી લીધા હતા, કે જેમણે 1943ના પાછલા સમયમાં ઉત્તરી બર્મા પર આક્રમણ કર્યુ હતુ.<ref>ક્રેવેન, વેલ્સલી ફ્રેન્ક; કેટ, જેમ્સ લી.''[http://books.google.ca/books?id=6ZsTiBcmzNUC વિશ્વયુદ્ધ 2 માં લશ્કર હવાઈ દળો, વોલ્યુમ પાંચ — ધી પેસિફિક, મેટેરહોર્ન ટુ નાગાસાકિ]'' , p. 207.</ref> [[ઓપરેશન ઈચી-ગો|બીજુ ચીનમાં હતુ]], કે જેનો ઉદ્દેશ ચીનના મુખ્ય લડાયક દળોનો નાશ કરવાનો અને જાપાન હસ્તકના વિસ્તારોમાં રેલવેને સુનિશ્ચિત કરવાનો તથા સાથીઓના હવાઈથાણા આંચકી લેવાનો હતો.<ref>હ્સિઉંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ. ''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથે યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 163.</ref> જુન સુધીમાં જાપાનીઓએ [[હેનન]]નો પ્રાંત જીતી લીધો અને [[હુનન]] પ્રાંતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1944)|ચાંગશા સામે નવેસરથી હુમલા]] શરૂ કર્યા.<ref>કોબલ, પાર્કસ એમ. ''ચાઈનિઝ કેપિટાલિસ્ટ્સ ઈન જાપાન્સ ન્યુ ઓર્ડરઃ ધી ઓક્યુપાઈડ લોઅર યાન્ગઝિ 1937-1945'' (Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945), p. 85.</ref> ગુંડાલકેનાલ અભિયાન બાદ સાથીઓએ પેસિફિકમાં જાપાન સામે અનેક ઓપરેશન શરૂ કર્યા. મે, 1943માં [[એલ્યુટિઅન ટાપુ અભિયાન#સાથીઓનો જવાબ|જાપાની દળોને એલ્યુટિઅન્સમાંથી હાંકી કાઢવા]] અમેરિકન દળો મોકલવામાં આવ્યા,<ref>થોમ્પસન, જ્હોન હેર્ડ; રેંડાલ, સ્ટીફન જે. ''કેનેડા એન્ડ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સઃ એમ્બિવેલન્ટ એલાઈસ'' (Canada and the United States: Ambivalent Allies), p. 164.</ref> અને તરત જ [[ઓપરેશન કાર્ટવ્હીલ|આસ-પાસના ટાપુઓને કબજે કરીને રાબૌલને એકલુ પાડી દેવા]]નું અને [[ગિલબર્ટ અને માર્શલ ટાપુઓનું અભિયાન|ગિલબર્ટ તથા માર્શલ ટાપુઓ ખાતે જાપાનની મધ્ય પેસિફિક સરહદ તોડી પાડવા]]નું મોટુ ઓપરેશ શરૂ થયુ.<ref>''ફ્રીડમ ફ્રોમ ફીઅરઃ ધી અમેરિકન પીપલ ઈન ડિપ્રેશન એન્ડ વોર, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 610.</ref> માર્ચ, 1944ના અંત સુધીમાં સાથીઓએ બંને લક્ષ્ય હાસલ કરી લીધા અને આ ઉપરાંત [[કેરોલિન ટાપુઓ|કેરોલાઈન ટાપુઓ]]માં [[ઓપરેશન હેઈલસ્ટોન|જાપાનના અન્ય મોટા મથકને નિષ્ક્રિય બનાવી દીધુ]]. ત્યાર બાદ એપ્રિલમાં સાથીઓએ [[પશ્ચિમિ ન્યુ ગુએના અભિયાન|પશ્ચિમી નવુ ગુનેઆ પરત મેળવવા]] ઓપરેશન શરૂ કર્યુ.<ref>રોટ્ટમેન, ગોર્ડન એલ. ''વર્લ્ડ વોર 2 પેસિફિક આઈલેન્ડ ગાઈડઃ અ જીઓ-મિલિટ્રી સ્ટડી'' (World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study), p. 228.</ref> જુલાઈ, 1943ના પ્રારંભમાં ભૂમધ્યમાં સાથી દળોએ [[સિસિલી પર સાથીઓનું અતિક્રમણ|સિસિલી પર આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. ઈટાલિયન ભૂમિ પરના આક્રમણ તથા અગાઉની નિષ્ફળતાઓના પરિણામે તે મહિનામાં પાછળતી મુસોલિની પદભ્રષ્ટ થયો અને તેની ધરપકડ થઈ.<ref>ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેસન 1943-1945'' (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 32</ref> તરત જ સાથીઓએ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[સાથીઓનું ઈટાલી પર અતિક્રમણ|ઈટાલિયન મુખ્યભૂમિ પર આક્રમણ કર્યુ]], જેના લીધે [[ઈટાલી અને સાથી દળો વચ્ચે શસ્ત્રવિરામ|સાથીઓએ સાતે ઈટાલીની શાંતિ સંધિ થઈ]].<ref>મેકગોવેન , ટોમ.''એઝોલ્ટ ફ્રોમ ધી સીઃ એમ્ફિબિઅસ ઈનવેઝન્સ ઈન ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Assault From The Sea: Amphibious Invasions in the Twentieth Century), pp. 43–44.</ref> 8 સપ્ટેમ્બરે આ સંધિ જાહેર થઈ ત્યારે જર્મનીએ ઈટાલિયન દળોને નિઃશસ્ત્ર બનાવીને તથા ઈટાલિયન વિસ્તારોનો લશ્કરી અંકુશ લઈને પ્રતિક્રિયા આપી<ref>લાંબ, રિચર્ડ. ''વોર ઈન ઈટાલી, 1943-1945: અ બ્રુટલ સ્ટોરી'' (War in Italy, 1943–1945: A Brutal Story), pp. 154-55</ref> અને સંખ્યાબંધ સંરક્ષણ હરોળ સ્થાપિત કરી.<ref>હાર્ટ, સ્ટીફન; હાર્ટ, રસેલ.''ધી જર્મન સોલ્ડર ઈન વર્લ્ડ વોર 2 '' (The German Soldier in World War II), p. 151.</ref> 12 સપ્ટેમ્બરે જર્મન વિશેષ દળોએ [[ગ્રાન સાસો રેઈડ|મુસોલિનિને મુક્ત કરાવ્યો]] અને ત્યાર બાદ તરત જ [[ઈટાલિયન સોશિયલ રીપબ્લિક|જર્મન હસ્તકના ઈટાલી રાજ્યના નવા વડો]] બનાવ્યો.<ref>બ્લિન્કહોર્ન, માર્ટિન ''મુસોલિનિ એન્ડ ફાસિસ્ટ ઈટાલી'' (Mussolini and Fascist Italy), p. 52.</ref> નવેમ્બર મધ્યમાં [[વિન્ટર લાઈન|મુખ્ય જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓ અનેક હરોળો સુધી લડતા રહ્યા.<ref>રીડ, એન્થની; ફિશર, ડેવિડ.''બર્લિનનું પતન'' (The Fall of Berlin), p. 129.</ref> જાન્યુઆરી 1944માં સાથીઓએ [[મોન્ટે કેસિનોનું યુદ્ધ|મોન્ટે કેસિનો સામે શ્રેણીબદ્ધ પ્રહારો]] શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન શિંગલ|એન્ઝિઓ ખાતે ઉતરાણ]] સાથે તેને ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો. અનેક જર્મન ટુકડીઓને પીછેહઠની મંજૂરીની કિંમતે મેના પાછલા દિવસો સુધીમાં આ બંને હુમલાઓ સફળ થયા, 4 જુને [[રોમ]] કબજે કરાયુ.<ref>હાવિઘુર્સ્ટ, આલ્ફ્રેડ એફ. ''બ્રિટન ઈન ટ્રાન્ઝિશનઃ ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Britain in Transition: The Twentieth Century), p. 344.</ref> એટલાન્ટિકમાં જર્મન ઓપરેશનને પણ ફટકો પડ્યો. [[બ્લેક મે (1943)|મે 1943]] સુધીમાં સાથીઓના પ્રતિકાર પગલાઓ અસરકારક બની રહ્યા હોવાથી જર્મન સબમરીનની નુકસાની એટલી બધી ઊંચી હતી કે નૌકા અભિયાન કામચલાઉ રીતે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું.<ref>રીડ એન્થની.''દૈત્યના અનુયાયીઓઃ હિટલરનું આંતરિક વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 804.</ref> કુર્સ્કના વિસ્તારમાં મોટા હુમલાની તૈયારી કરવા માટે જર્મનોએ સોવિયેત સંઘમાં 1943નો ઉનાળો અને વસંત પસાર કરી હતી; સોવિયેતને આવા પગલાનો અંદાજ હોવા છતાં તેમણે વિસ્તારને ઠંડો કરવામાં તેમનો સમય આપ્યો.<ref>ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''ફ્રોમ ધી ડોન ટુ ધી ડેનપરઃ સોવિયેત ઓફેન્સિવ ઓપરેશન્સ, ડિસેમ્બર 1942 - ઓગસ્ટ 1943'' (From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942 – August 1943), pp. 216–17.</ref> 4 જુલાઈએ જર્મનોએ [[કુર્સ્કનું યુદ્ધ|તેમના હુમલા શરૂ કર્યા]], જો કે એક અઠવાડિયા પછી હિટલરે ઓપરેશન રદ કર્યુ.<ref>કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 592.</ref> આ સમયે સોવિયેત તીવ્ર પ્રતિ-હુમલા માટે સજ્જ હતુ અને જુન 1944 સુધીમાં સોવિયેતે ધરી દળોને મહદઅંશે હાંકી કાઢ્યા અને [[ટારગુલ ફ્રુમોસનું યુદ્ધ|રોમાનિયામાં હુમલા]] કર્યા.<ref>ચુબારોવ, એલેક્ઝાન્ડર. ''રશિયાસ બિટર પાથ ટુ મોડર્નિટીઃ અ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી સોવિયેત એન્ડ પોસ્ટ- સોવિયેત એરાસ'' (Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras), p. 122.</ref> નવેમ્બર 1943માં [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ]] અને [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] [[ચિઆંગ કાઈ-શેક]]ને [[કેરો કોન્ફરન્સ|કેરોમાં]] મળ્યા અને ત્યાર બાદ જોસેફ સ્ટાલિનને [[તેહરાન કોન્ફરન્સ|તેહરાનમાં]] મળ્યા. અગાઉના સંમેલનમાં યુદ્ધ બાદ જાપાનના વિસ્તારોને પરત કરવા અંગે નિર્ણય લેવાયો અને ત્યાર બાદમાં પશ્ચિમી સાથીઓ 1944માં યુરોપમાં આક્રમણ કરશે અને જર્મનીના પરાજયના ત્રણ મહિનાની અંદર સોવિયેત સંઘ જાપાન સામે યુદ્ધ જાહેર કરશે તેવી સંમતિ સધાઈ. જાન્યુઆરી 1944માં [[લેનિનગ્રાડ મોરચો|સોવિયેતે]] [[લેનિનગ્રાડ ઓબલાસ્ટ|લેનિનગ્રેડ વિસ્તાર]]માંથી [[લેનિનગ્રાડનો કબડો#કબજાની સોવિયેત નિરાંત|જર્મન દળોને હાંકી કાઢ્યા]], [[મૃતકો#ચડાઈઓ અને શહેરી યુદ્ધો દ્વારા યુદ્ધોની યાદી|વિશ્વના ઈતિહારની સૌથી ઘાતક ઘેરાબંધી]] અને સૌથી લાંબી ઘેરાબંધીનો અંત આવ્યો. [[ઈસ્ટોનિયન સરકારની હકાલપટ્ટી#સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપનામાં નિષ્ફળતા|રાષ્ટ્રીય સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપના]]ની અપેક્ષાએ [[નાઝી જર્મની દ્વારા ઈસ્ટોનિયાનો કબજો#જર્મન લશ્કર એકમોમાં ઈસ્ટોનિયનો 1941–1944|એસ્ટોનિયન્સ]]ની મદદ દ્વારા જર્મન [[આર્મી ગ્રૂપ ઉત્તર|આર્મી ગ્રૂપ નોર્થ]] દ્વારા [[લેનિનગ્રાડ-નોવોગ્રોડ વ્યૂહાત્મક હુમલા|ત્યારબાદનો સોવિયેત હુમલો]] [[નાર્વાનું યુદ્ધ (1944)|યુદ્ધ પૂર્વની એસ્ટોનિયન સરહદે રોકવામાં આવ્યો]]. આ વિલંબના કારણે [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]] વિસ્તારમાં સોવિયેત ઓપરેશ ખોરંભે પડ્યુ.<ref name="glantz">{{cite book|author=David M. Glantz|title=The Battle for Leningrad: 1941–1944|url=https://archive.org/details/battleforleningr00glan|publisher=University Press of Kansas|location=Lawrence| year = 2002}}</ref> === સાથીઓ નજીક પહોંચ્યા === [[ચિત્ર:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|નોર્મેન્ડીનું સાથી અતિક્રમણ.]] ઈટાલી તરફના અનેક સાથી ટુકડીઓના પુનઃમૂલ્યાંકન બાદ જુન 6, 1944 ([[ડી-ડે]]તરીકે ઓળખાય છે)ના રોજ પશ્ચિમી સાથીઓએ [[નોર્મન્ડી પર આક્રમણ|ઉત્તરી ફ્રાન્સ પર આક્રમણ કર્યુ]] અને [[ઓપરેશન ડ્રેગુન|દક્ષિણી ફ્રાન્સ]].<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 (Weinberg, Gerhard L. A World at Arms: A Global History of World War II), p. 695.</ref> આ ચડાઈ સફળ રહી અને ફ્રાન્સમાં [[ફાલાઈસ પોકેટ|જર્મન લશ્કરી ટુકડીઓ]]ને પરાજય તરફ દોરી ગઈ. [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|મુક્ત ફ્રાન્સ]] દળોની મદદથી [[ફ્રેન્ચ પ્રતિકાર|સ્થાનિક પ્રતિકાર]] દ્વારા 25 ઓગસ્ટના રોજ પેરિસને [[પેરિસનું સ્વાતંત્ર્ય|આઝાદ કરાવાયુ]]<ref>બેડસી, સ્ટીફન.''નોર્મેન્ડી 1944: એલાઈડ લેન્ડિંગ્સ એન્ડ બ્રેકઆઉટ'' (Normandy 1944: Allied Landings and Breakout), p. 91.</ref> અને વર્ષના પાછલા ભાગ દરમિયાન પશ્ચિમી યુરોપમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ [[સાથીઓ પેરિસથી રહાઈન તરફ કૂચ કરે છે.|જર્મન દળોને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ]]. જો કે, હોલેન્ડમાં [[ઓપરેશન માર્કેટ ગાર્ડન|મોટા હવાઈ ઓપરેશન]]ની આગેવાનીમાં ઉત્તરી જર્મનીમાં આગેકૂચના પ્રયત્ન સફળ રહ્યા નહિ<ref>"માર્કેટ-ગાર્ડન", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.</ref> [[ગોથિક લાઈન|છેલ્લી મોટી જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓએ ઈટાલીમાં તેમની આગેકૂચ ચાલુ રાખી. 22 જુનના રોજ સોવિયેતે બેલારુસમાં વ્યૂહાત્મક હુમલા શરૂ કર્યા("[[ઓપરેશન બાગ્રેશન]]" તરીકે ઓળખાય છે), જે [[જર્મન આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર]]ના લગભગ સંપૂર્ણ સફાયામાં પરિણમ્યા.<ref>ઓપરેશન "વિશ્વ યુદ્ધ 2માં તમામ જર્મન દળો માટેનો સૌથી વિનાશક પરાજય હતુ". ઝાલોગા, ''બાગ્રેશન 1944 ધી ડીસ્ટ્રક્શન ઓફ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર'' (Bagration 1944: The destruction of Army Group Centre), 7.</ref> ત્યાર બાદ તરત જ [[લ્વોવ-સેન્ડોમિએર્ઝ ઓફેન્સિવ|અન્ય સોવિયેત વ્યૂહાત્મ હુમલા]]એ પશ્ચિમી યુક્રેન અને પૂર્વીય યુરોપમાં જર્મન ટુકડીઓને ફરજ પાડી. સોવિયેત ટુકડીઓની સફળ આગેકૂચે [[આર્મિયા કાર્જોવા|પોલેન્ડમાં પ્રતિકાર દળો]]ને [[ઓપરેશન ટેમ્પેસ્ટ|અનેક બળવા શરૂ કરવા]] પ્રેર્યા, જો કે આમાંથી મોટાભાગના [[વોર્સો વિપ્લવ|વોર્સો]]માં અને તે સાથે દક્ષિણમાં [[સ્લોવાક રાષ્ટ્રીય બળવો|સ્લોવાક બળવા]] હતા અને સોવિયેત દ્વારા તેને મદદ અપાઈ નહોતી તથા જર્મન દળોએ તેને દબાવી દીધા હતા.<ref>બેરનેડ, ઈવાન. ''મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપ, 1944-1993: ડીટુર ફ્રોમ ધી પેરિફેરી ટુ ધી પેરિફેરી'' (Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery), p. 8%</ref> લાલ લશ્કરના [[જેસી-કિશિનેવ આક્રમણ|પૂર્વીય રોમાનિયામાં વ્યૂહાત્મક હુમલાઓ]]એ [[આર્મી ગ્રુપ દક્ષિણ યુક્રેઈન|નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ત્યાંના જર્મન દળો]]ને વિખૂટા પાડ્યા અને નાશ કર્યો તથા [[1944નો ડીઈટેટ બલ્ગેરિયન બળવો|બલ્ગેરિયામાં]] અને [[રાજા માઈકલ બળવો|રોમાનિયામાં સફળ ડીઈટેટ યોજના]]ને બળ આપ્યુ અને તેના કારણે આ દેશો સાથી પક્ષોના જોડાણમાં આવ્યા. સપ્ટેમ્બર 1944માં સોવિયેત [[લાલ લશ્કર]] ટુકડીઓએ [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માં કૂચ કરી અને જર્મન લશ્કર જૂથો [[આર્મી ગ્રૂપ ઈ|ઈ]] અને [[આર્મી ગ્રૂપ એફ|એફે]] વિખૂટા પડી જવાની સ્થિતિ નિવારવા [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ગ્રીસ પર ધરીઓનો કબજો|ગ્રીસ]], [[નાઝી જર્મની હસ્તક આલ્બેનિયા|આલ્બેનિયા]] અને [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માંથી ઝડપથી પાછા ખસવા ફરજ પડી. આ તબક્કા સુધીમાં [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|સામ્યવાદી આગેવાની હેઠળના ટેકેદારોએ]](પાર્ટિસન્સ) માર્શલ [[જોસિપ બ્રોઝ ટિટો]]ના નેતૃત્વ હેઠળ યુગોસ્લાવિયાના મોટાભાગના પ્રદેશો પર અંકુશ મેળવી લીધો અને જર્મન દળોને દક્ષિણમાં વધુ આગળ જતા અટકાવવાના પ્રયત્ન કર્યા. ઉત્તરી [[સર્બિયા (1941–1944)|સર્બિયા]]માં [[લાલ લશ્કર|લાલ લશ્કરે]][[યુગોસ્લાવ મોરચો (વિશ્વયુદ્ધ II)#બાલ્કનમાં સાથીઓના આક્રમણ|બલ્ગેરિયન દળો]]ના મર્યાદિત ટેકા સાથે ૨૦ ઓક્ટોબરે [[બેલગ્રેડ હુમલા|બેલગ્રેડના પાટનગર શહેરના સંયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય]] માટે અનુયાયીઓએને મદદ કરી. થોડા દિવસો બાદ સોવિયતે [[ઓપરેશન પાન્ઝેરફૌસ્ટ|જર્મન હસ્તક]]ના હંગેરી પર [[બુડાપેસ્ટ હુમલા|જંગી હુમલા]] શરૂ કર્યા જે ફેબ્રુઆરી 1945માં [[બુડાપેસ્ટનું યુદ્ધ|બુડાપેસ્ટના પતન]] સુધી ચાલુ રહ્યા.<ref>વિએસ્ટ, એન્ડ્ર્યુ એ.; બાર્બિઅર, એમ.કે. ''સ્ટ્રેટેજી એન્ડ ટેક્ટિક્સ ઈન્ફન્ટ્રી વોરફેર'' ((Strategy and Tactics Infantry Warfare), pp. 65, 66.</ref><br /> બાલ્કનમાં સોવિયેતની જ્વલંત સફળતાઓથી વિપરિત [[કારેલિઅન ઈસ્થમુસ|કારેલિઅન ઈસ્થુમસ]]માં [[વિબોર્ગ-પેટ્રોઝાવોડ્સ્ક હુમલો|સોવિયેત હુમલાઓ]]ના [[યુદ્ધ જારી|જલદ ફિનિશ પ્રતિકારે]] સોવિયેતને ફિનલેન્ડ પર કબજો જમાવવા દીધો નહિ અને સરખામણીએ હળવી શરતો પર [[મોસ્કો શસ્ત્રવિરામ|સોવિયેત-ફિનિશ શસ્ત્ર વિરામ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા<ref>વિક્ટોર, ક્રિસ્ટિઅન એલ. ''મલ્ટિલેટરલ ટ્રીટી કેલેન્ડર - 1648-1995'' (Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995), p. 426.</ref><ref name="newton">{{cite book|author=Steven H. Newton|title=Retreat from Leningrad : Army Group North, 1944/1945|publisher=Schiffer Books|location=Atglen, Philadelphia|year=1995}}</ref> અને ફિનલેન્ડ [[લેપલેન્ડ યુદ્ધ|સાથી દળો તરફે ખસ્યુ]]. જુલાઈની શરૂઆત સુધીમાં ચીને મિટ્કિના આંચક્યુ ત્યારે કોમનવેલ્થ દળોએ દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનને આસામમાં કબજો જમાવતા અટકાવ્યા, જાપાનને [[ચિડવિન નદી|ચિંડવિન નદી]] સુધી ધકેલ્યા <ref>માર્સ્ટોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ પર્લહાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 120.</ref>. ચીનમાં જાપાની દળો મોટી સફળતા મેળવી રહ્યા હતા અને આખરે તેમણે જુન-મધ્ય સુધીમાં ચાંગશા અને ઓગસ્ટ પ્રારંભ સુધીમાં [[હેન્ગયાંગ|હેનગ્યેંગ]] શહેર કબજે કરી લીધા હતા.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931-45'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 8%</ref> ત્યાર બાદ તરત જ ગુઆનગ્સિ પ્રાંત પરના હુમલા આગળ વધાર્યા અને નવેમ્બર અંત સુધીમાં [[ગુઈલિન-લિઉઝોઉનું યુદ્ધ|ગુઈલિન અને લિઉઝ્હુ]]ખાતે ચીની દળો સામે મહત્વના વિજય મેળવ્યા<ref>હોઆર્ડ, જોશુઆ એચ. ''વર્કર્સ એટ વોરઃ લેબર ઈન ચાઈનાસ આર્સેનલ્સ 1937-1953'' (Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953), p. 140.</ref> અને ડિસેમ્બર મધ્ય સુધીમાં ચીન અને ઈન્ડોચાઈના ખાતેના તેમના દળોને સફળતાપૂર્વક સાંકળી લીધા.<ref>ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી'' (In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 54.</ref> પેસિફિકમાં અમેરિકન દળોએ જાપાની સૈન્યને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ. મધ્ય જુનમાં તેઓએ [[મારિના અને લાલાઉ ટાપુ અભિયાન|મરીના અને પલાઉ ટાપુઓ સામે હુમલા]] શરૂ કર્યા, જેના લીધે કેટલાક દિવસોમાં [[ફિલિપાઈન દરિયાનું અભિયાન|ફિલિપાઈન દરિયા]]માં જાપાની દળો સામે નિર્ણયાત્મક ફત્તેહ મળી. આ પરાજયોએ જાપાનના વડાપ્રધાન [[હિડેકિ ટોજો|તોજો]]ને રાજીનામુ અપાવ્યુ અને જાપાનીઝ ગૃહ ટાપુઓ પર ભારે બોમ્બર હુમલાઓનું સઘન અભિયાન શરૂ કરવા માટે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને હવાઈ થાણા આપ્યા. ઓક્ટોબરના પાછલા ભાગમાં અમેરિકન દળોઓ [[લેઈટનું યુદ્ધ|ફિલિપિન્સના ટાપુ લીટ પર હુમલો કર્યો]]; ત્યાર બાદ તરત જ સાથી રાષ્ટ્રોના નૌકાદળને [[લેઈટ અખાતનું યુદ્ધ|લીટ અખાતના યુદ્ધમાં]] અન્ય એક સફળતા મળી, જે ઇતિહાસની સૌથી મોટી નૌકાયુદ્ધની સફળતા મળી.<ref>કુક, ક્રિસ; બ્યુએસ, ડિક્કોન. ''ક્યાં શું બન્યુ: એકવીસમી સદીના ઇતિહાસમાં સ્થળો અને ઘટનાઓની માર્ગદર્શિકા'' , p. 305.</ref> === ધરીઓનું પતન, સાથીઓનો વિજય === [[ચિત્ર:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|right|thumb|એલ્બે નદીની પૂર્વમાં અમેરિકન અને સોવિયેત ટુકડીઓ મળે છે.]] [[ચિત્ર:Atomic cloud over Hiroshima.jpg|thumb|હિરોશિમા પર અણુધડાકો.]] 16 ડિસેમ્બર, 1944ના રોજ જર્મન દળોએ પશ્ચિમી સાથીઓ સામે [[બલ્ગેનું યુદ્ધ|ઉતાવળા પ્રતિહુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓ ખાળવામાં સાથીઓને છ અઠવાડિયા લાગ્યા. સોવિયેતે હંગેરી દ્વારા હુમલો કર્યો, જ્યારે જર્મનોએ ગ્રીસ અને આલ્બેનિયા છોડી દીધુ હતુ અને [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|અનુયાયીઓ]](પાર્ટિસન્સ) દ્વારા [[વિશ્વયુદ્ધ 2નો યુગોસ્લાવ મોરચો#શસ્ત્રવિરામ જનરલ હુમલા|દક્ષિણી યુગોસ્લાવિયામાંથી તેમને હાંકી કઢાયા હતા]].<ref name="WorldArms758">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ'' (A World at Arms: A Global History of World War II), pp. 758, 820.</ref> ઈટાલીમાં પશ્ચિમી સાથીઓ જર્મન સંરક્ષણ હરોળ સમક્ષ અટકેલા રહ્યા. મધ્ય જાન્યુઆરી 1945માં સોવિયેતે પોલેન્ડ પર હુમલો કર્યો અને જર્મનીની નદી [[વિસ્ટુલા-ઓડર હુમલા|વિસ્ટુલાથી ઓડર તરફ ધકેલ્યા]] અને [[પૂર્વ પ્રશિયન હુમલા|પૂર્વ પ્રશિયા બહાર ગયા]].<ref>ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45 કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ'' p. 85.</ref> 4 ફેબ્રુઆરીએ યુ.એસ., બ્રિટિશ અને સોવિયેત નેતાઓ [[યાલ્ટા પરીષદ|યાલ્ટામાં મળ્યા]]. યુદ્ધ બાદના જર્મનીના કબજા માટે તેઓ સંમત થયા,<ref>સોલસ્ટેન, એરિક.''ડ્વાઈટ જર્મનીઃ અ કન્ટ્રી સ્ટડી'' (Dwight Germany: A Country Study), pp. 76–7.</ref> અને ત્યારે સોવિયેત જાપાન સામેના યુદ્ધમાં જોડાવાનું હતુ.<ref>યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપા. ઓફ સ્ટે.''ધી ચાઈના વ્હાઈટ પેપર, ઓગસ્ટ 1949'' (The China White Paper, August 1949), p. 113.</ref> ફેબ્રુઆરીમાં સોવિયેતે [[પૂર્વ પોમેરેનિયન હુમલા|પોમેરેનિયા]] અને [[સિલેસિઅન હુમલા|સિલેસિયા પર હુમલો કર્યો]], જ્યારે પશ્ચિમી સાથી દળોએ પશ્ચિમ જર્મનીમાં પ્રવેશ્યા અને [[રહાઈન]] નદી પાસે પહોંચ્યા. માર્ચમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ રહાઈન નદી [[ઓપરેશન પ્લન્ડર|ઉત્તર]] અને [[રહાઈન-રુહર|રુર્હ]]ની [[રેમાજેન|દક્ષિણ]] પાર કરી, [[રુહર પોકેટ|મોટી સંખ્યામાં જર્મન દળોને ચારે ઘેરી લીધા]], જ્યારે કે સોવિયેત [[વિયેના|વિએના]] તરફ આગળ વધ્યુ. પ્રારંભિક એપ્રિલમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ આખરે [[વસંત 1945 ઈટાલીમાં હુમલા|ઈટાલીમાં આગળ ખસેડ્યા]] અને પશ્ચિમ જર્મની ફરતે સફાયો કર્યો, જ્યારે કે એપ્રિલ અંતમાં સોવિયેત દળોએ [[બર્લિનનું યુદ્ધ|બર્લિનને ઘમરોળી નાખ્યુ]]; 25 એપ્રિલે [[એલ્બે દિન|એલ્બે નદી પર બંને દળો જોડાયા]]. આ સમયગાળા દરમિયાન નેતૃત્વમાં અનેક ફેરફારો આવ્યા. 12 એપ્રિલના રોજ યુ.એસ. [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ|પ્રમુખ રુઝવેલ્ટ]] મૃત્યુ પામ્યા; તેમના બાદ [[હેરી ટ્રુમેન]] પ્રમુખ બન્યા. 28 એપ્રિલે [[ઈટાલિયન પ્રતિકાર ચળવળ|ઈટાલિયન પાર્ટીસન્સે]] [[બેનિટો મુસ્સોલિની|બેનિટો મુસોલિનિ]]ની હત્યા કરી<ref>ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેશન 1943-1945 '' (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 244.</ref> અને બે દિવસ બાદ [[એડોલ્ફ હિટલરનું મૃત્યુ|હિટલરે આત્મહત્યા કરી]], ત્યાર બાદ [[ગ્રાન્ડ એડમિરલ]] [[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]] સત્તા પર આવ્યા.<ref> કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 823.</ref> જર્મન દળોએ 29 એપ્રિલના રોજ ઈટાલીમાં અને [[યુરોપ દિનમાં વિજય|પશ્ચિમ યુરોપમાં 7 મેના રોજ]] શરણાગતિ સ્વીકારી.<ref name="BritWarxiv">ડોનેલી, માર્ક.''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટન'' (Britain in the Second World War), p. xiv.</ref> આમ છતાં જર્મનોએ [[વિજય દિન (પૂર્વીય મોરચો)|8 મેના રોજ સોવિયેત]] સમક્ષ આત્મસમર્પણ ના કર્યુ ત્યાં સુધી [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]] લડાઈ ચાલુ રહી. [[પ્રેગ હુમલા|પ્રેગ]]માં 11 મે સુધી જર્મન લશ્કરના બાકી રહેલા લોકોનો પ્રતિકાર ચાલુ રહ્યો. 1944ના અંત સુધીમાં પેસિફક ક્ષેત્રના દ્રશ્યમાં અમેરિકન દળો [[લેઈટનું યુદ્ધ|લીટને સાફ કરતા]][[ફિલિપાઈન્સ અભિયાન(1944–45)|ફિલિપાઈન્સ]]માં આગળ વધ્યા. જાન્યુઆરી 1945માં તેઓએ [[લુઝોનનું યુદ્ધ|લુઝોન પર ચડાઈ કરી]] અને માર્ચમાં [[મિન્ડાનાઓનું યુદ્ધ|મિન્ડાનો]] પર.<ref>ચાન્ટ ક્રિસ્ટોફર.''વિશ્વયુદ્ધ 2ના સંકેતનામોનો જ્ઞાન કોશ'' (The Encyclopedia of Codenames of World War II), p. 118.</ref> બ્રિટિશ અને ચાઈનીઝ દળોએ ઓક્ટોબરથી માર્ચમાં ઉત્તરી બર્મામાં જાપાનીઓને હરાવ્યા અને ત્યાર બાદ 3 મે સુધીમાં બ્રિટિશે [[રંગુન|રંગૂન]] સુધી ધકેલ્યા.<ref>ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી'' In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 57.</ref> અમેરિકન દળોએ જાપાન તરફ પણ ગતિ કરી, માર્ચ સુધીમાં [[ઈવો જિમાનું યુદ્ધ|ઈવો જિમા]] અને જુન સુધીમાં [[ઓકિનાવાનું યુદ્ધ|ઓકિનાવા]] લીધુ.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931–45'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 6.</ref> અમેરિકન બોમ્બરોએ [[જાપાન પર હવાઈ છાપા|જાપાની શહેરોનો નાશ કર્યો]] અને અમેરિકન સબમરીને જાપાનની આયાત [[પેસિફિક યુદ્ધમાં સાથી સબમરીનો|અટકાવી]].<ref name="results of german and american submarines">{{cite web|last=Poirier|first=Michel Thomas|title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II|url=http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|publisher=U.S. Navy|date=1999-10-20|access-date=2008-04-13|archive-date=2008-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|url-status=dead}}</ref> 11 જુલાઈના રોજ સાથી નેતાઓ [[પોસ્ટડેમ પરિષદ|પોસ્ટડેમ, જર્મનીમાં મળ્યા]]. તેઓએ જર્મની વિશેના [[પોસ્ટડેમ કરાર|અગાઉના કરારોની પુષ્ટિ આપી]] <ref>વિલિયમ્સ એન્ડ્રુ જે. ''લિબરાલિઝમ એન્ડ વોરઃ ધી વિક્ટર્સ એન્ડ ધી વેન્ક્વિશ્ડ'' (Liberalism and War: The Victors and the Vanquished), p. 90.</ref> અને જાપાન દ્વારા બિનશરતી શરણાગતિની માગણીનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, વિશેષરૂપે જાહેર કરાયુ કે, "જાપાન માટે વિકલ્પ ત્વરિત છે અને વિનાશ નોંતરનાર છે".<ref>મિસ્કેમ્બલ, વિલ્સન ડી. ''રુઝવેલ્ટથી ટ્રુમેન સુધીઃ પોસ્ટડેમ, હિરોશિમા અને શીતયુદ્ધ'' (From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War), p. 201.</ref> આ સંમેલન દરમિયાન [[યુનાઈટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચૂંટણી, 1945|યુનાઈટેડ કિંગડમમાં સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ]] અને ચર્ચિલના સ્થાને [[ક્લેમેન્ટ એટ્ટલિ|ક્લેમેન્ટ એટ્ટલી]] વડાપ્રધાનપદે આવ્યા. જાપાને પોસ્ટડેમ શરતોનો અસ્વીકાર ચાલુ રાખ્યો ત્યારે, ઓગસ્ટની શરૂઆતમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનના શહેરો [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકિ]] પર [[હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુ બોમ્બમારો|અણુબોમ્બ ફેંક્યા]]. બે બોમ્બની વચ્ચે સોવિયેતે યાલ્ટામાં થયેલી સંમતિ અનુસાર [[મંચુરિયાનું સોવિયેત અતિક્રમણ|જાપાન હસ્તકના મંચુરિયા પર હુમલો કર્યો]]. 15 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ યુદ્ધનો અંત લાવતા [[જાપાનની શરણાગતિ|જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારી.]]<ref name="BritWarxiv"/> == પરિણામો == [[ચિત્ર:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|thumb|યુરોપ દિનમાં વિજય પર મેદનીનું અભિવાદન કરતા વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલ.]] [[ચિત્ર:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|left|''Montreal Daily Star'': "Germany Quit", 7 મે 1945]] [[ચિત્ર:Oberbefehlshaber der vier Verbündeten, TASS.jpg|thumb|જુન 5, 1945ના રોજ સુપ્રીમ કમાન્ડર બર્લિનમાં :બેરનાર્ડ મોન્ટગોમરી, ડ્વિટ ડી. એઈસે્હોવર, જીઓર્જી ઝુકોવ અને જીન ડે લેટ્ટરે ડી ટાસ્સિગ્નિ.]] આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ જાળવવવાના પ્રયત્નના ભાગરૂપે,<ref>યોડેર, એમોસ. ''યુનાઈટેડ નેશન્સ પદ્ધતિનો વિકાસ'' (The Evolution of the United Nations System), p. 39.</ref> સાથીઓએ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]](United Nations)ની સ્થાપના કરી, જે ઔપચારિક રીતે 24 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવ્યુ.<ref>[http://www.un.org/aboutun/history.htm યુએનનો ઇતિહાસ] (History of the UN).</ref> આમ છતાં યુદ્ધ પૂરુ થાય તે પહેલા જ સોવિયેત સંઘ તથા પશ્ચિમી સાથીઓ વચ્ચેના સંબંધો કથળવા માંડ્યા,<ref>કાન્ટોવિક્સ, એડવર્ડ આર. ''કમિંગ અપાર્ટ, કમિંગ ટુગેધર'' (Coming Apart, Coming Together), p. 6.</ref> અને બંને સત્તાઓએ તરત જ પોતાના [[પ્રભાવના ક્ષેત્રો|પ્રભાવક્ષેત્રો]] સ્થાપ્યા.<ref>''અ કન્સ્ટ્રક્ટેડ પીસઃ ધી મેકિંગ ઓફ ધી યુરોપીયન સેટલમેન્ટ, 1945-1963'' (A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963), p. 33.</ref> યુરોપમાં કહેવાતા [[આયર્ન કર્ટેન]] કે જેઓએ [[જર્મનીમાં સાથી હસ્તકના ક્ષેત્રો|સાથીઓ હસ્તકના જર્મની]]નું વિભાજન કર્યુ હતુ અને [[સાથીઓ દ્વારા ઓસ્ટ્રીયાનો વહીવટ|ઓસ્ટ્રિયા પર કબજો મેળવ્યો હતો]] દ્વારા સમગ્ર ખંડ પશ્ચિમ અને સોવિયેત ક્ષેત્રમાં વહેંચાઈ ગયો. એશિયામાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[જાપાન પર કબજો|જાપાન પર કબજો મેળવ્યો]] અને [[પેસિફિક ટાપુઓના વિશ્વાસુ પ્રદેશો|પશ્ચિમ પેસિફિકમાં જાપાનના પૂર્વ ટાપુઓનો વહીવટ કર્યો]] જ્યારે કે સોવિયેતે [[સખાલીન|સખાલિન]] અને [[કુરિલ ટાપુઓ]] ભેળવી દીધા; પૂર્વ [[જાપાનના શાસન હેઠળ કોરિયા|જાપાન શાસિત કોરિયા]]નું [[કોરિયાના ભાગલા|વિભાજન કરાયુ અને બે સત્તાઓ વચ્ચે તેનો કબજો વહેંચાયો]]. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત યુનીયન વચ્ચે વધતો તણાવ ટૂંકમાં જ અમેરિકી નેતૃત્વના [[NATO(નાટો)|નાટો]](NATO) અને સોવિયેત આગેવાનીના [[વોર્સો કરાર|વોર્સો જોડાણ]](Warsaw Pact) લશ્કરી જોડાણોમાં પરિણમ્યો અને બંને વચ્ચે [[શીત યુદ્ધ]] શરૂ થયુ.<ref>લેફલર, મેલ્વીન પી.; પેઈન્ટર, ડેવિડ એસ. ''શીતયુદ્ધના મૂળઃ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ'' (Origins of the Cold War: An International History), p. 318.</ref> વિશ્વયુદ્ધ 2 પૂરુ થયાના ટૂંકા સમયમાં જ વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ઘર્ષણ ફરીથી વધવા માંડ્યુ. ચીનમાં રાષ્ટ્રવાદી અને સામ્યવાદી દળોએ ઝડપથી તેમનું [[ચીનનું ગૃહયુદ્ધ|ગૃહ યુદ્ધ]] શરૂ કર્યુ. જેમાં આખરે સામ્યવાદી બળો વિજયી બન્યા અને મુખ્યભૂમિમાં [[ચીન|પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઈના]]ની સ્થાપના કરી જ્યારે કે રાષ્ટ્રવાદી બળોએ [[તાઇવાન|તાઈવાન]]ના ટાપુ પર પાછા ખસીને અંત લાવી દીધો. ગ્રીસમાં એંગ્લો-અમેરિકન ટેકો ધરાવતા શાહી દળો અને [[ગ્રીસનું લોકશાહી લશ્કર|સામ્યવાદી દળો]] વચ્ચે [[ગ્રીક ગૃહયુદ્ધ|ગૃહયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]] અને શાહી દળો વિજયી બન્યા. આ સંઘર્ષોનો અંત આવ્યા પછી તરત જ પશ્ચિમી સત્તાઓનો ટેકો ધરાવનાર [[દક્ષિણ કોરીયા|દક્ષિણ કોરિયા]] અને સોવિયેત સંઘ તથા ચાઈનાનું સમર્થન ધરાવનાર [[ઉત્તર કોરીયા|ઉત્તર કોરિયા]] વચ્ચે [[કોરીયાઇ યુદ્ધ|કોરિયામાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]]; ઉકલ્યા વગરની મડાગાંઠ સાથેના શસ્ત્રવિરામ રૂપે તેનું પરિણામ મળ્યુ. યુદ્ધના અંત બાદ વિવિધ યુરોપીયન સંસ્થાન સત્તાઓના કબજાઓમાં [[બિનસંસ્થાનીકરણ|બિનસંસ્થાનકીયકરણ]]નો ઝડપી સમયગાળો પણ આવ્યો. મુખ્યત્વે વિચારધારાઓમાં પરિવર્તનના કારણે આમ બન્યુ, યુદ્ધમાંથી આર્થિક થકાવટ અને મૂળ નિવાસી લોકો દ્વારા સ્વ-નિર્ણયની માગણીમાં વધારો. મોટાભાગે આ સંક્રમણો પ્રમાણમાં શાંતિપૂર્વક થયા, જોકે [[પ્રથમ ઈન્ડોચાઈના યુદ્ધ|ઈન્ડોચાઈના]], [[મડાગાસ્કર બળવો|મડાગાસ્કર]], [[ઈન્ડોનેશિયન રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિ|ઈન્ડોનેશિયા]] અને [[અલ્જેરિયન યુદ્ધ|અલ્જેરિયા]] જેવા દેશોમાં કેટલાક નોંધપાત્ર અપવાદો બન્યા.<ref>કોનેથ-મોર્ગન, અર્લ.''કલેક્ટિવ પોલિટિકલ વાયોલન્સિસઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ધી થીયરીસ એન્ડ કેસીસ ઓફ વાયોલન્ટ કોન્ફ્લિક્ટ્સ'' (Collective Political Violence: An Introduction to the Theories and Cases of Violent Conflicts), p. 30%</ref> યુરોપીયન પાછા જતા રહ્યા બાદ ઘણા પ્રદેશોમાં સામાન્ય રીતે જાતિ અથવા ધર્મના કારણોસર ભાગલા પડ્યા; [[ઈઝરાયલ]] અને [[પેલેસ્ટાઇન|પેલેસ્ટાઈન]]ની [[1947 UN વિભાજન યોજના|રચના તરફ દોરી જતા]] [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઈનના જનાદેશ]] અને [[બ્રિટીશ રાજ|ભારતમાં]], [[ભારતનું ગણતંત્ર|ભારતીય ગણતંત્ર]] અને [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાન ગણતંત્ર]]ની [[ભારતના ભાગલા|રચનામાં પરિણમતા]] કિસ્સામાં આ ઉડીને આંખે વળગે તેવુ હતુ. વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં યુદ્ધ બાદના આર્થિક સુધારા અલગ-અલગ હતા, જોકે મોટાભાગે આ અત્યંત સકારાત્મક હતા. યુરોપમાં [[પશ્ચિમ જર્મની]] [[વિર્ટશાફ્ટસ્વંડર|ઝડપથી બેઠુ થયુ]] અને 1950ના દસકા સુધીમાં યુદ્ધ-અગાઉના સ્તર કરતાં તેમનું ઉત્પાદન બમણુ કરી દીધુ.<ref>ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક'' (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 29.</ref> નબળી આર્થિક પરિસ્થિતિમાં ઈટાલી યુદ્ધમાંથી બહાર આવ્યુ,<ref>બુલ, માર્ટિન, જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ'' (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 20.</ref> પરંતુ 1950ના દસકા સુધીમાં સ્થિરતા અને ઊંચી વૃદ્ધિ ઈટાલીયન અર્થતંત્રની ઓળખ બની ચૂક્યા હતા.<ref>બુલ, માર્ટિન જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ'' (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 21.</ref> યુદ્ધ બાદ યુનાઈટેડ કિંગડમ આર્થિક બદહાલીના તબક્કામાં હતુ,<ref>ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક'' (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 117.</ref> અને તેની સાથે સંકળાયેલા આર્થિક ફટકાઓ તે દસકાઓ સુધી અનુભવતુ રહ્યુ.<ref>એમાડિ-કોફિન, બાર્બરા. ''રીથિન્કિંગ ઈન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઈઝેશનઃ ડીરેગ્યુલેશન એન્ડ ગ્લોબલ ગવર્નનન્સ'' (Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance), p. 64</ref> ફ્રાંસ અત્યંત ઝડપથી પાછુ ફર્યુ,અને ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ તથા આધુનિકીકરણ હાસલ કર્યા.<ref>હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ'' (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 23</ref> સોવિયેત યુનિયને પણ યુદ્ધ બાદના તરતના સમયમાં ઉત્પાદનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ અનુભવી.<ref>સ્મિથ, એલન. ''રશિયા એન્ડ ધી વર્લ્ડ ઈકોનોમીઃ પ્રોબલેમ્સ ઓફ ઈન્ટિગ્રેશન'' (Russia And the World Economy: Problems of Integration), p. 32</ref> એશિયામાં જાપાને [[યુદ્ધ બાદ જાપાનનો આર્થિક જાદુ|અકલ્પનીય ઝડપી]] આર્થિક વૃ્દ્ધિ અનુભવી અને 1980ના દસકા સુઘીમાં તેણે જાપાનને વિશ્વના સૌથી સશક્ત અર્થતંત્રમાંથી એક બનાવી દીધુ.<ref>હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ'' (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 49</ref> ગૃહયુદ્ધના સમાપન બાદ ચીન સંપૂર્ણપણે નાદાર દેશ બની ગયુ હતુ.<ref>હાર્પર, ડેમિઅન.''ચીન'' , p. 45.</ref> 1953 સુધીમાં આર્થિક પુનઃસ્થાપના સફળ થતી દેખાઈ, કારણ કે ઉત્પાદન પ્રમાણ યુદ્ધ-પહેલાના સ્તરે આવી ગયુ હતુ.<ref>હાર્પર, ડેમિઅન. ''ચીન'' , p. 46.</ref> આ વિકાસદર મહદઅંશે જળવાઈ રહ્યો, જો કે વિનાશક [[ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ]] આર્થિક અખતરાના કારણે ટૂંક સમય માટે તેમાં વિક્ષેપ ઉભો થયો હતો. યુદ્ધના અંત વખતે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ આશરે વિશ્વના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનનમાંથી અડધા જેટલુ ઉત્પાદન કરતુ હતુ, જો કે 1970ના દસકાથી આ વર્ચસ્વ સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટ્યુ.<ref>કુન્કેલ, હર્ષિત જરિવાલા. ''અમેરિકાસ ટ્રેડ પોલિસી ટુવાર્ડ્સ જાપાનઃ ડિમાન્ડિંગ રીઝલ્ટ્સ'' (America's Trade Policy Towards Japan: Demanding Results), p. 33.</ref> == યુદ્ધની અસર == === મૃત્યુઓ અને યુદ્ધ અપરાધો === [[ચિત્ર:World War II Casualties2.svg|left|350px|thumb|વિશ્વ યુદ્ધ 2 મૃત્યુઓ]] યુદ્ધમાં થયેલા કુલ મૃત્યુ અંગેના અંદાજો અલગ-અલગ છે, પરંતુ મોટાભાગના સૂચવે છે કે લગભગ યુદ્ધમાં 60 મિલિયન લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેમાં [[યુદ્ધના મૃતકો-વિશ્વયુદ્ધ II|20 મિલિયન સૈનિકો]] અને 40 મિલિયન નાગરિકોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="WWII: C&C">{{cite web|title=World War II: Combatants and Casualties (1937— 1945)|url=http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2010-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225004221/http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm|url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Second| access-date= 2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web|title=World War II Fatalities|url=http://www.secondworldwar.co.uk/casualty.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225173846/http://secondworldwar.co.uk/casualty.html|url-status=dead}}</ref> ઘણા નાગરિકો [[ચેપી રોગ|રોગ]], [[ભૂખમરો]], [[સામૂહિક સંહારોની યાદી|સામૂહિક હત્યાઓ]], [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બિંગ]] અને ઈરાદાપૂર્વકના [[નરસંહાર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા. યુદ્ધ દરમિયાન [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત સંઘે]] લગભગ 27 મિલિયન જેટલા લોકો ગુમાવ્યા, જે વિશ્વયુદ્ધ IIના મૃતકાંકનુ અડધા જેટલુ છે.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm|title=Leaders mourn Soviet wartime dead}}</ref> વિશ્વ યુદ્ધ IIના કુલ મૃત્યુઆંકમાંથી, લગભગ 85 ટકા સાથી પક્ષે હતા (મોટાભાગે સોવિયેત અને ચીન) અને 15 ટકા ધરીપક્ષે હતા. એક અંદાજ મુજબ નાઝી કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પમાં 12 મિલિયન નાગરિકો મૃત્યુ પામ્યા હતા,<ref>{{cite web | author=Florida Center for Instructional Technology|url=http://fcit.usf.edu/Holocaust/people/victims.htm|title=Victims|work=A Teacher's Guide to the Holocaust|publisher=[[University of South Florida]]|year=2005|access-date=2008-02-02}}</ref> 1.5 મિલિયન [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બ]] દ્વારા, યુરોપમાં 7 મિલિયન અન્ય કારણોથી અને ચીનમાં 7.5 મિલિયન લોકો અન્ય કારણોથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>જે.એમ. વિન્ટર, "ડેમોગ્રાફી ઓફ ધી વોર", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર'' (Oxford Companion to World War), p. 290.</ref> મોટાભાગના મૃત્યુ અંગેના દસ્તાવેજ નહિ હોવાના કારણે કુલ મૃત્યુનો આંકડો ભારે વિસંગતતા ધરાવે છે. આ મૃત્યુઓમાંથી ઘણા મૃત્યુઓ ધરી હસ્તકના પ્રદેશોમાં આચરાયેલી [[નરસંહાર|વંશીય હત્યા]]ના અને [[વ્હેરમાશના યુદ્ધ અપરાધો|જર્મનીએ કરેલા]] યુદ્ધ અપરાધો તથા [[જાપાનીઝ યુદ્ધ અપરાધો|જાપાની દળો]]ના અત્યાચારનું પરિણામ હતા. જર્મન અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે ક્રૂર [[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], જર્મન તથા તેના સાથીઓના નિયંત્રણ પ્રદેશોમાં [[યહૂદી]]ઓનો પદ્ધતિસરનો [[નરસંહાર]], હતો. નાઝીઓએ અન્ય જૂથોને પણ નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમાં [[રોમાની લોકો|રોમા]] ( [[પોરાજમોસ|પોરાજ્મોસ]])માં નિશાન બનાવેલા, [[સ્લેવ|ગુલામો]], અને [[નાઝી જર્મનીમાં સજાતિય પુરુષોનો ઇતિહાસ અને સામૂહિક નરસંહાર|સજાતિય પુરુષો]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો, આમ અંદાજે પાંચ મિલિયન વધુ લોકોનો નાશ કર્યો હતો.<ref>ટોડ, એલન. ''આધુનિક વિશ્વ'' (The Modern World), p. 121.</ref> ધરી સાથે જોડાણ ધરાવતા ક્રોએશિયન [[યુસ્તાસે|ઉસ્તાસે]] ટુકડીનું લક્ષ્ય મોટાભાગે [[સર્બ|સર્બ લોકો]] હતા.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Jasenovac.html જાસેનોવાક], jewishvirtuallibrary.org</ref> જાપાનના અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે જાણીતો [[નાન્કિંગ સામૂહિક સંહાર]] છે, કે જેમાં સેંકડો-હજારો ચીની નાગરિકો પર બળાત્કાર કરાયા અને હત્યા કરાઈ હતી.<ref>ચાંગ, ઈરિસ. ''ધી રેપ ઓફ નાન્કિંગઃ ધ ફરગોટન હોલોકોસ્ટ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 '' (The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II), p. 102.</ref> જાપાની લશ્કરે લગભગ 3 મિલિયનથી માંડીને 10 મિલિયન કરતા પણ વધારે નાગરિકોની હત્યા કરી હતી, જેમાંથી મોટાભાગના ચાઈનિઝ હતા.<ref>રુમેલ ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM સ્ટેટિસ્ટિક્સ]'' .</ref> મિટ્સુયોશિ હિમેતા અનુસાર જનરલ [[યસુજિ ઓકામુરા|યાસુજિ ઓકામુરા]] દ્વારા હેઈપેઈ અને [[શાંટુંગ]]માં આચરાયેલ ''[[ત્રણ તમામ નીતિ|સાન્કો સાકુસેન]]'' દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 2.7 મિલિયન મૃત્યુ થયા હતા. ધરીઓનો [[વિષાણુ યુદ્ધની સામગ્રી|જૈવિક]] તથા [[રાસાયણિક યુદ્ધની સામગ્રી|રાસાયણિક હથિયારોનો]] મર્યાદિત ઉપયોગ પણ જાણીતો છે. ઈટાલિયનોએ તેમના એબિસિનિયા પરના યુદ્ધમાં [[મસ્ટર્ડ ગેસ - ઝેરી ગેસ|મસ્ટર્ડ ગેસ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો,<ref>હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 319.</ref> જ્યારે કે [[જાપાનીઝ ઈમ્પેરિયલ આર્મી|જાપાનીઝ ઈમ્પિરિયલ લશ્કરે]] [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પરના આક્રમણ અને કબજા]]ના તેમના અભિયાનમાં (''જુઓ [[યુનિટ 731]]'' )<ref>હાલ ગોલ્ડ, ''યુનિટ 731 ટેસ્ટીમોની'' , ટુટલ, 1996, pp. 75–7.</ref><ref>હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 320.</ref> અને [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સોવિયેત સામેના પ્રારંભિક ઘર્ષણોં]]માં આવા વિવિધ હથિયારો વાપર્યા હતા .<ref>હેરિસ, શેલ્ડન એચ. ''મોતની ફેક્ટરીઓઃ જાપાનના જૈવિક હથિયારો, 1932-1945 અને અમેરિકન સંરક્ષણ'' (Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up), p. 74.</ref> નાગરિકો સામે આવા હથિયારો બંનેએ, જર્મનો અને [[ચીન પર જાપાનીઝ માનવીય પરિક્ષણો|જાપાનીઝે ચકાસ્યા હતા]] <ref>Sસાબેલા, રોબર્ટ ; લિ, ફેઈફેઈ; લિ, ફેઈફેઈ; લ્યુ, ડેવિડ. ''નાન્કિંગ 1937 Nanking: મેમરી એન્ડ હીલિંગ'' (1937: Memory and Healing), p. 69.</ref> અને કેટલાક કિસ્સામાં [[યુદ્ધ કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓ પર]] પણ પ્રયોગ થયા હતા.<ref>{{citation | title = Japan tested chemical weapons on Aussie POW: new evidence | url = http://search.japantimes.co.jp/member/nn20040727a9.html}}</ref> ધરીઓના ઘણા પગલા વિશ્વની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રીબ્યુનલ [[ધરી યુદ્ધ અપરાધ ટ્રાયલોની યાદી|સમક્ષ ટ્રાયલ માટે લવાયા હતા]],<ref>અક્સર, યુસુફ. ''આંતરરાષ્ટ્રીય માનવકાયદાઓનું અમલીકરણઃ કામચલાઉ ટ્રીબ્યુનલોથી માંડીને કાયમી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિમિનલ કોર્ટ સુધી'' , p. 45.</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન સાથીઓના યુદ્ધ અપરાધો|સાથીઓના કારણે બનેલી]] ઘટનાઓ લવાઈ નહોતી. ધરીઓના આવા પગલાઓમાં [[સોવિયેત સંઘમાં વસતીનું સ્થળાંતર]],<ref>[http://www.faqs.org/minorities/USSR/Deported-Nationalities.html રાષ્ટ્રીયતાઓનો નિકાલ]</ref> સોવિયંતના દબાણથી ચાલતા મજૂર કેમ્પ ([[ગુલાગ]]),<ref>{{citation | url = http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?isbn=9780767900560 | title = Gulag: A History | first = Anne | last = Applebaum}}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાન અમેરિકન બંદીખાના]], [[ઓપરેશન કીલહૌલ]],<ref>{{citation | first = Jacob | last = Hornberger | title = Repatriation—The Dark Side of World War II | publisher = The Future of Freedom Foundation. | year = 1995 | url = http://www.fff.org/freedom/0495a.asp | access-date = 2009-10-07 | archivedate = 2012-01-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120117092222/http://www.fff.org/freedom/0495a.asp }}</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી|વિશ્વયુદ્ધ II બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી]], [[કેટીન સામૂહિક સંહાર|સોવિયેત દ્વારા પોલિશ નાગરિકોનો સામૂહિક સંહાર]] અને [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો]] સહિત ઘણા શત્રુ પ્રદેશોના [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|નાગરિક વિસ્તારોમાં સામૂહિક બોમ્બિંગ]] અને સૌથી વધારે ઉલ્લેખનીય [[ડ્રેસડેનનું બોમ્બિંગ|ડ્રેસડેન/11} પરના હુમલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2003/oct/22/worlddispatch.germany|title=Germany's forgotten victims}}</ref>]] અંશતઃ રીતે જોઈએ તો પણ યુદ્ધની આડકતરી અસર તરીકે પણ મોટી સંખ્યામાં મોત થયા, જેમકે [[1943ની બંગાળની અછત|1943નો બંગાળનો દુકાળ]]. === કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ અને ગુલામ મજૂરો === {{see|The Holocaust|Consequences of German Nazism|Japanese war crimes}} [[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], અંદાજે છ મિલિયન યહૂદીઓની હત્યા (બહુધા [[એશકેનાઝી યહૂદી|અશ્કેનાઝિમ]]), આ સાથે જ બે મિલિયન [[મૂળ વંશીય લોકો સામે નાઝી અપરાધો|મૂળનિવાસી લોકો]] અને ઈરાદાપૂર્વકના હત્યા કાર્યક્રમોના ભાગ તરીકે ચાર મિલિયન અન્ય કે જેમને "[[નકામી જીંદગીનું જીવન|જીવન માટે ગેરલાયક]]" ગણવામાં આવ્યા હતા ( [[વિકલાંગતા|વિકલાંગો]] અને [[માનસિક અસ્થિરતા|માનસિક બિમારો]], [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવયેત યુદ્ધકેદીઓ]], [[સજાતિયો]], [[ફ્રીમેન્સનો|ફ્રીમેસનો]], [[જેહોવાહની સાક્ષીઓ|જેહોવાહના સાક્ષીઓ]], અને [[રોમાની લોકો|રોમા]]નો સમાવેશ થતો હતો). લગભગ 12 મિલિયન જેટલા, જેમાંથી મોટા ભાગના [[OST-આર્બેઈટર|પૂર્વ યુરોપ]]ના હતા, લોકોને જર્મન યુદ્ધ અર્થતંત્રમાં [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીમાં વિશ્વ યુદ્ધ II દરમિયાન બળપૂર્વક મજૂરીમાં જોતરવામાં આવ્યા હતા]].<ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers}}</ref> [[ચિત્ર:The Liberation of Bergen-belsen Concentration Camp, April 1945 BU3778.jpg|thumb|હોલોકોસ્ટના પીડિતો.]] નાઝી [[કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ|કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પો]] ઉપરાંત સોવિયેત [[ગુલાગ|ગુલાગો]] અથવા [[મજૂર કેમ્પ|મજૂર કેમ્પો]] પોલેન્ડ, [[લિથુઆનિયા]], [[લેટવિઆ|લેટિવા]] અને [[ઈસ્ટોનિયા]] જેવા કબજા હેઠળના દેશના નાગરિકો, તે જ રીતે જર્મન [[યુદ્ધ કેદીઓ]] ([[POW]]s) અને નાઝીઓના ટેકેદાર અથવા ટેકેદાર હોવાનું મનાતા સોવિયેત નાગરિકોના મૃત્યુ તરફ દોરી ગયા.<ref>{{cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|title= Gulag: Understanding the Magnitude of What Happened|access-date= 2009-10-07|archive-date= 2010-03-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20100302223535/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|url-status= dead}}</ref> [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવિયતના જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ]]માંથી 60 ટકા યુદ્ધ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm|title=Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II}}</ref> [[રિચર્ડ ઓવેરી]] સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓની સંખ્યા 5.7 મિલિયન હોવાનું જણાવે છે. આમાંથી 57% મૃત્યુ પામ્યા અથવા તેમની હત્યા કરાઈ, જેનો કુલ આંકડો 3.6 મિલિયન હતો.<ref>[[રિચર્ડ ઓવેરી|રીચર્ડ ઓવેરી]] ''સરમુખત્યારોઃ હિટલરનું જર્મની, સ્ટાલિનનું રશિયા'' (The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia) pp. 568–69.</ref> જીવિતોમાંથી કેટલાક સોવિયેત પાછા ફર્યા ત્યારે તેમને દગાખોર ગણીને અપમાનિત કરવામાં આવ્યા. (જુઓ [[ઓર્ડર નં. 270]])<ref>{{cite web|url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/t-z/warlords1stalin.html|title=The warlords: Joseph Stalin}}</ref> જાપાનીઝ [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદી કેમ્પો]]માંથી ઘણાનો ઉપયોગ મજૂર કેમ્પ તરીકે થતો હતો, ત્યાં પણ મૃત્યુ દર ઊંચો હતો. [[દૂર પૂર્વ માટે ઈન્ટરનેશનલ મિલિટ્રી ટ્રીબ્યુનલ|દુર પૂર્વ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર ટ્રીબ્યુનલે]](International Military Tribunal for the Far East) પશ્ચિમી કેદીઓ માટેનો મૃત્યુ દર 27.1 ટકા હોવાનું તારવ્યુ (અમેરિકન યુદ્ધ કેદીઓ માટે, 37 ટકા),<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|title=Japanese Atrocities in the Philippines|access-date=2009-10-07|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115114041/http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|url-status=dead}}</ref> જે જર્મન અને ઈટાલિયન હસ્તકના યુદ્ધ કેદીઓ કરતા સાત ગણો હતો<ref>યુકી ટાનાકા, ''છુપાયેલી ભયાનકતાઓ'' (Hidden Horrors), 1996, pp. 2, 3.</ref> ચાઈનિઝ યુદ્ધકેદીઓમાં મૃત્યુદર ઘણો મોટો હતો; 5 ઓગસ્ટ, 1937ના રોજ [[હિરોહિટો]] દ્વારા મંજૂર થયેલ સૂચનાઓમાં જાહેર કરાયુ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ ચાઈનિઝને હવે રક્ષણ મળશે નહિ.<ref>અકિરા ફુજિવારા, ''Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu'' , Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, p. 22</ref> જ્યારે કે યુકેમાંથી 37,583 કેદીઓ, નેધરલેન્ડ્સમાંથી 28,500 અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાંથી 14,473 યુદ્ધ કેદીઓને [[જાપાનની શરણાગતિ]] બાદ મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ચાઈનિઝ માટેનો આ આંકડો માત્ર 56 હતો.<ref>ટાનાકા, ઈબિડ, હર્બર્ટ બિક્સ, ''હિરોહિટો અને આધુનિક જાપાનનું નિર્માણ'' (Hirohito and the Making of Modern Japan), 2001, p. 360.</ref> ઇતિહાસકારો ઝ્હિફેન જુ, માર્ક પીટીટ, ટોરુ કુબો અને મિટ્સ્યુઓશિના સંયુક્ત અભ્યાસ અનુસાર, જાપાની લશ્કર દ્વારા 10 મિલિયનથી વધારે ચાઈનિઝોને ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને [[ઈસ્ટ એશિયા ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ]](East Asia Development Board) દ્વારા [[માનચુકુઓ|મનચુકાઉ]] અને ઉત્તર [[ચીન]]માં [[ગુલામીનો ઇતિહાસ#જાપાન|ગુલામ મજૂર]] તરીકે રખાયા હતા.<ref>ઝિફેન જુ, "''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' ", 2002.</ref> યુ.એસ. લાઈબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસનો અંદાજ છે કે [[જાવા (ટાપુ)|જાવા]]માં, 4 અને 10 મિલિયનની વચ્ચે ''[[રોમુશા]]'' ને (જાપાનીઝ: "બનાવાયેલા મજૂરો"), કામ કરવા જાપાની લશ્કર દ્વારા ફરજ પાડવામાં આવી હતી. જાવાના મજૂરોમાંથી લગભગ 270,000ને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં જાપાન હસ્તકના અન્ય વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા અને તેમાંથી માત્ર 52,000 જાવા પરત ફર્યા હતા.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, "ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45"] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|મૌથૌસેન છાવણી, ઓસ્ટ્રિયામાં દુર્વવ્યવહારના ભોગ બનનાર અને ભૂખ્યા કેદીઓ, 1945.]] 19 ફેબ્રુઆરી, 1942ના રોજ રુઝવેલ્ટે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066|એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066]] પર સહી કરીને, હજારો [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ]], [[ઈટાલિયન અમેરિકનો|ઈટાલિયનો]], [[જર્મન અમેરિકનો]], અને [[પર્લ હાર્બર]]ના બોમ્બમારા બાદ ભાગી ગયેલા હવાઈના કેટલાક વિસ્થાપિતોને યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન જેલમાં રાખ્યા. યુ.એસ. અને કેનેડિયન સરકારો દ્વારા 150,000 [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ અમેરિકનોને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા]] આ જ રીતે યુ.એસ.ના 11,000 જેટલા જર્મન અને ઈટલિયન રહીશોને પણ પૂરવામાં આવ્યા. પોલેન્ડની જેમ સાથીઓનો બિનસ્વૈચ્છિક મજૂરીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પૂર્વમાં દેખાયો<ref>{{citation | url = http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=1459 | publisher = H-Net Review | title = Diethelm Prowe on Zwischen Morgenthau und Marshall: Das wirtschaftspolitische Deutschlandkonzept der USA 1944–1947}}</ref> પરંતુ પશ્ચિમમાં કામ કરવા માટે પણ દસ લાખથી વધારેને મૂકવામાં આવ્યા. ઉદાહરણ તરીકે 1940ના દસકામાં કેનેડાના અન્ય વિસ્તારોની સાથે [[લેક સેઈન્ટ-જીન]], [[સેગુએને]], [[સેઈન્ટ હેલેનનો ટાપુ|સેઈન્ટ હેલેનના ટાપુ]] અને [[હલ, ક્યુબેક]]માં [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓના કેમ્પ]] હતા.<ref name="Tremblay">ટ્રેમ્બલે, રોબર્ટ, Bibliothèque et Archives Canada, et all. "Histoires oubliées – Interprogrammes : Des prisonniers spéciaux" Interlude. પ્રસારિત: 20 જુલાઈ 2008, 14h47 to 15h00.</ref> 1942 સુધીમાં લેક સેઈન્ટ જીન પ્રાંતમાં 2 કેમ્પ હતા અને તેમાં ઓછામાં ઓછા 50 યુદ્ધકેદીઓ હતા.<ref name="Tremblay"/> કેદીઓ પાસે બળજબરીથી કાળી મજૂરી કરાવવામાં આવતી, જેમાં [[માવો અને કાગળ|માવા અને કાગળ]]ના ઉત્પાદન માટે ભાર ખેંચાવવાનો અને મદદ કરાવવાનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Tremblay"/> સેન્ટ હેલેન જેલ જેવી કેનેડાની યુદ્ધ જેલોમાં કેમ્પ સુડતાળીસના (કેમ્પ 47)ના આંકડા હતા અને તેઓ નામ વગરના રહ્યા હતા.<ref name="Tremblay"/><ref>'''નોંધ:''' [[કેનેડામાં યુદ્ધ કેદી કેમ્પની યાદી]] પણ જુઓ.</ref> યુદ્ધકેદીઓને તેમની રાષ્ટ્રીયતા અને [[નાગરિક]] અથવા લશ્કરી દરજ્જા સહિતની વિવિધ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓના કેમ્પ 47માં મોટાભાગે ઈટાલિયન અને જર્મન રાષ્ટ્રીયતાના કેદીઓ હતા. હળ ખેંચવા અને ખેતી કરવા આ કેદીઓને ફરજ પાડવામાં આવતી. કેદીઓ સાથેના વર્તનના આંતરિક અહેવાલના કારણે 1944 સુધીમાં કેમ્પ 47 બંધ કરી દેવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ તેનો નાશ કરી દેવાયો.<ref name="Tremblay"/> ફ્રેન્ચ સત્તામંડળોના અંદાજ મુજબ ડિસેમ્બર 1945 સુધીમાં 2,000 જર્મન કેદીઓઓને મારી નંખાયા હતા અથવા દર મહિને ખાણ-સફાઈ અકસ્માતોમાં દટાઈ જતા હતા.<ref>એસ. પી. મેકેન્ઝી "વિશ્વયુદ્ધ 2માં યુદ્ધ કેદીઓ સાથેનું વર્તન" ધી જરનલ ઓફ મોડર્ન હીસ્ટ્રી(The Journal of Modern History), Vol. 66, No. 3. (સપ્ટેમ્બર, 1994), pp. 487–520.</ref> === ગૃહ મોરચા અને ઉત્પાદન === [[ચિત્ર:WorldWarII-GDP-Relations-Allies-Axis-simple.svg|left|thumb|350px|સાથીથી ધરી જીડીપી દર.]] યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ તે પહેલા સાથીઓને જનસંખ્યા અને અર્થતંત્ર બંનેનો નોંધપાત્ર લાભ મળતો હતો. 1938માં પશ્ચિમી સાથીઓ (યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, પોલેન્ડ અને બ્રિટિશ પ્રદેશો) યુરોપીયન ધરીઓ (જર્મની અને ઈટાલી) કરતા 30% વધારે જનસંખ્યા અને 30% ઊંચુ [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદ]](gross domestic product) ધરાવતા હતા; જો તેમાં સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો સાથીઓને વસતીમાં 5:1 કરતા પણ વધારે અને જીડીપીમાં 2:1 જેટલો લાભ મળતો હતો.<ref name="6Econ3">હેરિસન, માર્ક. ''વિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison), p. 3.</ref> આ સમયે એશિયામાં ચીન પાસે જાપાન કરતા છ ગણી વધારે વસતી હતી, પરંતુ જીડીપી માત્ર 89% ઊંચો હતો; જાપાનના સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો વસતીની સરખામણીએ તેમાં ત્રણ ગણો ઘટાડો થાય અને માત્ર 38% ટકા ઊંચો જીડીપી નોંધાય.<ref name="6Econ3"/> જોકે સાથીઓના અર્થતંત્ર અને વસતીના ફાયદાઓ જર્મની અને જાપાનના પ્રારંભિક ઝડપી [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] હુમલાઓના કારણે ધોવાયા હતા, 1942 સુધીમાં તે નિર્ણયાત્મક પાસા બન્યા હતા, યુદ્ધ મોટાપાયે સ્થળાંતર બની રહ્યુ હોવાથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત સંઘ સાથી પક્ષમાં જોડાયા.<ref name="6Econ2">હેરિસન, માર્ક. ''Tવિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison) , p. 2</ref> ધરી કરતા વધારે ઉત્પાદનની સાથીઓની ક્ષમતાનું મુખ્ય કારણ સાથીઓ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનેલા કુદરતી સ્રોતોને તથા અન્ય પરિબળોમાં [[શ્રમ બળ]]માં મહિલાઓનો ઉપયોગ કરવાની જાપાન અને જર્મનીની અનિચ્છાને ગણવામાં આવે છે,<ref>હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન'' (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 148.</ref><ref>બેર્સ્ટેઈન ગેઈલ લી. ''જાપાની મહિલાઓનું નવનિર્માણ, 1600-1945'' (Recreating Japanese Women, 1600–1945), p. 267.</ref> સાથીઓનુ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ]],<ref>હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન'' (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 151.</ref><ref>ગ્રિફિથ, ચાર્લ્સ. ''ધી ક્વેસ્ટઃ હેવુડ રાન્સેલ એન્ડ અમેરિકન સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ ઈન વર્લ્ડ વોર 2'' (The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II), p. 203.</ref> અને બાદમાં [[યુદ્ધ અર્થતંત્ર]]માં જર્મનીના રૂપાંતરે <ref>ઓવેરી, આર. જે. ''ત્રીજા રિકમાં યુદ્ધ અને અર્થતંત્ર'' (War and Economy in the Third Reich), p. 26.</ref> મહત્વનું યોગદાન આપ્યુ. આ ઉપરાંત જર્મની અથવા જાપાનમાંથી કોઈ પણ લાંબા યુદ્ધની લડાઈનું આયોજન ધરાવતા નહોતા, અને આમ કરવા માટે તેઓ સજ્જ પણ નહોતા.<ref>લિન્ડબર્ગ, માઈકલ; ડેનિઅલ, ટોડ. ''બ્રાઉન-, ગ્રીન- અને બ્લ્યુ- જળકાફલાઃ નૌકાદળ યુદ્ધ પદ્ધતિ પર ભૂગોળની અસર, 1861થી વર્તમાન સુધી'' (Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present), p. 126.</ref><ref>કોક્સ, સેબાસ્ટિઅન. ''જર્મની સામે વ્યૂહાત્મક હવાઈ યુદ્ધ, 1939-1945'' (The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945), p. 84.</ref> જર્મની અને જાપાને તેમનું ઉત્પાદન સુધારવા લાખો [[ગુલામ મજૂર|ગુલામ મજૂરો]]નો ઉપયોગ કર્યો;<ref>યુનિડાસ, નાકિઓન્સ. ''વિશ્વ આર્થિક અને સામાજિક સર્વે 2004: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર'' (World Economic And Social Survey 2004: International Migration), p. 23</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીએ]] લગભગ 12 મિલિયન લોકોનો ઉપયોગ કર્યો, જેમાંથી મોટા ભાગના [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]]ના હતા,<ref>{{citation | url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html| title = Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers|location = Germany|date = 27.10.2005.}}</ref> જ્યારે કે [[જાપાનમાં ગુલામી|જાપાને]] [[દૂર પૂર્વ]] એશિયાના 18 મિલિયનથી વધુ લોકોને આમાં જોતર્યા.<ref>ઝિફેન જુ, "''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' ", 2002, [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, "ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45" ] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.</ref> === યુદ્ધ સમયના વ્યવસાયો === યુરોપમાં વ્યવસાયો બે અત્યંત અલગ સ્વરૂપમાં આવી ગયા. પશ્ચિમી, ઉત્તરી અને મધ્ય યુરોપમાં (ફ્રાન્સ, નોર્વે, ડેન્માર્ક, નીચાણના દેશો અને બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ જર્મનીએ આર્થિક નીતિઓ સ્થાપી અને યુદ્ધના અંત સુદીમાં તેના દ્વારા જર્મનીએ લગભગ 69.5 અબજ જર્મન રિકમાર્ક એકત્ર કર્યા; આ આંકડાઓમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં નાઝી પ્લન્ડર, લશ્કરી સાધનો, કાચા માલ અને અન્ય માલ-સામાનનો સમાવેશ થતો નથી.<ref>લિબરમેન, પીટર. ''વિજયનો લાભ મળે? કબજા હેઠળના ઔદ્યોગિક સમાજનું શોષણ'' (Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies), p. 42.</ref> આમ, જર્મનીએ કર દ્વારા મેળવેલી આવક કરતા કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોમાંથી મેળવેલી આવક 40% વધારે હતી, યુદ્ધના આગળ વધતાની સાથે તેમાં પણ વધારો થયો અને જર્મનીની કુલ આવકના 40% સુધી પહોંચી.<ref>મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945'' (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 138.</ref> પૂર્વમાં લેબેનસ્રોમના વળતરને ક્યારેય ઉથલપાથલવાળા મોરચાની જેમ જોવામાં આવી નહોતી અને સોવિયેત સળગેલી પૃથ્વી પોલિસીમાં જર્મન આક્રમણખોરો માટે સ્રોતનો પ્રતિબંધ લગાવાયો હતો.<ref>મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945'' (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 148.</ref> આનાથી વિપરિત પશ્ચિમમાં નાઝી જર્મનીની વંશીય નીતિમાં સ્લાવિક વંશના લોકોને કે જેઓ" અંટેરમેન્શ (ઉતરતા લોકો)" ગણાતા હતા, તેમની સામે આત્યંતિક ક્રૂરતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યુ હતુ; આમ મોટા ભાગની જર્મન કૂચનો હેતુ સામૂહિક સંહારનો હતો.<ref>પેરિ, મૌરિન; લિવેન, D. C. B.; સની, રોનાલ્ડ ગ્રિગોર. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ રશિયા'' (The Cambridge History of Russia), p. 232</ref> જો કે સૌથી વધુ કબજાવાળા પ્રદેશોમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધએ રચના કરી હતી, પરંતુ પૂર્વ<ref>હિલ, એલેક્ઝાન્ડર. ''પૂર્વીય મોરચાની પાછળનું યુદ્ધઃ ઉત્તર-પશ્ચિમ રશિયામાં સોવિયેતની શસ્ત્રવિરામ ઝુંબેશ 1941-1944'' (The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944), p. 5</ref> અથવા પશ્ચિમમાં<ref>ક્રિસ્ટોફરસન, થોમસ રોડની; ક્રિસ્ટોફરસન, માઈકલ સ્કોટ. ''વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાન્સઃ પરાજયથી સ્વાતંત્ર્ય સુધી'' (France During World War II: From Defeat to Liberation), p. 156.</ref> 1943ના પાછલા ભાગ સુધી જર્મનીના ઓપરેશન પર તેના કારણે કોઈ નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચ્યુ નહિ. . એશિયામાં જાપાને તેના જાપાનીઝ કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોને ગ્રેટર એશિયા સહ-સમૃદ્ધિ ક્ષેત્રના ભાગ તરીકે ઓળખાવ્યા, જેમાં જાપાનીઝ સર્વોચ્ચતા સ્થાપવાના હેતુ સાથે સંસ્થાનના લોકોને આઝાદ કરવાનો દાવો થયો હતો.<ref>ઈકીઓ, એઈકો. ''વીસમી સદીના પૂર્વ એશિયામાં આર્થિક વિકાસસઃ આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભે'' (Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context), p. 107</ref> યુરોપીય પ્રભુત્વવાળા ઘણા વિસ્તારમાં જાપાનીદળોને મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા તરીકે આવકારવામાં આવ્યા, પરંતુ તેમની ક્રૂરતાએ માઝા મૂકતા અઠવાડિયાઓની અંદર સ્થાનિક લોકોના અભિપ્રાયો તેમની વિરુદ્ધના થઈ ગયા.<ref name="GSWW6_266"/> જાપાનના પ્રારંભિક વિજયો દરમિયાન તેણે સાથી દળો દ્વારા ત્યજી દેવાયેલ 4 મિલિયન બેરલ તેલ કબજે કર્યુ અને 1943 સુધીમાં તે ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિઝમાંથી(Dutch East Indies) 50 મિલિયન બેરલ સુધીનું એટલે કે 1940ના તેના ઉત્પાદન દરના 76% જેટલુ તેલ મેળવવા સક્ષમ બન્યુ.<ref name="GSWW6_266">મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ - Volume VI: વૈશ્વિક યુદ્ધ '' (Germany and the Second World War — Volume VI: The Global War), p. 266</ref> === તકનીક અને યુદ્ધપદ્ધતિઓમાં પ્રગતિ === યુદ્ધ દરમિયાન એરક્રાફ્ટે તપાસની તેમની ભૂમિકા ચાલુ રાખી, વિશ્વયુદ્ધ Iમાંથી લડાકુ વિમાન|, બોમ્બર અને ભૂમિ-સમર્થનની ભૂમિકા ભજવી હોવા છતાં દરેક વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ. એરક્રાફ્ટ માટેની બે મહત્વની અતિરિક્ત ભૂમિકાઓમાં એરલિફ્ટ, ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા પુરવઠા, સાધનો અને વ્યક્તિઓના ઝડપી વહનની ક્ષમતા, જો કે મર્યાદિત જથ્થામાં;<ref name="EncWWII_76">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 76.</ref> અને વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, શત્રુના ઉદ્યોગો અને મનોબળને તોડી નાખવા નાગરિક વિસ્તારના ચોક્કસ લક્ષ્ય પર બોમ્બનો ઉપયોગ.<ref>લેવિન, એલન જે. ''જર્મનીનું વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, 1940-1945'' (The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945), p. 217.</ref> એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોમાં પણ પ્રગતિ થતી રહી, જેમાં [[રડાર]] અને જર્મન 88 mm બંદૂક જેવા અત્યંત સુધારેલા એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોનો સમાવેશ થતો હતો. વિશ્વયુદ્ધ II દરમિયાન જેટ એરક્રાફ્ટનો પ્રથમ વખત મર્યાદિત કાર્યવાહી માટે ઉપયોગ થયો, જો કે આ ઉપયોગ મોડો શરૂ થયો હતો અને મર્યાદિત સંખ્યામાં ઉપયોગ થયો હોવાથી યુદ્ધ દરમિયાન તેની કોઈ ખાસ અસર જોવા મળી નહોતી, પરંતુ ઝડપી સેવાનો પાયો નખાતો જોઈને કેટલાકે યુદ્ધ બાદ તેનો ઉપયોગ મોટા પાયે શરૂ કર્યો.<ref>સૌવેઈન, ફિલિપ. ''વીસમી સદીની મુખ્ય થીમોઃ ટીચર્સ ગાઈડ'' (Key Themes of the Twentieth Century: Teacher's Guide), p. 128</ref> દરિયાઈ ક્ષેત્રે નૌકાયુદ્ધ પદ્ધતિમાં તમામ ક્ષેત્રે પ્રગતિ સધાઈ નહોતી, પરંતુ એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ અને સબમરીનના બે પાયાના ક્ષેત્રે આ વિકાસ કેન્દ્રીત રહ્યો. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે એરોનોટિક્સ યુદ્ધ પદ્ધતિને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી,<ref name="EncWWII_163">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 163.</ref> ટારેન્ટો, પર્લ હાર્બર અને દક્ષિણ ચાઈના સમુદ્ર તથા કોરલ સમુદ્ર ખાતેની કાર્યવાહીએ તરત જ કેરિયર્સને યુદ્ધજહાજોના બદલે મહત્વના જહાજ બનાવી દીધા.<ref>બિશપ, ક્રિસ; ચેન્ટ, ક્રિસ. ''એરક્રાફ્કટ વાહકો: વિશ્વનૌ સૌથી મોટો નૌકા કાફલાઓ અને તેમના એરક્રાફ્ટ'' , p. 7</ref><ref>ચેનોવેથ, એચ. એવેરી; નિહાર્ટ, બ્રુક. ''સેમ્પર ફિ: ધી ડેફિનિટિવ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી યુ.એસ. મરિન્સ'' (The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines), p. 180.</ref> એટલાન્ટિકમાં એસ્કોર્ટ કેરિયર્સ સાથી કાફલાના મહત્વના ભાગ બન્યા, જેનાથી અસરકારક રક્ષિત વિસ્તારમાં નાટ્યાત્મક વૃદ્ધિ થઈ અને મધ્ય-એટલાન્ટિક ગેપ પૂરવામાં મદદ મળી.<ref>સુમનર, ઈઆન; બેકર, એલિક્સ. ''ધી રોયલ નેવી 1939-45'' (The Royal Navy 1939–45), p. 25.</ref> તેમની વધેલી અસરકારકતા ઉપરાંત એરક્રાફ્ટના ઓછા ખર્ચના કારણે યુદ્ધ જહાજોની સરખામણીએ કેરિયર્સ ઓછા ખર્ચાળ હતા<ref>હીર્ન, ચેસ્ટર જી. ''યુદ્ધમાં જહાજોઃ દરિયા પર હવાઈયુદ્ધ'' (Carriers in Combat: The Air War at Sea), p. 14</ref> આ ઉપરાંત ઓછા ખર્ચ માટે હથિયાર સજ્જતાની ઓછી જરૂરિયાત પણ કારણભૂત હતી.<ref>ગાર્ડિનર, રોબર્ટ; બ્રાઉન, ડેવિડ કે. ''ધી એકલિપ્સ ઓફ ધી બિગ ગનઃ ધી વોરશિપ 1906-1945'' (The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945), p. 52.</ref> સબમરીન, કે જે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અસરકારક હથિયાર બની હતી <ref>બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન'' (Concepts in Submarine Design), p. 15.</ref> તેનો અંદાજ ગણતરીની સેકન્ડોમાં તમામ બાજુએથી મેળવી શકાતો હતો. બ્રિટને સબમરીન-વિરોધી યુદ્ધસામગ્રી, હથિયાર અને વ્યૂહના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ, જેમ કે સોનાર અને કોન્વોય, જ્યારે કે જર્મનીએ આક્રમક ક્ષમતા વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ અને જર્મન ટાઈપ VII સબમરીન તથા વોલ્ફ પેક રણનીતિ વિકસાવ્યા.<ref>બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન'' (Concepts in Submarine Design), p. 16.</ref> લેઈ લાઈટ, હેજહોગ (શસ્ત્ર), સ્કવિડ (શસ્ત્ર)અને માર્ક 24 FIDO ટોરપિડો જેવી સાથીઓની તકનીકનો તબક્કાવાર વિકાસ વિજેતા સાબિત થયો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર સ્થિર મોરચો વધારે ગતિશીલ અને પ્રવાહી બનવાની સાથે જમીની યુદ્ધ પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર આવી ગયા. સંયુક્ત હથિયાર યુદ્ધ પદ્ધતિએ મહત્વનો ફેરફાર હતી, જેમાં લશ્કરી દળોના વિવિધ ઘટકો વચ્ચે ચુસ્ત સંકલન જરૂરી હતુ; પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મુખ્યત્વે લશ્કરને ટેકા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેન્ક, બીજા યુદ્ધ દરમિયાન આ દળોનું પ્રાથમિક હથિયાર બની.<ref name="EncWWII_125">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 125</ref> 1930ના દસકાના પાછલા વર્ષોમાં વિશ્વયુદ્ધ Iની સરખામણીએ તમામ ક્ષેત્રે ટેંકની ડિઝાઈન નોંધપાત્ર રીતે અદ્યતન બની,<ref>ડુપુઈ, ટ્રેવર નેવિટ્ટ. ''શસ્ત્રો અને યુદ્ધપદ્ધતિનો વિકાસ'' (The Evolution of Weapons and Warfare), p. 231.</ref> અને વિશ્વયુદ્ધ 2માં ટેન્કો અને ઝડપ, મારકક્ષમતા અને કવચક્ષમતા વધતી રહી. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે મોટાભાગના લશ્કરો ટેંકને તેની પોતાની સામેનું શ્રેષ્ઠ હથિયાર ગણતા હતા અને આ અસર માટે વિશેષ હેતુની ટેંક વિકસાવી હતી.<ref name="EncWWII_108">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ '' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 108.</ref> આ પ્રકારની વિચારધારા સર્વત્ર હતી પરંતુ ટેંક-સામે-ટેંકની સ્થિતિ ટાળવાના જર્મન સિદ્ધાંત અને બખતરબંધ રણગાડીઓ સામે પ્રમાણમાં હલકી પ્રારંભિક ટેંકની નબળી હથિયારસજ્જતાએ તેનું મહત્વ ઘટાડ્યુ; જર્મની દ્વારા સંયુક્ત હથિયારોના ઉપયોગની સાથે અગાઉના પરિબળે પોલેન્ડ અને ફ્રાંસમાં અત્યંત સફળતા મેળવનાર બ્લિટ્ઝક્રેગ વ્યૂહમાં અત્યંત મહત્વના પરિબળ તરીકે કામ કર્યુ.<ref name="EncWWII_125"/> આડકતરી ગોળીબારી, ટેન્ક-વિરોધી બંદૂકો સહિત ટેન્કૃવિરોધી યુદ્ધસામગ્રી અનેક માધ્યમોમાં (ઉપરોક્ત બંને ખેંચી શકાતા અને સ્વ-સંચાલિત બંદૂક), ટેન્ક-વિરોધી સુરંગ, ટૂંકા-અંતરના ટેન્ક વિરોધી હથિયારો અને અન્ય ટેંકોનો ઉપયોગ થયો.<ref name="EncWWII_108"/> વિવિધ સૈન્યોની મોટા પાયાની તકનીક સાથે, પાયદળ તમામ દળોની કરોડરજ્જુ બની રહ્યુ,<ref name="EncWWII_734">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ '' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 734.</ref> અને સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન પાયદળના મોટાભાગના સાધનો વિશ્વ યુદ્ધ Iના સાધનો જેવા જ રહ્યા.<ref name="Comp_221">કાઉલી, રોબર્ટ; પાર્કર, જીઓફ્રી. ''ધી રીડર્સ કમ્પેનિયન ટુ મિલિટરી હીસ્ટ્રી'' (The Reader's Companion to Military History), p. 221.</ref> આમ છતાં, સેમિ-ઓટોમેટિક રાઈફલથી સૈનિકોને સજ્જ બનાવનાર પ્રથમ રાષ્ટ્ર [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] બન્યુ, આ કિસ્સામાં M-1 ગેરાન્ડ. પ્રારંભિક પ્રગતિમાંથી કેટલીકમાં પોર્ટેબલ મશીન ગનોનો અને શહેરી તથા જંગલ વિસ્તારમાં નજીકના યુદ્ધ માટે અનુકૂળ રહેતી વિવિધ સબમશીન ગનો મોટા પાયે ઉપયોગ હતો, જે જર્મન MG42નું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ હતુ.<ref name="Comp_221"/> યુદ્ધમાં મોડેથી વિકસિત થયેલ એઝોલ્ટ રાઈફલમાં [[રાઈફલ]] અને સબમશીન ગનના ઉત્તમ લક્ષણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોવાથી તે યુદ્ધ બાદની સ્થિતિમાં લગભગ તમામ લશ્કરી દળો માટે અનિવાર્ય હથિયાર બની. સંકેતલિપિ માટે મોટી કોડબુકના ઉપયોગના કારણે સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે સર્જાતી જટિલતા અને સલામતીને લગતી સમસ્યા નિવારવા મોટાભાગના યુદ્ધરતોએ વિવિધ સંકેત આપતા મશીનોની સાથે પ્રયત્ન કર્યા, જેમાં સૌથી વધારે જાણીતામાં જર્મન એનિગ્મા મશીન છે.<ref>રેટક્લિફ, રેબેકા એન. ''ડીલ્યુઝન્સ ઓફ ઈન્ટેલિજન્સઃ એનિગ્મા, અલ્ટ્રા, એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ સીક્યોર સાઈફર્સ'' (Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra and the End of Secure Ciphers), p. 11.</ref>સિગઈન્ટ (''સિગ'' નલ્સ ''ઈન્ટ'' એલિજન્સ) એ બ્રિટિશ અલ્ટ્રા અને જાપાનીઝ નૌકાદળના સંકેતો ઉકેલતા સાથીઓના ઉદાહરણોની સાથે સંકેતો ઉકેલવા માટેની પ્રક્રિયા હતી. લશ્કરી ગુપ્તચરનું અન્ય મહત્વનું પાસુ હતુ, છેતરપિંડી ઓપરેશન અને સાથીઓએ સફળતાપૂર્વક અનેક પ્રસંગોએ આનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને જર્મનોનું ધ્યાન તથા દળોને સિસિલિ અને નોર્મેન્ડી પરના આક્રમણથી અન્યત્ર ખસેડનાર ઓપરેશન અનુક્રમે મિન્સેમીટ તથા ઓપરેશન બોડી ગાર્ડ જેવી મોટી અસર સર્જી હતી. આ સમય દરમિયાન અથવા તો યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપે તકનીકી અને ઈજનેરી ક્ષેત્રે અન્ય મહત્વની અદભૂત સિદ્ધિઓ પણ નોંધાઈ, જેમાં આ યુદ્ધ સાથે વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ પ્રોગ્રામ કરી શકાય તેવા [[કમ્પ્યુટર|કમ્પ્યુટરો]] ((કમ્પ્યુટર), કોલોસસ, અને એનિઆક)નો સમાવેશ કરાયો હતો અને ગાઈડેડ મિસાઈલ્સ તથા આધુનિક રોકેટનો પણ ઉપયોગ કરાયો હતો, આ ઉપરાંત મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટના પરમાણુ શસ્ત્રનો વિકાસ, મુલબેરી બંદરનો વિકાસ અને ઈંગ્લિશ ચેનલની અંદર તેલની પાઈપલાઈન જેવી વસ્તુઓ પણ પ્રથમ વખત આ યુદ્ધ દરમિયાન જોવા મળી હતી. == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|World War II}} <div class="references-small"> ;ડિરેક્ટરીઓ * [http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo&nbsp;— "વિશ્વયુદ્ધ II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ |date=2008-03-12 }} * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ વિશ્વયુદ્ધ II સૂચકો અને વિગતોની ઓનલાઈન ડિરેક્ટરીઓ] * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: ઇતિહાસ: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} ;સાધારણ * [http://www.ww2db.com/ વિશ્વયુદ્ધ II વિગતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416083151/http://www.ww2db.com/ |date=2009-04-16 }} * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm બીજુ વિશ્વયુદ્ધ]&nbsp;— [[સ્પાર્ટાકસ શૈક્ષણિક|સ્પાર્ટેકસ એજ્યુકેશનલ]] * જર્મનીના એક જાહેર બ્રોડકાસ્ટર દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ 2 અને 60 વર્ષ બાદના વિશ્વ અંગે બનાવાયેલ [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php વિશ્વયુદ્ધ 2 પર ડ્યુશ વેલે વિશેષ ભાગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }}. * [http://www.wwii.ca/ કેનેડા અને વિશ્વયુદ્ધII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 જર્મનીમાં વિશ્વયુદ્ધ IIનો અંત] * [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 હિસ્ટ્રી ચેનલ દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ II એનસાયક્લોપીડિયા] * [http://www.ww2awards.com/ વિશ્વયુદ્ધ II પારિતોષિક અને તેને મેળવનારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ |date=2009-06-23 }} * [http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ અંગેનું કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot |date=2009-07-03 }} * [http://www.wwiireels.com/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ મોશન પિક્ચર્સ]((Motion Pictures) * [http://www.archives.gov/research/ww2/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ ફોટોગ્રાફ] * યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ લાઈબ્રેરી હસ્તકનુ [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII વિશ્વયુદ્ધ II પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} * [http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II ડિજિટલ પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 |date=2009-04-27 }} * [http://digital.library.unt.edu/ ડિજિટલ કલેક્શન] * [http://www.psywar.org/leaflets.php વિશ્વયુદ્ધ II પ્રોપગેન્ડા લીફલેટ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php |date=2014-03-26 }} * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ વિશ્વયુદ્ધ 2 રંગીન ચિત્રો] * [http://www.warphotos.co.nr/ વિશ્વયુદ્ધ IIના હજારો ફોટોગ્રાફ્સ & મૂવી] * [http://worldwartwozone.com/photopost/ વિશ્વયુદ્ધ II ઝોન ફોટો અને મલ્ટિ-મીડિયા ગેલેરી] (કોરુ, રજિસ્ટ્રેશન જરૂરી) * [http://english.pobediteli.ru/ મલ્ટિમીડિયા નકશો]&nbsp;— સોવિયેત સંઘ પરના આક્રમણથી માંડીને બર્લિનના પતન સુધીના યુદ્ધને આવરી લેતુ પ્રેઝન્ટેશન * [http://www.otr.net/?p=news 1938 થી 1945ના રેડિયો સમાચાર] * [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ યુ.કે. નેશનલ આર્કાઈવ ખાતે ધી આર્ટ ઓફ વોર ઓનલાઈન એક્ઝિબિશન] * [http://wyrdlight.com/brookcwgc/cemeterymilitary.html બ્રુકવુડ લશ્કરી સ્મશાનગૃહ] – લશ્કરી સ્મશાનગૃહની તમામ તસવીરો અને સાથી દળોના દફનની જગ્યા અને યાદગીરીઓ. સાથી રાષ્ટ્રના નાગરિકોનો સમાવેશ, ચેલ્સીઆ પેન્શનર્સ, જર્મન અને ઈટાલિયન પ્લોટ્સની સાથે QA નર્સો. ;ઓન-લાઈન દસ્તાવેજો * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ વિશ્વયુદ્ધ II લશ્કરી સ્થિતિ નકશા. ][http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી] * [http://ww2.war-letters.com/ WWII પત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130031752/http://ww2.war-letters.com/ |date=2009-01-30 }} દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના સૈનિકો દ્વારા મોકલવામાં આવેલ પત્રોની ઓનલાઈન વિગતો. * [http://www.american-divisions.com/ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકન એકમો અંગે પગલા બાદનો અહેવાલ (AAR's) અને અન્ય અધિકૃત દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ |date=2009-04-29 }} * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html પેસિફિક અને ઈટાલિયન મંચમાંથી નકશાઓ] * [http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 વિશ્વયુદ્ધ 2 વિશે યુ.એસ. સરકારના અધિકૃત રીતે બિનવર્ગીકૃત કરાયેલા દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 |date=2009-01-26 }} * ''[http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf વિશ્વયુદ્ધ IIનો સોવિયેત ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf |date=2009-07-24 }}'' , 28 ઓક્ટોબર, 1959&nbsp;— [[સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી(Central Intelligence Agency)|સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી]](Central Intelligence Agency), વર્તમાન ગુપ્ચરનું કાર્યાલય. * [http://chrito.users1.50megs.com/ દૈનિક જર્મન એક્શન રિપોર્ટ્સ] * [http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 વિશ્વયુદ્ધ II ઓપરેશનલ દસ્તાવેજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426013002/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 |date=2009-04-26 }} કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ રીસર્ચ લાઈબ્રેરી, ફોર્ટ લીએવેનવર્થ, કેએસ ;વાર્તાઓ * [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/ વિશ્વયુદ્ધ 2 લોકોનું યુદ્ધ]&nbsp;— વિશ્વયુદ્ધ 2માંથી સામાન્ય લોકોની વાર્તાઓ એકત્રિત કરવાનો [[બીબીસી|BBC]]નો પ્રોજેક્ટ * [http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&CISOBOX1=&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOOP2=exact&CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&CISOOP3=any&CISOBOX3=&CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&CISOOP4=none&CISOBOX4=&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/p4103coll2&t=a ગ્રાન્ડ વેલી સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના તજજ્ઞોનો ઇતિહાસ પ્રોજેક્ટ ડિજિટલ કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529083928/http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&CISOBOX1=&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOOP2=exact&CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&CISOOP3=any&CISOBOX3=&CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&CISOOP4=none&CISOBOX4=&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOROOT=%2Fp4103coll2&t=a |date=2010-05-29 }} ;દસ્તાવેજીઓ * ''[[વિશ્વ યુદ્ધના દ્વારે|ધી વર્લ્ડ એટ વોર]]'' (1974) એ 26-ભાગની [[થેમ્સ ટેલિવિઝન]] શ્રેણી છે, જેમાં વિશ્વયુદ્ધ2ના મોટાભાગના પાસાઓ દરેક દ્રષ્ટિકોણથી લેવામાં આવ્યા છે.તેમાં ઘણી મહત્વની વ્યક્તિઓની મુલાકાતો છે ([[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]], [[એલ્બર્ટ સ્પીર|આલ્બર્ટ સ્પીર]], [[એંથની ઇડન|એન્થની એડન]] વગેરે.) ([http://www.imdb.com/title/tt0071075/ Imdb link]) * ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ રંગીનમાં'' (The Second World War in Colour) (1999) એ ત્રણ ભાગની દસ્તાવેજી છે અને કલર ([http://www.imdb.com/title/tt0212694/ Imdb link])માં અદ્વિતિય દ્રશ્યો દર્શાવાયા છે * ''[[યુદ્ધભૂમિ(દસ્તાવેજી શ્રેણી)|બેટલફિલ્ડ (દસ્તાવેજી શ્રેણી)]]'' (Battlefield) એ 1994-1995માં પ્રારંભિક જારી કરાયેલી ટેલિવિઝન દસ્તાવેજી છે, જેમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લડાયેલા ઘણા મહત્વપૂર્ણ યુદ્ધોની છણાવટ કરવામાં આવી છે. * ''[[યુદ્ધ (દસ્તાવેજી)|ધી વોર]]'' (The War) (2007) એ 7-ભાગની [[જાહેર પ્રસારણ સેવા.|PBS]] દસ્તાવેજી છે, જેમાં અમેરિકન સમુદાયના સંખ્યાબંધ વ્યક્તિઓના અનુભવોની યાદો દર્શાવવામાં આવી છે. </div> [[શ્રેણી:૧૯૩૦નો દસકો]] [[શ્રેણી:સમકાલીન ફ્રેન્ચ ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:સમકાલીન જર્મન ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:આધુનિક યુરોપ]] [[શ્રેણી:અણુ શસ્ત્રોનું યુદ્ધ]] [[શ્રેણી:યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:રશિયાનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:વૈશ્વિક સંઘર્ષો]] [[શ્રેણી:વિશ્વ યુદ્ધ-2]] [[શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ]] h1s4bkopahsuru6a9eo66q497y23z6s 0 20795 905465 890995 2026-09-22T02:14:46Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905465 wikitext text/x-wiki '''કરેણ''' ([[અંગ્રેજી]]: Oleander, જૈવિક નામ: Nerium oleander) એ એક સપુષ્પીય વનસ્પતિ છે, જે સામાન્ય રીતે બાગમાં જોવા મળે છે. આ વનસ્પતિ છથી દશ ફૂટ જેટલટી ઊચાઇ ધરાવતું અને ધોળી, રાતી, પીળી, ગુલાબી રંગનાં એવા ચાર જાતોના ફૂલો વાળુ સર્વત્ર જોવા મળતું ફૂલઝાડ છે. કરેણ સફેદ, પીળી તથા લાલ એમ ત્રણ જાતની થાય છે<ref name="Kathleen Norris Brenzel 2007">{{cite book|title=Sunset Western Garden Book|url=https://archive.org/details/westerngardenboo0000kath|author=Kathleen Norris Brenzel|year=2007|p=[https://archive.org/details/westerngardenboo0000kath/page/495 495]}}</ref>, જેમાં પીળી કરેણ અન્ય કરતાં વધુ ઝેરી હોય છે. == આર્યુવેદમાં == * સફેદ કરેણના મૂળને પાણીમાં ઘસી કપાળે લેપ કરવાથી કફ-વાયુની મસ્તકપીડા મટે છે. * દાદર થઈ હોય તો કરેણના પાનને શેરડી સાથેં વાટીને લેપ કરવો. સાપ કરડયો હોય કે વીંછીનો ડંખ લાગ્યો હોય તો ધોળી કરેણનું મૂળ પાણીમાં ઘસી ડંખ પર લેપ કરવો અને ૧-૨ ચમચી પાનનો રસ પી જવો. આમ કરવાથી જો બેચેની જેવું લાગે તો ઉપર થોડું ઘી પી જવું. * કરેણનું મૂળ ખોદી લાવી દર્દીના કાને બાંધવાથી મલેરિયા તાવ મટે છે. સફેદ કરેણના મૂળની છાલ, સફેદ ચણોઠીની દાળ તથા કાળા ધતૂરાનાં પાનની ચટણી કરી તલના તેલમાં ઉકાળી તે તેલનું લકવાગ્રસ્ત અંગ પણ માલિશ કરવાથી ધીમે ધીમે લકવો મટે છે. == છબીઓ == <gallery> ચિત્ર:அறலி பூ.jpg|રાતી કરેણ. ચિત્ર:அறலி மொட்டு.jpg|રાતી કરેણની કળીઓ. ચિત્ર:அறலி.jpg|ગુલાબી કરેણ. ચિત્ર:அறலி 2.jpg|ગુલાબી કરેણ. ચિત્ર:Nerium oleander white flowers at Guntur (1).jpg|ધોળી કરેણ. ચિત્ર:Purity.jpg|પીળી કરેણની કળી. ચિત્ર:Nerium oleander flowers leaves.jpg|રાતી કરેણ. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વનસ્પતિ]] 7uve96ofxpp2ff6lptgtwoixx97vbvf 0 21555 905489 903866 2026-09-22T02:33:31Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905489 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} [[ચિત્ર:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|શિવની પ્રતિમા (બેંગ્લોર, ભારત) પદ્માસન મુદ્રામાં ]] '''યોગ''' ([[સંસ્કૃત]], [[પાલી]]:{{lang|inc|[[:wikt:योग|योग]]}} ''{{IAST|yóga}}'') [[ભારત]]માં જન્મેલી શારીરિક અને માનસિક વિદ્યાની એક પરંપરાગત શાખા છે.<ref>ફોર ધ યુઝીસ ઓફ ધ વર્ડ ઇન [[પાલિ]] લિટરેચર, જુઓ થોમસ વિલિયમ રીસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટીડ, ''પાલિ ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી.'' . મોતીલાલ બનારસીદાસ પબ્લિકેશન દ્વારા પુનઃપ્રકાશિત, 1993, પાના નંબર 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1]</ref> [[હિંદુ ધર્મ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ]] અને [[જૈન ધર્મ]]માં આ શબ્દ ધ્યાનાવસ્થા સાથે સંકળાયેલો છે.<ref>ડેનિસ લાર્ડનેર કાર્મોડી, જોહન કાર્મોડી, ''સીરેન કમ્પેશન.'' ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ યુએસ, 1996, પાના નંબર 68.</ref><ref>સ્ટુઅર્ટ રે સાર્બેકર, ''સમાધિઃ ધ ન્યુમિનસ એન્ડ સેસેટિવ ઇન ઇન્ડો-તિબેટન યોગા.'' એસયુએનવાય પ્રેસ, 2005, પાના નંબર 1-2.</ref><ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102">તત્વાર્થસૂત્ર [6.1], જુઓ મનુ દોશી (2007) ટ્રાન્સલેશન ઓફ તત્વાર્થસૂત્ર, અમદાવાદઃ શ્રુત રત્નાકર પાનું 102</ref> હિંદુ ધર્મમાં તેનો સંબંધ હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રની છ પરંપરાગત અષ્ટિકામાંની એક વિદ્યાશાખા સાથે પણ છે અને આ વિદ્યાશાખાઓ જે અભ્યાસ સૂચવે છે તે લક્ષ્યાંક તરફ દોરી જાય છે.<ref>"યોગના પાંચ મુખ્ય અર્થ છેઃ 1) કોઈ લક્ષ્ય મેળવવા માટે યોગ એક શિસ્તબદ્ધ પદ્ધતિ છે; 2) યોગ એટલે શરીર અને મનને નિયંત્રણમાં રાખવાની પદ્ધતિઓ છે; 3) યોગ એક દર્શન''{{IAST|darśana}}'' ની પદ્ધતિઓ કે શાખાઓમાંની એક શાખા છે; 4) ''હઠ, મંત્ર અને લય'' જેવા અન્ય શબ્દો સાથેના સંબંધમાં યોગ, યોગની ખાસ પદ્ધતિઓમાં વિશેષ પરંપરાઓનો સંદર્ભમાં; 5) યોગનો અભ્યાસ કરવાના લક્ષ્યાંક તરીકે યોગ." જેકોબ્સન, પાનું 4.</ref><ref>મોનિયર-વિલિયમ્સ તેમની "યોગ"ની વ્યાખ્યામાં જણાવે છે કે "તે બે સાંખ્યા વ્યવસ્થામાં બીજું સ્થાન ધરાવે છે" અને "પંતજલિ દ્વારા શીખવવામાં આવેલી અને યોગ દર્શન તરીકે ઓળખાતી એક વ્યવસ્થા છે."</ref> જૈન ધર્મમાં તેનો સંબંધ માનસિક, વાચિક અને ભૌતિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓના સાર સ્વરૂપે છે. હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રમાં યોગની મુખ્ય શાખાઓમાં રાજયોગ, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ અને હઠયોગ શામેલ છે.<ref name="yogaTrads1_042007">પંડિત ઉશારબુધ આર્ય (1985). ધ ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; બીજી આવૃત્તિ.</ref><ref name="yogaTrads2_042007">શ્રી સ્વામી રામ (2008) ધ રોયલ પાથઃ પ્રેક્ટિકલ લેશન્સ ઓન યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; નવી આવૃત્તિ</ref><ref name="yogaTrads_3042007">સ્વામી પ્રભાવનંદા (અનુવાદક), ક્રિસ્ટોફર ઇશરવૂડ (અનુવાદક), પતંજલી (લેખક). (1996). વેદાંત પ્રેસ; હાવ ટૂ નો ગોડઃ ધ યોગ એફોરિઝમ્સ ઓફ પતંજલી. નવી આવૃત્તિ</ref> પતંજલીના યોગસૂત્રોમાં સંકલિત અને હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં યોગ તરીકે જાણીતો રાજયોગ સાંખ્ય પરંપરાનો ભાગ છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 4.</ref> [[ઉપનિષદ]], [[ભગવદ્ ગીતા]], હઠયોગ પ્રદિપિકા, શિવસંહિતા અને વિવિધ તંત્ર સહિત હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં યોગના જુદાં જુદાં પાસાં પર ચર્ચા થઈ છે. [[સંસ્કૃત]] શબ્દ ''યોગ'' ના અનેક અર્થ<ref>"યોગ" શબ્દના 38 અર્થની યાદી માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref> છે અને તે સંસ્કૃત મૂળ "યુજ"માંથી ઉતરી આવ્યો છે. યુજ એટલે "નિયંત્રણ મેળવવું", "વર્ચસ્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું."<ref>યોગ શબ્દનું સંસ્કૃત મૂળ "યુજ" છે, જેનો અર્થ "નિયંત્રણમાં લેવું", "પ્રભુત્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું" એવો થાય છે. જુઓઃ ફ્લડ (1996), પેજ 94.</ref> બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો યોગ એટલે "જોડવું", "સંગઠિત કરવું", "એકત્ર કરવું", "જોડાણ કરવું" અને "ઉપયોગી પદ્ધતિ."<ref>અર્થ માટે 1. જોડાવું, એકતા સાધવી, અને 2. જોડાણ, સંમિલન જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref><ref>"રીત, પદ્ધતિ" માટે, જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788. વ્યાખ્યા 5.</ref><ref>"સામાન્ય અર્થમાં ઉપયોગી" માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788, વ્યાખ્યા 13.</ref> યોગનું વૈકલ્પિક મૂળ "યુજિર સમાધૌ" છે, જેનો અર્થ "એકાગ્રતા મેળવવી" કે "ધ્યાન ધરવું" એવો થાય છે.<ref>"યોગ"નું મૂળ "યુજિર સમાધુ" છે નહીં કે "યુજિર યોગ", જુઓ માઈહલે પેજ 141.</ref> આ અર્થ દ્વૈતાત્મક રાજયોગ સાથે યોગ્ય રીતે બંધ બેસે છે, કારણ કે પ્રકૃતિ અને [[પુરુષ]] વચ્ચેનો ભેદ પાડતી એકાગ્રતાને લીધે પ્રાપ્ત થાય છે. ભારતની બહાર સામાન્ય રીતે ''યોગ'' શબ્દ હઠયોગ અને તેના વિવિધ આસનો કે વ્યાયામના એક સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે. જે કોઈ વ્યક્તિ યોગનો અભ્યાસ કરતી હોય કે યોગ ફિલસૂફીનું પાલન કરતી હોય તે યોગી કે યોગિની તરીકે ઓળખાય છે.<ref>અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરીઃ "યોગી, જે યોગનો અભ્યાસ કરે છે." વેબસ્ટર્સઃ "યોગી એટલે યોગ ફિલસૂફીનો અનુયાયી, એક સંત કે વૈરાગી."</ref> == ઇતિહાસ == વૈદિક સંહિતાઓમાં સંન્યાસ અને સંન્યાસીઓના સંદર્ભો છે જ્યારે સંયમ દાખવવા જરૂરી ''તપ'' નો સંદર્ભ બ્રાહ્મણ (900થી 500 ઇ. સ. પૂર્વે), વેદો પરની પ્રાચીન ભાષ્યોમાં જોવા મળે છે.<ref name="Flood, p. 94">ફ્લડ, પેજ. 94.</ref> [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] (ઇ. સ. પૂર્વે 3300થી ઇ. સ. પૂર્વે 1700)ના કેટલાંક કેન્દ્રો પરથી કેટલાંક સિક્કા મળી આવ્યાં છે. તેમાં [[પાકિસ્તાન]]માં સ્થિતિ કેન્દ્રો પરથી મળી આવેલા સિક્કા કે મુદ્રામાં સામાન્ય યોગ મુદ્રામાં કે ધ્યાનાવસ્થામાં હોય તેવી આકૃતિઓ અંકિત થયેલી છે, જે ધાર્મિક શાખાનું એક સ્વરૂપ દર્શાવે છે અને યોગના પૂર્વચિહ્નો હોવાનું સૂચવે છે તેવું પુરાતત્વવિદ ગ્રેગોરી પોસ્સેહલએ જણાવ્યું છે.<ref>પોસ્સેહલ (2003), પીપી. 144-145</ref> સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના કેન્દ્રો પરથ પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાઓ અને પાછળથી અસ્તિત્વમાં આવેલા યોગના સ્વરૂપ અને ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ વચ્ચે કેટલાંક પ્રકારનો સંબંધ હોવાનું અનુમાન અનેક વિદ્વાનો કરે છે. જો કે તેના કોઈ ચોક્કસ પુરાવા પ્રાપ્ત થયાં નથી. જુઓઃ * જોનાથન માર્ક કેનોયેર એક આકૃતિને "યોગાસન ધારણ કરેલી" ગણાવે છે. [http://www.harappa.com/indus/33.html જોનાથન માર્ક કેનોયેર દ્વારા ''એરાઉન્ડ ધ ઇન્ડુસ ઇન 90 સ્લાઇડ્સ'' ] * કારીલ વર્નર લખે છે કે "પુરાતત્વીય સંશોધનો આપણને થોડા વાજબીપણા કે સમર્થન સાથે એવું અનુમાન બાંધવાની મંજૂરી આપે છે કે ભારતમાં આર્યોના આગમન પૂર્વે લોકો યોગ પ્રવૃત્તિઓથી પરિચિત હતા." {{cite book|last=Werner|first=Karel|title=Yoga and Indian Philosophy|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|page=103|date=1998|isbn=9788120816091|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103}} * હેઇનરિચ ઝિમ્મર એક મુદ્રાને યોગીની જેમ ધ્યાનવસ્થામાં બેઠલા ગણાવે છે. {{cite book|last=Zimmer|first=Heinrich|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|page=168|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|isbn=978-0691017785}} * થોમસ મેકએવિલી લખે છે કે "સિંધુ સંસ્કૃતિ સાથે સંબંધિત છ રહસ્યમય મૂર્તિઓ હઠયોગમાં ''મુળભંદાસન'' કે કદાચ ''ઉત્કટાસન'' કે ''બદ્ધ કોણાસન'' સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે...." {{cite book|last=McEvilley|first=Thomas|title=The shape of ancient thought|publisher=Allworth Communications|date=2002|pages=219–220|isbn=9781581152036|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219}} * પંજાબ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ ડો. ફરઝંદ મસિહએ તાજતેરમાં પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાને "યોગી" દર્શાવતી મુદ્રા ગણાવી હતી. [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm રેર ઓબ્જેક્ટ્સ ડિસ્કવરી પોઇન્ટ્સ ટૂ રુઇન્સ ટ્રેઝર] * આ મુદ્રાઓમાંથી "પશુપતિ મુદ્રા" નામે જાણીતી મુદ્રા સંબંધિત વિચાર સાથે ગેવિન ફ્લડ અસહમત છે. તેઓ લખે છે કે આ મુદ્રામાં યોગ અવસ્થામાં બેઠક ધારણ કરી છે કે નહીં તે બાબત સ્પષ્ટ નથી કે આ આકાર માનવીય આકૃતિ રજૂ કરે છે તે વાત પણ સ્પષ્ટ નથી. ફ્લડ, પાના ન. 28-29. * પશુપતિ મુદ્રા સંબંધે જ્યોફ્રી સેમ્યુઅલનું માનવું છે કે "ખરેખર અમે આકૃતિઓનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરવું તે વિશે ''જાણતા'' નથી કે તે શું દર્શાવે છે તેની પણ અમને ખબર નથી."{{cite book|last=Samuel|first=Geoffrey|title=The Origins of Yoga and Tantra|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=9780521695343|page=4|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4}} ધ્યાનમાં ચૈતન્યની સર્વોચ્ચ સ્થિતિનો અનુભવ કરવા માટે પદ્ધતિઓ શ્રમનિક પરંપરાઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે અને તે ઉપનિષદિક પરંપરામાં પણ જોવા મળે છે.<ref>ફ્લડ, પીપી 94-95.</ref> બુદ્ધ સંપ્રદાયના ઉદય પહેલાં વૈદિક ગ્રંથોમાં ધ્યાન માટેના કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવા નથી ત્યારે બુદ્ધે બે શિક્ષકોને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા વાક્યોના આધારે વાયન તર્ક કરે છે કે નિર્ગુણ ધ્યાન પદ્ધતિ બ્રાહ્મણ પરંપરામાંથી નીકળી એટલે ઉપનિષદોની સૃષ્ટિ પ્રત્યે કહેવામાં આવેલા કથનો અને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા કથનોમાં સમાનતા છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> તે જણાવે છે કે આ શક્ય છે અને અશક્ય પણ છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 56.</ref> ઉપનિષદોમાં બ્રહ્માંડ સંબંધિત વિધાનોના વૈશ્વિક કથનોમાં કોઈ ધ્યાની રીતિની સંભાવના પ્રત્યે તર્ક આપતાં તેઓ દલીલ કરે છે કે નાસદીય સૂક્ત કોઈ ધ્યાનની પદ્ધતિ તરફ ઋણવેદ સમયકાળની પહેલાં પણ ઇશારો કરે છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> બૌદ્ધ ગ્રંથો કદાચ સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો છે જેમાં ધ્યાન ધારણ કરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓનું વર્ણન છે.<ref>[[રિચાર્ડ ગોમ્બ્રિચ]], "થેરવાદ બુદ્ધિઝમઃ એ સોશ્યલ હિસ્ટરી ફ્રોમ એન્સીઅન્ટ બનારસ ટૂ મોડર્ન કોલંબો." રાઉટલેજ એન્ડ કેગાન પાઉલ, 1988, પેજ 44.</ref> તેઓ જણાવે છે કે આ ધ્યાન પદ્ધતિઓ અને આસનો બુદ્ધના જન્મ પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતી અને સાથેસાથે સૌપ્રથમ તેનો વિકાસ બુદ્ધ સંપ્રદાયની અંદર થયો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 50.</ref> હિંદુ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સાહિત્યમાં "યોગ" શબ્દ સૌપ્રથમ કથા ઉપનિષદમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રણમાં લેવા અને સર્વોચ્ચ અવસ્થા મેળવવા માનસિક કાર્યમાંથી નિવૃત્તિ માટે કરવામાં આવ્યો છે.<ref>ફ્લટ, પેજ 95. વિદ્વાનો બુદ્ધ સંપ્રદાય પહેલાના ગણાતા ગ્રંથોમાં કથા ઉપનિષદનો સમાવેશ કરતા નથી. ઉદાહરણ માટે હેલ્મુથ વોન ગ્લાસેનાપ્પ જુઓ, "એકેડેમી ડી વિસ્સેનસ્ચાફ્ટેન એન્ડ લિટરેટચર,"ની 19590ની કાર્યવાહીમાંથી. [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html] કેટલાંક દલીલ કરે છે કે તે બુદ્ધ પછીના સમયનું ઉપનિષદ છે, ઉદાહરણ માટે જુઓ અરવિંદ શર્માનું [[હાજિમે નાકામુરા|હાજિમે નાકામુરાનું]] ''એ હિસ્ટરી ઓફ અર્લી વેદાંત ફિલોસોફી'' પર નિરીક્ષણ, ફિલોસોફી ઇસ્ટ એન્ડ વેસ્ટ, વોલ્યુમ 37, નંબર 3 (જુલાઈ, 1987), પેજીસ 325-331. બુદ્ધ સંપ્રદાયના શરૂઆતના ગ્રંથોમાં પાલી શબ્દ "યોગ"ના ઉપયોગની સંક્ષિપ્ત તપાસ માટે જુઓ થોમસ વિલિયમ રહયાસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટેડ, "પાલિ-ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી." મોતીલાલ બનારસીદાસ પ્રકાશન દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત, 1993, પેજીસ 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1] [[ધમ્મપદ|ધમ્મપદમાં]] [[આધ્યાત્મિક અભ્યાસ|આધ્યાત્મિક અભ્યાસના]] અર્થમાં શબ્દના ઉપયોગ માટે જુઓ ગિલ ફ્રોન્સડાલ, "ધ ધમ્મપદ," શંભાલા, 2005, પેજીસ 56, 130.</ref> યોગની વિભાવના સાથે સંકળાયેલા મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો મધ્યકાલીન [[ઉપનિષદ]](સીએ. 400 બીસીઈ), [[ભગવદ્ ગીતા]] સહિત [[મહાભારત]] (સીએ. 200 બીસીઈ), અને પતંજલિના યોગ સૂત્રો (150 બીસીઈ). ==== પતંજલિના યોગસૂત્રો ==== ભારતીય ફિલસૂફીમાં વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાનના છ પરંપરાગત દર્શન છે, તેમાંના એક દર્શનનું નામ યોગ છે.<ref>છ પરંપરાગત વૈદિક દર્શનના નિરીક્ષણ માટે, શાખાઓના સમુદાય પર વિસ્તૃત માહિતી સાથે, જુઓઃ રાધાક્રિષ્નન અને મૂરે, "કન્ટેન્ટ્સ" એન્ડ પેજીસ. 453-487.</ref><ref>ફોર એ બ્રીફ ઓવરવ્યૂ ઓફ ધ યોગ સ્કૂલ ઓફ ફિલોસોફી જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ દર્શન પ્રણાલીનો સાંખ્ય દર્શન સાથે નજીકનો સંબંધ છે.<ref>ફોર ક્લોઝ કનેક્શન બીટવીન યોગ ફિલોસોફી એન્ડ સાંખ્ય, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> ઋષિ પતંજલિ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત યોગ અભ્યાસમાં સાંખ્ય મનોવિજ્ઞાન અને તત્વમીંમાસાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, પણ તે સાંખ્ય દર્શનની સરખામણીમાં વધુ આસ્તિક છે. આ બાબત પ્રમાણિક છે, કારણ કે સંખ્યાની વાસ્તવિકતાના પચીસ તત્વો સાથે દૈવી સત્તાને જોડવામાં આવી છે.<ref>ફોર યોગ એક્સેપ્ટન્સ ઓફ સાંખ્ય કન્સેપ્ટસ, બટ એડિશન ઓફ એ કેટેગરી ફોર ગોડ, જુઓઃ રાધાકૃષ્ણન એન્ડ મૂર, પેજ 453.</ref><ref>ફોર યોગ એસ એક્સેપ્ટિંગ ધ 25 પ્રિન્સિપ્લ્સ ઓફ સાંખ્ય વિથ ધ એડિશન ઓફ ગોડ, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે મેક્સમૂલરને કહેવું પડ્યું છે કે "આ બંને દર્શન એટલા પ્રસિદ્ધ હતાં કે એકબીજા વચ્ચેનો ફરક સમજવા માટે એકને ઇશ્વર સાથે અને બીજાને ઇશ્વર વિના માનવામાં આવે છે...."<ref>મૂલર (1899), પ્રકરણ 7, "યોગ ફિલોસોફી", પેજ 104.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચેનો ઊંડાણપૂર્વકનો સંબંધ હેઇનરિચ ઝિમ્મર સમજાવે છે કેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> આ બંને દર્શનને ભારતમાં જોડિયા ગણવામાં આવે છે, જે એક જ વિષયના બે પાસાં છે. {{IAST|Sāṅkhya}} અહીં સાંખ્યમાં મનુષ્ય સ્વભાવના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનું પ્રદર્શન, તેના તત્વોનું વિસ્તૃત વિવરણ અને વ્યાખ્યા, ''બંધન'' ની સ્થિતિમાં તેનો સહયોગ કરવાની પદ્ધતિઓ, બંધનમાંથી મુક્તિ મોક્ષ મેળવતી વખતની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કે મુક્તિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે જ્યારે યોગ ખાસ કરીને પ્રક્રિયાની ગતિશીલતામાંથી મુક્તિ અને તે માટેની વ્યવહારીક પદ્ધતિઓની રૂપરેખા આપે છે અથવા ''કૈવલ્ય'' નો માર્ગ સૂચવે છે.<ref>ઝિમ્મર (1951), પેજ 280.</ref> </blockquote> પતંજલિને યોગ દર્શનના સ્થાપક ગણવામાં આવે છે.<ref>ફોર [[પતંજલી]] એસ ધ ફાઉન્ડર ઓફ ધ ફિલોસોફિકલ સીસ્ટમ કોલ યોગ જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 42.</ref> પંતજલિના યોગસૂત્રો રાજયોગ તરીકે જાણીતા છે, જે મન પર કાબૂ મેળવવા માટેની એક વ્યવસ્થા છે.<ref>ફોર "રાજ યોગ" એઝ એ સીસ્ટમ ફોર કન્ટ્રોલ ઓફ ધ માઇન્ડ એન્ડ કનેક્શન ટૂ પતંજલીસ યોગ સૂત્ર એઝ એ કી વર્ક, જુઓઃ ફ્લડ (1996), પીપી. 96-98.</ref> પતંજલિએ તેમના બીજા સૂત્રમાં <ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | access-date = 2008-11-24| archive-date = 2011-08-25| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| url-status = dead}}</ref>"યોગ" શબ્દની વ્યાખ્યા આપી છે, જે તેમના સંપૂર્ણ કાર્ય માટેનું સારસૂત્ર માનવામાં આવે છેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">''{{IAST|'''योग: चित्त-वृत्ति निरोध:''' <br /> ( yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ) }}'' <br />-યોગ સૂત્ર 1.2</blockquote> ત્રણ સંસ્કૃત શબ્દોના અર્થ પર આ સંક્ષિપ્ત પણ અસરકારક વ્યાખ્યા ટકી છે. આઈ કે તૈમ્ની તેનો અનુવાદ કરે છે કે "યોગ મનના સંશોધનો (''{{IAST|vṛtti}}'' )નું નિયંત્રણ (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' ) છે(''{{IAST|citta}}'' )."<ref>ફોર ટેકસ્ટ એન્ડ વર્ડ-બાય-વર્ડ ટ્રાન્સલેશન એઝ "યોગ ઇઝ ધ ઇનહિબિશન ઓફ ધ મોડિફિકેશન્સ ઓફ ધ માઇન્ડ" જુઓઃ તૈમ્નિ, પેજ 6.</ref> યોગની શરૂઆતની વ્યાખ્યામાં જ આ શબ્દ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' નો ઉપયોગ બુદ્ધ સંપ્રદાયની ટેકનિકલ શબ્દાવલી અને વિભાવનાઓ યોગ સૂત્રોમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે તેનું એક ઉદાહરણ છે. આ ભૂમિકા સૂચવે છે કે પતંજલિ બુદ્ધ સંપ્રદાયના વિચારોથી પરિચિત હતા અને તેને તેમણે તેની વ્યવસ્થામાં વણી લીધા હતા.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગઃ ડિસ્પ્લિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલી; એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોક્શન, એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 9.</ref> [[સ્વામી વિવેકાનંદ]]એ સૂત્રને સમજાવતાં કહ્યું છે કે "યોગ ચિત્તને જુદી જુદી વૃત્તિઓમાં લઈ જતાં નિયંત્રણમાં રાખે છે."<ref>વિવેકાનંદ, પેજ. 115.</ref>[[ચિત્ર:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|દિલ્હીના બિરલા મંદિરમાં હિંદુ યોગીની એક શિલ્પકૃતિ]] પતંજલિનું લખાણ "અષ્ટાંગ યોગ" એક પદ્ધતિનો આધાર બની ગયું. આ આઠ અંગ <sup>બીજા</sup> પુસ્તકના 29<sup>મા</sup> સૂત્રમાંથી લેવામાં આવ્યાં છે અને અત્યારે શીખવવામાં આવતા વિવિધ દરેક રાજયોગની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે. આ આઠ અંગ નીચે પ્રમાણે છેઃ # પ્રથમ છે [[યમ]](પાંચ "નિગ્રહ")- અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ. # [[નિયમ]] (પાંચ "વ્રત"- શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને [[ઇશ્વર]]પ્રણિધાન. # [[આસન]]- તેનો અર્થ "બેસવું" એવો થાય છે અને પતંજલિના સૂત્રોમાં તેનો અર્થ ધ્યાન માટે બેઠક ધારણ કરવી. # [[પ્રાણાયામ]] ("પ્રાણ પર કાબૂ")- ''પ્રાણ'' , શ્વાસનો આયામ એટલે તેને અટકાવવો કે નિયંત્રણમાં લેવો. તેનો એક અર્થ જીવનના બળને નિયંત્રણમાં લેવો એવો પણ થાય છે. # [[પ્રત્યાહાર]] ("પાછું ખેંચવું")- વિષયોમાંથી ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી. # [[ધારણા]] ("એકાગ્રતા")- એક જ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું. # [[ધ્યાન]] ("ચિંતન")- એકધારું ચિંતન # [[સમાધિ]] ("મુક્તિ")- ધ્યાનને ચૈતન્યમાં જોડવું. આ શાખાના વિચારમાં સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ વિશ્વની અનુભવેલી વિવિધતાને [[ભ્રમ]] સ્વરૂપે પ્રકટ નથી કરતી. આ દુનિયા વાસ્તવિક છે. આ ઉપરાંત સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ એવી ઘટના છે જેમાં અનેકમાંથી એક વ્યક્તિત્વ [[સ્વયં]] પોતાને શોધે છે, કોઈ એક વૈશ્વિક આત્મ નથી જેની વહેંચણી દરેક વ્યક્તિઓ સાથે કરી શકાય છે.<ref>સ્ટીફન એચ. ફિલિપ્સ, ''ક્લાસિકલ ઇન્ડિયન મેટાફિઝિક્સઃ રેફ્યુટેશન્સ ઓફ રિયાલિઝમ એન્ડ ઇમર્જન્સ ઓફ "ન્યૂ લોજિક".'' ઓપન કોર્ટ પબ્લિશિંગ, 1995., પેજ 12-13.</ref> ==== ભગવદ્ ગીતા ==== {{Main|ભગવદ્ ગીતા}} ભગવદ્ ગીતા ('ઇશ્વરનું જીવનસંગીત') વ્યાપક રીતે ''યોગ'' શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં એક સંપૂર્ણ અધ્યાય (છઠ્ઠો અધ્યાય) ધ્યાન<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> સહિત પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત છે. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ યોગનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો છેઃ<ref>"...ભગવદ્ ગીતા, પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત એક સંપૂર્ણ પ્રકરણ (પ્રકરણ છ) સહિત. ગીતાએ પણ ત્રણ જાણીતા યોગ, 'જ્ઞાન', 'કર્મ' અને 'ભક્તિ' યોગ વિશે જણાવ્યું છે." ફ્લડ, પેજ 96.</ref> * [[કર્મ યોગ]]: કાર્યનો યોગ * [[ભક્તિ યોગ]]: ભક્તિ કે ઉપાસનાનો યોગ, * [[જ્ઞાન યોગ]]: જ્ઞાનનો યોગ. મધુસુદન સરસ્વતીએ (બી. સિરકા 1490)એ ગીતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી દીધી છે. પહેલાં છ અધ્યાય કર્મયોગ સાથે સંબંધિત છે, વચ્ચેના છ અધ્યાય ભક્તિયોગ સાથે અને છેલ્લા છ અધ્યાય જ્ઞાનયોગ સાથે સંબંધિત છે.<ref>[66] ^ ગંભીરાનંદ, પેજ 16.</ref> અન્ય ટીકાકારો દરેક અધ્યાયનો જુદાં યોગ સાથે સંબંધ દેખાડે છે, જ્યાં 18 અલગ યોગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>[67] ^ જેકોબ્સેન, પેજ 46.</ref> ==== હઠ યોગ ==== હઠ યોગ, યોગની એક વિશેષ વ્યવસ્થા છે, જેને પંદરમી સદીના ભારતમાં હઠયોગ પ્રદિપિકાના સંકલનકર્તા યોગી સ્વત્મરમા દ્વારા વર્ણવવામાં આવ્યો હતો. હઠયોગ પતંજલિના [[રાજયોગ]]થી ઘણો અલગ છે, જે ''[[સત્કર્મ]]'' પર કેન્દ્રિત છે, ભૌતિક શરીરની શુદ્ધિ જ મન(''હા'' ), ''[[પ્રાણ]]'' કે વિશિષ્ટ ઊર્જા(''થા'' )ની શુદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.<ref>લિવિંગ યોગઃ ક્રીએટિંગ એ લાઇફ પ્રેક્ટિસ- પેજ 42, ક્રિસ્ટી ટર્લીંગ્ટન દ્વારા (પેજ 42)</ref><ref>[70] ^ ગાઇડિંગ યોગસ લાઇટઃ યોગા લેશન્સ ફોર યોગા ટીચર્સ- પેજ 10 બાય નેન્સી જર્સ્ટીન </ref> માત્ર પતંજલિના રાજયોગ<ref>[71] ^ માઇન્ડફુલનેસ યોગાઃ ધ એવકન યુનિયન ઓફ બ્રેથ બોડી એન્ડ માઇન્ડ-પેજ 6 બાય ફ્રેન્ક જ્યુડ બોચ્ચીઓ</ref>ના ધ્યાન ''આસન'' ને બદલે તે સંપૂર્ણ શરીરના લોકપ્રિય આસનોની ચર્ચા કરે છે.<ref name="Burley">[72] ^ હઠ યોગઃ ઇટ્સ કન્ટેક્સ્ટ, થીયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ બાય માઇકલ બર્લી (પેજ 16)</ref> હઠયોગ તેના અનેક આધુનિક સ્વરૂપોમાં એક શૈલી છે, જેને અનેક લોકો અત્યારે "યોગ" શબ્દ સાથે જોડી દે છે.<ref>ફેયુઇરસ્ટેઇન, જ્યોર્જ. (1996). ''ધ શમ્ભાલા ગાઇટ ટૂ યોગ'' . બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શમ્ભાલા પબ્લિકેશન્સ, ઇન્ક.</ref> == અન્ય પરંપરાઓમાં યોગ પ્રથાઓ == === બૌદ્ધ ધર્મ === [[ચિત્ર:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|જાપાનના કામાકુરામાં યોગિક ધ્યાનમુદ્રામાં બુદ્ધનું ચિત્ર]] પ્રાચીન બુદ્ધ સંપ્રદાયએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી અવસ્થાઓમાં પોતાના વ્યવહારમાં સમાવી હતી.<ref name="Heisig">[75] ^ ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટર (પેજ 22)</ref> બુદ્ધના શરૂઆતના ઉપદેશોમાં યોગ વિચારોની સૌથી જૂની સતત અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગાઃ ડિસ્પલિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલિ, એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોડ્ક્શન એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 8.</ref> બુદ્ધનો એક નવીન અને મહત્વપૂર્ણ ઉપદેશ એ હતો કે [[ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટેની અવસ્થા]]ઓને સંપૂર્ણ અભ્યાસ જોડવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007,પેજ 73.</ref> બુદ્ધના ઉપદેશો અને પ્રાચીન બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રો વચ્ચેનો ફરક વિચિત્ર છે. બુદ્ધના કહેવા અનુસાર ધ્યાન અવસ્થા એક અંત નથી, પણ સર્વોચ્ચ અવસ્થા સુદ્ધા મોક્ષ ન આપી શકે. પોતાના વિચારોનો સંપૂર્ણપણે અંત લાવ્યાં વિના કોઈ પ્રકારની માનસિક સક્રિયતા હોવી જોઇએઃ એક મુક્તિ અનૂભૂતિ ધ્યાન જાગ્રત કરવાના અભ્યાસ પર આધારિત હોવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007, પેજ 105.</ref> બુદ્ધે મૃત્યુમાંથી છૂટકારો મેળવવા માટેની પ્રાચીન બ્રાહ્મણ માન્યતાઓનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 96.</ref> બ્રહ્મિનિક યોગિન માટે મુક્તિ મેળવવી [[અદ્વૈત ધ્યાન અવસ્થા]]માં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્થિતિને તે મુક્તિ માને છે. હકીકતમાં બુદ્ધે યોગના નિપુણના મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે પ્રાચીન બ્રાહ્ણણ અન્યોક્તને એક નવો અર્થ દીધો છે. તેમને ઋષિ જે જીવનમાંથી મુક્ત તેવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 109.</ref> ==== યોગકારા બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[યોગકારા]](સંસ્કૃતઃ "યોગ અભ્યાસ"<ref>{{Cite web |url=http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |title=ડેન લુસ્થાઉસઃ "વોટ ઇઝ એન્ડ ઇઝનોટ યોગકારા" |access-date=2010-02-22 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |url-status=dead }}</ref>) યોગાચાર તરીકે પણ લખાય-બોલાય છે. આ દર્શનશાસ્ત્ર અને માનસશાસ્ત્રની એક શાખા છે, જે ચોથીથી પાંચમી સદી દરમિયાન [[ભારત]]માં વિકસી છે. યોગકારાએ એક ''યોગ'' પ્રદાન કર્યો હતો એટલે તેને આ નામ મળ્યું છે. આ સંપ્રદાય કે માર્ગ [[બોધિસત્વ]] સુધી પહોંચવાની એક રૂપરેખા રજૂ કરે છે.<ref>ડેન લુસ્થાઉસ. બુદ્ધિસ્ટ ફીનોમેનોલોજીઃ એ ફિલોસોફિકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઓફ યોગકારા બુદ્ધિઝમ એન્ડ ધ ચએન્ગ વેઇ-શિન લુન. પબ્લિશડ 2002 (રાઉટલેજ). આઇએસબીએન 0700711864. પેજ 533</ref> યોગકારા સંપ્રદાય જ્ઞાન મેળવવા માટે ''યોગ'' શીખવાડે છે.<ref name="Simpkins">સિમ્પલ તિબેટન બુદ્ધિઝમઃ એ ગાઈડ ટૂ તાંત્રિક લિવિંગ બાય સી. એલેક્ઝાન્ડર સિમ્પકિન્સ, એન્નેલ્લેન એમ. સિમ્પકિન્સ. પબ્લિશડ 2001. ટ્યુટ્ટલ પબ્લિશિંગ. આઇએસબીએન 0804831998</ref> ==== ચાન (સીઓન/ઝેન) બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[ઝેન]] (આ નામ સંસ્કૃત શબ્દ "ધ્યાન" પરથી વાયા ચીની "ચ'એન"<ref>ધ બુદ્ધિસ્ટ ટ્રેડિશન ઇન ઇન્ડિયા, ચાઇના એન્ડ જાપાન. એડિટેડ બાય વિલિમય થીઓડોર ડી બેરી. Pgs. પેજીસ 207-208. આઇએસબીએન 0-394-71696-5- "ચીનમાં ''ચાન'' તરીકે ઓળખાતી ''ધ્યાન'' ધરવાની અભ્યાસની પદ્ધતિ સંસ્કૃત ધ્યાનમાંથી લેવામાં આવી છે, જે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં જાપાની ઉચ્ચારણ "''ઝેન'' " તરીકે વધારે જાણીતી છે." </ref> ઉતરી આવ્યો છે) મહાયાન બૌદ્ધ સંપ્રદાયનું એક સ્વરૂપ છે. બૌદ્ધ સંપ્રદાયની મહાયાન શાખા યોગ સાથે નિકટતા માટે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name="Heisig"/> પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં ઝેનને અવારનવાર યોગ સાથે મૂકવામાં આવે છે. ધ્યાન ધારણ કરવા માટેની આ બંને શાખા સ્પષ્ટપણે અત્યંત સામ્યતા ધરાવે છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 18) </ref> આ બાબત ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી છે, કારણ કે કેટલીક યોગ પ્રથાઓ પર ધ્યાન માટેના ઝેનના બૌદ્ધિક અભ્યાસો આધારિત છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13) ટ્રાન્સલેટેડ બાય જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પોલ. એફ નિટ્ટર. કોન્ટ્રિબ્યુટર જોહન મેકરી. પબ્લિશડ 2005 [[વર્લ્ડ વિઝડમ]]. 387 પેજીસ આઇએસબીએન 0941532895 (અવતરણઃ "ઝેન બૌદ્ધ સંપ્રદાયની ધ્યાન ધરવાની પ્રથાઓમાં યોગના મૂળિયા રહ્યાં હોવાથી આ માન્યતા વિશેષ વાજબીપણું ધરાવે છે.)</ref> યોગના કેટલાક આવશ્યક તત્વો સામાન્ય રીતે બૌદ્ધ સંપ્રદાય અને ખાસ કરીને ઝેન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.<ref name="Knitter">ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13)</ref> ==== ભારત અને તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય]]માં યોગ કેન્દ્રસ્થાને છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિ નવ ''યાન'' કે વાહનોમાં વિભાજીત છે, જે પરમ રહસ્યમય હોવાનું કહેવાય છે.<ref>''ધ લાયન્સ રોઅરઃ એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટૂ તંત્ર'' બાય ચોગ્યામ ત્રુંગ્પાય શંભાલા, 2001 આઇએસબીએન 1570628955</ref> છેલ્લાં છને "યોગ યાન" તરીકે વર્ણવવામાં આવે છેઃ ''ક્રિયા યોગ'' , ''ઉપા યોગ'' , ''યોગ યાન'' , ''[[મહા યોગ]]'' , ''[[અનુ યોગ]]'' અને અંતિમ અભ્યાસ ''[[અતિ યોગ]]'' .<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઇએસબીએન 157062917X પેજ 37-38</ref> [[સરમા]] પરંપરાઓએ મહાયોગ અને અતિયોગના વિકલ્પ તરીકે [[અનુત્તર યોગ]]ને અપનાવી ક્રિયા, ઉપા (''ચર્યા'' તરીકે ઓળખાય છે) અને યોગને પણ સામેલ કર્યાં છે.<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઈએસબીએન 1570629117X, પેજ 57</ref> અન્ય તંત્ર યોગ પ્રથાઓમાં 108 શારીરિક મુદ્રાઓ સાથે શ્વાસ અને હ્રદયના ધબકારા વચ્ચેનો તાલમેળ સામેલ છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં પણ [[યંત્ર યોગ]]ની પ્રથા જોવા મળે છે (તિબ. ''ત્રુલ ખોર'' ). આ એક શાખા છે, જેમાં શ્વાસોશ્વાસ (પ્રાણાયામ), ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ અને ગતિશીલ હલનચલન કરનાર કેન્દ્રોમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.<ref>ચોગ્યાલ નામ્ખાઈ નોબરુ દ્વારા ''યંત્ર યોગઃ ધ તિબેટન યોગ ઓફ મૂવમેન્ટ'' . સ્નો લાયન, 2008ય આઇએસબીએન 0195154371.</ref> [[લુખંગ]]માં દલાઈ લામાના સમર મંદિરની દિવાલો પર તિબેટના પ્રાચીન યોગીઓની મુદ્રાઓ ચિત્રિત કરવામાં આવી છે. ચાંગ દ્વારા એક તિબટના યોગના એક લોકપ્રિય વૃતાંત (૧૯૯૩)માં [[કંડાલી]] (તિબેટ. ''તુમ્મો'' ), પોતાના શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન કરવી,ને તિબેટના યોગનો સંપૂર્ણ આધાર ગણાવે છે.<ref>ચાંગ, જી.સી.સી. (1993). ''તિબેટન યોગ'' . ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1, પેજ 7</ref> ચાંગ એવો દાવો પણ કરે છે કે તિબેટની યોગ પરંપરામાં [[પ્રાણ]] અને મન જેવી દેખાતી બે વિરોધી ધ્રુવોનો સમન્વય જોવા મળે છે અને તેને [[તાંત્રિક સંપ્રદાય]]ના સૈદ્ધાંતિક સૂચિતાર્થ સાથે સંબંધિત કરે છે. === જૈન સંપ્રદાય === [[ચિત્ર:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|તીર્થંકર પાર્શ્ચવ કાયોત્સર્ગ યોગિક ધ્યાન મુદ્રામાં.]] [[ચિત્ર:Kevalajnana.jpg|thumb|175px|મૂળબંધાસન મુદ્રામાં મહાવીરનું કેવલ્ય જ્ઞાન]] બીજી સદીના જૈન શાસ્ત્ર ''[[તત્વાર્થસૂત્ર]]'' માં જણાવ્યા મુજબ, ''યોગ'' એ મન, વચન અને કાયિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓનો સાર છે. <ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102"/>[[ઉમાસ્વાતિ]] યોગને ''આશ્રવ'' કે [[કર્મિક પ્રવાહ]] તરીકે ઓળખાવે છે <ref name="Tattvarthasutra 6.2">તત્વાર્થસૂત્ર [6.2] </ref> સાથેસાથે મુક્તિ મેળવવાના માર્ગમાં આવશ્યક તત્વો-''[[સમ્યક ચરિત્ર]]'' -માંનું એક ગણાવે છે. <ref name="Tattvarthasutra 6.2"/>પોતાના ''નિયમસાર'' આચાર્ય [[કુંડાકુંડ]]એ ''યોગ ભક્તિ'' -મુક્તિ મેળવવા ઉપાસનાનો એક માર્ગ-ને ઉપાસનાનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ ગણાવ્યું છે. <ref>નિયમસાર [134-40] </ref>આચાર્ય [[હરિભદ્ર]] અને આચાર્ય [[હેમચંદ્ર]]એ યોગ હઠળ સંયમીઓ માટે પાંચ મુખ્ય વ્રત અને 12 સામાન્ય વ્રત સૂચવ્યાં છે. આ વિચારને પગલે પ્રોફેસર [[રોબર્ટ જે. ઝાયડેન્બોસ]] જેવા કેટલાંક [[ભારતીય વિદ્યાશાસ્ત્રી]]ઓએ જૈન ધર્મ વિશે એવું કહ્યું કે તે યોગ વિચારની એક વ્યવસ્થા છે, જે આગળ જતાં પૂર્ણ કક્ષાના સંપ્રદાયમાં વિકસી છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટય જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માન્યા વર્લાગ, 2006. પેજ 66</ref>ડો. હેઇનરિચ ઝિમ્મરએ દલીલ કરી છે કે યોગ વ્યવસ્થાનો ઉદય આર્યોના આગમન પૂર્વે થયો હતો, જેણે વેદોની સત્તાને પડકાર ફેંક્યો હતો અને આ કારણે તેને જૈન સંપ્રદાયની જેમ વિધર્મી સિદ્ધાંતો માનવામાં આવ્યાં. <ref>ઝિમ્મર, હેઇનરિચ ઇન (એજ્.) જોસેફ કેમ્પબેલઃ ફિલોસોફીઝ ઓફ ઇન્ડિયા. ન્યૂ યોર્કઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1969 પેજ 60 </ref>જૈન સંપ્રદાયની ચિત્રમીંમાસા જૈનના વિવિધ [[તીર્થંકર]]ને ''[[પહ્માસન]]'' કે ''[[કાયોત્સર્ગ]]'' યોગિક મુદ્રામાં ધ્યાન ધરતા દેખાડે છે. એવું કહેવાય છે કે મહાવીરને ''[[મૂળબંધાસન]]'' મુદ્રામાં ''[[કેવલ્ય જ્ઞાન]]'' " આત્મજ્ઞાન" પ્રાપ્ત થયું હતું, જેનો પહેલો સાહિત્યિક ઉલ્લેખ [[આચરાંગ સૂત્ર]]માં અને પાછળથી [[કલ્પસૂત્ર]]માં થયો છે.<ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ 7 </ref> પતંજલીના યોગ સૂત્રોના પાંચ યમ કે વ્રતો અસામાન્ય રીતે જૈન સંપ્રદાયના પાંચ મુખ્ય વ્રતો સાથે સામ્યતા ધરાવે છે, જે જૈન સંપ્રદાયનો મજબૂત પ્રભાવ સૂચવે છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ (2006) પેજ 66 </ref><ref>એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા બાય વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982) રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X પેજ 29</ref>લેખક વિવિયન વોર્થિંગ્ટને એ સ્વીકાર કર્યો છે કે યોગ દર્શન અને જૈન સંપ્રદાયની એકબીજા પર અસર છે. તેમણે લખ્યું છે કેઃ "યોગ સંપૂર્ણપણે જૈન સંપ્રદાયનું ઋણી હોવાનું સ્વીકારે છે અને તેના બદલામાં જૈન સંપ્રદાયે યોગ સાધનાને પોતાના જીવનનો એક હિસ્સો બનાવી લીધો છે." <ref>વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982). પેજ 35</ref> સિંધુ ખીણમાંથી પ્રાપ્ત સિક્કા અને પ્રતિમાઓ પણ યોગ પરંપરાઓ અને જૈન સંપ્રદાય વચ્ચે સમાનતા હોવાના પૂરતા પુરાવા પણ પૂરાં પાડે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6 </ref>ખાસ કરીને વિદ્વાનો અને પુરાતત્વવિદોએ જુદાં જુદાં તીર્થંકરોની સિક્કાઓ પર અંકિત ધ્યાન અને યોગ મુદ્રા વચ્ચે સમાનતા પર ટીપ્પણી કરી છેઃ [[રુષભ]]ની કાયોત્સર્ગ મુદ્રા અને [[મહાવીર]]ની ''મૂળબંધાસન'' સિક્કાઓ સાથે ધ્યાન મુદ્રામાં સાપની આકૃતિઓ પાર્શ્વની આકૃતિ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. આ બધા પુરાવા માત્ર સિંધુ સંસ્કૃતિ અને જૈન સંપ્રદાયને જોડતી કડીઓનો જ સંકેત આપતી નથી, પણ સાથેસાથે વિવિધ યોગાભ્યાસમાં જૈન સંપ્રદાયનું પ્રદાન પણ સૂચવે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6-9. </ref> ===== જૈન સિદ્ધાંતો અને સાહિત્યમાં સંદર્ભો ===== આચરાંગસૂત્ર જેવા શરૂઆતના જૈન ધાર્મિક સાહિત્ય અને નિયમસાર, તત્વાર્થસૂત્ર વગેરે શાસ્ત્રો યોગ પર અનેક સંદર્ભો ધરાવતાં હતાં. તેમાં યોગને સામાન્ય મનુષ્યો અને તપસ્વીઓ માટે જીવનની એક પદ્ધતિ ગણવામાં આવી હતી. તે પછીના શાસ્ત્રો યોગની જૈન વિભાવના પર વિસ્તૃતપણે જણાવે છે, જે નીચે મુજબ છેઃ * પૂજ્યપાદ (પાંચમી સદી સીઈ) ** ''ઇષ્ટોપદેશ'' * આચાર્ય હરિભદ્ર સુરી (આઠમી સદી સીઈ) ** '' યોગબિંદુ '' ** ''યોગદ્રષ્ટિસમુક્કય '' ** ''યોગશતક'' ** ''યોગવિમિસિકા'' * આચાર્ય જોઇન્દુ (આઠમી સદી સીઈ) ** ''યોગસાર'' * આચાર્ય હેમચંદ્ર (11મી સદી સીઈ) ** ''[[યોગશાસ્ત્ર]]'' * આચાર્ય અમિતાગાતિ (11મી સદી સીઈ) ** ''યોગસરપ્રભ્રતા'' === ઈસ્લામ ધર્મ === [[સુફી]] સંપ્રદાયના વિકાસ ભારતીયો યોગ વિદ્યાનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો. તેમાં સુફી સંતોએ શારિરીક મુદ્રા [[આસનો]] અને શ્વાસોશ્વાસને નિયંત્રણમાં લેવા [[પ્રાણાયામ]] એમ બંનેનો સ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |title=સિચ્યુએટિંગ સુફીઇઝમ એન્ડ યોગા |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |url-status=dead }}</ref> પ્રાચીન ભારતના જાણીતા યોગશાસ્ત્ર અમૃતકુંડનો 11મી સદીમાં અરબી અને ફારસી ભાષામાં અનુવાદ થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |title=કેરોલિના સેમિનાર ઓન કમ્પેરેટિવ ઇસ્લામિક સ્ટડીઝ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |url-status=dead }}</ref> મલેશિયાની [[ઇસ્લામ]]ની સર્વોચ્ચ સંસ્થાએ વર્ષ 2008માં એક [[ફતવો]] પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો, જેમાં [[મુસ્લિમો]]ને યોગસાધનાથી દૂર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ફતવા મુજબ, યોગમાં [[હિંદુ]] આધ્યાત્મિક તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો રહેલા છે, જે [[ઇશ્વરની ટીકા]] તરફ દોરી જશે અને એટલે ઇસ્લામના બંદાઓ માટે તે [[હરામ]] છે. મલેશિયામાં મુસ્લિમ યોગ શિક્ષકોએ આ ફતવાનો વિરોધ કર્યો હતો અને ઇસ્લામિક સંસ્થાના આ નિર્ણયને "અપમાનજનક" ગણાવ્યો હતો.<ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html ટોપ ઇસ્લામિક બોડીઃ યોગા ઇઝ નોટ ફોર મુસ્લિમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=2008-12-05}} - [[સીએનએન]]</ref> મલેશિયામાં મહિલાધિકારોના સંગઠન [[સિસ્ટર્સ ઇન ઇસ્લામ]]એ પણ આ નિર્ણય પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના યોગ વર્ગો ચાલુ રાખશે.<ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2011-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |url-status=dead }}</ref> આ ફતવો કહે છે કે યોગસાધન માત્ર શારીરિક વ્યાયામ માટે સ્વીકાર્ય છે, પણ ધાર્મિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ વર્જ્ય છે,<ref>"[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 મલેશિયા લીડરઃ યોગ ફોર મુસ્લિમ્સ ઓકે વિધાઉટ ચેન્ટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," એસોસિએટેડ પ્રેસ</ref> ઉપરાંત તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇશ્વર સાથે એકરૂપતા જેવું તત્ત્વજ્ઞાન ઇસ્લામના દર્શનને અનુરૂપ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |url-status=dead }}</ref> તે જ રીતે ઇન્ડોનેશિયામાં એક ઇસ્લામિક સંસ્થા [[કાઉન્સિલ ઓફ ઉલેમાસ]] એક [[ફતવો]] પસાર કરી યોગમાં હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm]</ref> હોવાના આધારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. આ ફતવાની ભારતમાં [[દેવબંધી]] ઇસ્લામિક સંસ્થા [[દારુલ ઉલુમ દેવબંધ]]એ ટીકા કરી છે.<ref>[http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm] </ref> મે, 2009માં તુર્કીના [[ડિરેક્ટોરેટ ઓફ રીલિજિયસ અફેર્સ]]ના વડા અલી બુર્ડાકોગ્લુએ યોગની વ્યાવસાયિક સાહસ તરીકે ટીકા કરી હતી અને તે આત્યાંતિકતાને પ્રોત્સાહન આપશે તેવું કહ્યું હતું. તેમણ આ ટીપ્પણી યોગ વિદ્યાની ઇસ્લામ સાથે સ્પર્ધા અને ઇસ્લામમાં સહભાગિતા ઘટી જશે તેવા ડરના સંદર્ભમાં કરી હતી.<ref>http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244</ref> === ખ્રિસ્તી ધર્મ === 1989માં [[વેટિકન]]એ જાહેર કર્યું હતું કે ઝેન અને યોગ જેવી પૂર્વની ધ્યાન પદ્ધતિઓથી ધર્મ કે સંપ્રદાયના વિશિષ્ટ ગુણોનું અધઃપતન થઈ શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |title=1989 લેટર ફ્રોમ વેટિકન ટૂ બિશપ્સ ઓન સમ આસ્પેક્ટ્સ ઓફ ક્રિશ્ચન મેડિટેશન |access-date=2010-02-22 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502022624/http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |url-status=dead }}</ref> વેટિકનના આ નિવેદન પછી પણ અનેક [[રોમન કેથોલિક]]એ તેમના આધ્યાત્મિક અભ્યાસમાં યોગ, બુદ્ધ ધર્મ અને હિંદુ ધર્મના તત્વોને અપનાવ્યાં છે.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|access-date=2008-12-05}}</ref> કેટલાંક [[રૂઢિચુસ્ત]] ઇસાઈ સંગઠનો યોગ અભ્યાસને તેમની ધાર્મિક પૂર્વભૂમિકાને સુસંગત ગણે છે અને એટલે તેને બિનઇસાઈ ધાર્મિક પરંપરા માને છે. તે [[ન્યૂ એજ મૂવમેન્ટ]]નો એક ભાગ પણ ગણાય છે અને એટલે ખ્રિસ્તી સાથે અસંગત છે.<ref>ડો. એન્કરબર્ગ, જોહન એન્ડ ડો. વેલ્ડન, જોહન, ''એન્સાયક્લોપીડિયા ઓફ ન્યૂ એજ બીલીફ્સ'' , હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 1996</ref> === તંત્ર === તંત્ર એક ઉપાસના સંબંધી શાસ્ત્ર છે, જે તેના અનુયાયીઓની સામાન્ય સામાજિક, ધાર્મિક અને તાર્કિક વાસ્તિવક પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવે છે તેવી માન્યતા છે. [[તાંત્રિક]] અભ્યાસમાં કોઈ વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાને [[માયા]] કે ભ્રમ સમજે છે અને તેમાંથી તે મુક્તિ કે મોક્ષ મેળવે છે.<ref name="UCP">ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 313 </ref> [[હિંદુ ધર્મ]] દ્વારા નિર્વાણ કે મોક્ષ માટે સૂચવવામાં આવેલા કેટલાંક માર્ગોમાંથી આ વિશેષ માર્ગ તંત્રને [[ભારતીય ધર્મો]]ની યોગ, ધ્યાન અને સામાજિક [[સંન્યાસ]] જેવા વિવિધ અભ્યાસ સાથે જોડે છે, જે સામાજિક સંબંધો અને પ્રથાઓમાંથી કામચલાઉ કે કાયમ માટે દૂર થઈ જવા પર આધારિત છે.<ref name="UCP"/> તાંત્રિક પ્રથાઓના અભ્યાસ દરમિયાન વિદ્યાર્થીને ધ્યાનની પદ્ધતિ, ખાસ કરીને [[ચક્ર ધ્યાન]]ને લગતી વધુ સૂચનાઓ આપવા આવે છે. આ પ્રકારનું ધ્યાન જે રીતે જાણીતું છે અને તાંત્રિકો અને યોગીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ થાય છે તેની સરખામણીમાં આ એક મર્યાદિત સ્વરૂપ છે, પણ અગાઉ શરૂઆતના ધ્યાન કરતાં વધારે વિસ્તૃત છે. તેને એક પ્રકારે [[કુંડલિની યોગ]] ગણવામાં આવે છે, જેના માધ્યમ વડે ધ્યાન અને ઉપાસના માટે દેવીને "હ્રદય"માં સ્થિતિ ચક્રમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.<ref>ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 317 </ref> == યોગનું લક્ષ્ય == યોગના હેતુ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. લોકો સ્વાસ્થ્ય સુધારવાથી લઈને ''[[મોક્ષ]]'' પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ સાધના કરતાં હોય છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> જૈન સંપ્રદાય અને [[અદ્વૈત વેદાંત]]ની [[અદ્વૈત]] વિદ્યાશાખાઓ અને [[શૈવ સંપ્રદાય]]ની અંદર યોગનો હેતુ મોક્ષ પ્રાપ્તિનો હોય છે, જે તમામ લૌકિક આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિઓમાંથી અને જન્મ અને મૃત્યુ ([[સંસાર]])ના ચક્રમાંથી મુક્તિ આપે છે અને તે સ્થિતિમાં સર્વોપરી [[બ્રહ્મ]] સાથે ઓળખની અનુભૂતિ થાય છે. મહાભારતમાં યોગનો હેતુ વિવિધ પ્રકારે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમ કે [[બ્રહ્મ]]ના જગતમાં પ્રવેશ, [[બ્રહ્મન]], કે બ્રહ્મ કે [[આત્મન]] કે જે સર્વવ્યાપી છે તેનો ઇન્દ્રિયબોધ થવો.<ref>[129] ^ જેકોબ્સન, પેજ 9.</ref> [[વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]]ની [[ભક્તિ]] વિદ્યાશાખા માટે યોગ વિદ્યાનો મૂળભૂત હેતુ ''ભક્તિ'' કે ''[[સ્વયં ભગવાન]]'' ની સેવા કરવાનો છે, જ્યાં લક્ષ્ય ભગવાન [[વિષ્ણુ]] સાથે અખંડ સંબંધનો આનંદ માણવાનું છે.<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism બ્રિટાનિક કન્સાઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217215419/http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism |date=2007-12-17 }} યોગના વિશે સંક્ષિપ્તમાં જણાવે છે કે "તે ભક્તિ પર ભાર મૂકે છે અને તેનો હેતુ વિષ્ણુની હાજરીમાં આનંદ મેળવવા જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો છે."</ref> == સંદર્ભો == === નોંધ === {{reflist|2}} === સ્ત્રોતો === * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |coauthors= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }}(ચોથી સંશોધિત અને વિસ્તૃત આવૃત્તિ). * ચાંગ, જી. સી. સી. ( 1993). તિબટન યોગા. ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1 * ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. ((1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ. 7 * ફેયરસ્ટેઇન, જીઓર્ગ. ધ શંભાલા ગાઇટ ડૂ યોગા. પહેલી આવૃત્તિ. બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શંભાલા પબ્લિકેશન 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism| url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn=0-521-43878-0}} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) | coauthors= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}}(સ્ટડીઝ ઇન ધ હિસ્ટરી ઓફ રીલિજિયન્સ, 110) * {{cite book | last = Maehle | first = Gregor | year = 2006 | title = Ashtanga Yoga: Practice & Philosophy| url = https://archive.org/details/ashtangayogaprac0000maeh | publisher = New World Library | location = Novato | isbn=978-1-57731-606-0}} * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}}પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ; મૂળે ''ધ સિક્સ સીસ્ટમ્સ ઓફ ઇન્ડિયન ફિલોસોફી'' શીર્ષક સાથે પ્રકાશિત થઈ હતી. * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |coauthors= |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |coauthors=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh|year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 }} * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |coauthors=|title=The Science of Yoga |year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, India |isbn=81-7059-212-7 }} વાર્થિંગ્ટન, વિવિયન ''એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા'' 1982 રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |coauthors=|title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }}બોલિન્જેન સીરિઝ 26; જોસેફ કેમ્બેલ દ્વારા સંપાદિત. * ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટ. જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ટ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માયા વેર્લગ, 2006. પાનું 66 [http://atmabodh.net] == વિશેષ વાંચન == {{wiktionary}} * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 2010-02-22 | archive-date = 2011-08-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | url-status = dead }} * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |coauthors=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint }} * ડોનટેલ્લે, રીબેકા જે હેલ્થઃ ધ બેસિક્સ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ સેન ફ્રાન્સિસ્કોઃ પીઅર્સન એજ્યુકેશન, ઇન્ક. 2005 * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami | coauthors= | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |coauthors= |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * માર્શલ, જોન (1931). ''મોહેંજોદડો એન્ડ ધ ઇન્ડુસ સિવિલાઇઝેશનઃ બીઇંગ એન ઓફિશ્યલ એકાઉન્ટ ઓફ આર્કિયોલોજિકલ એક્સકેવેશન્સ એટ મોહેંજોદડો કેરીડ આઉટ બાય ધ ગર્વમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા બીટવીન ધ યર્સ 1922-27'' . (મોહેંજોદડો અને સિંધુ સંસ્કૃતિઃ ભારત સરકારે 1922થી 1927 દરમિયાન મોહેંજોદડો ખાતે હાથ ધરેલા પુરાતત્વીય ઉત્ખન્નોનો સત્તાવાર દસ્તાવેજ) દિલ્હીઃ ઇન્ડોલોજિકલ બુક હાઉસ. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |coauthors= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[મિત્રા, ધર્મ શ્રી.]] આસન્સઃ 608 યોગ પોઝીસ. પહેલી આવૃત્તિ. કેલિફોર્નિયાઃ ન્યૂ વર્લ્ડ લાઇબ્રેરી 2003. * સરસ્વતી, સ્વામી સત્યાનંદ. નવેમ્બર 2002 (12મી આવૃત્તિ). "આસન પ્રાણાયામ મુદ્રા બંધ" આઇએસબીએન 81-86336-14-1 * ઉશારબુધ, આર્ય પંડિત. ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. બીજી આવૃત્તિ પેન્સિલવેનિયાઃ હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |coauthors=|title=Raja Yoga |url=https://archive.org/details/rjayogaorconquer0000vive|year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }}21મી પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |coauthors=|title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg}}http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ == બાહ્ય કડીઓ == * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Yoga|Yoga links}} [[શ્રેણી:હિંદુ દાર્શનિક વિભાવનાઓ]] [[શ્રેણી:યોગની પદ્ધતિઓ]] [[શ્રેણી:યોગ]] [[શ્રેણી:ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:ધ્યાન]] [[શ્રેણી:આધ્યાત્મિક અભ્યાસ]] [[શ્રેણી:વ્યાયામ]] bkin05l9ul7wzjthqj2bqr2fppz60jb 0 22573 905495 897895 2026-09-22T02:38:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905495 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''પ્રીટિ ઝિન્ટા''' ({{lang-hi|प्रीति ज़िंटा}}, ઉચ્ચાર {{IPA-hns|ˈpriːtɪ ˈzɪɳʈaː|}}; 31 જાન્યુઆરી 1975ના દિવસે જન્મેલી)<ref name="birth details">{{cite web|author=Joshi, Shriniwas|publisher=''[[The Tribune]]''|title=Glamour girls from Himachal Pradesh|date=16 March 2007|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070316/hp1.htm#21|access-date=2008-05-08}}</ref> એક ભારતીય અભિનેત્રી છે. તેણે [[બોલીવુડ]]ની [[હિન્દી]] ફિલ્મો, ઉપરાંત [[તેલુગુ]], [[પંજાબી]] અને અંગ્રેજી ભાષાની ફિલ્મોમાં પણ કામ કરેલું છે. [[ગુના વિષયક માનસશાસ્ત્ર]]માં સ્નાતકની પદવી લીધા બાદ, ઝિન્ટાએ પોતાની કારર્કિદીની શરૂઆત 1998માં ''[[દિલ સે]]'' ફિલ્મથી કરી હતી, એ પછી એ જ વર્ષે ''[[સોલ્જર]]'' ફિલ્મમાં પણ કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મોના અભિનયે તેણીને [[ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ નવોદિતા મહિલા પુરસ્કાર]] મેળવી આપ્યો, અને પાછળથી તેણીએ ''[[કયા કહેના]]'' (2000) ફિલ્મમાં નાની વયની કુવારી માતાના અભિનય માટે સરાહના મળી હતી. એક પછી એક તેણીએ વિવિધ પાત્રો ભજવ્યા છે; તેણીના સ્ક્રીન પરના વ્યકિતત્વ સાથે ફિલ્મોના અભિનયે હિન્દી ફિલ્મની હિરોઈનોની વિચારસરણી બદલવામાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.<ref name="The only man in Bollywood"></ref> ''[[કલ હો ના હો]]'' , ફિલ્મમાં તેણીના અભિનય માટે 2003માં ઝિન્ટા એ તેણીનો પ્રથમ [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો પુરસ્કાર]] મેળવેલ છે. ભારતની એ વર્ષમાં સૌથી વધુ કમાણી કરનાર બે સતત ફિલ્મોમાં તેણીએ મુખ્ય મહિલા પાત્ર ભજવ્યાં હતાં : [[વૈજ્ઞાનિક કલ્પનાઓ]] પર આધારિત ''[[કોઈ...]]'' ''[[મિલ ગયા]]'' ફિલ્મ, તેણીની સૌથી મોટી વ્યાપારીક સફળતા છે,<ref>{{cite web|title=Most Grossing Movies by actresses|url=http://ibosnetwork.com/asp/clsFilmography.asp?class=actor&id=Preity+Zinta&layout=TABLE&sortorder=adjusted_gross|publisher=[http://ibosnetwork.com/asp/topactors.asp?isactress=true&filter=h&index=_RAW IBOS]|access-date=2007-04-10}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને [[સિતારાઓથી ભરેલી]] પ્રણય આધારિત ''[[વિર-ઝારા]]'' એ તેણીને વિવેચકોની દાદ મેળવી આપી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ટોચના કમાણી કરનાર પ્રોડક્શન્સ, ''[[સલામ નમસ્તે]]'' અને ''[[કભી અલવિદા ના કહેના]]'' ફિલ્મોમાં સ્વતંત્ર, આધુનિક ભારતીય નારીને બેખૂબી દર્શાવવા બદલ પાછળથી તેની નોંધ લેવામાં આવી હતી.<ref name="Overseas market">{{cite web|title=Overseas Earnings (Figures in Ind Rs)|url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|publisher=BoxOfficeIndia.Com|access-date=2008-01-08|archive-url=https://archive.is/20121204142350/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|archive-date=2012-12-04|url-status=dead}}</ref> આ ઉપલબ્ધીઓએ તેણીને હિંદી સિનેમાંની અગ્રેસર અભિનેત્રીઓની શ્રેણીમાં લાવી દીધી હતી.<ref name="rediff2003">{{cite web|author=Kulkarni, Ronjita|title=The unanimous No 1: Preity Zinta|year=2003|url=http://in.rediff.com/movies/2003/dec/08sld1.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2007-04-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Exceptional roles in Hollywood acceptable : Priety|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200609201360.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223174417/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200609201360.htm|archive-date=2007-12-23|publisher=''[[The Hindu]]''|date=20 September 2006|access-date=2007-11-06|url-status=live}}</ref> તેણીની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ભૂમિકા [[કેનેડીયન]] ફિલ્મે ''[[હેવન ઓન અર્થ]]'' હતી, જેને માટે તેણીને 2008નાં [[શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં [[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો સિલ્વર હુગો પુરસ્કાર]] આપ્યો હતો.<ref name="Chicago"></ref> ફિલ્મોમાં અભિનયની સાથે,ઝિન્ટાએ [[બીબીસી ન્યૂઝ ઓનલાઈન]] દક્ષિણ એશિયા માટે શ્રેણીબદ્ધ લેખ પણ લખ્યા છે, તેણી નિયમિત મંચ અભિનયકર્તા છે અને પહેલાંનો પ્રેમી [[નેસ વાડિયા]]ની સાથે [[ઈન્ડિયન પ્રિમીયર લીગ]]ની ક્રિકેટ ટીમ [[કિંગ્સ ઈલેવન પંજાબ]]ની સહ-માલકિન પણ છે. તેણી ભારતીય મીડિયામાં જાહેર જનતામાં ખુલ્લે આમ બોલનાર અને ખુલ્લી રીતે પોતાના ભાવ વ્યકત કરતી, અને જે અવારનવાર વિવાદોમાં પડે તેવી વ્યકિત તરીકે જાણીતી છે.<ref name="brave2">{{cite web|author=Mukherjee, Madhureeta|date=17 October 2006|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2191016.cms|title=Preity manages traffic on the road!|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-11-04}}</ref><ref name="brave3">{{cite web|author=Sharma, Madhvi|date=7 March 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1732791.cms|title=Women need no inspiration|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-11-22}}</ref> આ વિવાદોમાં 2003માં [[ભરત શાહ]] કેસ દરમિયાન [[ભારતીય માફિયા]] વિરુદ્ધ કોર્ટમાં તેણીના અગાઉના નિવેદનોમાં પાછા ન હટનાર એક માત્ર સાક્ષી તરીકેનો પણ સમાવેશ થાય છે, આ હિંમત માટે તેણીને [[ગોડફ્રે ફિલિપ્સ બ્રેર્વરી એવોર્ડ]] પણ મળ્યો હતો. ==શરૂઆતના વર્ષો અને પૂર્વભૂમિકા== ઝિન્ટાનો જન્મ [[હિમાચલ પ્રદેશ]]માં [[સિમલા જિલ્લા]]માં [[રોહરુ]]માં એક [[હિન્દુ]] [[રાજપુત]] પરિવારમાં થયો હતો.<ref name="birth details"></ref> તેણીના પિતા, દૂર્ગાનન્દ ઝિન્ટા, એક [[ભારતીય સેના]]ના અધિકારી હતા.<ref name="Zinta the PM">{{cite web|author=Sharma, Mandvi|title='I would've been the PM'|date=24 June 2006|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1676771,curpg-1.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2006-06-24}}</ref> ઝિન્ટા 13 વર્ષની ઉંમરની હતી ત્યારે તેણીના પિતા એક કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા; આ અકસ્માતમાં તેણીની માતા, નીલપ્રભા પણ સામેલ હતી, જેને ઘણી ઈજાઓ થઈ હતી અને જે ત્યારબાદ 2 વર્ષ સુધી પથારીવશ રહ્યા હતા. ઝિન્ટા આ દુ:ખદ અકસ્માત અને તેણીના પિતાના મૃત્યુને તેણીના જીવનનો મહત્વનો વળાંક કહે છે, જેના દબાણથી તેણીને નાની વયમાં વધુ ઝડપથી પરિપકવ બનાવી.<ref name="The Preity Zinta interview">{{cite web|author=Khubchandani, Lata|title='I had this illusion that filmstars are like kings and queens'|date=22 May 2000|url=http://www.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-09-15}}</ref> તેણીને બે ભાઈઓ છે; દિપંકર અને મનિષ, દિપંકર એક વર્ષ મોટો છે અને મનિષ એક વર્ષ નાનો છે. દિપંકર ભારતીય સેનામાં સનદ અધિકારી છે, જ્યારે મનિષ [[કેલિફોર્નિયા]]માં રહે છે. <ref name="washpostbrave">{{cite news |first=John |last=Lancaster |title=Bollywood Star's Act Makes Her a Hero, and Possible Target |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-71222822.html |work=[[Washington Post]] |page=A16 |date=23 January 2003 |access-date=2008-05-24 |publisher=The Washington Post Company }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (નોંધણી/ખરીદી જરૂરી)</ref> ઝિન્ટા, જે પોતાને એક [[ટોમબોય]] બાળક તરીકે વર્ણવે છે, તેણે ભારપૂર્વક કહેલું કે તેણીના પિતાના લશ્કરી ઇતિહાસની તેમનાં કૌટુંબિક જીવનના આચરણ પર સારી એવી અસર જોવા મળતી હતી. તે બાળકોને શિષ્ટતા અને નિયમિતતાની અગત્યતા પર આગ્રહી હતા. <ref name="Early life">{{cite web|author=Khubchandani, Lata|title=My Fundays&nbsp;— Preity Zinta|date=4 May 2006|url=http://www.telegraphindia.com/1060504/asp/telekids/story_6177744.asp|publisher=''[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]''|access-date=2007-05-07|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930055612/http://www.telegraphindia.com/1060504/asp/telekids/story_6177744.asp|url-status=dead}}</ref> સિમલાની કોન્વેન્ટ ઓફ જીસસ અને મેરી બોર્ડિંગ શાળામાંથી તેણીએ અભ્યાસ કર્યો હતો. તેણીએ બોર્ડિંગ શાળાની એકલતાનો સ્વીકાર કર્યો હતો, તેમ છતાં તેણીએ નોંધ્યું હતુ કે “ સાચા મિત્રોની શોધ...” દ્વારા તેની ભરપાઈ થઇ ગઇ હતી.<ref name="Zinta the PM"></ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/09/09/stories/2002090900390100.htm|title=Poised for pretty good times!|access-date=2007-11-09|author=Siddiqui, Rana|date=9 September 2002|publisher=''[[The Hindu]]''|archive-date=2007-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223192429/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/09/09/stories/2002090900390100.htm|url-status=dead}}</ref> એક વિદ્યાર્થીની તરીકે, તેણીને સાહિત્ય પ્રત્યે, વિશેષરૂપે [[વિલિયમ શેકસપીયર]]ના કામ અને રચનાઓ માટે, પ્રેમ જાગ્યો હતો.<ref name="Zinta the PM"></ref> ઝિન્ટાના કહેવા પ્રમાણે, તેણીને શાળા કામોમાં બહુ મજા આવી હતી અને સારા ગ્રેડ્સ પણ મેળવ્યા હતા; નવરાશની પળોમાં તે રમત-ગમત, વિશેષરૂપે બાસ્કેટબોલ રમતી હતી.<ref name="The Preity Zinta interview"></ref> બોર્ડિંગ શાળામાંથી 18 વર્ષે સ્નાતક અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ, ઝિન્ટાએ સિમલાની સેંટ બેડેસ કોલેજમાં એડમિશન લીધું હતું. તેણીએ [[અંગ્રેજીમાં માનદ]] ડિગ્રી સાથે કોલેજમાં સ્નાતક કર્યું છે, અને પછી માનસશાસ્ત્રમાં સ્નાતકનો કાર્યક્રમ ચાલુ કર્યો હતો.<ref name="Talk Asia interview">{{cite web|author=Hahn, Lorraine|title=Bollywood Actress, Preity Zinta Talk Asia Interview Transcript|date=11 January 2005|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/|publisher=CNN.com|access-date=2007-11-08|archive-date=2007-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/|url-status=dead}}</ref> તેણીએ ગુનાવિષયક માનસશાસ્ત્રમાં અનુસ્નાતકની ડિગ્રી મેળવી હતી, પરંતુ પાછળથી તેણી મોડેલીંગમાં ગઇ હતી.<ref name="Zinta the PM"></ref> મિત્રની જન્મદિવસ પાર્ટીમાં નિર્દેશકને મળવાની તકના કારણે, ઝિન્ટાની 1996માં પ્રથમ ટેલિવિઝનની વ્યાવસાયિક જાહેરાત ''પર્ક ચોકલેટસ'' ની હતી.<ref name="Zinta the PM"></ref> નિર્દેશકે ભૂમિકા માટે ઝિન્ટાને ઓડિશન આપવા માટે સમજાવી હતી, તેણીની તેમાં પસંદગી થઈ હતી. પછીથી, તેણીએ અન્ય કેટાલોગ્સ અને જાહેરાતોમાં પણ દેખાઇ હતી, જેમા [[લીરીલ]] સાબૂની જાહેરાત પણ સામેલ છે.<ref name="The Preity Zinta interview"></ref><ref name="Talk Asia interview"></ref> ==અભિનય કારકીર્દિ== ===પ્રારંભિક કામગીરી (1997-99)=== 1997 માં ઝિન્ટા [[શેખર કપૂર]] નામના ફિલ્મ રચીતાને મળી, જ્યારે તેણી પોતાની એક મિત્રની સાથે ઓડિશન માટે જાય છે, અને તેણીને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું તમારે પણ ઓડિશન આપવું છે. તેણીનું ઓડિશન જોઈને, કપૂરે આગ્રહ કર્યો કે તેણી પણ સારી અભિનેત્રી બની શકશે. હકિકતમાં તેણીનો પ્રથમ સ્ક્રીન પર પ્રવેશ [[હ્રિતિક રોશન]]ની સામે ફિલ્મ ''તારા રમ પમ'' માં નિશ્ચિત થયેલ હતો, પરંતુ ફિલ્મને બંધ કરવામાં આવી હતી. પછીથી કપૂરે તેણીની ભલામણ નિર્દેશક [[મણી રત્નમ]]ની ફિલ્મ ''[[દિલ સે]]'' માટે કરી હતી. <ref name="Talk Asia interview"></ref><ref name="BAFTA">{{cite video|date=2006-08-15|title=BAFTA Goes Bollywood: Preity Zinta|url=http://video.google.co.uk/videoplay?docid=-6011067964535350642&q=preity+zinta&ei=ydkuSOfIC43-2gKth5iDCw&hl=en|access-date=2008-05-17|time=01:40 - 07:00}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઝિન્ટાને હાલમાં પણ ઘણી વખત યાદી આવી જાય છે કે જ્યારે તેણીએ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો ત્યારે તેણીની મિત્રો તેણીને પરેશાન કરતું હતું કે તેણી પણ “સફેદ સાડી પહેરીને વરસાદમાં નૃત્ય કરશે, જેનાથી ઝિન્ટાને પ્રોત્સાહન મળતું હતું કે તેણી નવા અભિનયના પાત્રો ભજવે.<ref name="Zinta the PM"></ref><ref name="BAFTA"></ref> ઝિન્ટાએ [[કુંદન શાહ]]ની ''[[કયા કહેના]]'' ફિલ્મ માટે શુટીંગની શરૂઆત કરી, જેની રજૂઆત 2000ની સાલ સુધી વિલંબીત થઈ હતી.<ref name="Debut">{{cite web|author=Chopra, Anupama|title=Sassy Sirens|url=http://www.india-today.com/itoday/20000918/cinema.shtml|publisher=The India Today Group|access-date=2007-01-01|archive-date=2013-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726044834/http://www.india-today.com/itoday/20000918/cinema.shtml|url-status=dead}}</ref> બીજી ''[[સોલ્જર]]'' ફિલ્મની રજૂઆતની વિલંબનાનો અર્થ એવો થયો કે તેણીની પ્રથમ ફિલ્મ ''દિલ સે'' (1998) રજૂ થઈ હતી જેમાં સહઅભિનેતા [[શાહરુખખાન]] અને [[મનિષા કોઈરાલા]] હતા.<ref name="BAFTA"></ref> તેણીની ઓળખાણ પ્રીટિ નાયર તરીકે આપવામાં આવી હતી કે જે દિલ્હીની મધ્યમવર્ગીય છોકરી હતી અને જે શાહરુખ ખાનની મંગેતર પણ હતી. તેણી માટે આ ફિલ્મની પ્રથમ રજૂઆત એ એક વિલક્ષણ નવપ્રસ્થાન હતું કારણ કે તેણીનો સ્ક્રીન પરનો સમાય આ ભૂમિકામાં માત્ર 20 મિનિટ માટે જ હતો.<ref name="Debut"></ref> આમ છતાં, ખાસ કરીને તેણીએ ભજવેલા નિખાલસ પાત્ર માટે, તેણીની ભૂમિકા માટે તેણીની નોંધ લેવામાં આવી હતી.<ref name="The Preity Zinta interview"></ref> તેણીના શાહરુખ ખાન સાથેનું એ દૃશ્ય જેમાં તે ખાનને પૂછે છે કે 'શું તમે અક્ષતા પુરુષ છો?', ને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ મળી, અને તેણીના આ ચિત્રાંકન માટે તેણીની પસંદગી [[ફિલ્મફેરના શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી પુરસ્કાર]] માટે થઈ.<ref name="Debut"></ref> તેણીએ એકશન-ડ્રામા ''સોલ્જર'' (1998) ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકેની ભૂમિકા કરી હતી, જે વ્યાવસાયિક રીતે તે વર્ષે સફળ બનીને રહી હતી.<ref>{{cite web|title=Box Office 1998|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=204&catName=MTk5OA==|publisher=BoxOfficeIndia.Com|access-date=2008-01-08|archive-url=https://archive.is/20120629110015/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=204&catName=MTk5OA==|archive-date=2012-06-29|url-status=live}}</ref> તેણીને ''દિલ સે'' અને ''સોલ્જર'' બંને માટે [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પ્રારંભિક શરૂઆત અભિનેત્રી પુરસ્કાર]] મળ્યો હતો. તે પછી ઝિન્ટાએ બે [[તેલુગુ]] ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો, [[વ્યંકટેશ]] સામે ''[[પ્રિમાન્ટે ઇડેરા]]'' (1998); અને [[મહેશબાબુ]] સામે ''[[રાજાકુમારુડુ]]'' (1999). તે પછી તેણીએ ''[[સંઘર્ષ]]'' નામની રોમાંચક ફિલ્મમાં [[અક્ષય કુમાર]] સાથે મુખ્ય ભૂમિકા કરી. આ ફિલ્મ, ''[[ધ સાઈલન્સ ઓફ ધ લેમ્બ્સ]]'' (1991) પર આધારિત હતી,<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/63638.cms|title=Bollywood plays the aping game|last=Jha|first=Subhash K.|date=7 July 2003|access-date=2008-05-24|work=The Times of India|publisher=Times Internet Limited|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528205739/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/63638.cms|url-status=dead}}</ref> તેનું નિર્દેશન [[તનુજા ચંદ્રા]]નું હતું અને [[મહેશભટ્ટ]] દ્વારા લખાઇ હતી. ઝિન્ટાએ રીત ઓબેરોય, એક [[સીબીઆઇ]] અધિકારીની ના પાત્રમાં ચિત્રાંકન કર્યું, જે એક કેદી ખૂનીના પ્રેમમાં પડે છે જે અક્ષય કુમારે પાત્ર ભજવેલું હતું. આ ફિલ્મ બોક્ષ ઓફિસ પર સફળ ન રહી હતી, જો કે ઝિન્ટાના અભિનયના વિવેચકોએ ખૂબ વખાણ કર્યા હતા.<ref name="The Preity Zinta interview"></ref> ===સફળતા (2000-2002)=== ઝિન્ટાની પ્રથમ ભૂમિકા એ 2000ની સાલમાં ડ્રામા ફિલ્મ ''[[કયા કહેના]]'' માં હતો, જે અણધાર્યારૂપે બોક્સ ઓફિસની સફળ ફિલ્મ બની.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/09/09/stories/2002090900440300.htm|date=9 September 2002|author=Us Salam, Ziya|title=The week of affairs of the heart...|access-date=2007-12-26|publisher=''[[The Hindu]]''|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315102353/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/09/09/stories/2002090900440300.htm|url-status=dead}}</ref> આ ફિલ્મ [[કુંવારી માતા]] અને[[ નાની વયના ગર્ભધારણ]]ના વિષયને સંબોધિત કરતી હતી, અને ઝિન્ટાએ મોટા પાયે જનતા તથા વિવેચકો પાસેથી વ્યાપક ઓળખાણ મેળવી.<ref name="The Preity Zinta interview"></ref><ref name="Debut"></ref> તેણીની નાની વયની [[કુંવારી માતા]]ની ભૂમિકા છે જે સામાજિક પક્ષપાતને લડત આપે છે, જેણે તેણીને ઘણા પુરસ્કાર માટે નોમિનેશન્સ અપાવ્યા, જેમાં તેણીનો [[ફિલ્મફેર એવોર્ડસ]] ખાતે [[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી]] માટેની પ્રથમ નોમિનેશન સામેલ છે. ''[[ઈન્ડિયા ટૂડે]]'' એ અહેવાલ આપેલો કે ઝિન્ટા એ હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતાની નવી પેઢી સાથે સંકળાયેલ છે કે જે એકધાર્યા ભજવાયેલા પાત્રોથી જુદા પડે છે.<ref name="Debut"></ref> [[File:ZintaKya Kehnazinta.jpg|thumb|right|ક્યા કહેના (2000) માં તરૂણી કુંવારી માતા પ્રિયા બક્ષી તરીકે ઝિન્ટા, જેણે ફિલ્મફેર ખાતે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે પ્રથમ નોમિનેશન મેળવી આપ્યું. ]] તે જ વર્ષે પાછળથી, ઝિન્ટાએ [[વિધુ વિનોદ ચોપરા]]ની ફિલ્મ ''[[મિશન કાશ્મીર]]'' માં [[સંજય દત્ત]] તથા [[હ્રિતિક રોશન]] સાથે અભિનય કર્યો. [[ઈન્ડિયા-પાકિસ્તાનના વિવાદ]] દરમિયાન [[કાશ્મીર]]ની ખીણોમાં સ્થાપિત આ ફિલ્મ આતંકવાદ તથા ગુન્હાના વિષય સાથે સંકળાયેલ હતી. ઝિન્ટાએ સુફિયા પરવેઝની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે એક ટીવી રીર્પોટર હતી તથા હ્રિતિક રોશનની નાનપણની પ્રેમિકા હતી. ''[[ધ હિન્દુ]]'' એ ઝિન્ટાના અભિનય માટે લખેલું કે "પ્રીટિ ઝિન્ટા એ સ્વાભાવિક નિષ્પાપ ફરિસ્તા જેવી છે અને જે બીજા ગંભીર મુદ્દાઓમાં રંગ ભરી દે છે.<ref>{{cite web|author=Padmanabhan, Savitha|title=Film Review: Mission Kashmir|url=http://www.hindu.com/2000/11/03/stories/09030222.htm|publisher=''[[The Hindu]]''|date=3 November 2000|access-date=2007-11-06|archive-date=2007-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217191545/http://www.hindu.com/2000/11/03/stories/09030222.htm|url-status=dead}}</ref> તે ભારતમાં વર્ષની ત્રીજા ક્રમની સૌથી વધુ નફો કરનારી વ્યાવસાયિક સફળ ફિલ્મ હતી.<ref name="2000 BO">{{cite web|title=Box Office 2000|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|publisher=BoxOfficeIndia.Com|access-date=2008-01-08|archive-url=https://archive.is/20120707211428/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|archive-date=2012-07-07|url-status=live}}</ref> 2001માં, [[ફરહાન અખ્તર]]ની [[રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા]] ફિલ્મ ''[[દિલ ચાહતા હે]]'' માં પ્રીટિ ઝિન્ટાએ તેના અભિનય માટે ઘણી હકારાત્મક સરાહના મેળવી, જેમાં સહ-અભિનેતા તરીકે, [[આમિરખાન]], [[અક્ષય ખન્ના]] તથા [[સૈફ અલી ખાન]] હતા. વર્તમાનકાળના ભારતીય પૈસાદાર જુવાનોની રોજિંદી જિંદગી દર્શાવવા માટે, મુંબઈ જેવા આધુનિક શહેરમાં જ સેટ ગોઠવવામાં આવ્યો હતો અને તેના મોટાભાગનો સંચાર ત્રણ જુવાન મિત્રોની જિંદગી પર પ્રકાશ નાખે છે.<ref>{{cite web|author=Arora, Pratiksha|title='It's the maddest unit I've worked with'|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/aug/09pre2.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-11-19}}</ref> ઝિન્ટાએ તેમાં આમિરખાનની પ્રેમિકા, શાલિની તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી. વિવેચકોના મત પ્રમાણે, આ ફિલ્મે આજના ભારતીય યુવાનો આજ જેવા છે તેવા તેમને દર્શાવીને એક નવું જ સ્થાન હાંસલ કર્યું. વિવેચકોનો આવકાર હોવા છતાં, આ ફિલ્મ બોક્ષ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી, તેનું મોટા શહેરોમાં સારું પ્રદર્શન રહ્યું પરંતુ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં અસફળ રહી હતી, જેના માટે વિવેચકોએ એ ફિલ્મમાં દર્શાવેલી આધુનિક શહેરી જીવનશૈલીને જવાબદાર ગણી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&catName=MjAwMQ==|title=Box Office 2001|publisher=BoxOfficeIndia.Com|access-date=2008-07-09|archive-url=https://archive.is/20120629110014/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&catName=MjAwMQ==|archive-date=2012-06-29|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterjee, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|year=2003|publisher=Encyclopaedia Britannica (India) Pvt Ltd.|isbn=8179910660|pages=128}}</ref> [[Rediff.com]] એ પ્રીટિ ઝિન્ટા માટે લખેલું હતું કે તેણી “સુંદર છે અને ગુંજી ઉઠતી છે, ડગુમગુ થતી હોય છે, સરલ અને અસ્પષ્ટની વચ્ચે પ્રિય બની જાય છે.”<ref>{{cite web|author=Menon, Sita|title=Trip on Dil Chahta Hai|date=10 August 2001|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/aug/10dil.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2007-11-12}}</ref> 2001માં ઝિન્ટા અભિનિત ત્રણ ફિલ્મો રજૂ થઈ હતી, જેમાં [[અબ્બાસ મસ્તાન]]ની પ્રણય ડ્રામા ''[[ચોરી ચોરી ચુપકે ચુપકે]]'' નો સમાવેશ થાય છે, આ ફિલ્મની રજૂઆત [[પ્રોડ્યુસર ભરત શાહની સુનાવણી]]ના કારણે એક વર્ષ વિલંબિત થઈ હતી. આ ફિલ્મ બોલીવુડના એ ફિલ્મોમાંથી એક હતી જે [[ઉછીના ગર્ભ દ્વારા બાળજન્મ]] જેવા વિવાદિક વિષયને સંબોધિત કરતી હતી.<ref>{{cite web|title=Chori Chori Chupke Chupke|date=8 March 2001|url=http://www.bbc.co.uk/leicester/entertainment/movies/2001_03/09/chorichori.shtml|publisher=[[bbc.co.uk]]|access-date=2008-05-16}}</ref><ref>{{cite web|author=Prasad, Meghna|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/5699357.cms|date=2 April 2002|title=Experts back 'rent-a-womb' bill|publisher=[[bbc.co.uk]]|access-date=2008-05-16}}</ref> ઝિન્ટાએ મધુબાલા નામના પાત્રને ભજવ્યું હતું, જે એક [[વિશાળ હૃદયની વેશ્યા]] હોય છે કે જેને ભાડેથી ગર્ભધારણ કરનારી માતા તરીકે લેવામાં આવી હોય છે, આ પાત્રએ ઝિન્ટાને [[ફિલ્મફેરની શ્રેષ્ઠ સહઅભિનેત્રી]]નું નોમિનેશન મેળવી આપ્યું હતું. Rediff.com એ નોંધ કરી છે કે “ પ્રીટિ ઝિન્ટા, કે જેને સૌથી વધુ સત્તત્વવાળો ભાગ ભજવવાનો હતો, તેણીએ જ સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનય કર્યો છે. તેણીનું ઘમંડી અને શરમ વગરની વેશ્યાના પાત્રમાંથી સંવેદનશીલ અને માયાળુ સ્ત્રીમાંનું પરિવર્તન અદ્ભૂત માનનીય છે.<ref>{{cite web|author=Verma, Sukanya|title=Preity Trite|date=9 March 2001|url=http://www.rediff.com/movies/2001/mar/09cccc.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-09-12}}</ref> તેના પાત્રોના વર્ણનને ક્રમમાં ગોઠવતા જેમ કે ''કયા કહેના'' , ''સંઘર્ષ'' , અને ''ચોરી ચોરી ચુપકે ચુપકે'' , ઝિન્ટાએ એવા પાત્ર ભજવવા માટે કે જે ભારતીય પરંપરાથી વિરુદ્ધ હતા અને તેણીની અભિનેત્રી તરીકેની પ્રતિભાને પણ સાબિત કરતા હતા, તેનાથી ઝિન્ટાને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ હાંસલ થઈ.<ref name="Early life"></ref><ref name="bubbly image">{{cite web|title=I'm sick of my bubbly image: Preity Zinta|date=17 March 2006|url=http://sify.com/movies/fullstory.php?id=14164369|publisher=[[Sify]]|access-date=2007-11-05}}</ref><ref>{{cite web|author=Nair, Nandini|title=Time to play a woman - Preity Zinta|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200803200921.htm|date=20 March 2008|publisher=''The Hindu''|access-date=2009-05-20|archive-date=2008-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081108152213/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200803200921.htm|url-status=dead}}</ref> વિવેચકો બોલીવુડમાં મુખ્ય અભિનેત્રીના પાત્ર માટે નવી જ છબી સ્થાપવા બદલ આ ફિલ્મોમાં તેણીના પાત્રોને જવાબદાર ગણે છે.<ref name="The only man in Bollywood">{{cite web|title=Now showing Chakde! - Fiesty{{Sic|nolink=y}} foot forward|date=14 August 2007|url=http://cities.expressindia.com/local-news/fullstory.php?newsid=250929|publisher=''[[The Indian Express]]''|access-date=2007-09-14}}</ref><ref name="changing">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900110500.htm|title=On the verge of extinction|author=Duara, Ajit|publisher=''[[The Hindu]]''|date=19 June 2005|access-date=2008-05-05|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516072747/http://www.hinduonnet.com/mag/2005/06/19/stories/2005061900110500.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Omar, Fuad|title=Bollywood: An Insider's Guide|url=https://archive.org/details/bollywoodinsider0000fuad|year=2006|publisher=Mayhem Pub|isbn=1847280099|pages=[https://archive.org/details/bollywoodinsider0000fuad/page/161 161]–162}}</ref> 2002માં, ફરી એક વખત ઝિન્ટા, પારિવારિક ફિલ્મ ''[[દિલ હે તુમ્હારા]]'' માં એક કથાનાયિકા તરીકે, નિર્દેશક કુંદન શાહ સાથે જોડાઈ, જેના અન્ય કલાકારો [[રેખા]], [[મહિમા ચૌધરી]] અને [[અર્જુન રામપાલ]] હતા. જો કે ફિલ્મને બોક્ષ ઓફિસ પર એટલી સફળતા મળી ન હતી, પરંતુ તેણીની શાલુ તરીકેના ચિત્રાંકનને કે જે પ્રેમ માટે તરસતી દત્તક લીધેલી પુત્રી હતી, વિવેચકોની ભારે પ્રશંસા મળી. ''[[ઈન્ડિયા એફએમ]]'' માંથી [[તરણ આદર્શે]] નોંધ કરેલી કે “ પ્રીટિ ઝિન્ટા, તેના માટે લખાયેલા પાત્રમાં ...&nbsp;તેણીના જોરદાર અભિનય દ્વારા, આખી ફિલ્મમાં આકર્ષક લાગે છે. ” તેણીના રેખા સાથેના દૃશ્યો (બીજા ભાગમાં) અને [[આલોક નાથ]] (અંત પહેલા) સાથેના દૃશ્યો તદ્ન વખાણવા લાયક છે. આ એ જ અભિનય છે કે જે માટે જનતાનું અને વિવેચકોનું હૃદય જીતી જ લે છે. "<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=Dil Hai Tumhara movie review|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/11565/index.html|publisher=indiaFM.com|access-date=2007-10-24}}</ref> ===સફળતા (2003-07)=== 2003 ની સાલમાં ત્રણ સૌથી વધુ નફો કરનારી ફિલ્મમાં ઝિન્ટા મુખ્ય અભિનેત્રી હતી : ધ હિરો : ''[[The Hero: Love Story of a Spy]]'' લવ સ્ટોરી ઓફ અ સ્પાય, ''[[કોઇ... ]]'' ''[[મિલ ગયા]]'' અને ''[[કલ હો ના હો]]'' .<ref name="2003 BO">{{cite web|title=Box Office 2003|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|publisher=BoxOfficeIndia.Com|access-date=2008-01-08|archive-url=https://archive.today/20120709080324/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|archive-date=2012-07-09|url-status=live}}</ref> ''ધ હીરો'' , જેના સહઅભિનેતા [[સની દેઓલ]] અને [[પ્રિયંકા ચોપરા]] હતા, જે આતંકવાદ તથા ભારતીય સેના અધિકારીને સામેલ કરતી જાસુસી નેટવર્કના દેશભકિત વિષય પર આધારિત ફિલ્મ હતી. ઝિન્ટાએ રેશ્માનું ગ્રામિણ પાત્ર ભજવેલું, જે સેના અધિકારીના પ્રેમમાં પડે છે અને પછી આ નેટવર્કનો ભાગ બને છે. આ ફિલ્મમાં બોલીવુડના સિનેમા ઇતિહાસમાં પહેલાં ક્યારેય ના જોયા હોય તેવા સ્ટંન્ટનો સમાવેશ થાય છે, જેથી આ તે સમયે બનેલી હોય તેવી સૌથી મોંઘી ફિલ્મ બની.<ref>{{cite web|title=The Hero: Love Story of a Spy|url=http://www.bbc.co.uk/shropshire/films/2003/04/the_hero_index.shtml |publisher=BBC|access-date=2008-05-08}}</ref><ref>{{cite web|author=Gangadhar, V|title=A dauntless hero|date=16 May 2003|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/05/16/stories/2003051601120200.htm|publisher=''[[The Hindu]]''|access-date=2008-05-27|archive-date=2008-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225002003/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/05/16/stories/2003051601120200.htm|url-status=dead}}</ref> તે વર્ષમાં ત્રીજા ક્રમની સૌથી વધુ નફો કરનારની ફિલ્મ હોવા છતાં, તે બોક્ષ ઓફિસ પર પોતાના ખર્ચને પાછી મેળવવામાં નિષ્ફળ રહી.<ref name="2003 BO"></ref><ref>{{cite web|title=Bold themes and pretty faces|date=28 December 2003|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20031228/spectrum/main5.htm|publisher=''[[The Tribune]]''|access-date=2008-05-08}}</ref> તેણીએ પછી [[હની ઈરાની]]ની પ્રથમ નિર્દેશિત ફિલ્મ, ''[[અરમાન]]'' માં ભૂમિકા ભજવી, જેમાં [[અમિતાભ બચ્ચન]] તથા [[અનિલ કપુર]] સહઅભિનેતા હતા. આ ફિલ્મ એક હોસ્પિટલમાં ગોઠવવામાં આવી હતી અને ડો. આકાશ કે જે પોતાની સંસ્થાને આર્થિક રીતે ટકાવી રાખવા માટે સતત સંઘર્ષ કરે છે અને તેના વ્યક્તિગત અને તેના આદર્શોને સખ્ત રીતે અનુસરે છે. ઝિન્ટાએ આકાશની [[સ્કિઝોફ્રેનિક]] પત્ની સોનિયા કપૂરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મને ચોક્કસપણે હકારાત્મક સમિક્ષા મળી, અને ઝિન્ટાનો તો ખાસ વખાણ થયા હતાં. ''[[ધ ટ્રીબ્યુન]]'' એ નિર્ણય આપ્યો કે “ ઝિન્ટાએ પોતાના જાનદાર અભિનય સાથે બધાને પાછળ કરી દીધા છે. " <ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|date=17 May 2003|title=Film reviews&nbsp;— Armaan|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/6951/index.html|publisher=indiaFM|access-date=2007-09-13}}</ref><ref>{{cite web|author=Bariana, Sanjeev Singh|title=Preity Zinta all the way|date=18 May 2003|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030518/cth2.htm#7|publisher=''[[The Tribune]]''|access-date=2008-02-01}}</ref> તેણીના અભિનય માટે, ફિલ્મફેર સહિત, વિવિધ પુરસ્કાર સમારંભ ખાતે ''શ્રેષ્ઠ ખલનાયક'' માટે નામાંકિત થઈ. [[રાકેશ રોશન]]ની કાલ્પનિક વિજ્ઞાન પરની ફિલ્મ ''કોઈ ...'' ''મિલ ગયા'' , એ [[માનસિકરૂપથી અસક્ષમ]] એવા જુવાન પુરૂષની ફિલ્મ છે. [[રેખા]] અને રિતિક રોશન સહ-કલાકાર સાથે, ઝિન્ટા એ નિશાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે એક જુવાન સ્ત્રી હતી રિતિકની મિત્ર બને છે. તેણીને આ પાત્ર માટે ફિલ્મફેરમાં બીજો ''શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી'' નું નોમિનેશન મળ્યું. આ ફિલ્મ આર્થિક અને વિવેચકોની દૃષ્ટિએ સફળ રહી અને તે વર્ષની સૌથી પ્રસિદ્ધ ફિલ્મ બની, આ ઉપરાંત ઝિન્ટાની સૌથી વધુ નફો કરનારી ફિલ્મ બની, જેની રાષ્ટ્રીય આવક જ [[રૂ]].489 મિલિયન હતી;<ref name="2003 BO"></ref> અન્ય ફિલ્મો કરતાં આ ફિલ્મને [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ મુવી પુરસ્કાર]] મળ્યો. [[File:KHNHLS.jpg|thumb|right|કલ હો ના હો (2003) માં ભારતીય-અમેરિકન નૈના કેથેરિન કપુર તરીકે શાહરૂખ ખાન સાથે ઝિન્ટા, જેણે તેણીને પ્રથમ ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો મેળવી આપ્યો.]] ઝિન્ટાની 2003ની આખરી રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''કલ હો ના હો'' હતી, જે એક ભાવુક ફિલ્મ હતી, જેના માટે [[ન્યૂયોર્ક સિટી]]માં સેટ ગોઠવ્યો હતો. તેનું નિદર્શન [[નિખિલ અડવાણી]]એ કર્યું હતું અને લેખક [[કરણ જોહર]] હતા, સહ-અભિનેતા [[જયા બચ્ચન]], [[શાહરુખ ખાન]] અને [[સૈફ અલી ખાન]] હતા. આ ફિલ્મને વિવેચકોનો સારો આવકાર મળ્યો હતો અને તે ભારતની ''કોઈ...'' પછીની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ નફો કરનારી ફિલ્મ બની હતી.''મીલ ગયા'' આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પણ આ ફિલ્મે સારો નફો કર્યો અને વિશ્વભરમાં રૂ. 600 મિલિયન આવક સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સૌથી વધારે નફો કરનારી તે વર્ષની ફિલ્મ બની હતી. <ref name="Overseas market"></ref><ref>{{cite web|author=J Pais, Arthur|date=3 December 2003|url=http://www.rediff.com/movies/2003/dec/03kal.htm|title=KHNH makes waves in UK too!|publisher=Rediff.com|access-date=2007-02-10}}</ref> ઝિન્ટાએ નૈના કેથરિન કપુરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે એક અસુરક્ષિત તથા ગુસ્સાવાળી જુવાન [[ભારતીય અમેરિકન]] મહિલા છે જે જીવલેણ [[હૃદય રોગ]]ની બિમારીવાળા એક વ્યકિતના પ્રેમમાં પડે છે. ઝિન્ટાને તેણીના અભિનય માટે વિવિધ પુરસ્કાર મળ્યા, જેમાં [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પુરસ્કાર]]નો સમાવેશ થાય છે. ''[[વેરાઈટી]]'' ના ડેરેક એલી એ લખ્યું હતું કે “ઝિન્ટા, જે છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી પોતાની કારર્કિદીને ઘડી રહી છે, તે આટલી સરસ પહેલા ન હતી, જે એક તરુણીના પાત્રમાંથી સેક્સી, વિશ્વસનીય નૈનાના પાત્ર સાથે એક આકર્ષક જુવાન મહિલા તરફ જઈ રહી છે.”<ref>{{cite web|author=Elley, Derek|date=10 December 2003|url=http://www.variety.com/review/VE1117922631.html?categoryid=31&cs=1&p=0|title=New international release Kal Ho Naa Ho|publisher=[[Variety (magazine)]]|access-date=2007-11-20}}</ref> 2004માં તેણીએ સહઅભિનેતા રિતિક રોશનની સાથે ફરહાન અખ્તરની ફિલ્મ ''[[લક્ષ્ય]]'' માં એક ટીવી પત્રકાર રોમીલા દત્ત તરીકેની ભૂમિકા ભજવી. આ ફિલ્મ [[1999ની ઐતિહાસિક કારગીલ લડાઇ]]ની ઘટના પર આધારિત હતી; એક માત્ર મહિલા ટીવી પત્રકાર [[બરખા દત્ત]] જેને આ કાર્ય સોપવામાં આવ્યું હતું, તેણીને ધ્યાનમાં રાખી પ્રીટિ ઝિન્ટાનું પાત્ર ઘડવામાં આવ્યું હતું. વિવેચકોએ ફિલ્મને ખૂબ સારો આવકાર આપ્યો હતો, પરંતુ તેણીના અભિનયને મિત્નુંર પ્રતિસાદ મળ્યાં; [[Rediff.com]] એ નોંધ કરી કે “ ઝિન્ટાનું સારું પાત્ર હતું, જે ફિલ્મમાં સારુ સ્થાન ધરાવતું હતું, અને ક્યારેય આવું આકર્ષક પાત્ર વિના તેણીએ ખૂબ સારી રીતે કામને ન્યાય આપ્યો. ” <ref>{{cite web|author=Pai, Rajeev|title=Watch Lakshya. You won't be disappointed|date=18 June 2004|url=http://in.rediff.com/movies/2004/jun/18lakshya.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-11-06}}</ref> આજ વર્ષે બાદમાં, [[યશ ચોપરા]]એ તેણીને શાહરુખ ખાન સામે મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે તેમની પ્રેમ કથા ''[[વીરઝારા]]'' માં તારાંકિત કરી કે જે વિશ્વભરમાં રૂ. 750 મિલિયન આવક સાથે, ભારત તથા વિદેશમાં તે વર્ષમાં સૌથી વધુ નફો કરનારી ફિલ્મ બની.<ref name="Overseas market"></ref> આ ફિલ્મ, એક ભારતીય અધિકારી વીર પ્રતાપ સિંઘ અને એક પાકિસ્તાની મહિલા ઝારા હયાત ખાનની પ્રેમ કહાની હતી, [[બર્લિન ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ]] ખાતે સ્ક્રિનિંગ સહિત, આ ફિલ્મની મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય રજૂઆત થઈ, અને મુખ્ય ભારતીય પુરસ્કાર સમારોહમાં આ ફિલ્મને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મના ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા. <ref>{{cite web|title=Yash Chopra On Berlin Film Festival Jury|date=18 January 2006|url=http://www.yashrajfilms.com/news/yc_berlinaile.htm|publisher=YashRajFilms.com|access-date=2007-10-17}}</ref> ઝિન્ટાની હોશિયાર પાકિસ્તાની છોકરી ઝારાના ચિત્રાંકને, તેણીને ચોથો ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે નામાંકન મેળવી આપ્યું. ''વેરાઈટી'' એ “ આ પેઢીની સૌથી વધુ રસપ્રદ જુવાન અભિનેત્રી ” તરીકેનો ખિતાબ આપ્યો અને લખ્યું કે કે “ તેણી મોટાભાગે જીવંત અને ઝારાની જેમ જ વિશ્વાસની ભરેલી છે. ” ''વીરઝારા'' એ સતત બે વર્ષમાં બીજા ક્રમની સૌથી વધુ કમાનાર અને ત્રીજી સૌથી મોટી સફળ ફિલ્મ હતી. આ તેણીની [[યશ રાજ ફિલ્મસ]] હેઠળ કામ કરવાની શરુઆત બની, જે બોલીવુડમાં સૌથી મોટા પ્રોડક્શન હાઉસ પૈકીનું એક છે. <ref name="top actresses">{{cite web|publisher=BoxOfficeIndia.Com|title=Top Actress|url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|access-date=2008-01-08|archive-url=https://archive.today/20121202231509/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|archive-date=2012-12-02|url-status=dead}}</ref> 2005માં, ઝિન્ટાએ બે મુવીમાં દેખાઇ. તેણીની પ્રથમ ફોક કોમેડી ''[[ખુલ્લમ ખુલ્લા પ્યાર કરેં]]'' રજૂ થઇ, જેમાં સહઅભિનેતા [[ગોવિંદા]] હતા, આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન 2002ની સાલથી વિલંબીત થઈ રહ્યું હતું. આ ફિલ્મનું નકારાત્મક સમાલોચન થયું અને બોક્ષ ઓફિસ પર ખરાબ પ્રદર્શન રહ્યું. ઝિન્ટાનું પાત્ર નાનું હતું, અને તેણીને સારો આવકાર પણ ના મળ્યો.<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=The Review: Khullam Khulla Pyar Karen|date=29 April 2005|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/7283/index.html|publisher=indiaFM|access-date=2007-03-22}}</ref> તેણીની બીજી [[સિદ્ધાર્થ આનંદ]]ની કોમેડી ડ્રામા ''[[સલામ નમસ્તે]]'' રજૂ થઇ હતી, સહઅભિનેતા સૈફ અલી ખાન હતા. યશ રાજ ફિલ્મસના દિગ્દર્શન હેઠળ આ પ્રથમ ભારતીય ફિલ્મ હતી જે સંપૂર્ણ [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં બનાવવામાં આવી હતી અને આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે રૂ.430 મિલિયનની આવક સાથે, બોલીવુડ દિગ્દર્શન હેઠળ બહારના દેશોમાં વર્ષની સૌથી વધુ કમાનાર ફિલ્મ બની હતી. <ref name="Overseas market"></ref> આ ફિલ્મ સમવયસ્ક [[સહનિવાસ]] કરતા ભારતીય જોડીની વાત કહે છે. ઝિન્ટાએ મુખ્ય નાયિકા અંબર મલ્હોત્રાની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે એક આધુનિક જુવાન મહિલા હતી જે ઓસ્ટ્રેલિયામાં પોતાનું જીવન બનાવવા ભારત છોડે છે. વિવેચકોએ ફિલ્મને સારો આવકાર આપ્યો હતો, અને ઝિન્ટાના અભિનયે તેણીને ઘણા પુરસ્કાર સમારોહમાં ''શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી'' ના નામાંકન અપાવ્યા. તરણ આદર્શે લખ્યું, “ ''કયા કહેના'' પછી, પ્રીટિ ઝિન્ટાએ ફરીથી ''સલામ નમસ્તે'' માં કુંવારી માતાના ચિત્રાંકનનો પડકાર સ્વીકાર્યો છે. આ અભિનેત્રી જબરદસ્ત છે, આજ તારીખ સુધી પોતાનો પૂરેપૂરો અભિનય પહોંચાડી રહી છે. તેણીના સૈફ અલી ખાન સાથેનું ચુંબન દૃશ્ય ઘણા અજાણ્યા લોકોને નોંધશે, પરંતુ આ જ એક સંપૂર્ણ વ્યાવસાયિકતાની નિશાની છે."<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=Movie Review: Salaam Namaste|date=9 September 2005|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/12490/index.html|publisher=indiaFM|access-date=2007-09-15}}</ref> ''[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સે]]'' નોંધ કરી કે “ તેણી એકદમ ઉલ્લાસિત-ઘરેલું મૈત્રીભાવવાળી રાણી જેવી વાહલી સુંદરી છે, માટે જ્યારે તેણીના પાત્રો નિદર્યી હોય છે તે પણ ના ગમાડવું મૂશ્કેલ બની જાય છે. ” <ref>{{cite web|author=Gates, Anita|title=True to the Bollywood Look, While Defying Traditions|date=10 September 2005|url=http://movies.nytimes.com/2005/09/10/movies/10nama.html?_r=1&oref=slogin|publisher=''[[The New York Times]]''|access-date=2008-02-07}}</ref> [[File:PreityZintakank.jpg|thumb|left|કભી અલવિદા ના કહેના (2006) માં ફેશન મેગેઝિન એડિટર રેહા સરેન તરીકે ઝિન્ટા.]] ઝિન્ટાને 2006માં ફરીથી સફળતા મળી, કરન જોહરની ડ્રામા ફિલ્મ ''[[કભી અલવિદા ના કહેના]]'' માં તારાંકિત થઇ, જેમાં બીજા અભિનેતાઓમાં અમિતાભ બચ્ચન, શાહરુખ ખાન, [[અભિષેક બચ્ચન]], [[રાની મુર્ખજી]], [[કિરણ ખેર]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મ ભારતમાં સૌથી મોટી બોક્ષ ઓફિસ પરની એક હિટ બની, જેણે રૂ. 464 મિલિયન કમાયા, અને બહારના દેશોમાં રૂ. 445 મિલિયનની આવક થઇ, જે બહારના દેશોમાં અત્યાર સુધીની બીજા ક્રમની બોલીવુડની સૌથી સફળ ફિલ્મ બની. છેલ્લા સતત ચાર વર્ષમાં આ તેણીની ચોથી બહારના દેશોમાં સૌથી વધુ નફો કરનાર ફિલ્મ હતી.<ref name="Overseas market"></ref> આ ફિલ્મ [[ન્યૂયોર્ક]]માં રહેતા બે નાખુશ પરણિત કપલની વાત કરે છે અને બાહૃય લગ્ન સંબંધમાં પરિણમે છે. ઝિન્ટાએ આ ફિલ્મમાં રેહા શરનની ભૂમિકા ભજવી છે જે એક મહત્વાકાંક્ષી ફેશન મેગેઝીનની એડિટર હોય છે. તેણી પાત્ર અંગે વર્ણવે છે કે આ ભૂમિકા તેણીની ખુશમિજાજી જાહેર છબીને ઢાંકવા માટેની કોશિષ છે.<ref name="bubbly image"></ref> ''[[ધ ઈન્ડિયન એક્ષપ્રેસ]]'' સંમત થાય છે કે આ સફળ થયું હતું: “આ સ્ત્રી ફકત મોહક ન હતી પરંતુ તેણી સમતોલ ચાલમાં ચાલે છે, આકર્ષક લાવણ્ય સાથે બેસે છે, સાંત્વનતા સાથે હસે છે અને ધીરજતાથી બોલે છે. કોણ એવું વિચારી શકે કે આ ચૂલબૂલી છોકરી પોતાની જૂની છબીને આટલી કુશળતાથી ઢાંકી શકશે, અને જે એવી રીતે બહાર આવશે કે જાણે કોઇ મારી જોડે ભીડાશો નહીં. તેથી એ બધા લોકો જે ઉત્સાહિત પ્રીટિની શોધમાં હો તો તમારે અત્યારે જાણી લેવું જોઇએ કે તમે ખોટો નંબર ડાયલ કર્યો છે.”<ref>{{cite web|author=Anil, Aprajita|title=Kabhi Alvida Na Kehna|date=12 August 2006|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=72324|publisher=''[[The Indian Express]]''|access-date=2008-08-30|archive-date=2008-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421225514/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=72324|url-status=dead}}</ref> તેણીએ ત્યાર બાદ [[શિરિશ કુન્દેર]] ની રોમાન્ટિક સંગીતમય ''[[જાન-એ-મન]]'' , માં તારાંકિત થઇ, જે એક યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થિત બે પુરુષોની વાર્તા હતી જે [[સલમાન ખાન]] અને [[અક્ષય કુમાર]] દ્વારા ભજવવામાં આવ્યા હતા, જેઓ એક જ સ્ત્રીને પ્રમ કરતા હતા. ફિલ્મને ટીકાકારો તરફથી સારી સમિક્ષા મળી પરંતુ બોક્ષ ઓફિસ પર તે અસફળ રહી હતી.<ref>{{cite web|title=Don beats Jaan-E-Mann at the box office|date=23 October 2006|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/oct/23box.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2008-05-13}}</ref> ઝિન્ટાએ પીયાની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે બે પુરૂષોનું આકર્ષણ હતી. તેણીની ન્યુનત્તમ અગત્યતાની ભૂમિકા સ્વીકારવા બદલ સારી એવી ટીકા થઇ હતી, જોકે તેના અભિનયને સારી રીતે બિરદાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=Masand, Rajeev|title=Masand's verdict: Jaan-e-mann jars|date=20 October 2006|url=http://ibnlive.in.com/news/masands-verdict-jaanemann-jars/24411-8-p1.html|publisher=IBNLive.com|access-date=2006-11-20|archive-date=2008-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081101132210/http://ibnlive.in.com/news/masands-verdict-jaanemann-jars/24411-8-p1.html|url-status=dead}}</ref> રાજા સેને તેની ભૂમિકાને "સમગ્ર સમયે ઘરેણું" તરીકે વર્ણવી હતી, પરંતુ આગળ કહ્યું કે, તેણી "ફિલ્મના છેલ્લાં સીનમાં એકદન વર્તાય છે, એક એવી ક્ષણ જે તમને એ વાતનું દુખ કરાવે છે કે આજકાલના ફિલ્મ બનાવનારાઓ બાળક જેવી લાગતી અભિનેત્રીઓને રોવા ધોવાની બળજબરી કરવા કરતા તેઓને શા માટે વધારે આનંદ નથી કરવા દેતા. તેણી એ ''જાન-એ-મન'' માં યોગ્ય રીતે આકર્ષક દેખાવા સિવાય બીજું કંઇ નથી કરવાનું."<ref>{{cite web|author=Sen, Raja|title=Akshay's goofy laugh wins you over|date=20 October 2006|url=http://inhome.rediff.com/movies/2006/oct/20jaan1.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2006-11-20}}</ref> ઝિન્ટાએ કહ્યું કે ભાવનાત્મક રીતે ખૂબ તીવ્ર એવી ''કભી અલવિદા ના કહેના'' પછી આ ફિલ્મ ખૂબ આરામદાયક હતી કારણ કે, ''જાન-ઇ-મન'' "સરળ, આનંદી અને ખૂબ સહેલી હતી".<ref>{{cite web|author=Banerjee, Akanksha|title=Success came early to me: Preity|date=26 September 2006|url=http://ibnlive.in.com/news/success-came-early-to-me-preity/22574-8-p1.html|publisher=IBNLive.com|access-date=2008-01-31|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220192741/http://ibnlive.in.com/news/success-came-early-to-me-preity/22574-8-p1.html|url-status=dead}}</ref> 2007 માં યશરાજ ફિલ્મસ અને [[શાદ અ]]લીની રમુજી ફિલ્મ ''[[ઝુમ બરાબર ઝુમ]]'' માં તેણીએ [[અંગ્રેજી પાકિસ્તાની મહિલા]], અલવીરા ખાનની ભૂમીકા ભજવી હતી, જેમાં અભિષેક બચ્ચન, [[બોબી દેઓલ]] અને [[લારા દત્તા]] પણ હતા. ભારતમાં આ ફિલ્મ વિવેચકો અને વ્યાયવાસિક રીતે અસફળ રહી હતી.<ref>{{cite news|title=Jhoom Barabar Jhoom flops; Sivaji is box office boss |last=Krishna|first=Sonali|coauthors=Govardhan D|date=21 June 2007 |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Media__Entertainment__Art/Entertainment/Jhoom_bombs_Sivaji_is_box_office_boss/articleshow/2137553.cms |work=The Economic Times|publisher=Times Internet Limited|access-date=2008-04-09}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.hindu.com/2007/06/17/stories/2007061750150200.htm|title= 'Jhoom Barabar Jhoom' goes bust film reviews|last= Salam|first= Ziya Us|work= The Hindu|date= 17 June 2007|access-date= 2008-04-09|archive-date= 2008-04-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20080414205815/http://www.hindu.com/2007/06/17/stories/2007061750150200.htm|url-status= dead}}</ref> તેણીના અભિનયની પણ આલોચના થઈ હતી. ''[[ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડીયા]]'' એ તેને 'વધુ પડતા પ્લાસ્ટિક' પાત્ર તરીકે વર્ણવી હતી અને Rediff.com એ લખ્યું હતું કે "બોલવાથી લઈને હાવભાવ સુધી પ્રિતી આ ફિલ્મમાં અસહ્ય છે."<ref>{{cite web|author=Kazmi, Nikhat|title=Jhoom Barabar Jhoom|date=16 June 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2127129.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-09-14}}</ref><ref>{{cite web|author=Sen, Raja|title=Jhoom Bore-abar Jhoom|date=15 June 2007|url=http://in.rediff.com/movies/2007/jun/15jhoom1.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2009-05-20}}</ref> ===નવી કારર્કિદી શક્યતાઓ (2007 - વર્તમાન)=== 2007 માં તેણીની એક પછી એક બે વ્યવસાયિક રજુઆતો નિષ્ફળ જતાં, ઝિન્ટાએ અવ્યવસાયિક [[કલાત્મક ફિલ્મો]]ના નિર્દેશકો જોડે કામ શરું કર્યું અને તેણી અવાસ્તવિક ફિલ્મો તરફ વળી હતી, જે ભારતમાં [[સમાંતર સિનેમા]] તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{cite web|author=K Jha, Subhash|title=Deepa Mehta signs Preity Zinta for Heaven on Earth|date=27 September 2007|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e2770cd7-93e2-47d0-a64c-ee21de669e25&MatchID1=4586&TeamID1=1&TeamID2=8&MatchType1=1&SeriesID1=1151&MatchID2=4588&TeamID3=3&TeamID4=5&MatchType2=1&SeriesID2=1152&PrimaryID=4586&Headline=Deepa+Mehta+signs+Preity+Zinta+for+EMHeaven+on+Earth%2fEM|publisher=''[[Hindustan Times]]''|access-date=2007-11-16|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315201617/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e2770cd7-93e2-47d0-a64c-ee21de669e25&MatchID1=4586&TeamID1=1&TeamID2=8&MatchType1=1&SeriesID1=1151&MatchID2=4588&TeamID3=3&TeamID4=5&MatchType2=1&SeriesID2=1152&PrimaryID=4586&Headline=Deepa+Mehta+signs+Preity+Zinta+for+EMHeaven+on+Earth%2FEM|url-status=dead}}</ref> તેણીએ પોતાની પ્રથમ [[અંગ્રેજી ]]ફિલ્મ [[રીતુપર્ણા ધોષ]]ની ''[[ધ લાસ્ટ લીયર]]'' માં કામ કર્યું હતું, જેમાં તેણીએ અમિતાબ બચ્ચનની સાથે સંઘર્ષ કરતી થિયેટર અભિનેત્રીની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મની સર્વપ્રથમ રજુઆત 2007 માં [[ટોરેન્ટો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં થઈ હતી અને તેને સારો આવકાર મળ્યો હતો. આ ફિલ્મનો પહેલો અભિપ્રાય સ્વીકૃત હતો, જેના માટે [[રાજીવ મસંદ]] લખે છે "પ્રિટી ઝિન્ટા એ તેણીના દૃશ્યો ખૂબ નિપુણતાથી ભજવ્યા છે, તેણીએ કયારે પોતાની ખુશમિજાજી છબીને પોતાના આ વિવાદાસ્પદ, પરિપકવ મહિલાની ભૂમિકા પર હાવી થવા દીધી ન હતી."<ref>{{cite web|author=Masand, Rajeev|publisher=[[CNN-IBN]]|title=Masand's Verdict: The Last Lear is slyly over the top|date=13 September 2008|url=http://ibnlive.in.com/news/masands-verdict-the-last-lear-is-slyly-over-the-top/73463-8-p1.html|access-date=2009-12-12|archive-date=2012-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113072003/http://ibnlive.in.com/news/masands-verdict-the-last-lear-is-slyly-over-the-top/73463-8-p1.html|url-status=dead}}</ref> ઝિન્ટાએ તેણીની આ પ્રથમ અવ્યવસાયિક ફિલ્મ માટે કહયું કે "હું વિચારતી હતી કે કલાત્મક ફિલ્મો તમને બદલામાં કશું આપતી નથી, તમારું પોષણ નથી કરતી પરંતુ હું ખોટી હતી અને હું અહીં આવીને ખુબ ખુશ છું."<ref>{{cite web|author=Yelajam, Prithi|title=India's top stars not afraid to take risks|date=10 September 2007|url=http://www.thestar.com/entertainment/article/254778|work=[[Toronto Star]]|publisher=TheStar.com|access-date=2007-11-06}}</ref> ઝિન્ટા ત્યાર બાદ સમીર કારનીકની ''[[હિરોસ]]'' (2008) માં તારાંકિત થઈ, જે આખરી સાલમાં ભણતા બે વિદ્યાર્થીઓની [[રોડ મુવી]] છે, જેમને પોતાના એસાઈમેન્ટના ભાગ રૂપે હજારો માઈલ દૂર ઉત્તર ભારતમાં મુસાફરી કરી ત્રણ સેનાના અધિકારીઓ કે જે, 1999 માં કારગીલ લડાઈમાં મૃત્યુ પામેલ હોય છે તેમના પત્રોને તેઓના પરિવારને સોંપવાના હતા. તેમની મુસાફરીની વાર્તાને ત્રણ ભાગમાં અંકિત કરવામાં આવી છે અને બતાવવામાં આવે છે કે કેવી રીતે તેઓ સેનાનીઓના પરિવારજનોને મળે છે અને તેઓથી પ્રેરીત થાય છે. ઝિન્ટા એ ફિલ્મમાં મૃત સેનાની અધિકારી સલમાન ખાનની વિધવા, કુલજીત કોરનું પાત્ર ભજવ્યું છે જે એકલા હાથે તેણીની પરિવારનું ભરણપોષણ ચલાવતી હોય છે અને એકલા હાથે તેના પુત્રને પણ ઉછેરતી હોય છે. આ ભૂમિકા ભજવા તેણીએ પંજાબી મહિલાની રીતભાત અને બોલી તથા વ્યકિતત્વને શીખવા માટે [[અનુપમ ખેર]]ની અભિનય શાળામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite web|title=Preity has no marriage plans right now|date=26 October 2008|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200810261561.htm|publisher=''[[The Hindu]]''|access-date=2008-10-26|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219023904/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200810261561.htm|url-status=dead}}</ref> તેણીના અભિનય અને ફિલ્મને સારા અભિપ્રાય મળ્યા હતા. ''[[હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ]]'' ના આનંદ સિંઘએ લખ્યું કે "કારનિક ફકત જુની પધ્ધતિથી જ આંસુ સરાવવા માગે છે અને નવી ચર્ચાની શરૂઆત કરવા નથી માંગતા. એ સફળ થયા છે કારણ કે પ્રિટી ઝિન્ટાએ તેણીની ભૂમિકાનું ગાંભિર્ય તથા ગૌરવ જાળવી રાખ્યું જે એક સામાન્ય મહિલાના ચેહરા પર દેખાય છે - તેણી અભિનેત્રી તરીકે આગળ વધી રહી હોય તેવું આમાં લાગે છે."<ref>{{cite web|author=Singh, Anand|title=Rang de motorcycling|date=24 October 2008|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=db4ad8e8-0c30-4ae9-b54c-823e2b0981a6&&Headline=Review%3a+EMHeroes%2fEM|publisher=''Hindustan Times''|access-date=2009-05-20|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207041103/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=db4ad8e8-0c30-4ae9-b54c-823e2b0981a6&&Headline=Review%3A+EMHeroes%2FEM|url-status=dead}}</ref> એપ્રિલ 2008 સુધીમાં ઝિન્ટાએ, [[જાહનુ બરુઆ]]ની ''[[હર પલ]]'' અને [[દિપા મહેતા]]ની [[કેનેડિયન]] ફિલ્મ ''[[હેવન ઓન અર્થ]]'' , જે [[બિનરહેવાસી ભારતીય]] ત્રાસ સહન કરતી પત્નીની સત્ય ઘટના પર આધારિત એક [[પંજાબી ભાષા]]ની ફિલ્મ છે, તેનું શુટિંગ પૂર્ણ કર્યું છે.<ref>{{cite web|author=Jain, Princy|title=Heaven on Earth is my most challenging film: Preity Zinta|date=10 March 2008|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=6692e8e9-38bf-44a8-8e37-d4185c43e7d6&&Headline=EMHeaven+on+Earth%2fEM+my+most+challenging+film%3a+Preity|publisher=''[[Hindustan Times]]''|access-date=2008-05-27|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513222855/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=6692e8e9-38bf-44a8-8e37-d4185c43e7d6&&Headline=EMHeaven+on+Earth%2FEM+my+most+challenging+film%3A+Preity|url-status=dead}}</ref> તેણીના ''હેવન ઓન અર્થ'' ના અભિનયે તેણીને 2008 [[શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી (સીલ્વર હ્યુગો) નો પુરસ્કાર અપાવ્યો હતો, "તેણીના એક મજબૂત છતાં સુકોમળ અભિનય માટે જે પોતાના જીવનમાં કડવાશ હોવા છતાં પોતાના સપનાં પુરા કરવા પ્રયાસ કરતી હોય છે."<ref name="Chicago">{{cite web|title=Awards 2008|publisher=[[Chicago International Film Festival]]|url=http://www.chicagofilmfestival.org/cgi-bin/WebObjects/CIFFSite.woa/wa/pages/Awards%202008|access-date=2009-01-27|archive-date=2009-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105225422/http://www.chicagofilmfestival.org/cgi-bin/WebObjects/CIFFSite.woa/wa/pages/Awards%202008|url-status=dead}}</ref> ==અન્ય કામગીરી== ===લેખ લખવા=== 2004 માં ઝિન્ટા [[બીબીસી ન્યુઝ ઓનલાઈન]]ના દક્ષિણ એશિયન કોમેન્ટેટરોના સમૂહની સાથે જોડાઈ. આ કાર્ય યોજનામાં જોડાતી વખતે તેણીએ આનંદ વ્યકત કર્યો અને કહયું કે "હું એક સપષ્ટ વકતા છું અને દરેક વિષય પર એક સ્વયંનો અભિપ્રાય ઘરાવું છું. તેથી આ મારા વિચાર દર્શાવવા માટેનો એક સારો મંચ છે."<ref>{{cite web|author=Pillai, Sreedhar|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/16/stories/2004021600560200.htm|title=Preity turns columnist|publisher=''[[The Hindu]]''|access-date=2007-11-07|archive-date=2007-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071220095612/http://www.hindu.com/mp/2004/02/16/stories/2004021600560200.htm|url-status=dead}}</ref> તેણીનો પહેલો લેખ "ધ ચેંજીંગ ફેસ ઓફ બોલીવુડ" જે જાન્યુઆરી 2004<ref>{{cite web|author=Zinta, Preity|title=The changing face of Bollywood|date=29 January 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3445467.stm|publisher=[[bbc.co.uk]]|access-date=2007-09-12}}</ref> માં પ્રગટ થયો હતો, તેમાં છેલ્લાં દાયકમાં બોલીવુડની ઉત્ક્રાંતિની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેણીનો આ લેખ તે સાઈટના તે દિવસના ખૂબ વાંચવા લાયક દસ લેખોમાંનો એક બન્યો હતો. તેણીના પોતાના બીજા લેખમાં "ઓડ્સ સ્ટેકડ અગેંસ્ટ ઈન્ડિયન વુમેન" માં ઝિન્ટાએ ભારતમાં [[મહિલાની મજાક મસ્તી]] થતી ઘટનાઓનું પૃથ્થકરણ કર્યું હતું અને જે તેનો લોકો અમલ કરે છે તેમની આલોચના કરી હતી.<ref>{{cite web|author=Zinta, Preity|title='Odds stacked against Indian women'|date=1 April 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3572553.stm|publisher=[[bbc.co.uk]]|access-date=2005-03-02}}</ref> તેણી એ લખ્યું હતું કે. "આ પ્રકારની ઘટનાઓ એક મહિલાનું ગૌરવ, તેણીની જગ્યા અને તેણીની સ્વતંત્રતાને હડપી લે છે ....... આપણું રાજય મહિલાની સુરક્ષા પ્રત્યે આટલું લાચાર કેમ છે. આપણા દેશમાં જયાં આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે મહિલા પ્રધાનમંત્રીને ઉચ્ચ હોદ્દાનું માન આપવામાં આવે છે ત્યાં મહિલાઓ આટલી અસુરક્ષિત કેમ છે?" આ લેખે દુનિયાભરના વાચકોનું આકર્ષણ મેળવ્યું અને તેણીને આ માટે હજારો ઈ-મેઈલ મળ્યા.<ref name="everes">{{cite web|title=Preity Zinta attacks eve teasers in the BBC column|date=20 April 2004|url=http://www.indiantelevision.com/tube/y2k4/apr/aprtube27.htm|publisher=indiantelevision.com|access-date=2007-09-12}}</ref> ખાસ કરીને મહિલાવર્ગે ખુબ વખાણ્યો કારણ કે આ લેખ [[ભારતીય મહિલા સામેના અત્યાચાર]]ની વિરુદ્ધ હતો.<ref name="everes"></ref> તેણીનો ત્રીજો લેખ "ધ ડાર્કનેસ ઘેટ ઓલ એકટર્સ ફિયર્સ" એ વધારે અંતરગત લેખ હતો જેમાં તેણીએ પોતાની કલાકાર તરીકેની પ્રસિધ્ધિ, ચાહકો, અસુરક્ષા અને ડર તરફ ધ્યાન દોર્યુ હતું.<ref>{{cite web|author=Zinta, Preity|title=The darkness that all actors fear|date=22 June 2004| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3804471.stm|publisher=[[bbc.co.uk]]|access-date=2007-09-12}}</ref> તેણીના ચોથા અને અંતિમ લેખ "ફેસીંગ ડેથ ઈન શ્રીલંકા અને થાઈલેન્ડ" માં 2004 ના અંતમાં તેણે [[મોતને નજીકથી અનુભવી]] હોય તેવા બે પ્રસંગોનું વર્ણન કર્યું છે.<ref name="facing death">{{cite web|author=Zinta, Preity|title=Facing death in Sri Lanka and Thailand|date=28 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4268387.stm|access-date=2006-04-16|publisher=bbc.co.uk}}</ref> ===મંચ અભિનયો=== [[File:Zinta Temptation04.jpg|thumb|right|ટેમ્પટેશન્સ 2004 ખાતે ઝિન્ટા કલા બતાવી રહી છે.]] 2001 થી ઝિન્ટાએ ઘણા મંચ અભિનય તેમક વિશ્વ યાત્રાઓમાં ભાગ લીધો હતો. તેણીનો પ્રથમ વિશ્વ પ્રવાસ, એ કોર્ન્સટ્સની શ્રેણી હતી જેનું નામ ''ક્રેઝ 2001'' હતું અને તે આખા અમેરિકામાં ભજવવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અનિલ કપૂર, આમિર ખાન, [[એશ્વર્યા રાય]] અને [[ગ્રેસી સિંહ]] પણ સામેલ હતા. [[11 સપ્ટેમ્બર 2001 ના હુમલા]]ને કારણે આ શોને વહેલો બંધ કરી દેવામાં આવ્યો અને ટીમ બને એટલી જલ્દી ભારત પાછા ફરવા માટે તૈયાર થઈ હતી. તેમ છતાં આ શો કેનેડામાં સફળતાપૂર્વક ચાલુ રહ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=Whispers&nbsp;— Tour stop|month=November|year=2001|url=http://downloads.movies.indiatimes.com/site/nov2001/whisper.html|publisher=[[Indiatimes]]|access-date=2007-07-24|archive-date=2007-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015103635/http://downloads.movies.indiatimes.com/site/nov2001/whisper.html|url-status=dead}}</ref> તેણીએ 2002 માં અમિતાબ બચ્ચન, આમિર ખાન, શાહરુખ ખાન, અને ઐશ્વવર્યા રાયની સાથે યુકેમાં ''ફ્રોમ ઈન્ડિયા વીથ લવ'' માં ભાગ લીધો હતો. આ શોનું પ્રદર્શન બે સ્થાન પર કરવામાં આવેલું, [[માંસ્ચેસ્ટ]]રનું [[ઓલ્ડ ટ્રેફોર્ડ ફૂટબોલ સ્ટેડીયમ]] અને [[લંડન]]નો [[હાઈડ પા]]ર્ક જેમાં 1,00,000 દર્શકોની હાજરી હતી.<ref>{{cite web|title=From India with Love|date=30 April 2002|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/breakfast/1959022.stm|publisher=BBC News|access-date=2007-11-16}}</ref> ઝિન્ટાની સૌથી મોટો વિશ્વ પ્રવાસ 2004 માં થયો જયારે તેણીએ ''ટેમ્પટેશન 2004'' માં સિતારાઓના સમૂહ (શાહરુખખાન, રાની મૂર્ખજી, સેફઅલીખાન, અર્જુન રામપાલ, પ્રિયંકા ચોપરા) સાથે જોડાઈ. તેનું પ્રદર્શન દુનિયાભરના લગભગ 22 દેશોમાં થયું<ref>{{cite web|title=Shahrukh may attend cinema festival|date=20 December 2004|url=http://www.bahraintribune.com/ArticleDetail.asp?CategoryId=7&ArticleId=55031|publisher=''[[Bahrain Tribune]]''|access-date=2007-11-13|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516030801/http://www.bahraintribune.com/ArticleDetail.asp?CategoryId=7&ArticleId=55031|url-status=dead}}</ref>, અને આ બોલીવુડનું સૌથી પ્રખ્યાત આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્સર્ટ બન્યું.<ref>{{cite web|title=Bollywood's Day Out...|date=2 December 2004|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-943930,prtpage-1.cms|publisher=''[[Times of India]]''|access-date=2007-11-02}}</ref> 2006 માં ઝિન્ટાએ ''હીટ 2006'' વિશ્વ પ્રવાસમાં ભાગ લીધો, જેમાં અક્ષયકુમાર, સેફઅલી ખાન, [[સુસ્મિતા સેન]] અને [[સેલિના જેટલી]] પણ હતા.<ref>{{cite web|title=Akshay Kumar & Preity Zinta in Bollywood New York Shows for Aron Govil Productions|date=10 March 2006|url=http://www.businesswireindia.com/PressRelease.asp?b2mid=9273|publisher=Business Wire India|access-date=2007-03-16|archive-date=2006-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060323185651/http://www.businesswireindia.com/PressRelease.asp?b2mid=9273|url-status=dead}}</ref> ===માનવકલ્યાણ કાર્ય=== તેણીના ફિલ્મ ઉદ્યોગના વર્ષો દરમિયાન, ઝિન્ટા વિવિધ સખાવતી સંસ્થાઓ<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021221/nation.htm|title=National Briefs|publisher=''[[The Tribune]]''|date=21 December 2002|access-date=2007-12-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/691108.cms|title=Bollywood stars play soccer|publisher=''[[The Times of India]]''|date=22 May 2004|access-date=2007-12-02}}</ref> સાથે જોડાઈ છે, અને ખાસ કરીને ભારતમાં મહિલા હિતવાળા કાર્યોને ખુબ સહાય આપે છે, જેમ કે [[નવજાત બાળકી હત્યા]]નો વિરોધ.<ref name="charities">{{cite web|author=Tiwari, Nimish|publisher=''[[The Times of India]]''|title=Preity Zinta wants a new face|date=18 October 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/India_Buzz/Preity_Zinta_wants_a_new_face/articleshow/2467934.cms|access-date=2007-11-22}}</ref><ref>{{cite web|author=Ashraf, Amrah|publisher=''[[The Hindu]]''|title=Pretty poised!|date=10 December 2009|url=http://beta.thehindu.com/arts/movies/article63231.ece|access-date=2009-12-12|archive-date=2009-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213170345/http://beta.thehindu.com/arts/movies/article63231.ece|url-status=dead}}</ref> તેણીએ [[એઈડસ્]] જાગૃતિના કાર્યમાં પણ ભાગ લીધો છે અને [[મુંબઈ]]ની સફાઇ માટે પણ ઝુંબેશ કરે છે.<ref>{{cite web|publisher=''[[The Hindu]]''|title=Preity Zinta says she is an actress with a conscience|date=13 February 2007|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/009200702131340.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315102348/http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/009200702131340.htm|archive-date=2008-03-15|access-date=2007-12-04|url-status=dead}}</ref> 2005 માં, બીજા બોલીવુડ સિતારાઓની સાથે, ઝિન્ટાએ પણ ''હેલ્પ!'' ''ટેલેથોન કોન્સર્ટ'' માં ભાગ લીધો કે જે [[2004 ભારતીય મહાસાગર ભૂકંપ]]ના ભોગ બનેલા લોકો માટે નાણા એકઠા કરવા માટે હતો.<ref>{{cite web|title=Bollywood unites to present caring face|date=8 February 2005|url=http://www.telegraphindia.com/1050208/asp/nation/story_4351693.asp|publisher=''[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]''|access-date=2005-02-21|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118103831/http://www.telegraphindia.com/1050208/asp/nation/story_4351693.asp|url-status=dead}}</ref> તે પછીના વર્ષે [[ગોડફ્રે ફિલીપ્સ નેશનલ બ્રેવરી મુવમેન્ટ]]ના એમબેસેડર તરીકે, ઝિન્ટાએ [[દિલ્હી]]ના [[રોટરી કલ]]બ અને ગોડફ્રે ફિલિપ્સ એવોર્ડસ દ્વારા યોજાયેલ એક [[રકતદાન]] શિબિરમાં પણ ભાગ લીધો હતો. તેણીએ મહિલા અધિકારના હેતુવાળા કાર્યોને સહકાર આપ્યો છે અને રકતદાનને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. તેણીએ કહ્યું કે, "રકતદાનથી કોઈનું મૃત્યુ નથી થતું પરંતુ ચોક્કસ કોઈને જીવનદાન મળશે...... એકવાર જે રકતદાન થયું તે સાર્વત્રિક બની જાય છે અને ગમે તે વ્યકિત જેણે રકતની જરૂર છે તેના માટે સમુદાય, જાતિ કે વિસ્તારને ધ્યાનમાં લીધા વગર, ઉપયોગી બની શકે છે. તે લોકોને ભેગા બંધી રાખે છે."<ref name="Donating blood">{{cite web|author=Tankha, Madhur|title=In the service of a cause|date=29 July 2006|url=http://www.hinduonnet.com/2006/07/29/stories/2006072908860200.htm|publisher=''[[The Hindu]]''|access-date=2007-12-04|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315102338/http://www.hinduonnet.com/2006/07/29/stories/2006072908860200.htm|url-status=dead}}</ref> 2007 માં રાની મુર્ખજીની સાથે ઝિન્ટાએ ''[[કોન બનેગા કરોડપતિ]]'' માં જીતેલી રૂા. 2,50,000 ની રકમ,[[ હિમાચલ પ્રદેશ]]માં શિમલા [[રેડ ક્રોસ]] સોસાયટીને દાનમાં આપી હતી.<ref>{{cite web|title=Preity's mother hands over Rs&nbsp;25 lakh to Red Cross|date=5 April 2007|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070405/himachal.htm#10|publisher=''[[The Tribune]]''|access-date=2008-02-07}}</ref> જાન્યુઆરીમાં ઝિન્ટાએ [[હરિયાણા]]ના [[હિસર]]ની મુલાકાત લીધી હતી જયાં તેણીએ લશ્કરના [[જવાન]]નું પ્રાત્સાહન વધારવા અર્થે એક આખો દિવસ લશકર તાલીમ કેન્દ્રમાં વિતાવ્યો હતો. આ મુલાકાતનું આયોજન [[એનડીટીવી]]ના એક કાર્યક્રમ ''જય જવાન'' માટે કરવામાં આવેલ હતું, જેમાં અભિનેતાઓ અને મનોરંજન કરનારાઓ ભારતીય લશ્કરની મુલાકાત લે છે. તેણી ત્યાં હતી ત્યારે, શારીરિક અસક્ષમ બાળકોની [[ખાસ નિશાળ]] જે લશ્કર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, તેની પણ મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{cite web|author=Mohammed, Khalid|title=Preity reunited with Army brother|date=26 January 2007|url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jan/24sd1.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2007-09-29}}</ref> ઓગસ્ટમાં મુંબઈ સ્થિત કલાકાર ગુરુચરણ સિંહની સાથે મળીને, [[બિન સરકારી સંસ્થા]] ''ખુશી'' માટે [[રસ્તાના બાળકો]]ના હિત માટે ચિત્રકામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|author=A. Khan, Rubina|title=Preity artistic!|date=24 August 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Preity_artistic/rssarticleshow/2304140.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-09-27}}</ref> ડિસેમ્બરમાં તેણીએ [[યુનાઈટેડ નેશન્સ ઓફિસ ઓન ડ્રગ એન્ડ ક્રાઈમ]] (UNODC) ના ભારતમાં [[માનવ વ્યાપાર]]ને કાબુમાં લાવવાના પ્રયત્નમાં જોડાઇ હતી. આ ગુના માટે જાગૃતતા લાવવા, અને જે લોકોને આ ગુનામાંથી બચાવવામાં આવ્યા છે તેઓની સુરક્ષા અને પુન:સ્થાપના માટેની જરૂરીયાત અને આ કૃત્ય કરનારાઓને સજા કરાવવા અંગે તેણીએ પ્રવચન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|author=Indo-Asian News Service|title=Bollywood stars join UN drive against human trafficking|date=19 December 2007|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=b6743e5b-2efa-4103-89bc-d014db4fb8b4|publisher=''[[Hindustan Times]]''|access-date=2008-01-07|archive-date=2008-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315201607/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=b6743e5b-2efa-4103-89bc-d014db4fb8b4|url-status=dead}}</ref> ===આઈપીએલ (IPL) ક્રિકેટ ટીમની માલિકી=== નેસ વાડિયા અને બીજા સાથીદારો સાથે મળીને પ્રિટી ઝિન્ટાએ મોહાલી સ્થિત [[ઈન્ડિયન પ્રીમીયર લીગ]] (આઇપીએલ(IPL))ની [[ટવેન્ટી20]] ક્રિકેટ ટીમના માલિકીના હક 2008 માં મેળવ્યા.<ref>{{cite web|author=Bollywood Hungama News Network|title=King Khan, Preity Zinta bag teams in IPL bidding|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2008/01/24/10788/index.html|publisher=indiaFM|date=24 January 2008|access-date=2008-02-27}}</ref> આ જૂથે $76 મિલિયન ફ્રેન્ચાઇઝી અધિકાર પ્રાપ્ત કરવા માટે ચૂકવ્યા અને ત્યારથી ટીમનું નામ [[કિંગ્સ XI પંજાબ]] રાખ્યું.<ref>{{cite web|author=Loudon, Bruce|title=Instant cricket: just add Preity|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23561883-2722,00.html|publisher=''[[The Australian]]''|date=19 April 2008|access-date=2008-04-19|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422014142/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23561883-2722,00.html|url-status=dead}}</ref> 2009 સુધી આઈપએલની ટીમ ધરવનાર ઝિન્ટા જ એકમાત્ર મહિલા હતી અને તે લીગની સૌથી નાની વયની માલિક પણ હતી.<ref name="toispree">{{cite news|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/2997631.cms|title=Preity's winning spree!|last=Vyavahare|first=Renuka|date=30 April 2008|access-date=2008-05-01|work=India Times Movies|publisher=Times Internet Limited|archive-date=2008-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501125300/http://movies.indiatimes.com/articleshow/2997631.cms|url-status=dead}}</ref> ટિકીટ વેચવાના અને ટીમના પ્રચારમાં તેણી સામેલ રહી છે.<ref name="toispree"></ref><ref name="ticket">{{cite news|url=http://sify.com/sports/fullstory.php?id=14648251|title=Preity Zinta, Brett Lee launch sale of tickets in Mohali|date=12 April 2008|access-date=2008-05-01|work=Sify Sports|publisher=Sify Technologies Ltd}}</ref> તેણીએ કહ્યું કે, "મારું યોગદાન ટીમની સાથે સંપૂર્ણપણે છે. હું મારી ટીમની ઘણી મોટી ચાહક છું અને હું માનું છું કે હું મારી ટીમ માટે નસીબદાર છું માટે હું દરેક જગ્યાએ ટીમની સાથે રહેવા માગુ છું."<ref name="toispree"></ref> ==અંગત જીવન== ઝિન્ટા જયારે શુટિંગમાં વ્યસ્ત નથી હોતી ત્યારે તેણીના વતન શિમલા શહેરની મુલાકાત લે છે. 2006 માં તેણી મુંબઇમાં પોતાના ઘરમાં રહેવા ગઇ.<ref>{{cite web|author=K Jha, Subhash|title=Preity's home sick|date=26 May 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2074719.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-11-07}}</ref> તેણી કોઈ પણ એક ધર્મ સાથે જોડાવા માગતા નથી. ''ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' ની એક મુલાકાતમાં તેણીએ ટીકા કરી કે, "હું ફકત સારા કાર્યોમાં, [[કર્મ]]માં વિશ્વાસ રાખું છું, અને હું મંદિર જવામાં નથી માનતી. મારા માટે ધર્મ એ અંગત વાત છે. વિશ્વાસ રાખવો જરૂરી છે..... આપણે સંભાળીએ છીએ અને વાંચીએ છીએ કે સર્વ ધર્મ એક સમાન છે. હાલમાં હું આ વાતમાં વધારે માનું છું"<ref>{{cite web|author=Afsana, Ahmad|title=Ganpati Bappa Morya:Preity|date=25 September 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India_Buzz/Ganpati_Bappa_MoryaPreity/articleshow/2397863.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-10-23}}</ref> 2004 ના અંતમાં તેણીએ બે વખત [[મોતથી ખૂબ નજીકથી બચી]]: પ્રથમ જયારે [[કોલેમ્બો]], [[શ્રીલંકા]] માં ટેમ્પટેશન કોર્સંટ દરમિયાન બોંબ ધડાકો થયો ત્યારે; અને બીજી વખત જયારે [[ભારતીય મહાસાગર ભૂકંપ]] આવ્યો ત્યારે.<ref name="facing death"></ref> ઝિન્ટા ઘણા વિવાદોનો વિષય બની છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2007/06/09/2746/index.html|title="One habit of mine that drives Ness up the wall is my perfection!" - Preity Zinta|access-date=2007-11-06|author=IndiaFM News Bureau|date=9 June 2007|publisher=indiaFM.com}}</ref> 2003 માં [[ભરત શાહ]]ના કેસમાં સાક્ષી તરીકે તેણીએ [[ભારતીય માફિયા]] વિરુધ્ધ જુબાની આપી હતી. ભરત શાહ કે જે તેણીની એક ફિલ્મ ''[[ચોરી ચોરી ચુપકે ચુપકે]]'' ના મુખ્ય નાણા ધીરનાર હતા, તેઓના [[છોટા શકિલ]] નામના મુંબઈના સંગઠિત માફિયાના બોસ સાથે સંબંધ હોવાના કારણે 2000ની સાલમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|author=Philp, Catherine|title=Bollywood starlet plays brave role in fight against the Mob|date=11 January 2003|url=http://timesonline.co.uk/tol/news/world/article811045.ece|publisher=''[[The Times]]''|access-date=2007-09-15|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604002834/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article811045.ece|url-status=dead}}</ref> તેણીના બીજા સહકલાકારો જેવું ન કરતા, ઝિન્ટાએ પોતાની જુબાની ન બદલી અને એ જ જુબાની આપી કે ફિલ્મના શુટીંગ દરમિયાન તેઓને માફિયા તરફથી [[એક્સટોર્શન]]ની ધમકીઓ મળી હતી.<ref>{{cite web|author=Firdaus Ashraf, Syed|title=Bharat Shah case: Preity Zinta sticks to her stand|date=9 January 2003|url=http://in.rediff.com/news/2003/jan/09shah.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2006-11-29}}</ref> તેણીની જુબાની પછી, તેણીને [[સાક્ષી સુરક્ષા]] આપવામાં આવી અને તેણીને બે મહિના સુધી જાહેરમાં ન આવવાની ફરજ પાડવામાં આવી.<ref name="bubbly image"></ref> તેણીની પહેલા 13 બીજા સાક્ષીઓ હતા, જેમાં [[સલમાન ખાન]] અને [[શાહરુખ ખાન]] નો પણ સમાવેશ હતો જેઓ આ કેસના સાક્ષી હતા પરંતુ પાછળથી તેઓએ પોતાની જુબાની પાછી ખેંચી લીધી હતી.<ref name="hostile">{{cite web|title=Except Preity, everyone turned hostile|date=30 September 2003|url=http://www.rediff.com/news/2003/sep/30shah.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2006-11-29}}</ref> ઝિન્ટા એક માત્ર સાક્ષી હતી જેણે ફોજદારી કેસમાં વિરુધ્ધમાં જુબાની બદલી ([[હોસ્ટાઇલ]])ના હતી<ref name="hostile"></ref>; આખા દેશએ તેણીના આ કાર્ય માટે સરાહના કરી.<ref name="nation applauded">{{cite web|author=[[Times News Network|TNN]]|title=This Preity woman is brave too|date=13 March 2003|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/40195013.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-07-12}}</ref> તે પછી વાર્ષિક [[રેડ એન્ડ વાઈટ બ્રેવરી એવોર્ડ્સ]] માં ઝિન્ટા એ પ્રથમ વ્યકિત હતી જેને, તેણીના મુંબઈના માફિયાના વિરુધ્ધમાં ઉભા રહેવાના "હિંમતભર્યા કાર્ય" માટે[[ ગોડફ્રે માઈન્ડ ઓફ સ્ટીલ]] પુરસ્કાર મળ્યો.<ref name="nation applauded"></ref> પુરસ્કાર મેળવતી વખતે તેણીએ કહ્યું કે, "બહાદુર હોવું એનો અર્થ એવો નથી કે તમને ડર નથી લાગતો. તમને ડર લાગે પણ જયારે તમે એક ડરનો સામનો કરો છો ત્યારે તમે બહાદુર કહેવાવ છો. હું પણ માણસ છું. એવું નથી કે મને કશાનો ડર નથી લાગતો. પરંતુ ડરનો સતત સામનો કરવો એ એક ચાલુ પ્રક્રિયા છે અને આજ દિન સુધી હું તેમાં સફળ રહી છું."<ref>{{cite web|author=Sharma, Mandvi|title='Rome wasn't built in a day, neither was I'|date=29 July 2006|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1823394.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-08-30}}</ref> 2006 થી ઝિન્ટા ગોડફ્રે ફિલિપ્સ બ્રેવરી એવોર્ડ્સની [[બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર]] રહી છે.<ref name="Donating blood"></ref> [[File:Ness & Preity.jpg|thumb|right|2007 જાયન્ટ્સ ડે એવોર્ડસ ખાતે નેસ વાડિયા સાથે ઝિન્ટા.]] [[સમાચાર પત્રો]]એ તેણીને ઘણી વખત બીજા બોલિવુડના અભિનેતાઓ સાથે રોમાન્ટિક રીતે જોડવાની કોશિશ કરી છે, પરંતુ તેણીએ આવી કોઇ પણ અફવાઓનું મક્કમતાથી ખંડન કર્યું છે.<ref>{{cite web|author=Gangadhar, V|title=Preity Magic|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040724/saturday/main1.htm|publisher=''[[The Tribune]]''|date=24 July 2004|access-date=2007-11-16}}</ref> 2000 માં તેણીએ મોડેલ [[માર્ક રોબીન્સન]] સાથે ડેટિંગ કરવાનું શરુ કર્યું હતું. પછીના વર્ષમાં બન્ને અલગ થઈ ગયા અને ઝિન્ટાના કહેવા અનુસાર તેઓના સંબંધ સારા જ રહયા હતા. જયારે [[ફિલ્મફેર]]માં તેણીને આ વિષે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેણીએ કહયું કે, "જ્યારે અમે સાથે હતા તે સમયની ખૂબ સારી સારી યાદો છે અને હું આને તે પૂરતું જ રાખવા માગુ છું."<ref>{{cite web|author=Pillai, Jitesh|title=Freedom at midnight...Preity Zinta|month=April|year=2001|url=http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html|publisher=[[indiatimes]]|access-date=2007-10-04|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012004628/http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html|url-status=dead}}</ref> ફ્રેબ્રુઆરી 2005 થી મે 2009 સુધી ઝિન્ટાએ [[બોમ્બે ડાઈંગ]]ના વારસદાર [[નેસ વાડિયા]]ની સાથે ડેટિંગ કર્યું.<ref>{{cite web|author=Shaikh, Jamal|title=Preity woman's man|date=3 February 2005|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1010644.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-05-16}}</ref> તેઓના સંબંધની ચર્ચા અવારનવાર મિડિયા દ્વારા થતી રહી, તેમાં તેઓની સગાઈ તથા જુદા થવાની અટકળોનો પણ ઘણીવાર સમાવેશ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=Lalwani, Vickey; Shah, Kunal|title=Ness & I are fine:Preity Zinta|date=25 January 2008|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India_Buzz/Ness__I_are_finePreity_Zinta/articleshow/2726680.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2008-02-14}}</ref><ref>{{cite web|title=Preity comes clean on Ness|date=22 April 2009|url=http://indiatoday.intoday.in/index.php?option=com_content&issueid=105&task=view&id=38238&sectionid=94&Itemid=1|publisher=''[[India Today]]''|access-date=2009-07-10}}</ref> ડિસેમ્બર 2006 માં બીજા એક વિવાદમાં ઝિન્ટાનો ઉલ્લેખ થયો જયારે એવા સમાચાર અહેવાલિત થયા કે [[બાંદ્રા]]માં તેણીના ઘરે નેસ વાડિયાએ મજુર કામદારો પર હુમલો કર્યો. સમાચાર મુજબ એક મહિલાને ગંભીર ઈજા થઈ હતી અને એક બાળક ઘાયલ થયું હતું.<ref name="1 crore">{{cite web|author=Varma, Prerna|title=Don't target my boyfriend: Preity|date=7 December 2006|url=http://ibnlive.in.com/news/dont-target-my-boyfriend-preity/27926-8.html|publisher=IBNLive.com|access-date=2008-02-07|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220200403/http://ibnlive.in.com/news/dont-target-my-boyfriend-preity/27926-8.html|url-status=dead}}</ref> જયારે રાષ્ટ્રીય સમાચારોમાં આ અફવાઓ ફેલાઇ ત્યારે ઝિન્ટાએ ક્રોધ ભરી પ્રતિક્રિયા આપી અને તેણીએ પત્રકારોને વખોડી કાઢયા. તેણીને કહ્યું કે સાબિતી આપો અને જો કોઈ ઘાયલ મહિલા હશે તો તે 1 [[કરોડ]] (રૂપિયા ૧૦ મિલિયન) રૂપિયા આપશે. કોઈ સાબિતી ના મળી અને આ અફવા છેવટે ખોટી સાબિત થઈ.<ref name="1 crore"></ref> માર્ચ 2007 માં ઝિન્ટાનો એક નિંદાકાંડમાં સમાવેશ થયો જયારે અભિનેત્રી અને ગાયિકા [[સૂચિત્રા ક્રિશ્નામૂર્તિ]]એ પોતાના [[શેખર કપૂર]] સાથેના છૂટાછેડા માટે ઝિન્ટાને જવાબદાર ગણી અને એવો આરોપ મુક્યો કે ઝિન્ટાના શેખર કપૂર સાથે અંગત સંબંધ છે.<ref name="Alleged affair">{{cite web|author=TNN|title='Suchitra is unstable'|date=30 March 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1835376.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-05-22}}</ref> શરૂઆતમાં આ વિવાદમાં શાંત રહેવા પછી<ref name="Alleged affair"></ref> બીજી વખત ક્રિશ્નામૂર્તિએ તેણીના પર આરોપ મૂકયો, ત્યારે ઝિન્ટાએ સણસણતો પ્રત્યુતર આપ્યો કે, " સંદિગ્ધ છે કે બીજાના ઝખમની પીડા મારે સહન કરવી પડે છે. તેણી ખરેખર અસ્થિરતા ભોગવી રહી છે અને હું ઈચ્છું કે તેણી જલ્દીથી બિમારીમાંથી બહાર આવે."<ref name="Alleged affair"></ref> તેણીએ નિવેદન જાહેર કર્યું કે દસ વર્ષમાં તેણી શેખર કપૂરને ફકત પાંચ વખત મળી છે અને જાહેરમાં માંગ કરી કે તે આગળ વધે અને તેણીનું નામ આ આરોપમાંથી મુકત કરે.<ref>{{cite web|author=Jha, Subhash K|title=Shekhar, speak up!|date=2 April 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1847597.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-05-22}}</ref> ત્યારબાદ આ વિવાદનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite web|author=TNN|title='No more rumours please!'|date=17 April 2007|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1919338.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-05-22}}</ref> ==મિડિયામાં== ઝિન્ટા ખાસ કરીને પોતાની નિખાલસતા અને સચ્ચાઇપૂર્વક જાહેરમાં પોતાના વિચારો અને મંત્વ્યો વ્યકત કરવા માટે કારણે ભારતીય મડિયામાં જાણિતી છે પછી તે તેણીના સ્ક્રિન પરના કે સ્ક્રિન સિવાયના જીવન બાબતે હોય કે પછી કોઈ અન્યાયના વિરુધ્ધ અવાજ ઉઠાવવા અંગે હોય.<ref name="brave2"></ref><ref name="brave3"></ref> તેણીના આ ગુણોની નોંધ ''ભરત શાહ કેસ'' દરમિયાન થઈ, જયારે તેણીએ માફિયા વિરુધ્ધમાં જુબાની આપી; જેના કારણથી જ પત્રકારોએ તેણીને "એક માત્ર બોલીવુડનો પુરષ" તરીકે વર્ણવી.<ref name="The only man in Bollywood"></ref><ref name="charities"></ref> મિડિયાએ તેણીના લાક્ષણિક ખંજનને તેણીના ટ્રેડમાર્ક તરીકે વર્ણવ્યો છે. મિડિયાએ ઘણી વખત તેણીને એક ખુશમિજાજ અને ચુલબુલા પ્રકાર, બહાર રહેતા વ્યક્તિત્ત્વ ધરાવનાર તરીકે વર્ણવી છે, તેણીએ કબલ્યું કે એક એવી છબી જે તેણીને પસંદ નથી.<ref name="bubbly image"></ref> 2003 માં ઝિન્ટાને [[રેડીફની]] "શ્રેષ્ઠ બોલીવુડ અભિનેત્રીઓ" માં પ્રથમ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref name="rediff2003"></ref> તે પછીના ત્રણ વર્ષ સુધી તે દ્વિતિય ક્રમાંકે રહી હતી.<ref>{{cite web|author=Sen, Raja|year=2004|url=http://specials.rediff.com/movies/2004/dec/29sld4.htm|title=Best Actress 2004|publisher=Rediff.com|access-date=2007-04-06}}</ref><ref>{{cite web|author=Kulkarni, Ronjita|year=2005|url=http://specials.rediff.com/yearend/2005/dec/23yend2.htm|title=Ten best Bollywood actresses of 2005|publisher=Rediff.com|access-date=2007-04-06}}</ref><ref>{{cite web|author=Sen, Raja|date=5 September 2006|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/sep/05sld9.htm|title=Readers' Pick: Top Bollywood Actresses|publisher=Rediff.com|access-date=2007-04-06}}</ref> રેડીફની બીજી સૂચિઓમાં પણ અવારનવાર તેનું નામ આવતું હતું જેમાં "બોલીવુડની સૌથી સુંદર અભિનેત્રીઓ",<ref>{{cite web|title=Bollywood's Most Beautiful Actresses|url=http://inhome.rediff.com/movies/2004/mar/24sld7.htm|publisher=Rediff.com|year=2004|access-date=2007-04-06}}</ref> "બોલીવુડ શ્રેષ્ઠ પહેરવેશ મહિલા"<ref>{{cite web|author=Verma, Sukanya|title=Bollywood's best dressed women|date=9 May 2007|url=http://www.rediff.com/movies/2007/may/02sld5.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-05-20}}</ref> અને "અનેક ચહેરાવાળી મહિલા"<ref>{{cite web|author=Verma, Sukanya|title=Women of many faces|url=http://specials.rediff.com/movies/2007/mar/08sld5.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-07-06}}</ref> નો સમાવેશ થાય છે. સપ્ટેમ્બર 2006 માં યુકે ના મેગેઝીન ''[[ઈસ્ટર્ન આઈ]]'' એ "એશિયાની સૌથી સેકસી યુવતીઓ" ની યાદીમાં તેણીને 41 મો ક્રમાંક આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=Asia's sexiest women|date=20 September 2006|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/sep/20sld1.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-09-25}}</ref> સલમાનખાને તેણી ઉપર અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ કરી હતી તેવી ટેપ બહાર પડી તે પછી 15 જુલાઈ, 2005 ના રોજ, ઝિન્ટાએ મુંબઈ સમાચાર પત્રિકા ''[[મીડ-ડે]]'' સામે બદનક્ષીનો દાવો કર્યો હતો. સમાચાર પત્રીકાએ એવું પણ છાપ્યું હતું કે તેણે ખાન સાથે શારીરિક સંબંધ હતા અને જાન્યુઆરી 2007 માં મુખ્ય સાક્ષી તરીકે તેની [[પૂછતાછ]] પણ કરવામાં આવી હતી.<ref name="cross-examined">{{cite web|author=Kagalwala, Gautam|publisher=Indiatimes.com|title=Preity Zinta cross-examined in her defamation case against tabloid|date=23 March 2007|url=http://movies.indiatimes.com/News__Gossip/News/Preity_Zinta_cross-examined_in_her_defamation_case_against_tabloid/articleshow/msid-1809241,curpg-2.cms|access-date=2007-09-20|archive-date=2007-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014230422/http://movies.indiatimes.com/News__Gossip/News/Preity_Zinta_cross-examined_in_her_defamation_case_against_tabloid/articleshow/msid-1809241,curpg-2.cms|url-status=dead}}</ref> આ કેસ વિશે તેણીનું કહેવું હતું કે, "મને આ મુખ્ય શરમજનક લાગ્યું કારણ કે આનાથી જાહેરમાં મારી પ્રતિષ્ઠા અને ચરિત્રને નુકસાન પહોંચ્યું છે." તેણીએ, વ્યકિતઓ તેણીને સલમાન ખાનના નામથી નિંદાજનક ફોન કરી રહ્યાં હોય તે અંગે કહ્યું હતું, અને આ માટે તેણીને મિડીયા દ્વારા અપમાનજનક રીતે વારંવાર પ્રશ્નો પુછાયા કરતા હતા.<ref>{{cite web|author=Kelkar, Reshma|publisher=indiaFM|title='Sach ki hamesha anth main jeet hoti hai' feels Preity|date=23 March 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2007/03/23/9154/index.html|access-date=2007-09-20}}</ref> ઝિન્ટાએ આગળ કહયું કહે આ ઘટનાના કારણે તેણીના વ્યાવસાયિક જીવન પર પણ અસર પડી હતી; તેણીની સલમાનખાન સાથેની એક આયોજિત ફિલ્મ બંધ કરવામાં આવી હતી. આ ટેપનું પરીક્ષણ [[સરકારી]] ફોરેન્સીક લેબોરેટરી [[ચંડીગઢ]]માં થયું હતું જેમાં નિર્ણય આવ્યો કે તે નકલી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2005/09/17/int6.htm|title=Salman cleared in Aishwarya tape case|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=17 September 2005|access-date=2007-11-09}}</ref> 2004 અને 2007 વચ્ચે [[કરણ જોહર]] દ્વારા પ્રસ્તુત ભારતીય ચર્ચા શો ''[[કોફી વીથ કરણ]]'' માં તે ત્રણ વખત દેખાઈ હતી, જેમાં તેણી ક્રમશ: રીતે [[સૈફ અલી ખાન]], [[અભિષેક બચ્ચન]] અને [[બોબી દેઓલ]] સાથે જોવા મળી હતી. 2006 માં તેણી ગાયિકા કલા સ્પર્ધા, ''[[ઈન્ડિયન આઈડલ 2]]'' માં મહેમાન નિર્ણાયક તરીકે હાજર રહી હતી. ટૂંક સમય માટે તેણી ફરીથી પોતાના પ્રથમ વ્યવસાય મોડેલીંગ તરફ વળી જયારે તેણી [[કાજોલ]]ની સાથે [[મનીષ મલ્હોત્રા]]ના શો ''ફેશન વીક 2006'' માં રેમ્પ પર ચાલી.<ref>{{cite web|author=Diniz, Merril|title=Malhotra gets his 'Freedom'!|url=http://specials.rediff.com/getahead/2006/mar/28fwmalhotra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-05-15}}</ref> તે જ વર્ષે પછી [[2006 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં બોલિવુડનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે કરણજોહરની ફિલ્મ ''કભી અલવિદા ના કહેના'' પ્રચાર માટે હાજર રહયા હતા જેમાં પ્રિટી મૂખ્ય ભૂમિકામાં હતી.<ref>{{cite web|author=AP|title=Bollywood Actress Heads To Cannes|url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/12/entertainment/cannes/main1614686.shtml|publisher=CBS Interactive Inc|date=12 May 2006|access-date=2007-11-16|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009122238/http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/12/entertainment/cannes/main1614686.shtml|url-status=dead}}</ref> મે 2007માં ઝિન્ટા ''[[માય બ્લુબેરી નાઈટસ]]'' ની પ્રથમ રજુઆતના પ્રસંગમાં હાજર રહેવા માટે કેન્સના [[60માં ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં પાછી ફરી હતી.<ref>{{cite web|title=Preity goes to Cannes|date=21 May 2007|url=http://www.rediff.com/movies/2007/may/21look.htm|publisher=Rediff.com|access-date=2007-05-27}}</ref> તેણીએ શાહરુખ ખાન, [[જુહી ચાવલા]] અને કરણ જોહર સાથે મળીને [[52માં ફિલ્મ ફેર એવોર્ડ્સ સમારંભ]]નું સંચાલન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Event Coverage|date=26 February 2007|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/1681098.cms|publisher=''[[The Times of India]]''|access-date=2007-11-05|archive-date=2007-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215111252/http://movies.indiatimes.com/articleshow/1681098.cms|url-status=dead}}</ref> તેણી, [[વાડિયા ગ્રુપ]]ના [[જહાંગીર વાડિયા]]ની માલિકીની નવી એરલાઇન સેવા [[ગોએર]]ની પ્રથમ એમ્બેસેડર તરીકે પસંદગી પામી. પ્રેસવાળાઓએ એવી ધારણા કરી કે આ બ્રાન્ડ સાથે તેણી જેહ, જે નેસ વાડિયાનો ભાઈ છે, તને મદદ કરવા માટે જોડાઈ છે, આ વાતને તેણીએ તરત જ નકારી કાઢી હતી.<ref>{{cite web|author=Sahni, Urmi|title=Preity Zinta flies high with Go Air|url=http://ibnlive.in.com/news/preity-zinta-flies-high-with-go-air/38853-8.html|publisher=IBNlive.com|date=20 April 2007|access-date=2008-02-07|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220194234/http://ibnlive.in.com/news/preity-zinta-flies-high-with-go-air/38853-8.html|url-status=dead}}</ref> મે 2008 માં ઝિન્ટાએ ત્રીજી વખત કેન્સમાં હાજરી આપી; તેણીએ [[61માં ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં, [[ચોપાર્ડ]], જે વેભવશાળી ઘડિયાળ અને ઘરેણા બનાવનાર છે તેની બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર તરીકે હાજરી આપી.<ref>{{cite web|author=Indo-Asian News Service|title=Exhausted Preity Zinta flies off to Cannes|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c3d50dc8-8884-4f4e-b316-a6d2450d5687&MatchID1=4698&TeamID1=2&TeamID2=5&MatchType1=1&SeriesID1=1185&PrimaryID=4698&Headline=Exhausted+Preity+Zinta+flies+off+to+Cannes|publisher=''Hindustan Times''|date=16 May 2008|access-date=2008-06-07|archive-date=2009-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107115017/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c3d50dc8-8884-4f4e-b316-a6d2450d5687&MatchID1=4698&TeamID1=2&TeamID2=5&MatchType1=1&SeriesID1=1185&PrimaryID=4698&Headline=Exhausted+Preity+Zinta+flies+off+to+Cannes|url-status=dead}}</ref> ==ફિલ્મની સફર== {{See also|List of awards and nominations received by Preity Zinta}} {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | વર્ષ ! style="background:#B0C4DE;" | ફિલ્મ ! style="background:#B0C4DE;" | ભૂમિકા ! style="background:#B0C4DE;" | અન્ય નોંધો |- | rowspan="3" |1998 | પ્રિતિ નાયર | '''વિજેતા''' , [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ મહિલા પ્રારંભ એવોર્ડ]] (વર્ષનો નવો ચેહરો)<ref name="awards">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/10155/index.html|title=Preity Zinta - Awards|access-date=2008-05-27|publisher=indiaFM|archive-date=2011-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903043510/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/10155/index.html|url-status=dead}}</ref><br> નામાંકન, ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો એવોર્ડ |- | ''[[સોલ્જર]]'' | પ્રિતિ સિંગ |'''વિજેતા''' , [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ મહિલા પ્રારંભ એવોર્ડ]] (વર્ષનો નવો ચેહરો) |- | ''[[પ્રેમાન્તે ઇદેરા]]'' | શૈલુ | [[તેલગુ]] ફિલ્મ<br> [[હિન્દી]] માં ''દુલ્હન દિલવાલે કી'' ના નામથી ડબ કરી |- | |દિલ સે |પ્રીતિ નાયર | |- | rowspan=3|1999 | ''[[રાજા કુમારુદુ]]'' | રાની | [[તેલગુ]] ફિલ્મ<br> [[હિન્દી]] માં ''પ્રિન્સ નં 1'' ના નામથી ડબ કરી |- ''[[સંઘર્ષ]]'' | સીબીઆઇ ઓફિસર રીત ઓબેરોય | |- | ''[[દિલ્લ્ગી]]'' | રાની મહેમાન કલાકાર |- | rowspan=3|2000 | ''[[ક્યા કહેના]]'' | પ્રિયા બક્ષી | નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- ''[[હર દિલ જો પ્યાર કરેગા]]'' | જાનવી | |- ''[[મિશન કાશ્મીર]]'' | સુફિયા પરવેઝ | |- | rowspan=4|2001 | ''[[ફર્ઝ]]'' | કાજલ સિંગ | |- ''[[ચોરી ચોરી ચુપકે ચુપકે]]'' | મધુબાલા (મધુ) નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- ''[[દિલ ચાહતા હૈ]]'' | શાલિની | |- | ''[[યેહ રાસ્તે હે પ્યાર કે]]'' | સાક્ષી | |- 2002. | ''[[દિલ હે તુમ્હારા]]'' | શાલુ | |- | rowspan=4|2003 | ''[[The Hero: Love Story of a Spy]]'' | રેશમા/રુખસાર | |- ''[[અરમાન]]'' | સોનિયા કપુર નામાંકન,[[ ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ ખલનાયક એવોર્ડ]] |- ''[[કોઈ...]]'' ''[[મીલ ગયા]]'' નિશા | નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- ''[[કલ હો ના હો]]'' | નૈના કેથેરિન કપુર | '''વિજેતા''' , [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- | rowspan=3|2004 ''[[લક્ષ્ય]]'' | રોમિલા દત્તા | |- ''[[દિલને જિસે અપના કહા]]'' | ડો. પરિનિતા (પરી) | |- ''[[વીર ઝારા]]'' | ઝારા હયાત ખાન | નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- | rowspan=2|2005 | ''[[ખુલ્લમ ખુલ્લા પ્યારે કરે]]'' | પ્રિતિ દામાની | |- | ''[[સલામ નમસ્તે]]'' | અંબર ’એમ્બી’ મલ્હોત્રા | નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- | rowspan="4" |2006 | ''સબસે અલગ'' ગીતમાં વિશેષ ભૂમિકા |- ક્રિશ નિશા વિશેષ કલાકાર |- ''[[કભી અલવિદા ના કેહના]]'' | રિયા સરન નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- ''[[જાન-એ-મન]]'' | પીયા ગોયલ | |- | |અલગ | |ગીતમાં ખાસ દેખાવ "અલગ" |- | rowspan="3" |2007 | અલવીરા ખાન | |- ''[[ધ લાસ્ટ લિયર]]'' | શબનમ | પ્રથમ અંગ્રેજી-ભાષાની ફિલ્મ |- ''[[ઓમ શાંતિ ઓમ]]'' તેણી પોતે ''દીવાનગી દીવાનગી'' ગીતમાં વિશેષ કલાકાર |- | |ઝૂમ બરાબર ઝૂમ |અલવીરા ખાન |- | rowspan=3|2008 | ''[[હેવન ઓન અર્થ]]'' | ચાંદ | |- ''[[હિરોઝ]]'' | કુલજિત કોર | |- ''[[રબ ને બના દી જોડી]]'' | | ''[[ફીર મિલેંગે ચલતે ચલતે]]'' ગીતમાં વિશેષ કલાકાર |- | |''[[હર પલ]]'' |રુના નિર્માણાધીન | |- | rowspan="2" |2009 | ''[[મેં ઓર મિસિસ ખન્ના]]'' | હસિના ઝગમગિયા નાની ભૂમિકા |ખાસ દેખાવ |- |કમાલ કાયેલ રાજા |જાનુ |ભોજપુરી ફિલ્મ |- |2013 |ઇશક ઈન પોરિસ |ઇશ્ક |પણ નિર્માતા અને લેખક |- |2014 |''હેપી એન્ડિંગ'' |દિવ્યા |કેમિઓ |- |2016 |ભયાજી સુપરહિટ |TBA |2014 ના ફિલ્માંકન |- | | | |- | | | | |- | | | |- | | | |} દૂરદર્શન [ફેરફાર કરો સ્રોત] શીર્ષક વર્ષ ભૂમિકા ચેનલ નોંધો સંદર્ભ. ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડસ - અબ ભારત Todega 2011 યજમાન કલર્સ શબ્બીર આહલુવાલિયા સાથે કો-હોસ્ટ [74] અપ ક્લોઝ એન્ડ પર્સનલ PZ 2011 યજમાન યુટીવી સ્ટાર્સ સાથે [75] નચ બલીયે 2015 જજ સ્ટાર પ્લસ 7 સિઝન [76] ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==બીજા વાંચનો== * ગંગાધર વી. [http://www.tribuneindia.com/2004/20040724/saturday/main1.htm પ્રીટિનો જાદુ]. ''ધ ટ્રિબ્યુન'' . 24 જુલાઇ 2004. ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. * હેન લોરેન. [http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ બોલિવુડ અભિનેત્રી, પ્રીટિ ઝિન્ટા એશિયા ઇન્ટરવ્યૂ સાથે વાત કરે છે તેની ટ્રાન્સ્ક્રિપ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |date=2007-11-21 }}. CNN.com, 18 ડિસેમ્બર 2004. ૨૮ સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ * ખૂબચન્દાની, લતા. [http://www.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm 'મને આ ભ્રમણા હતી કે ફિલ્મસ્ટાર્સ રાજાઓ અને રાણીઓ જેવા હોય છે']. Rediff.com, 22 મે 2000. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. * નામ્બિઆર, સ્મિતા. [http://movies.indiainfo.com/star_of_week/preity_zinta.html ખંજનયુક્ત પ્રીટિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110111234/http://movies.indiainfo.com/star_of_week/preity_zinta.html |date=2009-01-10 }}. Indiainfo.com Ltd. 10 જાન્યુઆરી 2005. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. * પેસચાર્ડટ, મિશેલ. [http://in.rediff.com/news/2006/apr/24inter2.htm નવા ભારતમાં પ્રીટિ ઝિન્ટા શું ઇચ્છે છે]. Rediff.com, ૨૪ એપ્રિલ 2006. ૭ નવેમ્બર 200૭ ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. * પિલ્લાઈ, જિતેશ. [http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html મધ્યરાત્રિએ ફ્રેડમ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012004628/http://downloads.movies.indiatimes.com/site/april2001/sp3.html |date=2007-10-12 }}પ્રીટિ ઝિન્ટા Indiatimes.com. એપ્રિલ ૨૦૦૧ ૨૭ સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ * સક્સેના, ક્રિતિકા. [http://www.aol.in/bollywood/story/2008013109249019000001/index.html બોલિવુડની પ્રીટિ વુમન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515201540/http://www.aol.in/bollywood/story/2008013109249019000001/index.html |date=2008-05-15 }}. અમેરિકન ઓનલાઇન, 31 જાન્યુઆરી 2008. 27 માર્ચ 2008 ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. * વર્મા, સુકન્યા. [http://www.rediff.com/entertai/2001/jul/04intro.htm પ્રીટિ સંપૂર્ણ!]. Rediff.com, 2001. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ * ઝી ટેલિવિઝન. [http://www.zeetelevision.com/newzee/jinhpreity.htm જીના ઇસી કા નામ હૈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109210738/http://www.zeetelevision.com/newzee/jinhpreity.htm |date=2009-01-09 }}. ઝી TV.com, 19 એપ્રિલ 2002. ૩૧ ઓક્ટોબર 200૭ ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ. ==બાહ્ય કડીઓ== {{wikiquote|Preity Zinta}} [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[Category:હિન્દી ફિલ્મ અભિનેત્રિઓ]] [[Category:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[Category:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ]] r18afq7iop4cjwomvmqzsup0fe82gzr 0 22582 905454 892860 2026-09-22T02:04:37Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905454 wikitext text/x-wiki {{Infobox Model | name= Heidi Klum Samuel | birthname = Heidi Klum | image= Heidi Klum4crop.jpg | imagesize= 200px | caption=Heidi at [[The Heart Truth]] Fashion Show, 2008 | birthdate= {{birth date and age|mf=yes|1973|6|1}} | location= [[Bergisch Gladbach]], [[North Rhine-Westphalia]], [[West Germany]] | height= {{height|ft=5|in=9.25}}<ref name="IMG"/> | hair color= [[Blonde]] (colored; naturally brunette) | eye color= [[Eye colour#Hazel|Hazel]] | measurements = 91-69-94 (EU) / 36-28-37 (US & GB)<ref name="IMG">[http://imgmodels.com/details.aspx?navbtn=1&cityID=2&modelid=6888&pic=330.jpg&subid=2605&mainsubid=2605&catID=&indx=4 IMG Models Paris. Retrieved on 2009-02-24]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | | size= 4-6 (US)<br /> 34-36 (EU) | homepage= http://www.heidiklum.com | spouse = Ric Pipino (1997–2002)<br />[[Seal (musician)|Seal]] (2005–present) }} '''હેઇદી સેમ્યુઅલ''' <ref name="People_Samuel"></ref> (જન્મ 1 જૂન, 1973),<ref>{{cite web|url=http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|title=Heidi Klum|access-date=2007-08-28|publisher=heidiklum.com|quote=1. June 1973: My birthday in Bergisch Gladbach, Germany. Bundesepublik Deutschland|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928110027/http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|url-status=dead}}</ref> જે તેના જન્મના નામ '''હેઇદી ક્લુમ''' ના નામે વધુ સારી રીતે ઓળખાય છે,<ref>જાન્યુઆરી 2010ના રોજ, તેણીની સત્તાવાર સાઇટ http://www.heidiklum.comમાં{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} હજુ પણ તેના વ્યાવસાયિક નામ "ક્લુમ"નો ઉપયોગ કરાયો છે.</ref> તે [[જર્મન]] અને [[અમેરિકન]]<ref name="naturalized">{{cite web|url=http://celebrity-babies.com/2009/03/09/heidi-klum-becomes-a-citizen-for-her-children/|title=Heidi Klum Becomes a Citizen|date=2008-11-05|access-date=2008-11-05|publisher=The Daily Mail|archive-date=2009-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510234043/http://celebrity-babies.com/2009/03/09/heidi-klum-becomes-a-citizen-for-her-children/|url-status=dead}}</ref> મોડેલ, નાયિકા, ટેલિવીઝન યજમાન, ઉદ્યોગ સાહસિક મહિલા, ફેશન ડિઝાઇનર, [[ટેલિવીઝન નિર્માત્રી]], કલાકાર અને પ્રસંગોપાત ગાતી ગાયિકા છે. તેણીએ અંગ્રેજ ગાયક [[સિયેલ]] સાથે લગ્ન કર્યા છે. == પ્રારંભિક જીવન અને શોધ == હેઇદીને તેના માતાપિતાએ ઉછેરી હતી: ગુન્થર, કે જેઓ કોસ્મેટિક કંપનીના એક્ઝિક્યુટિવ હતા; અને એરના, હેરડ્રેસર હતા; અને [[કોલોગ્ને]]ની બહાર આવેલા શહેર [[બર્ગિશ ગ્લેડબાચ]]માં રહેતા હતા. તેના એક મિત્રએ "મોડેલ 92" નામની મોડેલીંગ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે સમજાવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|title=Heidi Klum|access-date=2007-09-25|publisher=heidiklum.com|quote=Winter|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928110027/http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|url-status=dead}}</ref> 25,000 ભાગ લેનારાઓમાંથી, ક્લુમને 29 એપ્રિલ 1992ના રોજ વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી હતી અને તેને ન્યુટ્રોપોલીટન મોડેલ્સ ન્યૂ યોર્કના સીઇઓ (CEO) થોમસ ઝ્યુમેર દ્વારા આશરે 300,000 અમેરિકન ડોલરના મોડેલીંગ કરાર ઓફર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.heidiklum.com/en/April_92.aspx|title=Heidi Klum|access-date=2007-09-25|publisher=heidiklum.com|quote=More about "Model 92": More than 25,000 girls had sent their measurements, details and photos to the model contest. 45 of us were selected and presented on the show Gottschalk (RTL) by Germany's most famous TV host, [[Thomas Gottschalk]]. The audience chose me as the 'winner of the week' on April 15, 1992. One week later, I became the 'winner of the month.' The final competition took place on April 29. At that final stage, the judging panel was composed of fashion experts and celebrities, and their votes let me win the contest! My reward was a modeling contract, running over three years and guaranteeing a minimum sum of $300,000 dollars.|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012040150/http://www.heidiklum.com/en/April_92.aspx|url-status=dead}}</ref> એક વિજેતા તરીકે તેણી યજમાન [[થોમસ ગોટ્ટસચોક]] સાથેના ટોચના જર્મન ટેલિવીઝન શો ''ગોટ્ટસચોક લેઇટ નાઇટ શો'' માં દેખાઇ હતી. તેણીએ શાળામાં સ્નાતક થયા બાદના થોડા મહિનાઓ બાદ કરારનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને ફેશન ડિઝાઇન શાળામાં એપ્રેન્ટીસ પદ માટે પ્રયત્ન નહી કરવાનું નક્કી કર્યુ હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|title=Heidi Klum|access-date=2007-09-25|publisher=heidiklum.com|quote=Summer 1992 I stopped studying to be a fashion designer and instead, decide to pursue a career as a model|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928110027/http://www.heidiklum.com/en/Formerly.aspx|url-status=dead}}</ref> == અભિનય અને મોડેલીંગ == ક્લુમ [[વોગ|''વોગ'']] , [[એલે (ELLE)|''એલે (ELLE)'']] અને [[મેરી ક્લેર|''મેરી ક્લેર'']] સહિતના ફેશન મેગેઝીનના કવર પર પ્રકાશિત થઇ હતી. તેણી રમતના ''[[ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ સ્વીમસ્યૂટ ઇસ્યુ]]'' ના કવર પર દેખાયા બાદ અને "એન્જલ" તરીકે [[વિક્ટોરિયાઝ સિક્રેટ]] સાથે કામ બાદ તે જાણીતી બની ગઇ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.michaelgraeter.de/Amerikas_Superstar_50_Cent_bei_Saadi_Gaddafi_640.html |title=Amerikas Superstar "50 Cent" bei Saadi Gaddafi |access-date=2008-01-17 |work= |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114094837/http://michaelgraeter.de/Amerikas_Superstar_50_Cent_bei_Saadi_Gaddafi_640.html |url-status=dead }}</ref> ક્લુમે 2009માં વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ ફેશન શોમાં યજમાનપદુ કર્યું હતું. તેણીએ ''સ્પોર્ટ્સ ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ'' શોટ્સ પર વિશ્વ કક્ષાના ફોટોગ્રાફરો સાથે કામ કરતા તેણી [[જોની ગેઇર]] [[બોડી પેઇન્ટીંગ]] કામોના ઉદ્દેશ અને વિષય તરીકે 1999થી 2006 સુધી હતી. તેણીએ ગેઇરની બોડી પેઇન્ટ કૃતિમાં [[પ્રસ્તાવના]] લખી હતી. તેણી મેકડોનાલ્ડઝ, [[બ્રાઉન]], [[એચએન્ડએમ]] અને [[લિઝ ક્લેઇબોર્ન]] સહિતની કંપનીઓની સ્પોકમોડેલ હતી. તેણી હાલમાં [[જોર્ડાક]]<ref>{{cite web|url=http://in.news.yahoo.com/070519/139/6fzul.html|title=Heidi Klum is the new face of Jordache|access-date= 2007-08-25|date=2007-05-19|publisher=Yahoo! News}}</ref> અને [[વોક્સવેગન]] માટેની વિખ્યાત સ્પોક્સમોડેલ છે. મોડેલીંગ ઉપરાંત, તેણીએ વિવિધ ટીવી શોમાં દેખા દીધી છે, જેમાં ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[સેક્સ એન્ડ ધ સિટી]]'' , ''[[યસ,ડિયર]]'' , અને ''[[હાઉ આઇ મેટ યોર મધર]]'' નો સમાવેશ થાય છે. તેણીએ ''[[બ્લો ડ્રાય]]'' ફિલ્મમાં ભારે ગુસ્સાવાળી હેર મોડેલ તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી, તેમજ ''[[એલ્લા એન્ચેન્ટેડ]]'' ફિલ્મમાં સ્ત્રી રાક્ષસની ભૂમિકા ભજવી હતી અને ''[[ધી લાઇફ એન્ડ ડેથ ઓફ પીટર સેલર્સ]]'' માં ''[[ઉર્સુલા એન્ડ્રેસ]]'' નું પાત્ર ભજવ્યું હતું. તેણીએ ''[[ધી ડેવિલ વિયર્સ પ્રેડા]]'' અને ''[[પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જર]]'' માં કેમિયોની ભૂમિકા બજાવી હતી. જુલાઇ 2007માં અગાઉના 12 મહિનાઓમાં 8 મિલીયન ડોલરની કમાણી સાથે ક્લુમને [[ફોર્બ્સ]] દ્વારા વિશ્વમાં ટોચની કમાણી કરતી ત્રીજા ક્રમની સુપરમોડેલ તરીકે મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716topmodels.html|title=The World's Top-Earning Models|access-date=2007-08-25|author=Kiri Blakely|date=2007-07-16|publisher=Forbes|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://archive.today/20120529142503/http://www.forbes.com/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716topmodels.html|url-status=dead}}</ref> 2008માં, ફોર્બ્સના અંદાજ અનુસાર તેણીની આવક 14 મિલીયન ડોલર હોવાનો અંદાજ મૂકીને ક્લુમને બીજા સ્થાને ખસેડી હતી. 2009માં ફોર્બ્સે તેણીની આવક 16 મિલીયન ડોલર હોવાનો અંદાજ મૂક્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html|title=The World's Top-Earning Models|access-date=2008-05-02|author=Kiri Blakely|date=2008-04-30|publisher=Forbes|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023222503/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html|url-status=dead}}</ref> ક્લુમને ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં [[આઇએમજી મોડેલ્સ]] તરીકે સાઇન કરવામાં આવી હતી. == પ્રોજેક્ટ રનવે == [[ચિત્ર:Emmys-bennett-klum-seal.jpg|thumb|પ્રોજેક્ટ રનવે સીઝન 3 ફાયનાલિસ્ટ એવા હેઇદી અને સિયેલનો 59મા એમી પુરસ્કારઝમાં લૌરા બેન્નેટે મૂલાકાત લીધી હતી.]] તેણી ડિસેમ્બર 2004માં યુ.એસ.કેબલ ટેલિવીઝન ટેનલ બ્રેવો પરના રિયાલીટી શો ''[[પ્રોજેક્ટ રનવે]]'' ની યજમાન, જજ અને એક્ઝિક્યુટિવ નિર્માત્રી રહી હતી, જેમાં ફેશન ડિઝાઇનરો [[ન્યૂ યોર્ક ફેશન વીક]] ખાતે તેમની લાઇન દર્શાવવા તક માટે સ્પર્ધા કરી રહી છે અને પોતાની ફેશન લાઇન શરૂ કરવા માટે નાણા પ્રાપ્ત કરે છે. તેણીએ પ્રથમ પ્રત્યેક ચાર સીઝનો માટે એમી પુરસ્કારમાં નામાંકન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/heidi_klum_1|title=Heidi Klum Celebrates Emmy Nom|access-date=2007-08-25|date=2007-07-19|publisher=[[US Weekly]]|archive-date=2007-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026114010/http://usmagazine.com/heidi_klum_1|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://tvdecoder.blogs.nytimes.com/2008/07/17/emmy-nominations-they-give-awards-to-reality-shows/|title=Emmy Nominations: They Give Awards to Reality Shows? (Just Kidding, ‘The Amazing Race’ Is Outstanding)|date=2008-07-17|publisher=[[The New York Times]]}}</ref> 2008માં, ક્લુમ અને ''પ્રોજેક્ટ રનવે'' એ [[પીબોડી પુરસ્કાર]] પ્રાપ્ત કર્યો હતો, કોઇ પણ રિયાલીટી શોએ પુરસ્કાર જીત્યો હોય તેવું પ્રથમ વખતે બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/eonline/20080402/en_tv_eo/68f33aa3_e8f74be0_9cc3_4cc929da3dcb|title=Report, Rock, Runway Get Peabody'd |access-date= 2008-04-04|date=2008-04-02|publisher=[[Yahoo! News]]}}</ref> ક્લુમ ''પ્રોજેક્ટ રનવે'' માટે "રિયાલીટીના શ્રેષ્ઠ યજમાન અથવા રિયાલીટી કોમ્પીટીશન શો" માટે એમીમાં નામાંકિત થઇ હતી, એમી દ્વારા આ પ્રકારની કક્ષા નક્કી કરવામાં આવી હોય તેવું આ પ્રથમ વર્ષ હતું.<ref name="autogenerated1"></ref> == ડિઝાઇનીંગ અને પર્ફ્યુમ == ક્લુમે વસ્ત્ર લાઇન (એક પુરુષો માટે) ડિઝાઇન કરી હતી, જે જર્મન મેઇલ ઓર્ડર કેટલોગ "[[ઓટ્ટો]]"માં દર્શાવાયું હતું. તેણીએ [[બિર્કનસ્ટોક]] માટે પગરખા, મૌવાડ માટે જ્વેલરી, જોર્ડેક માટે વસ્ત્ર લાઇન અને સ્વીમસ્યુટની ડિઝાઇન કરી હતી - જે 2002ના ''રમતનું વર્ણન કરતા'' સ્વિમસ્યુટ ઇસ્યુમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. તેણી વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ લિંગેરી લાઇન "ધી બોડી"ની ડિઝાઇન તૈયાર કરનાર અનેક ડિઝાઇનરોમાંની એક હતી, તેણીએ [[વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ]] ફેશન શોમાં દેખાવા બદલ જે લાડકું નામ પ્રાપ્ત કર્યું હતુ તેની પરથી આ નામ પડ્યું હતું.<ref>{{cite book|last=Klum|first=Heidi|last2=Postman|first2=Alexandra|title=Heidi Klum's Body of Knowledge|url=https://archive.org/details/heidiklumsbodyof0000klum|publisher=Crown Publishers|year=2004|ISBN=1-40000-5028-6}}</ref> તેણીનું મૌવાડ જ્વેલરી કલેક્શન સૌપ્રથમ કેબલ શોપીંગ નેટવર્ક [[ક્યુવીસી]] પર 14 સપ્ટેમ્બર 2006ના રોજ રજૂ થયું હતું અને 36 મિનીટ બાદ 16 સ્ટાઇલોમાંથી 14નું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.backchannelmedia.com/newsletter/articles/4442/Luck-Was-a-Lady-Last-Night-The-Heidi-Klum-Jewelry-Collection-a-Run-way-Hit-on-QVC|title=Luck Was a Lady Last Night: The Heidi Klum Jewelry Collection a Run-way Hit on QVC|access-date=2007-08-25|date=2006-09-18|publisher=backchannelmedia.com|archive-date=2007-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824170051/http://www.backchannelmedia.com/newsletter/articles/4442/Luck-Was-a-Lady-Last-Night-The-Heidi-Klum-Jewelry-Collection-a-Run-way-Hit-on-QVC|url-status=dead}}</ref> જ્વેલરીની બીજી લાઇન સૌપ્રથમ વખત 14 એપ્રિલ 2007ના રોજ [[ક્યુવીસી]] પર રજૂ થઇ હતી, તેને પણ સમાન સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} જોર્ડેક માટે ક્લુમની વસ્ત્ર લાઇન 30 એપ્રિલ 2008ના રોજ રજૂ થઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.dailystab.com/heidi-klum-launches-her-jordache-line|title=Heidi Klum Launches Her Jordache Line|access-date=2008-05-02|date=2008-05-01|publisher=The Daily Stab|archive-date=2008-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228025236/http://www.dailystab.com/heidi-klum-launches-her-jordache-line/|url-status=dead}}</ref> ક્લુમ પાસે "હેઇદી ક્લુમ" અને "મિ" નામના બે ફ્રેગરન્સીસ છે. તેણીએ "વેરી સેક્સી મેકઅપ કલેક્શન"ના ભાગ રૂપે "ધી હેઇદી ક્લુમ કલેક્શન"ના શિર્ષકવાળા વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ માટે મેકઅપની ડિઝાઇન કરી હતી. પ્રથમ રન ફોલ 2007માં રજૂ થયો હતો. દ્વિતીય રન ફોલ 2008માં રજૂ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://style.hollyscoop.com/heidi-klum/heidi-klum-wants-to-make-you-sexy_976.aspx|title=Heidi Klum Wants To Make You Sexy|access-date=2008-10-30|archive-date=2009-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105145457/http://style.hollyscoop.com/heidi-klum/heidi-klum-wants-to-make-you-sexy_976.aspx|url-status=dead}}</ref> ક્લુમ નેઇમસેક રોઝ [[હેઇદી ક્લુમ રોઝ]],<ref>{{cite web|url=http://www.heidi-klum-rose.de/|title=Heidi Klum Rose|access-date=2007-08-25|archive-date=2008-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413142831/http://www.heidi-klum-rose.de/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.helpmefind.com/rose/pl.php?n=48497 |title=પ્લાન્ટ: હેઇદી ક્લુમ રોઝ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605235717/http://www.helpmefind.com/rose/pl.php?n=48497 |url-status=dead }}</ref>ના વિકાસમાં સામેલ હતી, જે જર્મનીમાં ઉપલબ્ધ છે. [[યુએસ ઓપન]] 2008 માટે, ક્લુમે સ્ક્રીન પ્રિન્ટ ટી શર્ટ ડિઝાઇન કર્યા હતા, જેનું વેચાણ યુએસ ઓપન શોપ પરથી થયું હતું. તેમાં બાળક જેવા પતંગીયાના ચિત્રો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી ઊભા થયેલા નાણા બિન નફાકારક સંસ્થાને યુએસ ઓપનના ઘર ગણાતા બગીચાની જાળવણી માટે અપાશે. == ''જર્મનીઝ નેક્સ્ટ ટોપમોડેલ'' == ''[[જર્મનીઝ નેક્સ્ટ ટોપમોડેલ]]'' જર્મનીનો રિયાલીટી શો છે, જે [[આઇએનજી]] સાથે મોડેલીંગ કરાર કોણ જીતશે તે નક્કી કરવા માટે વિવિધ પ્રકારની સ્પર્ધાઓમાં એક બીજાની વિરુદ્ધ સ્પર્ધકોને રજૂ કરે છે. ક્લુમ તેમાં યજમાન અને શોની સહ નિર્માત્રી છે ([[ત્યારા બેન્ક્સ]] મોડેલની સાથે). તે સીઝનના વિજેતાઓમાં [[લેના ગર્ક]], [[બાર્બરા મેઇર]], [[જેનીફર હોફ]] અને [[સારા નુરુ]]નો સમાવેશ થાય છે. તમામ ચારેય સીઝનોનું જર્મન ટીવી સ્ટેશન [[પ્રોસીબેન]] પરથી પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અન્ય == ક્લુમ એક કલાકાર છે અને તેના વિવિધ પેઇન્ટીંગો યુ.એસ.માં વિવિધ મેગેઝીનોમાં 27 સપ્ટેમ્બર 2002ના રોજ દેખાયા હતા. તેણીએ 11 સપ્ટેમ્બરની ઘટનાને પગલે રાહત પૂરી પાડતા કૂતરાઓની યાદમાં "ડોગ વિથ બટરફ્લાઇસ" તરીકે કહેવાતી એક શિલ્પકૃતિ સમર્પિત કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://celebritydogwatcher.com/?p=1749|title=Heidi Klum and her dog Shila|date=2007-03-30|publisher=celebritydogwatcher.com|access-date=2010-03-23|archive-date=2008-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506201348/http://celebritydogwatcher.com/?p=1749|url-status=dead}}</ref> 2004માં ક્લુમ એલેક્ઝેન્ડ્રા પોસ્ટમેન મેગેઝીનની સંપાદક ''એલે'' સાથે ''હેઇદી ક્લુમ્સ બોડી ઓફ નોલેજ'' ની સહલેખિકા બની હતી. આ પુસ્તક ક્લુમની આત્મકથા તેમજ સફળ બનવા માટેની તેની સલાહ રજૂ કરે છે. તે પહેલા, ક્લુમ જર્મન ટેલિવીઝન નેટવર્ક [[આરટીએલ]]ની વેબસાઇટ પર પ્રસંગોપાત મહેમાન કોલમિસ્ટ રહી હતી. તેણીએ જર્મન અખબાર ''[[ડાઇ ઝેઇટ]]'' માટે નિબંધ લખ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.zeit.de/2004/49/Traum_2fKlum_49|title=Ich habe einen Traum|access-date= 2007-10-03|publisher=Die Zeit}}</ref> ક્લુમના અન્ય પ્રોજેક્ટોમાં સંગીત અને વિડીયો રમતોનો સમાવેશ થાય છે. તેણીએ 2004ની [[જેમ્સ બોન્ડ]] વિડિઓ ગેમ ''[[James Bond 007: Everything or Nothing|એવરીથીંગ ઓર નથીંગ]]'' માં દેખા દીધી હતી, જેમાં તેણી ખલનાયક ડો. કાત્યા નાદાનોવાની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{cite web|url=http://cube.ign.com/articles/498/498688p1.html|title=Interview with Heidi Klum|access-date=2007-08-25|author=IGN Staff|date=2004-03-12|publisher=[[IGN]]|archive-date=2010-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063437/http://cube.ign.com/articles/498/498688p1.html|url-status=dead}}</ref> [[જામિરોક્વાઇ]]ના તેમના આલ્બમ ''એ ફુંક ઓડીસી'' માંથી વિડિઓ "લવ ફૂલોસોફી" અને તેના બીજા આલ્બમ ''[[વન્ડરલેન્ડ]]'' ના [[કેલીસ]]ના [[યંગ, ફ્રેશ એન' ન્યુ]] સહિતના વિવિધ સંગીત વિડિઓમાં દેખા દીધી છે. 2009ના પ્રારંભમાં, ક્લુમે વેબ આધારિત વિડિઓ "સ્પાઇક્ડ હીલઃ ભૂતિયા બળો સામે સુપરમોડેલની લડાઇ"માં અભિનય કરીને ભાગ લીધો હતો. વેબ શ્રેણીમાં મોડેલ [[કોકો રોચા]]એ ભૂમિકા ભજવી હતી અને તેનું દિગ્દર્શન ફેશન ડોક્યુમેન્ટેરીયન ડૌંગ કીવે કર્યું હતું. સ્ટોરી ક્લુમ આકા 'ધી ક્લુમિનેટર,'<ref>{{Cite web |url=http://www.heidiklum.com/en/News.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221102939/http://www.heidiklum.com/en/News.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેની સ્ટાઇલીશ સાઇડકિક કોકો “ધી સેસી સુપરહીરો” રોચા ભૂત ડૌ. ફૌક્સ પાસ સાથે લડાઇ કરે છે, જે ફેશન વીકનો વિનાશ કરવાનું કાવતરું ઘડે છે. નાયિકાઓ ડો ફૌક્સ પાસની નીચ યોજનાઓને નિષ્ફળ બનાવવા માટે ડ્રાયરક ગન્સથી માંડીને મુક્કી પ્રહારો જેવી અનેક રીતે કામે લગાડે છે. ક્લુમિનેટર એન્ડ ગર્લ વન્ડર બ્રયાન પાર્કમાં એકત્ર થયેલા ફેશનીસ્ટોના સમાજને હાંકી કાઢવા માટે મૃત્યુના જોખમોને હળવા કરવા માટે ફેશન વિનાશની ચેતવણીને અવગણે છે.<ref>http://www.foxnews.com/story/0,2933,493565,00.html</ref> નવેમ્બર 2006માં, ક્લુમે સૌપ્રથમ સિંગલ "[[વન્ડરલેન્ડ]]" રજૂ કર્યું હતું, જે જર્મન રિટેઇલર [[ડૌગ્લાસ]]"ની ટેલિવીઝન જાહેરાતોની શ્રેણી માટે લખાયું હતું. તેમાંથી ઊભા થયેલા નાણાં તેના [[બર્ગીશ ગ્લેડબાચ]]ના વતનમાં બાળકોને દાનમાં અપાયા હતા. તેણીએ તેના પતિ [[સિયેલ]]ના 2007ના આલ્બમ ''સિસ્ટમ'' માં મેલોડી "વેડીંગ ડે" કે જે સિયેલે તેમના લગ્ન માટે લખ્યું હતું તે ગાયુ હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/klum%20i%20felt%20intimidated%20singing%20with%20seal_1048329 |title=હેઇદી ક્લુમ - ક્લુમ: 'સિયેલની સાથે ગાતી વખતે મને ભય લાગ્યો હતો' |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106084216/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/klum%20i%20felt%20intimidated%20singing%20with%20seal_1048329 |url-status=dead }}</ref> 2008માં, ક્લુમે અમેરિકન [[વોક્સવેગન]] કોમર્શિયલમાં મહેમાન તરીકે દેખા દીધી હતી, જ્યાં બ્લેક [[બિટલ]] દ્વારા તેની મુલાકાત લેવામાં આવી હતી. જ્યારે તેણીએ ટિપ્પણી કરી કે જર્મન એન્જિનીયરીંગ અત્યંત સેક્સી છે, ત્યારે બિટલ શરમાઇને લાલ થઇ ગઇ હતી. તેણી જર્મન ટેલિવીઝન પર વોક્સવેગન અને મેકડોનાલ્ડ માટે વિવિધ જાહેરાતોનો એક ભાગ રહી હતી. નવેમ્બર 2008માં, ક્લુમ ''[[ગિટાર હિરો વર્લ્ડ ટુર]]'' કોમર્શિયલના બે ભાગમાં દેખાઇ હતી, જ્યાં તેણીએ ''[[રિસ્કી બિઝનેસ]]'' માં [[ટોમ ક્રૂઝ]] દ્રશ્ય ભજવ્યું હતું. બન્ને ભાગમાં, તેણીએ વાયરલેસ ગિતાર કંટ્રોલર સાથે લિવીંગ રુમની આસપાસ નૃત્ય કરતા [[બોબ સેગર]]ના "[[ઓલ્ડ ટાઇમ રોક એન્ડ રોલ]]"માં રેકોર્ડેડ ગીત પ્રમાણે હોઠ હલાવ્યા હતા; કોમર્શિયલના અર્ધા ભાગ સુધી ડિરેક્ટરે તેના અંડરવીયર સુધી કપડા ઉતરાવી નાખ્યા હતા અને પ્રાઇમ ટાઇમ બાદ તેનું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું.{{Citation needed|date=May 2009}} ક્લુમ [[સ્ટારડોલ]] વેબસાઇટ પરની "રિયલ સેલિબ્રીટી" છે. સ્ટારડોલ પર ક્લુમ પાસે વર્ચ્યુઅલ જ્વેલરી અને વર્ચ્યુઅલ ક્લોથીંગ લાઇન છે જેને જોર્ડેક કહેવાય છે. વપરાશકર્તાઓ ક્લુમના [[સ્યુટ]] પર જઇ શકે છે અને મૂલાકાત લઇને તેની સાથે વાતચીત કરી શકે છે, પડતર વિનંતીઓ મોકલી શકે છે અથવા ક્લુમની ઢીંગલીને વસ્ત્રો પહેરાવી શકે છે. કેટલાક પંડિતોએ ક્લુમના વકીલો, બેરોજગાર [[કેમનિટ્સ]] બચર દ્વારા કઠોર વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે ક્લુમના પિક્ચરનો સ્થાનિક નૃત્ય માટે એક જાહેરાતમાં ફ્લાયર અને વેબ પેજ પર ઉપયોગ કર્યો હતો, તેણીને ઉતારી પડતી એક નોટીસ કોર્ટમાં લડી હતી અને હારી ગયા હતા અને તેમને 2300 પાઉન્ડનો કોર્ટ ખર્ચ ચૂકવવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. જર્મન નાયિકાએ પોતાના વતી ચૂકવવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1134101/Supermodel-Heidi-Klum-sues-unemployed-butcher-2000-used-image-flyer-local-dance.html સુપરમોડેલ હેઇદી ક્લુમે બેરોજગાર બચરએ તેણીની પ્રતિષ્ઠાનો સ્થાનિક નૃત્ય માટે ફ્લાયર પર ઉપયોગ કર્યો તે બાદ કાનૂની દાવો દાખલ કર્યો હતો.] </ref><ref>{{Cite web |url=http://www.focus.de/panorama/boulevard/chemnitz-klum-verklagt-hartz-iv-empfaenger_aid_366661.html |title=ઓરિજિનલ ફોકસ ઓનલાઇન બચરના કોપીરાઇટના કાનૂની દાવા પરનો લેખ (જર્મનમાં) |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112212504/http://www.focus.de/panorama/boulevard/chemnitz-klum-verklagt-hartz-iv-empfaenger_aid_366661.html |url-status=dead }}</ref> બાર્બી ઢીંગલીને તેના કરતા અલગ બનાવાઇ હોવા છતાં હેઇદી પણ [[બાર્બી]] ઢીંગલીની 50મી જન્મજયંતિ પર 2009માં સત્તાવાર એમ્બેસેડર બની હતી.<ref>[http://www.barbiecollector.com/news/news.aspx?news_id=211 BarbieCollector.com | સમાચારો |દર્શાવેલી ઢીંગલીઓ | હેઇદજી ક્લુમ પોઝ આપ્યો તે રીતે બાર્બી]</ref> 1 એપ્રિલ, 2009ના રોજ ક્લુમ [[સીબીએસ]] ટેલિવીઝન સ્પેશિયલ ''[[આ ગેટ ધેટ અ લોટ]]'' માં પિઝાની દુકાનમાં કામ કરતી એક છોકરી તરીકે દેખાઇ હતી. == અંગત જીવન == ક્લુમે રિક પિપીનો સાથે 1997માં લગ્ન કર્યા હતા; તે દંપતિએ 2002માં છૂટાછેડા લીધા હતા.<ref>[http://www.usatoday.com/life/people/celebwatch/celebwatch.htm?csp=34 સેલેબ વોચ: જાફરી ટામ્બોર્સ ઓન કોર્સ]</ref> છૂટાછેડાને પગલે તેણીએ [[ફ્લાવીયો બ્રેઇટોર]] સાથે મુલાકાતની શરૂઆત કરી હતી. 2003 પાનખરમાં ક્લુમે જાહેર કર્યું હતું કે તેણી બ્રેઇટોર દ્વારા ગર્ભવતી થઇ છે. જે દિવસે તેણીએ આ જાહેરાત તે જ દિવસે બ્રેઇટોર જ્વેલરી વારસ એવી [[ફિયોના સ્વારોવસ્કી]]ને ચુંબન કરતા ફોટોગ્રાફમાં દેખાયા હતા.<ref name="KlumHumour">{{cite web|url=http://news.independent.co.uk/people/profiles/article2549876.ece|title=Heidi Klum: A supermodel with a sense of humour|access-date=2007-12-04|author=Guy Adams|date=2007-05-20|publisher=[[The Independent]]|archive-date=2008-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080718132039/http://news.independent.co.uk/people/profiles/article2549876.ece|url-status=dead}}</ref> ક્લુમ અને બ્રેઇટોર ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં જુદા થઇ ગયા હતા. ક્લુમે 4 મે, 2004ના રોજ [[ન્યૂ યોર્ક સિટી]]માં તેના પ્રથમ બાળક હેલેન (લેની) ક્લુમ (હવે સેમ્યુઅલ)ને જન્મ આપ્યો હતો.<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,633063,00.html ક્લુમ, ડિક્સી ચિક વેલકમ 3 બેબી ગર્લ્સ]</ref> ક્લુમના અનુસાર, બ્રેઇટોર લેનીના જૈવિક દ્રષ્ટિએ પિતા હતા,તેઓ બાળકના જીવન સાથે સંકળાયેલા નથી; તેણીએ નિશ્ચિતપણે જણાવ્યું હતું કે "સિયેલ લેનીના પિતા છે."<ref>{{citeweb|url=http://www.usatoday.com/life/people/celebwatch/2007-12-09-heidi-klum_N.htm|title=Celeb Watch: Heidi Klum relishes her model family life|access-date= 2007-12-04|author=William Keck|date=2007-12-03|publisher=[[USA Today]]}}</ref> 2004ના પ્રારંભમાં, જે ત્યારે પણ તેણી ગર્ભવતી હતી, તેવી ક્લુમે સંગીતકાર [[સિયેલ]] સાથે સંબંધોનો પ્રારંભ કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,1039808,00.html |title=હેઇદી ક્લુમ: સિયેલ અને હું પરણ્યા નથી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2016-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829072315/http://www.people.com/people/article/0,,1039808,00.html |url-status=dead }}</ref> ક્લુમ અને સિયેલે 10 મે 2005ના રોજ મેક્સિકોના દરિયાકિનારે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને એકી સાથે ત્રણ જૈવિક બાળકો છે: પુત્રો હેનરી ગૂન્થર અદેમોલા દાસ્તુ સેમ્યુઅલ (જન્મ 15 સપ્ટેમ્બર 2005) <ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,1103758,00.html?cid=redirect-articles/|title=Klum Names Son After Her Dad and Seal|access-date=2007-08-25|date=2005-09-14|publisher=People magazine|archive-date=2016-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829072341/http://www.people.com/people/article/0,,1103758,00.html?cid=redirect-articles%2F|url-status=dead}}</ref> અને જોહ્ન રિલે ફ્યોદોર ટાઇવો સેમ્યુઅલ (જન્મ 22 નવેમ્બર, 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1542119,00.html|title=Heidi Klum and Seal Have a Boy|access-date=2007-08-25|author=Stephen M. Silverman|date=2006-11-23|publisher=People magazine|archive-date=2007-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829113205/http://www.people.com/people/article/0,26334,1542119,00.html|url-status=dead}}</ref> અને પુત્રી લૌ સુલોલા સેમ્યુઅલ (જન્મ 9 ઓક્ટોબર 2009).<ref name="lou">{{cite web|url=http://celebrity-babies.com/2009/10/12/heidi-klum-and-seal-welcome-daughter-lou/|title=Heidi Klum and Seal welcome daughter Lou Sulola Samuel|work=celebrity-babies.com|access-date=2009-10-12|archive-date=2009-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015093121/http://celebrity-babies.com/2009/10/12/heidi-klum-and-seal-welcome-daughter-lou/|url-status=dead}}</ref> 2009માં સિયેલે સત્તાવાર રીતે લેનીને અપનાવી હતી અને તેનું છેલ્લુ નામ બદલીને સેમ્યુઅલ રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://celebrity-babies.com/2009/12/14/seal-opens-up-about-decision-to-adopt-leni/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131506/http://celebrity-babies.com/2009/12/14/seal-opens-up-about-decision-to-adopt-leni/ |url-status=dead }}</ref> પોતાના પરિવારને જર્મન અખબારમાં "પેચવર્ક પરિવાર" તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવ્યું હોવાનું સાંભળતા ક્લુમે જણાવ્યું હતું કે, "હું જાણે કે હમમ, આ એક અપમાન છે કે સાચુ? આ વિશે મે સિયેલને વાત કરી હતી અને અમે, જેમ કે ખરેખર મોટી વાત છે-આપણે અલગ અલગ પ્રકારના છીએ અને આપણે નજીક આવ્યા છીએ એ આપણ દરેક એકબીજાને ચાહીએ છીએ. આને શ્યામ અથવા શ્વેત કહી શકાય, પરંતુ હું શ્વેત નથી, મારો રંગ ભૂકરો છે અને તેવી આપણી પુત્રી લેની છે. તેણી અત્યંત રૂપાળી છે, ત્યાર બાદ હું છું, તે પછી આપણો પુત્ર છે અને ત્યાર બાદ સિયેલ છે. તેથી હુ માનુ છુ કે હેય, ખરેખર 'પેચવર્ક પરિવાર' હોવું એ ખરેખર સુંદરતાનો પ્રકાર છે.'" <ref>{{cite web|url=http://www.life.com/Life/article/0,26385,1224195,00.html|title=Heidi Klum Life.com|access-date=2010-03-23|archive-date=2007-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070821022329/http://www.life.com/Life/article/0,26385,1224195,00.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.life.com/Life/article/0,26385,1224195,00.html|title=Heidi Klum Life.com|access-date=2010-03-23|archive-date=2007-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070821022329/http://www.life.com/Life/article/0,26385,1224195,00.html|url-status=dead}}</ref> 2008માં ક્લુમ તટસ્થ અમેરિકન નાગરિક બની હતી.<ref name="naturalized"/> 21 નવેમ્બર 2009ના રોજ તેણીએ સત્તાવાર રીતે તેના પતિ સિયેલની અટકનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને હવે કાયદેસર રીતે હેઇદી સેમ્યુઅલ તરીકે ઓળખાય છે. જોકે, હજુ તેણીએ સત્તાવાર રીતે જાહેરાત નથી કરી કે તે વ્યાવસાયિક રીતે તે નામનો ઉપયોગ કરશે કે તેના [[સ્ટેજ નામ]] "ક્લુમ"નો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખશે.<ref name="People_Samuel">{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20321791,00.html|title=Heidi Klum Officially Takes Seal's Last Name|access-date= 2009-11-22|date=2009-11-20|publisher=People magazine|quote=A rep for Klum did not comment when asked if [she] intends to be known professionally as Heidi Samuel from now on.}}</ref> જાન્યુઆરી 2010ના રોજ તેણીની સત્તાવાર વેબસાઇટ, heidiklum.com,માં હજુ પણ તેના વ્યાવસાયિક નામ "ક્લુમ"નો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે. == ફિલ્મની સફર == {| class="wikitable" ! વર્ષ ! ફિલ્મ-ચલચિત્ર ! ભૂમિકા |- | 1998 | ''[[54]]'' | વીઆઇપી પેટ્રોન |- | 2001 | ''[[બ્લો ડ્રાય]]'' | જાસ્મિન |- | rowspan="2"|2004 | ''[[એલ્લા એનચેન્ટેડ]]'' | બ્રુમહિલ્દા |- | ''[[ધી લાઇફ એન્ડ ડેથ ઓફ પીટર સેલર્સ]] '' | [[ઉર્સુલા એન્ડ્રેસ]] |- | 2003 | ''[[બ્લ્યુ કોલર કોમેડી ટુર]]'' | [[વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ]] સેલ્સ ગર્લ |- | 2006 | ''[[ધી ડેવિલ વેર્સ પ્રાદા]]'' | તેણી પોતે |- | 2007 | ''[[પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જર]]'' | વિક્ટોરીયાઝ સિક્રેટ પાર્ટી યજમાન |} હેઇદી ક્લુમ ''[[માકોમ ઇન ધ મિડલ]]'' જેવા ટીવી શોના એપિસોડમાં દેખાઇ હતી (દાંત વિનાની હેકીની ખેલાડી) અને ''[[કર્સડ]]'' . તેણીએ પોતાની જાતે [[મહેમાન-સ્ટાર]] તરીકે ''[[આઇ ગેટ ધેટ અ લોટ]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[સેક્સ એન્ડ ધ સિટી]]'' , ''[[CSI: Miami]]'' , ''[[હાવ આઇ મેટ યોર મધર]]'' , ''[[યસ, ડિયર]]'' અને ''[[ડિસ્પરેટ હાઉસવાઇફ]]'' માં ભૂમિકા ભજવી હતી. વધુમાં, તેના મોડેલીંગની પાછળ વિડિઓ ગેઇમ''[[James Bond 007: Everything or Nothing]]'' માં કાત્યાના પાત્રમાં તેણીનો અવાજ અપાયો છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.heidiklum.com સત્તાવાર વેબસાઈટ] * {{imdb name|id=0005099|name=Heidi Klum}} * [http://heidiklum.ewestpost.com/ ''ડેર સ્પિજેલ'' સાથે મૂલાકાત, 12 ફેબ્રુઆરી, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124092542/http://heidiklum.ewestpost.com/ |date=2005-11-24 }} * [http://sportsillustrated.cnn.com/features/2006_swimsuit/painting/ એસઆઇ.કોમ હેઈદી ક્લુમ સ્પોર્ટસ ઇલસ્ટ્રેટેડ સ્વિમસ્યુટ ઇસ્યુ ફોટો ગેલેરી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701084718/http://sportsillustrated.cnn.com/features/2006_swimsuit/painting/ |date=2009-07-01 }} * [http://www.conversationswithcarlos.com/showclips.htm#ENTERTAINMENT%7CHeidi_Seal ગેઇદી ક્લુમ ગર્ભવતી હતી પરંતુ તેના બાળકથી ખુશ ન હતી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312081935/http://www.conversationswithcarlos.com/showclips.htm#ENTERTAINMENT%7CHeidi_Seal |date=2010-03-12 }} * [http://books.aol.com/feature/_a/interview-heidi-klum-body-of-knowledge/20060710102209990001 પુસ્તક ''બોડી ઓફ નોલેજ'' વિશે એઓએલ બુક્સ ઇન્ટરવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601233524/http://books.aol.com/feature/_a/interview-heidi-klum-body-of-knowledge/20060710102209990001 |date=2007-06-01 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] hzbtzqmhtdi7boceolk99bv8swgw6k3 0 22635 905490 904050 2026-09-22T02:34:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905490 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર| | Name = Aerosmith | Img = Aerosmith2007.jpg | Img_capt = Aerosmith performing in [[Quilmes Rock]], [[Argentina]] on April 15, 2007. | Img_size = 250 | Landscape = Yes | Background = group_or_band | Genre = [[Hard rock]], [[blues-rock]],<ref>{{cite book |last=Walser |first=Robert |title=Running with The Devil |publisher=Wesleyan University Press |isbn=0819562602 |pages=s. 8, 13 |year=1999}}</ref> [[Heavy metal music|heavy metal]]<ref name="STE"/> | Origin = [[બોસ્ટન]], [[મેસેચ્યુસેટ્સ]], [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા]] | Years_active = 1970–present | Label = [[Columbia Records|Columbia]], [[Geffen Records|Geffen]]| | Associated_acts = [[The Joe Perry Project]], [[Whitford/St. Holmes]], [[The Strangeurs/Chain Reaction]] | URL = [http://www.aerosmith.com/ www.aerosmith.com] | Current_members = [[Steven Tyler]]<br />[[Joe Perry (musician)|Joe Perry]]<br />[[Brad Whitford]]<br />[[Tom Hamilton (musician)|Tom Hamilton]]<br />[[Joey Kramer]] <!-- DO NOT MOVE STEVEN TYLER INTO PAST MEMBERS! SEE THESE LINKS: 1. http://www.avclub.com/articles/steven-tyler-now-no-longer-leaving-aerosmith-makes,35264 2. http://www.billboard.com/news/steven-tyler-not-leaving-aerosmith-joins-1004041691.story#/news/steven-tyler-not-leaving-aerosmith-joins-1004041691.story 3. http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/11/11/steven-tyler-im-not-leaving-aerosmith-joins-joe-perry-project-at-new-york-concert--> | Past_members = [[Ray Tabano]]<br />[[Jimmy Crespo]]<br />[[Rick Dufay]]<br /> }} '''ઍરોસ્મિથ''' એ એક અમેરિકી [[હાર્ડ રોક]] બૅન્ડ છે, જેને કયારેક "ધ બેડ બોય્ઝ ફ્રોમ બોસ્ટન (બોસ્ટનના બગડેલા છોકરાઓ)"<ref>"ઍરોસ્મિથ", ''રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમ + મ્યુઝિયમ'' , http://www.rockhall.com/inductee/aerosmith, 17/10/09ના સુધારેલ.</ref> અને "અમેરિકાનું સૌથી મોટું રોક ઍન્ડ રોલ બૅન્ડ" પણ કહેવામાં આવે છે.<ref>"...signature rifts, અને શા માટે ઍરોસ્મિથને ‘અમેરિકાનું સૌથી મોટું રોક ઍન્ડ રોલ બૅન્ડ’ કહેવામાં આવે છે તે સ્પષ્ટ થાય છે. માત્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની વાત નથી - આ પૃથ્વીના ગોળા પર માત્ર ગણતરીના બૅન્ડ, ઍરોસ્મિથે જે મેળવ્યું છે તેવું કંઈક મેળવી શકયા છે. વિશ્વભરમાં આ બૅન્ડના 150 મિલિયન કરતાં વધુ આલ્બમો વેચાયાં છે અને તેને ત્રણ ગ્રેમી ઉપરાંત અસંખ્ય ઍવોર્ડો મળ્યાં છે. અને, અમુક અપવાદોને બાદ કરતાં, ઍરોસ્મિથ અપેક્ષાઓમાં પાર ઊતર્યું છેઃ સાંભળનારના હૃદય, પગ, આત્મા અને જંઘામૂળને સ્પર્શતું સંગીત બનાવવાની અપેક્ષામાં પાર ઊતર્યું છે."{{citation|last=Walker|first=Don|title=Rock This Way: A Brief History of Roads Taken|newspaper=Billbaord|volume=110|issue=33|page=20|date=1998-08-15|issn=00062510}}</ref><ref>આજે હવે ભલે ઍરોસ્મિશ વિશે ગમે તે કહેવાય, કે તે લાંબું ટકનારું, હાર્ડ-રોકિંગ પંચવૃંદ છે કે જેને સામાન્ય રીતે અમેરિકાના સૌથી મોટા રોક ઍન્ડ રોલ બૅન્ડ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે, પણ આવું બે દશકા પહેલાં પણ કહી શકાયું હોત. {{citation|last=Mieses|first=Stanley|title=Still Walking the Walk, Leading the Way|newspaper=Newsday|page=B.05|date=1997-08-09}}</ref><ref>{{cite web | title = Aerosmith's Opening Night: Crazy Amazing For Hell's Angels And 'Jaded' Kids | work = Brian Ives | publisher = [[MTV]] | url = http://www.mtv.com/news/articles/1444335/20010607/story.jhtml | access-date = 2010-03-25 | archive-date = 2010-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100328123224/http://www.mtv.com/news/articles/1444335/20010607/story.jhtml | url-status = dead }}</ref><ref name="NewHampshire">{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— America's Rock and Roll Band | work = | publisher = NewHampshire.com | url = http://www.newhampshire.com/nh-people/aerosmith-biography.aspx | access-date = 2008-03-25 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928095938/http://www.newhampshire.com/nh-people/aerosmith-biography.aspx | url-status = dead }}</ref> [[બ્લ્યૂઝ]]-આધારિત હાર્ડ રોકનાં મૂળિયાં ધરાવતી તેમની શૈલી,<ref name="allmusic">{{cite web | url = http://www.allmusic.com/artist/p3508 | title = Aerosmith Biography | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = [[Allmusic]]}}</ref><ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone">{{cite web| url = http://www.rollingstone.com/artists/aerosmith/biography| title = Aerosmith: Biography: Rolling Stone| work = | publisher = ''[[Rolling Stone]]''| archive-url = https://web.archive.org/web/20070308124026/http://www.rollingstone.com/artists/aerosmith/biography| archive-date = 2007-03-08| access-date = 2010-03-25| url-status = live}}</ref> [[પોપ]],<ref>{{cite web | title = Aerosmith & KISS will be performing at the Tweeter Center on September 26, 2003. | work = Darryl Cater | publisher = ChicagoGigs.com | url = http://www.chicagogigs.com/features/aerosmith_kiss.htm | access-date = 2008-04-12 | archive-date = 2008-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080628060543/http://www.chicagogigs.com/features/aerosmith_kiss.htm | url-status = dead }}</ref> [[હેવી મેટલ]],<ref name="allmusic"/> અને [[લય/તાલ અને બ્લ્યૂઝ]]<ref name="Aerosmith: Get A Grip: Music Reviews: Rolling Stone">{{cite web | title = Aerosmith: Get A Grip: Music Reviews: Rolling Stone | work = Mark Coleman | publisher = ''[[Rolling Stone]]'' | url = http://www.rollingstone.com/artists/aerosmith/albums/album/232882/review/6212283/get_a_grip | access-date = 2008-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070713172010/http://www.rollingstone.com/artists/aerosmith/albums/album/232882/review/6212283/get_a_grip | archive-date = 2007-07-13 | url-status = live }}</ref>નાં ઘણાં તત્ત્વોને વણી લે છે, અને ઘણા અનુગામી રોક કલાકારો તેનાથી પ્રેરણા પામ્યા છે.<ref>{{cite web | title = allmusic&nbsp;— Pop-Metal | work = | publisher = Allmusic | url = http://www.allmusic.com/explore/style/d7728 | access-date = 2008-04-12 | archive-date = 2012-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120205030622/http://www.allmusic.com/explore/style/d7728 | url-status = dead }}</ref> આ બૅન્ડ 1970માં [[બોસ્ટન]], [[મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]માં રચાયું હતું. ગિટારવાદક [[જૉ પેરી]] અને બાઝવાદક [[ટોમ હેમિલ્ટન]] બંને મૂળે જામ બૅન્ડ કહેવાતા એક બૅન્ડમાં સાથે હતા, તેમની મુલાકાત ગાયક [[સ્ટિવન ટેલર]], ડ્રમવાદક [[જૉય ક્રેમર]], અને ગિટારવાદક [[રૅય તાબાનો]] સાથે થઈ, અને તેમણે સૌએ સાથે મળીને ઍરોસ્મિથની રચના કરી. 1971માં, [[બ્રાડ વ્હિટફોર્ડે]] તાબાનોનું સ્થાન લીધું, અને બૅન્ડ બોસ્ટનમાં વિકસવા માંડ્યું. 1972માં [[કોલ્મબિયા રૅકોર્ડ્સે]] તેમની સાથે કરાર કર્યો, અને 1973માં [[તેમના નામ પરના આલ્બમ]]થી શરૂઆત કરીને તેમણે હારબંધ મલ્ટી-પ્લેટિનમ આલ્બમો આપ્યાં. 1975માં, ''[[ટોયઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]'' નામના પોતાના આલ્બમ સાથે આ બૅન્ડે મુખ્ય ધારામાં પ્રવેશ મેળવ્યો, અને 1976માં તેમના ફોલો-અપ ''[[રોકસ]]'' આલ્બમે હાર્ડ રોક સુપરસ્ટાર્સ તરીકે તેમનું સ્થાન દઢ કરી આપ્યું.<ref>{{cite web | title = Aerosmith Just Keeps On Rockin’ | work = | publisher = Articlecity.com | url = http://www.articlecity.com/articles/music_and_movies/article_237.shtml | access-date = 2008-04-06 | archive-date = 2011-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110707165425/http://www.articlecity.com/articles/music_and_movies/article_237.shtml | url-status = dead }}</ref> 1970ના દાયકાના અંત સુધીમાં, તેઓ વિશ્વના સૌથી લોકપ્રિય હાર્ડ રોક બૅન્ડોમાંના એક બની ગયા હતા અને હવે તેમનો પોતાનો એક વફાદાર પ્રેક્ષક વર્ગ પણ ધરાવતા હતા, જેનો ઘણીવાર "[[બ્લ્યૂ આર્મી]]" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો હતો.<ref name="autogenerated1">ડેવિસ, પૃ. 239</ref> જો કે, [[કેફીપદાર્થોનું વ્યસન]] અને આંતરિક ખટરાગના કારણે બૅન્ડે ઘણી કસોટીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જે છેવટે 1979 અને 1981માં અનુક્રમે પૅરી અને વ્હિટફોર્ડની વિદાયમાં પરિણમી હતી. [[જિમ્મી ક્રેસ્પો]] અને [[રિક દુફેયે]] તેમનું સ્થાન લીધું હતું.<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> 1980થી 1984 વચ્ચેના સમયગાળામાં બૅન્ડનો દેખાવ સારો નહોતો રહ્યો, અને તે ''[[રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ]]'' નામનું એક માત્ર આલ્બમ આપી શકયા, જે પ્રમાણમાં સારું રહ્યું હતું પણ તેમની પહેલાંની સફળતાથી ઘણું પાછળ હતું. 1984માં પૅરી અને વ્હિટફોર્ડ પાછા આવી ગયા અને બૅન્ડે [[ગેફેન રૅકોર્ડ્સ]] સાથે નવો કરાર કર્યો, પણ જયારે બરાબર શુદ્ધિમાં આવ્યું અને તેમણે ૧૯૮૭માં ''[[પરમેનન્ટ વૅકેશન]]'' રીલિઝ કયુર્ં ત્યારે છેક તેમને તેમણે ૧૯૭૦ના દાયકામાં અનુભવેલી લોકપ્રિયતા પાછી મળી.<ref>{{cite web| title = Aerosmith&nbsp;— Full Biography | work = | publisher = ''The New York Times'' | url=http://movies.nytimes.com/person/424/Aerosmith/biography | access-date=2008-04-06}}</ref> સમગ્ર 1980 અને 1990ના દાયકામાં, અમુક હિટ્સ આપ્યાં અને ''[[પમ્પ]]'' (1989), ''[[ગેટ અ ગ્રિપ]]'' (1993), અને ''[[નાઈન લાઈવ્સ]]'' (1997) જેવા પોતાના મલ્ટી-પ્લેટિનમ જેવાં આલ્બમો માટે સંગીતના અનેક પુરસ્કાર મેળવ્યાં. રોક 'ઍન' રોલના ઇતિહાસમાં, તેમના પ્રત્યાગમનને સૌથી નોંધનીય અને જોવાલાયક પ્રત્યાગમનોમાંથી એક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.<ref name="allmusic"/><ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> 40 વર્ષોના કલા-પ્રદર્શન પછી પણ, આ બૅન્ડ આજે પણ [[ટુર]] ચાલુ રાખી છે અને સંગીત રેકૉર્ડ કરે છે. ઍરોસ્મિથ એ સદાબહાર બેસ્ટ-સેલિંગ અમેરિકી રોક બૅન્ડ છે,<ref name="RIAA — Top Selling Artists">{{cite web| title=Top Selling Artists| publisher=[[Recording Industry Association of America]] (RIAA.com)| url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt| access-date=2010-03-25| archive-date=2007-07-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070701163039/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt| url-status=dead}}</ref> જેના વિશ્વભરમાં 150 મિલિયન કરતાં વધુ આલ્બમો વેચાઈ ચૂકયા છે,<ref>{{cite web | title = New Aerosmith 'Guitar Hero' game | work = Larry McShane | publisher = ''[[New York Daily News]]'' | url = http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/02/16/2008-02-16_new_aerosmith_guitar_hero_game.html | access-date = 2008-03-31 | archive-date = 2008-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080412025546/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/02/16/2008-02-16_new_aerosmith_guitar_hero_game.html | url-status = dead }}</ref> 66.5 મિલિયન આલ્બમો તો માત્ર એકલા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં જ વેચાયાં છે.<ref name="RIAA — Top Selling Artists"/> તે એક અમેરિકી જૂથ તરીકે સૌથી વધુ [[ગોલ્ડ અને મલ્ટી-પ્લેટિનમ]] આલ્બમ માટેનો વિક્રમ ધરાવે છે. [[બિલબોર્ડ હોટ 100|''બિલબોર્ડ'' હોટ 100]]માં [[ટોચના 40]] માંથી 21, નવ #1 [[મુખ્ય ધારાના રોક]] હિટ્સ, ચાર [[ગ્રેમી એવોર્ડ્સ]], અને 10 MTV વિડિઓ મ્યુઝિક પુરસ્કારો આ બૅન્ડે અંકે કર્યા છે. 2001માં તેમને [[રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમ]]માં પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો હતો, અને 2005માં ''[[રોલિંગ સ્ટોન]]'' મૅગેઝિનના 100 સદાબહાર મહાન કલાકારોની યાદીમાં તેમને --- ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web| title = The Immortals&nbsp;— The Greatest Artists of All Time: 57) Aerosmith| work = | publisher = ''[[Rolling Stone]]''| url = http://www.rollingstone.com/news/story/7235473/57_aerosmith| access-date = 2008-03-25| archive-date = 2007-10-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20071001004054/http://www.rollingstone.com/news/story/7235473/57_aerosmith| url-status = dead}}</ref> == ઇતિહાસ == === રચના (1969–1971) === સપ્ટેમ્બરમાં હૅમિલ્ટન અને પૅરી [[બોસ્ટન, મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]માં રહેવા આવ્યા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 95</ref> તે બંનેની મુલાકાત યોન્કર્સ, ન્યૂયોર્કના ડ્રમરવાદક [[જૉય ક્રૅમર]] સાથે થાય છે, કે જે સ્ટીવન ટેલરને જાણે છે, અને તેની સાથે એક બૅન્ડમાં કામ કરવા હંમેશાંથી ઉત્સુક હોય છે.<ref name="Walk This Way, page 104">ડેવિસ, પૃ. 104</ref> [[બેરકલી કૉલેજ ઓફ મ્યુઝિક]]ના વિદ્યાર્થી, ક્રૅમરે, બૅન્ડમાં જોડાવા માટે શાળા છોડવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Walk This Way, page 104"/> ઑકટોબર 1970માં, તેઓ ફરીથી એકવાર ડ્રમવાદક અને પાર્શ્વગાયક રહી ચૂકેલા સ્ટીવન ટેલર સાથે મળે છે, પણ તે જક્કી બની, આ બૅન્ડમાં ડ્રમ વગાડવાનો ઇનકાર કરે છે, તેને જો પ્રથમ હરોળના ગાયક અને કલાકાર તરીકે સ્થાન આપવામાં આવે તો જ તે ભાગ લેશે એ વાતને વળગી રહ્યો.<ref name="Walk This Way, page 104"/> બાકીનાએ તેની વાત માન્ય રાખી, અને ઍરોસ્મિથનો જન્મ થયો. ધ હૂકર્સ અને સ્પાઈક જોન્સ નામ વિચાર્યા બાદ, ડ્રમવાદક જૉય ક્રેમરના સૂચન પ્રમાણે બૅન્ડનું નામ ઍરોસ્મિથ રાખવામાં આવ્યું.<ref name="mtv">{{cite web | title = The Aerosmith History 1969-2002 | work = | publisher = MTV.com | url = http://www.mtv.com/onair/icon/timeline.jhtml | access-date = 2008-03-25 | archive-date = 2008-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080317194349/http://www.mtv.com/onair/icon/timeline.jhtml | url-status = dead }}</ref><ref name="Davis, pp. 106–107">ડેવિસ, પૃ. 106–107</ref> 1970માં [[મેન્ડોન, મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]ની નિપ્મુક રિજિનલ હાઈ સ્કૂલ ખાતે ઍરોસ્મિથે પોતાની પહેલી બૅન્ડરાત્રિ બજાવી. બૅન્ડના સદસ્યો દરરોજ બપોરે ભેગા બેસતા અને ''[[થ્રી સ્ટૂજસ]]'' નું પુનઃપ્રસારણ જોયા કરતા.<ref name="Davis, pp. 106–107"/> એક દિવસ, ''સ્ટૂજસ'' પછીની મિટિંગમાં તેઓ બૅન્ડ માટે કોઈ નામ નક્કી કરવા બેઠા. ક્રૅમરે સ્વૈચ્છિક રીતે કહ્યું કે તે જયારે શાળામાં ભણતો હતો, ત્યારે પોતાની બધી જ નોટબુકોમાં ઍરોસ્મિથ શબ્દ લખ્યા કરતો હતો.<ref name="Davis, pp. 106–107"/> [[હૅરી નિલ્સ્સન]]ના આલ્બમ ''[[ઍરિયલ બૅલેટ]]'' , સાંભળ્યા પછી આ શબ્દ તેના દિમાગમાં ઝબકયો હતો. આ આલ્બમ સર્કસનો કલાકાર હવામાં અદ્ધર કૂદકો મારીને જૅકેટ કલાનું પ્રદર્શન કરે છે તે સર્કસના હવાઈ કરતબ માટે નિલ્સ્સનના દાદા-દાદીને અપાયેલી એક શ્રદ્ધાંજલિ હતી. શરૂઆતમાં, ક્રૅમરના બૅન્ડમિત્રોએ મૂંઝાઈ ગયા, તેમને સૌને લાગ્યું હતું કે તે તેમને હાઈ સ્કૂલના અંગ્રેજીના વર્ગમાં પરાણે વાંચવી પડતી [[સિનકલેર લેવિસ નવલકથા]]ની વાત કરી રહ્યો છે. "ના, એરોસ્મિથ (Arrowsmith) નહીં," ક્રૅમરે સમજાવ્યું. "ઍ-રો...(A-E-R-O)ઍરોસ્મિથ (Aerosmith)." <ref>http://aeronewsdaily.com/blog/2008/03/14/steven-tyler-interview/</ref> બૅન્ડમાં ટેલરનો બાળમિત્ર, [[રૅય તાબાનો]], લય ગિટારવાદક તરીકે ઉમેરાયો અને બૅન્ડે સ્થાનિક શોમાં બજાવવું શરૂ કર્યું.<ref>ડેવિસ, પૃ. 105, 111</ref> 1971માં, [[બ્રાડ વ્હિટફોર્ડે]], તાબાનોનું સ્થાન લીધું, કે જે પણ બેરકલી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિકનો વિદ્યાર્થી અને [[અર્થ, Inc.]] બૅન્ડનો ભૂતપૂર્વ સભ્ય રહી ચૂકયો હતો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 128-131</ref> બ્રાડ વ્હિટફોર્ડ, [[રીડિંગ]], [[મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]નો વતની હોવાથી, તેણે રીડિંગની [[AW કૂલીજ મિડલ સ્કૂલ]] ખાતે બજાવ્યું હતું. જુલાઈ 1979થી એપ્રિલ 1984ના સમયને બાકાત કરતાં, ટેલર, પેરી, હૅમિલ્ટન, ક્રેમર અને વ્હિટફોર્ડ પહેલેથી અત્યાર સુધી સાથે રહ્યા છે. === રેકૉર્ડનો સોદો, ''ઍરોસ્મિથ'' , ''ગેટ યોર વિંગ્સ'' , એન્ડ ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' (1971–1975) === બૅન્ડની રચના કર્યા પછી અને ક્રમ/કતાર નક્કી કર્યા પછી, 1971માં બૅન્ડે સ્થાનિક સ્તરે જીવંત શો કરીને સફળતા મેળવવા માંડી.<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> મૂળે એડ માલ્હોઈટ એજન્સી થકી આરક્ષિત,<ref>ડેવિસ, પૃ. 110</ref> આ બૅન્ડે ફ્રેન્ડ કોનેલી સાથે પ્રમોશન સોદો પર સહી કરી, અને સમય જતાં 1972માં ડેવિડ ક્રેબ્સ અને સ્ટીવ લેબેર સાથે વ્યવસ્થાપન સોદો મેળવ્યો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 157</ref> [[ન્યૂયોર્ક સિટી]]માં [[મૅકસના કાન્સાસ સિટી]] ખાતે બૅન્ડ જોવા માટે ક્રેબ્સ અને લેબેરે [[કોલ્મબિયા રૅકોર્ડસ]]ના પ્રમુખ [[કલીવે ડેવિસ]]ને આમંત્રિત કર્યા હતા. આમ તો એ રાત્રે કલબ પર ઍરોસ્મિથે વગાડવાનું નિયત થયેલું નહોતું, પણ તેમણે પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખર્ચીને બિલ પર પોતાનું સ્થાન સુરક્ષિત કર્યું હતું, અહેવાલ મુજબ અત્યાર સુધી મૅકસના ખાતે આવું કરી શકનાર તે એક માત્ર બૅન્ડ હતું. તેમના ''[[નાઈટ ઈન ધ રટ્સ]]'' આલ્બમમાંના "[[નો સરપ્રાઈઝ]]"થી તેમના કીર્તિકાળની શરૂઆત થઈ.<ref>{{cite web | url = http://www.maxskansascity.com/aerosmith/ | title = Aerosmith Biography: From Clive Davis to Guitar Hero: Aerosmith | date = 2008-09-17 | access-date = 2008-09-17 | publisher = Max's Kansas City | archive-date = 2008-09-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080919130031/http://www.maxskansascity.com/aerosmith/ | url-status = dead }}</ref> 1972ના મધ્યમાં ઍરોસ્મિથે અહેવાલ મુજબ $125,000 જેટલી રકમ સામે કોલમ્બિયા સાથે જોડાય છે અને તેમનું પહેલું આલ્બમ, ''[[ઍરોસ્મિથ]]'' બહાર પાડે છે.<ref>હુકસલી, માર્ટિન (1995). પૃ. 25</ref> જાન્યુઆરી 1973માં રીલિઝ થયેલું આ આલ્બમ #166 પર ટોચ પર પહોંચ્યું હતું.<ref name="allmusic"/> આ આલ્બમ બ્લ્યૂઝના અમુક ચોક્કસ પ્રભાવ સાથેનું સીધુંસટ રોક ઍન્ડ રોલ હતું, ઍરોસ્મિથની ઓળખમા [[બ્લ્યૂઝ-રોક]] સંગીત માટે તેના થકી પાયો નંખાયો હતો.<ref name="STE">{{cite web| title = ''Aerosmith'' - Review | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r167}}</ref> જો કે સૌથી વધુ લોકપ્રિય સિંગલ "[[ડ્રીમ ઓન]]" આલ્બમનું હતું, જે #59 પર હતું,<ref>ડેવિસ, પૃ. 202</ref> તેના કેટલાક ટ્રેક ("[[મમા કિન]]" અને "વોકિંગ ધ ડોગ" જેવા) બૅન્ડના જીવંત પ્રદર્શનો માટે મહત્ત્વના રહ્યા હતા અને તેમને રોક રેડિયો પર વગાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 183, 190-191</ref> આ આલ્બમ શરૂઆતમાં ગોલ્ડના સ્તરે પહોંચ્યું હતું, ધીમે ધીમે તેની બે મિલિયન નકલો વેચાઈ ગઈ, અને લગભગ એકાદ દશકા પછી જયારે આ બૅન્ડ મુખ્ય ધારાની સફળતા મેળવી ચૂકયું હતું ત્યારે તેને ડબલ પ્લેટિનમ પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="RIAA — Searchable Database">{{cite web| title=Searchable Database | publisher=[[Recording Industry Association of America]] (RIAA.com)| url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH}}</ref> સતત પ્રવાસ રહ્યા પછી, 1974માં બૅન્ડે પોતાનું દ્વિતીય આલ્બમ ''[[ગેટ યોર વિન્ગ્સ]]'' રીલિઝ કર્યું, [[જેક ડગલાસ]] દ્વારા ઉત્પાદિત મલ્ટી-પ્લેટિનમ હારમાળાનો પહેલો મણકો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 206</ref> આ આલ્બમમાં "[[સેમ ઓલ્ડ સોંગ ઍન્ડ ડાન્સ]]" અને "[[ટ્રેન કેપ્ટ અ-રોલિંગ]]" જેવા રોક રેડિયો હિટ ટ્રેકનો સમાવેશ થતો હતો, તેનું પહેલાંનું આવરણ [[ધ યાર્ડબડર્સ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>ડેવિસ, પૃ. 220</ref> આ આલ્બમમાં "[[લોર્ડ ઓફ ધ થાઈસ]]", "[[સિઝન ઓફ વિધર]]", અને "[[એસ.ઓ.એસ. (]][[ટુ બેડ)]]" જેવાં કેટલાક ચાહકોનાં પ્રિય ગીતોનો પણ સમાવેશ થતો હતો, એવા ડાર્કર સોંગ કે જે બૅન્ડના લાઈવ શોના મહત્ત્વના અંગ બની ગયા હતા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 215-217</ref> આજની તારીખે, ''ગેટ યોર વિંગ્સ'' ની ત્રણ મિલિયન જેટલી નકલો વેચાઈ ચૂકી છે.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> 1975ના ''[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીકે]]'' , અલબત્ત ઍરોસ્મિથને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટારના પદે સ્થાપિત કરી આપ્યા, જે હવે એ જ કક્ષાના [[લેડ ઝેપ્પેલિન]] અને [[ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ]] સાથે હરીફાઈમાં હતા.<ref name="autogenerated1"/> મૂળે પહેલાં ગાયક સ્ટીવન ટેલર અને [[માઈક જેગર]] વચ્ચેની શારીરિક સામ્યતાને કારણે અમુક અંશે રોલિંગ સ્ટોન્સની નકલ તરીકે ઉપહાસ પામતા ઍરોસ્મિથે,<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' માં પુરવાર કરી બતાવ્યું કે ઍરોસ્મિથ પોતે એક અનન્ય અને તેમની પોતાની વિશેષ પ્રતિભા ધરાવતું બૅન્ડ છે.<ref name="Toys in the Attic Review">{{cite web| title = ''Toys in the Attic'' - Review | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r169 | access-date=2008-04-03}}</ref> ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' તરત જ સફળ થયું હતું, અને તેનું પહેલું સિંગલ "[[સ્વિટ ઈમોશન]]" બૅન્ડના [[ટોચના પહેલા 40]] ગીતોમાંનું એક બન્યું હતું.<ref>ડેવિસ, પૃ. 244</ref> તેના પાછળ પાછળ જ સફળ આલ્બમ "[[ડ્રીમ ઓન]]" આવ્યું, જેણે #6 સ્થાન મેળવ્યું, અને 1970ના દાયકાનું તેમનું સૌથી શ્રેષ્ઠ સિંગલ બન્યું.<ref>ડેવિસ, પૃ. 247</ref> 1976માં "[[વોક ધિસ વે]]" ફરીથી રીલિઝ કરવામાં આવ્યું, જે 1977ના પૂર્વાધમાં ટોપ 10માં પહોંચી ગયું.<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> વધુમાં, "[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]" અને "બિગ ટેન ઈંચ રેકોર્ડ" (મૂળે [[બુલ મૂઝ જૅકસન]] દ્વારા રૅકોર્ડ કરાયેલું ગીત) બંને કૉન્સર્ટના મુખ્ય અંગ બની ગયા.<ref>{{cite web | title = Albums are forever...Aerosmith, 'Toys in the Attic' Columbia records, 1975 - E-Zone | work = Scott Walus | publisher = ''The Daily Vidette'' | url = http://media.www.dailyvidette.com/media/storage/paper420/news/2001/09/06/EZone/Albums.Are.Forever.Aerosmith.toys.In.The.Attic.Columbia.Records.1975-89504.shtml | access-date = 2008-04-08 | archive-date = 2008-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080422020238/http://media.www.dailyvidette.com/media/storage/paper420/news/2001/09/06/EZone/Albums.Are.Forever.Aerosmith.toys.In.The.Attic.Columbia.Records.1975-89504.shtml | url-status = dead }}</ref> આ સફળતાને કારણે, બૅન્ડના આ પહેલાંનાં બંને આલ્બમોને ફરીથી ક્રમાંકિત કરવામાં આવ્યા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 238, 247</ref> યુ.એસ. દ્વારા પ્રમાણિત આઠ મિલિયન નકલોનું વેચાણ ધરાવતું ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' , સ્ટેટ્સમાં બૅન્ડનું બેસ્ટ સેલિંગ સ્ટુડિયો આલ્બમ બન્યું. <ref name="RIAA — Searchable Database"/> ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' ને ઉત્તેજન આપવા માટે બૅન્ડે પ્રવાસ કર્યા, અને વધુ માન્યતા મેળવવા માંડી.<ref name="autogenerated1"/> બરાબર આ જ ગાળામાં, બૅન્ડે [[વાલ્થામ, મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]માં "[[ધ વ્હેરહાઉસ]] (The Wherehouse)" નામે તેમનું મુખ્ય થાણું સ્થાપી દીધું હતું, અહીં તેઓ સંગીતનું રૅકોર્ડિંગ કરતા, રિહર્સ કરતા, તેમ જ પોતાનો ધંધો ચલાવતા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 246</ref> ==="રોકસ", "ડ્રો ધ લાઈન", અને "લાઈવ! બૂટલેગ'' (1976–1978)==='' [[ચિત્ર:Toxic Twins (2).jpg|thumb|left|150px|કૉન્સર્ટમાં પર્ફોમ કરી રહેલા સ્ટીવન ટેલર અને જૉ પેરી.]] ઍરોસ્મિથનું એ પછીનું આલ્બમ હતું 1976નું ''[[રોકસ]],'' જેમાં "ઍરોસ્મિથ તેના સૌથી સાહજિક અને રોકિંગ રૂપમાં કેદ થયું છે".<ref name="Rocks Review">{{cite web| title = ''Rocks'' - Review | work = Greg Prato | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r171}}</ref> તે ઝડપથી [[પ્લેટિનમ]] વટાવી ગયું હતું<ref name="RIAA — Searchable Database"/> અને "[[લાસ્ટ ચાઈલ્ડ]]" અને "[[બૅક ઈન ધ સેડલ]]", જેવા બે [[FM]] હિટ આપે છે, તેમ જ લોકગીત "[[હોમ ટુનાઈટ]]", જે પણ ક્રમાંકન પામ્યું હતું.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> આજની તારીખ સુધીમાં ''રોકસ'' ની ચાર મિલિયન નકલો વેચાઈ છે.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> ''ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક'' અને ''રોકસ'' , બંનેને વિશેષ કરીને હાર્ડ રોક શૈલીમાં, અત્યંત માનથી જોવાય છે,<ref name="Toys in the Attic Review"/><ref name="Rocks Review"/> અને તે ''[[રોલિંગ સ્ટોન્સ]]'''ના [[500 સર્વશ્રેષ્ઠ સદાબહાર આલ્બમો]] જેવી સૂચિમાં સ્થાન પામ્યાં છે,<ref>{{cite web | title = The RS 500 Greatest Albums of All Time | work = | publisher = ''Rolling Stone'' | url = http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time/2 | access-date = 2008-04-03 | archive-date = 2008-04-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080402070111/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time/2 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = The RS 500 Greatest Albums of All Time | work = | publisher = ''Rolling Stone'' | url = http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time/3 | access-date = 2008-04-03 | archive-date = 2010-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415081047/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time/3 | url-status = dead }}</ref> તથા તેમના સંગીત પર સારો એવો પ્રભાવ હોવાથી તે [[ગન્સ એન’ રોઝીઝ]], [[મેટાલિકા]] અને [[મોટલેય ક્રુ]]ના સભ્યોનું સર્મથન પામ્યાં છે.<ref>{{cite web| title = Aerosmith| work = Slash. Rolling Stone Issue 946| publisher = ''Rolling Stone''| url = http://www.rollingstone.com/news/story/7235473/57_aerosmith| access-date = 2010-03-25| archive-date = 2007-10-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20071001004054/http://www.rollingstone.com/news/story/7235473/57_aerosmith| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web |title=METALLICA Pay AEROSMITH A Backstage Visit |publisher=[[Blabbermouth.net]] |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=7772 |access-date=2010-03-25 |archive-date=2011-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210073723/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=7772 |url-status=dead }}</ref> ''' '' '''[[રોકસ]]'' રીલિઝ થયા '''''પછી થોડા જ સમયમાં''' '' , બૅન્ડે સઘન પ્રવાસ ચાલુ રાખ્યો હતો, અને આ વખતે તેમના પોતાના શૉનાં શીર્ષક તેઓ જાતે આપી રહ્યા હતા અને કેટલાક વિશાળ સ્ટેડિયમોમાં અને રોક ઉત્સવોમાં તેઓ પોતાનો કાર્યક્રમ કરી રહ્યા હતા.<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/>'' ''' તે પછીનું આલ્બમ, 1977નું ''[[ડ્રો ધ લાઈન]]'' , એટલું સફળ નહોતું અથવા તેમના એ પહેલાંના બે પ્રયત્નો જેટલી આલોચના પણ પામ્યું નહોતું, અલબત્ત તેનો [[શીર્ષક ટ્રેક]] મુખ્ય હિટ સાબિત થયો હતો<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> (અને જે હજી પણ જીવંત કાર્યક્રમોમાં મહત્ત્વનો છે), અને "[[કિંગ્સ ઍન્ડ કિવન્સ]]"ને પણ થોડા ઘણા અંશે સફળતા મળી હતી.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> આ આલ્બમનું 2 મિલિયન જેટલી નકલો ખપી હતી; જો કે [[દવાઓનો દુરુપયોગ]] અને સતત પ્રવાસ અને રૅકોર્ડિંગની ઝડપી જિંદગીની અસર હવે તેમના કામ પર દેખાવા માંડી હતી.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> 1970ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધમાં તેમનો પ્રવાસ અને રૅકોર્ડિંગ ચાલુ રહ્યા હતા, તેની સાથે ''[[Sgt. પેપેર્સ લોનલી હાર્ટ્સ કલબ બૅન્ડ]]'' ના ચલચિત્ર રૂપાંતરણમાં ઍરોસ્મિથે અભિનય આપ્યો.<ref name="allmusic"/> [[બિટ્લ્સ]] હિટ સામે તેમનું કવચ બનનાર "[[કમ ટુગેધર]]"ને આ આલ્બમના સાઉન્ટટ્રેકમાં સમાવવામાં આવ્યું હતું, જે આગામી લગભગ 10 વર્ષો સુધી ટોચના 40 હિટની યાદીમાં સ્થાન પામનાર બૅન્ડનું છેલ્લું ગીત રહ્યું.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> લાઈવ રીલિઝ ''[[લાઈવ!]] '' ''[[બૂટલેગ]]'' , જે ખરેખર બેવડા આલ્બમ તરીકે રીલિઝ કરવામાં આવ્યું હતું, 1978માં બહાર પાડવામાં આવેલા આ આલ્બમમાં, ડ્રો ધ લાઈન પ્રવાસના સફળતાની પરાકાષ્ઠા સમાન દિવસો વખતની બૅન્ડની સાહજિકતા ઝિલાઈ હતી<ref>{{cite web| title = ''Live! Bootleg'' - Review | work = | publisher = CDUniverse.com | url=http://www.cduniverse.com/search/xx/music/pid/1087816/a/Live!+Bootleg.htm}}</ref>. મંચની ઉપર અને પાછળ તેમના દવાઓના નામચીન દુરુપયોગના કારણે મુખ્ય ગાયક સ્ટીવન ટેલર અને મુખ્ય ગિટારવાદક જો પેરી "[[ધ ટોકિસક ટિવન્સ]](ઝેરી જોડિયાં)" તરીકે જાણીતા બન્યા હતા.<ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/><ref name="rockhall"/> === પેરી અને વ્હિટફોર્ડની વિદાય, ''નાઈટ ઈન ધ રટ્સ'' , અને ''રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ'' (1979–1984) === તેમના છઠ્ઠા આલ્બમ, 1979ના ''[[નાઈટ ઈન ધ રટ્સ]]'' ના રૅકોર્ડિંગ પછી તરત જ જૉ પેરી બૅન્ડ છોડી ગયો હતો અને તેણે [[ધ જૉ પેરી પ્રોજેકટ]]ની રચના કરી હતી.<ref name="allmusic"/><ref name="Aerosmith: Biography: Rolling Stone"/> પેરીનું સ્થાન પહેલા, બૅન્ડના લાંબા સમયના મિત્ર તથા ગીતકાર [[રિચાર્ડ સુપા]]એ લીધું અને પાછળથી ગિટારવાદક [[જિમ્મી ક્રેસ્પો]](ફલેમ બૅન્ડના ભૂતપૂર્વ સભ્ય)એ લીધું. ''નાઈટ ઈન ધ રટ્સ'' ખૂબ ઝડપથી પડી ગયું (અલબત્ત અમુક વર્ષો પછી તે ધીમે ધીમે પ્લેટિનમ સુધી પહોંચ્યું હતું), તેનું એક માત્ર સિંગલ, [[ધ શાનગ્રી-લાસ]]નું શીર્ષક ગીત બનનાર "[[રિમેમ્બર (વૉકિંગ ઈન ધ સેન્ડ)]]", #67 પર પહોંચ્યું હતું.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> નવા ગિટારવાદક જિમ્મી ક્રેસ્પોને મંચ પર સાથે લઈ ''નાઈટ ઈન ધ રટ્સ'' ના પ્રચાર માટે બૅન્ડ પ્રવાસ કરતું રહ્યું, પણ 1981 સુધીમાં બૅન્ડની લોકપ્રિયતા ઓસરવા માંડી. 1980ની શરૂઆતમાં [[પોર્ટલૅન્ડ, મેઈન]] ખાતેના એક પર્ફોમન્સ દરમ્યાન સ્ટીવન ટેલર મંચ પર જ ઢળી પડ્યા હતા.<ref>ડેવિસ, પૃ. 371</ref> 1980માં, ઍરોસ્મિથે તેમના ''[[ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સ]]'' આલ્બમ બહાર પાડ્યું. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 11 મિલિયન નકલોના વેચાણ સાથે, આ આલ્બમ બૅન્ડનું બેસ્ટસેલિંગ આલ્બમ બન્યું.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> 1980ની પાનખરમાં, ટેલર એક ગંભીર મોટરસાયકલ અકસ્માતમાં ઘાયલ થયો, અને તેના કારણે તેણે બે મહિના સુધી હૉસ્પિટલમાં રહેવું પડ્યું, તથા 1981 સુધી તે પ્રવાસ કે સારી રીતે રૅકોર્ડિંગ કરવા માટે અક્ષમ રહ્યો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 373-374</ref> 1981માં, ભૂતપૂર્વ [[ટેડ નુગેન્ટ]] ગાયક/ગિટારવાદક [[ડેરેક સ્ટ. હોમ્સ]] સાથે ''[[વ્હિટફોર્ડ/સ્ટ.હોમ્સ]]'' રૅકોર્ડ કરનાર બ્રાડ વ્હિટફોર્ડની વિદાય સાથે બૅન્ડને એક બીજો ફટકો પડ્યો<ref>ડેવિસ, પૃ. 378</ref>. "[[લાઈટનિંગ સ્ટ્રાઈકસ]]" ગીતના ગિટારના અંશોનું રૅકોર્ડિંગ કર્યા પછી, વ્હિટફોર્ડના સ્થાને [[રિક દુફેય]]ને લેવામાં આવ્યા અને 1982માં બૅન્ડે પોતાનું સાતમું આલ્બમ ''[[રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ]]'' રૅકોર્ડ કર્યું.<ref>{{cite web| title = Rock in a Hard Place: Take it or a-leave it on any night | work = | publisher = [[epinions]].com | url=http://www.epinions.com/content_230961417860 | access-date=2008-04-05}}</ref> આ આલ્બમ વેપારની દષ્ટિએ સૌથી નબળું રહ્યું, માત્ર ગોલ્ડ સુધી પહોંચ્યું,<ref name="RIAA — Searchable Database"/> "લાઈટનિંગ સ્ટ્રાઈકસ" જેવું એકમાત્ર મધ્યમ કક્ષાનું સફળ ગીત આપી શકયું.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> ''રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ'' માટેના પ્રવાસ દરમ્યાન, એક દિવસ સાંજે મંચ પાછળ જૉ પેરી સાથે બોલાચાલી થયા પછી, ટેલર ફરીથી મંચ પર ઢળી પડ્યો, આ વખતે તે બૅન્ડનો વતન પાછા ફર્યાનો શો હતો, જે [[વોર્સેસ્ટર, મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]]માં હતો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 400</ref> ફેબ્રુઆરી 14, 1984ના પેરી અને વ્હિટફોર્ડે ઍરોસ્મિથનું પ્રદર્શન જોયું. બે મહિના પછી, તેમને ફરી એક વખત ઍરોસ્મિથમાં અધિકૃત રીતે પુનઃપ્રવેશ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 417</ref> સ્ટીવન ટેલર યાદ કરે છેઃ{{cquote|You should have felt the buzz the moment all five of us got together in the same room for the first time again. We all started laughin'—it was like the five years had never passed. We knew we'd made the right move.|4=Steven Tyler|5=<ref>Huxley, p. 128</ref>}} === બૅક ઈન ધ સેડલ ફેરમેળાપ પ્રવાસ, ''ડન વિથ મિરર્સ'' , અને વ્યસન સુધારણા (1984–1986) === 1984માં, ઍરોસ્મિથે "બૅક ઈન ધ સેડલ" શીર્ષક ધરાવતો ફેરમેળાપ પ્રવાસ આદર્યો,<ref name="allmusic"/> જે તેમને જીવંત આલ્બમ ''[[કલાસિકસ લાઈવ II]]'' કરવા તરફ પ્રેરી ગયો. પ્રવાસ દરમ્યાન ગોઠવાયેલી કૉન્સર્ટોમાં સારી હાજરી રહી હતી, છતાં તે કેટલાક બનાવોથી ઘેરાયેલો પણ રહ્યો હતો, મોટા ભાગના બનાવો બૅન્ડના સદસ્યો તરફથી વ્યસન/દવાઓના દુરુપયોગના કારણે ઘટ્યા હતા.<ref name="allmusic"/> હવે સમસ્યામાંથી બહાર આવ્યા હોવાથી, આ જૂથ [[ગેફેન રૅકોર્ડ્સ]] સાથે કરારબદ્ધ થાય છે અને પોતાના પ્રત્યાગમન (કમબૅક) માટેનું કામ શરૂ કરે છે.<ref name="Biography.com"/> બૅન્ડ નવી રૅકોર્ડ કંપની સાથે કરારબદ્ધ થયું હોવા છતાં, ''[[કલાસિક લાઈવ I અને II]]'' નામનાં આલ્બમ તથા ''[[જેમ્સ]]'' સંગ્રહ બહાર પાડીને ઍરોસ્મિથના પ્રત્યાગમનનો ફાયદો લણવામાં [[કોલમ્બિયા]] પણ પાછું પડતું નથી.<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Gems'' - Review | work = Greg Prato | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r181 | access-date=2008-04-02}}</ref> 1985માં બૅન્ડ ગેફન સાથેનું તેમનું પહેલું સ્ટુડિયો આલ્બમ, તથા તેમના બહુચર્ચિત પુનર્મિલન પછીનું પહેલું આલ્બમ, ''[[ડન વિથ મિરર્સ]]'' , બહાર પાડે છે. આ આલ્બમ કેટલીક હકારાત્મક આલોચના પામે છે,<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Done With Mirrors'' - Review | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r177 | access-date=2008-04-01}}</ref> પણ વેચાણમાં માત્ર ગોલ્ડ સુધી પહોંચી શકે છે <ref name="RIAA — Searchable Database"/>અને એકાદ સિંગલ હિટ, અથવા રોક રોડિયો સિવાય ભાગ્યે જ બહાર કંઈક ગુંજારવ નીપજાવી શકે છે.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> આ આલ્બમનો સૌથી નોંધનીય ટ્રેક "[[લેટ ધ મ્યુઝિક ડુ ધ ટોકિંગ]]" એ ખરેખર તો ધ જૉ પેરી પ્રોજેકટનું શીર્ષકગીત હોય છે અને મૂળે [[ધ જૉ પેરી પ્રોજેકટ]] દ્વારા જ રેર્કોડ થયું હોય છે તથા એ નામે જ બૅન્ડના આલ્બમમાં બહાર પડે છે.<ref>{{cite web | title = Done With Mirrors: Aerosmith: Review: Rolling Stone | work = Jimmy Guterman | publisher = ''Rolling Stone'' | url = http://www.rollingstone.com/reviews/album/172146/review/5945804?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216114410/http://www.rollingstone.com/reviews/album/172146/review/5945804?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview | url-status = dead }}</ref> તે છતાં, 1986માં, [[ડન વિથ મિરર્સના પ્રચાર માટે પ્રવાસ|''ડન વિથ મિરર્સ'' ના પ્રચાર માટે પ્રવાસ]] કરતું બૅન્ડ, ફરી એકવાર લોકપ્રિય કૉન્સર્ટ આકર્ષણ બને છે.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Done With Mirrors Tour | work = | publisher = [[Aero Force One]] | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804189 | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102217/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804189 | url-status = dead }}</ref> 1986માં જ, [[રન ડી.એમ.સી.]](Run D.M.C.)ના કવર પર, ઍરોસ્મિથના "[[વૉક ધિસ વે]]" ગીત સાથે [[સ્ટીવન ટેલર]] અને [[જૉ પેરી]] દેખાય છે, આ એ ટ્રેક છે જેમાં [[રોક અને રોલ]] તથા [[હિપ હોપ]]નું એવું સુંદર મિશ્રણ છે, જે અમેરિકન મુખ્ય ધારાના લોકપ્રિય મ્યુઝિકમાં રૅપનું સ્થાન દઢ તો કરે જ છે, પણ ઍરોસ્મિથના ખરા પ્રત્યાગમનને પણ નિરૂપે છે.<ref name="mtv"/> ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100<ref name="Rock on the Net"/>માં આ ગીત #4 ક્રમે પહોંચે છે અને તેની સાથે આ ગીતનું વિડિઓ ફિલ્માંકન નવી પેઢીને ઍરોસ્મિથનો પરિચય કરાવે છે.<ref name="Biography.com">{{cite web | title = Aerosmith Biography&nbsp;— Biography.com | work = | publisher = Biography.com | url = http://www.biography.com/search/article.do?id=9542493&page=3 | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://archive.ph/20081216115424/http://www.biography.com/search/article.do?id=9542493&page=3 | url-status = dead }}</ref> છતાં, હજી વ્યસન/દવાઓના દુરુપયોગની સમસ્યાએ બૅન્ડના સદસ્યોનો કેડો નહોતો મૂકયો. 1986માં, પોતાના બૅન્ડના સાથી અને મૅનેજર [[ટીમ કોલિન્સ]]ની સૂચના અનુસાર, બૅન્ડનો મુખ્ય ગાયક સ્ટીવન ટેલર [[વ્યસન સુધારણા]] કાર્યક્રમ સફળતાપૂર્વક પૂરો કરે છે, ટીમ એવું દઢપણે માનતો હતો કે જો ટેલર સારવાર નહીં મેળવે તો બૅન્ડનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે. આવતાં બીજાં થોડાંક વર્ષોમાં, બૅન્ડના બાકીના સદસ્યો પણ વ્યસન સુધારણા કાર્યક્રમ પૂરો કરે છે. બૅન્ડની સઘળું બયાન કરતી આત્મકથા અનુસાર, 1986ના સપ્ટેમ્બરમાં કોલિન્સ વચન આપે છે કે જો તેઓ તમામ વ્યસન સુધારણા કાર્યક્રમ પૂરો કરે તો 1990 સુધીમાં તે ઍરોસ્મિથને વિશ્વનું સૌથી મોટું બૅન્ડ બનાવી શકે તેમ છે.<ref>ડેવિસ, પૃ. 1-15</ref> ''ડન વિથ મિરર્સ'' ના નિરાશાજનક આર્થિક દેખાવ પછી હવે બીજું આલ્બમ ઘણું અગત્યનું હતું, અને હવે બૅન્ડના સદસ્યો શુદ્ધ (વ્યસનમુકત) થયા હોવાથી, તેમણે તેમના નવા આલ્બમને સફળ બનાવવા કમર કસવા માંડી.<ref>ડેવિસ, પૃ. 454</ref> === ''પર્મનન્ટ વૅકેશન'' અને ''પમ્પ'' (1987–1991) === સપ્ટેમ્બર 1987માં ''[[પર્મનન્ટ વૅકેશન]]'' રીલિઝ થયું, વિશેષ હિટ સાબિત થાય છે અને ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં તેના ત્રણે સિંગલ્સ ("[[ડયુડ (લુકસ લાઈક અ લૅડી)]]", "[[રગ ડૉલ]]", અને "[[એન્જલ]]" ટોપ 20માં સ્થાન મેળવતાં, લગભગ એક દશકા પછી (યુ.એસ.માં 5 મિલિયન નકલોનું વેચાણ કરીને),<ref name="RIAA — Searchable Database"/> બૅન્ડનું બેસ્ટસેલિંગ આલ્બમ બને છે.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> તે પછી બૅન્ડ તેના લેબલમેટ્સ [[ગન્સ એન’ રોઝિસ]] (જેમણે ઍરોસ્મિથનો એક મુખ્ય પ્રભાવક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હોય હતો) સાથે [[અનુગામી પ્રવાસ]] પર જાય છે, પ્રવાસ દરમ્યાન ગન્સ એન’ રોઝિસના કેફીપદાર્થોના બહુચર્ચિત, નિરંકુશ ઉપયોગ વચ્ચે ઍરોસ્મિથનો વ્યસનોથી દૂર રહેવાનો નવો સંઘર્ષ ઘણી વખત આવેશસભર બને છે.<ref>ડેવિસ, પૃ. 460-461</ref> ઍરોસ્મિથનું તે પછીનું આલ્બમ તેથી પણ વધુ સફળ રહ્યું. સપ્ટેમ્બર 1989માં રજૂ થયેલા ''[[પમ્પ]]'' આલ્બમમાં ક્રમાનુસાર ત્રણ ટોપ ટેન અને એક ટોપ 30 સિંગલ્સનો સમાવેશ થતો હતોઃ "[[વોટ ઈટ ટેકસ]]", "[[જૅનીઝ ગોટ અ ગન]]", અને "[[લવ ઈન ઍન ઈલાવેટર]]", તેમ જ "[[ધ અધર સાઈડ]]", આ આલ્બમે ઍરોસ્મિથને સંગીતના ગંભીર ખેલાડી તરીકે ફરીથી સ્થાપિત કરી આપ્યા.<ref>{{cite web| title = ''Pump'' - Review | work = | publisher = ''[[Blender (magazine)|Blender]]'' | url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2200}}</ref> ''પમ્પે'' આલોચનાત્મક અને ધંધાદારી એમ બંને પ્રકારની સફળતા મેળવી હતી, અને છેવટે તેની 7 મિલિયન નકલો ખપી હતી,<ref name="RIAA — Searchable Database"/> સંગીતના મુખ્ય સામયિક તરફથી તેને ચાર-તારક આપવામાં આવ્યા હતા,<ref>{{cite web | title = Pump: Aerosmith: Review: Rolling Stone | work = Kim Neely | publisher = ''Rolling Stone'' | url = http://www.rollingstone.com/reviews/album/300286/review/6212939/pump | access-date = 2008-03-31 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216114416/http://www.rollingstone.com/reviews/album/300286/review/6212939/pump | url-status = dead }}</ref> અને "જૅનીઝ ગોટ અ ગન" ગીત માટે, [[બેલડી અથવા સમૂહ ગાયક સાથે શ્રેષ્ઠ રોક દેખાવ]]ના વર્ગમાં બૅન્ડ માટે પહેલવહેલો ગ્રેમી ઍવોર્ડ હાંસલ કરી આપે છે.<ref name="grammy"/> ''પમ્પ'' ની રૅકોર્ડિંગની પ્રક્રિયાને ''[[ધ મેકિંગ ઓફ પમ્પ]]'' નામના વિડિઓમાં દસ્તાવેજિત કરવામાં આવી છે, જેને ડીવીડી રૂપે ફરીથી રીલિઝ કરવામાં આવી છે.'' [[થિંગ્સ ધેટ ગો પમ્પ ઈન ધ નાઈટ]]'' માં આલ્બમનાં સિંગલ્સના મ્યુઝિક વિડિઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે ખૂબ ઝડપથી પ્લેટિનમ સ્થાન મેળવે છે.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> ''પમ્પ'' ના પ્રસાર માટે, બૅન્ડ 12-મહિનાનો [[પમ્પ પ્રવાસ]] આદરે છે, 1990નો ઘણો ખરો સમય આ પ્રવાસમાં જ વ્યતીત થાય છે.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Pump Tour | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804195 | access-date = 2008-03-26 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102228/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804195 | url-status = dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 21, 1990ના, બૅન્ડ ''[[સેટરડે નાઈટ લાઈવ]]'' પર પ્રસારિત "[[વ્યાનઝ વર્લ્ડ]]"માં, સામ્યવાદની પડતી અને સોવિયેત યુનિયન અંગેની ચર્ચામાં હાજરી આપે છે, અને તેમનાં તાજેતરનાં હિટ "[[જૅનીઝ ગોટ અ ગન]]" અને "[[મંકી ઓન માય બૅક]]" બજાવે છે.<ref>ડેવિસ, પૃ. 470</ref> ઑગસ્ટ 11, 1990ના, [[એમટીવી]]ઝ ''[[અનપલ્ગ્ડ]]'' (MTV's Unplugged) પર તેમનું પર્ફોમન્સ પ્રસારિત થાય છે.<ref>{{cite web | title = MTV Unplugged | work = | publisher = [[TV.com]] | url = http://www.tv.com/mtv-unplugged/aerosmith/episode/145015/summary.html | access-date = 2008-03-25 | archive-date = 2008-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080328114904/http://www.tv.com/mtv-unplugged/aerosmith/episode/145015/summary.html | url-status = dead }}</ref> ઑકટોબર 1990માં, ઑસ્ટ્રલિયામાં બૅન્ડના પહેલવહેલા દેખાવ સાથે, પમ્પ પ્રવાસનો અંત આવે છે.<ref>{{cite web | title = AeroForceOne Aerosmith&nbsp;— Previous Tours | work = | publisher = Aeroforceone.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/content/pid/804156 | access-date = 2008-04-06 | archive-date = 2008-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080327021815/http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/content/pid/804156 | url-status = dead }}</ref> આ જ વર્ષે, હોલિવુડ રોક વૉકમાં બૅન્ડનો સમાવેશ કરી લેવામાં આવે છે.<ref name= "રોક વૉક">{{cite web | title = List of all the rockwalk/inductees | work = | publisher = Guitar Center's Hollywood Rockwalk | url = http://www.rockwalk.com/inductees | access-date = 2010-03-25 | archive-date = 2010-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100928050734/http://www.rockwalk.com/inductees/ | url-status = dead }}</ref> નવેમ્બર 1991માં, બૅન્ડ ''[[ધ સિમ્પસન્સ]]'' ના એપિસોડ "[[ફલેમિંગ મોઝ]](Flaming Moe's)"માં દેખાય છે અને ''[[પાન્ડોરાઝ બૉકસ]]'' (Pandora's Box) નામક એક બૉકસ જાહેર કરે છે.<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Pandora's Box'' - Overview | work = Greg Prato | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r183 | access-date=2008-04-02}}</ref> 1992માં, [[ગન્સ એન’ રોઝિસ]]ના પૅરિસમાંના 1992 વિશ્વવ્યાપક પૅ-પર-વ્યૂ શોમાં, ટેલર અને પેરી, તેમના મહેમાન તરીકે જીવંત પ્રસારણમાં દેખાય છે, અને "મમા કિન" (જે GN'Rએ 1986માં આવર્યું હોય છે) તથા "ટ્રેન કેપ્ટ-અ રોલઈન"નું મિશ્રણ પર્ફોમ કરે છે.<ref>{{cite web| title = YouTube&nbsp;— Guns n' Roses feat, Aerosmith&nbsp;— Mama kin | work = | publisher = [[YouTube]] | url=http://www.youtube.com/watch?v=Oao7bT27MHc | access-date=2008-04-06}}</ref><ref>{{cite web| title = YouTube&nbsp;— Aerosmith & Guns'n Roses&nbsp;— Train Kept A Rollin' | work = | publisher = YouTube | url=http://www.youtube.com/watch?v=uFRLKgTg4cY | access-date=2008-04-06}}</ref> === ''ગેટ અ ગ્રિપ'' અને ''બિગ વન્સ'' (1992–1995) === 1992માં ''પમ્પ'' પછીના આલ્બમનું રૅકોર્ડિંગ કરતાં પહેલાં બૅન્ડ થોડોક વિશ્રામ લે છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં સંગીતના મુખ્ય પ્રવાહમાં આવેલા નોંધપાત્ર બદલાવો છતાં,<ref name="Aerosmith: Get A Grip: Music Reviews: Rolling Stone"/> 1993નું ''[[ગેટ અ ગ્રિપ]]'' માત્ર આર્થિક રીતે જ સફળ નથી પુરવાર થતું, પણ #1 સ્થાન પર પહોંચનારું તેમનું પહેલું આલ્બમ બને છે,<ref name="Aerosmith Albums Chart Positions">{{cite web| title = Aerosmith Chart Positions&nbsp;— Albums | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/artist/p3508 | access-date=2008-03-25}}</ref> એટલું જ નહીં અઢી વર્ષના સમયગાળામાં 7 મિલિયન પ્રતોનું વેચાણ પામે છે.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> તેનાં પહેલા સિંગલ્સ હતાં હાર્ડ રોકિંગ "[[લિવિંગ ઓન ધ એજ]]" અને "[[ઈટ ધ રિચ]]". અલબત્ત, આલ્બમના પ્રચાર-પ્રસાર માટે ફેરબદલ કરી શકાય તેવા પાવર-બૅલડ(લોકગીત)ના ઉપયોગ પર આપવામાં આવેલો ભાર ઘણા આલોચકોને બિનઅગત્યનો લાગ્યો હતો,<ref name="Aerosmith: Get A Grip: Music Reviews: Rolling Stone"/> પણ રેડિયો<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> અને [[MTV]] બંને પર એ ત્રણે ("[[ક્રાયિંગ]]", "[[ક્રેઝી]]" અને "[[અમેઝિંગ]]") પ્રચંડ સફળ પુરવાર થયા હતા.<ref name="Biography.com"/> તેના મ્યુઝિક વિડિઓમાં એ વખતની નવોદિત અભિનેત્રી [[એલિસિયા સ્લિવરસ્ટોન]]ને અભિનય આપ્યો; તેના ઉત્તેજક અભિનયના કારણે તેને "ધ ઍરોસ્મિથ ચિક"<ref>{{cite web | title = Alicia Silverstone&nbsp;— Biography | work = | publisher = Dotspotter.com | url = http://www.dotspotter.com/celebrities/Alicia_Silverstone | access-date = 2008-04-04 | archive-date = 2008-05-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080502214737/http://www.dotspotter.com/celebrities/Alicia_Silverstone | url-status = dead }}</ref> ઉપનામ મળ્યું અને લગભગ અડધા દાયકા સુધી તે એ રીતે જાણીતી રહી. "ક્રેઝી"ના વિડિઓમાં સ્ટીવન ટેલરની દીકરી [[લિવ ટેલરે]] પણ અભિનય આપ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Liv Tyler&nbsp;— Profile | work = | publisher = Eonline.com | url = http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=2e1a53c6-a0d4-4499-9956-1c8c5e171367 | access-date = 2008-04-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080226083307/http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=2e1a53c6-a0d4-4499-9956-1c8c5e171367 | archive-date = 2008-02-26 | url-status = live }}</ref> માત્ર યુ.એસ.માં જ ''ગેટ અ ગ્રિપ'' ની 7 મિલિયન કરતાં વધુ નકલો ખપી ગઈ હતી,<ref name="RIAA — Searchable Database"/> અને વિશ્વભરમાં તેની લગભગ 15 મિલિયન નકલો વેચાઈ હતી.<ref>{{cite web | title = MelodicRock.com Interviews: A&R guru John Kalodner under the microscope | work = Andrew J. McNeice | publisher = MelodicRock.com | url = http://www.melodicrock.com/interviews/johnkalodner.html | access-date = 2008-03-31 | archive-date = 2008-05-09 | archive-url = https://archive.is/20080509165722/http://www.melodicrock.com/interviews/johnkalodner.html | url-status = dead }}</ref> આ આલ્બમનાં ગીતો બૅન્ડ માટે [[બેલડી અથવા જૂથ ગાયન સાથે શ્રેષ્ઠ રોક પર્ફોમન્સ]]ના વર્ગમાં બે [[ગ્રેમી ઍવોર્ડ]] લઈ આવ્યાં હતાઃ 1994માં "લિવિંગ ઓન ધ એજ" માટે, તથા 1995માં "ક્રેઝી" માટે.<ref name="grammy"/> ''ગેટ અ ગ્રિપ'' નું મેકિંગ બનાવતી વખતે, આલ્બમમાંના લગભગ તમામ ગીતોની વ્યાપારી અપીલ વધારવા માટે, મૅનેજમેન્ટ અને રૅકોર્ડ કંપનીએ અનેકવિધ વ્યવસાયી ગીતકાર સહયોગીઓની મદદ લીધી,<ref name="Aerosmith: Get A Grip: Music Reviews: Rolling Stone"/> છેક 2000ના દાયકાની શરૂઆત સુધી આ પ્રકારનો ચીલો ચાલતો રહ્યો. જો કે, તેના કારણે સમગ્ર 90ના દાયકા દરમ્યાન [[બધું જ વેચાઈ ગયા]]ના આરોપો ચાલુ રહ્યા.<ref>{{cite web| title = Epinions.com&nbsp;— Professor Unknown's Take on the Music Industry and the Schools of Thought Associated With It | work = | publisher = Epinions.com | url=http://www.epinions.com/content_2778177668 | access-date=2008-04-06}}</ref> ''ગેટ અ ગ્રિપ'' ના પ્રસાર માટે [[18 મહિનાના કઠોર વિશ્વપ્રવાસ]] ઉપરાંત, બૅન્ડે યુવાનોમાં પોતાની જાતને અને તેમના આલ્બમોને લોકપ્રિય બનાવવા માટે અનેક બાબતો કરી, જેના ભાગ રૂપે ફિલ્મ ''[[વ્યાનઝ વર્લ્ડ 2]]'' માં બૅન્ડે દેખાયું<ref>{{cite web | title = Wayne's World 2 (1993) | work = | publisher = [[Netflix]].com | url = http://www.netflix.com/Movie/Wayne_s_World_2/60020675 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2008-04-22 | archive-url = https://archive.today/20080422052529/http://www.netflix.com/Movie/Wayne_s_World_2/60020675 | url-status = dead }}</ref> અને તેમણે બે ગીતો રજૂ કર્યાં,<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Wayne's World 2'' - Overview | work = William Ruhlmann | publisher = Allmusic| url=http://www.allmusic.com/album/r199549 | access-date=2008-04-02}}</ref>'' [[રિવોલ્યુશન X]]'' <ref>{{cite web | title = GameStats: Revolution X | work = | publisher = GameStats.com | url = http://www.gamestats.com/objects/005/005662/ | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2012-12-06 | archive-url = https://archive.is/20121206004558/http://www.gamestats.com/objects/005/005662/ | url-status = dead }}</ref> અને ''[[કવેસ્ટ ફોર ફેમ]]'' <ref>ડેવિસ, પૃ. 500</ref> રમતોમાં બૅન્ડ અને તેનું સંગીત વાપરવામાં આવ્યું, ''[[ધ બિયાવીસ અને બટ્ટ-હેડ એકસપિરીયન્સ]]'' માં,<ref>{{cite web| title = The Beavis and Butt-Head Experience&nbsp;— Overview | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r188471 | access-date=2008-03-29}}</ref> તેમનાં ગીત "[[ડેયુસિસ આર વાઈલ્ડ]]" પર [[વુડસ્ટોક ’94]] ખાતે,<ref>ડેવિસ, પૃ. 497-498</ref> પર્ફોમન્સ આપ્યું, અને 1994માં, [[બોસ્ટન, MA]]માં ધ મમા કિન મ્યુઝિક હૉલ નામે તેમની પોતાની કલબ પણ ખોલી.<ref>{{cite web| title = Mass Moments: Aerosmith Opens Lansdowne Street Music Hall | work = | publisher = MassMoments.com | url=http://www.massmoments.org/moment.cfm?mid=363 | access-date=2008-03-27}}</ref> એ જ વર્ષમાં, [[ગેફેન રૅકોર્ડ્સ]] સાથેના તેમનાં ગીતોનું સંકલન ''[[બિગ વન્સ]]'' નામે બહાર પડ્યું, જેમાં ''પર્મેનન્ટ વૅકેશન'' , ''પમ્પ'' અને ''ગેટ અ ગ્રિપ'' ના સૌથી વધુ હિટ નીવડેલાં ગીતો તેમ જ ત્રણ નવાં ગીતો, "[[ડેયુસિસ આર વાઈલ્ડ]]", "[[બ્લાઈન્ડ મૅન]]", અને "[[વૉક ઓન વોટર]]" સમાવિષ્ટ હતાં,<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Big Ones'' - Overview | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r205993 | access-date=2008-04-02}}</ref> આ તમામ રોક ચાર્ટમાં શ્રેષ્ઠ રીતે સફળ નીવડેલાં હતાં.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> === ''નાઈન લાઈવ્સ'' અને "આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ" (1996–2000) === 1991માં ઍરોસ્મિથે [[કોલમ્બિયા રૅકોર્ડ્સ]]/[[સોની મ્યુઝિક]] સાથે $30 મિલિયનનો કરાર કર્યો, પણ એ વખતે [[ગેફેન રૅકોર્ડ્સ]] સાથેના કરાર મુજબ તેમના છને બદલે ત્રણ જ આલ્બમો થયાં હતાં (''ડન વિથ મિરર્સ'' , ''પર્મેનન્ટ વૅકેશન'' અને ''પમ્પ'' ). 1991થી 1996 વચ્ચે, તેમણે ગેફેન સાથે બીજાં બે આલ્બમો બહાર પાડ્યાં (''ગેટ અ ગ્રિપ'' અને ''બિગ વન્સ'' ), જેનો અર્થ એમ થયો કે હવે ગેફેન સાથે તેમનાં કુલ પાંચ આલ્બમો (આયોજિત લાઈવ સંકલન સાથે) થયાં, અને તેઓ હવે ''કોલમ્બિયા'' સાથેના નવા કરાર મુજબ રૅકોર્ડિંગ શરૂ કરી શકે તેમ હતા.<ref name="allmusic"/><ref>{{cite book |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |url=https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono |last=Konow |first=David |year=2002 |publisher=Three Rivers |location=New York |isbn=0-609-80732-3 |pages=[https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono/page/341 341]}}</ref> તેમના એ પછીના આલ્બમ, ''[[નાઈન લાઈવ્સ]]'' , પર કામ શરૂ કરતાં પહેલાં બૅન્ડે પોતાના પરિવારો સાથે થોડો સમય ગાળ્યો, તેમના મૅનેજર [[ટિમ કોલિન્સ]]ને બરતરફ કરવા જેવી અંગત સમસ્યાઓથી આ આલ્બમ ઘેરાયેલું રહ્યું,<ref name="allmusic"/> બૅન્ડ સદસ્યોના કહેવા અનુસાર ટિમે બૅન્ડને લગભગ વિચ્છેદ સુધી લાવી દીધું હતું.<ref>ડેવિસ, પૃ. 508-510</ref> આ આલ્બમના નિર્માતા પણ બદલાયા હતા, [[ગ્લેન બૅલાર્ડ]]ના સ્થાને [[કેવિન શિર્લી]]એ તેનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref>{{cite web| title = ''Nine Lives'' - Overview | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r256345 | access-date=2008-03-29}}</ref> માર્ચ 1997માં ''નાઈન લાઈવ્સ'' રજૂ થયું. રીવ્યૂ મિશ્ર પ્રતિભાવ દર્શાવતા હતા, અને શરૂઆતમાં ''નાઈન લાઈવ્સ'' ચાર્ટ્સમાં પડતું પણ જોવા મળ્યું હતું,<ref name="allmusic"/> અલબત્ત લાંબા ગાળે તે ચાર્ટ્સમાં દીધાર્યુ રહ્યું હતું અને માત્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં જ તેની ડબલ પ્લેટિનમ જેટલી નકલો વેચાઈ હતી,<ref name="RIAA — Searchable Database"/> આ આલ્બમનાં સિંગલ્સ, "[[ફોલિંગ ઈન લવ (ઈઝ હાર્ડ ઓન ધ નિસ)]]", લોકગીત "[[હોલ ઈન માય સોલ]]", અને ક્રોસઓવર-પોપ સ્મેશ "[[પિન્ક]]" (જેના માટે 1999માં [[બેલડી અથવા જૂથ ગાયન સાથે શ્રેષ્ઠ રોક પર્ફોમન્સ]] વર્ગમાં બૅન્ડને તેમનો ચોથો [[ગ્રેમી ઍવોર્ડ]] એનાયત થયો હતો) લોકપ્રિય રહ્યાં હતાં.<ref name="grammy"/> તેના પછી લગભગ બે વર્ષ લાંબો [[નાઈન લાઈવ્સ પ્રવાસ]] શરૂ થયો હતો, પણ તે એક કૉન્સર્ટ દરમ્યાન બૅન્ડના મુખ્ય ગાયક [[સ્ટીવન ટેલર]]ને પગમાં પહોંચેલી ઈજા,<ref>ડેવિસ, પૃ. 521</ref> અને [[જૉય ક્રેમર]]ને એક ગૅસ સ્ટેશન પર તેમની કારમાં આગ લાગતાં સેકન્ડ ડિગ્રી બર્ન્સ (દાઝવાથી પહોંચેલી બીજી કક્ષાની હાનિ) જેવી ઈજાઓથી ગ્રસ્ત રહ્યો હતો.<ref>ડેવિસ, પૃ. 522</ref> અલબત્ત, આજની તારીખે બૅન્ડે પોતાનું એકમાત્ર #1 સિંગલ રીલિઝ કર્યું હતું: સ્ટીવન ટેલરની દીકરી [[લિવ]]ને ચમકાવતી 1998ની ફિલ્મ, ''[[આર્માગેડોન]]'' માંથી, "[[આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ]]", [[ડાયને વૉરેન]] દ્વારા (જો પેરીની સહાયના ઉલ્લેખ વિના) લિખિત પ્રેમગીત.<ref>{{cite web | title = ''Armageddon'' On Top | work = | publisher = [[Yahoo!]] | url = http://music.yahoo.com/read/news/12034696 | access-date = 2008-03-29 | archive-date = 2006-05-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060524201523/http://music.yahoo.com/read/news/12034696 | url-status = dead }}</ref> આ ગીત ચાર અઠવાડિયાંઓ સુધી ચાર્ટમાં ટોચ પર રહ્યું હતું<ref name="Rock on the Net"/> અને [[ઍકેડમી ઍવોર્ડ]] માટે નામાંકન પામ્યું હતું.<ref name="Academy Awards Database">{{cite web| title = Results Page&nbsp;— Academy Awards Database&nbsp;— AMPAS | work = | publisher = [[AMPAS]] (Oscars.org) | url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1206590254052 | access-date=2008-03-26}}</ref> આ ગીતે ઍરોસ્મિથને નવી પેઢી સમક્ષ પ્રસ્તુત કરી આપ્યું હતું<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— I Don't Want to Miss a Thing' - The Vault on EN | work = | publisher = EntertainmentNutz.com | url = http://www.entertainmentnutz.com/music/vault/aerosmith/i_dont_want_to_miss_a_thing.htm | access-date = 2008-04-05 | archive-date = 2010-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100810161254/http://www.entertainmentnutz.com/music/vault/aerosmith/i_dont_want_to_miss_a_thing.htm | url-status = dead }}</ref> અને ધીરા-નૃત્ય માટેના સ્ટેપલ તરીકે બરકરાર રહ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Rolling Stone: Rock List: The 25 Greatest Slow Dance Songs Ever | work = | publisher = ''Rolling Stone'' | url = http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/06/04/rock-list-the-25-greatest-slow-dance-songs-ever/ | access-date = 2008-04-05 | archive-date = 2008-04-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080406134317/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/06/04/rock-list-the-25-greatest-slow-dance-songs-ever/ | url-status = dead }}</ref> 1998માં તેમનું બેવડું-જીવંત આલ્બમ, ''[[ધ લિટલ સાઉથ ઓફ સેનિટી]]'' , પણ બહાર પડ્યું, ગેટ અ ગ્રિપ અને નાઈન લાઈવ્સ પ્રવાસ દરમ્યાનના પ્રદર્શનોનું તેમાં સંકલન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web| title = ''A Little South of Sanity'' - Overview | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r379658 | access-date=2008-03-29}}</ref> તેની રીલિઝના થોડા જ સમયમાં આલ્બમ પ્લેટિનમ સ્થાન મેળવી ચૂકયું હતું.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> 1999 દરમ્યાન, બૅન્ડે ''નાઈન લાઈવ્સ'' અને "આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ"ના પ્રચાર માટેનો પોતાનો અંતવિહીન લાગતો પ્રવાસ ચાલુ રાખ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Nine Lives Tour | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804175 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102157/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804175 | url-status = dead }}</ref> 1999માં, વૉલ્ટ ડિઝની વર્લ્ડ રાઈડ ખાતે [[ડિઝની હોલિવુડ સ્ટુડિયો]]માં (અને પછી પાછળથી 2001માં [[ડિઝનીલૅન્ડ પૅરિસ]] ખાતે [[વૉલ્ટ ડિઝની સ્ટુડિયો પાર્ક]]માં) ઍરોસ્મિથ પ્રસ્તુત થયા, રાઈડ માટે સાઉન્ડટ્રેક અને વિષયવસ્તુ આપી હોવાથી, ત્યાં [[ઍરોસ્મિથને ચમકાવતી રોક ‘એન’ રોલર કોસ્ટર]] રાઈડ બની.<ref>{{cite web| title = Rock 'n' Roller Coaster Facts | work = | publisher = RocknRollerCoaster.com | url= http://www.rocknrollercoaster.com/facts.html | access-date=2008-03-25}}</ref> સપ્ટેમ્બર 9, 1999ના, સ્ટીવન ટેલર અને જૉ પેરી [[રન-ડી.એમ.સી.]](Run-D.M.C.) થકી એકબીજા સાથે ફરીથી જોડાયા અને તેમની સાથે [[ગર્લ્સ ઓફ સમર પ્રવાસ]]ની પહેલ કરનાર, [[એમટીવી (MTV) વિડિઓ મ્યુઝિક ઍવોર્ડ]] ખાતે "વૉક ધિસ વે"નું સમૂહ જીવંત પ્રદર્શન કરવા માટે [[કિડ રોક]] પણ જોડાયો.<ref>{{cite web | title = Kid Rock, Run-D.M.C. Back In The Saddle With Aerosmith | work = | publisher = MTV.com | url = http://www.mtv.com/news/articles/1455000/20020604/aerosmith.jhtml | access-date = 2008-03-29 | archive-date = 2010-01-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100108100306/http://www.mtv.com/news/articles/1455000/20020604/aerosmith.jhtml | url-status = dead }}</ref> [[જાપાનનો ટૂંકો પ્રવાસ]] કરીને બૅન્ડે નવી સહસ્ત્રાબ્દિની ઉજવણી કરી,<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Roar of the Dragon | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804220 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102239/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804220 | url-status = dead }}</ref> અને 2000ની ફિલ્મ ''[[ચાર્લીઝ એન્જલ્સ]]'' માં "[[એન્જલ્ઝ આય]]" નામનું ગીત પણ આપ્યું.<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Charlie's Angels'' - Overview | work = William Ruhlmann | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r504333 | access-date=2008-04-02}}</ref> 2000ની પાનખરમાં, તેમણે પોતાના હવે પછીના આલ્બમ પર કામ કરવું શરૂ કર્યું. ==="જસ્ટ પુશ પ્લે", "ઓ, યાહ!'', અને રોકસિમસ મેકિસમસ (2001–2003)==='' જાન્યુઆરી 2001માં, પોપસ્ટાર્સ [[‘એન સિનક]], [[બ્રિટની સ્પીયર્સ]], [[મૅરી જે. બ્લિગે]], અને [[નેલી]] સાથે [[સુપર બૉલ XXXV]] માટે અડધા સમયના શો માટે પ્રદર્શન કરીને બૅન્ડે પોતાના નવા દાયકામાં પગરણ માંડ્યા. તેમાં "[[વૉક ધિસ વે]]"ના પર્ફોમન્સના અંતે તમામ સ્ટાર્સ ઍરોસ્મિથ સાથે જોડાયા હતા.<ref>{{cite web | title = Aerosmith, N'Sync add spice to MTV-driven halftime show | work = | publisher = [[CNNSI]] | url = http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/2001/playoffs/news/2001/01/28/superbowl_halftimeshow_ap/ | access-date = 2008-03-27 | archive-date = 2008-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080226005204/http://sportsillustrated.cnn.com/football/nfl/2001/playoffs/news/2001/01/28/superbowl_halftimeshow_ap/ | url-status = dead }}</ref> માર્ચ 2001માં, બૅન્ડે પોતાનું 13મું સ્ટુડિયો આલ્બમ ''[[જસ્ટ પુશ પ્લે]]'' બહાર પાડ્યું, જેણે ઝડપથી પ્લેટિનમ સ્થાન મેળવી લીધું,<ref name="RIAA — Searchable Database"/> ટોપ 10 સિંગલ "[[જેડિડ]]"<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> અને [[ડૉજ]] જાહેરાતોમાં તેના [[શીર્ષક ટ્રેક]]ના ઉપયોગથી તેના વેચાણમાં ઊભરો આવ્યો.<ref>{{cite web | title = Dodge Ad Boosts New Aerosmith Single | work = John Benson | publisher = Allbusiness.com | url = http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4617901-1.html | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216120021/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4617901-1.html | url-status = dead }}</ref> તેમનું આ આલ્બમ બહાર પડ્યા પછી થોડા જ સમયમાં, માર્ચ 2001ના અંત ભાગમાં તેમને [[રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમ]]માં પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો.<ref name="rockhall">{{cite web |url=http://www.rockhall.com/inductee/aerosmith |title=Aerosmith |access-date=2008-03-22 |format= |work=[[Rock and Roll Hall of Fame]]}}</ref> ઍરોસ્મિથ એક માત્ર એવું બૅન્ડ છે, જેને તેનું ગીત ("જેડિડ") ચાટર્સમાં સક્રિય હોવા છતાં તેમને હૉલ ઓફ ફેમમાં પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Rock on the Net"/> એ વર્ષે પાછળથી, બૅન્ડે [[9/11]]ના ત્રાહિતો અને તેમના પરિવારો માટે [[વૉશિંગ્ટન ડી.સી.]] ખાતે [[United We Stand: What More Can I Give]] [[સહાયાર્થ કૉન્સર્ટ]]ના હિસ્સારૂપે પોતાનું પર્ફોમન્સ આપ્યું.<ref>{{cite web| title = United We Stand: What More Can I Give? | work = | publisher = ''[[The Washington Post]]'' | url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?node=cityguide/profile&id=1065889 | access-date=2008-03-31}}</ref> એ જ રાત્રે, તેમના [[જસ્ટ પુશ પ્લે પ્રવાસ]]ના હિસ્સા રૂપે, [[ઈન્ડિયાનાપૉલિસ]] ખાતે શો કરવાનો હોવાથી તેઓ તરત વિમાનથી પાછા ઈન્ડિયાનાપૉલિસ પાછા ફર્યા હતા.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Just Push Play Tour | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804223 | access-date = 2008-03-31 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102245/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804223 | url-status = dead }}</ref> બૅન્ડે પોતાના 2002ના વર્ષની શરૂઆત જસ્ટ પુશ પ્લે પ્રવાસના અંતથી, અને સાથે સાથે [[VH1]] પર તેમના ''[[બિહાઈન્ડ ધ મ્યુઝિક]]'' વિશેષના કેટલાક ટુકડાઓના રૅકોર્ડિંગથી કરી, જે માત્ર બૅન્ડની તવારીખ કે ઇતિહાસ રજૂ નહોતું કરતું પણ તેની હાલની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રવાસની પણ રૂપરેખા આપતું હતું. આ વિશેષ તે ''બિહાઈન્ડ ધ મ્યુઝિક'' ના ગણતરીના બે કલાક લાંબા ટ્રેકમાંનું એક હતું.<ref>{{cite web | title = Behind The Music: Aerosmith | work = | publisher = [[VH1]] | url = http://www.vh1.com/shows/dyn/behind_the_music/56634/episode.jhtml | access-date = 2008-03-27 | archive-date = 2008-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080318195831/http://www.vh1.com/shows/dyn/behind_the_music/56634/episode.jhtml | url-status = dead }}</ref> જુલાઈ 2002માં, ઍરોસ્મિથે પોતાની સમગ્ર કારકિર્દીને આવરતું બે-ડિસ્ક ધરાવતું સંકલન, ''[[ઓ, યાહ!]]'' ''[[અલ્ટીમેટ ઍરોસ્મિથ હિટ્સ]]'' રજૂ કર્યું, જેમાં "[[ગર્લ્સ ઓફ સમર]]" નામનું નવું સિંગલ હતું અને પછી તરત [[કિડ રોક]] અને [[રન-ડી.એમ.સી.]](Run-D.M.C.) ઉદ્ઘાટન સાથે [[ગર્લ્સ ઓફ સમર પ્રવાસ]] શરૂ કર્યો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Girls of Summer Tour | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804231 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102450/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804231 | url-status = dead }}</ref> ''ઓ, યાહ!ને'' ડબલ-પ્લેટિનમ પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="RIAA — Searchable Database"/> 2002માં [[MTV]]એ ઍરોસ્મિથને પોતાના [[mtvICON]](એમટીવીઆઈકોન) ઍવોર્ડથી નવાજયા હતા. પર્ફોમન્સોમાં [[પિન્ક]]ને આવરતું "જૅનીઝ ગોટ અ ગન" પણ સમાવિષ્ટ હતું. [[શકીરા]]એ "ડયુડ (લુકસ લાઈક અ લૅડી)" પર અભિનય આપ્યો, [[કિડ રોકે]] "મમા કિન" અને "લાસ્ટ ચાઈલ્ડ" વગાડ્યું, [[ટ્રેને]] "ડ્રીમ ઓન" પર અભિનય આપ્યો અને [[પાપા રૉચે]] "સ્વિટ ઈમોશન" કવર કર્યું. આ ઉપરાંત, મહેમાન [[મૅટાલિકા]], તેમ જ [[જૅનેટ જૅકસન]], [[લિમ્પ બિઝકિટ]] ગાયક [[ફ્રેડ દુરસ્ત]], [[ઍલિસિયા સ્લિવસ્ટોન]] અને [[મિલા કુનિસ]] પાસે એ જ વખતે લેવામાં આવેલા પ્રતિભાવો તેમાં દર્શાવાયા છે.<ref name="MTV Icon">{{cite web | title = mtvICON: Aerosmith | work = | publisher = MTV.com | url = http://www.mtv.com/onair/icon/ | access-date = 2008-03-25 | archive-date = 2008-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080315220415/http://www.mtv.com/onair/icon/ | url-status = dead }}</ref> 2003માં, તેમના બ્લ્યૂઝ આલ્બમની રીલિઝની તૈયારીમાં, ઍરોસ્મિથ [[રોકસિમસ મૅકિસમસ પ્રવાસ]] પર [[કિસ]] સાથે સહ-શીર્ષક પામે છે. તેમણે ''[[રુગ્રાટ્સ ગો વાઈલ્ડ]]'' , "લિઝાર્ડ લવ" માટે પણ ગીત પ્રદર્શિત કર્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Rocksimus Maximus Tour | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804235 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102456/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=804235 | url-status = dead }}</ref> === ''હોન્કિંગ ઓન બોબો'' , ''રોકિંગ ધ જોઈન્ટ'' , અને ''ડેવિલ્ઝ ગોટ અ ન્યૂ ડિસ્ગાઈઝ'' (2004–2006) === [[ચિત્ર:Aerosmith B.jpg|thumb|250px|સપ્ટેમ્બર 4, 2003ના વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.માં NFL કિકઓફ ખાતે પર્ફોમન્સ આપતાં ઍરોસ્મિથના બ્રાડ વ્હિટફોર્ડ, સ્ટીવન ટેલર અને જૉ પેરી.]] ઍરોસ્મિથનું બહુ જૂનું વચન<ref name="Honkin' on Bobo — Review">{{cite web| title = ''Honkin' on Bobo'' - Review | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r682961}}</ref>, બ્લ્યૂઝ આલ્બમ ''[[હોન્કિંગ ઓન બોબો]]'' 2004માં બહાર પડ્યું. બૅન્ડના મૂળિયાં તરફનું આ પ્રયાણ હતું, જેમાં ભૂતપૂર્વ નિર્માતા [[જૅક ડગલાસ]] સાથે મળીને જીવંત સેશન દરમ્યાન જ આલ્બમનું રૅકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હતું, અને આમ તેમના બ્લ્યૂઝ-રોકનો પાયાનો પથ્થર મૂકાયો હતો.<ref name="Honkin' on Bobo — Review"/> તેની પાછળ પાછળ ડિસેમ્બર 2004માં, લાઈવ [[ડીવીડી]] (DVD), ''[[યુ ગોટ્ટા મુવ]]'' આવી, જેમાં [[હોન્કિંગ ઓન બોબો પ્રવાસ]]ના વીણેલા અંશો લેવામાં આવ્યા હતા. 2004માં [[બ્યુક]] માટેના જાહેરાત અભિયાનમાં "ડ્રીમ ઓન"નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જયારે આ ગીત પહેલીવાર ચાર્ટ પર આવ્યું ત્યારે મોટા ભાગે કિશોરવયના ગ્રાહકો ધરાવતા [[માર્ક]](marque)ના માર્કેટને નિશાના પર રાખીને બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web| title = Buick Shifts From 'Dream' to 'Precision' | work = | publisher = ''[[The New York Times]]'' | url=http://www.nytimes.com/2005/11/18/business/media/18adco.html?fta=y | access-date=2008-03-31}}</ref> 2005માં [[સ્ટીવન ટેલર]] ફિલ્મ ''[[બી કૂલ]]'' માં દેખાયો.<ref>{{cite web | title = Be Cool | work = | publisher = KillerMovies.com | url = http://www.killermovies.com/b/becool/ | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2011-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110623095543/http://www.killermovies.com/b/becool/ | url-status = dead }}</ref> [[જૉ પેરી]]એ એ જ વર્ષે તેના [[પોતાના નામથી એક સોલો આલ્બમ]] બહાર પાડ્યું.<ref>{{cite web| title = Allmusic - ''Joe Perry'' - Overview | work = Stephen Thomas Erlewine | publisher = Allmusic| url=http://www.allmusic.com/album/r735731 | access-date=2008-04-02}}</ref> 2006ના ગ્રેમી ઍવોર્ડ્સમાં, શ્રેષ્ઠ રોક વાદ્ય પર્ફોમન્સમાં તેમના ટ્રેક "મર્સી"ને નામાંકન મળ્યું,<ref>{{cite web| title = The Complete List of Grammy Nominations | work = | publisher = ''The New York Times'' | url=http://www.nytimes.com/2005/12/08/arts/09gram-list.html | access-date=2008-04-04}}</ref> પણ ઍવોર્ડ [[લેસ પૉલ]]ને મળ્યો. ઑકટોબર 2005માં, ઍરોસ્મિથે ''[[રોકિંગ ધ જોઈન્ટ]]'' આલ્બમ રીલિઝ કર્યું.<ref name="allmusic"/> યુ.એસ.ના મોટામાં મોટા જાહેર માર્કેટોને પહોંચી વળવા ઑકટોબર 30ના [[લેની ક્રાવિત્ઝ]] સાથે બૅન્ડ પાનખર/શિયાળાના [[રોકિંગ ધ જોઈન્ટના પ્રવાસે]] નીકળી પડ્યું.<ref>{{cite web | title = Aerosmith, Lenny Kravitz Set for Fall Tour | work = Jonathan Cohen | publisher = ''Billboard'' | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001181548 | access-date = 2008-04-02 | archive-url = https://archive.today/20120728225549/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001181548%23/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001181548 | archive-date = 2012-07-28 | url-status = live }}</ref> બૅન્ડનો ઇરાદો વસંતમાં [[ચીપ ટ્રીક]]નો પ્રવાસ કરવાનો હતો, અને યુ.એસ.ના ગૌણ બજારો સુધી પહોંચવાનું આયોજન હતું.<ref>{{cite web | title = Aerosmith Reteams with Cheap Trick for Tour | work = Jonathan Cohen | publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001918212 | access-date = 2008-04-02 | archive-url = https://archive.today/20120724003923/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001918212%23/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001918212 | archive-date = 2012-07-24 | url-status = live }}</ref> જો કે, પ્રવાસનું લગભગ સમગ્ર આયોજન રદ થયું હતું. શરૂઆતમાં એક પછી એક તારીખો રદ કરવામાં આવી,<ref>{{cite web | title = Aerosmith News | work = | publisher = AeroForceOne.com | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pn=30&&pk=viewall&cd=NAA&pid=302766 | access-date = 2008-04-02 | archive-date = 2010-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100105200941/http://aeroforceone.com/index.cfm?pn=30&&pk=viewall&cd=NAA&pid=302766 | url-status = dead }}</ref> છેવટે માર્ચ 22, 2006ના જયારે એવી સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી કે મુખ્ય ગાયક સ્ટીવન ટેલરને ગળાની શસ્ત્રક્રિયાની આવશ્યકતા છે, ત્યારે પ્રવાસની બાકીની તારીખો રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | title = Aerosmith Cancel Tour; Singer To Undergo Throat Surgery | work = | publisher = VH1.com | url = http://www.vh1.com/artists/news/1526788/20060322/tyler_steven.jhtml | access-date = 2008-03-31 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216115415/http://www.vh1.com/artists/news/1526788/20060322/tyler_steven.jhtml | url-status = dead }}</ref> આર્મ્ડ ફોર્સિસ ડે 2006ના ઍરોસ્મિથે તેમના [[એક નવા આલ્બમ]]નું રૅકોર્ડિંગ આરંભ કર્યું.<ref name="monstersandcritics">{{cite web | title = Musicians&nbsp;— Aerosmith | work = | publisher = Monsters and Critics.com | url = http://people.monstersandcritics.com/archive/peoplearchive.php/Aerosmith/biog | access-date = 2008-04-06 | archive-date = 2008-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080309160021/http://people.monstersandcritics.com/archive/peoplearchive.php/Aerosmith/biog | url-status = dead }}</ref> 2006માં એસ્પ્લાન્ડે પર તેમની જુલાઈ 4ની વાર્ષિક કૉન્સર્ટ માટે ટેલર અને પેરીએ [[બોસ્ટન પોપ્સ ઓર્કેસ્ટ્રા]] સાથે પ્રદર્શન કયુર્ં, જે સ્ટીવન ટેલરની ગળાની શસ્ત્રક્રિયા પછીનો પહેલો કાર્યક્રમ હોવાથી સીમાચિહ્નરૂપ હતો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith Gets Orchestral for Independence Day | work = Jonathan Cohen | publisher = ''Billboard'' | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1002764485 | access-date = 2008-04-02 | archive-url = https://archive.today/20120719215859/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1002764485%23/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1002764485 | archive-date = 2012-07-19 | url-status = live }}</ref> આ ગાળાની આસપાસ જ, બૅન્ડે એવું પણ જાહેર કર્યું કે તેઓ 2006ના ઉત્તરાર્ધમાં મોટલિ ક્રૂ સાથે [[રૂટ ઓફ ઓલ ઈવિલ પ્રવાસ]]નો આરંભ કરશે.<ref>{{cite web | title = "Route of All Evil" AF1 Press Release | work = | publisher = Aero Force One | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/662206/pid/302766 | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928200959/http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/662206/pid/302766 | url-status = dead }}</ref> ઑગસ્ટ 24, 2006ના [[ટોમ હૅમિલ્ટન]] [[ગળાના કૅન્સર]]ની સારવાર લઈ રહ્યો છે એવી જાહેરાત થઈ. જયાં સુધી તે ફરીથી સંપૂર્ણ સાજા ન થઈ જાય ત્યાં સુધી પૂરેપૂરા સાજા થવા માટે તેણે રૂટ ઓફ ઓલ ઈવિલ પ્રવાસમાંથી મોટા ભાગનો સમય બહાર રહેવું પડ્યું. તે પાછો ફર્યો ત્યાં સુધી તેની જગ્યા ભૂતપૂર્વ [[જૉ પેરી પ્રોજેકટ]]ના બાઝવાદક [[ડૅવિડ હુલે]] લીધી.<ref>{{cite web| title = Hamilton treated for throat cancer | work = | publisher = ''The Boston Globe'' | url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2006/08/25/hamilton_treated_for_throat_cancer/ | access-date=2008-03-29}}</ref> સપ્ટેમ્બર 5, 2006ના કોલમ્બસ, ઓહિયો ખાતે [[મોટલિ ક્રૂ]](Mötley Crüe) સાથે ઍરોસ્મિથે [[રૂટ ઓફ ઓલ ઈવિલ પ્રવાસ]]નો પ્રારંભ કર્યો. નવેમ્બર 24 સુધીમાં, આ બે-શીર્ષ બૅન્ડોનો પ્રવાસ, બંને બૅન્ડોને આખા ઉત્તર અમેરિકાના ઍમ્ફિથિયેટરોમાં લઈ ગયો. એ પછી, અમુક પસંદગીનાં જાહેર સ્થળો માટે તારીખો ફાળવવામાં આવી, જેમાંથી કેટલાકમાં મોટલિ ક્રૂ સાથે હતા. ડિસેમ્બર 17ના પ્રવાસનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith&nbsp;— Route of All Evil Tour | work = | publisher = Aero Force One | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=806208 | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2008-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420102511/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pid=806208 | url-status = dead }}</ref> 17 ઑકટોબર, 2006ના ''[[ડેવિલ્ઝ ગોટ અ ન્યૂ ડિસ્ગાઈઝ - ધ વેરી બેસ્ટ ઓફ ઍરોસ્મિથ]]'' નામનું સંકલન આલ્બમ બહાર પડ્યું. આ આલ્બમમાં જૂનાં સફળ ગીતો સાથે બે નવાં ગીતો હતાં, "[[ડેવિલ્ઝ ગોટ અ ન્યૂ ડિસ્ગાઈઝ]]" અને "સેડોના સનરાઈઝ", જે આમ તો જૂનાં હતાં, પણ તેને આ આલ્બમ માટે ફરીથી રૅકોર્ડ કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web| title = ''Devil's Got a New Disguise: The Very Best of Aerosmith'' - Review | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/album/r857259 | access-date=2008-03-29}}</ref> [[મેઈનસ્ટ્રીમ રોક ટ્રેકસ]] ચાર્ટમાં "ડેવિલ્ઝ ગોટ અ ન્યૂ ડિસ્ગાઈઝ" #15 ક્રમે ટોચ પર પહોંચ્યું હતું.<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> આ આલ્બમનો હેતુ સોની સાથેના કરારને પૂરો કરવાનો અને તેમનું નવું સ્ટુડિયો આલ્બમ રીલિઝ થાય ત્યાં સુધી ચાહકોને બાંધી રાખવાનો હતો.<ref>{{cite web | title = Two New Songs Highlight Aerosmith Best-Of | work = [[Gary Graff]] | publisher = ''Billboard'' | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003052852 | access-date = 2008-04-02 | archive-url = https://archive.today/20120720041810/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003052852%23/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003052852 | archive-date = 2012-07-20 | url-status = live }}</ref> === પ્રવાસ, ''ગિટાર હીરોઃ ઍરોસ્મિથ'' , અને અપૂર્ણ આલ્બમ (2007-2009) === 2007ની શરૂઆતમાં, બૅન્ડે પોતાના [[નવા વિશ્વપ્રવાસ]]ની જાહેરાત કરી, જે છેલ્લા એકાદ દશકામાં ઉત્તર અમેરિકા અથવા જાપાન બહારના દેશો માટેની તારીખો સમાવતો પહેલો પ્રવાસ હતો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith Touring Europe for First Time Since '99 | work = Jonathan Cohen | publisher = ''Billboard'' | url = http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003547329 | access-date = 2008-04-02 | archive-url = https://archive.today/20120729033231/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003547329%23/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003547329 | archive-date = 2012-07-29 | url-status = live }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2007માં તેમના યુરોપિયન પ્રવાસના પ્રચાર-પ્રસાર માટે તેમણે [[લંડન]]ના [[હાર્ડ રોક કાફે]]માં પર્ફોમન્સ આપ્યું, જેમાં હાર્ડ રોક કાફે દ્વારા સંયોજિત [[હાઈડ પાર્ક કોલિંગ]] ઉત્સવના ભાગ રૂપે હાઈડ પાર્ક ખાતે એક રાત્રિના પર્ફોમન્સનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith take DMC for a walk in Hyde Park | work = | publisher = Yahoo.com | url = http://music.yahoo.com/read/news/44788314 | access-date = 2008-03-29 | archive-date = 2007-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070629063625/http://music.yahoo.com/read/news/44788314 | url-status = dead }}</ref> વસંતમાં, બૅન્ડે [[લૅટિન અમરિકા]]ના પ્રવાસમાં બધી જ ટિકિટો વેચાઈને ખીચોખીચ ભરેલા સ્ટેડિયમમાં પર્ફોમન્સ આપ્યું.<ref name="monstersandcritics"/> ઉનાળામાં, બૅન્ડે યુરોપનો પ્રવાસ કર્યો, કેટલાક મુખ્ય રોક ઉત્સવોમાં પર્ફોમન્સ આપ્યું અને કેટલાક એવા દેશો જયાં તેમણે કદી નહોતું વગાડયું તેની મુલાકાત લીધી. તે ઉપરાંત, બૅન્ડે [[યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત]] અને ભારત જેવા એશિયાઈ દેશોમાં પણ સર્વપ્રથમ વખત કાર્યક્રમો કર્યા.<ref name="NewHampshire"/> જુલાઈના ઉત્તરાર્ધમાં બૅન્ડે [[કૅલિફોર્નિયા]] અને કૅનેડામાં અમુક વિશિષ્ટ તારીખોએ પણ પર્ફોમન્સ આપ્યું હતું. આવી એક તારીખ, [[પ્રિન્સ ઍડવર્ડ આયલૅન્ડ]]માં જુલાઈ 21ની કૉન્સર્ટ એ તે પ્રાંતના ઇતિહાસની સૌથી મોટી કૉન્સર્ટ રહી.<ref>{{cite web | title = Aerosmith to rock Prince Edward Island: report | work = | publisher = [[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]].ca | url = http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/02/25/aerosmith-pei.html | access-date = 2008-05-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070227151357/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/02/25/aerosmith-pei.html | archive-date = 2007-02-27 | url-status = live }}</ref> સપ્ટેમ્બરમાં, બૅન્ડે ઈશાનના ઉત્તર અમેરિકાના મુખ્ય માર્કેટો માટે આઠ તારીખો ફાળવી. આ શોનું ઉદ્ઘાટન [[જોન જેટ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. બૅન્ડે હવાઈમાં એક રાત્રિ ખાનગી વૃંદ માટે પણ બજાવ્યું હતું. સંચાલન કે સંખ્યાના કારણોસર, [[માઉઈ]] ખાતેનો એક જાહેર શો રદ કરવો પડયો હતો,<ref>{{cite web | title = AEROSMITH: Maui Concert Cancellation Explained | work = | publisher = Blabbermouth.net | url = http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=81213 | access-date = 2008-03-29 | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216114315/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=81213 | url-status = dead }}</ref> જેના પરિણામે બૅન્ડ સામે એક કલાસ એકશન દાવો માંડવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Attorney Says AEROSMITH Fans Want Losses Paid | work = | publisher = Blabbermouth.net | url = http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=83166 | access-date = 2008-03-29 | archive-date = 2008-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080306122948/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=83166 | url-status = dead }}</ref> એપ્રિલ 2009માં, એ રદ થયેલા કાર્યક્રમની ટિકિટો ખરીદનાર તમામને 20 ઑકટોબર, 2009ના ફરીથી આયોજિત માઉઈ શોની નિઃશુલ્ક ટિકિટો તથા એ ઉપરાંત શો સંબંધિત તમામ ખર્ચ આપીને તેમની નુકસાની ભરપાઈ કરવા ઍરોસ્મિથ સહમત થયું હતું.<ref>{{cite web| url=http://new.music.yahoo.com/aerosmith/news/aerosmith-to-settle-lawsuit-with-maui-performance--61987793| title=Aerosmith to Settle Lawsuit with Maui Performance| publisher=[[Associated Press]]| date=2009-04-27| access-date=2009-04-29| archive-date=2009-04-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20090430181016/http://new.music.yahoo.com/aerosmith/news/aerosmith-to-settle-lawsuit-with-maui-performance--61987793| url-status=dead}}</ref> 1 નવેમ્બર, 2007ના, બૅન્ડે પોતાના સોની સાથેના વર્તમાન કરાર માટે [[અંતિમ સ્ટુડિયો આલ્બમ]] માટે કામ કરવું શરૂ કર્યું. એવું માનવામાં આવે છે કે આ આલ્બમમાં તેમનાં પાછલાં આલ્બમોમાં નહીં સમાવાઈ શકેલાં ટ્રેકોનું ફરીથી રૅકોર્ડિંગ તથા કેટલાક તદ્દન નવાનું મિશ્રણ હશે.<ref>{{cite web| title = Aerosmith Hitting The Studio In November | work = Gary Graff | publisher = ''Billboard'' | url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003634525 | access-date=2007-09-04}}</ref> એક ઈન્ટર્વ્યૂમાં, ગિટારવાદક જૉ પેરીએ જણાવ્યું હતું કે નવું આલ્બમ બનાવવાની સાથે સાથે, બૅન્ડ [[ગિટાર હીરો શ્રેણી|''ગિટાર હીરો'' શ્રેણી]]ના નિર્માતા સાથે પણ બૅન્ડના સંગીતને સમર્પિત ''[[Guitar Hero: Aerosmith]]'' બનાવવા માટે સઘન રીતે કામ કરી રહ્યું છે.<ref>{{cite web| title = New Guitar Hero gives sweet emotion to Aerosmith fans | work = | publisher = [[Reuters]] | url=http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSWNAS125620080216 | access-date=2008-02-15}}</ref> જૂન 29, 2008ના આ રમત રીલિઝ થઈ, જેમાં તેમના ઘણાં સૌથી વધુ લોકપ્રિયતા પામેલાં ગીતો હતાં.<ref>{{cite web | title = Wii Preview: Guitar Hero: Aerosmith | work = Neal Ronaghan | publisher = [[Nintendo World Report]] | url = http://nintendoworldreport.com/previewArt.cfm?artid=15660 | access-date = 2008-04-01 | archive-date = 2008-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080413023457/http://www.nintendoworldreport.com/previewArt.cfm?artid=15660 | url-status = dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 4, 2008ના કલાસિક રેડિયો પર સ્ટીવન ટેલરે ઘોષણા કરી કે પોતાનું [[15મું સ્ટુડિયો આલ્બમ]] પૂરું કરવા માટે બૅન્ડ સપ્ટેમ્બર 2008ના અંતમાં સ્ટુડિયોમાં પ્રવેશવા ધારે છે. 2001ના ''જસ્ટ પુશ પ્લે'' પછીથી તે બૅન્ડનું પહેલું મૌલિક સર્જન હશે. ટેલરે એ વાતને પણ પુષ્ટિ આપી કે હજી જેનું નામ નિશ્ચિત નથી તે આલ્બમના પ્રચાર-પ્રસાર માટે જૂન 2009માં બૅન્ડ યુ.એસ.ના નવા પ્રવાસે નીકળવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 1, 2009ના વેનેઝુએલામાં એક કૉન્સર્ટ થકી આ પ્રવાસનો શુભારંભ કરવાનો હતો.<ref>{{cite web | title = Aerosmith to play in Venezuela | work = | publisher = Aero Force One | url = http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1053779/pid/302766 | access-date = 2008-11-16 | archive-date = 2008-12-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081204052135/http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1053779/pid/302766 | url-status = dead }}</ref> અલબત્ત, 15મી જાન્યુઆરીએ ટેલરે કહ્યું કે ગિટારવાદક જાૅ પેરીના ઘૂંટણને પહોંચેલી દ્વિતીય ઈજાના કારણે બૅન્ડ એ રાત્રિએ વગાડી શકે તેમ નથી. મધ્ય-ફેબ્રુઆરી 2009માં, પ્રખ્યાત [[બ્રેન્ડન ઓ’બ્રાયન]] આલ્બમનું નિર્માણ કરવાના છે અને આ આલ્બમ તેમની પહેલાંની રૅકોર્ડ્સની જેમ, જીવંત રૅકોર્ડ કરવામાં આવશે તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી. આમ તો બૅન્ડને તેઓ જૂન 2009માં [[પ્રવાસ]] શરૂ કરે તે પહેલાં આ આલ્બમ પૂરું કરવાની આશા હતી<ref>{{Cite web |url=http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1087191/pid/1085355 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-25 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524122810/http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1087191/pid/1085355 |url-status=dead }}</ref>, પણ પૅરીએ જણાવ્યું કે જૂથને "સમજાયું કે અમે ઉનાળામાં માર્ગ પર ઊતરીએ એ પહેલાં (આલ્બમ) પૂરું થઈ શકે એવી કોઈ શકયતા જ નહોતી." પ્રવાસના શુભારંભ રૂપે [[ZZ ટોપ]] કરવાનું પણ આયોજન હતું.<ref>ગ્રાફ, ગૅરી. [http://www.billboard.com/bbcom/news/aerosmith-to-tour-with-zz-top-new-album-1003958996.story "ZZ ટોપ સાથે ઍરોસ્મિથ પ્રવાસ પર, નવા આલ્બમમાં વિલંબ."]. [[billboard.com]]. એપ્રિલ 4, 2009.</ref> ''ગિટાર હીરોઃ ઍરોસ્મિથ'' દ્વારા પ્રસ્તુત, [[ધ ઍરોસ્મિથ/ZZ ટોપ પ્રવાસ]]ની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી અને તેની પહેલી તારીખો એપ્રિલ 8, 2009ના રીલિઝ કરવામાં આવી.<ref>[http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1099842/pid/302766|http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1099842/pid/302766]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જૂનથી સપ્ટેમ્બર 2009 દરમ્યાનના આ પ્રવાસમાં બૅન્ડે સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકામાં ફર્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pk=viewall&cd=MAE&pid=10784%7Chttp%3A%2F%2Fwww.aeroforceone.com%2Findex.cfm%3F |title=pk=viewall&cd=MAE&pid=10784 |access-date=2025-10-05 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131182440/http://www.aeroforceone.com/index.cfm?pk=viewall&cd=MAE&pid=10784%7Chttp%3A%2F%2Fwww.aeroforceone.com%2Findex.cfm%3F |url-status=dead }}</ref> આ પ્રવાસમાં બૅન્ડે પોતાના 1975ના આલ્બમ ''[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]'' નાં તમામ ગીતો પહેલી સાત તારીખોમાં ભજવ્યા અને તેમાં જૉ પેરીએ 1976ના ઊંડા કટ "કોમ્બિનેશન" પર મુખ્ય ગીતો ગાયાં. અલબત્ત, પ્રવાસમાં બૅન્ડે કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો. બૅન્ડના ગિટારવાદક [[બ્રાડ વ્હિટફોર્ડ]]ને પોતાની કારમાંથી બહાર નીકળતી વખતે થયેલી ઈજાના કારણે, માથાની શસ્ત્રક્રિયા કરાવવી પડી હતી અને તેમાંથી સાજા થવા માટે પ્રવાસની સાત તારીખો દરમ્યાન બહાર બેસવું પડ્યું. 28 જૂન, 2009ના, [[અનકાસવિલે, કોનિકટીકટ]]ના [[મોહેગન સન અરેના]] ખાતે બૅન્ડનો આ પ્રવાસનો સાતમો શો હતો, તે દરમ્યાન મુખ્ય ગાયક [[સ્ટીવન ટેલર]]ના પગમાં હાનિ પહોંચી, અને તેના કારણે તે પછીના સાત શો મોકૂફ રાખવા પડયા. જુલાઈ 15ના બૅન્ડે પોતાનો પ્રવાસ ફરીથી શરૂ કર્યો તે સાથે જ, વ્હિટફોર્ડ તો પાછો આવી ગયો પણ હવે [[ટોમ હૅમ્લિટને]] પોતાની અનાક્રમક શસ્ત્રક્રિયામાંથી સાજા થવા માટે પ્રવાસમાંથી રજા લેવી જરૂરી હતી. ઑગસ્ટ 5, 2009ના [[દક્ષિણ ડૅકોટાના સ્ટુર્ગિસ]]માં એક કૉન્સર્ટ વખતે મંચ પરથી પડી જતાં, ટેલરને તરત હૉસ્પિટલ ખસેડવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/97032/aerosmith|title=Aerosmith Cancel US Tour|access-date=2009-08-21|date=2009-08-15|publisher=[[idiomag]]}}</ref> એ કૉન્સર્ટમાં જયારે બૅન્ડનાં શ્રાવ્ય સંસાધનો માવજત માગતા હોવાથી, ટેલર "લવ ઈન ઍન ઈલાવેટર"માં પોતાના ચાહકોને નાચતાં-ગાતાં શાંત પાડી રહ્યો હતો, ત્યારે એ સ્થળની સાંકડી પગદંડી પરથી ગબડી પડ્યો હતો. ગિટારવાદક જૉ પેરીએ પ્રેક્ષકોને શો પૂરો થયાની જાહેરાત કરી તે પહેલાં, સુરક્ષાકર્મીઓ તેને સહારો આપીને મંચની પાછળ લઈ ગયા હતા. ટેલરને હવાઈમાર્ગે રૅપિડ સિટી રિજિઓનલ હૉસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યો હતો, અને ત્યાં તેને માથા અને ગળાના ભાગે થયેલી ઈજાઓ અને તૂટેલા ખભાની સારવાર આપવામાં આવી હતી. હવે ટેલરની ઈજાઓને ધ્યાનમાં લેતાં, બૅન્ડ પાસે પશ્ચિમ કૅનેડામાંના પોતાના પાંચ શો મોકૂફ રાખવા સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય નહોતો. ઑગસ્ટ 14, 2009ના, ઍરોસ્મિથે ZZ ટોપ સાથે તેમનો બાકીનો યુ.એસ. પ્રવાસ, ટેલરની ઈજાઓને કારણે રદ કરવાનું નક્કી કર્યું છે એવી જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web | title = Aerosmith cancels tour due to Tyler injuries | work = Jon Bream | publisher = ''Star Tribune'' | url = http://www.startribune.com/entertainment/music/53194297.html?elr=KArksc8P:Pc:UHDaaDyiUiD3aPc:_Yyc:aUU | access-date = 2008-08-14 | archive-date = 2011-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110606124717/http://www.startribune.com/entertainment/music/53194297.html?elr=KArksc8P%3APc%3AUHDaaDyiUiD3aPc%3A_Yyc%3AaUU | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=125244 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2009-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817211921/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=125244 |url-status=dead }}</ref> આ પ્રવાસ મધ્યે પણ, પેરીએ પોતાના પાંચમા સોલો આલ્બમ,'' [[હેવ ગિટાર, વિલ ટ્રાવેલ]]'' નું કામ પૂરું કર્યું અને ડ્રમવાદક [[જૉય ક્રૅમરે]] પોતાની આત્મકથા, ''હિટ હાર્ડ'' રીલિઝ કરી. પૅરીનું સોલો આલ્બમ ઑકટોબર 6, 2009ના બહાર પડ્યું. મંચ પરથી ગબડી પડ્યાની ઈજાઓમાંથી ટેલર બેઠો તે પછી, મધ્ય-ઑકટોબરમાં બૅન્ડે [[હવાઈ]] ખાતે બે શો કરવા માટે ફરીથી મંચ પર આવ્યું, 2007માં રદ કરાયેલા શોના બદલામાં કાયદાકીય પતાવટના ભાગ રૂપે એક શો [[માઉઈ]]માં ફરીથી ગોઠવવામાં આવ્યો, અને એક બીજો વધારાનો શો, જે [[હોનોલુલુ]]માં વગાડવામાં આવ્યો. નવેમ્બરની શરૂઆતમાં, બૅન્ડે [[ગ્રાન્ડ પ્રિકસ]] ખાતે [[અબુ ધાબી]]માં એક કૉન્સર્ટ આપી. === ટેલર-પૅરી વચ્ચેનું વેર અને ‘કોકડ, લોકડ, ઍન્ડ રેડી ટુ રોક ટુર’ (2009 પછી) === વર્ષાંન્તે આયોજિત દક્ષિણ અમરિકાના પ્રવાસમાંથી ટેલર બહાર રહ્યો અને તેની આત્મકથા ''ડઝ ધ નોઈઝ ઈન માય હેડ બોધર યૂ?'' જેવા સોલો પ્રોજેકટ પૂરા કરવાનો તેનો ઇરાદો હોય તેવું લાગતું હતું. ''કલાસિક રોક મૅગેઝિન'' ને ટેલરે કહ્યું હતું, "હું શું કરી રહ્યો છું તેની મને હજી ખબર નથી, પણ એ કંઈક સ્ટીવન ટેલર વિશેનું છે તે ચોક્કસઃ મારી પોતાની બ્રાન્ડ - બ્રાન્ડ ટેલર પર હું કામ કરી રહ્યો છું."<ref name="classicrockmagazine.com">http://www.classicrockmagazine.com/news/are-aerosmith-headed-for-a-permanent-vacation/</ref> દરમ્યાનમાં, ગિટારવાદક જૉ પેરીએ 2009ના અંતમાં સ્ટેટ્સમાં પ્રવાસ કર્યો તથા 2010ની શરૂઆતમાં જાપાન અને યુકે(UK)નો પણ પ્રવાસ કર્યો.<ref name="classicrockmagazine.com"/> નવેમ્બર 2009માં, જૉ પેરીએ એવું નિવેદન આપ્યું કે ટેલર બૅન્ડ સાથે સંપર્કમાં નથી અને કદાચ તે ઍરોસ્મિથ છોડી જવાની ધાર પર પણ હોઈ શકે.<ref>http://www.metalhammer.co.uk/news/has-steven-tyler-quit-aerosmith/</ref> પેરીએ એવું પણ કહ્યું કે બાકીનું જૂથ હવે "કામ કરવા માટે નવા ગાયકની શોધમાં છે."<ref name="BBCquit">http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8355485.stm</ref> સ્ટીવન ટેલરના સ્થાન માટે [[લેની ક્રાવિત્ઝે]] સંપર્ક કર્યો હોવાના અહેવાલો બહાર આવ્યા હતા, પણ તેણે તેને નકાર્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/music/international/2009/lenny-tyler-aerosmith-091209.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-25 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020191253/http://entertainment.oneindia.in/music/international/2009/lenny-tyler-aerosmith-091209.html |url-status=dead }}</ref> અલબત્ત, ટેલરના બૅન્ડ છોડી જવાની આ બધી અફવાઓ છતાં, નવેમ્બર 10, 2009ના ફિલમોર ન્યૂ યોર્કના ઈરવિન પ્લાઝા ખાતે ટેલર [[ધ જૉ પેરી પ્રોજેકટ]] સાથે મંચ પર જોડાયો, અને ટેલર અને પેરીએ સાથે મળીને ઍરોસ્મિથનું સિંગલ "[[વૉક ધિસ વે]]" પર્ફોમ કર્યું. આ પ્રસંગે હાજર રહેલા સ્રોતો અનુસાર, ટેલરે જનમેદનીને ખાતરી આપી હતી કે તે "ઍરોસ્મિથ છોડી રહ્યો નથી."<ref>{{Cite web |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=130178 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2009-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091114052921/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=130178 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://stereokill.net/2009/11/11/steven-tyler-is-not-leaving-aerosmith/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-25 |archive-date=2009-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091215020315/http://stereokill.net/2009/11/11/steven-tyler-is-not-leaving-aerosmith/ |url-status=dead }}</ref> 22 ડિસેમ્બરના, ''[[પિપલ]]'' મૅગેઝિને અહેવાલ લખ્યો કે વર્ષોના પ્રદર્શનના પરિણામે ટેલરનાં ઘૂંટણ, પગ અને પંજામાં થયેલી ઈજાઓને લઈને શરૂ કરવામાં આવેલી દર્દશામક દવાઓના વ્યસનમાંથી છૂટવા માટે તે પુનઃવસન સવલત (વ્યસનમુકિત કાર્યક્રમમાં ભાગ) લઈ રહ્યો છે. તેના નિવેદનમાં ટેલરે જણાવ્યું હતું કે તેને મળતા ટેકા માટે તે કૃતજ્ઞતા અનુભવી રહ્યો છે, તથા આ બાબતને નિયંત્રણ હેઠળ લાવવા તે મક્કમ છે, તેમ જ મંચ પર પાછા ફરવા અને તેના બૅન્ડમિત્રો સાથે સ્ટુડિયો રૅકોર્ડિંગ કરવા તે આતુર છે.<ref>http://www.people.com/people/article/0,,20332576,00.html</ref> જાન્યુઆરી 20, 2010ના, ટેલરની જગ્યાએ નવા ગાયક માટેની કસોટીઓ લેવા માટે બૅન્ડ તૈયારીઓ કરી રહ્યું છે એ બાબતને પેરીએ પુષ્ટિ આપી.<ref>http://www.reuters.com/article/idUSTRE60K5MJ20100121</ref> પેરીએ સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું હતું કે ટેલરના પગમાં જે સર્જરી કરવામાં આવશે તેના કારણે તે લગભગ દોઢ વર્ષ માટે "બહાર મુકાઈ જશે", અને તે દરમ્યાન, બાકીનું બૅન્ડ પર્ફોમ કરવાની ઇચ્છા રાખે છે. પેરીએ એવું પણ કહ્યું હતું કે જો ટેલરની ઇચ્છા હશે તો બૅન્ડ ભવિષ્યમાં તેની સાથે કામ ચાલુ રાખવા તૈયાર છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8474439.stm|title=Aerosmith look to 'replace' frontman Steve Tyler|publisher=[[BBC]]|date=22 January 2010|access-date=22 January 2010}}</ref> તેના પ્રતિભાવમાં, ટેલરના એટર્નીએ બૅન્ડ અને તેના મૅનેજરને "ઊભા રહો અને થોભો"નો પત્ર મોકલ્યો અને જો તેઓ ટેલરનું સ્થાન ભરવાનો આ પ્રયત્ન નહીં અટકાવે તો તે બંને સામે આગળ વધુ કાયદાકીય પગલાં લેશે એવી ધમકી આપી હતી.<ref>{{cite web |url=http://ca.reuters.com/article/entertainmentNews/idCATRE61008620100201 |title=Steven Tyler eyes suit to stop Aerosmith replacement |author=Gary Graff |publisher=[[Reuters]] |date=31 January 2010 |access-date=2010-01-31 |archive-date=2010-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208170157/http://ca.reuters.com/article/entertainmentNews/idCATRE61008620100201 |url-status=dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 15, 2010ના, [[ઈંગ્લૅન્ડ]]ના [[ડોનિંગ્ટન પાર્ક]] ખાતે જૂન 2010માં [[ડાઉનલોડ ફેસ્ટિવલ]]ને ઍરોસ્મિથ શીર્ષકગીત આપશે તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.[http://www.downloadfestival.co.uk/news/article.aspx?aid=ce56f7b0-369f-40c9-b77c-bd617aae0ed3 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218083757/http://www.downloadfestival.co.uk/news/article.aspx?aid=ce56f7b0-369f-40c9-b77c-bd617aae0ed3 |date=2010-02-18 }} આ ઉત્સવના પ્રમોટર ઍન્ડી કોપિંગે આ શો માટે પ્રથમ હરોળના ગાયક તરીકે સ્ટીવન ટેલરના નામને પુષ્ટિ આપી હતી. [[સોલ્વેસ્બોર્ગ]](ölvesborg)માં જૂન 10ના હાજરી આપ્યા પછી, જૂન 13થી બૅન્ડ [[સ્વિડન રોક ફેસ્ટિવલ]] ખાતે પ્રદર્શન આપીને આગળ વધશે એવી પણ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.lastchanceatmusic.com/aerosmith.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225080753/http://www.lastchanceatmusic.com/aerosmith.htm |url-status=dead }}</ref> 24મી ફેબ્રુઆરીએ, બૅન્ડે તેમના આવનારા "કોકડ, લોકડ ઍન્ડ રેડી ટુ રોક"ના યુરોપિયન પ્રવાસ માટેની 10 તારીખો જાહેર કરી. <ref>{{Cite web |url=http://www.aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1250674/pid/302766 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917105808/http://aeroforceone.com/index.cfm/pk/view/cd/NAA/cdid/1250674/pid/302766 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.lastchanceatmusic.com/steventyler.htm{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == બૅન્ડના સદસ્યો == {{Main|List of Aerosmith band members}} {{col-begin}} {{col-break}} ;હાલના સદસ્યો * [[સ્ટીવન ટેલર]] - [[મુખ્ય ગાયક]] (1970 - અત્યાર સુધી) * [[જૉ પેરી]] - [[ગિટાર]]વાદક, [[સહાયક ગાયક]] (1970–1979, 1984–અત્યાર સુધી) * [[બ્રાડ વ્હિટફોર્ડ]] - ગિટારવાદક (1971–1981, 1984–અત્યાર સુધી) * [[ટોમ હૅમિલ્ટન]] - [[બાઝ]]વાદક (1970- અત્યાર સુધી) * [[જૉય ક્રૅમર]] - [[ડ્રમ]], [[પર્કશન]]વાદક (1970-અત્યાર સુધી) {{col-break}} ;ભૂતપૂર્વ સદસ્યો * [[રૅય તાબાનો]] - ગિટારવાદક (1970–1971) * [[જિમી ક્રેસ્પો]] - ગિટારવાદક, સહાયક ગાયક (1979–1984) * [[રિક દુફેય]] - ગિટારવાદક (1981–1984) {{col-end}} == ડિસ્કોગ્રાફી == {{Main|Aerosmith discography}} === સ્ટુડિયો આલ્બમ === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" !રીલિઝની તારીખ !શીર્ષક ![[બિલબોર્ડ|''બિલબોર્ડ'']] પર મેળવેલું ચરમસ્થાન'''<ref name="Aerosmith Albums Chart Positions"/>''' ![[RIAA પ્રમાણપત્ર]]'''<ref name="RIAA — Searchable Database"/>''' !લેબલ |- | જાન્યુઆરી 13, 1973 | ''[[ઍરોસ્મિથ]]'' | align="center"|21 | 2x પ્લેટિનમ | rowspan="7"|[[કોલમ્બિયા]] |- | માર્ચ 1, 1974 | ''[[ગેટ યોર વિંગ્સ]]'' | align="center"|74 | 3x પ્લેટિનમ |- | એપ્રિલ 8, 1975 | ''[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]'' | align="center"|11 | 8x પ્લેટિનમ |- | મે 3, 1976 | ''[[રોકસ]]'' | align="center"|૩ | 4x પ્લેટિનમ |- | ડિસેમ્બર 1, 1977 | ''[[ડ્રો ધ લાઈન]]'' | align="center"|11 | 2x પ્લેટિનમ |- | નવેમ્બર 1, 1979 | ''[[નાઈટ ઈન ધ રટ્સ]]'' | align="center"|| 14. | પ્લેટિનમ |- | ઑગસ્ટ 1, 1982 | ''[[રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ]]'' | align="center"|32 | ગોલ્ડ |- | નવેમ્બર 9, 1985 | ''[[ડન વિથ મિરર્સ]]'' | align="center"|36 | ગોલ્ડ | rowspan="4"|[[ગેફેન]] |- | સપ્ટેમ્બર 5, 1987 | ''[[પર્મેનન્ટ વૅકેશન]]'' | align="center"|11 | 5x પ્લેટિનમ |- | સપ્ટેમ્બર 8, 1989 | ''[[પમ્પ]]'' | align="center"|5 | 7x પ્લેટિનમ |- | એપ્રિલ 20, 1993 | ''[[ગેટ અ ગ્રિપ]]'' | align="center"|| 1. | 7x પ્લેટિનમ |- | માર્ચ 18, 1997 | ''[[નાઈન લાઈવ્સ]]'' | align="center"|| 1. | 2x પ્લેટિનમ | rowspan="4"|[[કોલમ્બિયા]] |- | માર્ચ 6, 2001 | ''[[જસ્ટ પુશ પ્લે]]'' | align="center"|2 | પ્લેટિનમ |- | માર્ચ 30, 2004 | ''[[હોંકિંગ ઓન બોબો]]'' | align="center"|5 | ગોલ્ડ |- | 2010 | ''[[અનામી]]'' | align="center" | |} === સિંગલ === {{Main|Aerosmith singles discography}} [[બિલબોર્ડ હોટ 100|''બિલબોર્ડ'' હોટ 100]]ના [[ટોચનાં 40]]માં ઍરોસ્મિથનાં ૨૧ ગીતો ક્રમાંકિત થયાં હતાં:<ref name="Aerosmith Chart Positions"/> {{col-begin}} {{col-break}} * 1975: "[[સ્વિટ ઈમોશન]]", #36 * 1976: "[[ડ્રીમ ઓન]]", #6 * 1976: "[[લાસ્ટ ચાઈલ્ડ]]", #21 * 1977: "[[વૉક ધિસ વે]]", #10 * 1977: "[[બેક ઈન ધ સેડલ]]", #38 * 1978: "[[કમ ટુગેધર]]", #23 * 1987: "[[ડ્યુડ (લુકસ લાઈક અ લૅડી)]]", #14 * 1988: "[[એન્જલ]]", #3 * 1988: "[[રગ ડૉલ]]", #17 * 1989: "[[લવ ઈન ઍન ઈલાવેટર]]", #5 * 1990: "[[જેનીઝ ગોટ અ ગન]]", #4 {{col-break}} * 1990: "[[વોટ ઈટ ટેકસ]]", #9 * 1990: "[[ધ અધર સાઈડ]]", #22 * 1993: "[[લિવિંગ ઓન ધ ઍજ]]", #18 * 1993: "[[ક્રાઈંગ]]", #12 * 1994: "[[અમેઝિંગ]]", #24 * 1994: "[[ક્રેઝી]]", #17 * 1997: "[[ફોલિંગ ઈન લવ (ઈઝ હાર્ડ ઓન ધ નીઝ)]]", #35 * 1998: "[[પિન્ક]]", #27 * 1998: "[[આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ]]", #1 * 2001: "[[જેડિડ]]", #7 {{col-end}} == ફિલ્મોગ્રાફી અને વિડીઓગ્રાફી == {{Main|Aerosmith videography}} સંગીત રૅકોર્ડિંગ અને વગાડવા ઉપરાંત, ઍરોસ્મિથે ફિલ્મો, ટેલિવિઝન, વિડીઓ રમતો અને મ્યુઝિક વિડીઓ પણ આપ્યાં. 1978માં, ફિલ્મ ''[[Sgt. પેપેર્સ લોનલી હાર્ટ્સ કલબ બૅન્ડ]]'' માં આ બૅન્ડ "ફયુચર વિલિયન બૅન્ડ (ભવિષ્યના ખલનાયક બૅન્ડ)"ની ભૂમિકામાં દેખાયું. પાછળથી, જયારે 1980 અને 1990ના દાયકામાં બૅન્ડે પોતાનો પુનરુદ્ધાર કર્યો, તે પછી બૅન્ડની હાજરી વધુ દેખાવા માંડી, જેમ કે 1990માં બૅન્ડ ''[[સેટરડે નાઈટ લાઈવ]]'' પર "[[વાય્નઝ વર્લ્ડ]]"માં, 1991માં ''[[ધ સિમ્પસન્સ]]'' ના ઍપિસોડ "[[ફલેમિંગ મોઝ]](Flaming Moe's)"માં અને 1993માં ફિલ્મ ''[[વાય્નઝ વર્લ્ડ 2]]'' માં બૅન્ડ દેખાયું હતું.<ref name="IMDb Aerosmith">{{cite web| title = Aerosmith | work = | publisher = [[IMDb]].com | url=http://www.imdb.com/name/nm0012613/ | access-date=2008-05-08}}</ref> આ બૅન્ડ અમુક વિડીઓ રમતોનો વિષય પણ બન્યું હતું, જેમાં 1994ની ''[[રિવોલ્યુશન X]]'' , 1995ની ''[[કવેસ્ટ ફોર ફેમ]]'' , અને જૂન 2008માં ''[[Guitar Hero: Aerosmith]]'' સામેલ છે.<ref name="IMDb Aerosmith"/> બૅન્ડે 30 વધુ મોટા મ્યુઝિક વિડીઓ બનાવ્યા,<ref>{{cite web | title = mvdbase.com&nbsp;— Aerosmith | work = | publisher = mvdbase.com | url = http://www.mvdbase.com/artist.php?last=Aerosmith | access-date = 2008-05-08 | archive-date = 2011-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110807030859/http://www.mvdbase.com/artist.php?last=Aerosmith | url-status = dead }}</ref> તથા સાત સ્વનિર્મિત વિડીઓ અથવા ડીવીડી બહાર પાડ્યાં હતાં.<ref>{{cite web| title = allmusic: Aerosmith&nbsp;— Discography&nbsp;— DVDs & Videos | work = | publisher = allmusic | url=http://www.allmusic.com/artist/p3508 | access-date=2008-05-08}}</ref> == કૉન્સર્ટ પ્રવાસો == {{Main|List of Aerosmith concert tours}} {{col-begin}} {{col-break}} * 1970-72: અર્લી ડેઝ * 1973: ''[[ઍરોસ્મિથ]]'' પ્રવાસ * 1974: ''[[ગેટ યોર વિંગ્સ]]'' પ્રવાસ * 1975: ''[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]'' પ્રવાસ * 1976-77: ''[[રોકસ]]'' પ્રવાસ * 1977-78: ઍરોસ્મિથ એકસપ્રેસ પ્રવાસ (''[[ડ્રો ધ લાઈન]]'' આલ્બમના પ્રસાર માટે) * 1978: ''[[લાઈવ!]]'' ''[[બૂટલેગ]]'' પ્રવાસ * 1979-80: ''[[નાઈટ ઈન ધ રટ્સ]]'' પ્રવાસ * 1982-83: ''[[રોક ઈન અ હાર્ડ પ્લેસ]]'' પ્રવાસ * 1984: "[[બૅક ઈન ધ સેડલ]]" પ્રવાસ * 1985-86: ''[[ડન વિથ મિરર્સ પ્રવાસ]]'' * 1987-88: ''[[પર્મેનન્ટ વૅકેશન પ્રવાસ]]'' * 1989-90: ''[[પમ્પ પ્રવાસ]]'' {{col-break}} * 1993-94: ''[[ગેટ અ ગ્રિપ પ્રવાસ]]'' * 1997-99: ''[[નાઈન લાઈવ્સ પ્રવાસ]]'' * 1999-2000: ''[[રોર ઓફ ધ ડ્રેગન પ્રવાસ]]'' * 2001-02: ''[[જસ્ટ પુશ પ્લે પ્રવાસ]]'' * 2002: ''[[ગર્લ્સ ઓફ સમર પ્રવાસ]]'' * 2003: ''[[રોકસિમસ મેકિસમસ પ્રવાસ]]'' * 2004: ''[[હોંકિંગ ઓન બોબો પ્રવાસ]]'' * 2005-06: ''[[રોકિંગ ધ જોઈન્ટ પ્રવાસ]]'' * 2006: ''[[રૂટ ઓફ ઓલ ઈવિલ પ્રવાસ]]'' * 2007: ''[[વિશ્વપ્રવાસ 2007]]'' * 2009: ''[[ઍરોસ્મિથ/ZZ ટોપ પ્રવાસ]]'' * 2010: ''[[કોકડ, લોકડ, રેડી ટુ રોક પ્રવાસ]]'' {{col-end}} == પુરસ્કાર અને સિદ્ધિઓ == {{Main|List of awards and nominations received by Aerosmith}} 1970ના દાયકામાં ઍરોસ્મિથે મેળવેલી લોકપ્રિયતા અને સફળતા છતાં, છેક 1980 અને 1990ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધમાં તેમના પ્રત્યાગમન પછી તેમને પુરસ્કાર અને મુખ્ય સન્માનોથી નવાજવાનું શરૂ થયું હતું. 1987માં, ઍરોસ્મિથે [[રન-ડી.એમ.સી.]] સાથે "[[વૉક ધિસ વે]]"ના રિ-મિકસ માટે [[શ્રેષ્ઠ રૅપ-સિંગલ માટે સોલ ટ્રેન મ્યુઝિક ઍવોર્ડ]] જીત્યો હતો. 1990માં, ઍરોસ્મિથે [[બેલડી અથવા સમૂહ ગાયન સહિતના શ્રેષ્ઠ રોક પર્ફોમન્સ]] માટે, તેમનો પહેલો [[ગ્રેમી]] ઍવોર્ડ મેળવ્યો હતો, અને તે પછી "[[જેનીઝ ગોટ અ ગન]]", "[[લિવિંગ ઓન ધ ઍજ]]", "[[ક્રેઝી]]", અને "[[પિન્ક]]" માટે આવા કુલ ચાર ઍવોર્ડ (ચારેચાર 1990ના દાયકામાં) મેળવ્યા હતા. આ વિભાગમાં ઍવોર્ડ જીતનારામાં ઍરોસ્મિથ, [[U2]] પછી માત્ર બીજા સ્થાને છે.<ref name="grammy">{{cite web | title = Grammy Award winners&nbsp;– Aerosmith | work = | publisher = [[NARAS]] (Grammy.com) | url = http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&winner=aerosmith&year=0&genreID=0&hp=1 | access-date = 2008-03-25 | archive-date = 2009-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090302121756/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&winner=aerosmith&year=0&genreID=0&hp=1 | url-status = dead }}</ref> આ ઉપરાંત, સમગ્ર 1990ના દાયકામાં ઍરોસ્મિથના મ્યુઝિક વિડીયોએ પણ અસંખ્ય ઍવોર્ડ મેળવ્યા હતા. [[MTV વિડીયો મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ]] (VMAs)માં ઍરોસ્મિથ સૌથી સફળ સદાબહાર કલાકાર તરીકે ચોથા સ્થાને ક્રમાંકિત થયા હતા, અને આજની તારીખ સુધીમાં આવા દસ પુરસ્કાર મેળવી ચૂકયા છે. ઍરોસ્મિથ [[શ્રેષ્ઠ રોક વિડીયો]] (ચાર પુરસ્કારો સાથે) અને [[પ્રેક્ષકોની પસંદ]] (વ્યૂઅર્સ ચોઈસ)માં (ત્રણ પુરસ્કારો સાથે) વિભાગોમાં સદાબહાર આગેવાન પણ રહ્યા છે. [[વિડીયો ઓફ ધ યર]] (વર્ષનો શ્રેષ્ઠ વિડીયો), [[બેસ્ટ ગ્રૂપ વિડીયો]] (શ્રેષ્ઠ જૂથ વિડીયો) અને [[બેસ્ટ વિડીયો ફ્રોમ અ ફિલ્મ]] (ફિલ્મમાંનો શ્રેષ્ઠ વિડીયો) એ ત્રણે વિભાગોમાં ઍરોસ્મિથે એક એક પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યા છે. જે વિડીયો માટે ઍરોસ્મિથને VMAs પુરસ્કારો આપવામાં આવ્યા, તે હતાં- "જેનીઝ ગોટ અ ગન" (૨ પુરસ્કારો), "[[ધ અધર સાઈડ]]", "લિવિંગ ઓન ધ ઍજ", "[[ક્રાઈંગ]]" (૩ પુરસ્કારો), "[[ફોલિંગ ઈન લવ (ઈઝ હાર્ડ ઓન ધ નીઝ)]]", "પિન્ક", અને "[[આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ]]".<ref name="Rock on the Net">{{cite web| title = Rock on the Net: Aerosmith | work = | publisher = RockOntheNet.com | url=http://www.rockonthenet.com/artists-a/aerosmith_main.htm | access-date=2008-03-29}}</ref> તેમની સમગ્ર કારકિર્દી દરમ્યાન (ખાસ કરીને 1990 અને તે પછી), ઍરોસ્મિથે સાત [[અમેરિકન મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ]], ચાર [[બિલબોર્ડ મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ]], બે [[પિપ્લ્સ ચોઈસ પુરસ્કારો]], સોળ [[બોસ્ટન મ્યુઝિક પુરસ્કારો]] અને અગણિત અન્ય પુરસ્કારો અને સન્માનો મેળવ્યાં હતાં.<ref name="Rock on the Net"/> ઍરોસ્મિથે મેળવેલી ઉચ્ચ પ્રશસ્તિમાં 1990માં હોલિવુડના રોક વૉકમાં પ્રવેશ, એપ્રિલ 13, 1993ના ત્યારના ગવર્નર [[વિલિયમ વેલ્ડ]] દ્વારા [[મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ]] રાજયમાં "ઍરોસ્મિથ દિવસ"ની ઘોષણા, 2001માં [[રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમ]]માં તેમનો પ્રવેશ<ref name="rockhall"/>, અને 2002માં [[mtvICON]] (એમટીવીઆઈકોન) પુરસ્કાર દ્વારા થયેલું સન્માન સામેલ છે.<ref name="MTV Icon"/> ટૅકનોલૉજી અને વિડીયો રમતોના ક્ષેત્રમાં પણ, ઍરોસ્મિથે અદ્ભુત કામગીરી કરી હતી. 1994માં, ઍરોસ્મિથે ઈન્ટરનેટ પર તેમનું ગીત "[[હેડ ફર્સ્ટ]]" મૂકયું, જે ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ હોય તેવું પહેલું પૂરી-લંબાઈનું વેપારી ઉત્પાદન ગણાય છે. 2008માં, ઍરોસ્મિથ પહેલા એવા કલાકાર બન્યા હતા, જેમની આસપાસ ''[[Guitar Hero: Aerosmith]]'' સાથે સમગ્ર ''[[ગિટાર હીરો]]'' વિડીયો રમત ફરે છે. ઍરોસ્મિથે કેટલાક ચાર્ટ પર અને આલ્બમોના વેચાણમાં પણ ઊંચાઈઓ આંબી છે, જેમ કે નવ જણના જૂથ તરીકે [[મેઈનસ્ટ્રીમ રોક ટ્રેકસ]]ના ચાર્ટમાં સૌથી વધુ પહેલા ક્રમ ધરાવનાર સિંગ્લ્સ આપનાર તે માત્ર બીજું જૂથ છે,<ref name="Aerosmith Chart Positions">{{cite web| title = Aerosmith Chart Positions&nbsp;— Singles | work = | publisher = Allmusic | url=http://www.allmusic.com/artist/p3508 | access-date=2008-04-01}}</ref> "આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ" સાથે [[બિલબોર્ડ હોટ 100|''બિલબોર્ડ'' હોટ 100]] પર પહેલા ક્રમે પહોંચનાર એક માત્ર રોક જૂથ છે,<ref name="Guinness World Records, page 206">{{cite book |title=Guinness World Records 2000: Millennium Edition |last= |first= |authorlink= |coauthors= |year=2000 |publisher=[[Bantam Books|Bantam]] |location=New York |isbn=0-553-58268-2 |pages=206}}</ref> અને સૌથી વધુ [[ગોલ્ડ]] અને [[મલ્ટી-પ્લેટિનમ]] આલ્બમ આપનાર અમેરિકન જૂથ છે.<ref>{{cite web| title=Artist Tallies| publisher=Recording Industry Association of America (RIAA.com)| url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblArtTal| access-date=2010-03-25| archive-date=2013-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20130711195722/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblArtTal| url-status=dead}}</ref> [[અમેરિકાના રૅકોર્ડિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન]] અનુસાર, ઍરોસ્મિથ એક ડાયમંડ આલ્બમ અને ચાર ગોલ્ડ સિંગ્લ્સ ઉપરાંત 25 ગોલ્ડ, 18 પ્લેટિનમ, અને 12 મલ્ટી-પ્લેટિનમ આલ્બમના વેચાણનાં પ્રમાણપત્રો ધરાવે છે. વિશ્વભરમાં 150 મિલિયન આલ્બમોનું અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 66.5 મિલિયન આલ્બમોનું વેચાણ ધરાવનાર ઍરોસ્મિથ, અમેરિકાનું બેસ્ટ-સેલિંગ રોક બૅન્ડ છે. === સૂચિઓમાં ક્રમાંકન === * "[[ડ્રીમ ઓન]]", "[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]", અને "[[વૉક ધિસ વે]]" (રન-ડી.એમ.સી. સાથે) એ [[રોક ઍન્ડ રોલને આકાર આપનાર ધ રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમનાં 500 ગીતો]]માં સ્થાન પામ્યાં છે. * 1993માં, "[[વૉક ધિસ વે]]" (રન-ડી.એમ.સી. સાથે) અને "[[જેનીઝ ગોટ અ ગન]]" એ "રોલિંગ સ્ટોનઃ ધ ટોપ 100 મ્યુઝિક વિડીયોઝ"માં અનુક્રમે #11 અને #95 સ્થાન પામ્યાં હતાં. * 1999માં, "[[વૉક ધિસ વે]]" (રન-ડી.એમ.સી. સાથે) અને "[[જેનીઝ ગોટ અ ગન]]"ને "MTV: 100 ગ્રેટેસ્ટ વિડીયોઝ એવર મૅડ"માં અનુક્રમે #5 અને #48 ક્રમે સમાવવામાં આવ્યા હતા. * 2000માં, "[[વૉક ધિસ વે]]" અને "[[ડ્રીમ ઓન]]"ને અનુક્રમે #35 અને #47 ક્રમે "VH1: 100 ગ્રેટેસ્ટ રોક સોંગ્સ"માં સમાવવામાં આવ્યા હતા. * 2000માં, [[VH1]]ના "100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટિસ્ટ્સ ઓફ હાર્ડ રોક"માં તેને #11 ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. * 2001માં, "VH1: 100 ગ્રેટેસ્ટ વિડીયોઝ"માં "[[વૉક ધિસ વે]]" (રન-ડી.એમ.સી. સાથે)ને #11, "[[ક્રેઝી]]"ને #23, અને "[[જૅનીઝ ગોટ અ ગન]]"ને #48 ક્રમે સમાવવામાં આવ્યા હતા. * 2003માં, રોલિંગ સ્ટોનના [[સદાબહાર શ્રેષ્ઠતમ 500 આલ્બમો]]માં ''[[રોકસ]]'' ને #176 ક્રમે અને ''[[ટોય્ઝ ઈન ધ એટ્ટીક]]'' ને #228 ક્રમે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. * 2003માં, "VH1: 100 બેસ્ટ સોંગ્સ ઓફ ધ પાસ્ટ 25 યર્સ (છેલ્લાં 25 વર્ષના સૌથી શ્રેષ્ઠ 100 ગીતો)"માં "[[આઈ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ મિસ અ થિંગ]]"ને #45 ક્રમે સમાવવામાં આવ્યું હતું. * 2004માં, રોલિંગ સ્ટોનના [[સદાબહાર શ્રેષ્ઠતમ 500 આલ્બમો]]માં "[[ડ્રીમ ઓન]]"ને #172 ક્રમે, "[[વૉક ધિસ વે]]" (રન-ડી.એમ.સી. સાથે)ને #287 ક્રમે, "[[વૉક ધિસ વે]]"(મૌલિક)ને #336 ક્રમે, અને "[[સ્વિટ ઈમોશન]]"ને #408 ક્રમે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. * 2004માં, "ટોપ પોપ આર્ટિસ્ટ્સ ઓફ ધ પાસ્ટ 25 યર્સ (છેલ્લાં 25 વર્ષના ટોચના પોપ કલાકારો)"ના ચાર્ટમાં તેને #18 ક્રમે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. * 2004માં, ''[[રોલિંગ સ્ટોન]]'' સામયિકે તેની 100 શ્રેષ્ઠતમ, સદાબહાર કલાકારોની યાદીમાં ઍરોસ્મિથને #57 ક્રમે સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web| title = The Immortals: The First Fifty| work = Rolling Stone Issue 946| publisher = Rolling Stone| url = http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty| access-date = 2010-03-25| archive-date = 2010-04-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20100411041126/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty| url-status = dead}}</ref> * 2008માં, ''રોલિંગ સ્ટોને'' તેની 100 સદાબહાર શ્રેષ્ઠતમ ગિટાર ગીતોની યાદીમાં "[[વૉક ધિસ વે]]"ની મૂળ કૃતિને #34મું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = "Walk This Way" Makes 100 Greatest Guitar Songs Of All Time | work = Gavin Edwards | publisher = ''[[Rolling Stone]]'' | url = http://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/16 | access-date = 2008-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080531001050/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/16 | archive-date = 2008-05-31 | url-status = live }}</ref> * 2009માં, "VH1's 100 ગ્રેટેસ્ટ હાર્ડ રોક સોંગ્સ"માં ઍરોસ્મિથના "વૉક ધિસ વે" (મૌલિક)ને #8 ક્રમે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. == આ પણ જોશો == * [[ઍરો ફોર્સ વન]] * [[ઍરોસ્મિથ આઉટટેકસની સૂચિ]] * [[ઓસ્ટ્રેલિયન સિંગલ્સના ચાર્ટમાં પહેલા ક્રમે પહોંચેલા કલાકારોની સૂચિ]] * [[હોટ 100 (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)માં પહેલા ક્રમે પહોંચેલા કલાકારોની સૂચિ]] * [[યુ.એસ. મેઈનસ્ટ્રીમ રોક ચાર્ટમાં પહેલા ક્રમે પહોંચેલા કલાકારોની સૂચિ]] * [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં બેસ્ટ-સેલિંગ રહેલાં આલ્બમોની સૂચિ]] * [[બેસ્ટ-સેલિંગ સંગીત કલાકારોની સૂચિ]] * [[નંબર-વન હિટ્સની સૂચિ (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] * [[નંબર-વન મેઈનસ્ટ્રીમ રોક હિટ્સ (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] == સંદર્ભો == === ગ્રંથસૂચિ === * {{cite book |author=[[Stephen Davis (music journalist)|Davis, Stephen]]|co-authors= Aerosmith |title=[[Walk This Way: The Autobiography of Aerosmith]] |location=New York |publisher=[[HarperCollins]] |year=1997 |isbn= 0380975947}} * {{cite book |author= Huxley, Martin |title=Aerosmith: The Fall and the Rise of Rock's Greatest Band |url= https://archive.org/details/aerosmithfallris0000huxl |location=New York|publisher=[[St. Martin's Press]] |year=1995 |isbn= 031211737X}} === પાદટીપ === {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{cite book |author=Bowler, Dave |title=Aerosmith: What It Takes |publisher=[[Pan Macmillan]] |year=1997 |isbn=0752222430 |unused_data=|co-authors- Bryan Dray}} * {{cite book |author=[[Malcolm Dome|Dome, Malcolm]] |title=Aerosmith: Life in the Fast Lane |publisher=[[Castle Communications]] |year=1994 |isbn=1898141754}} * {{cite book |author=Foxe-Tyler, Cyrinda |co-authors= [[Danny Fields]] |title=Dream on: Livin' on the Edge With Steven Tyler and Aerosmith |publisher=Berkley Boulevard Books |year=2000 |isbn=0425171426}} * {{cite book |author= Power, Martin |title=The Complete Guide to the Music of Aerosmith |url= https://archive.org/details/completeguidetom0000mart_e8h5 |publisher=[[Omnibus Press]] |year=1997 |isbn=0711955980}} * {{cite book |author= Putterford, Mark |title=The Fall and Rise of Aerosmith |publisher=Omnibus Press |year=1996 |isbn=0711953082}} * {{cite book |author= Putterford, Mark |title=Aerosmith Live! |publisher=Omnibus Press |year=1994 |isbn=0711942463}} === ઈન્ટર્વ્યૂ === * ''ધ જૉય ક્રૅમર ઈન્ટર્વ્યૂ” '' (નવેમ્બર/ડિસેમ્બર, 2009) - http://www.boomerocity.com/joeykramer.html * ''ઍરોસ્મિથનો સ્ટીવન ટેલર" '' (જાન્યુઆરી 1, 1982) - http://www.wolfgangsvault.com/steven-tyler/concerts/interview-january-01-1982.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505041852/http://www.wolfgangsvault.com/steven-tyler/concerts/interview-january-01-1982.html |date=2010-05-05 }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commonscat|Aerosmith}} * [http://www.aerosmith.com અધિકૃત વેબસાઈટ] * [http://www.aerosmith.net અધિકૃત રૅકોર્ડ લેબલ વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709020952/http://www.aerosmith.net/ |date=2008-07-09 }} * [http://www.aeroforceone.com ઍરોસ્મિથના ચાહકોની અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327144732/http://www.aeroforceone.com/ |date=2014-03-27 }} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/36442/aerosmith-17-classic-pics ઍરોસ્મિથઃ 17 કલાસિક તસવીરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330013810/http://www.life.com/image/first/in-gallery/36442/aerosmith-17-classic-pics |date=2010-03-30 }} - ''[[લાઈફ મૅગેઝિન]]'' દ્વારા તસવીરનો સ્લાઈડ શો {{DEFAULTSORT:Aerosmith}} [[શ્રેણી:ઍરોસ્મિથ]] [[શ્રેણી:1960ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1970ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1980ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1990ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:2000ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:2010ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન હાર્ડ રોક સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:બ્લ્યૂઝ-રોક જૂથો]] [[શ્રેણી:કોલમ્બિયા રૅકોર્ડ્સ કલાકારો]] [[શ્રેણી:ગેફેન રૅકોર્ડ્સ કલાકારો]] [[શ્રેણી:ગ્રેમી ઍવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના હેવી મેટલ સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:MTV મૂવી ઍવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:બોસ્ટન, મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1969માં સ્થાપાયેલાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:સંગીત કિવન્ટેટ (સંગીત પંચવૃંદો)]] [[શ્રેણી:રોક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમમાં પ્રવેશ પામનારા]] [[શ્રેણી:MTV યુરોપ મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના રોક સંગીત જૂથો]] go7bgm9eug5rqhz7sz8qp9o12adysxv 0 25139 905440 903858 2026-09-22T01:27:55Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905440 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{otheruses}} {{Infobox Folk tale |Folk_Tale_Name = Cinderella |Image_Name = Cinderella by Gustav Dore (136548285).jpg|300px |Image_Caption = [[Gustave Doré]]'s illustration for ''Cendrillon'' |AKA = Cendrillon, Cenicienta,<br />Aschenputtel, Cenerentola, <br /> Askungen |Aarne-Thompson Grouping = 510a |Mythology = |Country = Worldwide |Region = |Origin_Date = |Published_In = ''The [[Pentamerone]]'' (1634) <br />''[[Mother Goose Tales]]'' (1697)<br />''[[Grimm's Fairy Tales]]'' (1812) |Related = }} "'''સિન્ડ્રેલા; કે, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર''' " ([[ફ્રેંચ]]ભાષામાં: ''સેન્ડ્રીલોન, ઓયુ લા પેટીટે પાન્ટોયુફ્લે ડે વેર્રે'' ) એક કાલ્પનિક-મૂળની અયોગ્ય અન્યાય/આનંદી વળતરને સમાવતી એક શ્રેષ્ઠ લોક વાર્તા છે. જેની હજારો વિવિધતા સમગ્ર વિશ્વભરમાં જાણીતી છે.<ref>{{cite book |title= The Great Fairy Tale Tradition: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm |url= https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe |last= Zipes|first= Jack|authorlink= Jack Zipes|year= 2001|publisher= W. W. Norton & Co|location= |isbn= 978-0393976366|page= [https://archive.org/details/greatfairytaletr00zipe/page/444 444]}}</ref> આનું મુખ્ય પાત્ર<ref>ઓલઘો બોથ ધ સ્ટ્રોરી ટાઇટલ એન્ડ ધ કેરેક્ટર્સ નેમ ચેન્જ ઇન ડિફર્ન્ટ લેગંવેજીસ, ઇન ઇંગ્લીશ-લેગવેજ ફોકલોરે "સિન્ડ્રેલા" ઇઝ ધ આર્ચેટાઇપલ નેમ.</ref> દુ:ખી પરિસ્થિતિઓમાં જીવતી એક તરુણ યુવતીનું છે જેના જીવનમાં અચાનક જ આકસ્મિક રીતે નસીબ બદલાવવાની ધટના બને છે. "[[wiktionary:cinderella|સિન્ડ્રેલા]]" શબ્દ, સામ્યતાની રીતે, જેની ખાસિયતને હજી ઓળખવામાં નથી આવી, કે જેની કદર ન થતી હોય, કે થોડાક સમયની દુર્બોધતા અને અવગણના બાદ જેને સફળતા મળી હોય તેવા વ્યક્તિઓ માટે આ મતલબનો ઉપયોગ કરાય છે. હજી પણ પ્રસિદ્ધ તેવી '''સિન્ડ્રેલા''' ની વાર્તાએ આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી સંસ્કૃતિ, કથાના ઘટકોને ઉધાર લેવા, કે આડકતરા ઉલ્લેખો માટે, અને વિશાળ વિવિધતાવાળા માધ્યમમાં [[અલંકારો]] તરીકે પોતાનો પ્રભાવ પાડવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. == પહેલાની રજૂઆતો == સિન્ડ્રેલા વિષયના મૂળ [[પ્રાચીન સાહિત્ય]]માંથી આવ્યા હશે. [[ગ્રીક ઇતિહાસકાર]] [[સ્ટ્રાબો]]એ (''[[ભૌગોલિક]]'' પુસ્તક 17, 1.33) [[1 સદી BC (બીસી)]]માં નોંધ્યા મુજબ [[રહોડોપીસ]], "ગુલાબી-ગાલવાળી", [[ગ્રીકો-ઇજિપ્તશ્યન]] છોકરીની એક વાર્તા હતી જેમાં તે છોકરી [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં [[નુક્રાટીસ]] નામની [[ગ્રીક વસાહત]]માં રહેતી હતી. તેને હંમેશા આ વાર્તાના સૌથી જૂના અને જાણીતા વૃતાન્ત તરીકે ગણવામાં આવે છે: {{quote|They tell the fabulous story that, when she was bathing, an eagle snatched one of her sandals from her maid and carried it to Memphis; and while the king was administering justice in the open air, the eagle, when it arrived above his head, flung the sandal into his lap; and the king, stirred both by the beautiful shape of the sandal and by the strangeness of the occurrence, sent men in all directions into the country in quest of the woman who wore the sandal; and when she was found in the city of Naucratis, she was brought up to Memphis, became the wife of the king...<ref>{{cite web |url= http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/17A3*.html#ref178|title= Strabo's account of Rhodopis|author= Strabo|date= 23|work= The Geography|access-date= 25 March 2010}}</ref><ref>[http://www.aldokkan.com/art/cinderella.htm "The Egyptian Cinderella"], an embellished retelling.</ref>}} [[હેરોડોટુસ]], કે જેણે સ્ટ્રાબોની લગભગ પાંચ સદીઓ પહેલા, રહોડોપીસ અંગે તેના ''[[ઇતિહાસો]]'' માં થોડી વધુ માહિતી પૂરી પાડી હતી, તેમાં લખ્યું હતું કે રહોડોપીસ [[થ્રાસ]]માંથી આવી હતી, અને તેણી [[સામોસ]]ના [[આઇડમોન]]ની, અને સાથી ગુલામ એસોપની ગુલામ હતી. તેણીની ઇજિપ્તમાં [[ફેરો]] [[અમાસીસ]]ના સમયમાં લાવવામાં આવી હતી, તેને [[માયટીલેના]]ના ચારાસુસ દ્વારા મોટી રકમ આપીને મુક્ત કરવામાં આવી હતી, જે ઊર્મિકાવ્યના કવિ [[સપ્પહો]]ના ભાઈ હતા.<ref>{{cite book |title= Fairytale in the ancient world |last= Anderson|first= Graham|year= 2000|publisher= Routledge|isbn= 978-0415237024|page= 27|url= http://books.google.co.uk/books?id=B2DAAlUrbBIC&pg=PA27&dq=Fairytale+in+the+ancient+world+rhodopis&ei=qbGrS4alOY7YkQTdy_GxDQ&cd=1#v=onepage&q=Fairytale%20in%20the%20ancient%20world%20rhodopis&f=false|access-date= 25 March 2010}}</ref><ref>{{cite book |title= The Histories|last= Herodotus|authorlink= Herodotus |url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?target=en&inContent=true&q=Rhodopis&doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126|access-date= 25 March 2010}}, બુક 2, ચેપ્ટર્સ 134 અને 135.</ref> [[એલીના]]ની સાથે આ વાર્તાને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવી હતી (ca. [[175]]–ca. [[235]]),<ref>અલીન, [http://penelope.uchicago.edu/aelian/varhist13.xhtml#b28 "વેરીયસ હિસ્ટ્રી", 13.33]</ref> જે બતાવે છે કે સિન્ડ્રેલાનો વિષય સમગ્ર પ્રાચીનકાળમાં પણ પ્રસિદ્ધ રહ્યો હતો. સિન્ડ્રેલાની વાર્તામાં કોળાનું જાદુઇ મહત્વ, કે જે કોઇ વ્યક્તિ કે જેની ઇચ્છા પહેલા સૂઇ જવાની હોય તેવી આધુનિક અભિવ્યક્તિ તરફ દોરી જાય છે, 'મધ્યરાત્રિ બાદ, હું એક કોળોમાં રૂપાંતર પામી જઇશ', કે જે 1 સદીના સેનેકાના રમૂજી કાર્ય 'ઓન ધ પમ્પકિનીફીકેશન ઓફ ક્લાયુડીસ' માંથી આવ્યો હોય તેવું બની શકે, જેમાં એક કોળા માટે શબ્દ અને દેવત્વારોપણ માટેના શબ્દ પર વિનોદ માટે રમવામાં આવ્યું છે.<ref>સેનેકા, અપોકોલોસ્યાટોસીસ દેવી કલુડી </ref> વાર્તાના અન્ય વૃતાન્ત, ''[[યે ક્ષીન]]'' , કે જે ''[[મિસલેનિઅસ મોર્સલ ફ્રોમ યુયન્ગ]]'' માં જોવા મળે છે જેને [[તુઅન ચેઇન્ગ શીહ]] દ્વારા [[860]]ની આસપાસમાં લખવામાં આવ્યો હતો. અહીં એક મહેનતુ અને આનંદી છોકરી એક માછલીની મિત્ર બને છે, આ માછલી તે છોકરીની માતાનો પુનર્જન્મ હોય છે, જેણીનીને તે છોકરીની સાવકી માંએ મારી નાંખી હતી. યે ક્ષીન હાડકાઓને સાચવી રાખે છે, જે જાદુઇ હોય છે, અને તેઓ તેણીને એક ઉત્સવ માટે યોગ્ય પોશાક તૈયાર કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે તેણી ઝડપથી બહાર જવા જાય છે ત્યારે તે તેણીના ચંપલને ખોઇ દે છે, જેને રાજા શોધી લે છે અને તેના પ્રેમમાં પડી જાય છે. મધ્યયુગમાં કેટલીક અલગ અલગ વિવિધતાવાળી વાર્તા જોવા મળે છે ''[[વન થાઉઝન્ડ એન્ડ વન નાઇટ્સ]]'' , કે જે ''અરેબિયન નાઇટ્સ'' તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં સમાવિષ્ટ "[[ધ સેકન્ડ શેખ'સ સ્ટોરી]]", "[[ધ એલ્ડેસ્ટ લેડી'સ ટેલ]]" અને "[[અબ્દાલ્લાહ ઇબન ફાદિલ એન્ડ હીઝ બર્ધ્રસ]]", આ તમામ વાર્તાઓમાં બે ઇર્ષાયુ ભાઈ કે બહેનો દ્વારા નાના ભાઈ કે બહેનને હેરાન કરવાના વિષયને રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આમાંની કેટલીકમાં, આ સગાઓ મહિલાઓ છે, જ્યારે અન્યમાં તેઓ પુરુષો છે. આમાંની એક વાર્તા, "[[જુદાર એન્ડ હીઝ બ્રેથરેન]]"માં, તેની પહેલાની ભિન્નતાવાળા [[સુખી અંતવાળી]] વાર્તા કરતા અલગ છે અને તેમાં વાર્તા પર ફરીથી કામ કરીને તેને એક [[દુ:ખી]] અંતવાળી વાર્તા બનાવવામાં આવી છે, જેમાં મોટા ભાઈઓ દ્વારા તેમના નાના ભાઈને ઝેર આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite book|title=The Arabian Nights Encyclopedia|url=https://archive.org/details/arabiannightsenc0000unse|last=Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen|first=Hassan Wassouf|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2004|isbn=1576072045|page=4|postscript=.}}</ref> == સેનેરેન્ટોલા, સિન્ડ્રેલા અને અસચેન્પુટ્ટેલ == [[ચિત્ર:DBP 1965 485 Wohlfahrt Aschenputtel.jpg|right|thumb|અસચેન્પુટ્ટેલ, તેણીની માતાની કબર પર, પંખીઓ સાથે]] 1634માં, ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે, જે એક નીઓપોલીટન સિપાહી અને સરકારી અધિકારીએ, લો કુન્ટો ડે લી કુન્ટી (વાર્તાઓની વાર્તા), કે પેન્ટામેરોને લખી હતી. તેમાં સેનેરેન્ટોલાની વાર્તાને રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં એક દુષ્ટ સાવકી મા અને સાવકી બહેનો, જાદુઇ પરિવર્તન, એક ખૂટતું ચંપલ, અને રાજા દ્વારા તે ચંપલના માલિકની શોધ જેવા લક્ષણોને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>લીન્ડા હાજ્જે, ઓવા સ્ટેટ, ઇંગ્લીશ ડિપાર્ટમેન્ટ ઇનસ્ટક્ટર કોર્સ વેબસાઇટ, http://www.public.iastate.edu/~lhagge/newpage6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902112214/http://www.public.iastate.edu/~lhagge/newpage6.htm |date=2010-09-02 }}</ref> 1697માં [[ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ]] દ્વારા સિન્ડ્રેલાના વૃતાન્તો પર એક ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ વૃતાન્ત લખવામાં આવ્યો હતો. આ વાર્તામાં તેમના દ્વારા કોળું, પરી-મા અને કાચના ચંપલોને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા આ વધારા લક્ષણોને ઉમેરવાના કારણે આ વાર્તા ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ થઇ હતી. તેવું મોટાપાયે માનવામાં આવે છે તે પેરાઉલ્ટની વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલાએ રુંવાડી વાળા જોડો ("પાન્ટોયુફલે ઇન વીર") પહેર્યા હતા, અને જ્યારે આ વાર્તાનું અંગ્રેજી ભાષામાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું ત્યારે ભૂલથી ''વીર'' શબ્દને ''વેર્રે'' (કાચ) તરીકે ગણવામાં આવ્યો, જેનું પરિણામ તે આવ્યું કે ત્યારથી આજ દિવસ સુધી આ વાર્તામાં તેને કાચના ચંપલ તરીકે જ ગણવામાં આવે છે.<ref>''ફંક &amp; વાગનાલાસ ન્યૂઝ ઇનસાયક્લોપીડીયા,'' , 27 vols. ([[ન્યૂ યોર્ક]]: [[ફંક &amp; વાગનાલ્લાસ]], આઇએનસી., 1975) વોલ્યૂમ 6, p. 133-134 -- ધિઝ ઇનસાયક્લોપીડીયા સેટ ફિચર્સ ધિઝ એરર.</ref> અન્ય જાણીતું વૃતાન્ત જર્મન ભાઈઓ દ્વારા 19મી સદીના [[જકોબ અને વિલ્હેલ્મ ગ્રીમ]]માં નોંધવામાં આવ્યું છે. આ વાર્તાને "અસચેન્પુટ્ટેલ" (અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરીએ તો "સિન્ડ્રેલા") કહેવામાં આવે છે અને આમાં પરી-મા તરફથી મદદ નથી આવતી પણ તેણીની માતાની કબર પર ઉગેલા એક ઇચ્છાવાળું ઝાડ તેણીનીને મદદ કરે છે. આ વૃતાન્તમાં, સાવકી બહેનો રાજકુંવરને છેતરવા માટે તેમના પગના કેટલાક ભાગને કાપી નાખે છે જેથી તેમના પગમાં ચંપલ યોગ્ય રીતે ગોઠવાઇ શકે. રાજકુમારને બે કબૂતરો દ્વારા સાવધાન કરવામાં આવે છે જે સાવકી બહેનોની આંખોમાં ચાંચ ભોંકે છે, જેથી તેઓ તેમની બાકીની જીંદગી આંધળા ભિખારીઓ તરીકે ગુજારે છે. આ વાર્તામાં, રાજકુમાર બે વખત બનાવટ કરે છે પણ પંખીઓ દ્વારા તેને જતું કરવામાં આવે છે. જે રાજકુમારની પ્રતિષ્ઠાને ઓછી કરે છે અને તે ઓછો પરાક્રમી લાગે છે, જેથી સિન્ડ્રેલાની પ્રતિષ્ઠા એક મજબૂત-ઇચ્છાશક્તિવાળી વ્યક્તિ તરીકે ઉભરે છે.<ref>કારાસેક, બાર્બરા એન્ડ હાલ્લેટ્ટ, માર્ટીન, ''ફોક &amp; ફેરી ટેલ્સ'' આર્મસીર્ક, લાન્કાશીરે: બોર્ડ વ્યૂ પ્રેસ, 2002.</ref> સ્કોટીશ કેલ્ટિક કાલ્પનિક/માહિતીમાં, એક જેલ,ડોન્ન અને ક્રથેનાચની એક વાર્તા છે. કેલ્ટિક સમાનાર્થમાં સાવકી બહેનો જેલ અને ડોન્ન છે, અને સિન્ડ્રેલા ક્રીથેનાચ તરીકે છે. == વાર્તા (પેરાઉલ્ટમાંથી લેવામાં આવેલ) == [[ચિત્ર:Cinderella - Project Gutenberg etext 19993.jpg|thumb|right|ઓલીવર હરફોર્ડ પેરાઉલ્ટ વૃતાન્તંમાંથી પ્રેરિત થઇને પરી માને સચિત્ર કરી]] (ધણી વિવિધતાઓ માટે ઉપર જુઓ) એકવાર એક વિધુરે એક આકર્ષક અને અભિમાની મહિલાની સાથે તેની બીજી પત્ની તરીકે લગ્ન કર્યા હતા. તેણીનીને બે [[પુત્રીઓ]] હતી જે પણ તેટલી જ અહંકારી હતી. તેની પહેલી પત્નીથી, તેને એક સુંદર તરુણ દીકરી હોય છે જેનામાં અસમાન સાલસતા અને મધુર સ્વભાવ હતો. સાવકી મા અને તેની પુત્રીઓ પહેલી પુત્રી પર તમામ ગૃહકામને પૂરું કરવા માટે દબાણ કરતી હતી. જ્યારે તેણી તેનું કામ કરી લેતી, ત્યારે તે રાખમાં બેસતી હતી, જેના કારણે તેને "સિન્ડ્રેલા" કહેવામાં આવતું હતું. આ ગરીબ છોકરી તે થાકને ઘીરજથી લેતી, પણ તેણીએ કદી પણ આ અંગે તેના પિતાને કહેવાની હિંમત ના કરી, જે તેને કદાચ ઠપકો પણ આપતા; તેની પત્નીનું તેમની પર પૂરું નિયંત્રણ હતું. એક દિવસ એક [[રાજકુમાર]] પ્રદેશની તમામ તરુણ યુવતીઓને એક [[નૃત્યસમારોહ]]માં આવવા માટે આમંત્રિત કરે છે જેથી તે એક પત્નીની તેમાંથી પસંદ કરી શકે. બે [[સાવકી બહેનો]]ને આમંત્રણ મળતા, તેઓ આનંદથી તેઓનું [[વોરડ્રોબ]]નું આયોજન કરે છે. જોમાં સિન્ડ્રેલા તેઓને મદદ કરે છે અને નૃત્યની અંદર જવાનું સપનું વિચારે છે, ત્યારે તેઓ સિન્ડ્રેલાને તેવું મહેણું મારે છે કે નોકરાણી કદી પણ નૃત્યસમારોહમાં હાજરી ના આપી શકે. જ્યારે બહેનો નૃત્યસમારોહ માટે જતી રહે છે, ત્યારે સિન્ડ્રેલા આશાભંગ થવાને કારણે રડે છે. તેને તેની [[પરી મા]] જાદુઇ રીતે દેખાય છે અને તે તેને નૃત્યસમારોહમાં હાજર રહેવા માટે મદદ કરે છે. તેણીની [[કોળા]]ને એક [[દરબારી ગાડી]], [[ઉંદર]]ને [[ધોડોઓ]]માં, [[ઉંદર]]ને [[ગાડી ચલાક]] તરીકે, અને [[ગરોળી]]ને [[સેવક]]ના રૂપમાં ફેરવી દે છે. ત્યારબાદ તેણી સિન્ડ્રેલાના ચીંથરાઓને એક સુંદર [[પોશાક]]માં ફેરવી દે છે જેને એક નાજુક કાચના [[જોડા]] સંપૂર્ણ બનાવે છે. પરી મા તેણીને નૃત્યસમારોહને માણવાનું કહે છે, પણ આ [[મંત્રો]] તૂટે ના તે માટે [[મધ્યરાત્રિ]] પહેલા પાછા ફરવા માટે કહે છે. નૃત્યસમારોહમાં, તમામ [[રાજદરબારી]] સિન્ડ્રેલાથી અતિ આનંદિત થાય છે, ખાસ કરીને રાજકુંવર, જે તેનો સાથ નથી છોડતો. તેની બહેનો દ્વારા અજાણ રહેલી સિન્ડ્રેલાને યાદ આવ્યું કે તેને મધ્યરાત્રિ પહેલા અહીંથી જતા રહેવાનું છે. ઘરે પાછા ફરીને સિન્ડ્રેલાએ પરી માની દયા માટે આભાર માન્યો. ત્યારબાદ તેણીએ તેની સાવકી બહેનોનું સ્વાગત કર્યું કે જે ઉત્સાહપૂર્વક બીજાની નહીં પણ નૃત્યસમારોહમાં મળેલી સુંદર છોકરી વિષે વાતો કરી રહી હતી. જ્યારે બીજી સાંજે અન્ય એક નૃત્યસમારોહ રાખવામાં આવ્યો, ત્યારે ફરીથી સિન્ડ્રેલાએ તેની પરીમાની મદદથી તે નૃત્યસમારોહમાં હાજરી આપી. રાજકુંવર આનાથી વધુ આનંદિત બની ગયા. જોકે, આ સાંજે તેણી સમયનું ધ્યાન ના રાખી શકી અને મધ્યરાત્રિ થવાની છેલ્લા ટકોરે તેણીએ નૃત્યસમારોહ છોડ્યો, આ ઉતાવળના કારણે તેણીનીના કાચના ચંપલની એક જોડ [[રાજમહેલ]]ના પગથિયા પર છૂટી ગઇ. રાજકુંવરે પાછળ પડી તેણીનીને શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ રાજમહેલની બહારના પહેરેદારોએ માત્ર એક સાદી સ્થાનિક નોકરડીને રાજમહેલ છોડીને જતા જોઇ હતી. રાજકુંવર તે ચંપલને પોતાની પાસે રાખી લે છે અને શપથ લે છે તે આ ચંપલ જે છોકરીનું હશે તેને શોધીને તેની જોડે લગ્ન કરશે. બીજી તરફ, સિન્ડ્રેલા ચંપલની બીજી જોડીને પોતાની પાસે રાખે છે, જે મંત્ર તૂટી જવાથી અદ્રશ્ય થયું ન હતું. રાજકુંવર રાજ્યની તમામ મહિલાઓ પર તે ચંપલ યોગ્ય બેસે છે કે નહીં તેના માટે પ્રયત્ન કરાવે છે. જ્યારે રાજકુંવર સિન્ડ્રેલાના નિવાસસ્થાનમાં આવે છે, ત્યારે તેની [[સાવકી બહેનો]] અહંકારમાં તે ચંપલને અજમાવે છે. જ્યારે સિન્ડ્રેલા પણ તે ચંપલને અજમાવી શકે છે કે નહીં તેવું પૂછે છે ત્યારે તેની સાવકી બહેનો તેણીને મહેણું મારે છે. સ્વાભાવિકરીતે, ચંપલ તેણીનીને યોગ્ય રીતે બંધબેસે છે, અને સિન્ડ્રેલા અન્ય ચંપલ પણ યોગ્ય માપ માટે રજૂ કરે છે. સાવકી બહેનો [[માફી]] માટે ભીખ માંગે છે અને સિન્ડ્રેલા તેઓની [[ક્રૂરતા]] માટે તેઓને માફ કરી દે છે. સિન્ડ્રેલા મહેલમાં પાછી ફરે છે જ્યાં તેણી રાજકુંવર સાથે [[લગ્ન]] કરે છે, અને સાવકી બહેનો પણ બે [[ઉમરાવો]] જોડે લગ્ન કરે છે. આ વાર્તાનો બોધપાઠ તે છે કે [[સુંદરતા]] એક અમૂલ્ય રત્ન છે, પણ ઉદારતાની કોઇ કિંમત નથી. જેના વગર કશું પણ શક્ય નથી; તેની સાથે હોવાથી, આપણે કશું પણ કરી શકીએ છીએ.<ref>[http://www.pitt.edu/~dash/perrault06.html પેરાયુલ્ટ: સિન્ડ્રેલા; ઓર, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર]</ref> ''સિન્ડ્રેલા'' ને [[આર્ને-થોમ્પસન]]ના પ્રકાર 510એ જેવી, એક પજવેલી નાયિકા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અન્ય પ્રકારોમાં આ મુજબ સમાવેશ થાય છે ''[[ધ સાર્પ ગ્રે શીપ]]'' , ''[[ધ ગ્લોડન સ્લીપર]]'' , ''[[ધ સ્ટોરી ઓફ ટામ એન્ડ કામ]]'' , ''[[રુશેન કોટીઇ]]'' , ''[[ફેર, બ્રાઉન એન્ડ ટ્રેમ્બલીંગ]]'' અને ''[[કેટી વુડેનક્લોક]]'' .<ref>હેડી અન્ને હેનેર, "[http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/other.html ટેલ્સ સીમીલર ટુ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308122729/http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/other.html |date=2010-03-08 }}"</ref> == અનુરૂપતાઓ == [[ચિત્ર:Émile Bertrand - Jules Massenet - Cendrillon poster.jpg|right|thumb|માસ્સેનેટની સેન્ડ્રીલોન]] [[ચિત્ર:Cinderella-ballet-Ashton-Helpmann.jpg|thumb|right|પોકોફીવેની સિન્ડ્રેલા, જેનું ફેડરીક એશટોન દ્વારા નૃત્ય નિર્દેશન કરવામાં આવ્યું હતું]] [[ચિત્ર:CinderAdelphi.jpg|thumb|right|પાન્ટોમીમે અડેલ્ફી ખાતે]] [[ચિત્ર:Cinderella Christmas exhibit, Minden, LA IMG 2295.JPG|right|thumb|લુઇસીઆનામાં નાતાલને પ્રદર્શિત કરતી સિન્ડ્રેલા]] ઘણી નોંઘપાત્ર કૃતિઓના મૂળ રચનામાં સિન્ડ્રેલાની વાર્તા આધાર તરીકે રહેલી છે: === સંગીત નાટક === * [[જેન-લ્યુઇસ લરુઇટ્ટે]]ની કૃતિ ''સિન્ડ્રીલોન'' (1749) * [[નીકોલસ ઇસોયુર્ડ]]ની રચના ''સિન્ડ્રીલોન'' (1810) જેમાં સંગીત નાટકના પુસ્તકની રચના [[ચાર્લેસ-ગુઇલ્લાયુમે ઇટીન્ને]] કરી હતી. * [[ગીઓચીનો રોસ્સીની]]ની કૃતિ ''[[લા સેનેરેન્ટોલા]]'' (1817) * [[જુલેસ માસ્સેનેટ]]ની રચના ''[[સિન્ડ્રીલોન]]'' (1894-5), જેમાં સંગીત નાટકના પુસ્તકની રચના [[હેર્ની કાઇન]] કરી હતી. * [[ગુસ્ટાવ હોલસ્ટ]]ની કૃતિ ''સિન્ડ્રેલા'' (1901-2) * [[પોલીન ગાર્કીઅ-વીર્ટડોટ]]ની કૃતિ ''[[સિન્ડ્રીલોન]]'' (1904) * [[લીઓ બ્લેચ]]ની રચના ''અસચેન્ડ્રોડેલ'' (1905), સંગીત નાટકના પુસ્તક રીચર્ડ બાટકા દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું. * [[જોર્જે પેના હેન]]ની રચના ''[[લા સેનીસીઇન્ટા]]'' (1966) * [[પીટર મેક્સવેલ ડાવિસ]]ની રચના ''સિન્ડ્રેલા'' , એક "પેન્ટામાઇમ ઓપેરા" (1979) * [[વ્લાદીમીર કુજોયુખરોવ]]ની રચના ''સિન્ડ્રીલોન'' , બાળકોનું સંગીત નાટક (1994) === સંગીતમય નૃત્યનાટિકા === * બરોન બોરીસ વીઇચીન્ગઓફ-સચેલની રચના ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1893) * [[જોહન્ન સ્ટારુસ્સે II]]ની રચના ''[[અસચેન્ડ્રોડેલ]]'' (1901), જેને [[જોસેફ બાયેર]] દ્વારા જેને અનુકૂળ કરી પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી * [[ફ્રેંક માર્ટીન]] દ્વારા રચિત ''દસ માર્ચેન વોમ અસચેન્ડ્રોડેલ'' (1941) * [[સેર્ગેઇ પ્રોકોફીઇવ]]ની રચના ''સોલુસ્ચાકા'' કે ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1945) * [[પોલ રેઅડેની]] રચના ''સિન્ડ્રેલા'' (1980) === આઇસ શો (બરફ પર કરવામાં આવતું ખેલ) === * [[ટીમ એ. ડુન્કાન]] અને એડવર્ડ બાર્નવેલની રચના ''સિન્ડ્રેલા'' (2008) === ટૂંકું કાવ્ય === * [[જાન કલ]]ની કૃતિ ''અસ્સેપોઇસ્ટેર'' (1981) === રંગભૂમિ === ==== પૅન્ટોમાઇમ (નાતાલ વખતે ભજવાતું મૂકનાટક) ==== 1904માં [[લંડન]]માં, સિન્ડ્રેલાને એક [[પૅન્ટોમાઇમ]] તરીકે [[ડરુરી લાને થિયેટર]]માં પહેલી વખત રંગમંચ પર રજૂ કરાયું હતું અને ત્યારબાદ 1905માં લંડન ખાતે [[અડેલ્ફી થિયેટર]]માં આ રજૂઆત થઇ હતી. ત્યારબાદના વૃતાન્તમાં [[ફીલ્લીસ ડારે]], જેની ઉંમર 14 કે 15 વર્ષની હતી તેણે તેમાં કામ કર્યું હતું. પરંપરાગત પેન્ટમાઇમ વૃતાન્તના પ્રારંભિક પ્રસંગને એક જંગલમાં ઊભો કરવામાં આવ્યો છે જેમાં શિકાર સાથે ઝૂલતા રાજકુમાર અને તેના "જમણા હાથ સમાન વ્યક્તિ" ડાન્ડીની સાથે પહેલી વાર સિન્ડ્રેલાને મળે છે, ડાન્ડીની આ નામ અને પાત્ર [[જીઓચીનો રોસ્સીની]]નું સંગીત નાટક ''[[લા સેનેરેન્ટોલો]]'' માંથી લેવામાં આવ્યું હતું. સિન્ડ્રેલા ભૂલથી ડાન્ડીનીને રાજકુંવર અને રાજકુંવરને ડાન્ડીની સમજી લે છે. તેણીનીના પિતા, બારોન હાર્ડઅપ, તેની બે સાવકી બહેનોના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, આ [[કદરૂપી બહેનો]]ની એક સેવક હોય છે જેનું નામ [[બટન્સ]] છે, જે સિન્ડ્રેલાની મિત્ર હોય છે. આખા પેન્ટમાઇમ દરમિયાન, બારોનને દલાલના માણસો (મોટાભાગે ચાલુ રાજકીય નેતાઓના નામ પરથી તેના નામ પાડવામાં આવે છે) દ્વારા બાકીના ભાડાના નાણાં માટે હેરાન કરવામાં આવે છે. સિન્ડ્રેલા નૃત્યસમારોહમાં જાય તે માટે પરી માએ જાદુથી દરબાર ગાડી (કોળો માંથી), સેવક (ઉંદર માંથી), ગાડી ચાલક (દેડકા માંથી), અને એક સુંદર પોશાકની (ચીંથરા માંથી) રચના કરવાની હોય છે. જોકે, તેણીએ મધ્યરાત્રિ પહેલા જરૂરથી પાછા ફરવું પડશે, કારણ કે ત્યારબાદ આ મંત્રનો અંત થઇ જશે માટે. ==== સંગીતમય રંગભૂમિ ==== * [[લંડન પાર્ક્સ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા: ધ મ્યૂઝિકલ'' (ચોપડી &amp; ગીત કાવ્યો) અને [[આઇઓન્નીસ કોયુર્ટીસ]] (સંગીત) એક અંગ્રેજી ભાષામાં લખાયેલ સંગીતમય નાટક છે જેને 2009માં લખવામાં આવ્યું હતું, અને [[જુલેસ માસ્સેનેટ્ટ]]ની રચના ''સેન્ડ્રીલોન'' નામક સંગીત નાટકથી તે આધારીત હતું. * [[રોડ્જેર્સ અને હમ્મેર્સ્ટેઇન]]ની કૃતિ ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' નું નિર્માણ ત્રણ વખત ટેલિવિઝન માટે કરવામાં આવ્યું હતું: ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1957) [[જુલીઆ એન્ડ્રેવ્સ]]ને સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[જોન સ્યાફેર]], [[કયે બોલર્ડ]], [[એલીસ ગોસ્ટલેય]] અને [[એડી એડમ્સ]]ને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા ( તેને રંગીન પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી, પણ માત્ર બ્લેક એન્ડ વાઇટ [[કીનસ્કોપ]] જ હાલ જોવા મળે છે). ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1964) [[લેસલેય એન વાર્રેન]] સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[સ્ટુઆર્ટ ડમોન]] રાજકુંવર તરીકે, [[જીન્જર રોજર્સ]] રાણી તરીકે, [[વાલ્ટર પેડ્જોન]] રાજા તરીકે, [[કેલેસ્ટા હોલ્મ]] પરી મા તરીકે અને [[જો વાન ફ્લેટ]]ને સાવકી મા તરીકે આમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1997) [[બ્રાન્ડી]] સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[પાઓલો મોન્ટાલ્બન]], [[વ્હીટનેય હોયુસ્ટોન]], [[વ્હુપી ગોલ્ડબેર્ગ]], [[વિક્ટર ગાર્બેર]], [[બેર્નાડેટ્ટે પેટેર્સ]], અને [[જાસન ઍલેકઝાન્ડર]]ને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. :રોડજેર્સ અને હામ્મેર્સ્ટેઇનના વૃતાન્તને પણ તે વખતે રંગમંચ પર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સફળ વૃતાન્તને 1958માં [[લંડન કોલીસેયમ]] ખાતે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં [[ટોમી સ્ટેઇલે]], યાના, [[જીમી એડવર્ડ્સ]], [[કેન્નેથ વિલિયમ્સ]] અને બેટ્ટી માર્સડેને ભૂમિકા ભજવી હતી. આ વૃતાન્તમાં રોડજેર્સ અને હામ્મેર્સ્ટેઇનના અન્ય કેટલાક વધારેલા ગીતોની સાથે ટોમી સ્ટેઇલે દ્વારા લખાયેલું ગીત 'યુ એન્ડ મી' પણ ગાવામાં આવ્યું હતું. આ ગીત તેમને જીમી એડવર્ડ્સ જોડે ગાયું હતું.બોબી હોવેલ તેના સંગીત નિર્દેશક હતા. 2005ના વૃતાન્તમાં પાઓલો મોન્ટાલ્બન અને અલગ અલગ જાતિના પાત્ર, જેવા 1997ના ટીવી વૃતાન્તમાં હતા તે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. 2008માં બ્રોડવેય એશિયા મનોરંજને એક આંતરાષ્ટ્રીય સફરના રંગમંચને તૈયાર કર્યું હતું જેમાં [[લેઅ સાલોન્ગ]] અને ઓસ્ટ્રેલિયાના અભિનેતા પીટર સાઇડેને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. * 1929માં લંડનમાં, ''[[મિસ્ટર સીન્ડ્રેર્સ]]'' , એક સંગીતમય રચનાને [[અડેલ્ફી રંગભૂમિ]] ખાતે બહાર પાડવામાં આવી હતી. 1934માં તેના પર ચિત્રપટ બનાવવામાં આવ્યું હતું * [[સ્ટેફેન સોન્ધેઇમ]]ની કૃતિ ''[[ઇન્ટુ ધ વુડ્સ]]'' (1988), જેમાં સિન્ડ્રેલા ધણી પરી કથાઓના ભૂમિકાઓમાંની એક હતી જે આ કથાના એક ભાગરૂપે બતાવવામાં આવી છે. આમાં ગ્રીમ ભાઈઓના વૃતાન્તવાળા "સિન્ડ્રેલા"ના થોડાક હિસ્સાનો પણ આધાર લેવામાં આવ્યો છે જેમાં જાદુ કરતા પંખીઓ, માતાની કબર, ત્રણ દડાઓ, અને સાવકી બહેનોના અંગવિચ્છેદન અને આંધળી બનાવવાના ભાગને સમાવવામાં આવ્યો હતો. * મેરી ડોનેલ્લીની કૃતિ ''[[ધ રીટર્ન ઓફ ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' * કેટ હાવ્લેયની ''સિન્ડ્રેલા'' જેને બ્રિટિશ પાન્ટોસ પ્રકારે લખવામાં આવી છે. * ''[[સિન્ડી]]'' , 1964ની એક [[ઓફ-બ્રોડવે]] રચના હતી જેની સંગીતમય ગોઠવણ [[જ્હોની બ્રાન્ડોન]] કરી હતી * ''Золушka'' ''(કે'' જોલુશ્કા'')'' , રશિયન પોપ સંગીતમય રચના ટીવી માટે 2002માં બનાવવામાં આવી હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' (2007), એક પૅન્ટમાઇમ (નાતાલ વખતે ભજવાતું એક મૂકનાટક) જેને [[સ્ટેફેન ફ્રાય]] [[ઓલ્ડ વીચ થિયેટર]] માટે લખવામાં આવ્યું હતું * ''સિન્ડ્રેલા સીલ્લીયસ મ્યૂઝિકલ'' (2008/09), એક સંગીતમય રમૂજ જેને [[રોઝ પેટ્ટી]] દ્વારા [[ઇલગીન થિયેટર]] ટોરન્ટો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું ==== નાટકો ==== * [[ટીમ્બરલેક વેર્ટેન્બાકેર]]ની કૃતિ ''[[ધ એસ ગર્લ]] '' === ચિત્રપટો === [[File:Cinderella (1911).webm|thumb|thumbtime=1|''Cinderella'' (1911)]] આટલા દાયકાઓથી, સિન્ડ્રેલામાંથી પ્રત્યક્ષરીતે કે પછી વાર્તાના આધારમાં તેની કથાનો થોડાક ઉપયોગ કરી અનુરૂપ બનાવીને એકસો જેટલી ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે. લગભગ દર વર્ષે એક ફિલ્મ આ વિષય સાથે બને છે, પણ મોટાભાગે આવી કેટલીક ફિલ્મોનું નિર્માણ અને રજૂ કરવાથી, પરિણામ તે આવ્યું કે સિન્ડ્રેલા સાહિત્યનું એક એવું કાર્ય બની ગઇ છે જે મોટી સંખ્યામાં ફિલ્મ અનુકૂળતાનું કારણ હોય. તેની હરીફાઇ માત્ર કેટલીક ફિલ્મો જે [[બ્રામ સ્ટ્રોકરની]] નવલકથા ''[[ડ્રેક્યુલા]]'' પરથી લેવામાં આવી હોય કે તેના પર આઘારીત હોય તેની સાથે છે.{{Citation needed|date=May 2008}} * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1899), ચિત્રપટના પ્રથમ વૃતાન્ત તરીકે, [[જર્મની]]ના [[જ્યોર્જીસ મેસીલે]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. * ''સિન્ડ્રેલા'' (1911), એક [[મૂગી ફિલ્મ]] જેમાં [[ફ્લોરેન્સ લા બાડી]]એ મૂળ ભૂમિકા કરી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1914), એક મૂગી ફિલ્મ જેમાં [[મેરી પીકફ્લોર્ડે]] મૂળ ભૂમિકા કરી હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' , એક એનીમેટેડ [[લાફ-ઓ-ગ્રામ]] જેને [[વર્લ્ડ ડીઝની]] દ્વારા બનાવવામાં આવી, તેને પહેલીવાર ડિસેમ્બર 6, 1922માં બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ લગભગ 7.5 મિનિટ લાંબી ફિલ્મ હતી. * ''[[પુઅર સિન્ડ્રેલા]]'' ([[1934]]), [[ફ્લેઇઝચેર સ્ટુડિયો]]ની એનીમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ હતી, જેમાં [[બેટ્ટી બોપ]]ને રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા મીટ ફેલ્લા]]'' , ([[1938]]), [[ખુશીના મધુર સંગીતવાળી]] એનીમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (Зо́лушка) (1947), [[લેનફિલ્મ]] સ્ટુડિયો રજૂ કરાયેલી [[સોવિયટ]] [[સંગીતમય ફિલ્મ]], જેમાં [[ઇરાસ્ટ ગારીન]] અને [[ફીના રાનેવ્સકાયા]]એ કામ કર્યું હતું * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' , એનિમેટેડ લાક્ષણિકતાઓને ફેબ્રુઆરી 15,1950માં બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા, હવે તેને [[ડીઝની]]ની શ્રેષ્ઠ એનીમેશનમાંના એક તરીકે ગણવામાં આવે છે. [[સીધું વીડિયોથી]] ત્યારબાદની વાર્તાને,''[[Cinderella II: Dreams Come True]]'' [[2002]]માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. બીજી સીધી વીડિયોથી રજૂ કરાયેલી પાછળની વાર્તાને''[[Cinderella III: A Twist in Time]]'' [[2007]]માં બહાર પાડવામાં આવી. * ''[[અસચેન્પુટ્ટેલ]]'' ([[1955]]), પશ્ચિંમ જર્મન ફિલ્મ, જેને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતરીત કરીને યુએસએમાં ''સિંડ્રેલા'' નામે 1966માં રજૂ કરવામાં આવી. * ''[[ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' ([[1955]]), [[લેસ્લી કારોન]] અને [[મીચેલ વીલ્ડીંગ]]ને દર્શાવતી ફિલ્મ હતી * ''[[સિન્ડ્રેફેલા]]'' (1960), નોંધનીય બાબત તે હતી કે તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા એક પુરુષની હતી, જેને [[જેરી લુઇસ]] દ્વારા ભજવવામાં આવ્યું હતું * ''[[પોપેલ્કા]]'' (સિન્ડ્રેલા, [[1969]]), સ્જેચ સંગીતમય ફિલ્મ * ''[[હેય, સિન્ડ્રેલા!]]'' (1970), એક 60 મિનિટની ફિલ્મ જેને [[જીમ હેન્સન કંપની]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ કંપની વૃતાન્તની લાક્ષિકતા હતી જીમ હેન્સનની ટેડમાર્ક [[મુપપેટ્સ]] ([[કેર્મીટ દડકા]]નો એક નાની ભૂમિકા પણ સમાવિષ્ટ છે. * ''[[સિન્ડ્રેલા કુલ કેડીસી]]'' (1971) તુર્કીશ ફિલ્મ [[જેયનેપ ડેગીરમેનચીગુલ]]ની સાથે * ''[[ટરી ઓરીસ્કાય પ્રો પોપેલ્કુ/ ડરી હાસેલનુસ્સે ફોર અસચેન્ડરોડેલ]]'' (થ્રી નટ્સ ફોર સિન્ડ્રેલા; યુકેમાં થ્રી ગીફ્ટ ફોર સિન્ડ્રેલાના નામે જે જાણીતી છે), સ્જેચ-જર્મન ફિલ્મ જે [[1973]]માં રજૂ કરાઇ હતી * ''[[ધ સ્લીપર એન્ડ ધ રોઝ]]'' , [[1976]]ની બ્રિટિશ સંગીતમય ફિલ્મ [[જેમ્મા કારવેન]] અને [[રિચર્ડ ચામ્બેર્લીન]]ને દર્શાવતી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' , [[1977]]ની અમેરિકન [[]]શૃંગારિક સંગીતમય [[હાસ્યપદ]] ફિલ્મ જે [[ચેરીલ "રેનબ્યુક્સ" સ્મીથ]], [[બ્રેટ્ટ સાયલી]] અને [[સ્ય રિચર્ડસન]]ને દર્શાવતી હતી, જેનું નિર્દેશન [[મીચેલ પટકી]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું * ''[[સીન્ડી]]'' ([[1978]]), ટેલીવિઝન માટે બનાવવામાં આવી હતી * ''[[ઝુલુશ્કા]]'' , ([[1979]]) સંગીતમય સોવિયટ એનીમેટેડ ફિલ્મ * ''[[ધ ટેન્ડર ટેલ ઓફ સિન્ડ્રેલા પેંગવીન]]'' (1981), એક [[ઓસ્કાર]]-નામાંકિત એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ બોર્ડ કેનેડા]]ની તરફથી<ref name="NFB">{{cite web|url=http://www.nfb.ca/film/the_tender_tale_of_cinderella_penguin|title=The Tender Tale of Cinderella Penguin|last=Perlman|first=Janet|year=1981|work=NFB.ca|publisher=National Film Board of Canada|access-date=2009-03-12|archive-date=2009-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301052154/http://nfb.ca/film/the_tender_tale_of_cinderella_penguin/|url-status=dead}}</ref> * ''[[હેલો કીટી સિન્ડ્રેલા]]'' (1989), એક [[એનીમી]]ની ટૂંકી ફિલ્મ જેમાં [[હેલો કીટી]]ને દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેને જાપાનમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[હેલો કીટી – સિન્ડ્રેલા]]'' ને યુ.એસ.માં ''[[હેલો કીટી એન્ડ ફેન્ડ્સ]]'' ની એનીમી શ્રેણીના ભાગરૂપે રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[Ashpet: An American Cinderella]]'' , [[1990]] દક્ષિણનું "[[અપ્પાલચીઆ]]" આ વાર્તાનું એક વૃતાન્તં, બ્રધર્સ ગ્રીમમાંથી જેને લેવામાં આવ્યું હતું, [[લુઇસ એન્ડરસન]] રજૂ કરતી આ ફિલ્મ [[ટોમ ડાવેનપોર્ટ]] દ્વારા નિર્દેશિત કરવામાં આવી હતી * ''[[ઇફ ધ શુ ફીટ્સ]]'' (1990), આધુનિક રીતે સિન્ડ્રેલાની વાર્તાને ફ્રાન્સમાં ઊભી કરવામાં આવી હતી જે [[રોબ વોવે]] અને [[જેનીફર ગ્રેને]] દર્શાવતી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1994), [[જેટલેગ ઉત્પાદનો]] દ્વારા તૈયાર કરાયેલી અને [[ગોલ્ડટાઇમ્સ મનોરંજન]] દ્વારા વહેંચવામાં આવેલ આ ફિલ્મનો વિડીયો પર પ્રિમિયર થયો હતો * ''[[ઇવન આફ્ટર]]'' ([[1998]]) [[ડ્રૂ બેરીમોર]]ને રજૂ કરતી ફિલ્મ હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' ([[2000]]), એક બ્રિટિશ સર્જનની આ ફિલ્મ મધ્ય-20મી સદી સેટમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને [[કેથલીન ટુર્નેર]]ને રજૂ કરતી હતી * ''[[અ સિન્ડ્રેલા સ્ટ્રોરી]]'' ([[2004]]), આધુનિક લક્ષણોવાળી ફિલ્મ જેમાં [[હેલરી ડફ]] અને [[ચાડ મિચેલ મેરી]]એ ભૂમિકા ભજવી હતી * ''[[સિન્ડ્રેરેલ્મો]]'' , એક સિંડ્રેલાની વાર્તાના લક્ષણોવાળી ''[[સીસમ સ્ટ્રીટ]]'' ની [[ઇલ્મો]] અને [[કેરી રુસેલ]]ને રજૂ કરતી ફિલ્મ * ''[[ઇલા એનચાન્ટેડ]]'' (2004), એની હાથવેય, હ્યુજ ડેન્સી, અને એડીન માકર્ડેલને દર્શાવતી ફિલ્મ * ''[[હેપીલી ને'વર આફ્ટર]]'' (2007) * ''[[યર ઓફ ફીશ]]'' (2008) * ''[[હાર્ટ ડે]]'' , (2009), રાજકુંવરને બચાવતી એક સિન્ડ્રેલાની વાર્તાનું વૃતાન્ત જેનું તેનું નામ રાજકુંવરી રોલા હતું * 2005ની તૂર્કીસ [[સાહિત્ય સંગ્રહની ફિલ્મ]]નો કેટલાક ભાગ, ''[[ઇસ્તાનબુલ વાર્તાઓ]]'' , જે પાંચ જાણીતી પરીઓની વાર્તાઓ પર આધારીત હતી અને આ વાર્તામાં સિન્ડ્રેલા એક વેશ્યા હોય છે * ''[[અનઅધર સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી]]'' (2008) આ ફિલ્મ [[સેલેના ગોમેઝ]] અને [[ડ્રૂ સેલેય]]ને રજૂ કરતી હતી * ''[[Elle: A Modern Cinderella Tale]]'' (2010) [[સ્ટેલરીંગ નાઇટ]] અને [[એસલી હ્યુવીટ્ટ]]ને દર્શાવતી હતી === પુસ્તકો === * કોક્સ એમ.-આર. સિન્ડ્રેલા. મરીન રોલ્ફે કોક્સ દ્વારા ત્રણસોને પિસ્તાલીસ વિવિધતાવાળી સિન્ડ્રેલા, કેટસ્કીન, અને કેપ ઓરુશેસ, ભાવવાચક અને કોઠામાં મૂકવાની સાથે જ મધ્યયુગીને સમાનતાની ચર્ચા અને નોંધો તેમાં લખવામાં આવી છે. એલ., 1893. * રુથ એ.બી. ધ સિન્ડ્રેલા સાયકલ. લુન્ડ: જીલેરુપ, 1951. ==== નવલકથાઓ ==== * ધ ગ્લાસ સીલ્પર: એલેનનોર ફરજેઓન દ્વારા લખવામાં આવી હતી * ''[[ચાઇનીઝ સિન્ડ્રેલા]]'' [[જેને એડેલીન યેન]] માહ લખી હતી * ''[[પોલિટીકલી કરેક્ટ બેડટાઇમ સ્ટ્રોરીઝ]]'' જેને [[જેમ્સ ગ્રાનેર]] લખી હતી આ વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલા એક ગાઉન (સ્ત્રીના એક પ્રકારનું વસ્ત્ર) પહેર્યો છે જે [[રેશમ]]થી વણવામાં આવ્યો છે જેને શક ન જાય તેવા [[રેશમના કીડાઓ]] દ્વારા ચોરવામાં આવ્યો હતો અને તમામ પુરુષો આખરી ક્ષણ સુધી તેણીના માટે લડવા તૈયાર છે. જેનાથી મહિલાઓ સરકારને હાથમાં લેવા માટે સમર્થ થઇ જાય છે અને તેવો કાયદો પસાર કરે છે કે મહિલાઓએ ખાલી સુખદાયક કપડા જ પહેરવા જોઇએ. * [[ડોન્ના જો નપોલી]] દ્વારા લખાયેલી નવલકથા ''[[બાઉન્ડ]]'' * [[જરેગોરી મગુઇરે]] દ્વારા લેખિત ''[[કનફેશન્સ ઓફ એન અગ્લી સ્ટેપસીસ્ટર]]'' . મગુઇરેની રીતનું લખાણ જેમાં પરીકથાને મચડવામાં આવી છે. તેની આ નવલકથામાં, સિન્ડ્રેલા એક બગડેલું બાળક છે. * [[ગીલ કારસોન લેવી]]ને દ્વારા લેખિત ''[[એલા એનચાન્ટેડ]]'' માં, એલા જન્મના સમયે તેવા જાદુઈ મંત્રની અંદર મૂકાઇ જાય છે કે તેણીને જો કોઇ પણ કંઇ હુકમ આપે તો તેને તે નાછૂટકે તે માનવો પડે. તેમાં અસામાન્ય વળાંક પાછલા થોડાક પ્રકરણમાં જેમાં નૃત્યસંમેલને બતાવાય છે તે વખતે જોવા મળે છે, જેમાં એલાને તેના શાપની વિરુદ્ધ લડવા માટે વધુ જહેમત કરવી પડે છે અને રાજકુંવર (ચારમોન્ટ) એલાને નૃત્યસંમેલન પહેલા જાણતો હોય છે પણ તેણીના પહેરવેશના કારણે તેને નૃત્યસંમેલન પહેલા ઓળખી ન શકવાને કારણે એલાનું મુશ્કેલીમાં વધારો થાય છે. * [[ગીલ કારસન લેવી]]ને દ્રારા રચિત ''[[સિન્ડેરેલ્લીસ એન્ડ ધ ગ્લાસ હિલ]]'' * ''[[આઇ વોસ અ રેટ!]] '' ''[[ઓર ધ સિક્રેટ સ્લીપર્સ]]'' જેની રચના [[ફિલિપ પુલ્લમન]] દ્વારા કરાઇ હતી * [[ડાઇને સ્ટેન્લી]] દ્વારા ''[[રચિત બેલ એટ મીડનાઇટ]]'' * [[માર્ગરેટ પેટરસન હાડીક્સ]] રચિત ''[[જસ્ટ એલા]]'' * [[મેરી સ્ટેવાર્ટ]] દ્વારા રચિત ''[[નાઇન કોચીઝ વેટિંગ]]'' * [[એલનોર ફારજોન]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' * [[મેર્કેડેસ લાકકેય]] દ્વારા રચિત ''[[ફોનીક્સ એન્ડ એશીસ]]'' * [[જોશુઆ ગાબે એન્ડ ગ્રેઇઅન પોનીક્સ]] દ્વારા રચિત ''[[વેન સિન્ડ્રેલા ફોલ્સ ડાઉન ડેડ]]'' . આ વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલા 21મી સદીની તરણીનો દેહ ધારણ કરેલી બતાવેલી છે. * [[ટેરી પાર્ટચેટ્ટ]] દ્વારા રચિત ''[[વિચીઝ અબ્રોર્ડ]]'' * [[રેજીના ડોમન]] દ્વારા રચિત [[ધ મીડનાઇટ ડાન્સર્સ]] જેને પરિકથાના સંદર્ભ હેઠળ લખવામાં આવી હતી. નાયિકા રિચેલનું તેણીની સાવકી મા અને સાવકી બહેનાઓ દ્વારા શોષણ કરવામાં આવતું હતું, અને નિયમિતપણે તેણી ચોરીછૂપી નૃત્ય કરવા જતી હતી. * ''[[ગોડમધર, ધ સિક્રેટ સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી]]'' જેને [[કારોલયન ટુર્ગોન]] દ્વારા લખવામાં આવી હતી. જેમાં લીલ એક પરી હોય છે જેને સિન્ડ્રેલાને મદદ કરવાનું કામ સોંપવામાં આવે છે જેથી સિન્ડ્રેલા નૃત્યસમારોહ વખતે રાજકુંવરને મળી શકે પણ તેણી એક ઘરડી ઉંમરવાળી મહિલાના શરીરમાં તેની એક મોટી ભૂલના કારણે ફસાઇ જાય છે. આ ભૂલને ઠીક કરવા માટે, તેણી બે અપરણિત ન્યૂ યોર્કના રહેવાસીઓને મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે જેની સાથે તે નૃત્યસમારોહમાં આવી શકે. * [[રુમકી ચૌધરી]] દ્વારા રચિત ''[[હર ફીટ ચાઇમ]]'' . આ બાંગ્લાદેશી વૃતાન્તમાં, આશાની દુષ્ટ માસી અને માસીઆઇ બહેનો તેણીને એક નોકર બનાવી દે છે, અને તેનું ફરીથી નામ પાડે છે થમશા, અને તેની સાથે તમામ પારિવારીક સંબંધો તોડી નાખે છે. આશાના નોકર મિત્રો તેણીને એક આછા કેસરી રંગના વસ્ત્રો પહેરવામાં મદદ કરે છે અને તેણી બંગાળી રાજકુંવર, નવાબઝાદાને એક રાજમહેલના મેળવડામાં મળે છે. * [[પામેલા ડીટચોફ્ફ]] દ્વારા રચિત ''[[મિસિઝ. બિસ્ટ]]'' * [[રોબીન પાલ્મેર]] દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડી એલા]]'' * [[મેર્કેડેસ લક્વી]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ફેરી ગોડમધર]]'' ==== ટૂંકી વાર્તા ==== * ''[[જુડીથ ઓર્ટીઝ કોફેર]]'' દ્વારા રચિત ''[[કેચ ધ મુન]]'' ==== ચિત્રવાળી વાર્તાઓ ==== * એલન જેકસન અને કેવીન ઓમાલેય દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડેર ઇડના]]'' . સિન્ડેર ઇડના સિન્ડ્રેલાની બાજુમાં રહેતી પડોશી છે જેની દુષ્ટ સાવકી બહેનો અને સાવકી મા છે, પણ તે તેમના પડોશીઓ માટે તેણીના બાકીના સમયમાં પક્ષીના પીંજરાને સાફ કરવાનું અને ઘાસ કાપવાનું કામ કરે છે. તેણી રાજકુંવરના તરુણ ભાઈ સાથે લગ્ન કરે છે જે બિલાડીના બચ્ચાઓ માટે એક અનાથઆશ્રમ ચલાવે છે, અને તેણીની સિન્ડ્રેલા કરતા વધુ "આનંદથી ત્યારબાદનું" જીવન વીતાવે છે. * [[શીર્લેય કલીમો]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ઇજિપ્તશ્યન સિન્ડ્રેલા]]'' (રહોડોપીસની જેર્કો-ઇજિપ્તશ્યન વાર્તા સાથે જ પ્રાચીન ઇજિપ્તની પ્રતિદિનના જીવનને સાંકળીને લખવામાં આવ્યું છે) * [[શીર્લેય ક્લીમો]] દ્વારા લખાયેલી '' [[ધ પરશીયન સિન્ડ્રેલા]]'' * ''ધ તૂર્કી ગર્લ: અ જૂની સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી'' , જેને પેન્ની પોલોક દ્વારા ફરીથી કહેવામાં આવી હતી, જેનું ચિત્રણ [[એડ યંગ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું (એક [[મૂળ અમેરિકન]] વૃતાન્ત) * [[જોહ્ન સ્ટેપ્ટોઇ]] દ્વારા રચિત ''[[મુફરોની બ્યુટીફુલ ડૉટર્સ]]'' – ઝિમ્બાબ્વેમાં પ્રસ્થાપતિ કરેલી વાર્તા છે * ''[[ધ આઇરીશ સિન્ડ્રેલા]]'' * ''[[Yeh-Shen: A Cinderella Story from China]]'' [[અઇ-લીંગ લુઇ]] દ્વારા રચિત * ''[[સીન્ડેર-લીલી]]'' * ''[[સિન્ડી રેલા એન્ડ ધ ગ્લાસ સ્નીકર]]'' * ''[[જોઇ સીન્ડેર્સ]]'' * ''[[Cindy Ellen: A Wild Western Cinderella]]'' [[સુસન લોવેલ]] દ્વારા રચિત * ''[[બુબ્બા ધ કાઉબોય પ્રિન્સ]]'' * ''[[એકલેટ ફોર અ પ્રિન્સેસ]]'' * ''[[સિન્ડ્રેલા સ્કેલેટન]]'' * ''[[સિન્ડી બીગ હેર]]'' * ''[[રુફ્ફેરેલ્લા]]'' * ''[[બીગફૂટ સિન્ડ્રેરરરરરેલ્લા]] '' * ''[[સિન્ડ્રેહઝેલ]]'' * ''[[સિન્ડ્રેરબેર]]'' * ''[[સિન્ડ્રેરેલા બની]]'' * ''[[રેસેરેલ્લા]]'' * ''[[સિન્ડેર-ઇલી]]'' * ''[[પામેલા ડુન્કાન એડવર્ડ]] દ્વારા રચિત [[ડીનોરેલ્લા]]'' ==== રમુજી વાર્તાઓ ==== * સિન્ડ્રેલા [[બિલ વિલીન્ગહમ]]ની વેર્ટીગો શ્રેણીઓમાં એક પાત્ર તરીકે દેખાણી, [[ફાબ્લેસ]]. સિન્ડ્રેલા (કે "સીન્ડી", એ રીતે તેના સાથી ફાબ્લેસ તેણીને કહેતા હતા) જે પ્રિન્સ ચાર્મિંગની પહેલાની પત્નીમાંની ત્રીજા નંબર અને છેલ્લી પત્ની હોવાની સાથે ફાબ્લેસની આવાસી શ્રેષ્ઠ ગુપ્તચર છે. તેણીની માલિકીના ચંપલની દુકાન, ગ્લાસ સ્લીપરની આડમાં તે આ ગુપ્તચરનું કામ ચલાવતી હોય છે તથા તેણી કટુ વ્યક્તિત્વને ધારણ કરીને તેણીના બાકીના સમાજની શંકાઓને ઉડાડી દે છે. * [[જુન્કો મીઝુનો]] દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડ્રેલ્લા]]'' * [[કોરી યુકી]] દ્વારા રચિત ''[[લુડવીંગ રેવોલ્યૂશન]]'' આ વૃતાન્તંમાં, સિન્ડ્રેલાના પગ ખૂબ જ મોટા હોય છે અને શ્રેણીના આગેવાન તેણીનીને તેમના ચંપલ એક સાંજ માટે ભાડે આપે છે, તે રીતે કે જાણે તે તેણીના પરી મા હોય. સાથે જ, રાજકુંવર નૃત્યસમારોહનું આયોજન તેની પત્નીને શોધવા માટે નહીં પણ તેની પાળતૂ ગરોળી, ઇસોલ્ડેને કયા મોટા પગવાળી મહિલાએ મારી છે તે શોધવા માટે રાખે છે. === ગીતો === કેટલાક પ્રસિદ્ધ ગીતો જેમાં સિન્ડ્રેલાની વાર્તાના સંદર્ભને ઉલ્લેખવામાં આવ્યો છે તે આ પ્રમાણે છે: * [[મુડવાયને]] ''અ સિન્ડ્રેલા સ્ટ્રોરી'' * ''બ્રિટની સ્પીયર્સનું સિન્ડ્રેલા'' * [[મીકુ હાટસુને]] &amp; [[કાઇટો]]નું ''સિન્ડ્રીલ્લોન'' * [[મીકુ હાટસુને]]નું ''રોમિયો એન્ડ સિન્ડ્રેલા'' * [[સ્ટીવન કુર્ટીસ ચેપમન]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ ચીત્તા ગર્લ્સ]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[વીન્સ ગ્રીલ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[સ્વીટબોક્સ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ટાટા યંગ]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ઓઇન્ગો બોઇન્ગો]] ની રચના ''સિન્ડ્રેલા અન્ડરકવર'' * રોબર્ટ લ્યુકસનું ''સિન્ડ્રેલા બલ્યુ'' * [[વેક્સિંગ ગીબ્બોઅસ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'સ કર્લ્સ'' * [[સ્નૂપ ડોગ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેરફેલા'' * [[માઇકલ જેક્શન]] દ્વારા ગવાયેલ ''સિન્ડ્રેલા સ્ટે અવાઇટ'' * [[ધ કિલર્સ]] ઇન [[ડે &amp; એજ]] દ્વારા ''અ ડસ્ટલેન્ડ ફેરીટેલ'' * [[સારા બરેઇલ્લસ]] દ્વારા ''ફેરીટેલ'' * ''હાફ પાસ્ટ મીડનાઇટ'' 1960નું [[કેનેડિયન]] ગાયક સમૂહ [[ધ સ્ટાકકાટોસ]] દ્વારા * [[સુજી બોગ્ગુસ્સ]] દ્વારા ''હેય સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ ડરેસ્ડેન ડોલ્સ]] દ્વારા ''ધ ગ્લાસ સ્લીપર'' * ''મયોન્કા નો ડોર'' , [[લીયુ યેફી]] દ્વારા (''[[ડેમાસશીતા!]]'' ઝડપી અંતવાળું)''[[પાલરપફ ગર્લ્સ જેડ]]'' * [[કેથરીન બરીટ્ટ]] દ્વારા ''નોટ યોર સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ વોલફાલ્વર]] દ્વારા ''[[વન હેડલાઇટ]]'' * ''[[ચક્સ વીક્સ]] દ્વારા [[સ્ટેલીંગ સિન્ડ્રેલા]]'' * [[રોડગેર્સ &amp; હામ્મેર્સ્ટીન]] દ્વારા ''ધેર ઇઝ મ્યુઝિક ઇન યુ'' * ''અમ્બ્રેલા'' (રીમીક્સ), મૂળરીતે [[રીહાન્ના]] &amp; [[જેય-ઝેડ]] દ્વારા બનાવાયું હતું પણ તેને [[ક્રીષ બ્રાઉન]] દ્વારા રિમીક્સ કરવામાં આવ્યું અને તેનું મથાળું બદલીને સિન્ડ્રેલા રાખવામાં આવ્યું * ''[[સી\સી (સિન્ડ્રેલા\ કોમ્પલેક્ષ)]]'' [[હાઇ-કિંગ]] દ્વારા * ''સિન્ડ્રેલા 신데렐라'' [[સેઓ ઇન-યંગ]] દ્વારા અ કોરીયન પોપ ગાયક * ''સેન્ડ્રીલોન'' (સિન્ડ્રેલાનું ફ્રેંચ નામ) ફ્રેચ રોક જૂથ [[ટેલીફોન]] દ્વારા * [[આર્ચી કમ્પબેલા]]નું ''રીન્ડ્રેસેલા'' * [[સાજીદ અલી]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[બેરીજ કુબુ]] દ્વારા ''21જી મેડ નો સિન્ડ્રેલા'' * [[ન્યૂઝ્સ]] દ્વારા ''હાડસી નો સિન્ડ્રેલા બોય'' * [[મલીક મીજેર]] દ્વારા ''શાહી નો બુટોયુ-રોમાન્સ ઓફ ધ સિન્ડ્રીલોન'' ==== સિન્ડ્રેલા જમ્પરોપ ગીત ==== બાળકો માટે અહીં એક [[જમ્પરોપ]] ગીત છે જેમાં સિન્ડ્રેલાને સમાવવામાં આવી છે: <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી ઉપરના માળે તેના સાથીને ચુંબન કરવા ગઇ હતી, તેણીએ ભૂલથી એક સાપને ચુંબન કર્યું, તો કેટલા દાક્તરોની તે માટે જરૂર પડશે? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ વાદળી પોશાક પહેર્યો છે, તેણી ઉપરના માળે તેણીના જોડાની દોરીને બાંધવા ગઇ હતી, તેણે ભૂલ કરી અને ગાંઠ બાંધી દીધી, તો કેટલી ગાંઠો તેણીએ બાંધવી જોઇએ? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ લીલા રંગનો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી શહેરના મધ્યભાગમાં વીંટી ખરીદવા ગઇ હતી, તેણીએ ભૂલ કરી અને એક નકલી વીંટી ખરીદી લીધી, તો તે કેટલા દિવસો પહેલા તૂટી ગઇ? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ દોરીવાળો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી પોતાના ચહેરાને સરખું કરવા ઉપરના માળે ગઇ હતી, ઓહ ના ઓહ ના, તેણીએ એક કંલક શોધ્યો છે, કેટલા પાવડર પફ તેણીને તે પતાવવા માટે જોઇશે? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ રેશમી પોશાક પહેર્યો છે, તેણી બહાર થોડુંક દૂધ લેવા ગઇ હતી, ભૂલથી તે તળાવમાં પડી ગઇ, હજી ક્યાં સુધી તેણી બચી શકશે? 1, 2, 3, વગેરે. </blockquote> આ ગણતરી ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે જ્યાં સુધી કૂદનાર એક કૂદકો મારવાનું ભૂલી ન જાય. જો તેઓ તે કરે તો ગણતરી ફરીથી શરૂ કરવામાં આવે છે. વિવિધતાઓ: <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો હતો, શહેરમાં તેણી તેના સાથીદારને મળવા ગઇ હતી (કે "થોડીક રાઇ ખરીદવા"). રસ્તામાં, તેણીનું પાત્ર ફાટી ગયું. બધા લોકોને તેનાથી સૂગ ચઢી.<br /> (જોકસન હાઇટ્સ, [[ક્વીન્સ]]માં સાંભળવામાં આવ્યું હતું, પાછલી 1950ની સાલમાં) </blockquote> <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો હતો, તેણી ઉપરના માળે તેના સાથીદારને ચુંબન કરવા ગઇ હતી. કેટલા ચુંબનો તેણીએ તેને કર્યા હતા<br /> (નોર્ધન આર્લેન્ડમાં સાંભળવામાં આવ્યું હતું)</blockquote> <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ યેલ્લામાં પોશાક પહેર્યો હતો, શહેરમાં ફેલ્લાને ચુંબન કરવા ગઇ હતી. ભૂલથી એક સાપને ચુંબન કર્યું, કેટલા ટાંકા તેણીને લેવા પડશે?"</blockquote> === વિડીઓ ગેમ === 2005માં, ડિઝનીએ ''[[Disney's Cinderella: Magical Dreams]]'' નીન્ટેન્ડો માટે [[ગેમ બોય એડવાન્સ]] બહાર પાડી. સિન્ડ્રેલાને પણ ડિઝનીની / સ્કુરેસોફ્ટની વિડીયો રમત કિંગડમ હાર્ટ્સ<ref>અનીસે હોલ્લીનસેડ, "[http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r26918.htm રિવ્યૂ ઓફ ''ડિઝનીસ સિન્ડ્રેલા: મેઝિક ડ્રમ્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111101609/http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r26918.htm |date=2010-01-11 }}," ''ગેમઝોન'' (10/03/2005).</ref>માં રજૂ કરવામાં આવી હતી જ્યાં તેણી સાત હૃદયની રાજકુમારીઓમાંની એક હતી જેની જરૂર અંધકારના દરવાજાને ખોલવા માટે પડતી હતી. તેણી, તેની આખી દુનિયાની સાથે, કિંગડમ હાર્ટ્સ: બર્થ બાય સ્લીપમાં હશે. == આ પણ જોશો == {{Portal|Folklore}} * [[સિન્ડ્રેલાની અસર]] * [[સિન્ડ્રેલા ગ્રંથિ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat}} {{wikisource}} {{Wikisource1911Enc|Cinderella}} * [http://www.edsitement.neh.gov ઇડીએસઆઇટીઇમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208155836/http://edsitement.neh.gov/ |date=2009-02-08 }} લેશન પ્લાન: [http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=419 ટીચીંગ એડ ટુ "સિન્ડ્રેલા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831050748/http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=419 |date=2006-08-31 }} મેની લિંક્સ એન્ડ રિસોર્સીંસ, વારીએશન ઇન કેરેક્ટર, સીટીંગ, એન્ડ પ્લોટ એલીમેન્ટ, પેરેલલ વર્જન્સ (ફોમ ધ નેશનલ એન્ડોવમેન્ટ ફોર ધ હ્યુમનીટાઇઝ) * [http://www.egyptianmyths.net/mythslippers.htm એસોપ ફેબલ ઓફ રહોડોપીસ એન્ડ હર રોઝ-રેડ સ્લીપર્સ] * [http://library.campbellhall.org/secondary%20pages/Looking%20for%20a%20Good%20Book/cinderella.htm અહમનસન લાબ્રેરી પેજ અબાઉટ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061027134856/http://library.campbellhall.org/secondary%20pages/Looking%20for%20a%20Good%20Book/cinderella.htm |date=2006-10-27 }} * [[ડિઝની]] વર્જન ઓફ [http://www.disneyshorts.org/years/1922/cinderella.html સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527001551/http://www.disneyshorts.org/years/1922/cinderella.html |date=2010-05-27 }} એટ [http://www.disneyshorts.org ધ એનસાયક્લોપીડીઆ ઓફ ડીઝની એનીમેડટ શોર્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113053731/http://disneyshorts.org/ |date=2013-01-13 }} * [http://www.public.iastate.edu/~lhagge/cenerent.htm સેનેરેન્ટોલા બાય ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે (અંગ્રેજી ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412000612/http://www.public.iastate.edu/~lhagge/cenerent.htm |date=2006-04-12 }} * [http://www.folkstory.com/articles/cinderella.html ઇનસાઇટ ફોર્મ અ સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી] * [http://www.gutenberg.org/dirs/etext00/pntmn10.txt સેનેરેન્ટોલા ઇન પેન્ટામેરોન બાય ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે (અંગ્રેજી ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927053203/http://www.gutenberg.org/dirs/etext00/pntmn10.txt |date=2008-09-27 }} * [http://disneypicture.net/k-disney-princess-61-cinderella-65.htm ડિઝની પ્રિન્સેસ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526025506/http://disneypicture.net/k-disney-princess-61-cinderella-65.htm |date=2010-05-26 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0099826 ઇફ ધ શુ ફ્ટીસ (1990 ફિલ્મ)] * [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=504396&amp;word= ફોટોઝ એન્ડ ઇલશ્ટેશન ફોર્મ અર્લી ''સિન્ડ્રેલા'' સ્ટેજ વર્ઝન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303012131/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=504396&word= |date=2012-03-03 }}, [[ઇલ્લાલીન ટેરીસ્સ]]ની સાથે અને એક [[ફિલ્લીસ ડારે]]ની સાથે સમાવિષ્ટ છે * [http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/index.html સુરલાલુને ફેરી ટેલ્સ.કોમ: ધ અન્નોટડેટ સિન્ડ્રેલા ઇન્ક્લૂડ વેરીએશન ફોર્મ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ, ઇલસ્ટ્રેશન, એન્ડ મોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105621/http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/index.html |date=2010-02-20 }} * [http://www.ancientworlds.net/aw/Article/461904 ધ ઇજિપ્તશ્ય સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209175125/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/461904 |date=2007-02-09 }} * [http://www.paroledautore.net/fiabe/classiche/basile/gattacenerentola.htm જેજોલ્લા, લા ગાટ્ટા સેનેરેન્ટોલા "સિન્ડ્રેલા" બાય ગીમબાટ્ટીસ્ટા બાસીલે - (ઓજીનલ, ઇટાલીયન વર્ઝન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328075153/http://www.paroledautore.net/fiabe/classiche/basile/gattacenerentola.htm |date=2010-03-28 }} * [http://www.tonightsbedtimestory.com/cinderella-or-the-little-glass-slipper/ ફુલ ટેક્સ ઓફ સિન્ડ્રેલા ઓર, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર ફોર્મ "ધ ફેરી બુક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526014203/http://www.tonightsbedtimestory.com/cinderella-or-the-little-glass-slipper/ |date=2010-05-26 }} * [http://disneywallpaper.net/k-cinderella-52.htm સિન્ડ્રેલા વોલપેપર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530122503/http://www.disneywallpaper.net/k-cinderella-52.htm |date=2010-05-30 }} * [http://www.dbskeptic.com/2008/11/17/more-original-versions-of-classic-fairy-tales/ ઓરીજનલ વર્ઝન એન્ડ સાયકોલોજીકલ એનાલીસીસ ઓફ સીન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106022703/http://www.dbskeptic.com/2008/11/17/more-original-versions-of-classic-fairy-tales/ |date=2009-01-06 }} * [http://www.authorama.com/grimms-fairy-tales-35.html એશપુલ્લેટ બાય ધ બ્રધર્સ ગ્રીમ] * [http://www.lib.rochester.edu/CAMELOT/CINDER/cin14.htm બીબીલોગ્રાફી ઓફ સિન્ડ્રેલા ફિલ્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404002814/http://www.lib.rochester.edu/CAMELOT/CINDER/cin14.htm |date=2010-04-04 }} {{Brothers Grimm}} {{Ballet}} [[શ્રેણી:પરીકથાઓ]] [[શ્રેણી:બ્રધર્સ ગ્રીમ]] [[શ્રેણી:ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટની કૃતિઓ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક રાજકુંવરીઓ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક અનાથો]] [[શ્રેણી:પરીકથાઓના પાત્રો]] [[શ્રેણી:પરીકથાના પુરવઠાવાળા પાત્રો]] [[શ્રેણી:યુરોપીયન પરીકથાઓ]] b6gnjhns17nfj9yrcc7p10x52f1tgt5 0 25353 905455 904148 2026-09-22T02:05:35Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905455 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{Infobox settlement |name = City of Philadelphia |settlement_type = [[Consolidated city-county]] |image_skyline = Philadelphia Montage by Jleon 0310.jpg |imagesize = 325px |image_caption = From top left, the Philadelphia skyline, a statue of [[Benjamin Franklin]], the [[Liberty Bell]], the [[Philadelphia Art Museum]], [[Philadelphia City Hall]], and [[Independence Hall]] |nickname = "Philly", "City of Brotherly Love","The Illadelph"<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/views/080200-105.htm |title=Danny Schechter, "As Republicans Meet: Mainstream Media Doze While Indy Media Shine", ''commondreams.org'', August 1, 2000. |access-date=જુલાઈ 22, 2010 |archive-date=જૂન 24, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624052734/http://www.commondreams.org/views/080200-105.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.philadelphiaweekly.com/arts-and-culture/top_5_of_the_moment-38416094.html |title=Paul Farber, "Top 5 of the Moment", ''Philadelphia Weekly'', Jun. 14, 2006. |access-date=2010-07-22 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623082701/http://www.philadelphiaweekly.com/arts-and-culture/top_5_of_the_moment-38416094.html |url-status=dead }}</ref>,"The City that Loves you Back", "Cradle of Liberty", "The Quaker City", "The Birthplace of America","The City of Neighborhoods" |motto = "Philadelphia maneto" ("Let brotherly love endure") |Founded by = William Penn |image_flag = Flag of Philadelphia, Pennsylvania.svg |image_seal = Seal of Philadelphia, Pennsylvania.svg |image_map = Map of Pennsylvania highlighting Philadelphia County.svg |pushpin_map =USA |pushpin_map_caption = Location in the United States |pushpin_label_position = left --> |coordinates_region = US-PA |subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] |subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|Commonwealth]] |subdivision_type2 = [[List of counties in Pennsylvania|County]] |subdivision_name = [[United States]] |subdivision_name1 = [[Pennsylvania]] |subdivision_name2 = [[Philadelphia County, Pennsylvania|Philadelphia]] |leader_title = [[Mayor of Philadelphia|Mayor]] |leader_name = [[Michael Nutter]] ([[United States Democratic Party|D]]) |established_title = Founded |established_title1 = [[Municipal Corporation|Incorporated]] |established_date = October 27, 1682 |established_date1 = October 25, 1701 |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = 135 |area_land_sq_mi = 127.4 |area_land_km2 = 326.144 |area_total_mi2 = 349.65 |area_water_sq_mi = 7.6 |area_water_km2 = 19.6 |area_urban_sq_mi = 1799.5 |area_urban_km2 = 4660.7 |area_metro_sq_mi = 4629 |area_metro_km2 = 11989 |population_as_of = July 1st, 2008 (revised December 2, 2009) |population_note = |population_total = 1,547,901 ([[List of United States cities by population|6th]]) |population_metro = 5,838,471 |population_urban = 5325000 |population_density_km2 = 4,405.4 |population_density_sq_mi = 11,410 |population_blank1_title = [[Combined statistical area|CSA]] |population_blank1 = 6,385,461 |population_blank2_title = [[Demonym]] |population_blank2 = Philadelphian |timezone = [[North American Eastern Time Zone|EST]] |utc_offset = -5 |timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]] |utc_offset_DST = -4 |postal_code_type = ZIP code |postal_code = 191xx |area_code = [[Area code 215|215]], [[Area code 267|267]] |latd=39 |latm=57 |lats=12 |latNS=N |longd=75 |longm=10 |longs=12 |longEW=W |elevation_m = 12 |elevation_ft = 39 |website = http://www.phila.gov |footnotes = }} '''ફિલાડેલ્ફિયા'''({{pronEng|ˌfɪləˈdɛlfiə}}) એ [[પેન્સિલવેનિયા]]નું સૌથી મોટું [[શહેર]] છે અને [[અમેરિકા]]નું [[વસ્તીની દ્રષ્ટિએ છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી મોટું]] શહેર છે. 2008માં આ શહેરની વસ્તી 1.54 મિલિયન અંદાજવામાં આવી હતી.<ref name="population">[http://www.philly.com/philly/news/homepage/20091202_Hey__Philly__You_re_bigger_.html philly.com] સુધારો ડિસેમ્બર 18, 2009.</ref> જ્યારે{{nowrap|[[Delaware Valley|Greater Philadelphia]]}} 5.8 મિલીયનની વસ્તી એ [[મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]]ને દેશનું પાંચમાં ક્મનું સૌથી મોટું શહેર બનાવ્યુ. આ શહેર [[ન્યૂયોર્ક શહેર]]થી નૈઋત્યમાં 46 માઈલ દૂર આવેલું છે.<ref name="distance map">[http://www.gmap-pedometer.com/?r=3571782 gmap-pedometer.com] સુધારો માર્ચ 23, 2010.</ref> [[નેલ્સન મીડિયા રિસર્ચ]]ના રેંકિંગ મુજબ આ શહેર વસ્તીની દ્રષ્ટિએ દેશનો ચોથા ક્રમનો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર અને ચોથાક્રમનું સૌથી મોટું કન્ઝયુમર મીડિયા માર્કેટ છે. તે [[ફિલાડેલ્ફિયા કાઉન્ટી]]ની કાઉન્ટી સીટ ધરાવે છે, જે તેની સાથે ઘણી જ [[સમાનતા]] ધરાવે છે.ફિલાડેલ્ફિયાના લોકપ્રિય નામોમાં ''ફિલી'' અને ''ધ સીટી ઓફ બ્રધરલી લવ'' નો સમાવેશ થાય છે, જે આ શહેરના ગ્રીક નામના શાબ્દિક અર્થ "બ્રધરલી લવ" પરથી ઉતરી આવ્યું છે,({{lang-el|Φιλαδέλφεια}} ({{IPA-el|pʰilaˈdelpʰeːa|}}, {{IPA-el|filaˈðɛlfia|mod}}) જે બે શબ્દો φίλος ''ફિલોસ'' અર્થાત "પ્રેમ" અને ἀδελφός ''એડલ્ફોસ'' અર્થાત "ભાઈ"ના જોડાણથી બન્યો છે. વ્યાપારિક, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર ફિલાડેલ્ફિયા એક સમયે [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નું ([[લંડન]] બાદ)નું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર હતું,<ref>{{cite web |url=http://www3.nationalgeographic.com/places/cities/city_philadelphia.html |title=Philadelphia, Pennsylvania |access-date=September 21, 2007 |work=People and Places |publisher=National Geographic |archive-date=જૂન 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033748/http://www3.nationalgeographic.com/places/cities/city_philadelphia.html |url-status=dead }}</ref> અને [[અમેરિકાની 13 મૂળ કોલોનીઓ]]નું સામાજિક અને ભૌગોલિક કેન્દ્ર હતું. તે અમેરિકન ઇતિહાસમાં પણ કેન્દ્રસ્થાને રહેલું હતું, જયાં [[અમેરિકન ક્રાંતિ]] અને [[સ્વતંત્રતા]]ને જન્મ આપનારા ઘણાં વિચારો અને ક્રિયાઓને અંજામ આપવામાં આવ્યા હતા. યુવા અમેરિકાનું તે સૌથી વધારે વસતિ ધરાવતું શહેર હતું, 1જો કે 1790માં હાથ ધરાયેલી [[પ્રથમ વસતિ ગણતરી]]માં ન્યૂ યોર્ક સીટીએ તેનું સ્થાન મેળવી લીધું હતું. ફિલાડેલ્ફિયાએ ક્રાંતિકારી યુદ્ધ અને તે બાદ પણ દેશની ઘણી બધી રાજધાનીઓમાંથી એક રાજધાની તરીકે પણ સેવા આપી હતી. [[અમેરિકન બંધારણ]]ને મંજૂરી મળ્યા બાદ જયારે [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]]નું નિર્માણ ચાલુ હતું ત્યારે ફિલાડેલ્ફિયાએ 1790થી 1800 સુધી અમેરિકાની કામચલાઉ રાજધાની તરીકે પણ સેવા આપી હતી. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Treaty of Penn with Indians by Benjamin West.jpg|thumb|left|"પેનની ઇન્ડિયન્સ સાથે સંધિ", બેન્જામિન વેસ્ટ દ્વારા]] યુરોપીયનના આગમન પહેલા ફિલાડેલ્ફિયા વિસ્તાર [[લેનપી (ડેલવેર)]] [[ઇન્ડિયન]] ગામ[[શેકેમેક્સોન]]નું સ્થળ હતું. યુરોપિયનો 1600ના પ્રારંભિક સમયમાં [[ડેલવેર ખીણ]] પ્રદેશમાં આવ્યા અને [[ડચ]], [[બ્રિટીશ]] અને [[સ્વિડીશ]] લોકોએ વસાહતો સ્થાપી. ઈ.સ. 1637માં સ્વિડનના [[ઉત્તર અમેરિકા]]ના પ્રથમ આક્રમણ પછી, સ્વિડિશ પ્રજાએ [[સ્કૂકીલ નદી]]ના નીચેના ભાગથી [[ડેલવેરનદી]]ની પશ્ચિમના પ્રદેશ પર કબજો જમાવ્યોઃ જે આજનો ફિલાડેલ્ફિયા, અગ્નિ [[પેન્સિલવેનિયા]], [[ડેલવેર]] અને [[મેરીલેન્ડ]]નો પ્રદેશ છે. ઈ.સ. 1644માં [[નવા સ્વિડને]] [[સસ્કેહેનોક લોકો]]ને અંગ્રેજ પ્રદેશ મેરીલેન્ડના લશ્કરી પરાજય માટે ટેકો આપ્યો. પરંતુ 11 વર્ષ બાદ ડચ પ્રજાએ [[ડેલવેર નદી]]ના પ્રદેશમાં લશ્કર મોકલ્યું અને કોલોનીનો નજીવો કબજો મેળવ્યો, જો કે સ્વિડિશ અને ફિનિશ વસાહતીઓનો લશ્કરી, ધાર્મિક, કોર્ટ અને જમીનનો કબજો ચાલુ રહ્યો. ઓક્ટોબર 1663-1664માં અંગ્રેજોએ ન્યુ નેધરલેન્ડ કોલોની જીતી લીધી, પરંતુ જયાં સુધી ઈ.સ. 1682 આ વિસ્તારને [[વિલિયમ પેન]]ના [[પેન્સિલવેનિયા]]ના ચાર્ટરમાં સમાવી લેવામાં ન આવ્યો ત્યાં સુધી પરિસ્થિતિમાં કાંઇ ખાસ પરિવર્તન આવ્યું નહીં. ઈ.સ.1961માં [[ઈંગ્લેન્ડના ચાર્લ્સ-બીજા]]એ દેવાની આંશિક ચૂકવણી તરીકે [[વિલિયમ પેન]]ને એક [[ચાર્ટર]] આપ્યો જે [[પેન્સિલવેનિયા કોલોની]] બનવાનો હતો. રાજકીય કરાર હોવા છતાં પેને સ્થાનિક અમેરિકનો સાથે સંબંધો જાળવી રાખવા અને તેની કોલોનીમાં શાંતિ જાળવી રાખવાના હેતુથી સ્થાનિક લેનપ લોકો પાસેથી જમીન ખરીદી.<ref>{{cite book |last=Brookes |first=Karin |coauthors=John Gattuso, Lou Harry, Edward Jardim, Donald Kraybill, Susan Lewis, Dave Nelson and Carol Turkington |editor=Zoë Ross |title=Insight Guides: Philadelphia and Surroundings |url=https://archive.org/details/insightguidephil00zoer |edition=Second Edition (Updated) |year=2005 |publisher=APA Publications | page = [https://archive.org/details/insightguidephil00zoer/page/21 21] |isbn=1585730262 }}</ref> એક [[દંતકથા]] મુજબ, પેને લેનપ વડા [[તમ્માની]] સાથે [[શેકમેકસોન]], જે હાલમાં શહેરના [[ફિશટાઉન વિભાગ]]માં આવેલું છે, ખાતે એલ્મના ઝાડ નીચે મૈત્રી કરાર કર્યા હતા.<ref>{{cite book | author = Weigley RF et al. (eds) | title = Philadelphia: A 300-Year History | url = https://archive.org/details/philadelphia300y00weig | publisher = [[W. W. Norton & Company]] | year= 1982 | location = New York and London | pages = [https://archive.org/details/philadelphia300y00weig/page/4 4]–5 | isbn = 0-393-01610-2 }}</ref>[[ક્વેકર]] તરીકે પેનને ધાર્મિક કનડગતીનો અનુભવ હતો અને તે તેની કોલોનીને એવું સ્થાન બનાવવા ઈચ્છતો હતો જયાં કોઈપણ વ્યકિત ધર્મના બંધન સિવાય મુકત રીતે પૂજા કરી શકે અને આ સહનશીલતાને કારણે અન્ય કોલોનીની સરખામણીએ અહયા સ્થાનિક નેટીવ આદિવાસીઓ સાથેના સંબંધો મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે તંદુરસ્ત સંબંધો વિકાસ થયો જેણે અમેરિકાના સૌથી મહત્ત્વના શહેર તરીકે ફિલાડેલ્ફિયાના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપ્યું. પેને આ શહેરને ફિલાડેલ્ફિયા નામ આપ્યું, જેનો [[ગ્રીક]] અર્થ બ્રધરલી લવ (''ફિલોસ'' અર્થાત પ્રેમ અને ''એડલ્ફોસ'' અર્થાત ભાઈ) થાય છે.<ref>{{cite book | last=Avery | first=Ron | title = A Concise History of Philadelphia | url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000aver | publisher = Otis Books | year= 1999 | location = Philadelphia | page = [https://archive.org/details/concisehistoryof0000aver/page/19 19] | isbn = 0-9658825-1-9 }}</ref> બંદર અને સરકારી સ્થળ તરીકે એવા આપી શકે તે માટે પેને શહેરના નિર્માણનું આયોજન [[ડેલવેર નદી]]ના કિનારે કર્યું. ફિલાડેલ્ફિયા શહેરને બદલે અંગ્રેજી ગ્રામ્ય નગર જેવું બની રહેશે તેવી આશા સાથે પેને ઘર અને વ્યવસાયને અલગ રાખવા માટે [[ગ્રીડ આયોજન]]ને આધારે રોડનું આયોજન કર્યું, જેથી ઘર બાગ-બગીચાઓથી ઘેરાયેલા રહે. આ શહેરના રહેવાસીઓએ પેનના આયોજનનું અનુસરણ ન કર્યું અને ડેલવેર નદીના કિનારે ગીચતા કરી દીધી અને તેમના પ્લાટનું વિભાજન કરીને પુનઃવેચાણ કરી દીધું.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300-યર હિસ્ટરીy'' , પાના 7, 14 - 16</ref> પેને છેલ્લીવખત ફિલાડેલ્ફિયા છોડ્યું તે પહેલાં, તેણે 1701માં ફિલાડેલ્ફિયાને શહેર તરીકે સ્થાપિત કરતો આદેશ જાહેર કર્યો. શહેરે ટૂંક જ સમયમાં પોતાની જાતને મહત્ત્વના વેચાણ કેન્દ્ર તરીકે અને પ્રથમ નબળા પરંતુ પછીથી 1750ના દાયકા સુધીમાં સહન કરી શકાય તેવી રહેણાંકી સ્થિતિ સાથેના શહેર તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યું. તે સમયના અગ્રણી નાગરિક [[બેન્જામીન ફ્રેન્કલીને]] શહેરની સેવાના સુધારમાં મદદ કરી અને અમેરિકન કોલોનીની પ્રથમ હોસ્પિટલ જેવી નવી સેવાઓની સ્થાપનામાં મદદ કરી. [[ચિત્ર:Benjamin Franklin by Jean-Baptiste Greuze.jpg|thumb|right|100px|બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન]] આ હેતુની પૂર્તિ માટે અનેક તત્ત્વચતક સંસ્થાઓ સ્થાપવામાં આવીઃ ધ ફિલાડેલ્ફિયા સોસાયટી ફોર પ્રમોટગ એગ્રીકલ્ચર (1785), ધ પેન્સિલવેનિયા સોસાયટી ફોર ધ એન્કરેજમેન્ટ ઓફ મેન્યુફેકચરર્સ એન્ડ યુઝફૂલ આર્ટસ (1787), [[ધ એકેડમી ઓફ નેચરલ સાયન્સિસ]] (1812), અને [[ધ ફ્રેન્કલિન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]] (1824).<ref>{{Cite web |url=http://explorepahistory.com/story.php?storyId=35&chapter=2 |title=એક્સપ્લોર પીએ હિસ્ટરી વેબસાઇટ |access-date=2025-05-20 |archive-date=2010-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215022801/http://explorepahistory.com/story.php?storyId=35&chapter=2 |url-status=dead }}</ref> આ સંસ્થાઓની સ્થાપના નવા ઉદ્યોગોને સ્થાપવા અને નાણાકીય મદદ કરવા તથા યુરોપમાંથી કુશળ અને જાણકાર લોકોને આર્કિષત કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. ફિલાડેલ્ફિયાનું સ્થાન કોલોનીઓમાં મહત્ત્વનું અને કેન્દ્રમાં હોવાને કારણે તે કુદરતી રીતે જ [[અમેરિકાના ક્રાંતિકારીઓ]]નું કેન્દ્ર બની ગયું. યુદ્ધ પહેલાં [[પ્રથમ કોન્ટીનેન્ટલ કાગ્રેસ]], યુદ્ધ દરમિયાન [[અમેરીકાની આઝાદીનું જાહેરનામાં]] પર સહી કરવામાં આવી હતી તેવી [[સેકન્ડ કોન્ટીનેન્ટલ કાગ્રેસ]] અને યુદ્ધ પછી [[કન્સ્ટિટ્યુશનલ કન્વેન્શન]] (બંધારણીય સંમેલન) આ શહેરમાં યોજવામાં આવી હતી. ફિલાડેલ્ફિયા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ [[કેટલીક લડાઈઓ]] લડવામાં આવી હતી. [[ચિત્ર:PhiladelphiaPresidentsHouse.jpg|thumb|left|200px|રાષ્ટ્રપતિ ભવન, ફિલાડેલ્ફિયા. સિક્સ્થ એન્ડ માર્કેટ સ્ટ્રીટમાં આવેલા આ આવાસે 1790-1800 દરમિયાન જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન અને જોહન અદામ્સ માટે રાષ્ટ્રપતિ આવાસ તરીકે સેવા આપી હતી.]] 1790-1800 દરમિયાન [[કોલંબિયા ડિસ્ટ્રીકટ]]માં [[ફેડરલ સીટી]] બાંધકામ હેઠળ હતું ત્યારે ફિલાડેલ્ફિયાએ અમેરિકાની કામચલાઉ રાજધાની તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>''ઇનસાઇટ ગાઇડ્સ: ફિલાડેલ્ફિયા એન્ડ સરાઉન્ડિંગ્સ'' , પાના 30–33</ref> 1793માં અમેરિકન ઇતિહાસના સૌથી મોટા રોગચાળામાં સ્થાન ધરાવતા [[યલો ફિવર રોગચાળા]]ને કારણે ફિલાડેલ્ફિયાની વસતિના લગભગ 10 ટકા એટલે આશરે 5,000 જેટલા લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web | last=Arnebeck | first=Bob | title=A Short History of Yellow Fever in the US | work=Benjamin Rush, Yellow Fever and the Birth of Modern Medicine | date=January 30, 2008 | url=http://www.geocities.com/bobarnebeck/history.html | access-date=04-12-2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20021029000834/http://www.geocities.com/bobarnebeck/history.html | archive-date=ઑક્ટોબર 29, 2002 | url-status=dead }}</ref> રાજય સરકારે 1799માં ફિલાડેલ્ફિયા છોડ્યું અને સંઘીય સરકારે પણ ટૂંક જ સમયમાં 1800માં ફિલાડેલ્ફિયા છોડ્યું, પરંતુ આ શહેર યુવા દેશનું સૌથી મોટું અને નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર બની રહ્યું. [[ન્યૂ યોર્ક સીટી]] વસતિની દૃષ્ટિએ ફિલાડેલ્ફિયાને વટાવી ગયું, પરંતુ રોડ, [[નહેર]] અને [[રેલરોડ]]ના બાંધકામને કારણે ફિલાડેલ્ફિયાને અમેરિકાના પ્રથમ મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક શહેર બનવામાં મદદ કરી. 19મી સદી દરમિયાન ફિલાડેલ્ફિયામાં વિવિધ પ્રકારના ઉદ્યોગો અને વ્યવસાયો સ્થાપવામાં આવ્યા, જેમાં [[કાપડ]] સૌથી મોટો ઉદ્યોગ બની રહ્યો. 19મી અને 20મી સદીમાં મોટો ઉદ્યોગગૃહોમાં [[બાલ્ડવિન લોકોમોટીવ વર્કસ]], [[વિલિયમ ક્રેમ્પ એન્ડ સન્સ શીપ એન્ડ એન્જિન બિલ્ડિંગ કંપની]] અને [[પેન્સિલવેનિયા રેલરોડ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાના 214, 218, 428 - 429</ref> ઈ.સ. 1876માં [[અમેરિકાની શતાબ્દિ]] સાથે ઉદ્યોગોએ પોતાની શતાબ્દિ અમેરિકા ખાતે યોજવામાં આવેલા વિશ્વના પ્રથમ સત્તાવાર [[વિશ્વમેળા]] [[સેન્ટેનિયલ એકસપોઝીશન]] સાથે ઉજવણી કરી. [[વસાહતી]]ઓ ખાસ કરીને [[જર્મન]] અને [[આઈરીશ]] લોકો ફિલાડેલ્ફિયા અને તેની આસપાસના પ્રદેશોમાં સ્થાયી થયા. આસપાસના વિસ્તારોમાં વસતિના વધારાને કારણે [[ઈ.સ. 1954માં એકટ ઓફ કન્સોલિડેશન]] ઘડવામાં આવ્યો જેનાથી ફિલાડેલ્ફિયા શહેરમાં સમગ્ર [[ફિલાડેલ્ફિયા કાઉન્ટી]] (ગ્રામ્ય પ્રદેશો)નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://www.ushistory.org/philadelphia/philadelphia.html |title=A Brief History of Philadelphia |access-date=December 14, 2006 |work=Philadelphia History |publisher=ushistory.org }}</ref> સદીના ઉત્તરાર્ધમાં [[રશિયા]], [[પૂર્વ યુરોપ]] અને [[ઈટાલી]] સહિતના વિદેશી લોકો તથા [[દક્ષિણ અમેરિકા]]માંથી [[આફ્રિકન અમેરિકન]] લોકો ફિલાડેલ્ફિયા શહેરમાં સ્થાયી થયા. ઇ.સ. 1880 અને ઈ.સ. 1930ની વચ્ચે આફ્રિકન અમેરિકન લોકોની ફિલાડેલ્ફિયા ખાતેની વસતિ 31,699થી વધીને 219,559 સુધી પહાચી ગઇ.<ref>"[http://www.archives.upenn.edu/histy/features/wphila/stats/census_lloyd.html નોટ્સ ઓન ધ હિસ્ટરિકલ ડેવલપમેન્ટ ઓફ પોપ્યુલેશન ઇન વેસ્ટ ફિલાડેલ્ફિયા]", યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા.</ref><ref>"[http://bentley.umich.edu/research/publications/migration/ch1.php ડેટ્રોઇટ એન્ડ ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન, 1916-1929 એલિઝાબેથ એની માર્ટિન દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615144911/http://bentley.umich.edu/research/publications/migration/ch1.php |date=2008-06-15 }}". બેન્ટલી હિસ્ટરિકલ લાઇબ્રેરી, યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન.</ref> [[ચિત્ર:Phila8thMarket.jpg|thumb|right|1910ના દાયકાની સ્ટ્રોબ્રીજ અને ક્લોથીયર ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર દર્શાવતી એઇટ્થ અને માર્કેટ સ્ટ્રીટ]] 20મી સદી સુધીમાં ફિલાડેલ્ફિયા વધારે પડતા આત્મવિશ્વાસુ લોકો અને સ્થાપિત [[ગણતંત્ર]] [[રાજકીય તંત્ર]] સાથે "ભ્રષ્ટાચારી અને સંતોષી" શહેર સાથે તરીકે જાણીતું બની ગયું.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાના 535, 537</ref> ઈ.સ. 1917માં પ્રથમ મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારો આવ્યો જયારે ચૂંટણીના વર્ષમાં પોલીસ અધિકારીની હત્યાને કારણે જન્મેલા વિરોધના વંટોળને કારણે [[ફિલાડેલ્ફિયા સીટી કાઉન્સિલ]]ને બે હાઉસમાંથી ઘટાડીને માત્ર એક જ હાઉસમાં ફેરવી નાંખવામાં આવી.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાના 563 - 564</ref> ઈ.સ.1920માં [[દારૂબંધી]]ના કાયદાઓનું પ્રજા દ્વારા ઉલ્લંઘન, [[ટોળાં]] દ્વારા હિંસક ઘટનાઓ અને ગેરકાનૂની પ્રવૃત્તિઓમાં પોલિસની સંડોવણીને કારણે [[અમેરિકન મરીન કોર્પ્સ]]ના [[બ્રિગેડીયર જનરલ]] [[સ્મેડલી બટલર]]ની જાહેર સુરક્ષાના ડિરેકટર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી, પરંતુ રાજકીય દબાણે ગુનાખોરી અને ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડતમાં લાંબાગાળાની સફળતા સામે અડચણો પેદા કરી.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાના 578 - 581</ref> ઈ.સ. 1950માં વસતિમાં બે મિલિયન રહેવાસીઓ કરતાં વધારેનો ઉમેરો થયો, પરંતુ ત્યારબાદ વસતિ ઘટવા લાગી. 1960ના દાયકામાં શહેરના [[સેન્ટર સીટી]] અને [[યુનિવર્સિટી સિટી]] વિસ્તારોમાં ઘણાં મોટા પ્રમાણમાં વિકાસની સાથે આસપાસના વિસ્તારોનું નવિનીકરણ અને [[મધ્યમવર્ગનો ઉદય]] શરૂ થયો અને તે 21મી સદી સુધી ચાલ્યા. ઘણાં જૂના ઉત્પાદકો અને વ્યાવસાયિકોએ ફિલાડેલ્ફિયા છોડ્યા બાદ કે વ્યવસાય બંધ કર્યા બાદ, શહેરે સર્વિસ વ્યવસાયને આકર્ષવાનું શરૂ કર્યું અને પોતાની જાતનું પ્રવાસી સ્થળ તરીકે જોરશોરથી માર્કેટિંગ શરૂ કર્યું. સેન્ટર સિટીમાં કાચ અને ગ્રેનાઇટની બનેલી ગગનચૂંબી ઇમારતોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. 1950થી 1980 સુધીના સુધારક મેયરોના યુગ દરમિયાન જૂના શહેરમાં આવેલા [[ઈન્ડેપેન્ડેન્સ નેશનલ હિસ્ટોરીક પાર્ક]] અને સોસાયટી હિલનો જીર્ણોધ્ધાર કરવામાં આવ્યો અને હાલમાં તે સેન્ટર સીટી વિસ્તારનો સૌથી પસંદગીનો રહેણાંકી વિસ્તાર છે. આ ઘટનાને કારણે આશરે એક તૃત્યાંશ વસતિ ગુમાવ્યા બાદ શહેરના 40 વર્ષથી ચાલી આવતા વસતિ ઘટાડા પર અંકુશ આવ્યો.<ref>ઇનસાઇટ ગાઇડ્સ'': ફિલાડેલ્ફિયા એન્ડ સરાઉન્ડિંગ્સ'' , પાના 44–45</ref><ref>''એ કન્સાઇઝ હિસ્ટરી ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા'' , પાનું 78</ref> == ભૂગોળ == === સ્થાનિક ભૂગોળ === [[ચિત્ર:Large Philadelphia Landsat.jpg|thumb|નાસાના લેન્ડસેટ 7 ઉપગ્રહ દ્વારા લેવાયેલું ફિલાડેલ્ફિયાનું ચિત્રડેલવરે નદીનું સેટેલાઇટ ચિત્ર]] ફિલાડેલ્ફિયા 40° 00′ ઉત્તર અક્ષાંશ અને 75° 09′ પશ્ચિમ રેખાંશ પર આવેલું છે. [[અમેરિકાના સેન્સસ બ્યુરો]] અનુસાર, શહેરનો સમગ્ર વિસ્તાર {{convert|142.6|sqmi|1}} છે, જેમાંથી {{convert|135.1|sqmi|1}} જમીન છે અને {{convert|7.6|sqmi|1}} અથવા 5.29 ટકા પાણી છે. જળાશયોમાં [[ડેલવેર]] અને [[સ્કૂલકિલ નદી]]ઓ અને [[કોબ્સ]], [[વીઝાહિકોન]] અને [[પેનીપેક ક્રિકસ]]નો સમાવેશ થાય છે. સૌથી નીચાણ વિસ્તાર સમુદ્રની સપાટીના સ્તર સુધીનો છે, જયારે સૌથી ઉંચો વિસ્તાર [[ચેસ્ટનટ હિલ]] છે, જે સમુદ્રની સપાટીના સ્તરથી લગભગ {{convert|445|ft|m|0}} ઉંચાઈએ છે (જર્મનટાઉન એવન્યુ અને બેથ્લેહેમ પાઈકના જોડાણ પાસે).<ref>{{cite web |url=http://nationalmap.gov/ |title=USGS Geography: The National Map |access-date=December 17, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923170133/https://nationalmap.gov/ |url-status=dead }} (ઉંચા સ્થળના નમૂનાના યામ: અક્ષાંશ: 40° 04′ 37″, રેખાંશ: −75° 12′ 29″.)</ref> ફિલાડેલ્ફિયા [[ફોલ લાઈન]] પાસે આવેલું છે જે [[એટલાન્ટિક દરીયાકિનારાના મેદાનો]]ને [[પાઈડમોન્ટ]]થી અલગ પાડે છે.<ref>રેઇલ્સબેક, બ્રુસ. "[http://www.gly.uga.edu/railsback/1122EUSMISR.html ધ ફોલ લાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219174225/http://www.gly.uga.edu/railsback/1122EUSMISR.html |date=2020-02-19 }}." ''જીઇઓએલ 1122: અર્થ્સ હિસ્ટરી ઓફ ગ્લોબલ ચેન્જ'' . [[યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યોર્જિયા]] ભૂસ્તશાસ્ત્ર વિભાગ.</ref> ફેરમાઉન્ટ ડેમ પૂરો થયા બાદ [[સ્કૂલકિલ નદી]]નું તીવ્રગતિ ધરાવતું પાણી [[પૂર્વીય ધોધ]] ખાતે અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref>"[http://www.phila.gov/phils/Docs/otherinfo/pname1.htm ફિલાડેલ્ફિયા નેબરહૂડ્સ એન્ડ પ્લેસ નેમ્સ, એ-કે]". ''ફિલાડેલ્ફિયા ઇન્ફર્મેશન લોકેટર સિસ્ટમ'' .</ref> આ શહેર [[તેના પોતાના દેશ]]ની એક બેઠક ધરાવે છે. તેની આસપાસની કાઉન્ટીઓમાં ઉત્તરમાં [[મોન્ટગોમરી]], ઈશાનમાં [[બકસ]], પૂર્વમાં [[ન્યૂ જર્સીની બર્લિંગ્ટન કાઉન્ટી]], અગ્નિ દિશામાં [[ન્યૂ જર્સીની કેમડેન કાઉન્ટી]], દક્ષિણમાં [[ન્યૂ જર્સીની ગ્લોસેસ્ટર કાઉન્ટી]] અને પશ્ચિમમાં [[ડેલવેર કાઉન્ટી]]નો સમાવેશ થાય છે. {{Geographic Location (8-way) |Centre = Philadelphia |North = [[Jenkintown, Pennsylvania|Jenkintown]] |Northeast = [[Bensalem, Pennsylvania|Bensalem]] |East = [[Camden, New Jersey]] |Southeast = [[Cherry Hill, New Jersey]] |South = [[Glassboro, New Jersey]] |Southwest = [[Tinicum Township, Delaware County, Pennsylvania|Tinicum Township (Delco)]] |West = [[Upper Darby Township, Pennsylvania|Upper Darby]] |Northwest = [[Pennsylvania Main Line]] |image =Flag of Philadelphia, Pennsylvania.png }} === આબોહવા === {{climate chart | Philadelphia | 25.5 | 39.0 | 3.52 | 27.5 | 42.1 | 2.74 | 35.1 | 51.3 | 3.81 | 44.2 | 62.0 | 3.49 | 54.8 | 72.1 | 3.89 | 64.0 | 80.6 | 3.29 | 69.7 | 85.5 | 4.39 | 68.5 | 84.0 | 3.82 | 60.9 | 76.7 | 3.88 | 48.7 | 65.7 | 2.75 | 39.5 | 54.8 | 3.16 | 30.6 | 44.2 | 3.31 | units = imperial | float = left | clear = both | source = NOAA }} ફિલાડેલ્ફિયા [[ભેજવાળી અર્ધવિષુવવૃત્તીય આબોહવા]] ધરાવતા વિસ્તારોના ઉત્તરીય સીમા પર આવેલું છે. ઉનાળો ખાસ કરીને ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, પાનખર અને વસંત પ્રમાણમાં મંદ હોય છે અને શિયાળો ઠંડો હોય છે. બરફવર્ષામાં વિવિધતા રહેલી છે, કેટલાક શિયાળામાં માત્ર થોડો જ બરફ પડે છે, જયારે કેટલીક વખત બરફના ભયંકર તોફાન આવે છે. સરેરાશ વાર્ષિક બરફ વર્ષા {{convert|19.3|in|cm|1|abbr=on}} છે. મહિનામાં લગભગ સાતથી આઠ દિવસ વરસાદ સાથે<ref>{{cite web | url=http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/daysrain.html | title=Average Days of Precipitation, .01 Inches or more | access-date=2006-07-28 }}</ref> સરેરાશ વાર્ષિક {{convert|42.1|in|mm|sigfig=3|abbr=on}} સાથે સામાન્ય રીતે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન વરસાદ થાય છે. જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ {{convert|32.3|F|C|1}} છે, પરંતુ આ સરેરાશ {{convert|10|-|15|F|C|1|abbr=on}} જેટલી નીચી અને તો કયારેક {{convert|50|F}}થી ઉપર પહોંચી જાય છે. સત્તાવાર સૌથી નીચું તાપમાન {{convert|-11|F|C|0}} ફેબ્રુઆરી 9, 1934ના રોજ હતું,<ref name="philadelphia1">{{cite web |url=http://www.stormfax.com/phlminmax2.html |title=Philadelphia Record Highs and Lows |access-date=2007-04-03}}</ref> પરંતુ {{convert|0|F|C}} થી ઓછું તાપમાન દશકમાં ખૂબ જ ઓછી વખત નોંધાય છે. જુલાઇની સરેરાશ {{convert|77.6|F|C|1}} છે, પરંતુ ઉંચા ભેજ સાથેના ગરમીના મોજા {{convert|95|F|C|0}}થી વધારે તાપમાન સાથે સામાન્ય બની જાય છે અને [[ગરમીનો સૂચકાંક]] {{convert|110|F|C|0}} જેટલો ઉંચો પહાચી જાય છે. સૌથી ઉંચું તાપમાન {{convert|106|F|C|0}} ઓગસ્ટ 7, 1918માં નાધવામાં આવ્યું હતું.<ref name="philadelphia1"></ref> પ્રારંભિક પાનખર અને શિયાળાનો ઉત્તરાર્ધ સામાન્ય રીતે સૌથી સૂકો હોય છે, સરેરાશ દૈનિક વરસાદ અને મહિનાના સરેરાશ {{convert|2.75|in|mm|0}} વરસાદ સાથે ઓકટોબર સૌથી સૂકો મહિનો હોય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.accuweather.com/us/pa/philadelphia/19019/forecast-month.asp?mnyr=2-01-2010&view=table |title=Accuweather.com - Philadelphia Month Weather |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513010811/http://www.accuweather.com/us/pa/philadelphia/19019/forecast-month.asp?mnyr=2-01-2010&view=table |url-status=dead }}</ref>માંથી {{convert|78.7|in|cm|1}}બરફ સાથેનો સૌથી વધારે બરફવાળો શિયાળો 2009-2010નો બની રહ્યો છે.<ref>જૂઓ [[ઉત્તર અમેરિકાનું 2009નું હીમતોફાન#બરફવર્ષા]] (ડિસેમ્બર 19–0, 2009), [[ઉત્તર અમેરિકાનું 2010નું પ્રથમ હીમતોફાન#બરફવર્ષા]] (ફેબ્રુઆરી 5–6, 2010), અને [[ઉત્તર અમેરિકાનું 2010નું બીજું હીમતોફાન#અસર]] (ફેબ્રુઆરી 9–10, 2010).</ref> જયારે સૌથી ઓછા બરફ વાળો શિયાળો 1972-1973નો હતો, જેમાં માત્ર થોડો જ બરફ પડ્યો હતો.<ref>1997–1998 સીઝનમાં {{convert|0.8|in|cm|1}} હતું અને 1949-1950માં {{convert|2.0|in|cm|1}} હતું.. સૌથી વધુ બરફવર્ષાવાળી બીજી સીઝન {{convert|65.5|in|cm|1}} સાથે 1995–1996 હતી જ્યારે 1898–1899માં {{convert|55.4|in|cm|0}}, અને 1977–1978માં {{convert|54.9|in|cm|1}} હતી.[http://www.fi.edu/weather/data2/images/wthrsnow.jpg ફિલાડેલ્ફિયા મૌસમી બરફવર્ષા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000818012042/http://www.fi.edu/weather/data2/images/wthrsnow.jpg |date=2000-08-18 }} (શિયાળુ મોસમ 1884–1885 થી 2001–2002). ધ ફ્રેન્કલિન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ. સુધારો 2010-02-17.</ref> શહેરમાં [[એક જ સમયે સૌથી વધારે બરફવર્ષા]] {{convert|30.7|in|cm|1}} જાન્યુઆરી 1966માં થઇ હતી. {{-}} {{Philadelphia weatherbox}} == શહેરી વિસ્તાર == {{wide image|Philadelphia Panorama From Camden.JPG|1000px|<center>Panoramic view of the Philadelphia skyline from across the [[Delaware River]] in [[Camden, New Jersey]].</center>}} === પડોશના વિસ્તારો === [[ચિત્ર:Row Houses, West Philly.jpg|thumb|પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયાના રો-હાઉસ]] [[ચિત્ર:OneLiberyPlacePhiladelphia.jpg|thumb|લિબર્ટી પ્લેસ અને સિટી હોલ દર્શાવતું સેન્ટર સિટી ફિલાડેલ્ફિયા]] ફિલાડેલ્ફિયાનો પાડોશ વિશાળ ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલો છે - [[ઉત્તર]], [[ઈશાન]], [[અગ્નિ]], [[પશ્ચિમ]], [[દક્ષિણ]] અને [[નૈઋત્ય ફિલાડેલ્ફિયા]] - જે તમામ [[સેન્ટર સીટી]]ને વિંટળાયેલા છે, જે ઈ.સ.1854માં થયેલા કોન્સોલિડેશન પહેલાંની શહેરની હદ સાથે સંકળાયેલું છે. દરેક વિશાળ વિસ્તારોમાં અસંખ્ય માનવ વસાહતો આવેલી છે, જેમાંથી કેટલાકની હદ આ વિસ્તારોના શહેરમાં સમાવેશ પહેલાં ફિલાડેલ્ફિયા કાઉન્ટીનું નિર્માણ કરનારા મ્યુનિસિપાલિટી, ટાઉનશીપ અથવા અન્ય સમુદાયોમાંથી ઉતરી આવેલી છે. અન્ય માનવવસાહતોને સભ્યતા, ધર્મ, સંસ્કૃતિ અથવા વ્યાવસાયિક ધોરણે અલગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=Insight Guides: Philadelphia and Surroundings |page=58}}</ref> === વાસ્તુકળા === ફિલાડેલ્ફિયાનો ર્આિકટેકચરલ ઇતિહાસ [[કોલોનિયલ]] સમયનો છે અને તેમાં વિવિધ પ્રકારની શૈલીનો સમાવેશ થાય છે. પ્રારંભિક માળખાશૈલી [[પથ્થરના ટુકડાઓ]]થી બાંધકામ અંગેની હતી, પરંતુ ઈ.સ. 1700 સુધીમાં ઈંટોનો ઉપયોગથી બનાવેલા માળખા સામાન્ય બની ગયા હતા. 18મી સદી દરમિયાન, [[શહેરી વિસ્તાર]]માં [[જ્યોર્જીયન વાસ્તુકળા]]નું પ્રભુત્વ છવાઇ ગયું જેમાં [[ઈન્ડિપેન્ડેન્સ હોલ]] અને [[ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ]]નો સમાવેશ થાય છે. 19મી સદીના પ્રથમ દશકમાં, [[ફેડરલ વાસ્તુકળા]] અને [[ગ્રીક રીવાઇવલ વાસ્તુકળા]] પર [[બેન્જામિન લેટ્રોબ]], [[વિલિયમ સ્ટ્રાઈકલેન્ડ]], [[જહોન હેવિલેન્ડ]], [[જહોન નોટમેન]], [[થોમસ યુ વોલ્ટર]] અને [[સેમ્યુઅલ સ્લોઅન]] જેવા ફિલાડેલ્ફિયા ર્આિકટેકટ્સનું પ્રભુત્વ રહ્યું.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાનું 11, 41, 174 - 175, 252 - 253</ref> [[ફ્રાંક ફર્નેસ]]ને 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધનો ફિલાડેલ્ફિયાનો સૌથી મહાન વાસ્તુશિલ્પી માનવામાં આવે છે, પરંતુ તેના સમકાલીનોમાં [[જહોન મેકઆર્થર જૂનિયર]], [[એડિસન હ્યુટોન]], [[વિલસન આયર]], [[ધ વિલ્સન બ્રધર્સ]] અને [[હોરાસ ટ્રુમ્બૌર]]નો સમાવેશ થાય છે. ઈ.સ.1871માં [[બીજા સામ્રાજ્ય]] શૈલીના [[ફિલાડેલ્ફિયા સીટી હોલ]]નું નિર્માણ શરૂ થયું. 1910, 20,30 ના દાયકામાં સ્ટીલ અને કોંક્રિટની [[ગગનચૂંબી ઇમારતો]]ના નિર્માણ છતાં,{{convert|548|ft|m|0|abbr=on}} સીટી હોલ ઈ.સ. 1987 માં [[વન લિબર્ટી પ્લેસ]]નું નિર્માણ થયું ત્યાં સુધી શહેરની સૌથી ઉંચી ઈમારત બની રહ્યો. 1980ના દાયકાથી શરૂ કરીને કાચ અને ગ્રેનાઈટના અનેક ટાવરો બનાવવામાં આવ્યા. 2007માં વન લિબર્ટી સેન્ટરને બદલે [[કોમકાસ્ટ સેન્ટર]] શહેરની સૌથી ઉંચી ઈમારત બની અને ફિલાડેલ્ફિયાને અમેરિકાનું એવું ચોથું શહેર બનાવ્યું જેમાં 900 ફૂટ થી વધારે ઉંચાઇ ધરાવતી બે કે વધારે ઈમારતો હતી. ફિલાડેલ્ફિયાના ઇતિહાસના મોટાભાગના સમયમાં સામાન્ય ઘર તરીકે [[રો-હાઉસ]] રહ્યા છે. રો-હાઉસનો ખ્યાલ 1800ના દાયકામાં અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયા થઇને રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે સમયે અમેરિકામાં અન્ય સ્થળોએ બાંધવામાં આવતા રો-હાઉસને "ફિલાડેલ્ફિયા રો" તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.<ref>''ફિલાડેલ્ફિયા: એ 300 યર હિસ્ટરી'' , પાનું 251</ref> શહેરમાં ઉત્તરીય ફિલાડેલ્ફિયામાં વિકટોરીયન શૈલીથી માંડીને પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયામાં ટ્વીન રો-હાઉસ સહિતના વિવિધ પ્રકારના રો-હાઉસજોવા મળે છે. નવા ઘરો આખા શહેરમાં પથરાયેલા છે, મોટાભાગના ઘરો 20મી સદી અથવા તેનાથી પણ વધારે જૂના સમયના છે. આ ઘરોની ઉંમર વધારે હોવાને કારણે ખવાણ અને શહેરના ઘણા વિસ્તારોમાં ખાલી ભાગ સહિતની અસંખ્ય સમસ્યાઓ ઉભી થઇ છે, જયારે અમેરિકામાં 18 સદીની વાસ્તુકળાનું સૌથી વધારે પ્રમાણ ધરાવતા [[સોસાયટી હિલ]] જેવા આસપાસના પ્રદેશમાં પુનર્વસન અને મધ્યમવર્ગનો વસવાટ થઇ રહ્યો છે.<ref>{{cite journal | last=Aitken | first=Joanne | title=Breaking Ground | journal=Philadelphia City Paper | date=June 3–19, 2004 | url=http://www.citypaper.net/articles/2004-06-03/cityspace.shtml | access-date=2010-07-22 | archive-date=2016-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160113222258/http://citypaper.net/articles/2004-06-03/cityspace.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Mark Alan Hughes |title=Dirt Into Dollars; Converting Vacant Land Into Valuable Development |url=http://www.pewtrusts.org/news/news_subpage.cfm?content_item_id=265&content_type_id=13&page=nr2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927213052/http://www.pewtrusts.org/news/news_subpage.cfm |archive-date=2007-09-27 |date=June 1, 2000 |access-date=2007-07-24 |url-status=live }}</ref> === ઉદ્યાન === લગભગ 10,334 એકર જમીનમાં બગીચા આવેલા છે.<ref name="parksreport">[http://www.tpl.org/content_documents/PhilaParkValueReport.pdf હાઉ મચ વેલ્યૂ ડસ ધ સિટી ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા રિસીવ ફ્રોમ ઇટ્સ પાર્ક એન્ડ રિક્રિએશન સિસ્ટમ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107002636/http://www.tpl.org/content_documents/PhilaParkValueReport.pdf |date=2009-01-07 }} એક અહેવાલ ધ ટ્રસ્ટ ફોર પબ્લિક લેન્ડસ સેન્ટર ફોર સિટી પાર્ક એક્સલન્સ ફોર ધ ફિલાડેલ્ફિયા પાર્ક એલાયન્સ, જૂન 2008. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2010.</ref> ફિલાડેલ્ફિયાનો સૌથી મોટો બગીચો [[ફેરમાઉન્ટ પાર્ક]] લગભગ 9,200 એકર જમીનમાં આવેલો છે અને તેમાં 63 માનવવસાહતો અને પ્રાદેશિક બગીચાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="fairmonthist">[http://www.fairmountpark.org/HistoryIntro.asp હિસ્ટરી ઓફ ફેરમાઉન્ટ પાર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727055551/http://www.fairmountpark.org/HistoryIntro.asp |date=2010-07-27 }} [[ફેરમાઉન્ટ પાર્ક]], છેલ્લે જોવાઇ એપ્રિલ 30, 2010.</ref> ફેરમાઉન્ટ પાર્કનો સૌથી મોટો ટ્રેક (રસ્તો) શહેરની પશ્ચિમની બાજુએ [[સ્કૂલકિલ નદી]] અને [[વિસાહિકોન ક્રિક]]ને સમાંતર આવેલો છે અને તેમાં [[ફિલાડેલ્ફિયા ઝૂ]] નો પણ આવેલું છે. બગીચાઓ પાછળનો કુલ ખર્ચ ઈ.સ. 2005માં 164 મિલિયન ડોલર હતો. ફેરમાઉન્ટ પાર્ક વિશ્વનો સૌથી મોટો લેન્ડસ્કેપ [[અર્બન પાર્ક]] છે.<ref>[http://www.csm.org/philadelphia.php ફિલાડેલ્ફિયા પ્રોફાઇન] સેન્ટર ફોર સ્ટુડન્ટ મિશન્સ, અર્બન મિશન્સ એન્ડ સર્વિસ એક્સપિરિયન્સ ફોર યુથ, એડલ્ટ એન્ડ ફેમિલી ગ્રૂપ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2010.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Independence Hall.jpg|thumb|ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલો ઇનડિપેન્ડન્સ હોલ]] ફિલાડેલ્ફિયામાં ઘણાં [[રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થળો]] આવેલા છે જે અમેરિકાની સ્થાપના સાથે જોડાયેલા છે. [[ઈન્ડિપેન્ડન્સ નેશનલ હિસ્ટોરીક પાર્ક]] આ પ્રકારના ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નોના કેન્દ્રમાં રહેલું છે. જયાં [[ડેક્લેરેશન ઓફ ઈન્ડિપેન્ડન્સ]] (આઝાદીનું જાહેરનામું) પર સહી કરવામાં આવી હતી તેવા [[ઈન્ડિપેન્ડન્સ હોલ]] અને [[લિબર્ટી બેલ]] શહેરના સૌથી વધારે પ્રખ્યાત આકર્ષણોમાં સ્થાન ધરાવે છે. અન્ય ઐતિહાસિક સ્થળોમાં [[એડગર એલન પો]], [[બેટ્સી રોસ]] અને [[થેડસ કોસ્કીસ્કો]]ના ઘર, અમેરિકાની [[પ્રથમ]] અને [[સેકન્ડ બેન્ક ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટટ્સ]] સહિતના પ્રારંભિક સરકારી મકાનો, [[ફોર્ટ મિફિલન]] અને [[ગ્લોરીય ડેઇ]] (જૂના સ્વિડિશ) ચર્ચ નેશનલ હિસ્ટોરીક સાઈટ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cr.nps.gov/nhl/designations/Lists/PA01.pdf |title=Listing of National Historic Landmarks by State (Pennsylvania) |access-date=August 8, 2006 |year=2004 |month=March |format=PDF |publisher=National Park Service |archive-date=ઑગસ્ટ 10, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810185020/http://www.cr.nps.gov/nhl/designations/Lists/PA01.pdf |url-status=dead }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયાના મુખ્ય વિજ્ઞાન સંગ્રહાલયોમાં [[ફ્રેન્કલિન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેમાં [[બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન નેશનલ મેમોરીયલ]], [[એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયન્સિસ]], [[મ્યુટર મ્યુઝીયમ]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા મ્યુઝિયમ ઓફ આર્કિયોલોજી એન્ડ એન્થ્રોપોલોજી]] આવેલા છે. ઐતિહાસિક સંગ્રહાલયોમાં [[નેશનલ કન્સ્ટીટ્યુશન સેન્ટર]], [[એટવોટર કેન્ટ મ્યુઝિયમ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા હિસ્ટરી]], [[નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન જયુઈસ હિસ્ટરી]], [[આફ્રિકન અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઈન ફિલાડેલ્ફિયા]], [[હિસ્ટોરીકલ સોસાયટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા]], ગ્રાન્ડ લોજ ઓફ ફ્રી એન્ડ એકસેપ્ટેડ મેસન્સ ઈન ધ સ્ટેટ ઓફ પેન્સિલવેનિયા એન્ડ મેસનિક લાઈબ્રેરી અને મ્યુઝિયમ ઓફ પેન્સિલવેનિયા અને [[ઈસ્ટર્ન સ્ટેટ પેનિટેન્ટીઅરી]]નો સમાવેશ થાય છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં અમેરિકાના પ્રથમ [[પ્રાણીસંગ્રહાલય]] અને [[હોસ્પિટલ]] આવેલા હોવા ઉપરાંત અમેરિકાના સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા શહેરી બગીચાઓમાં સ્થાન ધરાવતો [[ફેરમાઉન્ટ પાર્ક]] પણ આવેલો છે. === કલા === [[ચિત્ર:KeysToCommunity.jpg|left|thumb|150px|ફિલાડેલ્ફિયા શિલ્પી જેમ્સ પેનસ્ટનનું ઓલ્ડ સિટી નબરહૂડમાં આવેલું કી ટુ કમ્યુનિટી, બેન્જામિન ફ્રેન્કલિનને દર્શાવતા શહેરના ઘણા જાહેર આર્ટવર્ક પૈકીનું એક. સ્થળ:]] [[ચિત્|thumb|ફિલાડેલ્ફિયા મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટની બહાર આવેલા એમેઝોન અને રોકીના બે બાવલા]] ફિલાડેલ્ફિયા શહેરમાં અનેક કલા [[સંગ્રહાલયો]] આવેલા છે જેમકે [[પેન્સિલવેનિયા એકેડેમી ઓફ ધ ફાઈન આર્ટસ]] અને [[રોડિન મ્યુઝિયમ]], જે ઓગસ્ટ રોડિનના ફ્રાન્સની બહાર રચવામાં આવેલી કલાકૃતિઓનો સૌથી મોટો સંગ્રહ છે. શહેરનું મુખ્ય કલા સંગ્રહાલય [[ફિલાડેલ્ફિયા મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] અમેરિકાના સૌથી મોટા કલા સંગ્રહાલયોમાં સ્થાન ધરાવે છે અને ''[[રોકી]]'' ફિલ્મથી લોકપ્રિય બનેલા [[પગથિયાં]] આ સંગ્રહાલયમાં આવેલા છે.<ref name="Dallasnews">{{cite journal | quotes=no | first=Jerome | last=Weeks | year=2006 | month=August | title=Philly goes the distance | journal=The Dallas Morning News | url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/fea/travel/unitedstates/stories/DN-philly_0806tra.State.Edition1.508ad59.html | access-date=2010-07-22 | archive-date=2006-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060820112528/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/fea/travel/unitedstates/stories/DN-philly_0806tra.State.Edition1.508ad59.html | url-status=dead }}</ref> શહેરમાં કલાકારોની દેશની સૌથી જૂની કલબમાં સ્થાન ધરાવતી [[ફિલાડેલ્ફિયા સ્કેચ કલબ]] ઉપરાંત અનેક આર્ટ ગેલેરી આવેલી છે, જેમાંથી અનેક ગેલેરીમાં [[પ્રથમ શુક્રવાર]]ના કાર્યક્રમમાં લોકો મોટી સંખ્યામાં ભાગ લે છે. દરેક મહિનાના પ્રથમ શુક્રવારે ઓલ્ડ સીટીની આર્ટ ગેલેરીઓ મોડી રાત સુધી ખુલ્લી રહે છે. વાર્ષિક કાર્યક્રમોમાં ફિલ્મ સમારોહ અને પરેડનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સૌથી પ્રખ્યાત કાર્યક્રમ [[ન્યૂ યર્સ ડે]] [[મુમર્સ પરેડ]] છે. સાઉથ સ્ટ્રીટ અને [[ઓલ્ડ સીટી]]માં રાત્રે ખાસ્સી ચહલ-પહલ જોવા મળે છે. સેન્ટર સીટીના [[આર્ટસ એવન્યુ]]માં ઘણાં રેસ્ટોરાં અને [[થીયેટર]] આવેલા છે, જેમ કે [[કિમેલ સેન્ટર ઓફ ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]], જેમાં અમેરિકાના [[ટોચના પાંચ ઓરકેસ્ટ્રા]]માં સ્થાન ધરાવતા [[ફિલાડેલ્ફિયા ઓરકેસ્ટ્રા]] અને દેશના સતત કાર્યરત જૂના સ્થળોમાં સ્થાન ધરાવતી અને [[ઓપેરા કંપની ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]] અને [[પેન્સિલવેનિયા બેલે]]ના ઘર સમાન [[એકેડેમી ઓફ મ્યુઝિક]]. ફિલાડેલ્ફિયામાં અમેરિકાના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ [[જાહેર કલા]]નું પ્રમાણ વધારે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.visitphilly.com/music-art/public-art/ | title=Public Art | publisher=Greater Philadelphia Tourism Marketing Corporation | access-date=2010-05-31 }}</ref> ઈ.સ.1872માં જાહેર કલા અને [[શહેરી આયોજન]] માટે સર્મિપત અમેરિકાના પ્રથમ ખાનગી એસોસિયેશન ફેરમાઉન્ટ પાર્ક આર્ટ એસોસિયેશનનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite journal | quotes=no | first=Joanne | last=Aitken | year=2004 | month=September 2–8 | title=Forget Paris | journal=City paper | url=http://www.citypaper.net/articles/2004-09-02/cityspace.shtml | access-date=2010-07-22 | archive-date=2007-12-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071203103019/http://www.citypaper.net/articles/2004-09-02/cityspace.shtml | url-status=dead }}</ref> ઈ.સ.1959માં આર્ટીસ્ટ ઈકિવટી એસોસીયેશનના દબાણને કારણે અમેરિકન શહેરના પ્રથમ [[પર્સેન્ટ ફોર આર્ટ]] [[ઓર્ડિનન્સ]]ના સર્જનમાં મદદ મળી.<ref>{{cite web | url=http://www.publicartreview.org/pdf/wetenhall.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060901030011/http://www.publicartreview.org/pdf/wetenhall.pdf | archive-date=2006-09-01 | title=About A Brief History of Percent-For-Art in America | last=Wetenhall | first=John | format=PDF | publisher=Public Art Review | access-date=2006-09-24 | url-status=dead }}</ref> જાહેર કલાની 200 કરતાં વધારે કૃતિઓનું ફંડ આપવામાં આવ્યું હતું તેવા આ કાર્યક્રમનું સંચાલન શહેરની આર્ટ એજન્સી ફિલાડેલ્ફિયા ઓફિસ ઓફ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચર દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.phila.gov/visitors/arts_office.html#contact | title=Office of Art and Culture | publisher=Phila.gov | access-date=2006-09-24 }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયામાં અમેરિકાના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ખાસ કરીને વધારે પ્રમાણમાં મ્યુરલ્સ આર્ટ (ભતશીલ્પો અને ચિત્રો) જોવા મળે છે, જેનો શ્રેય ઈ.સ. 1984માં સ્થાપવામાં આવેલા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રીક્રિયેશન્સ [[મ્યુરલ આર્ટ્સ પ્રોગ્રામ]]ને જાય છે, જે વસાહતોને સુંદર બનાવવા અને [[ગ્રેફિટી]] કલાકારોને માધ્યમ પૂરું પાડવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે. આ કાર્યક્રમે પ્રોફેશનલ, કર્મચારીઓ અને સ્વયંસેવકો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા 2,800થી વધારે [[ભિંતચિત્રો]] એકત્ર કર્યા છે અને ફિલાડેલ્ફિયામાં લગભગ 20,000 જેટલા વંચિત યુવાનોને શિક્ષણ આપ્યું છે.<ref>{{cite web | url=http://www.muralarts.org/about/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20071208070210/http://www.muralarts.org/about/ | archive-date=2007-12-08 | title=Mural Arts Program About page | access-date=2007-11-27 | url-status=live }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયાએ [[સંગીત]]માં ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. 1970ના દાયકાના [[ફિલાડેલ્ફિયાના ખમીરે]] સમકાલીન અને તે પછીના યુગના સંગીત પર ઘેરો પ્રભાવ પાડ્યો હતો. જુલાઇ 13, 1985ના રોજ ફિલાડેલ્ફિયામાં [[લાઈવ એઈડ]] કોન્સર્ટનો અમેરિકન ભાગ [[જહોન એફ કેનેડી સ્ટેડિયમ]]માં યોજવામાં આવ્યો. શહેરે પોતાની આ પ્રકારની ભૂમિકા [[લાઈવ 8]] કોન્સર્ટમાં પણ ભજવી અને લગભગ સાત લાખ લોકોને જુલાઇ 2, 2005માં [[બેન ફ્રેન્કલિન પાર્કવે]]માં એકઠા કર્યા.<ref>{{cite web |author=Rodney Kim |title=Live 8 Philadelphia Review |url=http://www.live8.us/philadelphia/blog.html |date=July 2, 2005 |access-date=2007-04-24 |archive-date=2006-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214110945/http://www.live8.us/philadelphia/blog.html |url-status=dead }}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં સંગીતના કાર્યક્રમો કરનારું વિશ્વપ્રસિદ્ધ [[ફિલાડેલ્ફિયા બોય્ઝ કોર એન્ડ કોરલ્સ]] પણ ફિલાડેલ્ફિયામાં જ આવેલું છે. સંગીતવૃંદના સ્થાપક ડો. રોબર્ટ જી હેમિલ્ટન ફિલાડેલ્ફિયાના વતની હતી. ધ ફિલી પોપ્સ ફિલાડેલ્ફિયાનું વધુ એક પ્રખ્યાત સંગીતવૃંદ છે. શહેરે અમેરિકાના [[રોક મ્યુઝિક]] અને [[પોપ મ્યુઝિક]]ના વિકાસ અને તેને ટેકો આપવમાં પણ ઘણો જ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. હીપ-હોપ અને રેપ કલાકારો જેમ કે [[ધ રૂટ્સ]], [[ડીજે જેઝી જેફ એન્ડ ધ ફ્રેશ પ્રિન્સ]], [[ધ ગોટ્સ]], [[ફ્રી વે]], [[સ્કૂલી ડી]], [[ઈવ]] અને [[લીઝા "લેફટ આઈ" લોપ્સ]] પણ આ શહેરના જ હતા. === ભોજન === [[ચિત્ર:Philly041907-002-PatsKingofSteaks.jpg|thumb|right|200px|દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયામાં પેટ્સ સ્ટીક્સ]] શહેર [[હોગીઝ]], [[સ્ક્રેપલ્સ]], [[સોફટ પ્રેટઝેલ્સ]], [[વોટર આઈસ]], [[ટેસ્ટીકેક]] અને [[ચીઝસ્ટીક]] માટે જાણીતું છે. શહેરની વૈભવી રેસ્ટોરાંમાં [[લી બેક-ફિન]] અને ટેલિવિઝન શો ''[[આઇરન શેફ]]'' થી પ્રસિદ્ધિ પામેલા શેફ [[માસાહારુ મોરીમોન્ટો]] દ્વારા ચલાવવામાં આવતી મોરીમોન્ટોનો સમાવેશ થાય છે. === રમત ગમત === ફિલાડેલ્ફિયાની પ્રથમ વ્યાવસાયિક સ્પોર્ટસ ટીમ લગભગ 1860માં બેઝબોલની [[એથ્લેટિકસ]] સ્થાપવામાં આવી હતી. [[તમામ ચાર મુખ્ય રમતો]] ધરાવતા અમેરિકાના 13 શહેરમાં ફિલાડેલ્ફિયાનો સમાવેશ થાય છેઃ [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ]]ની [[ફિલાડેલ્ફિયા ઈગલ્સ]], [[નેશનલ હોકી લીગ]]ની [[ફિલાડેલ્ફિયા ફલાયર્સ]], [[મેજર લીગ બેઝબોલ]]ની [[નેશનલ લીગ]]માં [[ફિલાડેલ્ફિયા ફિલીસ]] અને [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન]]માં [[ફિલાડેલ્ફિયા 76અર્સ]]. 76અર્સે ઈ.સ. 1983માં [[એનબીએ ચેમ્પિયનશીપ]] જીતી ત્યારથી માંડીને ફિલિસે ઈ.સ.2008માં [[વર્લ્ડ સીરીઝ]] જીતી ત્યાં સુધી શહેરની વ્યાવસાયિક ટીમો કોઇપણ પ્રકારની ચેમ્પિયનશીપ જીતી શકી ન હતી. ઈ.સ.2004માં [[ઈએસપીએન]]એ ધ ફિફટીન મોસ્ટ ટોર્ચર્ડ સ્પોર્ટસ સીટીઝમાં ફિલાડેલ્ફિયાને બીજા નંબરે મૂકયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/espn/page2/story?page=paolantonio/tortured_philadelphia |title=ESPN.com: Page 2 : What caused Philly's curse? |publisher=Sports.espn.go.com |date= |access-date=2009-01-05}}</ref> "[[બીલી પેનનો શાપ]]" આ નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોવાનું પણ કોઇક વખત માનવામાં આવે છે. ઉપરાંત, તાજેતરના વર્ષોમાં ફિલાડેલ્ફિયાની સ્પોર્ટસ ટીમોની પડતી ''ધ [[ફિલાડેલ્ફિયા ડેઈલી ન્યૂઝ]]'' ના જહોન સ્મોલવૂડ જેને "કર્સ ઓફ ઈનોગ્રેશન" (ઉદ્ઘાટનનો અભિશાપ)ને કારણે થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે, 76અર્સે ઈ.સ. [[1977માં એનબીએની ફાઈનલ મેચ]]માં પરાજય મેળવ્યો ત્યારથી માંડીને જયારે પણ ફિલાડેલ્ફિયાની સ્પોર્ટસ ટીમો [[રાષ્ટ્રપતિના ઉદ્ઘાટક]] વર્ષમાં લીગની ફાઈનલમાં પહાચે છે ત્યારે જીતી શકતી નહીં હોવાનો ફિલાડેલ્ફિયાની સ્પોર્ટસ ટીમો પરનો આ કથિત અભિશાપ છે. ઘણી વ્યાયવસાયિક સ્પોર્ટસ ટીમોનો ઉદભવ ફિલાડેલ્ફિયામાં થયો હતો પરંતુ પછીથી તે બીજા શહેરોમાં ખસેડવામાં આવી હતી,જેમાં બાસ્કેટબોલની ટીમ [[ગોલ્ડન સ્ટેટ વોરિયર્સ]] અને બેઝબોલની ટીમ [[ઓકલેન્ડ એથ્લેટિકસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં [[ક્રિકેટ]], [[રગ્બી લીગ]] ([[ફિલાડેલ્ફિયા ફાઈટ]]), [[રગ્બી યુનિયન]] અને અન્ય રમતોની વ્યાવસાયિક, અર્ધ વ્યાવસાયિક અને એલિટ એમેચ્યોર ટીમ પણ આવેલી છે. શહેરમાં યોજવામાં આવતા રમત-ગમતના મુખ્ય કાર્યક્રમોમાં [[પેન રીલેયઝ]], [[સ્ટોટેસબરી કપ]], [[ફિલાડેલ્ફિયા મેરેથોન]], [[બ્રોડ સ્ટ્રીટ રન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા ઈન્ટરનેશનલ ચેમ્પિયનશીપ]] [[બાઈસીકલ રેસ]] અને [[ડેડ વેઈલ રેગાટ્ટા]]નો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ વર્ગની પાંચ કોલેજનો જૂથના બાસ્કેટબોલ કાર્યક્રમ [[ફિલાડેલ્ફિયા બીગ 5]] ફિલાડેલ્ફિયામાં યોજવામાં આવે છેઃ આ બીગ 5-માં [[સેન્ટ જોસેફસ યુનિવર્સિટી]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા]], [[લા સાલે યુનિવર્સિટી]], ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી અને [[વિલેનોવા યુનિવર્સિટી]]નો સમાવેશ થાય છે. ફિલાડેલ્ફિયાની છઠ્ઠી એનસીએએ પ્રથમ વર્ગની યુનિવર્સિટી [[ડ્રેકસેલ યુનિવર્સિટી]] છે. ઓછામાં ઓછી એક ટીમ દર વર્ષે સ્પર્ધાત્મક બની રહે છે અને છેલ્લા ચાર દશકથી ઓછામાં ઓછી એક ટીમ એનસીએએ ટુર્નામેન્ટમાં પહાચે છે. ફેબ્રુઆરી 2008માં, ફિલાડેલ્ફિયાએ 16મી [[મેજર લીગ સોકર]] ફ્રેન્ચાઈઝી માટેની સ્પર્ધામાં અનેક અન્ય શહેરોને હરાવ્યા હતા. ધ [[ફિલાડેલ્ફિયા યુનિયને]] [[પેન્સિલવેનિયાના ચેસ્ટર]]માં આવેલા [[પીપીએલ પાર્ક]] ([[સોકર માટેના સ્ટેડિયમ]])ને પોતાનું ઘર જાહેર કરીને 2010માં લીગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! ક્લબ ! લીગ ! રમત-ગમત ! સ્થળ ! સ્થાપના ! ચેમ્પિયનશીપ્સ |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા ફીલીઝ]] | [[એમએલબી (MLB)]] | બેઝબોલ | [[સિટિઝન્સ બેન્ક પાર્ક]] | 1883 | [[1980]], [[2008]] |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા 76અર્સ]] | [[એનબીએ (NBA)]] | બાસ્કેટબોલ | [[વેકોવીયા સેન્ટર]] | 1963 | [[1966–67]], [[1982–83]] |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા ઇગલ્સ]] | [[એનએફએલ (NFL)]] | અમેરિકી ફુટબોલ | [[લિન્કન ફાઇનાન્શિયલ ફીલ્ડ]] | 1933 | [[1948]], [[1949]], [[1960]] |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા ફ્લાયર્સ]] | [[એનએચએલ (NHL)]] | આઇસ હોકીઃ | [[વેકોવીયા સેન્ટર]] | 1967 | [[1973–74]], [[1974–75]] |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા યુનિયન]] | [[એમએલએસ (MLS)]] | સોકર | [[પીપીએલ પાર્ક]]<br /> | 2010 | - |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા ઇનડિપેન્ડન્સ]] | [[ડબલ્યુપીએસ (WPS)]] | વિમેન્સ સોકર | [[પીપીએલ પાર્ક]]<br />([[ચેસ્ટર, પીએ]]માં) | 2010 | - |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા વિન્ગ્સ]] | [[એનએલએલ (NLL)]] | અરેના લેક્રોસી | [[વેકોવીયા સેન્ટર]] | 1987 | 1989, 1990, 1994, 1995, 1998, 2001 |- ! style="font-weight:normal;text-align:center"| [[ફિલાડેલ્ફિયા કિક્સ]] | [[એનઆઇએસએલ (NISL)]] | અરેના સોકર | [[લિયાકોરાસ સેન્ટર]] | 1996 | 2001–02, 2006–07 |} == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Comcastcenter vertical.jpg|thumb|કોમકાસ્ટ સેન્ટર, ફિલાડેલ્ફિયાની સૌથી નવી ઓફિસ બિલ્ડિંગ અને પેન્સિલવેનિયાની સૌથી ઉંચી ઇમારત.]] ફિલાડેલ્ફિયાના આર્થિક ક્ષેત્રોમાં ઉત્પાદન, તેલ શુદ્ધિકરણ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ, હેલ્થકેર અને બાયોટેકનોલોજી, પ્રવાસન અને નાણાંકીય સેવાનો સમાવેશ થાય છે. [[પ્રાઈસવોટરહાઉસકૂપરે]] તૈયાર કરેલા અભ્યાસ અનુસાર, ફિલાડેલ્ફિયા અને તેના આસપાસના પ્રદેશો 2005માં લગભગ 312 બિલિયન ડોલર જેટલી કુલ જીડીપી સાથે અમેરિકન શહેરોમાં ચોથા નંબરની સૌથી વધુ જીડીપી ધરાવતા હતા.<ref name="cityGDP">{{cite web |url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html |title=The 150 richest cities in the world by GDP in 2005 |date=2007-03-11 |access-date=2008-11-10 |publisher=City Mayors |work=PricewaterhouseCoopers}}</ref> અન્ય અમેરિકન શહેરોમાં માત્ર [[ન્યૂ યોર્ક સીટી]] (1,133 બિલિયન ડોલર), [[લોસ એન્જિલસ]] (693 બિલિયન ડોલર) અને [[શિકાગો]] (460 બિલિયન ડોલર)નું આર્થિક ઉત્પાદન ધરાવે છે.<ref name="cityGDP"/> ફિલાડેલ્ફિયા [[ટોકિયો]] (1,191 બિલિયન ડોલર), [[પેરિસ]] (460 બિલિયન ડોલર), [[લંડન]] (452 બિલિયન ડોલર), [[ઓસાકા-કોબે]] (391 બિલિયન ડોલર), [[મેકિસકો સીટી]] (315 બિલિયન ડોલર) કરતાં નીચો, જયારે [[વોશિંગ્ટન ડીસી]] (299 બિલિયન ડોલર) અને [[બોસ્ટન]] (290 બિલિયન ડોલર) કરતાં ઉંચો ક્રમાંક ધરાવે છે. શહેરમાં [[ફિલાડેલ્ફિયા સ્ટોક એકસચેન્જ]] અને [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવતી [[કેબલ ટેલિવિઝન]] અને ઈન્ટરનેટ સેવા પૂરી પાડતી [[કોમકાસ્ટ]], [[વીમા કંપની]] [[કોલોનિયલ પેન]], [[સીઆઈજીએનએ]] અને [[લિંકન ફાઈનાન્સિયલ ગ્રૂપ]], ઉર્જા કંપની [[સનોકો]], ફૂડ ર્સિવસ કંપની [[અરામાર્ક]] અને [[ક્રાઉન્ડ હોલ્ડિંગ્સ ઈનકોર્પોરેટેડ]], કેમિકલ ઉત્પાદક [[રોહ્મ એન્ડ હાસ કંપની]] અને [[એફએમસી કોર્પોરેશન]], ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ [[વ્યેથ]] અને [[ગ્લેકસોસ્મિથકલાઈન]], [[બોઈંગ રોટોરક્રાફટ સિસ્ટમ્સ]] અને ઓટોમોટિવ પાર્ટસ રીટેલર [[પેપ બોય્ઝ]] વગેરે આવેલી છે. 20મી સદીના પ્રારંભિક સમયગાળામાં, [[ઓટોમોબાઈલ]] ક્ષેત્રમાં [[પિત્તળ યુગ]]નો પ્રારંભ કરનારી કંપની [[બિડલ]] ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલી છે.<ref>ક્લાયમર, પાનું 176.</ref> સંઘીય સરકારે ફિલાડેલ્ફિયામાં અનેક સુવિધાઓ ઉભી કરી છે. આ શહેરે [[વોશિંગ્ટન ડીસી]] પહેલાં [[અમેરિકા]]ની રાજધાની તરીકે સેવા આપી હતી. આજે, [[અમેરિકાની ટંકશાળ]]નું પૂર્વ કિનારાનું કામકાજ ફિલાડેલ્ફિયામાં કરવામાં આવે છે અને [[ફેડરલ રીઝર્વ]] બેન્કનો ફિલાડેલ્ફિયા વિભાગ પણ અહીંયા આવેલો છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં [[યુએસ ડિસ્ટ્રીકટ કોર્ટ ફોર ધ ઇસ્ટર્ન ડિસ્ટ્રિક્ટ ઓફ પેન્સિલવેનિયા]] અને [[યુએસ કોર્ટ ઓફ અપીલ્સ ફોર ધ થર્ડ સર્કિટ]] આવેલી છે. [[પેન્સિલવેનિયા રેલરોડ]]ની ઐતિહાસિક હાજરી અને [[30 સ્ટ્રીટ સ્ટેશન]] ખાતે વિશાળ મુસાફરો સાથે [[એમટ્રેક]] શહેરમાં મહત્ત્વપૂર્ણ હાજરી ધરાવે છે. આ ર્સિવસમાં રેલરોડના સામાન્ય કાર્ય ઉપરાંત કસ્ટમર ર્સિવસ રીપ્રેઝિન્ટેટીવ્સ અને ટિકિટ પ્રોસેસિંગ અને અન્ય બેકઓફિસ પર્સનલ કામોનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Philly Vista.jpg|thumb|200px|left|બોલ્ટિમોર એવન્યૂ સેન્ટર સિટી તરફ.]] શહેરમાં [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા લો સ્કૂલ]], [[ડ્રેકસેલ યુનિવર્સિટી અર્લ મેક સ્કૂલ ઓફ લો]], [[ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી બેસલી સ્કૂલ ઓફ લો]], [[રૂટગર્સ યુનિવર્સિટી ઓફ લો-કેમડેન]], [[વિલ્લાનોવા યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ લો]] અને [[વિડેનેરસ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ લો]] આવેલી હોવાને કારણે તે કાનૂનનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. વધુમાં, [[અમેરિકન લો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]]નું વડું મથક પણ અહીંયા આવેલું છે. ફિલાડેલ્ફિયા દવાઉદ્યોગનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે, જે કોલોનિયલ સમયની આગવી વિશેષતા છે. શહેરમાં બ્રિટીશ નોર્થ અમેરિકન કોલોનીઝ, [[પેન્સિલવેનિયા હોસ્પિટલ]], અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા]] (પેન) ખાતે દેશની હાલમાં અમેરિકા ખાતેની પ્રથમ મેડિકલ સ્કૂલ આવેલા છે. શહેરની સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડનારી કંપની પેન વિશાળ ટીચીંગ [[હોસ્પિટલ]] અને મેડિકલ [[સિસ્ટમ]] ધરાવે છે. [[ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી ઓફ મેડિસીન]], [[ડ્રેકસેલ યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ મેડિસીન]], [[થોમસ જેફર્સન યુનિવર્સિટી]] અને [[ફિલાડેલ્ફિયા કોલેજ ઓફ ઓસ્ટેઓપેથીક મેડિસીન]] સાથે જોડાણ ધરાવતી અનેક હોસ્પિટલ શહેરમાં આવેલી છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં આગવી વિશેષતા ધરાવતી ત્રણ બાળકોની હોસ્પિટલ આવેલી છેઃ [[ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]], દેશની પ્રથમ બાળકોની હોસ્પિટલ (યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાની હોસ્પિટલની બાજુમાં આવેલી) [[સેન્ટ ક્રિસ્ટોફર્સ હોસ્પિટલ]] અને [[શ્રાઈનર્સ હોસ્પિટલ]]. શહેરના ઉત્તરના ભાગમાં [[આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઈન મેડિકલ સેન્ટર]] અને ઉત્તરપૂર્વીય ભાગમાં [[ફોકસ ચેઝ કેન્સર સેન્ટર]] આવેલા છે. સમગ્ર રીતે જોતાં, આરોગ્ય ક્ષેત્ર શહેરમાં સૌથી વધારે રોજગારી પૂરી પાડે છે. મેડિકલ વ્યવસાયના ઘણાં એસોસિયેશનનોના વડાં મથક ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલા છે. ફિલાડેલ્ફિયાના મેડિકલ સંશોધન કેન્દ્ર તરીકેના મહત્ત્વ સાથે આ પ્રદેશ [[ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ]]ને પણ ટેકો આપે છે. [[ગ્લેકસોસ્મિથકલાઈન]], [[એસ્ટ્રાજેનેકા]], [[વ્યેથ]], [[મર્ક]], [[જીઈ હેલ્થકેર]], [[જહોનસન એન્ડ જહોનસન]] અને [[સીમેન્સ મેડિકલ સોલ્યુશન્સ]] આ પ્રદેશમાં કામગીરી ધરાવતી મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓમાં સ્થાન પામે છે. શહેરમાં દેશની પ્રથમ ફાર્મસી સ્કૂલ ધ ફિલાડેલ્ફિયા કોલેજ ઓફ ફાર્મસી આવેલી છે, જે હાલમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સિસ ઈન ફિલાડેલ્ફિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. {{See also|List of companies based in the Philadelphia area}} ઈ.સ. 2008માં અમેરિકામાં સૌથી વધારે વખત મુલાકાત લેવાયેલા શહેરોમાં 11મો નંબર ધરાવવા સાથે ફિલાડેલ્ફિયામાં પ્રવાસન મહત્ત્વનો ઉદ્યોગ છે. આ શહેરે ઈ.સ. 2008માં લગભગ 710,000 વિદેશી મુલાકાતીઓને આવકાર્યા હતા, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ 29 ટકા જેટલો વધારે દર્શાવે છે.<ref>{{cite web |author=The Earthtimes |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/philadelphia-achieves-greatest-increase-in,828823.shtml |title=Philadelphia Achieves Greatest Increase in U.S. International Visitation – 11th Most-Visited City |publisher=Earthtimes.org |date=2009-05-18 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524104035/http://www.earthtimes.org/articles/show/philadelphia-achieves-greatest-increase-in,828823.shtml |url-status=dead }}</ref> === ખરીદી === [[ચિત્ર:ItalianMarketPhiladelphia.jpg|thumb|right|400px|દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલું ઇટાલિયન માર્કેટ ફિલાડેલ્ફિયાનું એક મુખ્ય સિમાચિહ્ન છે.]] ફિલાડેલ્ફિયામાં [[સેન્ટર સીટી]]માં ખરીદી કરવાના વિકલ્પોમાં [[ધ ગેલેરી એટ માર્કેટ ઇસ્ટ]], લિબર્ટી પ્લેસ ખાતે ધ શોપ્સ, [[જવેલર્સ રો]], [[સાઉથ સ્ટ્રીટ]] અને અનેકવિધ સ્વતંત્ર રીટેલર્સનો સમાવેશ થાય છે. [[વોલનટ સ્ટ્રીટ]]નો ચાર બ્લોકનો વિભાગ [[રીટેનહાઉસ રો]] વૈભવી કપડાં માટેનો [[ચેઈન સ્ટોર]] અને [[હિપસ્ટર]]-ઈન્સપાયર્ડ કપડાંનો સ્ટોર છે. આ વિસ્તારમાં સનસોમ અને ચેસ્ટનટની સમાંતર શેરીઓ પણ કેટલા વૈભવી બૂટીક અને કપડાના રીટેલર્સ ધરાવે છે. ઓલ્ડ સીટીમાં સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકોના ઉભરતાં બૂટીક આવેલા છે. ધ [[રીડીંગ ર્ટિમનલ માર્કેટ]]માં ટેક-આઉટ રેસ્ટોરાં, ખાસ વિશેષતા ધરાવતા ફેરિયાઓ, નજીકમાં આવેલા [[લેન્કેસ્ટર કાઉન્ટી]]માંથી આવતા અમીર ખેડૂતો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી કેટલીક દુકાનો સહિતની [[કરીયાણાંની નાની દુકાનો]] આવેલી છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં કેટલાક વિવિધ પ્રકારના નેબરહૂડ શોપિંગ ડિસ્ટ્રીકટ પણ આવેલા છે જેમ કે [[મેનાયુન્ક]] અથવા [[ચેસ્ટનટ હિલ]]. દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલા [[ઈટાલિયન બજાર]]માં ઐતિહાસિક રીતે ઈટાલિયન પરંતુ હવે અનેક દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવતા કરીયાણું, માંસ, ચીઝ અને ઘરવખરીનો વેપાર કરવામાં આવે છે. બે પ્રખ્યાત [[ચીઝસ્ટીક]] રેસ્ટોરાં [[જેનોઝ]] અને [[પેટ્ઝ]] નજીકમાં જ આવેલા છે. આ પ્રદેશમાં ઘણાં શોપિંગ મોલ્સ અને સ્ટ્રીપ મોલ્સ આવેલા છે, જેમાં [[ઇશાન ફિલાડેલ્ફિયા]]માં [[ફ્રેન્કલિન મિલ્સ]] અને પરાંવિસ્તારમાં આવેલા મોલ્સમાં સૌથી વધારે નાધપાત્ર [[પેન્સિલવેનિયા]]માં મુખ્ય શહેરથી 19 માઈલના અંતરે આવેલા [[કિંગ ઓફ પ્રૂશિયા]]માં આવેલા કિંગ ઓફ પ્રૂશિયા મોલનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ ઓફ પ્રૂશિયા મોલ [[અમેરિકા]]ના [[પૂર્વીય તટ]] પર આવેલો સૌથી મોટો<ref>{{cite web |url=http://www.philly.com/mld/philly/living/travel/visitors_guide/9732146.htm |title=Philadelphia Inquirer &#124; 09/26/2004 &#124; Put on your shopping shoes to hit a wide variety of stores |publisher=Web.archive.org |date=2007-02-18 |access-date=2009-07-25 |archive-date=2007-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218200221/http://www.philly.com/mld/philly/living/travel/visitors_guide/9732146.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> અને [[દેશમાં ભાડે આપી શકાય તેવી રીટેલ જગ્યા ધરાવતો સૌથી મોટો શોપિંગ મોલ છે]]. === માધ્યમો === [[ચિત્ર:Inquirerbldgfull.jpg|thumb|નોર્થ બ્રોડ સ્ટ્રીટ પર આવેલું ધ ઇન્ક્વાયરર બિલ્ડિંગ.]] ફિલાડેલ્ફિયાના બે મુખ્ય [[દૈનિક સમાચાર પત્રો]] છે ''[[ધ ફિલાડેલ્ફિયા ઇન્ક્વાઇરર]]'' અને ''[[ધ ફિલાડેલ્ફિયા ડેઇલી ન્યુઝ]]'' , બન્ને ફિલાડેલ્ફિયા મિડિયા હોલ્ડિંગ્સ એલ.એલ.સી.ની માલિકીના છે. ''ધ ફિલાડેલ્ફિયા ઇન્ક્વાઇરર'' ની સ્થાપના 1829માં થઇ હતી, તે યુનાઇટેડ સ્ટેટસનું ત્રીજા નંબરનું સૌથી જૂનું ટકી રહેલુ દૈનિક સમાચાર પત્ર છે.<ref>{{cite web | last=Wilkinson | first=Gerry | url=http://www.broadcastpioneers.com/inquirerhistory.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20060221062916/http://www.geocities.com/phillyppa/inquirer.html | archive-date=2006-02-21 | title=The History of the Philadelphia Inquirer | publisher=Philadelphia Press Association | access-date=2006-07-20 | url-status=live }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયામાં ચાલતું બીજુ એક સમાચારપત્ર છે ''[[ધ બુલેટિન]]'' , જે ''[[ધ ફિલાડેલ્ફિયા બુલેટિન]]'' સાથે ઇતિહાસ ધરાવે છે અને તે 1982માં બંધ થઇ ગયું હતું. ''ધ બુલેટિન''ની સ્થાનિક માલિકી ધ બુલેટિન, ઇન્ક.ની હતી. ફિલાડેલ્ફિયામાં પહેલુ પ્રાયોગિક [[રેડિયો]] લાયસન્સ ઓગસ્ટ 1912માં [[સેંટ. જોસેફ કોલેજ]]ને આપવામાં આવ્યું હતું. પહેલું વ્યવસાયિક રેડિયો સ્ટેશન 1922માં આવ્યું હતું પહેલા હતું [[ડબલ્યુઆઇપી]], 17મી માર્ચથી તે [[ગિમ્બેલ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર]]ની માલિકીનું હતું, ત્યારબાદ તે જ વર્ષે [[ડબલ્યુએફઆઇએલ]], [[ડબલ્યુઓઓ]], [[ડબલ્યુસીએયુ]] અને ડબલ્યુડીએએસ થયા.<ref name="Media">{{cite journal | quotes=no | first=Todd | last=Bishop | year=2000 | month=January 7 | title=The Media: One revolution after another | journal=Philadelphia Business Journal|url=http://philadelphia.bizjournals.com/philadelphia/stories/2000/01/10/story3.html}}</ref> ફિલાડેલ્ફિયાના સૌથી વધુ ગણનાપાત્ર સ્ટેશનોમાં [[સોફ્ટ રોક]] [[ડબલ્યુબીઇબી]], [[કેવાયડબલ્યુ ન્યુઝરેડિયો]], અને [[શહેરી યુવાનોના સમકાલીન]] [[ડબલ્યુડીએએસ-એફએમ]]નો સમાવેશ થાય છે. ફિલાડેલ્ફિયાના ત્રણ મહત્વના [[જાહેર રેડિયો]] સ્ટેશનમાં [[ડબલ્યુએચવાયવાય-એફએમ]](એનપીઆર), [[ડબલ્યુઆરટીઆઇ]](જેઝ, શાસ્ત્રિય) અને [[ડબલ્યુએક્સપીએન-એફએમ]](યુવાનો માટેનું વૈકલ્પિક સ્ટેશન) સાથે જ બીજા કેટલાંક નાના સ્ટેશનો પણ છે. 1930માં, [[ફિલ્કો]]ની માલિકીનું પ્રાયોગિક સ્ટેશન [[ડબલ્યુ3એક્સઇ]], ફિલાડેલ્ફિયાનું પહેલું [[ટેલિવિઝન સ્ટેશન]] બન્યું હતું,તેને 1939માં [[એનબીસી]] તરફથી પહેલી માન્યતા મળી હતી, અને ત્યારબાદ તે [[કેવાયડબલ્યુ-ટીવી]]([[સીબીએસ]]) બન્યું હતું. [[ડબલ્યુસીએયુ-ટીવી]], [[ડબલ્યુપીવીઆઇ-ટીવી]], [[ડબલ્યુએચવાયવાય-ટીવી]], [[ડબલ્યુપીએચએલ-ટીવી]] અને [[ડબલ્યુટીએક્સએફ-ટીવી]]ની સ્થાપના 1970 સુધીમાં થઇ હતી.<ref name="Media"/> ૧952માં ડબલ્યુએફઆઇએલ(હવે ડબલ્યુપીવીઆઇ) એ ટેલિવિઝન શો ''બેન્ડસ્ટેન્ડ'' ની શરૂઆત કરી હતી, જે પાછળથી સમગ્ર દેશમાં પ્રસારિત ''[[અમેરિકન બેન્ડસ્ટેન્ડ]]'' બન્યું હતું અને તેના ઉદઘોષક [[ડિક ક્લાર્ક]] હતા.<ref>{{cite book | last=Ogden | first=Christopher | year=1999 | title=Legacy: A Biography of Moses and Walter Annenberg | url=https://archive.org/details/legacybiographyo0000ogde | publisher=Little, Brown and Company | location=New York | isbn=0-316-63379-8 }}</ref>આજે ઘણાં વિશાળ શહેરી વિસ્તારોમાં, દરેક વ્યવાયિક નેટવર્ક પાસે તેની માન્યતા છે અને કોલ લેટર્સના સ્થાને કોર્પોરેટ આઇડી રાખવામાં આવ્યા છે જેમકેઃ સીબીએસ3, 6એબીસી, એનબીસી10, ફોક્સ29, ટેલિફ્યુટુરા28, ટેલિમન્ડો62, યુનિવિઝન65, પ્લસ માટે પીએચએલ 17 અને [[સીડબલ્યુ ફિલી 57]]. આ પ્રદેશમાં [[જાહેર બ્રોડકાસ્ટિંગ]] સ્ટેશન્સ [[ડબલ્યુવાયબીઇ-ટીવી]] (ફિલાડેલ્ફિયા), ડબલ્યુએચવાયવાય-ટીવી(વિલ્મિંગટન, ડેલાવેર અને ફિલાડેલ્ફિયા), [[ડબલ્યુએલવીટી-ટીવી]] (લેહાઇ વેલી), અને [[ન્યુજર્સી નેટવર્ક]]ની સેવા પણ ઉપલબ્ધ હતી. સપ્ટેમ્બર 2007માં ફિલાડેલ્ફિયાને જાહેર જનતા માટે કેબલ ચેનલની માન્યતા મળી હતી. રોક સ્ટેશન્સ [[ડબલ્યુએમએમઆર]] અને [[ડબલ્યુવાયએસપી]] પહેલેથી સખત સ્પર્ધા ધરાવતા હતા. 2005થી ડબલ્યુએમએમઆરએ ડબલ્યુવાયએસપી પ્રોગ્રામિંગમાં રોક(જેમાં વિવાદાસ્પદ [[શોક જોક]] [[હોવાર્ડ સ્ટેર્ન]]નો પણ સમાવેશ થાય છે)માંથી [[ફ્રી એફએમ]] પ્રકારમાં આવ્યા બાદ વધુ સંગીત આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. ડબલ્યુવાયએસપીએ 1995થી ક્લાસિક રોક માળખુ શરૂ કર્યું હતું. ડબલ્યુવાયએસપી [[ફિલાડેલ્ફિયાની દરેક ઇગલ્સ]] ગેમ્સની પણ રજૂઆત કરે છે. [[હોવાર્ડ સ્ટર્ને]] [[સિરિયસ રેડિયો]] છોડ્યા બાદ ડબલ્યુએમએમઆરનો ''ધ [[પ્રેસ્ટન એન્ડ સ્ટિવ]] શો'' આગળના ક્રમે આવતા મોર્નિંગ શોમાં એક હતો. નવેમ્બર 2008માં, ડબલ્યુવાયએસપીએ પ્રતિસ્પર્ધી શો લોન્ચ કર્યો હતો જેનું સંચાલન ફિલાડેલ્ફિયાના વતની [[ડેની બોનાડ્યુસે]] કર્યું હતું. બન્ને સ્ટેશન નિયમિત સમગ્ર પ્રદેશમાં જીવંત સંગીત અને બીજા ઇવેન્ટ્સ રજૂ કરતા હતા. ચાર [[શહેરી]] સ્ટેશન્સ([[ડબલ્યુયુએસએલ]]("પાવર 99"), [[ડબલ્યુપીએચઆઇ]]("100.3 ધ બીટ"), [[ડબલ્યુડીએએસ]] અને [[ડબલ્યુઆરએનબી]]) જાણીતા અને લોકોની પસંદગીના એફએમ ડાયલ છે. [[ડબલ્યુએનયુડબલ્યુ]] શહેરનું [[પુખ્ત વયના લોકો]] માટેનું સમકાલિન સ્ટેશન છે. આ સ્ટેશન 106.1 ફ્રિક્વન્સી(હવે [[ડબલ્યુઆઇએસએક્સ]]) પર "[[સ્મૂધ જેઝ]]" ડ્રોપ થયા બાદ ડબલ્યુજેજેઝેડનું મુખ્ય મથક હતું, પણ તેના ખરાબ રેટિંગને કારણે તે ફરી એકવાર ડ્રોપ કરવામાં આવ્યું હતું. === નવીનતા === ફિલાડેલ્ફિઆ "અમેરિકામાં પહેલી" હોય તેવી ઘણી સંસ્થાઓનું મુખ્ય મથક છે, તેમાં નીચેની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.ushistory.org/philadelphia/philadelphiafirsts.html ફિલાડેલ્ફિયા ફર્સ્ટ્સ 1681–1899], ushistory.org</ref><ref>[http://philadelphia.about.com/cs/history/a/philly_firsts.htm ફિલાડેલ્ફિયા ફર્સ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928001438/http://philadelphia.about.com/cs/history/a/philly_firsts.htm |date=2011-09-28 }}, about.com</ref> {{MultiCol}} * [[કલા શાળા અને સંગ્રહાલય]] * [[બેંક]] * [[વનસ્પતિશાસ્ત્રનો બગીચો]] * [[કેન્સર હોસ્પિટલ]] * [[ઇલેક્ટ્રોનિક કોમ્પ્યુટર]] * [[આંખની હોસ્પિટલ]] * [[હોસ્પિટલ]] * [[અગ્નિશામક કંપની]] * [[અગ્નિ વીમા કંપની]] * [[તબીબી શાળા]] * [[ટંકશાળ]] {{ColBreak}} * [[નગરપાલિકાની પાણી વ્યવસ્થા]] * [[બાળકોની હોસ્પિટલ]] * [[જેલ]] * [[વેધ શાળા]] * [[પોસ્ટ ઓફિસ]] * [[જાહેર પુસ્તકાલય]] * [[બચત બેંક]] * [[સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ]] * [[ટાઇટલ વીમા કંપની]] * [[મહાવિદ્યાલય]] * [[પ્રાણીસંગ્રહાલય]] {{EndMultiCol}} == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop |1790= 28522 |1800= 41220 |1810= 53722 |1820= 63802 |1830= 80462 |1840= 93665 |1850= 121376 |1860= 565529 |1870= 674022 |1880= 847170 |1890= 1046964 |1900= 1293697 |1910= 1549008 |1920= 1823779 |1930= 1950961 |1940= 1931334 |1950= 2071605 |1960= 2002512 |1970= 1948609 |1980= 1688210 |1990= 1585577 |2000= 1517550 |estyear=2009 |estimate=1547901}} [[અમેરિકાના વસ્તી ગણતરી બ્યુરો]] દ્વારા હાથ ધરાયેલા 2005-2007 [[અમેરિકન કમ્યુનિટી સર્વે]] મુજબ, ફિલાડેલ્ફિયાની વસ્તીમાં 42.7 ટકા વસ્તી [[શ્વેત અમેરિકનો]]ની છે, જેમાંથી 39.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિક [[ગોરા]] હતાં. ફિલાડેલ્ફિયામાં [[શ્યામ]] અથવા [[આફ્રિકન અમેરિકનો]]ની વસ્તી 43.8 ટકા હતી, જેમાંથી 43.0 ટકા નોન-હિસ્પેનિક શ્યામ હતા. શહેરની વસ્તીમાં 0.2 ટકા [[અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ]] હતાં. શહેરની વસ્તીમાં [[એશિયન અમેરિકનો]] 5.4 ટકા હતાં.શહેરની વસ્તીમાં [[પેસિફિક દ્વિપના અમેરિકનો]]ની સંખ્યા 0.1 ટકા હતી. બીજા વંશના લોકોની વસ્તી 6.2 ટકા હતી, જેમાંથી 0.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિક હતા. [[બે કરતા વધુ વંશ]]ના લોકોની સંખ્યા શહેરની વસ્તીનાં 1.6 ટકા હતી જેમાં 1.2 નોન-હિસ્પેનિક હતાં. વધુમાં, ફિલાડેલ્ફિયામાં [[હિસ્પેનિક્સ(સ્પેનિશ) અને લેટિન લોકો]]ની સંખ્યા 10.3 ટકા હતી.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=16000US4260000&amp;_geoContext=&amp;_street=&amp;_county=Philadelphia&amp;_cityTown=Philadelphia&amp;_state=&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2007_3YR_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry= ફેક્ટ શીટ, ફિલાડેલ્ફિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-context=adp&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&amp;-tree_id=3307&amp;-redoLog=false&amp;-geo_id=16000US4260000&amp;-_sse=on&amp;-format=&amp;-_lang=en એસીએસ ડેમોગ્રાફિક એન્ડ હાઉસિંગ એસ્ટિમેટ્સ: 2005-2007] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200216024108/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=false&-geo_id=16000US4260000&-_sse=on&-format=&-_lang=en |date=2020-02-16 }}, યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref>2000ની [[વસ્તી ગણતરી]] પ્રમાણે, શહેરમાં 1,517,550 લોકો, 590,071 ઘરમાં વસતા લોકો અને 352,272 પરિવારો વસતા હતાં. [[વસ્તી ગીચતા]] 11,233.6 સ્ક્વેર માઇલ(4,337.3/km²) હતી. 4,900.1 સ્ક્વેર માઇલ(1,891.9/km²)ની સરેરાશ ગીચતામાં 661,958 આવાસ એકમો હતા. 2004ના વસ્તી ગણતરીના અંદાજ પ્રમાણે, 1,463,281 લોકો, 658,799 આવાસ એકમો અને શહેરમાં 45.0 ટકા [[શ્વેત લોકો]], 43.2 ટકા [[આફ્રિકન અમેરિકન]], 5.5 ટકા [[એશિયન]], 0.3 ટકા [[અમેરિકાના વતનીઓ]], 0.1 ટકા [[પેસિફિક દ્વિપના લોકો]], 5.8 ટકા [[બીજા વંશના લોકો]] અને 2.2 ટકા બે કે તેથી વધુ વંશના લોકોમાંથી હતાં. વસ્તીના 8.5 ટકા કોઇપણ વંશમાં [[સ્પેનિશ]] કે [[લેટિન]] હતાં. પાંચ સૌથી મોટી વંશ પરંપરામાં [[આઇરિશ]] (13.6 ટરા), [[ઇટાલિયન]] (9.2 ટકા), [[જર્મન]] (8.1 ટકા), [[પોલીશ]] (4.3 ટકા), અને [[ઇગ્લિંશ]] (2.9 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4260000&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |title=Philadelphia city, Pennsylvania - QT-P13. Ancestry: 2000 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |access-date=2009-01-05 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212043632/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4260000&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |url-status=dead }}</ref> 590,071 પરિવારોમાં, 27.6 ટકા પરિવારમાં 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો તેમની સાથે રહેતા હતાં, 32.1 ટકા સાથે રહેતા [[પરણિત યુગલો]] હતાં, 22.3 ટકા પરિવારમાં મહિલાઓ ઘર ચલાવતી હતી કારણ કે તેમના પતિ હયાત નહોતાં, અને 40.3 ટકા પરિવાર વગર રહેતા હતાં. 33.8 ટકા ઘરમાં રહેતા લોકો એકલા રહેતા હતાં અને 11.9 ટકા લોકો 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરના હતાં તેમજ એકલા રહેતા હતાં. સરેરાશ પરિવારના સભ્યોનું કદ 2.48 અને સરેરાશ પરિવારનું કદ 3.22 હતું. શહેરની વસ્તીમાં 25.3 ટકા 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકો હતાં, 11.1 ટકા 18 થી 25 વર્ષની વયજૂથના લોકો હતાં, 29.3 ટકા 25 થી 45 વર્ષની વયજૂથના લોકો હતાં, 20.3 ટકા 45 થી 65 વર્ષની વયજૂથના અને 14.1 ટકા 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરના લોકો હતાં. મધ્યમ વયજૂથ 34 વર્ષની હતી. દરેક 100 મહિલાઓ દીઠ 86.8 પુરૂષો હતાં. 18 કે તેથી વધુ વયની દર 100 સ્ત્રીઓ સામે પુરૂષો 81.8 હતાં. શહેરમાં પરિવારના સભ્યોની સરેરાશ આવક 30,746 ડોલર હતી, અને પરિવારની સરેરાશ આવક 37,036 ડોલર હતી. પુરૂષોની સરેરાશ આવક 34,199 ડોલર સામે સ્ત્રીઓની આવક 28,477 ડોલર હતી. શહેરની [[માથાદીઠ આવક]] 16,509 ડોલર હતી. 18.4 ટકા પરિવારો અને વસ્તીના 22.9 ટકા લોકો [[ગરીબી રેખા]] નીચે હતાં, તેમાં 31.3 ટકા 18 થી ઓછી વય ધરાવતા હતા અને 16.9 ટકા 65 કે તેથી વધુ ઉંમર ધરાવતા લોકો હતાં. 2008 સુધીમાં 5,00,000 સ્થળાંતર થઇને પરદેશથી આવેલા લોકો ફિલાડેલ્ફિયાના શહેરી વિસ્તારને પોતાનું ઘર માની ચુક્યાં હતાં.<ref name="immigrants">{{cite news |url=http://www.philly.com/inquirer/local/20081113_Once_again__Phila__is_gateway_for_immigrants.html |title=Once again, Phila. is gateway for immigrants |first=Michael |last=Matza |date=2008-11-13 |access-date=2008-11-14 |work=Philadelphia Inquirer |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003613/http://www.philly.com/inquirer/local/20081113_Once_again__Phila__is_gateway_for_immigrants.html |url-status=dead }}</ref> આ પરદેશીઓનાં એક પંચમાંશ ભાગના લોકો 2000 થી અહીં રહેતા હતાં, તેનાં પરિણામે 2000 થી 2006 વચ્ચે કાયમી વસવાટ માટે આવેલા પરદેશીઓની સંખ્યામાં 113,000નો વધારો થયો હતો.<ref name="immigrants"/> 1990ના દાયકામાં આવેલા [[પરદેશીઓ]]ની સંખ્યા જેટલી જ સંખ્યા આ લોકોની હતી, જે હાલમાં શહેરની વસ્તીના 10.9 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="immigrants"/> બ્રોકિંગ્સ સંસ્થાને જણાવ્યું હતું કે, ફિલાડેલ્ફિયા સ્થાયી થવા આતા પરદેશીઓના સ્થળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ પ્રદેશનું ઘણું જૂનું લક્ષણ 20મી સદીના મધ્ય સુધી ચાલ્યું આવતું હતું.<ref name="immigrants"/> [[આઇરિશ]], [[ઇટાલિયન]] અને [[જમૈકન]] લોકોની વસ્તીમાં ફિલાડેલ્ફિયાનો દેશમાં બીજો નંબર આવે છે, અને [[આફ્રિકન અમેરિકો]]ની વસ્તીમાં દેશમાં તેનો ચોથો નંબર છે. [[પોલીશ]] રહેણાંકોની સંખ્યામાં પણ ફિલાડેલ્ફિયાનો નંબર ચોથો છે. [[યહુદી લોકો]]ની સંખ્યામાં ફિલાડેલ્ફિયા દેશમાં છઠ્ઠા નંબરે છે, જે 2001માં અંદાજિત 206,000 હતી.<ref>"[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0016_0_15694.html ફિલાડેલ્ફિયા]". [[જેવીશ વર્ચ્યુઅલ લાઇબ્રેરી]].</ref> તાજેતરના વર્ષોમાં,{{When|date=May 2010}} [[હિસ્પેનિક]] અને [[એશિયન અમેરિકનો]]ની વસ્તીમાં નોંધનીય વધારો થયો છે. હિસ્પેનિકો સમગ્ર શહેરમાં વસ્યા છે, ખાસ કરીને [[અલ સ્ટેન્ટ્રો ડી ઓરો]]ની આસપાસ. ફિલાડેલ્યુફિયા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ત્રીજા નંબરની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા પુએર્તો રિકાનનું ઘર છે. તાજેતરના વર્ષોમાં,{{When|date=May 2010}} ઘણાં [[મેક્સિકન]] સ્થળાંતરિતો ઇટાલિયન માર્કેટની આસપાસ આવ્યાં છે. દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયામાં અંદાજિત 10,000 મેક્સિકનો રહે છે. મેક્સિકનો અને ગ્વાટેમાલનો ઉત્તર ફિલાડેલ્ફિયામાં નાની વસ્તીઓમાં વસ્યાં છે, ખાસ કરીને કેનસિંગટનની નજીકમાં. કોલંબિયાના સ્થળાંતરિતો 2010ના વર્ષમાં ઓલ્નેયની નજીકમાં વસ્યા છે. 2010ના વર્ષમાં, ફિલાડેલ્ફિયાની વસ્તીના 10 ટકા સ્પેનિશો છે તેમ માનવામાં આવે છે. {{Citation needed|date=January 2010}}[[એશિયનો]]ની વસ્તી એક સમયે શહેરના સમૃદ્ધ [[ચાઇનાટાઉન]]માં હતી, પણ હવે [[કોરિયન અમેરિકનો]] [[ઓલ્નેય]] આવી ગયા છે, અને [[વિયેટનામ]]ના લોકોએ [[દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયા]]માં [[ઇટાલિયન માર્કેટ]] પાસે બજાર વિસ્તારવાનું શરૂ કર્યું છે. [[કંબોડિયન અમેરિકનો]]નો સાથ ઉત્તર અને દક્ષિણ ફિલાડેલ્ફિયામાં જોઇ શકાય છે. [[ભારતીયો]] અને [[આરબો]] ઉત્તરપૂર્વ ફિલાડેલ્ફિયામાં રશિયન અને યુક્રેનિયન લોકો સાથે રહે છે. એશિયનોના આ વિશાળ અંતઃપ્રવાહને કારણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નાં ફિલાડેલ્ફિયામાં વિયેટનામિસ, કમ્બોડિયનો, ચાઇનીઝ, ઇન્ડોનેશિયનો અને કોરિયનોની સંખ્યા સૌથી વધારે છે. ફિલાડેલ્ફિયા ભારતીય અમેરિકનોની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ ચોથા ક્રમે છે. [[વેસ્ટ ઇન્ડિયનો]]ની વસ્તી [[સિડર પાર્ક]]માં છે.{{Citation needed|date=January 2010}}નોંધનીય છે કે [[કેનેડિયનો]] ([[ફ્રેન્ચ કેનેડિયનો]]), [[જર્મનો]], [[ગ્રીકો]], [[ચાઇનિઝ]], [[જાપાનીઝ]], [[અંગ્રેજો]], [[વેલ્સ]], [[પાકિસ્તાનીઓ]], [[અમેરિકનો]], [[તુર્કીઓ]], [[સ્વિડીશ]] અને સ્થાયી થવા આવેલા બધા પહેલાના [[યુગોસ્લાવિયાન અને અલ્બેનિયા|યુગોસ્લાવિયાન અને [[અલ્બેનિયા]]]] તથા બીજા જાતીના જૂથો સમગ્ર શહેરમાં મળી આવે છે. [[અમેરિકાના વતનીઓ]]ની નાની કોમ જે''[[લેનાપેહોકિંગ]]'' તરીકે પણ ઓળખાય છે જે [[પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયા]]ના [[લેની લેનેપે ઇન્ડિયનો]]ના છે. [[ચિત્ર:Lenapehoking.jpg|thumb|પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયા પોતાનું ઘર હોવાનું દાવો કરતું ડેલવેર ખીણના લેનપી ઇન્ડિયન્સનું 2008નું સ્ટીકર]] == સરકાર == [[ચિત્ર:City Hall holiday.jpg|thumb|left|2005 વિન્ટર હોલિડે માટે રોશનીથી સજાવેલો સિટી હોલ]] શાસનના પરિપ્રેક્ષ્યથી જોતાં, ફિલાડેલ્ફિયાનો કાઉન્ટી તરીકેનો દરજજો [[કાનૂની રીતે રદ]] થયો છે અને તેના તમામ કાર્યોનું સંચાલન 1952માં શહેરને સાપવામાં આવ્યું હતું. તે 1854થી કાઉન્ટી સાથે સંલગ્ન હતું. ફિલાડેલ્ફિયાનું 1952નું હોમ રૂલ ચાર્ટર પેન્સિલ્વેનિયાની વિધાનસભા દ્વારા 21 એપ્રિલ, 1949ના એકટમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.શહેરના ચાર્ટર કમીશન દ્વારા તે લખવામાં આવ્યું હતું, અને શહેર દ્વારા 15 જૂન 1949માં વટહૂકમ બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. પ્રવર્તમાન સિટી કાઉન્સિલે 14મી ફેબ્રુઆરી, 1951ના રોજ સૂચિત ડ્રાફટ મેળવ્યો હતો અને મતાધિકારીઓએ 17 એપ્રિલ, 1951ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણીઓમાં તેને સંમતિ આપી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.seventy.org/Files/Philadelphia_Home_Rule_Charter.pdf |title=Philadelphia Home Rule Charter, Annotated |access-date=2010-01-31 |first=Charter Commission |date=1951 and 1967 |publisher=City of Philadelphia |archive-date=2010-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525001736/http://www.seventy.org/Files/Philadelphia_Home_Rule_Charter.pdf |url-status=dead }}</ref> નવા હોમ રૂલ ચાર્ટર હેઠળની પ્રથમ ચૂંટણીઓ 1951માં નવેમ્બરમાં યોજાઇ હતી અને નવા ચૂંટાયેલા અધઈકારીઓએ જાન્યુઆરી, 1952માં ઓફિસનો ચાર્જ સંભાળ્યો હતો.<ref name="Charter"> {{cite web | title = City Charter Commission | work = Agency History | publisher = City of Philadelphia, Department of Records | date = 2000-11-08 | url =http://www.phila.gov/phils/Docs/Inventor/graphics/agencies/A142.htm | access-date = 2009-04-18}}</ref> === મેયર અને સિટી કાઉન્સિલ === શહેરનું સંચાલન [[મેયર-કાઉન્સિલ]] કરે છે. જેના વડા [[મેયર]] હોય છે. તેમના હાથમાં વિશેષ સત્તાઓ હોય છે. [[બહુમતિ]]થી ચૂંટાયેલા મેયર શહેરના [[હોમ રૂલ]] ચાર્ટર પ્રમાણે ચાર વર્ષની સળંગ બે ટર્મ સુધી મેયરપદે રહી શકે છે. મધ્યવર્તી ટર્મ પછી પણ તેઓ હોદ્દો ગ્રહણ કરી શકે છે. શહેરના હાલના મેયર [[માઈકલ નટરે]] જાન્યુઆરી 2008માં ચાર્જ સંભાળ્યો હતો. તેમના પૂરોગામી [[જહોન એફ સ્ટ્રીટે]] 1999થી 2007ના અંત સુધી બે ટર્મ સુધી કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો. 1952થી લઇને અત્યાર સુધીના ફિલાડેલ્ફિયાના તમામ મેયરની માફક નટર પણ [[ડેમોક્રેટિક પક્ષ]]ના સભ્ય છે. સ્થાનિક રાજકારણમાં આ પક્ષનું એટલું બધું પ્રભુત્વ છે કે ડેમોક્રેટિક પક્ષની મેયર માટેની પ્રાથમિક ચૂંટણી ઘણી વખત મેયરની સામાન્ય ચૂંટણી કરતાં વધુ ધ્યાન ખચનારી બની રહે છે. [[ફિલાડેલ્ફિયા સિટી કાઉન્સિલ]] વ્યકિતગત જિલ્લાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા દસ કાઉન્સિલ સભ્યો અને સાત ચૂંટાયેલા સભ્યોની બનેલી છે. કાઉન્સિલના હાલના પ્રમુખ [[અન્ના સી. વર્ના]] છે. === ફિલાડેલ્ફિયા કાઉન્ટી કોર્ટ === ધ ફિલાડેલ્ફિયા કાઉન્ટી [[કોર્ટ ઓફ કોમન પ્લી]] (પ્રથમ જયુડિશિયલ જિલ્લો) એ ફિલાડેલ્ફિયાની ગંભીર પ્રકારના ગુનાની [[ટ્રાયલ કોર્ટ]] છે. તેમાં મતદારો દ્વારા ચૂંટાયેલા 90 ન્યાયાધીશો કાર્યરત છે. કાઉન્ટી કોર્ટ શહેરના સંસાધનો તથા કર્મચારીઓ દ્વારા મોટાપાયે ફંડ મળે છે અને તેના દ્વારા તે કાર્યરત છે.<ref name="Common Pleas">{{cite web|url=http://www.courts.phila.gov/common-pleas/ |title=Court of Common Pleas |access-date=2010-02-11 |date=2010-02-11 |work=The Philadelphia Courts, First Judicial District of Pennsylvania }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયા મ્યુનિસિપલ કોર્ટ મર્યાદિત અધિકારક્ષેત્રની બાબતો તથા જમીન માલિકો અને ભાડૂઆતો વચ્ચેના વિખવાદોના કેસ, ટ્રાફિક કોર્ટની અપીલ, ગંભીર પ્રકારના ગુનાની પ્રાથમિક સુનાવણી વગેરે કામગીરી સંભાળે છે. તેમાં 25 કાનૂની રીતે તાલિમ પામેલ જજ છે જેમને મત આપીને ચૂંટવામાં આવ્યા છે.<ref name="Municipal Court">{{cite web|url=http://www.courts.phila.gov/municipal/ |title= MunicipalCourt |access-date=2010-02-11 |date=2010-02-11 |work=The Philadelphia Courts, First Judicial District of Pennsylvania }}</ref> ફિલાડેલ્ફિયા ટ્રાફિક કોર્ટ વિશેષ અધિકારક્ષેત્રની કોર્ટ છે, જે ટ્રાફિકના નિયમોના ભંગના કેસ સંભાળે છે. તેમાં મતદારો દ્વારા ચૂંટાયેલા સાત ન્યાયાધીશો કામ કરે છે.<ref name="Traffic Court">{{cite web|url=http://www.courts.phila.gov/traffic/|title=Traffic Court |access-date=2010-02-11 |date=2010-02-11 |work=The Philadelphia Courts, First Judicial District of Pennsylvania }}</ref> === પેન્સિલ્વેનિયા એપેલટ (અપીલોનો નિકાલ લાવનાર) કોર્ટ === પેન્સિલ્વેનિયાની ત્રણ [[એપેલટ કોર્ટ]] પણ ફિલાડેલ્ફિયામાં કાર્યરત હોય છે. [[સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા]] નિયમિતપણે [[ફિલાડેલ્ફિયાના સિટી હોલ]] ખાતે સુનાવણી હાથ ધરે છે. વળી, [[સુપિરીયર કોર્ટ ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા]] અને [[કોમનવેલ્થ કોર્ટ ઓફ પેન્સિલવેનિયા]] પણ અવાર-નવાર ફિલાડેલ્ફિયામાં કામગીરી કરે છે. આ ન્યાયાલયોના જજો બહુમતીથી ચૂંટાયેલા હોય છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં દરેક કોર્ટની [[પ્રોથોનોટરી]]ની ઓફિસ પણ આવેલી છે. === ફિલાડેલ્ફિયા હિસ્ટોરીકલ કમિશન === શહેરના સાંસ્કૃતિક, સામાજિક, રાજકીય, આર્થિક અને સ્થાપત્યકલાના ઐતિહાસિક વારસાને સાચવવા તથા તેનું સંવર્ધન કરવા માટે 1955માં [[ફિલાડેલ્ફિયા હિસ્ટોરિકલ કમીશન]]ની રચના થઇ હતી. આ કમીશન [[ફિલાડેલ્ફિયાના ઐતિહાસિક સ્થળો]], સ્થાપત્યો, ચીજવસ્તુઓની નાધ રાખે છે., સ્થાપત્યો, બાંધકામો, જગ્યાઓ, વસ્તુઓ અને જિલ્લાઓની નોંધ રાખે છે.<ref name="PNC">{{cite web|url=http://www.phila.gov/historical/ |title=Philadelphia Historical Commission |publisher=Phila.gov |date= |access-date=2009-04-11}}</ref> === ફિલાડેલ્ફિયા હાઉસિંગ ઓથોરિટી === [[ફિલાડેલ્ફિયા હાઉસિંગ ઓથોરિટી]]માં જમીન ધરાવતી સૌથી મોટી ઓથોરિટી છે. 1937માં તેની સ્થાપના થઇ હતી તથા દેશની તે ચોથા ક્રમની સૌથી મોટી હાઉસગ ઓથોરિટી છે. આશરે 84,000 લોકો અહ રહે છે, તથા 1,250 લોકો તેમાં નોકરી કરે છે. 2006માં તેનું બજેટ 31.3 કરોડ ડોલર હતું.<ref name="PHA">{{cite web|url=http://www.pha.phila.gov/ |title=Philadelphia Housing Authority |publisher=Pha.phila.gov |date= |access-date=2009-04-11}}</ref> === રાજકારણ અને ચૂંટણી === {| class="wikitable" border="1" style="float:right" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- style="background:#d3d3d3" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.33% ''117,221 '' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''83.01%''' ''595,980 '' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.3% ''130,099'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.4%''' ''542,205'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|18.0% ''100,959'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''449,182'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.0% ''85,345'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''77.5%''' ''412,988'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|20.9% ''133,328'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''68.2%''' ''434,904'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|32.5% ''219,053'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.6%''' ''449,566'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.6% ''267,178'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''64.9%''' ''501,369'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.0% ''244,108'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.7%''' ''421,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|32.0% ''239,000'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.3%''' ''494,579'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|43.4% ''340,096'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.1%''' ''431,736'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|30.0% ''254,153'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''61.8%''' ''525,768'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''239,733'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.4%''' ''670,645'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|31.8% ''291,000'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''68.0%''' ''622,544'' |} નવેમ્બર, 2008ની ગણતરી પ્રમાણે ફિલાડેલ્ફિયાના મતદારોની સંખ્યા 11,26,768 છે.<ref>{{cite web |author=Enter your Company or Top-Level Office |url=http://www.dos.state.pa.us/elections/cwp/view.asp?A=1310&Q=446974 |title=elections: Voter Registration Statistics |publisher=Dos.state.pa.us |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090916212847/http://www.dos.state.pa.us/elections/cwp/view.asp?A=1310&Q=446974 |url-status=dead }}</ref> * [[ડેમોક્રેટિક]] 8,80,684 (78.16 ટકા) [[ડેમોક્રેટિક]]: 880,684 (78.16%) * [[રિપબ્લિકન]]: 147,074 (13.05%) * અન્ય પક્ષો: 99,010 (8.79%) [[અમેરિકન આંતરવિગ્રહ]]થી લઇને 20મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધી ફિલાડેલ્ફિયા [[રિપબ્લિક પાર્ટી]]નો ગઢ હતો. જે યુદ્ધ દરમિયાન ફિલાડેલ્ફિયાના રહેવાસીઓના ઉત્તરતરફી વિચારધારામાંથી ઉદભવ્યો હતો. [[મહામંદી]] બાદ ડેમોક્રેટિક ઉમેદવારી વધી હતી, પરંતુ 1932માં ડેમોક્રેટિક ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટના જંગી વિજય દ્વારા શહેરનું પ્રતિનિધત્વ થયું ન હતું. (તે સમયે પન્સિલ્વેનિયામાં રિપબ્લિકન [[હર્બર્ટ હૂવર]] જીત્યા હતા. પેન્સિલ્વેનિયા એવા ગણ્યાગાંઠ્યા રાજયોમાંનું એક હતું જેમાં રિપબ્લિક પક્ષનો વિજય થયો હતો.) 1930 અને 1940ના દાયકામાં ઉત્તરના અન્ય ઔદ્યોગક શહેરોમાં ડેમોક્રેટિક મેયર ચૂંટાતા હતા, પરંતુ ફિલાડેલ્ફિયા 1951 સુધી આ પ્રવાહથી અળગું રહ્યું હતું. માટે જ ફિલાડેલ્ફિયામાં ક્યારેય "નવા સોદા"નું ગઠબંધન જોવા મળ્યું ન હતું. આજે આ શહેર દેશમાં ડેમોક્રેટિક પક્ષનો ગઢ ગણાતા શહેરમાં સ્થાન પામે છે. 1930ના દાયકાથી રિપબ્લિક રાજયવ્યાપી ઓફિસોમાં વારંવાર ચૂંટણીઓ યોજતું હોવા છતાં 2008ની ચૂંટણીમાં [[બરાક ઓબામા]]ને આ શહેરના 83 ટકા વોટ મળ્યા હતા. એક સમયે ફિલાડેલ્ફિયામાં છ [[કોંગ્રેશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] સમાવિષ્ટ હતા. જોકે, શહેરની વસ્તી ઘટતાં આજે માત્ર ચાર કાગ્રેશનલ જિલ્લા રહ્યા છે. [[પ્રથમ જિલ્લા]]નું પ્રતિનિધિત્વ [[બોબ બ્રાડી]], [[બીજા]]નું [[ચેકા ફટ્ટાહ]], [[આઠમા]]નું [[પેટ્રિક મર્ફી]] અને [[13મા]] જિલ્લાનું પ્રતિનિધિત્વ [[એલિસન શ્વાર્ટ્ઝ]] કરે છે. આ ચારેય પ્રતિનિધિઓ ડેમોક્રેટ્સ છે. શહેર, રાજય અને રાષ્ટ્રવ્યાપી ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટ્સ તેમને પાછળ પાડી દેતા હોવા છતાં રિપબ્લિકન્સ આ પ્રદેશમાં અંશતઃ ટેકો ધરાવે છે. 1983માં રિપબ્લિકન ફિલાડેલ્ફિયાના નાધપાત્ર વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો. પેન્સિલ્વેનિયાના ડેમોક્રેટિક [[સેનેટર]] [[અર્લેન સ્પેકટર]] ફિલાડેલ્ફિયાના વતની છે. === ગુનાઓ === {{Main|Crime in Philadelphia}} અમેરિકાના ઘણાં શહેરોની માફક ફિલાડેલ્ફિયામાં પણ [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] બાદ અપરાધના પ્રમાણમાં ક્રમશઃ વધારો નોંધાયો છે. 1990માં અહીં હત્યાના 525 કેસ નોંધાયા હતા, પ્રત્યેક 1,00,000 લોકોની વસતીએ હત્યાનો દર 31.5 હતો. 1990ના દાયકાના મોટાભાગના વર્ષોમાં વર્ષે સરેરાશ 600 હત્યા થઇ હતી. હત્યાની સંખ્યા 2002માં ઘટીને 288 થઇ હતી. પરંતુ, ચાર વર્ષ પછી ફરી પાછી વધીને 406 હત્યાઓ નોંધાઇ હતી.<ref>{{cite journal |quotes= |last=Bewley |first=Joel |coauthors=Jan Hefler |year=2006 |month=December 11 |title=Four killings put 2006 total over '05 top |journal=The Philadelphia Inquirer |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_kmtpi/is_200612/ai_n16975780 |access-date=2010-07-22 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630084047/http://findarticles.com/p/articles/mi_kmtpi/is_200612/ai_n16975780/ |url-status=dead }}</ref> 2006માં અમેરિકાના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ટોચના દસ શહેરોમાંથી માનવહત્યાનો સૌથી ઊંચો દર ફિલાડેલ્ફિયામાં નોંધાયો હતો. તે સમયે પ્રત્યેક 1,00,000 લોકોએ હત્યાનો દર 27.7 હતો. જોકે, 2007માં ખૂનની સંખ્યા ઘટીને 392 થઇ ગઇ હતી.<ref>{{cite web |url=http://inquirer.philly.com/graphics/homicide_map_2007/ |title=Philadelphia Homicides in 2007 |access-date=2010-07-22 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420104106/http://inquirer.philly.com/graphics/homicide_map_2007/ |url-status=dead }}</ref> 2004માં ફિલાડેલ્ફિયામાં પ્રત્યેક 2,00,000 લોકોની વસ્તીએ 7,513.5 ગુના નોંધાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://philadelphia.areaconnect.com/crime1.htm |title=Philadelphia PA Crime Statistics (2005 Crime Data) |access-date=2006-12-11 |work=AreaConnect LLC }}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2005માં [[મોર્ગન કિવટ્નો]]એ 5,00,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા અમેરિકાના સૌથી વધુ જોખમી 32 શહેરોની યાદીમાં ફિલાડેલ્ફિયાને છઠ્ઠા ક્રમે મૂકયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.morganquitno.com/cit06pop.htm |title=City Crime Rankings by Population Group |publisher=Morganquitno.com |date= |access-date=2009-07-25 |archive-date=2011-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714114626/http://www.morganquitno.com/cit06pop.htm |url-status=dead }}</ref> આ યાદીમાં સમાન વસ્તી ધરાવતા તેની આસપાસના મિડ-એટલાન્ટિક શહેરોમાં [[બોલ્ટિમોર|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">બોલ્ટિમોર</span>]] અને [[વોશિંગ્ટન ડીસી]] અનુક્રમે બીજા અને ત્રીજા સ્થાને હતા તેમજ [[કેમડેન]] અને [[ન્યૂજર્સી]] અમેરિકાના સૌથી જોખમી શહેરોની યાદીમાં ટોચ પર હતા.<ref>{{cite web |url=http://morganquitno.com/cit06pop.htm#25 |title=Rankings by Population Group (Top 10/Bottom 10) |access-date=2006-12-11 |work=Morgan Quitno Awards |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211224938/http://www.morganquitno.com/cit06pop.htm#25 |url-status=dead }}</ref> 2008માં કેમડેન દેશના સૌથી જોખમી શહેરોમાં બીજા ક્રમે હતું જે 2004ના રેન્કિંગ કરતા નીચું હતું તેમ છતાં તેના શહેરના કદની તુલનાએ ઘણું ઊંચું હતું. જ્યારે ફિલાડેલ્ફિયા 22માં ક્રમે હતું.<ref>{{cite web |url=http://os.cqpress.com/citycrime/CityCrime2008_Rank_Rev.pdf |title=2008 City Crime Rankings |access-date=2010-07-22 |archive-date=2012-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904020922/http://os.cqpress.com/citycrime/CityCrime2008_Rank_Rev.pdf |url-status=dead }}</ref> == યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ == ફિલાડેલ્ફિયામાં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ]]ની પોસ્ટ ઓફિસો આવેલી છે. [[યુનિવર્સિટી સિટી]] જિલ્લામાં 3000 ચેસ્ટનટ સ્ટ્રીટ ખાતે આવેલી પોસ્ટ ઓફિસ ફિલાડેલ્ફિયાની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/59067?p=3&amp;s=PA&amp;service_name=post_office&amp;z=Philadelphia પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - ફિલાડેલ્ફિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}." યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ. સુધારો એપ્રિલ 17, 2009.</ref><ref>"[http://www.ucityphila.org/_files/img/area_map.pdf એરીયા મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710210631/http://www.ucityphila.org/_files/img/area_map.pdf |date=2007-07-10 }}." ''[[યુનિવર્સિટી સિટી]]'' . સુધારો એપ્રિલ 17, 2009.</ref> અગાઉની મુખ્ય ઓફિસ માર્કેટ સ્ટ્રીટ્સ ખાતે આવેલી હતી. તે ઓફિસ બંધ કર્યા બાદ 29મી સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ ચેસ્ટનટ સ્ટ્રીટ ખાતેની પોસ્ટ ઓફિસને મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ બનાવાઇ હતી.<ref>"[http://www.usps.com/communications/newsroom/localnews/pa/pa_2008_0919.htm એન્ડ ઓફ એન એરા ફોર ફિલાડેલ્ફિયા મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ]." યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ. સપ્ટેમ્બર 19, 2008 સુધારો એપ્રિલ 17, 2009.</ref> == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:Penn campus 2.jpg|thumb|યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા.]] ફિલાડેલ્ફિયામાં [[શિક્ષણ]] ઘણી ખાનગી અને જાહેર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા પુરુ પાડવામાં આવે છે. [[ધ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]] શહેરની [[સરકારી શાળાઓ]]નું સંચાલન કરે છે. ફિલાડેલ્ફિયા સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ 347 જાહેર અને [[ચાર્ટર શાળાઓ]]નાં 1,63,064 વિદ્યાર્થીઓને આવરી લેતો કદની દ્રષ્ટિએ અમેરિકાનો આઠમા ક્રમનો [[સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] છે.<ref>{{cite news|url= http://www.phila.k12.pa.us/about/ |title= About Us - The School District of Philadelphia |publisher= Philadelphia School District |access-date=2010-03-11}}</ref> ફિલાડેલ્ફિયા અમેરિકાના સૌથી વિશાળ [[કોલેજ ટાઉન]]ની યાદીમાં સ્થાન પામે છે. શહેરની કોલેજ અને યુનિવર્સિટીમાં 1,20,000થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે અને લગભગ 3,00,000 વિદ્યાર્થીઓ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં અભ્યાસ કરે છે. ફિલાડેલ્ફિયામાં 80થી વધુ કોલેજ, યુનિવર્સિટી, ટ્રેડ અને સ્પેશિયાલિટી સ્કૂલ્સ આવેલી છે. શહેરમાં મુખ્ય ત્રણ રિસર્ચ યુનિવર્સિટી આવેલી છે જેમાં ધ [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા]], [[ડ્રેકિસલ યુનિવર્સિટી]] અને [[ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં આવેલી ઉચ્ચ શિક્ષણની અન્ય સંસ્થાઓમાં [[સેઈન્ટ જોસેફસ યુનિવર્સિટી]], [[લા સાલે યુનિવર્સિટી]], [[પિયર્સ કોલેજ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ધ સાયન્સ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ધ આર્ટ્સ]], [[પેન્સિલ્વેનિયા એકેડેમી ઓફ ફાઈન આર્ટ્સ]], ધ [[કર્ટિસ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મ્યુઝિક]], [[થોમસ જેફરસન યુનિવર્સિટી]], [[મૂર કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]], [[ધ આર્ટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]], [[ફિલાડેલ્ફિયા કોલેજ ઓફ ઓસ્ટિઓપેથિક મેડિસિન]], [[ધ રેસ્ટોરાં સ્કૂલ - વોલનટ હિલ કોલેજ]], [[ફિલાડેલ્ફિયા યુનિવર્સિટી]], [[ચેસ્ટનટ હિલ કોલેજ]], [[હોલિ ફેમિલી યુનિવર્સિટી]], ધ [[કમ્યુનિટિ કોલેજ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]] અને [[મેસિયા કોલેજ ફિલાડેલ્ફિયા કેમ્પસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ફિલાડેલ્ફિયાના જાણીતા વિસ્તારો - [[પેન્સિલ્વેનિયા મેઈન લાઈન]] અને પશ્ચિમી પરાં ખાતે અન્ય પ્રતિષ્ઠિત કોલેજ અને યુનિવર્સિટી આવેલી છે. જેમાં [[વિલાનોવા યુનિવર્સિટી]], [[બ્રાયન મોવર કોલેજ]], [[હેવરફોર્ડ કોલેજ]] અને [[સ્વાર્ધમોર કોલેજ]]નો સમાવેશ થાય છે. == આંતરમાળખું == [[ચિત્ર:Philly 30th St. Station.jpg|thumb|થર્ટીથ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન, પાછળની બાજુએ સિરા સેન્ટર અને આગળની બાજુએ સ્કૂલકિલ નદી પર માર્કેટ સ્ટ્રીટ બ્રીજ પર આવેલા પૂતળા સાથે]] સાઉથસ્ટર્ન પેન્સિલ્વેનિયા ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ([[સેપ્ટા]]) ફિલાડેલ્ફિયામાં [[બસ]] સેવા, [[ટ્રેન]] સેવા, [[રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ]], [[ટ્રોલી]] અને [[ટ્રેકલેસ ટ્રોલી]]ની સેવા પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત તે પેન્સિલ્વેનિયાની ચાર [[સબઅર્બન]] કાઉન્ટી સેપ્ટા [[બક્સ]], [[ચેસ્ટર]], [[ડેલવેર]] અને [[મોન્ટગોમરી]]માં તથા [[મર્સર કાઉન્ટી, ન્યૂજર્સી]] અને [[ન્યૂ કેસલ કાઉન્ટી, ડેલવેર]]ખાતે સેવા પૂરી પાડે છે.શહેરમાં 1907માં શરૂ થયેલો સબવે અમેરિકાનો ત્રીજો ક્રમાંકિત સૌથી જૂનો સબવે છે. સેપ્ટાની [[આર1]] રિજનલ રેલવે લાઈન [[ફિલાડેલ્ફિયા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ]]ની સીધી સેવા પૂરી પાડે છે. ફિલાડેલ્ફિયાનું [[થર્ટીએથ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન]] એમટ્રેકની [[ઉત્તરપૂર્વીય કોરિડોર]]નું મહત્ત્વનું [[રેલરોડ]] સ્ટેશન છે, જયાંથી [[એમટ્રેક]], સેપ્ટા અને [[ન્યૂજર્સી ટ્રાન્ઝિટ]] લાઈનની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. [[પેટકો સ્પીડલાઈન]] લોકસ્ટ સ્ટ્રીટ પર 16મી અને 15મી સ્ટ્રીટની વચ્ચે, 13 અને 12મીની વચ્ચે અને 19 અને 9મી સ્ટ્રીટની વચ્ચે તેમજ 8મી સ્ટ્રીટ પર માર્કેટ સ્ટ્રીટથી [[કેમડેન]], [[કોલિંગ્ઝવૂડ]], [[વેસ્ટમોન્ટ]], [[હેડનફિલ્ડ]], [[વૂડક્રેસ્ટ (ચેરી હિલ)]], [[એશલેન્ડ (વૂરહીઝ)]] અને [[લિન્ડેનવૂલ્ડ]] અને [[ન્યૂ જર્સી]] વચ્ચે [[રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ]] સેવા પૂરી પાડે છે. === હવાઇમથકો === ફિલાડેલ્ફિયા ખાતે બે એરપોર્ટ આવેલા છેઃ [[ફિલાડેલ્ફિયા ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] (પીએચએલ), જે શહેરની દક્ષિણ હદમાં આવેલું છે. બીજું એરપોર્ટ છે [[નોર્થઈસ્ટ ફિલાડેલ્ફિયા એરપોર્ટ]] (પીએનઈ) જે [[નોર્થઇસ્ટ ફિલાડેલ્ફિયા]]નું સામાન્ય ઉડ્ડયન સહાયક હવાઇમથક છે. આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાની સેવા પૂરી પાડે છે, જયારે નોર્થઈસ્ટ ફિલાડેલ્ફિયા એરપોર્ટ સામાન્ય અને કોર્પોરેટ વિમાની સેવા પૂરી પાડે છે. ટ્રાફિકની ગતિવિધિ (ટેકઓફ અને લેન્ડગ)ને જોતાં માર્ચ 2006 સુધી ફિલાડેલ્ફિયા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ વિશ્વનું દસમું સૌથી મોટું એરપોર્ટ હતું. એટલું જ નહીં, તે [[યુએસ એરવેઝ]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.aci.aero/cda/aci/display/main/aci_content.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-57_9_2__ |title=Airports Council International |publisher=Aci.aero |date= |access-date=2009-04-11 |archive-date=2011-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110531151245/http://www.aci.aero/cda/aci/display/main/aci_content.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-57_9_2__ |url-status=dead }}</ref> === માર્ગો === [[ચિત્ર:Philadelphia Aerial.JPG|thumb|ફિલાડેલ્ફિયાના મુખ્ય હાઇવે દર્શાવતું એરિયલ વ્યૂ]] [[ચિત્ર:Schuylkill Expressway Sept 2007.jpg|thumb|સ્કૂલકિલ એક્સપ્રેસવે, ઉત્તરથી સેન્ટર સિટી તરફ આવતો રસ્તો]] ડેલવેર નદી નજીકથી પસાર થતો [[ઈન્ટરસ્ટેટ 95]] ઉત્તર-દક્ષિણ પ્રાંતનો મુખ્ય ધોરીમાર્ગ છે. ઉપરાંત શહેરમાંથી [[સ્કૂયકિલ એકસપ્રેસવે]] પણ પસાર થાય છે. આ માર્ગ [[ઈન્ટરસ્ટેટ 76]]નો એક ભાગ છે, જે [[સ્કૂયકિલ નદી|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">સ્કૂયકિલ</span> નદી]] પાસેથી પસાર થાય છે. તે [[કિંગ ઓફ ર્પિશયા, પેન્સિલવેનિયા]] ખાતે [[પેન્સિલ્વેનિયા ટર્નપાઇક]]ને મળે છે અને હરિશબર્ગ, પેન્સિલવેનિયા તેમજ પોઇન્ટ વેસ્ટને સેવા પુરી પાડે છે. [[ઈન્ટરસ્ટેટ 676]] - [[વાઈન સ્ટ્રીટ એકસપ્રેસવે]]નું બાંધકામ વર્ષોના આયોજન પછી 1991માં પૂરૂં થયું હતું. આઈ-95 અને આઈ-76 વચ્ચેની લિંક સેન્ટર સિટીમાંથી પસાર થાય છે. આ માર્ગનો પૂર્વીય છેડો [[બેન ફ્રેન્કલિન બ્રીજ]]ને જોડે છે. [[રૂઝવેલ્ટ બ્યુલેવાર્ડ]] અને [[રૂઝવેલ્ટ એકસપ્રેસવે]] ([[યુ.એસ.-1]]) સેન્ટર સિટીથી [[ઉત્તરપૂર્વીય ફિલાડેલ્ફિયા]]ને જોડે છે. 1966માં બંધાયેલો વૂડહેવન રોડ ([[રૂટ 63]]) અને કોટમેન એવેન્યૂ ([[રૂટ 73]]) [[ઉત્તરપૂર્વીય ફિલાડેલ્ફિયા]]ની નજીકથી પસાર થાય છે. તે [[ઈન્ટરસ્ટેટ 95]] અને રૂઝવેલ્ટ મુખ્યમાર્ગ ([[યુ.એસ. 1]]) વચ્ચેથી પસાર થાય છે. ફોર્ટ વોશિંગ્ટન એકસપ્રેસ વે ([[પેન્સિલવેનિયા રૂટ 309]]) શહેરની ઉત્તર સરહદ સુધી [[મોન્ટગોમરી કાઉન્ટી]] અને [[બકસ કાઉન્ટી]] સુધી જાય છે. [[રૂટ 30]] [[પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયા]]થી [[લેન્સેસ્ટર]] સુધી - પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી લંબાય છે. શહેરના ઘણાંખરા ભાગમાં અને નજીકના [[મેઇન લાઇન]] ઉપનગરમાં તે લેન્સેસ્ટર એવેન્યુ તરીકે ઓળખાય છે. [[ડેલવેર કાઉન્ટી]]માં "બ્લ્યૂ રૂટ"ના નામે જાણીતો [[ઈન્ટરસ્ટેટ 476]] શહેરના પશ્ચિમ ભાગમાંથી બાયપાસ થાય છે તથા શહેરના પશ્ચિમી પરાં સુધી પહાચે છે અને [[એલનટાઉન]] સાથે જોડાય છે. તે જ રીતે, [[ઈન્ટરસ્ટેટ 276]], પેન્સિલવેનિયા ટર્નપાઇકનું ડેલવેર નદી એક્સ્ટેન્શન, શહેરના ઉત્તર તરફના ભાગ તરફ બાયપાસ અને કમ્યુટર રૂટ તરીકે વર્તે છે. તેમજ [[ન્યૂજર્સી ટર્નપાઈક]]થી [[ન્યૂ યોર્ક]]ને જોડે છે. જો કે અન્ય [[ફ્રીવે]]નું એવી રીતે આયોજન કરવામાં આવ્યું છે કે ડાઉનટાઉનથી દક્ષિણપશ્ચિમ તરફ જતો [[ઇન્ટરસ્ટેટ 695]] બે ફ્રી વે [[ઇન્ટરસ્ટેટ 95]] અને [[ઇન્ટરસ્ટેટ 76]]ને જોડે. તેનું સ્થાન ગિરાર્ડ એવન્યૂ અને સાઉથ સ્ટ્રીટે લીધું છે અને [[રૂઝવેલ્ટ બ્યુલેવાર્ડ]]નું ફ્રીવે અપગ્રેડેશનનું આયોજન કરાયું છે. [[ડેલવેર રિવર પોર્ટ ઓથોરિટી]] [[ડેલવેર નદી]]થી [[ન્યૂ જર્સી]]ના માર્ગ પર ફિલાડેલ્ફિયાના ચાર પુલનું સંચાલન કરે છે. આ ચાર પુલોમાં [[વોલ્ટ વ્હિટમેન બ્રીજ]] (આઈ-76), [[બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન બ્રીજ]] (આઈ-676 અને [[યુએસ 30]]), [[બેટ્સી રોસ બ્રીજ]] ([[રૂટ 90]]) અને [[કોમોડોર બેરી બ્રીજ]] ([[યુએસ 322]])નો સમાવેશ થાય છે. [[ઉત્તરપૂર્વ ફિલાડેલ્ફિયા]]ના [[ટાકોની]] વિભાગમાં [[ટાકોની - પાલમિરા બ્રીજ]] [[પાલમાયરા]], [[કેમડેન કાઉન્ટી]]માં [[પીએ રૂટ 73]]ને ન્યૂ જર્સીના [[રૂટ 73]]ને જોડે છે અને [[બર્લિંગ્ટન કાઉન્ટી બ્રીજ કમિશન]] તેની દેખરેખ રાખે છે. === બસ સેવા === ફિલાડેલ્ફિયા [[ગ્રેહાઉન્ડ લાઈન]]નું પણ મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે, જે [[મિસિસિપિ નદી]] તરફના પૂર્વ તરફના વિસ્તારમાં 24 કલાક સેવા પૂરી પાડે છે. ફિલાડેલ્ફિયા ખાતે ગ્રેહાઉન્ડની મોટાભાગની સેવા સેન્ટર સિટી ફિલાડેલ્ફિયામાં 1001 ફિલબર્ટ સ્ટ્રીટ ખાતે આવેલા [[ફિલાડેલ્ફિયા ગ્રેહાઉન્ડ ટર્મીનલ]]થી જ શરૂ થાય છે. 2006માં ફિલાડેલ્ફિયા ગ્રેહાઉન્ડ ટર્મીનલ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં ન્યૂ યોર્કના [[પોર્ટ ઓથોરિટી બસ ટર્મીનલ]] બાદનું બીજા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત ટર્મીનલ હતું. સેન્ટર સિટી ગ્રેહાઉન્ડ ટર્મીનલમાં ગ્રેહાઉન્ડ ઉપરાંત અન્ય છ બસ ઓપરેટરો સેવા પૂરી પાડે છે. જેમાં [[બાઈબર ટૂરવેઝ]], [[કેપિટલ ટ્રેઈલવેઝ]], [[માર્ટ્ઝ ટ્રેઈલવેઝ]], [[પિટર પેન બસ લાઈન્સ]], [[સુસકવેહેના ટ્રેઈલવેઝ]] અને [[ન્યૂજર્સી ટ્રાન્ઝિટની બસ ડિવિઝન]]નો સમાવેશ થાય છએ. અન્ય સેવાઓમાં [[મેગાબસ]] અને [[બોલ્ટ બસ]]નો સમાવેશ થાય છે. === રેલ === [[ચિત્ર:Suburban Station Facade.jpg|thumb|સબઅર્બન સ્ટેશન]] [[અમેરિકામાં રેલવે પરિવહન]]ના પ્રારંભિક દિવસોમાં ફિલાડેલ્ફિયા ઘણી અગ્રણી રેલવે કંપનીઓ, ખાસ કરીને [[પેન્સિલવેનિયા રેલરોડ]] અને [[રિડિંગ રેલરોડ]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર રહી હતી. પેન્સિલવેનિયા રેલ રોડ સૌપ્રથમ [[બ્રોડ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન]]નું સંચાલન કરતી હતી, ત્યાર બાદ [[થર્ટીએથ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન]] અને [[સબઅર્બન સ્ટેશન]]નું સંચાલન કરતી હતી. જયારે રિડિંગ રેલરોડ [[રિડિંગ ટર્મીનલ]]નું સંચાલન કરતી હતી, જે હવે [[પેન્સિલવેનિયા કન્વેન્શન સેન્ટર]]નો ભાગ છે. બંને કંપનીઓ કમ્યુટર રેલ સિસ્ટમનું પણ સંચાલન કરતી હતી, જે રિજનલ રેલ સિસ્ટમ તરીકે ઓળખાતી હતી. બે સેવાઓ જે મોટા ભાગના હિસ્સામાં અકબંધ હતી અને હવે જોડાયેલી છે તે પ્રાદેશિક ઓથોરિટી [[સેપ્ટા]]ની દેખરેખ નીચે સંયુકત વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે. વધુમાં, [[પેટકો સ્પીડલાઈન]] સબવે સિસ્ટમ અને [[ન્યૂ જર્સી ટ્રાન્ઝિટ]]ની [[એટલાન્ટિક સિટી લાઈન]] દક્ષિણ [[ન્યૂ જર્સી]]ને સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{PDFlink|http://www.njtransit.com/pdf/rail/r0090.pdf|218&nbsp;KB}}</ref> એક સમયે ફિલાડેલ્ફિયાની 65 લાઈન પર 4,000થી વધુ [[ટ્રોલી]] હતી.<ref name="route34">{{cite web| last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Studio 34's Eponymous Trolley, or, A Short History of Route 34| work = | publisher = Studio 34: Yoga Healing Arts| year = 2008| url = http://www.studio34yoga.com/trolley.shtml| doi = | access-date = 2008-03-11| archive-date = 2008-07-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20080709051920/http://www.studio34yoga.com/trolley.shtml| url-status = dead}}</ref> આજે [[સ્ટ્રીટકાર]] લાઈન ધરાવતા ઉત્તર અમેરિકાના ગણ્યાગાંઠ્યા શહેરોમાંનું તે એક છે. હાલમાં સેપ્ટા પાંચ "સબવે સરફેસ" ટ્રોલીની દેખરેખ રાખે છે, જે [[પશ્ચિમ ફિલાડેલ્ફિયા]] અને [[સેન્ટર સિટી]]ની સબવે ટનલના સ્ટ્રીટ-લેવલ ટ્રેક પર દોડે છે. તાજેતરમાં સેપ્ટાએ [[ગિરાર્ડ એવેન્યૂ લાઈન]], રૂટ 15 પર ટ્રોલી સેવા પુનઃ શરૂ કરી છે. આ રૂટને કેટલાક લોકો "હેરિટેજ" લાઈન તરીકે ઓળખાવે છે, છતાં ફરીથી બંધાયેલા [[1947 પીસીસી સ્ટ્રીટકાર]]ના ઉપયોગને બજેટના કારણોસર મહત્ત્વ અપાયું નહોતું.{{Citation needed|date=November 2008}}આજે ફિલાડેલ્ફઈયા સેમી-નેશનલાઈઝ્ડ [[એમટ્રેક]] સિસ્ટમનું હબ છે. તેનું થર્ટીએથ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન વોશિંગ્ટન-બોસ્ટન [[નોર્થઈસ્ટ કોરિડોર]]નું અને મુખ્ય સ્ટોપ છે. તે [[હરિશબર્ગ]] અને [[પિટ્સબર્ગ]], [[પેન્સિલવેનિયા]]નું કીસ્ટોન કોરિડોર પણ છે. થર્ટીએથ સ્ટ્રીટ પણ પેન્સિલવેનિયા રેલરોડની ભૂતકાળની [[શિકાગો]] તરફની [[પેન્સિલવેનિયા મેઈન લાઈન]]નું મુખ્ય સ્ટેશન હતું. થર્ટીએથ સ્ટ્રીટ [[નાણાંકીય વર્ષ]] 2003માં એમટ્રેકનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન હતું. === દૂરસંચાર === [[ચિત્ર:Philadelphia1.jpg|thumb|ગગનચૂંબી ઇમારતનું રાત્રીનું દૃશ્ય]] શરૂઆતમાં 1947માં '[[બેલ સિસ્ટમ]]"નો [[નોર્થ અમેરિકન નંબરિંગ પ્લાન]] અમલમાં આવ્યો હતો ત્યારે દક્ષિણપૂર્વ પેન્સિલવેનિયાને [[215]] [[એરિયા કોડ]] મારફતે સેવા આપવામાં આવતી હતી. [[એરિયા કોડ 610]]ને જ્યારે 215માંથી છૂટો પાડવામાં આવ્યો હતો ત્યારે કોડમાં આવરવામાં આવતો વિસ્તાર ઘટાડવામાં આવ્યો હતો. આજે માત્ર શહેર અને તેના ઉત્તરી ઉપનગરો 215 હેઠળ આવરવામાં આવે છે. 1997માં 215 સર્વિસ એરિયામાં [[ઓવરલે એરિયા કોડ]], 267 ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. વધારાના ઓવરલે તરીકે એરિયા કોડ 445 રજૂ કરવાનું આયોજન 2001માં વિલંબમાં પડ્યું હતું અને બાદમાં પડતું મુકાયું હતું.<ref>{{PDFlink|[http://www.nanpa.com/pdf/PL_332_v1.pdf PA 445 Implementation for 215/267 NPA Rescinded — 445 NPA Code Reclaimed]|64.5&nbsp;KB}}</ref> શહેરભરમાં વાઇ-ફાઇ સેવા પુરી પાડવા માટેના ઉદેશના ભાગ રૂપે આજે ફિલાડેલ્ફિયાને [http://www.wirelessphiladelphia.net/ વાયરલેસ ફિલાડેલ્ફિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620090232/http://www.wirelessphiladelphia.net/ |date=2010-06-20 }} દ્વારા સેવા અપાય છે. અર્થલિંકે સેવા બંધ કરી હોવા છતાં પ્રૂફ ઓફ કન્સેપ્ટ એરિયાને 23મી મે, 2007ના રોજ મંજૂરી મળી હતી, અને શહેરના ઘણાં વિસ્તારોમાં આ સેવા હવે ઉપલબ્ધ છે. == બાજુ બાજુના નગરો == [http://www.ivc.org/sister_cities ઈન્ટરનેશનલ વિઝિટર્સ કાઉન્સિલ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા (આઈવીસી)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223202448/http://www.ivc.org/sister_cities |date=2010-12-23 }} અનુસાર ફિલાડેલ્ફિયાની દસ [[બાજુ બાજુના નગરો]] છે:<ref>{{cite web|url=http://www.phila.gov/commerce/comm/lvl_2/mbat_trade_diplomacy.htm |title=Department of Commerce |publisher=Phila.gov |date= |access-date=2009-04-11}}</ref> {| cellpadding="4" |- style="vertical-align:top" | * {{Flagicon|ITA}} [[ફ્લોરેન્સ]], [[ઇટાલી]] (1964) * {{Flagicon|ISR}} [[તેલ અવિવ]], [[ઇઝરાયેલ]] (1966) * {{Flagicon|POL}} [[ટોરુન]], [[પોલેન્ડ]] (1976) * {{Flagicon|PRC}} [[ટીયાન્જીન]], [[પિપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] (1980) * {{Flagicon|KOR}} [[ઇન્ચિઓન]], [[દક્ષિણ કોરીયા]] (1984) | | * {{Flagicon|CMR}} [[ડૌઆલા]], [[કેમેરૂન]] (1986) * {{Flagicon|JPN}} [[કોબી]], [[જાપાન]] (1986) * {{Flagicon|RUS}} [[નિઝની નોવ્ગોરોડ]], [[રશિયા]] (1992) * {{Flagicon|ITA}} [[અબરુઝો]], [[ઇટાલી]] (1997) * {{Flagicon|FRA}} [[એઇક્સ-એન પ્રોવેન્સ]], [[ફ્રાન્સ]] (1999) |} ફિલાડેલ્ફિયાએ તેના બાજુ બાજુના નગરોને સીમાચિહ્નો સર્મિપત કર્યા છે. એઈટીન્થ એન્ડ બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન પાર્કવે ખાતે અડધા એકરમાં પથરાયેલું અને જૂન, 1976માં સર્મિપત કરાયેલું બાજુ બાજુના નગરો પ્લાઝા [[તેલ અવિવ]] અને [[ફલોરેન્સ]] સાથેના ગૌરવપૂર્ણ સંબંધો સૂચવે છે. આ બંને શહેરો તેનાં પ્રથમ બાજુ બાજુના નગરો છે. બીજું સીમાચિહ્ન ટોરૂન ટ્રાયગલ છે, જે [[ટોરૂન]], [[પોલેન્ડ]] સાથેના સંબંધના માનમાં 1976માં [[યુનાઇટેડ વે]]ના પશ્ચિમમાં એઈટીન્થ સ્ટ્રીટ અને બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન પાર્કવે ખાતે ઉભું કરવામાં આવ્યું હતું. ટ્રાયએન્ગલ કોપરનિકસ મોન્યુમેન્ટ ધરાવે છે. 1984માં [[ચીનના તિઆનનજિન]]ના કસબીઓ દ્વારા બાંધવામાં આવેલો ચાઈનાટાઉન ગેટ ચીન સાથેના બાજુ બાજુના નગરના સંબંધોનો પ્રતીક છે. ==નોંધો== <references group="lower-alpha"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikivoyage|Philadelphia}} * [http://www.phila.gov/ ફિલાડેલ્ફિયા શહેર સરકાર] * [http://www.phillyhistory.org/PhotoArchive/ ફિલાડેલ્ફિયાના ઐતિહાસિક ફોટોગ્રાફ્સ] * [http://www.philageohistory.org/rdic-images ગ્રેટર ફિલાડેલ્ફિયા જીયોહિસ્ટરી નેટવર્ક] - ફિલાડેલ્ફિયાના ઐતિહાસિક નકશા અને એટલાસ * [http://www.philly.com/ philly.com - સ્થાનિક સમાચાર] * [http://www.gophila.com/ ગ્રેટર ફિલાડેલ્ફિયા માટે મુલાકાતી સ્થળ] * [http://www.philadelphiausa.travel/ ફિલાડેલ્ફિયા માટે સત્તાવાર સંમેલન અને મુલાકાત સ્થળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205082033/http://www.philadelphiausa.travel/ |date=2008-12-05 }} {{Coord|39.953333|-75.17|display=title}} [[શ્રેણી:પેન્સિલવેનિયાના શહેરો]] [[શ્રેણી:ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રીય રાજધાનીઓ]] 9er5ab1m5doqaputw0lnchql0zmvrpx 0 25528 905448 904195 2026-09-22T01:44:06Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905448 wikitext text/x-wiki {{Two other uses|the Indonesian island of Java|the computer programming language|Java (programming language)}} {{Infobox islands |name = Java |image name = Java Topography.png |image caption = Topography of Java |locator map = JavaLocatie-1-.png |native name = Jawa |native name link = Indonesian language |location = [[Southeast Asia]] |coordinates = {{Coord|7|30|10|S|111|15|47|E|type:isle_region:ID_scale:8100000}} |archipelago = [[Greater Sunda Islands]] |area km2 = 132187 |rank = 13th |highest mount = [[Semeru]] |elevation m = 3676 |country = [[Indonesia]] |country admin divisions title = Provinces |country admin divisions = [[Banten]],<br />[[Jakarta|Jakarta&nbsp;Special&nbsp;Capital&nbsp;City&nbsp;District]],<br />[[West Java]],<br />[[Central Java]],<br />[[East Java]],<br />[[Yogyakarta|Yogyakarta Special Region]] |country largest city = [[Jakarta]] |country largest city area = 661.52&nbsp;km² |population = 124 million |population as of = 2005 |density km2 = 939 |ethnic groups = [[Javanese people|Javanese]], [[Sundanese people|Sundanese]], [[Chinese people|Chinese]], [[Tenggerese]], [[Baduy]], [[Osing]], [[Bantenese]], [[Cirebonese]], [[Betawi people|Betawi]], [[Madurese people|Madurese]] }} '''જાવા{/0{1/}} એ [[ઇન્ડોનેશિયા]] ખાતે આવેલો [[ટાપુ]] છે અને તે તેની [[રાજધાની]] [[જકાર્તા]]''' નું જોવાલાયક સ્થળ છે. એક સમયે [[હિન્દુ]]-[[બૌદ્ધ]] સામ્રાજ્ય, [[ઇસ્લામિક સલ્તનત]] અને [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયન્સ]] લોકોનું શક્તિશાળી કેન્દ્ર ગણાતું જાવા હવે ઇન્ડોનેશિયાનાં રાજકીય તેમજ આર્થિક જીવનમાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. વર્ષ 2006 દરમિયાન તેની વસ્તી 13 કરોડની હતી. જાવાને વિશ્વના [[સૌથી પ્રખ્યાત ટાપુ]] તરીકેનું બિરુદ મળ્યું છે. પ્રખ્યાતિમાં તે [[જાપાન]]ના મુખ્ય ટાપુ [[હોન્શુ]] કરતા પણ મોખરે છે. જાવા વિશ્વમાં સૌથી [[વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવતો]] પ્રાંત છે. મોટેભાગે જ્વાળામુખીગત ઘટનાઓથી બનેલો જાવા ટાપુ વિશ્વમાં [[13મા ક્રમનો સૌથી મોટો ટાપુ]] અને ઇન્ડોનેશિયામાં પાંચમા ક્રમનો સૌથી મોટો ટાપુ છે. જ્વાળામુખીના ખડકોથી બનેલી ગિરીમાળા ટાપુની પૂર્વ-પશ્ચિમ ભાગમાં લંબાયેલી છે. આ ટાપુની ત્રણ મુખ્ય ભાષા છે. જેમાં જાવાનિઝ ભાષાનું ખૂબ જ પ્રભુત્વ છે. ઇન્ડોનેશિયાના 6 કરોડ લોકો આ ભાષા બોલે છે અને તે તેમના જન્મસ્થળની ભાષા છે. મોટાભાગના રહેવાસીઓ [[દ્વિભાષી]] છે. [[ઇન્ડોનેશિયાઈ]] ભાષા તેમની પ્રથમ કે બીજી ભાષા છે. જાવાના મોટાભાગના લોકો [[મુસ્લિમ]] છે. જાવામાં ધાર્મિક માન્યતાઓ, માનવ સમુદાયો અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓનું વૈવિધ્યતાસભરનું મિશ્રણ રહેલું છે. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == મૂળ નામ 'જાવા' કેવી રીતે પડ્યું તે અંગે કોઈ જ સ્પષ્ટતા નથી. એક શક્યતા એવી રહેલી છે કે [[ભારત]]માંથી આવેલા કોઈ પૌરાણિક પ્રવાસીએ [[જાવા વુટ|''જાવા વુટ'']] છોડનાં નામ ઉપરથી આ નામ આપ્યું હોય. એ સમયે આ ટાપુ ઉપર આ પ્રકારનાં છોડ પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવાં લતા હતા. અને ભારતીયકરણ પૂર્વે આ ટાપુનાં નામ અલગ-અલગ હતાં.<ref>રાફેલ્સ, થોમસ ઈ. : " ધ હિસ્ટ્રી ઓફ જાવા". ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ , 1965. પૃષ્ઠ 2".</ref> શક્યતાના અન્ય સ્રોતો પણ છેઃ ''જાઉ'' શબ્દ અને તેને લગતા ભિન્ન શબ્દોનો મતલબ "પેલી પાર" અથવા તો "દૂર આવેલું" થાય છે.<ref name="Raffles, Thomas E. 1965. Page 3">રાફેલ્સ, થોમસ ઈ. : "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ જાવા". ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ , 1965. પાન 3.</ref> અને [[સંસ્કૃત ભાષા]]માં ''યાવા'' શબ્દનો અર્થ જવ થાય છે કે જેના છોડ માટે આ ટાપુ પ્રખ્યાત છે.<ref name="Raffles, Thomas E. 1965. Page 3"/> અન્ય સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે "જાવા" [[પ્રોટો-ઓસ્ટ્રોનેશિયન]] મૂળનો શબ્દ છે જેનો અર્થ 'ઘર' થાય છે.<ref>હેટલી, આર., શિલર, જે., લુકાસ, એ., માર્ટિન-શિલર, બી., (1984). "મેપિંગ કલ્ચરલ રિજન્સ ઓફ જાવા" ઇન: અધર જાવાસ અવે ફ્રોમ ધ ક્રેટોન. પીપી. 1–32.</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Semeru Bromo Temple.JPG|thumb|left|પૂર્વ જાવામાં રહેલા સેમેરુ અને બ્રોમો પર્વત]] જાવા [[સુમાત્રા]]ની પશ્ચિમે અને [[બાલી]]ની પૂર્વમાં આવેલું છે. તે [[બોર્નકો]]ની ઉત્તરે અને [[ક્રિસમસ આઇલેન્ડ]]ની દિણે આવેલું છે. તે [[વિશ્વનો 13મા ક્રમનો સૌથી વિશાળ ટાપુ]] છે. લગભગ આખો જાવા ટાપુ [[જ્વાળામુખી કૃત]] ખડકોનો જ બનેલો છે.તેની પૂર્વ પશ્ચિમે આવેલી ગીરિમાળામાં અંદાજે 38 પર્વતો આવેલા હશે તેમાં રહેલા [[જ્વાળામુખી]]ઓ સમયાંતરે સક્રિય થયા કરે છે. જાવા ખાતે સૌથી ઊંચો જ્વાળામુખી [[સેમેરુ]] પર્વતમાં છે. 3,676 મિ. જાવા તેમજ ઇન્ડોનેશિયાનો સૌથી સક્રિય જ્વાળામુખી [[મેરાપી પર્વત]] છે (2,968 મિ.). ''જુઓ [[જાવાના જ્વાળામુખીઓ]]'' અન્ય પર્વતો અને ખડકો જાવાને અતડો પાડવામાં મદદ કરે છે. જેના કારણે તેની [[ભીનાં ચોખા]]ની ખેતી સારાએવા પ્રમાણમાં ફુલી ફાલી છે. જાવાની ચોખાની ભૂમિઓ વિશ્વમાં સૌથી વધારે સમૃદ્ધ ગણાય છે.<ref name="RICKLEFS_p15">{{cite book | last =Ricklefs| first =M.C. | authorlink = | coauthors = | title =A History of Modern Indonesia since c.1300 (2nd edition)| publisher =MacMillan| year =1991 | location =London | pages =15 | url = | doi = | isbn = 0-333-57690-X }}</ref> જાવા પ્રથમ એવી ભૂમિ છે કે જ્યાં સૌપ્રથમ વખત [[ઇન્ડોનેશિયાઈ કોફી]]નું વાવેતર વર્ષ 1699માં કરવામાં આવ્યું હતું. આજે આઇજેન પ્લેટિયુ ઉપર નાના ખેડૂત દ્વારા [[કોફિયા અરેબિકા]]નું વાવેતર કરવામાં આવે છે. જેનું વાવેતર વિશાળ માત્રામાં કરવામા આવે છે. જાવાનો વિસ્તાર અંદાજે 1,39,000 કિ. મિ.નો છે.<sup>2</sup><ref name="MONK_7">{{cite book |last=Monk, |first=K.A. |coauthors=Fretes, Y., Reksodiharjo-Lilley, G. |title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku |publisher=Periplus Editions Ltd. |year=1996 |page=7|location=Hong Kong |isbn=962-593-076-0}}</ref> ટાપુની સૌથી લાંબામાં લાંબી [[નદી]] 600 કિ.મિ લાંબી છે જેનું નામ [[સોલો નદી]] છે.<ref>[http://www.jasatirta1.go.id/english/3WorkArea/20BengawanSolo.htm મેનેજમે્ટ ઓફ બેન્ગાવન સોલો રિવર એરિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011113418/http://jasatirta1.go.id/english/3WorkArea/20BengawanSolo.htm |date=2007-10-11 }} જાસા ટિર્ટા આઈ કોર્પોરેશન 2004. સુધારો 26 જુલાઇ 2006.</ref> આ નદીનું મૂળ મધ્ય જાવાના [[લાવુ]] જ્વાળામુખીમાંથી નીકળીને ઉત્તર તેમજ પૂર્વ તરફ વહે છે. ત્યારબાદ તે [[સુરાબાયા]] ખાતે આવેલા [[જાવા દરિયા]]માં મળી જાય છે. શાસનની દૃષ્ટિએ આ ટાપુ ચાર [[વહીવટી વિભાગો]]માં વહેંચાયેલો છે. [[બાન્ટેન]], [[પશ્ચિમ જાવા]], [[મધ્ય જાવા]] અને [[પૂર્વ જાવા]], એક ખાસ પ્રાંત ([[યોગવાકાર્તા]]), અને એક ખાસ રાજધાની પ્રદેશ ([[જકાર્તા]]). == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Stupa Borobudur.jpg|thumb|મધ્ય જાવામાં રહેલું 9મી સદીનું બોરોબુદુર બૌદ્ધ સ્તૂપ]] જ્વાળામુખી કૃત ખડકોની ગીરિમાળા અને તેની સાથે આવેલા ખડકોને કારણે જાવાની લંબાઈ વધી જાય છે અને તેના કારણે તેના આંતરિક પ્રદેશો તેમજ તેમાં રહેતા લોકો વિશ્વથી અલગ અને વિખૂટા રહે છે.<ref>રિકલેફ્સ (1991), પીપી. 16–17</ref> ઈસ્લામિક સલ્તનત અને યુરોપીયન લોકોના આગમન પૂર્વે સંદેશા વ્યવહાર માટેનું મુખ્ય સાધન નદીઓ રહેતી હતી, જોકે જાવાની મોટાભાગની નદીઓ ટૂંકી હતી. માત્ર [[બ્રાન્તાસ]] અને સાલા નદીઓ લાંબી હોવાને કારણે લાંબા અંતરનાં સંદેશા વ્યવહાર પૂરા પાડતી. આમ, આ ખીણ મોટાભાગના સામ્રાજ્યોનું મધ્યસ્થ કેન્દ્ર બની હતી. માર્ગો, કાયમી પુલો અને ટોલ દરવાજાઓની પદ્ધતિ જાવામાં સત્તરમી સદીના મધ્ય ભાગમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી તેમ માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક સત્તાધિશો રસ્તાઓને વિખેરી નાખતા કે નુકસાન પહોંચાડતા હશે કારણ કે વરસાદની મોસમમાં રસ્તાનો ઉપયોગ ખાસ્સું એવું સમારકામ માગી લે તેમ હતો. સમયાંતરે જાવાના લોકો વચ્ચેનો સંદેશા વ્યવહાર મુશ્કેલ બનવા લાગ્યો.<ref>રિકલેફ્સ (1991), પી. 15.</ref> અંદાજે 4થી 16મી સદી દરમિયાન જાવામાં સૌથી શક્તિશાળી હિન્દુ-બૌદ્ધ સામ્રાજ્યનો ઉદય થયો. [[તારુમાનાગારા]], [[સુંદા]], [[માતરમ્]], [[કેદિરી]], [[સિંઘાસરી]] અને [[મજાપાહિત]] જેવાં જાવાનાં જૂનાં સામ્રાજ્ય મુખ્યત્વે ચોખાની ખેતી ઉપર આધારિત રહેતા. તેમણે ઇન્ડોનેશિયા, ભારત અને ચીનની સંસ્કૃતિ સાથે વેપાર પણ શરૂ કર્યો હતો. આ પ્રાચીન સામ્રાજ્યો દ્વારા મધ્ય જાવા ખાતે 9મી સદીમાં [[બોરોબુદુર]] અને [[પ્રામ્બાનાન]] જેવાં ઐતિહાસિક સ્મારકો બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. [[ચિત્ર:Pemandangan Merbabu dari Kota Salatiga (1).jpg|thumb|left|ચોખાનાં ખેતરોથી ઘેરાયેલો મેર્બાબુ પર્વતજાવાની જ્વાળામુખી ગત ભૌગલિકતા અને ખેતીની સમૃદ્ધ જમીન તેના ઇતિહાસના પાયાના પરિબળો છે.]] 16મી સદીના અંત સુધીમાં [[ઈસ્લામે]] ધર્માંતરણ દ્વારા જાવાના લોકોમાં હિન્દુ તેમજ બૌદ્ધ ધર્મ ઉપર પોતાનું પ્રભુત્વ મેળવ્યું. વર્ષ 1596માં [[કોર્નોલિસ દે હાઉટમેન]] દ્વારા ચાર વહાણો મારફતે ચડાઈ કરવામાં આવી હતી જે ઇન્ડોનેશિયાના લોકોનો ડચ લોકો સાથેનો પ્રથમ સંપર્ક હતો.<ref>{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500-1700|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/99 99]}}</ref> 19મી સદીની શરૂઆતમાં ડચ લોકોએ આંતરિક ભાગોમાં ઇસ્લામિક સલ્તનત ઉપર પોતાનું પ્રભુત્વનો વિસ્તાર કર્યો.<ref>[http://travel.theage.com.au/Java/CultureHistory જાવા - કલ્ચર એન્ડ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091004024135/http://travel.theage.com.au/Java/CultureHistory |date=2009-10-04 }}. થિયેજ.કોમ.એયુ.</ref> ઈ. સ. 1815માં જાવાની વસ્તી 50 લાખની હતી.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/301673/Java જાવા (આઇલેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા)]. વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> અઢારમી સદીના બીજા ભાગમાં જાવાના ઉત્તર-મધ્ય સ્થિત કિનારાના ભાગોમાં આવેલા જિલ્લાઓમાં વસ્તી વધવાની શરૂઆત થઈ અને 19મી સદી દરમિયાન સમગ્ર ટાપુ ઉપર વસ્તી ઝડપભેર વધવા માંડી. વસ્તી વધારા પાછળનાં કારણોમાં ડચ લકોનું શાસન જવાબદાર ગણી શકાય તે લોકોએ જાવામાં આંતરિક બળવાનો અંત આણ્યો હતો. ઉપરાંત ચોખાના વાવેતર વિસ્તારમાં વધારો કર્યો હતો. વધુમાં ત્યાં [[કાસાવા]] અને [[મકાઈ]] જેવા ખાદ્યપદાર્થોનાં છોડોની શોધ થઈ જે લોકોને ચોખા નહોતા પરવડી શકતા તે લોકો આ પ્રકારના છોડ ઉપર ટકી રહેતા હતા.<ref>ટેલર (2003), પી. 253.</ref> અન્ય લોકો વિકાસ પાછળ કરવેરાનાં ભારણ તેમજ [[વાવાણીની પ્દ્ધતિ]] અંતર્ગત રોજગારીનાં ફેલાવાનું વિસ્તરણ થયું તેને જવાબદાર ગણાવે છે. જેના કારણે લોકો વધુ બાળકો પેદા કરતા થયા. તેમને આશા હતી કે વધુ બાળકો પેદા કરવાથી ભવિષ્યમાં બાળકો કરવેરો ભરી શકશે અને આવક વધવાથ તેઓનું કુટુંબ ગુજરાન ચલાવી શકશે.<ref>ટેલર (2003), પીપી. 253-254.</ref> હાલમાં જ્યાં રેલવે અને ટ્રકો છે તે જગ્યાએ પહેલા ભંસો અને ગાડાંઓ હતાં. ટેલિગ્રાફિક પદ્ધતિ અને વધુ સુમેળભરી વિતરણ વ્યવસ્થા ડચનાં શાસન વખતે જાવામાં આવી જેની પાછળ મુખ્યત્વે જાવામાંથી ભૂખમરો અને દુષ્કાળનું પ્રમાણ ઓછું થયું તે ગણાવી શકાય. તેના કારણે વસ્તીમાં પણ વધારો થયો. વર્ષ 1840થી 1940 સુધી કે જ્યારે [[જાપાની વ્યવસાય]] શરૂ ન થયો ત્યાં સુધી જાવામાં ભૂખમરાની કે દુષ્કાળની કોઈ નોંધપાત્ર ઘટના બની નથી.<ref name="Taylor 2003, p. 254">ટેલર (2003), પી. 254.</ref> વસ્તી વધારામાં એથનોલોજિકલ કારણોએ પણ ભાગ ભજવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જાવામાં લિંગભેદ રાખવામાં નહોતો આવતો. છોકરાઓને ત્યાં મહત્વ આપવામાં નહોતો આવતો કૃષિ ક્ષેત્રે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ સાથે મળીને મજૂરી કરે છે. વધુમાં 19મી સદી દરમિયાન પ્રથમ લગ્નની સરેરાશ ઉંમરમાં ઘટાડો નોંધાયો જેના કારણે સ્ત્રીઓની બાળકોને જન્મ આપવાનાં ક્ષમતાનાં વર્ષોમાં વધારો થયો હતો.<ref name="Taylor 2003, p. 254"/> == ડેમોગ્રાફી (વસ્તીમાં જન્મ, મૃત્યુ, રોગ વગેરેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ) == [[ચિત્ર:Jakarta Car Free Day.jpg|thumb|right|મધ્ય જકાર્તા]] જાવા ઇન્ડોનેશિયા ખાતે સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતો ટાપુ છે. દેશની લગભગ 62 ટકા [[વસ્તી]]<ref>{{Cite web |url=http://www.indonesia-ottawa.org/page.php?s=1000people |title=એમ્બેસી ઓફ ઇન્ડોનેશિયા, ઓટાવા |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620063615/http://indonesia-ottawa.org/page.php?s=1000people |url-status=dead }}</ref> આ ટાપુ ઉપર રહે છે અને તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવતો ટાપુ છે. દેશની વસ્તી 1.30 કરોડ લોકોની છે. અહીં પ્રતિ કિ. મિ. 1,026 લોકો રહે છે. વિશ્વમાં તે સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવતો ભાગ પણ ગણાય છે. જો જાવા એક દેશ હોત અને જો તમામ નાનાં શહેરો રાજ્યોને બાદ કરવામાં આવે તો તે વિશ્વમાં [[બાંગ્લાદેશ]] બાદ વસ્તીની સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો બીજા ક્રમનો દેશ હોત.<ref>{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | access-date = 2006-09-26 }}</ref> ઈન્ડોનેશિયાની કુલ વસ્તી પૈકી 45 ટકા વસ્તી મૂળ જાવાનિઝ છે. વર્ષ 1970થી [[સુહાર્તો]] શાસનનો અંત આવ્યો ત્યાં સુધી એટલે કે વર્ષ 1998 સુધી ઇન્ડોનેશિયન સરકાર [[અન્ય સ્થળે વસવાટ કરવાનો કાર્યક્રમ]] ચલાવતી હતી જેની પાછળનો મુખ્ય આશાય જાવાની વસ્તીને ઇન્ડોનેશિયાના અન્ય ઓછી વસ્તી ધરાવતા ટાપુઓ ઉપર ખસેડવાનો હતો. આ કાર્યક્રમને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતોઃ કેટલીક વખત આને કારણે સ્થાનિક લોકો અને તાજેતરમાં [[સ્થાયી થયેલાં લોકો]] વચ્ચે સંઘર્ષ થતો હતો. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Rice plantation in Java.jpg|thumb|left|યોગ્યાકાર્તાના પ્રામ્બાનાન ખાતે આવેલાં ચોખાનાં ખેતરોમાં જાવાનિઝ મહિલાઓ ચોખાનું વાવેતર કરી રહી છે.]] શરૂઆતમાં જાવાનું અર્થતંત્ર મોટે ભાગે [[ચોખા]]ની ખેતી ઉપર આધાર રાખતું હતું. [[તારુમાનાગારા]], [[માતરમ્]] અને [[મજાપહિત]] જેવાં પૌરાણિક રાજ્યો ચોખાની ઉપજ અને કરવેરા ઉપર નભતાં હતાં. પૌરાણિક કાળથી જાવા ચોખાની પુરાંત અને ચોખાની નિકાસ માટે જાણીતું છે. ચોખાની ખેતીએ આ ટાપુ ઉપર વસ્તી વધારામાં પણ યોગદાન આપ્યું છે. ભારત અને ચીન જેવાં અન્ય એશિયાઈ દેશો સાથેનો વેપાર 4થી સદીમાં ફૂલ્યોફાલ્યો હતો. તેવા પુરાવાઓ તત્કાલિન ચીની માટીકામનાં વાસણો આ ટાપુ ઉપરથી મળી આવ્યા તેના આધારે કહી શકાય. મજાપહિતના પૌરાણિક સમયગાળા દરમિયાન જાવા [[માલુકુ]] અને [[મસાલા]]નો વેપાર વિશ્વસ્તરે કરતું હતું. [[વીઓસી]]ના સમયગાળા દરમિયાન પણ તેણે આ વેપાર જાળવી રાખ્યો હતો. અંદાજે 17મી સદીમાં [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]એ [[બાટાવિયા]] ખાતે પોતાનો પગદંડો જમાવ્યો અને ત્યાર બાદ 18મી સદીમાં [[નેધરલેન્ડ્ઝ ઇસ્ટ ઇન્ડિઝ]] અહીં વેપાર અર્થે આવી વિદેશી શાસનના સમયગાળા દરમિયાન ડચ લોકોએ જાવા ખાતે [[શેરડી]], [[રબર]], [[કોફી]], [[ચા]] અને [[ક્વિનાઇન]] જેવા રોકડિયા પાકોની વાવણીની શરૂઆત કરી હતી. 19મી સદીથી 20મી સદીની શરૂઆત દરમિયાન જાવાની કેફીએ વિશ્વસ્તરે પ્રખ્યાતિ મેળવી. જેના કારણે આજે "જાવા" નામ કોફીનો પર્યાયવાચી શબ્દ બની ગયો છે. નેધરલેન્ડ ઇસ્ટ ઇન્ડિઝથી માંડીને આધુનિક ઇન્ડોનેશિયાઈ ગણરાજ્યોનાં સમયગાળા સુધી જાવાની ગણતરી ઇન્ડોનેશિયાનાં સૌથી સમૃદ્ધ ટાપુઓમાં થતી હતી. જાવામાં માર્ગ પરિવહનનું માળખું પૌરાણિક કાળથી અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં [[ડેન્ડેલ્સ]] દ્વારા જે [[જાવા ગ્રેટ પોસ્ટ રોડ]]નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું તેને પૌરાણિક કાળના માર્ગ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. કોફી જેવી વેપારી વસ્તુઓનું અંતરિયાળ ટાપુમાંથી દરિયા કિનારાના બંદરો સુધી પરિવહન કરવા માટે પરિવહન સેવાઓની જરૂર પડી જેના કારણે જાવામાં રેલવે લાઇન નંખાવાની શરૂઆતે વેગ પકડ્યો. આજે જાવાનાં મુખ્ય શહેરોમાં [[ઉદ્યોગ]], વેપાર, વ્યવસાય અને સેવાઓ ફૂલ્યાફાલ્યા છે. આ શહેરોમા [[જકાર્તા]], [[સુરાબાયા]], [[સેમારંગ]] અને [[બાંડુંગ]]નો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે કેટલાક પારંપરિક સલ્તનત શહેરો જેમ કે [[યોગવાકાર્તા]], [[સુરાકાર્તા]] અને [[કાયર્બોને]] પોતાનો ભવ્ય વારસો જાળવી રાખ્યો છે જેના કારણે તેઓ જાવા ખાતે કલા, સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસનનું કેન્દ્ર બની ગયાં. જાવાના ઉત્તરી દરિયાકિનારે આવેલા [[સિલેગોન]], [[ટેન્જેરંગ]], [[બેકાસી]], [[કારાવાંગ]], [[ગ્રેસિક]] અને [[સિદોઆર્જો]] જેવાં શહેરોમાં પણ ઔદ્યોગિક વસાહતો વિકસી રહી છે. જાવા ખાતે [[ટોલરોડ]]નું બાંધકામ [[સુહાર્તો]]ના સમયગાળાથી અત્યાર સુધી ચાલતું આવ્યું છે. જેનાં કારણે તેઓ મુખ્ય કેન્દ્ર સમા શહેરો અને તેની આસપાસના વિસ્તારો જેમ કે [[જકાર્તા]] અને [[બાંડુંગ]]ને આવરી લે છે. ઉપરાંત [[કાઇરબોન]], [[સેમારંગ]] અને [[સુરાબાયા]]ને પણ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. [[ચિત્ર:Java Transportation Network.svg|thumb|center|800px]] == માનવસમુદાય અને સંસ્કૃતિ == {{See also|Culture of Indonesia|Music of Java}} પોતાની વિશાળ વસ્તી હોવા છતાં પણ અને ઇન્ડોનેશિયાના અન્ય વિશાળ ટાપુઓથી વિપરીત માનવ સમુદાયની તુલનામાં જાવા ખૂબ જ સમાન ધર્મી છે. [[જાવાનિઝ]] અને [[સુદાનિઝ]] આ બે જ માનવ સમુદાયોનાં જૂથનું જાવા જન્મ સ્થળ છે. ત્રીજું જૂથ [[મદુરિઝ]] લોકોનું છે. આ માનવ સમુદાય જાવાના ઉત્તર પશ્ચિમી દરિયા કિનારાના પ્રદેશ [[મદુરા]]માંથી આવીને 18મી સદીથી મોટી સંખ્યામાં [[પૂર્વ જાવા]]માં સ્થાયી થયો છે.<ref name="Periplus58">{{cite book | last = Hefner | first = Robert | title = Java | url = https://archive.org/details/java0000unse_c3o4 | publisher = Periplus Editions | year = 1997 | location = Singapore | pages = [https://archive.org/details/java0000unse_c3o4/page/58 58] | isbn = 962-593-244-5}}</ref> ટાપુની કુલ વસ્તીમાં જાવાનિઝ લોકોની સંખ્યા બે તૃતિયાંશ જેટલી છે. જ્યારે સુદાનિઝ અને મદુરીઝ લોકોની વસ્તી અનુક્રમે 20 ટકા અને 10 ટકાની છે.<ref name="Periplus58"></ref> આ ટાપુ ઉપર ચાર મુખ્ય સાંસ્કૃતિક વિસ્તારો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ''[[કેજાવેન]]'' અથવા તો જાવાનિઝ હાર્ટલેન્ડ કે જે ''પાસિસિર'' પ્રાંતના ઉત્તર કિનારે આવેલો છે. પશ્ચિમ જાવાની [[સુંદા]] ભૂમિ અને પૂર્વની આગળ નીકળેલો ભાગ કે જેને [[બ્લામબાંગન]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. મદુરા પાંચમો એવો વિસ્તાર છે કે જેના દરિયા કિનારાના જાવાના વિસ્તારો સાથે સાંસ્કૃતિક અનુસંધાનો હોય.<ref name="Periplus58"/> આ ટાપુ ઉપર ''કેજાવેન'' જાવાનિઝ સંસ્કૃતિનું સૌથી વધારે પ્રભુત્વ છે. જાવાના બાકી રહેલા ઉમરાવો અહીં સ્થિત છે. અને ઇન્ડોનેશિયાના મોટાભાગના લશ્કરી, વેપારી, રાજકીય હોદ્દેદારોનાં મૂળ અંહીના છે. તેની ભાષા, કળા અને રીતભાતને આ ટાપુની સૌથી શુદ્ધ અને દ્રષ્ટાંતરૂપ માનવામાં આવે છે.<ref name="Periplus58"/> પશ્ચિમના [[બાન્યુમાસ]]થી લઈને પૂર્વના [[બ્લિટાર]] સુધીનો વિસ્તાર ઇન્ડોનેશિયાની સૌથી ફળદ્રુપ ભૂમિ અને વસ્તીની સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતી ખેતીની જમીન માનવામાં આવે છે.<ref name="Periplus58"/> મધ્ય જાવાના દક્ષિણ પશ્ચિમી ભાગ કે જેને [[બાન્યુમાસાન]] પ્રાંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.તેમાં બે જાતની સંસ્કૃતિઓનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. જાવાનિઝ સંસ્કૃતિ અને સુદાનિઝ સંસ્કૃતિઓ ભેગી થવાને કારણે [[બન્યુમાસાન]] સંસ્કૃતિનું નિર્માણ થયું છે.{{Citation needed|date=June 2009}} મધ્ય જાવાના રાજાશાહી ધરાવતા શહેરો [[યોગ્યાકાર્તા]] અને [[સુરાકાર્તા]]માં સમકાલિન રાજાઓ પોતાના ઇતિહાસની પાછળ ચાલી રહ્યા છે તેમના વંશજો ડચ લોકોનાં શાસન પૂર્વે આ પ્રાંતમાં ઇસ્લામિક સલ્તનતના રાજાઓ હતા. જેના કારણે આ સ્થળો જાવાની પૂરાતન સંસ્કૃતિના સંગ્રહ સ્થાન સમાન બની ગઈ છે. જાવાની શાસ્ત્રીય કલાઓમાં [[ગેમેલેન]] સંગીત અને [[વાયાંગ]] કઠપૂતળીના શોનો સમાવેશ થાય છે. દક્ષિણપૂર્વીય એશિયાઇ પ્રાંતોમાં<ref>જાવાનિઝ સંસ્કૃતિના તાદૃશ્ય વર્મન માટે જુઓ વોલેસ સ્ટિવનની કવિતા "[[ટી]]" </ref> જાવા ઉપર ઘણા સામ્રાજ્યોએ રાજ કર્યું છે. જેના કારણે જાવાનિઝ લેખકો દ્વારા ખાસ્સી એવી માત્રામાં સાહિત્યની રચના કરવામાં આવી છે. આ સાહિત્યમાં ''[[કેન આરોક]] અને [[કેન ડેડેસ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. જેમાં એક અનાથ તેનાં રાજાનું રાજપાટ વિના હક્કે છીનવી લે છે અને તે રાજાની રાણી સાથે લગ્ન કરે છે. આ ઉપરાંત ''[[રામાયણ]]'' અને ''[[મહાભારત]]'' ના અનુવાદોનો સમાવેશ થાય છે. [[પ્રામોએદ્યા અનંતા ટોએટ]] તત્કાલિન પ્રખ્યાત ઇન્ડોનેશિયાઇ લેખક હતો. તેણે પોતાના સ્વાનુભાવ ઉપરથી ઘણી વાર્તાઓ લખી હતી. તે પોતે જાવામાં ઉછરેલો હોવાથી તેણે તેની વાર્તાઓમાં જાવાનિઝ લોકસંસ્કૃતિ અને ઐતિહાસિક મહાનુભાવોનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો હતો. == ભાષાઓ == [[ચિત્ર:Java languages.JPG|thumb|250px|જાવામાં બોલાતી ભાષાઓ (જાવાનિઝ ભાષા સફેદ રંગમાં દર્શાવી છે.)]] જાવામાં મુખ્યત્વે [[જાવાનિઝ]], [[સુદાનિઝ]] અને [[મદુરિઝ]] આ ત્રણ ભાષાઓ બોલવામાં આવે છે. અન્ય બોલાતી ભાષાઓમાં [[બેતાવી]] ([[મલય]] બોલી કે જે જકાર્તા પ્રાંતમાં સ્થાનિક રીતે બોલાય છે.), [[ઓસિંગ]] અને [[ટેન્ગેરિઝ]] (જાવાનિઝની નજીકની ભાષાઓ), [[બડુય]] (સુદાનિઝની નજીકની ભાષા), [[કાન્ગિયાનિઝ]] (મદુરિઝની નજીકની ભાષા), [[બાલિનિઝ]] અને [[બાન્યુમાસાન]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Indonesia+(Java+and+Bali) લેન્ગ્વેજિસ ઓફ જાવા એન્ડ બાલી] – એથનોલોગ. આ યાદીમાંની કેટલીક ભાષાઓને ભાષા કરતા બોલી તરીકે ગણાવવામાં આવી હોય તેમ બની શકે છે.</ref>, તેમજ મોટાભાગની વસ્તી [[ઇન્ડોનેશિયાઈ]] ભાષા બોલે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડોનેશિયાઇ ભાષાને દેશની બીજી ભાષા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. == ધર્મ == જાવાની કુલ વસ્તી પૈકી 90 ટકા લોકો મુસલમાન છે. ''[[અબાનગન]]'' (વધુ સાધારણ અથવા તો સમન્વયી) અને ''[[સંત્રી]]'' (વધારે રૂઢિચુસ્ત) વચ્ચે વિશાળ અખંડ પ્રવાહ રહેલો છે. કેટલાક [[હિન્દુ]]ઓ પણ સમગ્ર જાવામાં છૂટાછવાયેલા ફેલાયેલા છે પરંતુ પૂર્વના કિનારા તરફ [[બાલી]]ની નજીક [[હિન્દુ]]ઓની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે. ખાસ કરીને [[બન્યુવાંગી]] શહેરમાં હિન્દુઓની વસ્તી વિશેષ પ્રમાણમાં છે. મોટાં શહેરોમાં [[ખ્રિસ્તી]]ઓની વસ્તી પણ સારા એવા પ્રમાણમાં છે. જોકે દક્ષિણ મધ્ય જાવાના કેટલાક વિસ્તારોમાં [[રોમન કેથલિક]]ની વસ્તી વધારે માત્રામાં છે. [[ચીની ઇન્ડોનેશિયાઇ]] વસ્તી ધરાવતા મોટાં શહેરોમાં [[બૌદ્ધ ધર્મ ધરાવતા લોકો]] પણ વસે છે. ઇન્ડોનેશિયાનાં બંધારણમાં છ મુખ્ય ધર્મોને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. (જુઓ [[ઇન્ડોનેશિયામાં ધર્મ]].) જાવા ધર્મ અને સંસ્કૃતિથી છલકાતા ઘડા સમાન છે. જેના કારણે અંહી ધાર્મિક માન્યતાઓ પુષ્કળ પ્રમાણમાં વિકાસ પામી છે. [[શિવ ધર્મ]] સાથે આ દેશ ઉપર [[ભારતીય]] પ્રભુત્વ રહ્યું હતું. અને [[બૌદ્ધ ધર્મ]]એ પણ સમાજમાં સારો એવો પ્રસાર કર્યો હતો. જેના કારણે ગામઠી પરંપરા અને સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ થવાં પામ્યું હતું.<ref name="kroef1961">{{cite journal|first=Justus M.|last=van der Kroef|title=New Religious Sects in Java|journal=Far Eastern Survey|volume=30|issue=2|year=1961|pages=18–15|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0362-8949%28196102%2930%3A2%3C18%3ANRSIJ%3E2.0.CO%3B2-P|doi=10.1525/as.1961.30.2.01p1432u}}</ref> આનો એક મતલબ એવો થાય કે ''રેસી'' તરીકે ઓળખાતા [[વૈરાગીઓ]] ત્યાં ગૂઢવિદ્યા શીખવાડતા હતા. ''રેસી'' હંમેશા વિદ્યાર્થીઓની વચ્ચે રહેતો વિદ્યાર્થીઓ તેમના ગુરુની રોજિંદી જરૂરીયાતો અંગેનું ધ્યાન રાખતા અને તેને પૂરી કરતા. રેસીના સત્તાધિકારીઓ કેવળ કર્મકાંડીઓ જ હતા. દરબારમાં [[બ્રાહ્મણો]] પૂજારીઓ અને ''પડજંગા'' (ધાર્મિક પંડિતો) હતા. તેઓ શાસકોને કાયદેસરતા આપવાનું કામ કરતા અને પોતાની રાજકીય જરૂરીયાતો માટે [[હિન્દુ]] બ્રહ્માંડની રચનાને સાંકળતા હતા.<ref name="kroef1961"/> હિન્દુત્વ બાદ આવેલા [[ઇસ્લામ]] શાસને દરજ્જાનાં માળખાંની આ પરંપરાને વધારે મજબૂત બનાવી. હિન્દુ સામ્રાજ્ય પાછું હટી જતાં ન્યાયાલય (''[[ક્યાઇ]]'' )નો મુસ્લિમ જ્ઞાતા નવો ધાર્મિક વડો બન્યો. ઇસ્લામે કોઈ જ ધાર્મિક નેતાઓને ક્રમ ન આપ્યા કે ઔપચારિક રૂપે [[મૌલવી]] પણ ન બનાવ્યા. પરંતુ [[ડચ લોકોના શાસન]]માં મસ્જિદોને અને મદ્રેસાઓને સવિસ્તાર ક્રમ આપવામાં આવ્યા. જાવાનિઝ ''[[પેસાન્ટ્રેન]]'' (મદ્રેસા)માં ''ક્યાઇ'' એ ''રેસી'' ની પ્રથા કાયમી બનાવી. તેની આજુબાજુમાં રહેતા વિદ્યાર્થીઓ તેની જરૂરીયાતને પૂરી કરતા ઉપરાંત શાળાની આજુબાજુમાં [[ખેતી]] પણ કરતા હતા.<ref name="kroef1961"/> ઇસ્લામના આગમન પૂર્વેની જાવાની પરંપરાઓએ ઇસ્લામને ગૂઢવિદ્યા તરફ દોર્યો હતો. જ્યારે ઇસ્લામનું જાવામાં આગમન થયું ત્યારે તે થોડું ઢીલું માળખું ધરાવતો સમાજ હતો કે જે ધાર્મિક નેતૃત્વ અને ''ક્યાઇ'' ની આસપાસ રચાયેલો હતો. તેની પાસે ઇસ્લામિક અને ઇસ્લામ પૂર્વેની સંસ્કૃતિનો [[વારસો]], [[માન્યતા]] તેમજ પરંપરાઓ હતી.<ref name="kroef1961"/> ક્યાઇઓ ગામડાંઓ, પ્રજા અને રાજાઓની [[ધાર્મિક માન્યતા]]ઓ વચ્ચેની મુખ્ય મધ્યસ્થી હતી. જોકે, ક્યાઇના ઢીલાં નેતૃત્વ માળખાને કારણે [[સ્કિસમ]]નો ઉદ્ભવ થયો. ઘણી વખત આ ધર્મોમાં ભાગલા પડતા જોવા મળતા હતા એક તો રૂઢિચુસ્ત ક્યાઇ પંથ કે જેણે ભાગ્યે જ ઇસ્લામના કાયદામાં સૂચના આપી હોય, બીજા તે લોકો કે જેઓ [[ગૂઢવિદ્યા]] શીખવતા હતા અને ત્રીજા એવા લોકો કે જેઓ સુધારેલા ઇસ્લામને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અપનાવવા માગતા હોય. આના કારણે બે ભાગો પડી ગયા એક તો ''સંત્રી'' કે જેઓ એમ માને છે કે ઇસ્લામની માન્યતા અને તેનું પાલન કરવામાં તે ખૂબ જ રૂઢિચુસ્ત છે અને બીજા ''[[અબાનગાન]]'' કે જેઓ ઇસ્લામ પૂર્વેની [[ચેતનાવાદ]]માં માનનારા લોકો છે. તેઓ ભારતીય હિન્દુ માન્યતાઓમાં માને છે અને ઇસ્લામ ધર્મની માન્યતાઓમાં પણ તેમને વિશ્વાસ છે.<ref name="kroef1961"/> આ ભાગલાને કારણે સંખ્યાબંધ પંથો પડી ગયા. ઇ. સ. 1956ના મધ્યમાં [[યોગ્યાકાર્તા]]માં આવેલા ધાર્મિક બાબતોના વિભાગે નોંધ્યું હતું કે જાવા ખાતે ઇન્ડોનેશિયાના ધર્મો ઉપરાંત બીજા 63 જેટલા પંથો અને સમુદાયો આવેલા છે. ઉપરોક્ત પથ અને સમુદાયો પૈકી 35 [[મધ્ય જાવા]]માં, 22 [[પશ્ચિમ જાવા]]માં, અને 8 [[પૂર્વ જાવા]]માં આવેલા છે.<ref name="kroef1961"/> જેમાં [[કેજાવેન]], [[સુમાહરાહ]], [[સુબુડ]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ લોકોની કુલ સભ્ય સંખ્યા કેટલી છે તેનો અંદાજ કાઢવો મુશ્કેલ છે કારણ કે તેમના કેટલાય અનુયાયીઓ તેમની સરખામણી ઇન્ડોનેશિયાના અધિકૃત ધર્મો પૈકી એક ધર્મના ઓળખાવે છે.<ref name="Beatty">બિટી, એન્ડ્રુ, ''વરાયટિઝ ઓફ જાવાનિઝ રિલિજિયન: એન એન્થ્રોપોલિજિકલ અકાઉન્ટ'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1999, આઈએસબીએન 0-521-62473-8</ref> == આ પણ જુઓ == {{Portal|Indonesia}} {{br}} == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia: Peoples and Histories |url=https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl |publisher=Yale University Press |year=2003 |location= New Haven and London |isbn=0-300-10518-5}} == વધું વાંચન == * {{cite book |last=Cribb |first=Robert |authorlink= |coauthors= |title=Historical Atlas of Indonesia |publisher=RoutledgeCurzon Press, University of Hawaii Press|year=2000 |location= London and Honolulu|pages= |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000crib|doi= |isbn=0-8248-2111-4}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{Commons|Java}} {{wikivoyage|Java}} {{Indonesia}} [[શ્રેણી:જાવા]] [[શ્રેણી:ઇન્ડોનેશિયાના ટાપુઓ]] [[શ્રેણી:ઇન્ડોનેશિયા]] j38jtjoco65sx5bperyfe21q3uuartb 0 25982 905467 904095 2026-09-22T02:17:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905467 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Tennessee | Fullname = State of Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Map = Map of USA TN.svg | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Former = Southwest Territory | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | OfficialLang = [[English language|English]] | Demonym = Tennessean | LargestCity = [[Memphis, Tennessee|Memphis]] | LargestMetro = [[Nashville-Davidson-Murfreesboro, TN Metropolitan Statistical Area|Nashville Metropolitan Area]] | Governor = [[Phil Bredesen]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = [[Ron Ramsey]] ([[Republican Party (United States)|R]]) | Legislature = [[Tennessee General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Tennessee Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Tennessee House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Lamar Alexander]] (R)<br />[[Bob Corker]] (R) | Representative=5 Democrats, 4 Republicans | PostalAbbreviation = TN | TradAbbreviation = Tenn. | AreaRank = 36th | TotalAreaUS = 42,169 | TotalArea = 109,247 | LandAreaUS = 41,243 | LandArea = 106,846 | WaterAreaUS = 926 | WaterArea = 2,400 | PCWater = 2.2 | PopRank = 17th | 2000Pop (old) = 5,689,283 | 2000Pop = 6,214,888 (2008 est.)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-02-01 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}</ref> | DensityRank = 19th | 2000DensityUS = 138.0 <!-- quickfacts. census.gov --> | 2000Density = 53.29 | AdmittanceOrder = 16th | AdmittanceDate = June 1, 1796 | TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]-5/[[Daylight saving time|-4]] | TZ1Where = [[East Tennessee]] | TimeZone2 = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ2Where = [[Middle Tennessee|Middle]] and [[West Tennessee|West]] | Latitude = 34° 59′ N to 36° 41′ N | Longitude = 81° 39′ W to 90° 19′ W | WidthUS = 120 | Width = 195 | LengthUS = 440 | Length = 710 | HighestPoint = [[Clingmans Dome]]<ref name="usgs">{{cite web |date=29 April 2005 |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U. S Geological Survey |access-date=December 16, 2008 |archive-date=6 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}</ref> | HighestElevUS = 6,643 ft. | HighestElev = 2,025 | MeanElevUS = 900 | MeanElev = 280 | LowestPoint = [[Mississippi River]]<ref name="usgs"/> | LowestElevUS = 178 | LowestElev = 54 | ISOCode = US-TN | ElectoralVotes = 11 | Website = www. tennessee.gov }} {{Infobox U.S. state symbols <!-- http://www.tennesseeanytime.org/homework/symbols.html#aginsect and http://www.netstate.com/states/symb/tn_symb.htm sources used --> | Name = Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | Amphibian = [[Salamander]] | Bird = [[Mockingbird]] | Fish = [[Channel Catfish]] </br> [[Bass (fish)|Bass]] | Flower = [[Iris (plant)|Iris]] | FolkDance = [[Square dance]] | Rock = [[Agate]] | Gemstone = [[Pearl|Tennessee River Pearl]] | Insect = [[Honeybee]] | Quarter = 2002 TN Proof.png | QuarterReleaseDate = 2002 | Reptile = [[Eastern Box Turtle]] | Tree = [[Tulip Poplar]] | Wildflower = [[Passion Flower]] | StateRock = [[Tennessee marble|Limestone]] | Song = [[List of Tennessee state symbols#State songs|7 Songs]] | Tartan = [http://www.tartans.scotland.net/tartan_info.cfm@tartan_id=2530.htm Tennessee State Tartan] }} '''ટેનેસી''' એ અમેરિકી ગણતંત્રના દક્ષિણ પૂર્વ છેડે આવેલું એક અમેરિકી રાજ્ય છે. તેની 6,214,888 વસ્તીએ તેને વસ્તી પ્રમાણે રાષ્ટ્રનું 17માં ક્રમાંકનું અને વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ તે કુલ જમીની વિસ્તાર પૈકી જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે{{convert|42169|mi2|km2}} તેના પરથી તે દેશના 36માં ક્રમનું રાજ્ય બને છે.<ref>{{cite news|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|title=આર્કાઇવ ક .પિ|access-date=2010-08-12|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|url-status=dead}}</ref> ટેનેસીની ઉત્તરે [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તથા પશ્વિમમાં [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]] રાજ્ય આવેલા છે. રાજ્યનો પૂર્વભાગ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]થી ઘેરાયેલો છે અને [[મિસિસિપ્પી નદી]] રાજ્યની પશ્ચિમ સરહદ બનાવે છે. ટેનેસીની રાજધાની અને બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[નેશવિલ]] છે, જેની વસ્તી 626,144 છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/counties/tables/CO-EST2008-07.xls યુએસ સેન્સસ લાર્જેસ્ટ યુએસ કાઉન્ટીઝ બાય પોપ્યુલેશન]</ref> 670,902 વસ્તી સાથે [[મેમ્ફીસ]] રાજ્યનું મોટું શહેર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.xls |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2007 Population Estimates |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=2008-07-10 |access-date=2008-07-10 }}</ref> નેશવિલમાં 1,521,437 વ્યક્તિ સાથે રાજ્યનો સૌથી વધુ [[શહેરી વિસ્તાર]] છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-05.xls મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો માટે યુએસ સેન્સસના 2008 માટે વસતિના અંદાજ]</ref> ટેનેસી રાજ્યનું મૂળ વોટૌગા એસોસિયેશનમાં છે કે જે 1772ના ફ્રન્ટીયર કરાર મુજબ એપલેચીયનની પશ્વિમે આવેલી પહેલી બંધારણીય સરકાર કહેવાય છે.<ref>જોહન ફિન્ગર, ''ટેનેસી ફ્રન્ટીયર્સ: થ્રી રીજન્સ ઇન ટ્રાન્ઝિશન'' (બ્લૂમિંગ્ટન, ઇન્ડ.: ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2001), પાનાં 46-47.</ref> અત્યારનું ટેનેસી શરૂઆતમાં ઉત્તર કેરોલિનાનો ભાગ હતુ, અને બાદમાં તે [[દક્ષિણ-પશ્વિમ પ્રાંત]]નો ભાગ બન્યું હતુ. ટેનેસીને 1લી જૂન 1796ના રોજ 16માં રાજ્ય તરીકે સંઘમાં સમાવવામાં આવ્યું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં ટેનેસી એ અમેરિકન ઇતિહાસના કેટલાક ખાસ રાજકીય ચહેરાઓ જેવા કે, [[ડેવી ક્રોકેટ]], [[એન્ડ્રુ જેક્સન]] અને [[સેમ હોસ્ટન]]નું ઘર હતુ. 1861માં ફાટી નીકળેલાં [[યુ.એસ.સિવિલ યુદ્ધ]] પછી સંઘને છોડી [[અલગ રહેનારા રાજ્યો]]માં જોડાનાર છેલ્લું રાજ્ય ટેનેસી હતુ, અને યુદ્ધના અંતે સંઘમાં સમાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતુ.<ref name="guide">[http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf ટેનેસીસ સિવિલ વોર હેરિટેજ ટ્રાયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326035703/http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf |date=2010-03-26 }}. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> ટેનેસીએ અમેરિકામાંથી અલગ થયેલા રાજ્યોના સૈન્ય માટે અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતાં, અને સંઘ સૈન્ય માટે દક્ષિણના કોણપણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતા.<ref name="guide"/> ટેનેસીએ 1866માં [[પુલાસ્કી]]માં [[કૂ ક્લૂક્ષ ક્લેન]]ના નિર્માણથી લઈને 1968માં મેમ્ફીસમાં [[માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ]]ની થયેલી હત્યા સુધીની ઘણી વંશીય અથડામણો જોઈ છે. વીસમી સદીમાં ટેનેસી કૃષિ વિષયક અર્થવ્યવસ્થામાંથી વૈવિધ્યસભર અર્થવ્યવસ્થામાં ફેરવાયું, જેને [[ટેનેસી વેલી સત્તામંડળ]] જેવાં સમવાયી તંત્રની ઘણીવાર સહાય મળી હતી. 1940ની શરૂઆતમાં, [[ઓક રિજ, ટેનેસી]]ની સ્થાપના વિશ્વના પ્રથમ અણુ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરનારા મેનહટન પ્રોજેક્ટના યુરેનિયમમાં વૃદ્ધિ કરવાની સુવિધાઓ વધારવા થઈ હતી. ટેનેસીએ [[રોક એન્ડ રોલ]] અને [[બ્લૂઝ]] પ્રકારના સંગીતના વિકાસમાં ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. મેમ્ફીસ શહેરની [[બિલ સ્ટ્રીટ]] એ બ્લૂઝ સંગીતનું જન્મસ્થળ મનાય છે જ્યાં [[ડબલ્યુ. સી. હેન્ડી]] જેવા સંગીતકાર 1909 જેટલા શરૂઆતના સમયથી પરફોર્મ કરતા હતા.<ref>બોબી લોવેટ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=B019 બેલે સ્ટ્રીટ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> મેમ્ફીસ એ [[સન રેકૉર્ડ્સ]]નું પણ ઘર ગણાય છે, જ્યાં [[એલ્વિસ પ્રિસલી]], [[જ્હોની કેશ]], [[કાર્લ પર્કિન્સ]], [[જેરી લી લેવિસ]], [[રૉય ઓર્બિસન]] અને [[ચાર્લી રીચ]] જેવા સંગીતકારોએ તેમની રેકોર્ડિંગની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને જ્યાં 1950માં રોક એન્ડ રોલ સંગીતે યોગ્ય સ્વરૂપ પકડ્યું હતુ.<ref>માઇકલ બર્ટ્રાન્ડ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=S117a સન રેકોર્ડ્સ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[બ્રિસ્ટલ]]માં [[1927માં વિક્ટર રેકૉર્ડિંગ સેશન્સ]] થયેલાં તે ગ્રામીણ સંગીતના પ્રકારની શરૂઆત ગણાય છે,<ref name="tehcwolfe">ચાર્લ્સ વોલ્ફે, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=M136 મ્યુઝિક]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને 1930માં [[ગ્રાન્ડ ઓલે ઓપ્રી]]ના ઉદયે નેશવિલને ગ્રામીણ સંગીતના રેકોર્ડિંગ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર બનવામાં મદદ કરી હતી.<ref>ટેડ ઓલ્સન અને અજય કાલરા, "એપલાન્ચિયન મ્યુઝિક: એકઝામિનિંગ પોપ્યુલર એઝમ્શન્સ". ''હે હેન્ડબૂક ટુ એપલાચીયા: એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ધ રીજન'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 2006), પાનાં 163-170.</ref> ટેનેસીના મુખ્ય ઉદ્યોગોમાં ખેતી, નિર્માણ અને પ્રવાસન ઉદ્યોગ છે. [[તમાકુ]], [[કપાસ]] અને [[સોયાબિન]] એ રાજ્યની પ્રાથમિક ખેતપેદાશો છે<ref>ડોનાલ્ડ વિન્ટર્સ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=A013 કૃષિ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રસાયણ, વાહન વ્યવહારના સાધનો અને વીજકીય ઉપકરણોએ મુખ્ય નિકાસ થતાં ઉત્પાદનો છે.<ref>જેમ્સ ફિકલ [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=I002 ઉદ્યોગ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતીય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] એ દેશનું સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે,<ref>[http://www.nps.gov/grsm/index.htm ગ્રેટ સ્મોકી માઇન્ટેઇન્સ નેશનલ પાર્ક]. સત્તાવાર વેબસાઈટ સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રાજ્યના પૂર્વીય વિભાગમાં મુખ્યમથક તથા ટેનેસી-ઉત્તર કેરોલિના સરહદને સમાંતર આવેલી [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નો એક વિભાગ ગણાય છે. અન્ય મહત્વના પર્યટન આકર્ષણમાં એલ્વિસ પ્રિસલીનું મેમ્ફીસમાં આવેલું [[ગ્રેસલેન્ડ]] અને ચટ્ટેટાનૂગામાં આવેલું [[ટેનેસી એક્વેરિયમ]] છે. == ભૂગોળ == આઠ રાજ્યોની સરહદ પર ટેનેસી છે : ઉત્તરમાં [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તેમજ પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] પર [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]]. ટેનેસી અને મિઝૌરી બંને સૌથી વધુ રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે. [[ટેનેસી નદી]] રાજ્યને વધુ ત્રણ ભાગમાં જુદુ પાડે છે. રાજ્યનું સૌથી ઉચ્ચુ બિંદુ 6,643 ફૂટ(2,025 મીટર) પર [[ક્લિંગમન્સ ડૉમ]] છે.<ref name="usgs"/> ટેનેસીની પૂર્વીય સરહદે આવેલું ક્લિંગમન્સ ડૉમ એ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નું સૌથી ઉંચુ સ્થળ છે. ટેનેસી અને ઉત્તર કેરોલિના વચ્ચેની રાજ્ય રેખા પર્વતમાળાને પાર કરે છે. મિસિસિપ્પી રાજ્ય રેખા પર મિસિસિપ્પી નદી એ સૌથી ન્યૂનત્તમ સ્થળ ગણાય છે. રાજ્યનું ભૌગોલિક કેન્દ્રબિંદુ [[મર્ફિસબોરો]]માં આવેલું છે. ભૌગોલિક અને બંધારણીય રીતે ટેનેસી રાજ્ય એ ત્રણ [[વિશાળ વિભાગો]]માં વહેચાયેલું છે : [[પૂર્વ ટેનેસી]], [[મધ્ય ટેનેસી]] અને [[પશ્ચિમ ટેનેસી]]. ટેનેસીમાં છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિસ્તાર આવેલાં છે : [[બ્લૂ રિજ]], [[એપલેચીયન રિજ અને ખીણ]] પ્રદેશ, [[ક્યૂમ્બરલેન્ડનો ઉચ્ચપ્રદેશ]], [[હાઈલેન્ડ રીમ]], [[નેશવિલ બેસિન]] અને [[ગલ્ફ કોસ્ટલ પ્લેઈન]]. આજ દિન સુધીમાં નોંધાયેલી 8350 ગુફાઓ સાથે ટેનેસી એ અમેરિકી ગણરાજ્યમાં ગુફાઓનું ઘર મનાય છે. === પૂર્વ ટેનેસી === [[ચિત્ર:Map of East Tennessee counties.png|thumb|right|પૂર્વ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] બ્લૂ રિજ વિસ્તાર એ પૂર્વ ટેનેસીના છેડે અને ઉત્તર કેરોલિનાની સરહદે આવેલો છે. ઊંચા પર્વતો અને ઉબડ પશ્વિમી બ્લૂ રીજ પર્વતમાળાનો ઉબડ-ખાબડ વિસ્તાર એ ટેનેસીના આ પ્રદેશની ખાસિયત છે, જે કેટલાંક પેટા પ્રકારોમાં વહેચાયેલ છે જેમ કે, [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા]], [[બાલ્ડ પર્વતમાળા]], [[યુનિકોઈ પર્વતો]], [[યુનાકા પર્વતમાળા]] અને [[રોન પહાડી પ્રદેશ]] તથા [[આયર્ન પર્વતો]]. બ્લૂ રિજની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 5,000 ફૂટ (1500 મીટર) છે. રાજ્યનું ઉચ્ચત્તમ બિંદુ ગણાતું ક્લિંગમન્સ ડોમ આ વિસ્તારમાં આવેલું છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તાર ક્યારેય છુટી છવાઈ વસ્તી કરતા વધુ વસ્તી ધરાવતો ન હતો, અને આજે મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને બીજા કેટલાંક છુટાં છવાયા વેરાન પ્રદેશો અને રાજ્ય ઉદ્યાનોથી સુરક્ષિત છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તારથી પશ્વિમ તરફ 55 માઈલ(88 કિ.મી.) જતાં સાંકડો ઊંચાણવાળો અને ખીણ પ્રદેશ આવે છે, જ્યાં કેટલીક નાની નદીઓ મળીને [[ટેનેસી ખીણપ્રદેશ]]માં ટેનેસી નદીનું નિર્માણ કરે છે. ટેનેસીનો આ વિસ્તાર ફળદ્રુપ [[ખીણો]]ના જંગલ ઘેરાયેલો છે અને [[બેયસ પર્વતમાળા]] તથા [[ક્લીંચ પર્વતમાળા]] જેવા પર્વતોથી જંગલ પ્રદેશ છુટો પડે છે. ટેનેસી ખીણનો પશ્વિમી વિસ્તાર, જ્યાં પર્વતમાળાઓ ટૂંકી થતી જાય છે તે વિસ્તાર [[ગ્રેટ વેલી]] તરીકે ઓળખાય છે. આ ખીણ વિસ્તારમાં ઘણાં શહેરી વિસ્તારો અને રાજ્યના ત્રણ શહેરી વિસ્તાર પૈકીના બે, રાજ્યનું ત્રીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ક્નોક્સવિલે]] અને રાજ્યનું ચોથા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ચટ્ટાનૂગા]] આવેલાં છે. === મધ્ય ટેનેસી === {{Main|Middle Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of Middle Tennessee counties.png|thumb|right|મધ્ય ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] પૂર્વ ટેનેસીનો પશ્વિમ ભાગ [[ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશ]] પર આવેલો છે, આ વિસ્તાર સપાટ શિખર ધરાવતા પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે અને તિક્ષ્ણ ખીણોથી અલગ પડે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 1,500 થી 1,800 ફૂટ (450થી 550 મીટર) વચ્ચે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશની પશ્ચિમમાં [[હાઈલેન્ડ રીમ]] છે જે [[નેશવિલ બેસિન]]થી ઘેરાયેલું સપાટ ઉચ્ચ મેદાન છે. હાઈલેન્ડ રીમનો ઉત્તર ભાગ તેના વધુ [[તમાકુ]] ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે તે કેટલીકવાર [[પેનીરોયલ ઉચ્ચપ્રદેશ]]થી પણ ઓળખાય છે, તે મુખ્યત્વે દક્ષિણ-પશ્ચિમ કેન્ટૂકીમાં આવેલો છે. ખુબ જ ફળદ્રુપ ખેતપ્રદેશ અને પ્રાકૃતિક સંપદાનું જૈવ વૈવિધ્યએ નેશવિલ બેસિનની મુખ્ય ખાસિયત છે. 1700 સદીના અંત અને 1800 સદીના આરંભે વર્જિનિયાથી અપેલેચિન ઓળંગીને સ્થાયી થનારાઓ માટે મધ્ય ટેનેસીએ સમાન લક્ષ્ય હતુ. સ્થાનિક અમેરિકનો ઘણી પેઢીથી જે મહત્વના વેપારી માર્ગનો ઉપયોગ કરતા તે [[નાચેઝ ટ્રેસ]] તરીકે ઓળખાય છે, અને તે મધ્ય ટેનેસીને [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના નીચેના ભાગે આવેલા [[નાચેઝ]] શહેર સાથે જોડે છે. નાચેઝ ટ્રેસ માર્ગનો ઉપયોગ [[નાચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] નામે હાઈવે રૂપે કરવામાં આવ્યો. ઘણાં બધા [[અમેરિકન ચેસ્નટ]] પૈકી બાકી રહેલા થોડા ઝાડ આ વિસ્તારમાં ઉછર્યા. તેમનો ઉપયોગ [[વનસ્પતિને થતાં એક સડા]] સામે પ્રતિકાર કરી શકે તેવી જાતિના ઝાડ ઉછેરવાં થાય છે. === પશ્વિમ ટેનેસી === {{Main|West Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of West Tennessee counties.png|thumb|right|પશ્ચિમ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] હાઈલેન્ડ રીમ અને નેશવિલ બેસિનની પશ્ચિમે [[મિસિસિપ્પી એમ્બેયમેન્ટ]] સહિત [[અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન]] આવેલી છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન એ ટેનેસી પ્રદેશનો મહત્વનો ભૂ-ભાગ છે. તે વિશાળ ભૌગોલિક ભૂ-ભાગનો એક ભાગ છે, જે [[ગલ્ફ ઓફ મેક્સિકો]]થી શરૂ થાય છે અને ઉત્તરમાં દક્ષિણ [[ઈલિનોઈસ]] સુધી પથરાયેલ છે. ટેનેસીમાં અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાયેલી છે તે પૂર્વમાં [[ટેનેસી નદી]]થી પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] સુધી વિસ્તરેલ છે. 10 માઈલ્સ(16 કિ.મી.)ની પહોળાઈ ધરાવતો પ્રદેશનો પૂર્વોત્તર ભાગ પહાડી જમીન ધરાવે છે તે ટેનેસી નદીના પશ્વિમ કાંઠે આવેલો છે. આ પાતળી પટ્ટીની પશ્વિમ બાજુએ પહાડો અને ઝરણાઓથી પથરાયેલ બહોળો વિસ્તાર છે જે [[મેમ્ફીસ]] સુધી લંબાય છે, આ વિસ્તાર ટેનેસી બોટમ્સ કે બોટમ લેન્ડ કહેવાય છે. મેમ્ફીસમાં ટેનેસી બોટમનો તીક્ષ્ણ કિનારારૂપે અંત આવે છે, જેની બીજી બાજુ મિસિસિપ્પી નદી છે. ટેનેસી બોટમની પશ્વિમ બાજુએ [[મિસિસિપ્પી મેદાન]] છે, જેની સમુદ્ર સ્તરથી ઊંચાઈ 300 ફૂટ (90મીટર)થી પણ ઓછી છે. આ નીચાણવાળી જમીન, પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને ભેજવાળી પોચી જમીનને કેટલીક વાર [[ડેલ્ટા પ્રદેશ]] પણ કહેવામાં આવે છે. ટેનેસીનો પશ્વિમનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[1818ના ચિકાસૌ સેશન]] સુધી પ્રાદેશિક જમીન રહી જ્યારે [[ચિકાસૌ]]એ ટેનેસી નદી અને મિસિસિપ્પી નદી વચ્ચેની જમીન ખાલસા કરી. ચિકાસૌ સેશનનો એક ભાગ કે જે કેન્ટૂકીમાં છે તે આજે [[જેક્સન પરચેઝ]] તરીકે ઓળખાય છે. === જાહેર સ્થળો === [[ચિત્ર:Clifftops4-7-07.jpg|thumb|right|ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઇન નેશનલ પાર્કમાં માઉન્ટ લી કોન્ટે પરથી એક દૃશ્ય]] [[રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા]]ના અંકુશ અને વહીવટ હેઠળના વિસ્તારોમાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો : * [[ગ્રીનવિલે]]માં આવેલું [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થળ]] * [[એપલેચીયન રાષ્ટ્રીય કુદરતી દ્રશ્યમાળ]] * [[બિગ સાઉથ ફોર્ક નેશનલ રિવર અને મનોરંજનનો વિસ્તાર]] * [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] * [[ફૂટહિલ્સ પાર્કવે]] * [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય યુદ્ધમેદાન]] અને [[ડોવેર]] નજીક આવેલું [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] * [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] * [[નચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] * [[વોર્ટબર્ગ]] નજીક આવેલું [[ઓબેડ જંગલ અને રમણીય નદી]] * [[ઓવરમાઉન્ટેઈન વિક્ટરી રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક પર્વતમાળ]] * [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] અને [[સિલોહ]] નજીક આવેલું [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય મિલિટ્રી પાર્ક]] * [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ બેટલફિલ્ડ]] અને [[મર્ફીસબોરો]] નજીક આવેલું [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ સિમેટરી]] * [[ટ્રેઇલ ઑફ ટીઅર્સ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઈલ]] રાજ્ય હસ્તકના 54 ઉદ્યાનો 132000 [[એકર]] (534 ચોરસ [[કિ.મી.]]) વિસ્તારમાં ફેલાયેલાં છે અને ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઈન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો કેટલોક ભાગ [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય વન]] અને [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] ટેનેસીમાં આવેલાં છે. રમતવીરો અને મુલાકાતીઓ [[રીલફૂટ સરોવર]] પ્રત્યે આકર્ષાય છે, આ સરોવર મૂળ [[ભૂકંપ]]માંથી બનેલું છે, જે તેના અગાઉના જંગલની રહી ગયેલી છાંટ અને પાણી પર કમળના સુંદર પાથરણને કારણે સરોવરને એક અલગ સુંદરતા પ્રદાન કરે છે. ''આ પણ જુઓ: [[ટેનેસી રાજ્ય હસ્તકના ઉદ્યાનની યાદી]]'' === આબોહવા === એપલેચીયનમાં આવેલા થોડાંક ઊંચાઈવાળા ભાગ કે જે ઠંડા તાપમાનને કારણે [[પર્વતીય તાપમાનવાળા હવામાન]] કે [[ભેજયુક્ત ખંડીય તાપમાનના પેટા પ્રકાર]]માં ગણાય છે તેના સિવાય મોટાભાગે રાજ્યમાં [[ઉષ્ણકટિબંધની સરહદમાં હોય તેવું ભેજવાળુ વાતાવરણ]] રહેતું હતુ<ref name="Climate">{{cite web |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification |format=PDF |access-date=2008-12-19 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114202025/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |url-status=dead }}</ref>. ટેનેસીના વાતાવરણ માટે [[મેક્સિકોનો અખાતી વિસ્તાર]] પ્રબળ કારણ મનાય છે, અને દક્ષિણના પવનો રાજ્યના મોટાભાગના વાર્ષિક વરસાદ માટે જવાબદાર છે. સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ગરમ ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો હોય છે અને આખા વરસ દરમિયાન વરસાદ પડે છે. રાજ્યમાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 ઈંચ(130સે.મી.) વરસાદ પડે છે. બરફ વર્ષાનું પ્રમાણ પશ્વિમ ટેનેસીમાં સરેરાશ 5 ઈંચ(13સે.મી.)થી લઈને પૂર્વ ટેનેસીના ઊંચા પહાડો પર 16 ઈંચ(41 સે.મી.) સુધી છે.<ref name="Tennessee Agriculture">{{cite web |url=http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |title=A look at Tennessee Agriculture |publisher=Agclassroom.org |access-date=November 1, 2006 |format=PDF |archive-date=જૂન 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614025708/http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ઉનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, રાજ્યમાં મોટેભાગે ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન તાપમાન સરેરાશ 90 અંશ ફેરનહીટ(32 અંશ સેં.)સુધી ઊંચુ જાય છે. પૂર્વ ટેનેસીમાં ઉનાળાની રાતો પ્રમાણમાં ઠંડી હોય છે. શિયાળો સામાન્યથી વધારે ઠંડો હોય છે અને ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં ઠંડક વધતી જાય છે. સામાન્ય રીતે ઊંચા પહાડોથી દૂર રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં રાત્રિ દરમિયાનનું નીચું તાપમાન શૂન્ય અંશની નજીક હોય છે. રાજ્ય સમુદ્ર કિનારાથી દુર હોવાથી [[વાવાઝોડા]]ની સીધી અસરથી બચી જાય છે, પણ રાજ્યના ભૌગોલિક સ્થાનને લીધે વાવાઝોડાનો અંત આવતા પહેલાં તે જમીન પર અથડાય છે અને નોંધપાત્ર વરસાદ લાવી શકે છે, જેમ કે, [[1982નું ઉષ્ણ કટિબંધનું તોફાન]].<ref name="HPCSE">{{cite web|author=[[David M. Roth]]|url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|title=Tropical Cyclone Rainfall in the Southeast|access-date=2007-12-20|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67N30HKEP?url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|url-status=dead}}</ref> રાજ્યમાં તોફાનના સરેરાશ 50 દિવસ હોય છે જેમાંથી કેટલાંક ઘણાં ઉગ્ર હોઈ શકે છે. [[વાવાઝોડા]]ની શક્યતા આખા રાજ્યમાં રહેલી છે પણ પશ્વિમ અને મધ્ય ટેનેસી સૌથી વધુ ભોગ બની શકે છે. <ref name="Thunderstorm Hazard">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm |title=US Thunderstorm distribution |publisher=src.noaa.gov |access-date=November 1, 2006}}</ref> રાજ્યમાં દરવર્ષે સરેરાશ 15 વાવાઝોડા આવે છે. <ref name="Annual Average Number of Tornadoes">{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |title=Mean Annual Average Number of Tornadoes 1953-2004 |publisher=ncdc.noaa.gov |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ઑક્ટોબર 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |url-status=dead }}</ref> ટેનેસીમાં વાવાઝોડા પ્રબળ હોઈ શકે છે, તમામ રાજ્યોમાં વાવાઝોડાને કારણે થતાં મૃત્યુની ટકાવારીમાં ટેનેસી મોખરે છે.<ref name="Tornado Top 10 Lists">{{cite web |url=http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |title=Top ten list |publisher=tornadoproject.com |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204033709/http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |url-status=dead }}</ref> શિયાળાના તોફાનો કોઈક વખતની જ સમસ્યા છે જો કે, [[બરફના તોફાનો]] થવાની શક્યતા વધારે છે. [[ધુમ્મસ]] રાજ્યનાં કેટલાંક વિસ્તારોમાં કાયમી સમસ્યા છે, ખાસ કરીને સ્મોકી માઉન્ટેઈન્સમાં. {| class="wikitable" "text-align: center; font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align: center; font-size:120%;background:#E8EAFA; "|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)<ref>http://www.weather.com/</ref> |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000001" height="17" | શહેર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ફેબ્રુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | એપ્રિલ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | મે ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | નવેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ડિસેમ્બર |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ચટ્ટાનૂગા | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 54/33 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 79/56 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/68 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/48 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/33 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નોક્સવિલે | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 47/30 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/33 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/48 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/69 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/62 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/50 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 60/41 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 50/34 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | મેમ્ફિસ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/31 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 55/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/71 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/64 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 75/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 62/43 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/34 |- style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નેશવિલ | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 46/28 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/31 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/39 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 70/47 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/70 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/61 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/49 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 59/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 49/32 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ઓક રીજ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 46/27 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/37 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/53 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/59 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/46 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 59/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 |} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Tennessee}} === શરૂઆતનો ઇતિહાસ === [[ચિત્ર:Nashville I style gorget Castalian Springs Mound Site drawing.png|thumb|200px|left|શંખ પર કોતરેલી મિસિસિપી કાળની કળા, મધ્ય ટેનેસીમાં ખોદકામ દરમિયાન મળી આવી હતી.]] ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા હાલના વિસ્તારમાં 12,000 વર્ષ પહેલા [[પાલીઓ-ઈન્ડિયન્સ]] વસવાટ કરતાં હતાં.<ref>[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm "આર્કિયોલોજી એન્ડ ધ નેટિવ પીપલ ઓફ ટેનેસી".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ફ્રાન્ક એચ. મેકક્લન્ગ મ્યૂઝિયમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm સુધારો ડિસેમ્બર 5, 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}</ref> પહેલી વસાહત અને યુરોપીયન સંપર્ક વચ્ચેના સમયમાં વસતા સાંસ્કૃતિક જૂથોના નામ અજાણ્યા છે પણ પુરાતત્વવિદો દ્વારા ઘણાં વૈવિધ્યપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક તબક્કાઓના નામ અપાયા હતા, જેમાં [[આર્કિએક]] (ઈ.સ.પૂર્વ 8000-1000), [[વૂડલેન્ડ]] (ઈ.સ.પૂર્વ 1000- ઈ.સ.1000)અને [[મિસિસિપ્પિયન]] (ઈ.સ.1000-1600), જેમના મુખિયાઓ, [[મૂસ્કોગી લોકો]]ના સાંસ્કૃતિક પૂરોગામી હતા, જેમણે ચેરુકી સ્થળાંતર પહેલાં ટેનેસી નદી અને ખીણ પ્રદેશના વિસ્તારમાં વસવાટ કર્યો હતો. અત્યારના ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં પહેલાં યુરોપીયન પ્રવાસોમાં ત્રણ પ્રવાસોની આગેવાની 1540માં [[હર્મન્ડો ડી સોટો]], 1559માં [[ટ્રીસ્ટન ડી લૂના]] અને 1567માં [[જૂઆન પાર્ડો]] નામના [[સ્પેનિશ પર્યટકો]]એ કરી હતી. પાર્ડોએ "ટાન્સક્યૂઈ" નામ એક સ્થાનિક ઈન્ડિયન ગામ પરથી નોંધ્યું હતુ, જે કદાચ હવે રાજ્યનું વર્તમાન નામ હોઈ શકે. તે સમયે, ટેનેસીમાં [[મૂસ્કોગી]] અને [[યુચી]] જાતિના લોકો વસવાટ કરતા હતા. યુરોપીયન રોગોના કારણે મરતી મૂળ પ્રજાતી અને વધતી જતી યુરોપીયન વસાહતના કારણે કદાચ [[ચેરોકી]] અત્યારે વર્જિનિયા તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારથી દક્ષિણ તરફ ખસ્યા. જેમ જેમ યુરોપીયન કોલોનીનો વિસ્તાર થતો ગયો તેમ તેમ સ્થાનિક વસ્તીને જબરદસ્તીથી દક્ષિણ અને પશ્વિમ તરફ ખસવું પડ્યું, જેમાં મૂસ્કોગી, યુચી, [[ચિકસૌ]] અને [[ચોકટાવ]] લોકોનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Ftloudouninterior.jpg|thumb|right|ફોર્ટ લાઉડનનું પુનઃનિર્માણ, તે ટેનેસીમાં બ્રિટીશરોની પ્રથમ વસાહત હતી.]] અત્યારના ટેનેસીમાં પહેલી બ્રિટીશ વસાહત, હાલના [[વોનોર]] નજીક આવેલી [[ફોર્ટ લાઉડન]] હતી. ફોર્ટ લાઉડન બ્રિટીશરોની તે વખતની સૌથી પશ્વિમમાં આવેલી આઉટપોસ્ટ હતી. કિલ્લાની ડિઝાઈન [[જ્હોન વિલિયમ ગેરાર્ડ ડી બ્રામ]] દ્વારા કરાઈ હતી અને તેનું બાંધકામ બ્રિટીશ કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરનાં વડપણ હેઠળનાં સૈન્ય દ્વારા કરાયું હતુ. તેનાં નિર્માણ પછી કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરે તેનો કબજો ઑગષ્ટ 14, 1757માં તેના ભાઈ, કેપ્ટન પૉલ ડૉમરને સોંપ્યો. બ્રિટીશરો અને પડોશનાં [[ઓવરહિલ ચિરુકી]] વચ્ચે વિખવાદ ઉભો થયો અને ફોર્ટ લાઉડનનો ઘેરાવો ઑગષ્ટ 7,1960માં તેની સોંપણી સાથે સમાપ્ત થયો હતો. પછીનાં દિવસની સવારે નજીકમાં એક હુમલામાં કેપ્ટન પોલ ડીમર અને તેના ઘણાં માણસો માર્યા ગયા અને મોટાભાગના સૈનિકોને બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>સ્ટેનલી ફોલ્મ્સબી, રોબર્ટ કોર્લી અને એનોક મિટચેલ, ''ટેનેસી: એ શોર્ટ હિસ્ટ્રી'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 1969), પાનું 45.</ref> 1760માં વર્જિનિયાના [[લોંગ હન્ટર્સ]] દ્વારા પૂર્વ અને મધ્ય ટેનેસીમાં ભ્રમણ કરવામાં આવ્યું અને પહેલા કાયમી યુરોપીયન રહેવાસીઓ તે દશકાના અંતમાં આવવા લાગ્યા. [[અમેરિકન ક્રાંતિ યુદ્ધ]]ના સમયગાળા દરમિયાન [[સાયકામોર શોલ્સ]](અત્યારના [[એલિઝાબેથન]])માં આવેલાં ફોર્ટ વટુગા પર, 1776માં [[ડ્રેગિંગ કેન]] અને તેના ચેરુકી જૂથ(વસાહતીઓ દ્વારા તેને [[ચિકામુગા]] તરીકે પણ ઓળખાય છે તે)દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને જેઓ [[ટ્રાન્સીલવેનિયા પરચેઝ]] અને બ્રિટીશ વફાદારો સાથે જોડાયા તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. ઘણાં વસાહતીઓની જિંદગી ડ્રેગિંગ કેન્ટના પિતરાઈ ભાઈ [[નેન્સી વૉર્ડ]]ની ચેતવણીથી બચી ગઈ. [[વાટુગા નદી]]નાં કિનારે આવેલા ફ્રન્ટીઅર કિલ્લો પાછળથી [[પર્વત પરના લોકો]] માટે, 1780માં [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]] ટ્રેક કરવા અને પાછળથી બ્રિટીશ આર્મીને [[દક્ષિણ કેરોલિનામાં]] [[બેટલ ઑફ કિંગ્સ માઉન્ટેઈન]]ની લડાઈમાં હરાવવા માટે તૈયારીનો વિસ્તાર બની રહ્યો. પશ્વિમ-[[ઉત્તર કેરોલિના]]નાં આઠ દેશો (અત્યારના ટેનેસીનો ભાગ) તે રાજ્યમાંથી 1780નાં અંતમાં છૂટાં પડ્યા અને [[ફ્રેંકલીન રાજ્ય]]ની સ્થાપના કરી. સંઘમાં પ્રવેશના પ્રયત્નો નિષ્ફળ નિવડ્યા અને 1790 સુધીમાં દેશો પાછા ઉત્તર કેરોલિનામાં જોડાઈ ગયા. ઉત્તર કેરોલિનાએ આ વિસ્તાર 1790માં ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટને સુપરત કર્યો, બાદમાં તેને [[સાઉથવેસ્ટ ટેરિટરી]]માં સમાવવામાં આવ્યો. ત્યાં સ્થાયી થયેલા રહેવાસીઓને ટેનેસીનાં નવા પશ્વિમ વિસ્તાર તરફ ખસવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયત્ન કરાયો, 1787માં ઉત્તર કેરોલિના રાજ્યએ વસાહતીઓને ક્યૂમ્બરલેન્ડ વસાહતોમાં લઈ જવા એક રોડનો આદેશ કર્યો – જે [[ક્લિન્ચ પર્વત]](પૂર્વ ટેનેસી)નાં દક્ષિણ છેડેથી ફ્રેન્ચ લીક ([[નેશવિલ]]) જતો હતો. તે રસ્તાને ‘ઉત્તર કેરોલિના રોડ’ કે '[[એવરીસ ટ્રેસ]]' નામ અપાયું અને કોઈકવાર 'ધ વાઈલ્ડરનેસ રોડ' (જો કે, તેને [[ડેનિયલ બૂની]]ના [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ]]નાં '[[વાઈલ્ડરનેસ રોડ]]' જોડે ગુંચવવો ન જોઈએ) પણ કહેતા હતા. === રાજ્યપદ === 1796માં ટેનેસીનો સંઘમાં 16માં રાજ્ય તરીકે સમાવેશ કરાયો. તે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટની હદ નીચે આવેલ વિસ્તારમાંથી બનાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતું. પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલી [[13 કોલોનીઓ]] સિવાય [[વરમોન્ટ]] અને [[કેન્ટૂકી]] જ ટેનેસીના રાજ્યપદ પહેલા હતા અને તેમાનાં કોઈપણ ફેડરલ વિસ્તારો ન હતા.<ref>{{cite book |last= Hubbard |first= Bill, Jr. |title= American Boundaries: the Nation, the States, the Rectangular Survey |url= https://archive.org/details/americanboundari0000hubb |year= 2009 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-35591-7 |page= [https://archive.org/details/americanboundari0000hubb/page/55 55]}}</ref> ટેનેસી રાજ્યના બંધારણના આર્ટીકલ 1, સેક્શન 31 મુજબ રાજ્યની સરહદોને ઓળખવાનું શરૂઆતનું બિંદુ સ્ટોન માઉન્ટેનની ઊંચાઈએ વર્જિનિયા લાઈન તેને મળે છે. ઉત્તર કેરોલિનાને ટેનેસીથી છુટા પાડતા એપલેચીયન પર્વતમાળાઓની ઊંચાઈઓની પાર કાવી અને ઓલ્ડ ચોટા નગરો સુધી ત્યાંથી કહેલા પર્વત (યુનિકોઈ પર્વત)ની મુખ્ય પર્વતથી લઈને રાજ્યની દક્ષિણ સરહદ સુધી આ કહેલ રેખાની પશ્વિમે આવેલ જમીન અને પાણીને નવનિર્મિત ટેનેસી રાજ્યની સરહદો અને હદોમાં સમાવેશ કરાયો હતો. આ ગોઠવણના એક ભાગમાં ભવિષ્યમાં કરવામાં આવનાર જમીન સંપાદનને પણ રાજ્યની હદ અને અધિકાર ક્ષેત્રમાં આવશે. જે બીજા રાજ્યો સાથેના જમીન વહેવાર કે મિસિસિપ્પી નદીના પશ્વિમના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ છે. [[યુ.એસ. પ્રમુખ માર્ટિન વાન બુરેન]]નાં વહીવટ દરમિયાન, આશરે 17,000 ચિરુકીસ સાથે ચિરુકીસનાં 2000 કાળાં ગુલામોને 1838 અને 1839માં યુ.એસ. સૈન્ય દ્વારા તેમના ઘરોમાંથી ખદેડી અને પૂર્વીય ટેનેસી (જેવાં કે [[ફોર્ટ કાસ]])નાં નિર્વાસિત કેન્દ્રો તરફથી અર્કાન્સની પશ્વિમે આવેલાં વધારે [[સ્થાનિય પ્રદેશો]] તરફ ખસેડાયા.<ref>કાર્ટર (III), સેમ્યુઅલ (1976). ''કેરોકી સનસેટ: એ નેશન બિટ્રેડ: એ નેરેટિવ ઓફ ટ્રાવિયલ એન્ડ ટ્રિયમ્ફ, પરસિક્યુશન એન્ડ એક્સિલ''. ન્યૂ યોર્ક: ડબલડે, પાનું 232.</ref> આ પૂન: વસન દરમિયાન આશરે 4,000 ચિરુકીસ મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Ronald Satz">{{cite book |last=Satz |first=Ronald |title=Tennessee's Indian Peoples |url=https://archive.org/details/tennesseesindian0000rona |publisher=University of Tennessee Press |location=[[Knoxville, Tennessee]] |isbn=0-87049-285-3 |year=1979}}</ref> [[ચિરુકી ભાષા]]માં આ ઘટનાને ''નૂના ડોલ ઈસૂનિયા'', "ધ ટ્રેઈલ વેર વી ક્રાઈડ" કહેવાય છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટસની [[સ્થાનિકોને ખદેડવાની નીતિ]]નાં કારણે ચિરુકીઓ એકલાં જ સ્થાનિય અમેરિકન ન હતા જેમને હાંકી કઢાયા હતા, જેથી [[ટ્રેઈલ ઑફ ટિઅર્સ]] શબ્દસમૂહ આવી સમાન ઘટનાઓ માટે બીજા સ્થાનિય અમેરિકન લોકો દ્વારા વપરાય છે. ખાસ કરીને "[[ફાઈવ સિવિલાઈઝડ ટ્રાઈબ્સ]]" દ્વારા વપરાય છે. આ શબ્દસમૂહની ઉત્પતિ [[ચોક્ટાવ]] દેશનાં પહેલા થયેલાં વિસ્થાપનનાં વર્ણનમાંથી થઈ છે. === ગૃહયુદ્ધ, પૂન: ગઠન અને જીમ ક્રો === ફેબ્રુઆરી 1861માં ગર્વનર ઈશામ હેરીસનાં નેતૃત્વમાં ટેનેસી રાજ્ય સરકારમાં રહેલા અલગતાવાદીઓએ મતદાતાઓ પાસે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ સાથે છેડો ફાડવા માટે અનુમતિ માગી પણ ટેનેસીના મતદાતાઓએ આ જનમતને 54-46%ની સરસાઇથી નકારી કાઢ્યો. અલગતાવાદનો સૌથી વધારે વિરોધ પૂર્વ ટેનેસીથી આવ્યો ( કે જેણે પાછળથી [[અલગ સંઘ સાથે જોડાયેલું રાજ્ય]] બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા). એપ્રિલમાં સંઘનો [[ફોર્ટ સમટર પર હુમલો]] અને પ્રતિભાવમાં લીંકનના ટેનેસી અને બીજા રાજ્યો પાસેથી સૈન્ય માટેના લલકાર પછી ગવર્નર ઈશામ હેરીસે સૈન્ય એકત્રિકરણ શરૂ કર્યુ. સામાન્ય સભામાં ભાગલા માટે વટહુકમ રજૂ કર્યો અને સંઘ સરકાર જોડે સીધી વાત શરૂ કરી. ટેનેસી વિધાનસભાએ સંઘ સરકાર સાથે સૈન્ય જોડાણ માટે 7મે, 1861માં મંજૂરી આપી. જૂન 8, 1861 સુધીમાં મધ્ય ટેનેસીનાં લોકોએ પોતાના મતને ઘણો બદલી નાખ્યો હતો ત્યારે મતદાતાઓએ બીજા જનમતમાં ભાગલાને મંજૂરી આપી જે પછી આવું કરનાર ટેનેસી છેલ્લું રાજ્ય બન્યું. [[અમેરિકન સિવિલ વૉર]]ની ઘણી લડાઈઓ ટેનેસીમાં જીતવામાં આવી. તેમાંની ઘણી બધી સંઘની જીત હતી. [[ઉલેસીસ એસ. ગ્રાન્ટ]] અને [[યુ.એસ. નેવી]]એ ફેબ્રુઆરી 1862માં ક્યૂમ્બરલેન્ડ અને ટેનેસી નદી પર કબજો જમાવ્યો. તેઓએ સંઘમંડળના વળતા હુમલાને એપ્રિલમાં [[શિલોહ]]માં રોકી રાખ્યો. જૂનમાં મિસિસિપ્પી નદીમાં મેમ્ફીસ શહેરની સામે [[નૌકા લડાઈ]] પછી મેમ્ફીસ સંઘના તાબે થયું. મેમ્ફીસ અને નેશવિલ પરના કબજાથી સંઘને પશ્વિમ અને મધ્ય વિભાગો પર કબજો મળ્યો. જાન્યુઆરી 1863ની શરૂઆતમાં [[મુરફ્રેસબોરોની લડાઈ]] અને તે પછીના [[તૂલાહોમા અભિયાન]] પછી આ કબજો પાકો થયો. [[ચિત્ર:Battle of Franklin II 1864.jpg|thumb|left|ફ્રેન્કલિનનું યુદ્ધ. નવેમ્બર 30, 1864.]] સંઘ મંડળે સંઘ રાજ્યની એકદમ તરફેણ કરતા [[સૂલીવન કાઉન્ટી]]ને બાદ કરતા, પૂર્વ ટેનેસી પર કબજો જાળવી રાખ્યો. સંઘ મંડળે 1863ની શરૂઆતમાં [[ચત્તાનૂગા અભિયાન]] દરમિયાન ચત્તાનૂગા કબજે કર્યુ. પરંતુ ગ્રાન્ટ દ્વારા નવેમ્બરમાં તેમને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. સંઘ મંડળની ઘણી હારને જનરલ [[બ્રેક્ષટૉન બ્રેગ]]ની નબળી વ્યૂહાત્મકતાને જવાબદાર ગણી શકાય કે જેમણે [[પેરીવીલે, કેન્ટૂકી]]ની [[ટેનેસી આર્મી]]ને ચત્તાનૂગાની હાર દરમિયાન નેતૃત્વ પૂરુ પાડ્યું હતું. છેલ્લી મુખ્ય લડાઈ આવી જ્યારે સંઘ મંડળે નવેમ્બર 1864માં મધ્ય ટેનેસી પર આક્રમણ કર્યુ અને [[ફ્રેંકલીન]]માં રોકવામાં આવ્યા પછીથી ડિસેમ્બરમાં [[નેશવિલ]]માં [[જ્યોર્જ થોમસ]] દ્વારા સંપૂર્ણ પણે ખતમ કરવામાં આવ્યા. દરમિયાન [[પ્રમુખ]] [[અબ્રાહમ લિંકન]] દ્વારા [[એન્ડ્રૂ જ્હોનસન]]ની મિલિટ્રી ગવર્નર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી. જ્યારે [[ગુલામીમાંથી છુટકારા]]ની જાહેરાત થઈ ત્યારે ઘણાં ખરા ટેનેસી પર સંઘ દળોનો કબજો હતો. આમ, ઉદઘોષણાથી કોઈ [[ગુલામો]] મુક્ત નહોતા થયાં. આમ છતાં ગુલામ બનાવાયેલા આફ્રિકન અમેરિકનો અધિકારીક કાર્યવાહીની રાહ જોયા વગર મુક્તિ મેળવવા માટે સંઘ રેખા તરફ જતાં રહ્યા. વૃદ્ધો અને યુવાનો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોએ સંઘ સૈન્ય પાસે ધામા નાખ્યા. હજારો પૂર્વ ગુલામો સંઘ તરફથી લડ્યા. દક્ષિણમાં થઈને 2,00,000 જેટલાં અને સંઘ મંડળ તરફથી 30,000 જેટલા કાળીયાઓ લડ્યા. ટેનેસીની વિધાનસભાએ 22મી ફેબ્રુઆરી, 1865માં રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો લાવી ગુલામી પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|title=Chronology of Emancipation during the Civil War|publisher=University of Maryland: Department of History|access-date=2010-08-12|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011224131/http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|url-status=dead}}</ref> રાજ્યના મતદાતાઓએ માર્ચમાં આ સુધારાને બહાલી આપી.<ref name="blackhistory">{{cite web|url=http://www.state.tn.us/tsla/exhibits/blackhistory/timelines/timeline_1861-1865.htm|title=This Honorable Body: African American Legislators in 19th Century Tennessee|publisher=Tennessee State Library and Archives}}</ref> રાજ્યએ [[યુ.એસ. બંધારણના 13માં સુધારા]]ને (દરેક રાજ્યમાં ગુલામીનું નિર્મૂલન) 7 એપ્રિલ, 1865માં મંજૂરી આપી. 1884માં ટેનેસીના ડેમોક્રેટ [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન]], અબ્રાહમ લિંકનના વડપણ નીચે ઉપ-પ્રમુખ ચૂંટાયા. 1865માં લિંકનની હત્યા પછી તેઓ પ્રમુખ બન્યા. જ્હોનસનની હળવી પૂન: દાખલા હેઠળ જૂલાઈ 24 1866માં ટેનેસી ખાલસા રાજ્યોમાનું પહેલું રાજ્ય બન્યું. જેના ચૂંટાયેલાં પ્રતિનિધિઓને યુ,એસ. કોંગ્રેસમાં પૂન: સ્વીકારાયા. ટેનેસીએ 14માં સુધારાને બહાલી આપી હોવાથી ટેનેસી એક માત્ર એવું પહેલા ખાલસા થયેલું રાજ્ય હતુ, જ્યાં [[પૂન:ગઠન]]નાં સમય દરમિયાન મિલિટરી ગર્વનર નહોતા. પૂન: ગઠનની સમાપ્તિ પછી પણ દક્ષિણમાં સત્તા માટેની લડાઈ ચાલુ રહી. સફેદ ડેમોક્રેટ્સોએ આઝાદ થયેલા લોકો અને તેમના સાથીદારો પર હિંસા અને ધાક ધમકીથી ટેનેસી અને દક્ષિણનાં બીજા રાજ્યો પર 1870નાં અંત અને 1880 દરમિયાન રાજકીય પ્રભુત્વ પાછુ મેળવ્યું. બીજા દશકા દરમિયાન ધોળીયાઓની બહુમતિવાળી રાજ્ય વિધાનસભાએ આફ્રિકન અમેરિકનોને કાબુમાં રાખવા બંધ નકારી કાયદાઓ પસાર કર્યા. 1889માં સામાન્ય સભાએ ચૂંટણી વિષયક સુધારણાઓ તરીકે વર્ણવેલા 4 કાયદા પસાર કર્યા. જેમનો સહિયારો ઉદ્દેશ ગ્રામ્ય પ્રદેશો અને નાના કસબામાં રહેલાં મોટાભાગનાં આફ્રિકન અમેરિકન અને ગરીબ ધોળીયાઓનો નાગરિક અધિકારોથી વંચિત રાખવાનો હતો. કાયદાઓમાં ચૂંટણી ટેક્ષ, નોંઘણીનો સમય અને રેકોર્ડિંગની જરૂરીયાતના અમલનો સમાવેશ થાય છે. 20મી સદીના ઘણાં દશકાઓ સુધી લાખો વેરો ભરતા લોકોનો કોઈ પ્રતિનિધિ નહોતો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net">[http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=D033 ડિસફ્રેન્ચાઇઝિંગ લોઝ, ધ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર], 11 માર્ચ 2008</ref> નાગરિકતા અધિકારથી વંચિતતા રાખવાનો કાયદો અને 19મી સદીમાં પસાર કરાયેલાં [[જીમ ક્રો કાયદાઓ]]નાં લીધે રાજ્યમાં વિભાજન દાખલ થયું. ઈ.સ. 1900માં રાજ્યની વસ્તીમાં આફ્રિકન અમેરિકનોની સંખ્યા 24% હતી અને કુલ 4,80,430 નાગરિકો હતા જેઓ મોટાભાગે રાજ્યનાં મધ્ય અને પશ્વિમ ભાગમાં રહેતા હતા.<ref>[http;//fisher.lib. virginia. edu/collections/stats/histcensus/php/state.php Historical Census Browser, 1900 US Census, University of Virginia] 15 માર્ચ 2008</ref> 1897માં ટેનેસીએ તેનાં રાજ્યપદનાં 100 વર્ષને(1896ની જયંતિથી એક વર્ષ પાછળ)નેશવિલમાં મોટા [[પ્રદર્શન]] સાથે ઉજવ્યું હતુ. આ ઉજવણી માટે નેશવિલના [[સેન્ટેનીયલ ઉદ્યાન]]માં [[પાર્થેનોન]]ની [[પૂર્ણ કદની પ્રતિકૃતિ]]નું નિર્માણ કર્યુ હતુ. === 20મી સદી === 18 ઓગષ્ટ 1920માં ટેનેસી 36મું અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ બંધારણનાં 19માં સુધારા]]ને બહાલી આપવા છેલ્લુ જરૂરી રાજ્ય બન્યું, જેના થકી મહિલાઓને [[મતાધિકાર]] મળ્યો. નાગરિકતા માટે મતદાન નોંધણીની જરૂરીયાતના કારણે મોટાભાગના આફ્રિકન અમેરિકન અને ઘણાં ગરીબ ધોળીયાઓ પુરુષો અને મહિલાઓ બંને મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહ્યા. [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] દરમિયાન બેરોજગારોને કામ પુરુ પાડવાની જરૂરીયાત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વીજળીકરણની જરૂરીયાત અને ટેનેસીની નદી પર વહાણવટામાં વધારાની જરૂરીયાત આ બધા કારણોને લીધે 1933માં [[ટેનેસી વેલી ઓથોરિટી]] (ટીવીએ) ની સ્થાપના થઈ. ટીવીએ યોજનાઓનાં કારણે ટેનેસી ઝડપથી જાહેર જરૂરીયાતના સાધનો માટેનું દેશનું સૌથી મોટું સપ્લાયર બની ગયું. [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન ટીવીએમાંથી વિપુલમાત્રામાં મળતી વિજળીના કારણે [[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ]]ને ઉત્પાદન અને શસ્ત્રોના [[અણુકેન્દ્રીય]] સરંજામને આઈસોલેસન માટે પૂર્વ ટેનેસીના એક મુખ્ય સ્થળે ખસેડાયો. [[ઓક રીજ]]ની [[સુયોજિત રહેણાંક વ્યવસ્થા]] મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટની રચના અને કામદારોના વસવાટ માટે પાટામાંથી નવેસરથી બનાવાઈ. આ સ્થળો એટલે અત્યારના [[ઓક રીજ નેશનલ લેબોરેટરી]] અને [[વાય-12 નેશનલ સિક્યુરીટી કોમ્પલેક્ષ]] અને ઈસ્ટ ટેનેસી ટેકનોલોજી પાર્ક છે. ગરીબ ધોળીયાઓના ઓછા મતના પ્રયત્નો છતાં એક પછી એક વિધાનસભા દ્વારા નાગરિકતા અટકાવવાના કાયદાઓની પહોંચમાં જ્યાં સુધી આખું રાજ્ય સમાવાઈ લેવાય ત્યાં સુધી વધારો કરાતો રહ્યો. 1949માં રાજકીય વૈજ્ઞાનિક વી.ઓ. કી.જુનિયરે દલીલ કરી કે, "મતદાન ટેક્ષનો આકાર મતને રોકવા કરતાં તેને ભરવામાં થતી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે. કાઉન્ટી અધિકારીઓ ટેક્ષ ભરવાની તકો ઉભી કરીને (જે તેમણે નોક્ષવિલેમાં કર્યુ) કે પછી તેનાથી ઉલટું ટેક્ષની ચૂકવણી બને તેટલી મુશ્કેલ બનાવીને મતને નિયમિત કર્યા. ટેક્ષ અને તે દ્વારા મત સાથે આવી છેડછાડથી શહેરી સાહેબો અને રાજકીય મશીનો ઉભા થાય તે માટે તક સર્જી. શહેરી રાજકારણીઓ મોટા પ્રમાણમાં મત ટેક્ષ લાવ્યા અને તેને કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓમાં વહેચી લીધી જેના લીધે તેઓ સૂચના મુજબ મત આપતા."<ref name="tennesseeencyclopedia. net"></ref> 1953માં રાજ્યના ધારાશાસ્ત્રીઓએ રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો કરી, મત ઉપરનાં કરને દૂર કર્યો. આમ છતાં, ઘણાં વિસ્તારોમાં કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓ બંને મતદાર યાદી નોંધણીમાં અમુક પ્રકારની અડચણો સહન કરતા રહ્યા, જેનો અંત [[1965માં મતદાન અધિકાર]] સહિતના રાષ્ટ્રીય નાગરિકતાને લગતા કાયદાઓનાં પસાર થવાથી આવ્યો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net"/> ટેનેસીએ તેની સ્થાપનાના બસ્સો વર્ષ 1996માં ઉજવ્યા. વર્ષ દરમિયાન ચાલેલા રાજ્યવ્યાપી આનંદોત્સવ ટેનેસી 200 સાથે [[નેશવિલ]]ના કેપિટલ હિલની તળેટીમાં એક નવો રાજ્ય ઉદ્યાન [[બાઈસેન્ટીનલ મોલ]] ખુલ્લો મુકાયો. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop | 1790 = 35691 | 1800 = 105602 | 1810 = 261727 | 1820 = 422823 | 1830 = 681904 | 1840 = 829210 | 1850 = 1002717 | 1860 = 1109801 | 1870 = 1258520 | 1880 = 1542359 | 1890 = 1767518 | 1900 = 2020616 | 1910 = 2184789 | 1920 = 2337885 | 1930 = 2616556 | 1940 = 2915841 | 1950 = 3291718 | 1960 = 3567089 | 1970 = 3923687 | 1980 = 4591120 | 1990 = 4877185 | 2000 = 5689283 | estyear = 2008<ref name=08CenEst/> | estimate = 6214888 }} ટેનેસીની [[મોટા ભાગની વસ્તી]] [[મર્ફીસબોરો]] શહેરમાં આવેલા [[રુથરફોર્ડ કાઉન્ટી]]માં આવેલી છે. <ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-06 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> યુ.એસ. સેન્સસ બ્યૂરો પ્રમાણે 2006 સુધી ટેનેસીમાં આશરે 6,038,803 વસ્તી હતી. જે આગલા વર્ષના પ્રમાણમાં 83,058 એટલે કે 1.4%નો વધારો દર્શાવે છે અને ઈ.સ. 2000 સુધીથી 3,49,541 કે 6.1%નો વધારો દર્શાવે છે. આમાં, છેલ્લી વસ્તી ગણતરી પછી થયેલાં 1,42,266 લોકોના કુદરતી વધારા (4,93,881નો જન્મ અને 3,51,615નું મૃત્યુ) અને રાજ્યમાં કુલ 2,19,551 લોકોએ કરેલા સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુ.એસ. ની [[બહારથી આવેલા લોકો]]ના લીધે 59,385 લોકોનો વધારો થયો અને દેશની અંદરથી આવેલા લોકોના લીધે 1,60,166 લોકો વધ્યા. 1990ના 13.5%ના આંકની સરખામણીમાં હાલમાં ટેનેસીના 20% લોકો [[દક્ષિણ]]ની બહાર જનમ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |access-date=2008-11-23 |work=Wall Street Journal}}</ref> ટેનેસીમાં તેના સસ્તા જીવનધોરણ, આરોગ્ય અને ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગોના જોરદાર વિકાસના લીધે ઉત્તરના રાજ્યો જેવા કે, કેલિફોર્નિયા અને ફ્લોરિડામાંથી ઘણાં લોકો રહેવા આવ્યા. આ બધા કારણોને લીધે નેશવિલ દેશમાં કેટલાંક ખુબ જ ઝડપી વિકસી રહેલા વિસ્તારોમાંનું એક છે. {{US Demographics}} {{Clear}} [[ચિત્ર:Tennessee population map.png|thumb|300px|right|ટેનેસી વસતિ ગીચતા નકશો]] 2000માં રાજ્યમાં પાંચ સામાન્ય વંશીય જૂથોમાં [[અમેરિકન]] 17.3 % [[આફ્રિકન અમેરિકન]] 16.4 %, [[આઈરીશ]] 9.3 %, [[ઈંગ્લીશ]] 9.1 % અને [[જર્મન]] 8.3 % છે. <ref>[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf c2kbr01-2.qxd]</ref> ટેનેસીની વસ્તીના 6.6 % વસ્તી 5વર્ષથી નીચેની ઉંમરની , 24.6 % વસ્તી 18 વર્ષથી નીચે અને 12.4 % વસ્તી 65 કે તેથી વધારેની ઉંમરની નોંધાઈ છે. સ્ત્રીઓની વસ્તી કુલ વસ્તીના આશરે 51.3 % છે. જૂન 19, 2010ના રોજ સ્થાનિક બાબતો માટેનાં ટેનેસી કમિશને છ સ્થાનિક પ્રજાતિઓને માન્યતા આપી. માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રજાતિઓ આ પ્રમાણે છે : * પશ્ચિમ ટેનેસીમાં આવેલ [[ચિરુકી]] વૂલ્ફ ક્લેનમાં [[કેરોલ કાઉન્ટી]], [[બેન્ટન]], [[ડેકટર]], [[હેન્ડરસન]], [[હેનરી]], [[વિકલી]], [[ગિબ્સન]] અને [[મેડિસન]] કાઉન્ટિસ સભ્ય છે. * પૂર્વકાળથી સાઉથ [[ક્યુમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશ]]માં આવેલ ચિકામાકા બેન્ડ, જેના સભ્યો ફ્રેન્કલીન, ગ્રન્ડી, મેરીઓન, સિકવેચી, વોરન અને કોફી કાઉન્ટી માનવામાં આવે છે. * સેન્ટ્રલ બેન્ડ ઓફ ચેરુકી, કે જે, ટેનેસીની [[લોરેન્સ કાઉન્ટી]]નાં ચેરુકી તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ટેનેસીના વિનફિલ્ડ]]નું યુનાઈટેડ ઈસ્ટર્ન [[લેનાપી]] નેશન. * ટાનાસી કાઉન્સીલનાં સભ્યો શેલ્બી, ડાયર, ગિબ્સન, હમ્ફ્રીસ અને પેરી કાઉન્ટી કહેવાય છે, અને * રહી ગયેલાં [[યુચી]] રાષ્ટ્ર, જેના સભ્યો સુલિવન, કાર્ટર, ગ્રીન, હોકિન્સ, યુનિકાઈ, જ્હોન્સન અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીસ છે.<ref>[http://www.knoxnews.com/news/2010/jun/21/6-tribes-granted-recognition/ ટોમ હમ્ફરી, "સ્ટેટ ગ્રાન્ટ્સ સિક્સ ઇન્ડિયન ટ્રાઇબ્સ રેકગ્નિશન: કેરોકી નેશન મે ટ્રાય ટુ હેવ એક્શન બાય ઇન્ડિયન અફેર્સ વોઇડેડ"], ''નોક્ષવિલે ન્યૂઝ સેન્ટિનેલ'', 21 જૂન 2010, 30 જૂન 2010</ref> === ધર્મ === ટેનેસીનાં લોકોનું જુદાં જુદાં ધર્મ સાથેનું જોડાણ આ પ્રમાણે છે: <ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm અમેરિકન રિલિજીયસ આઇડેન્ટિફિકેશન સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2007-03-20 }} (2001). સરવે કરેલા પાંચ ટકા લોકોએ જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.</ref> * ખ્રિસ્તી – 77% ** બાપ્ટિસ્ટ – 22% ** મેથોડિસ્ટ – 10 % ** ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ – 6 % ** રોમન કેથોલિક – 6 % ** પ્રિસ્બીસ્ટરીયન – 3 % ** ચર્ચ ઓફ ગોડ – 2 % ** લુથેરન – 2 % ** પેન્ટકોસ્ટલ – 2 % ** અન્ય પ્રકારના ખ્રિસ્તી(જેમાં નહિ વર્ણન કરાયેલ અને પ્રોટેસ્ટન્ટનો સમાવેશ થાય છે)– 12 % * મુસ્લિમ: 0.4% * અન્ય ધર્મો – 2 % * ધર્મ વગરના(નહી માનનારા) – 9 % ઈ.સ.2000માં કોઈ ધર્મને માનનારાઓની સૌથી મોટી સંખ્યામાં 14,14,199ની સંખ્યા સાથે [[દક્ષિણ બાપિસ્ટ કનવેન્શન]], 3,93,994 સાથે [[યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], [[ચર્ચીઝ ઓફ ક્રાઈસ્ટ]] 2,16,648 અને [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] 1,83,161 છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |title=ધ એસોસિયેશન ઓફ રિલિજીયન ડેટા આર્કાઇવ {{!}} મેપ્સ એન્ડ રિપોર્ટ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830002622/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ટેનેસી ઘણાં પ્રોટેસ્ટન્ટ જનસંખ્યાનું ઘર છે, જેવાં કે, [[ક્રાઈસ્ટમાં ચર્ચ ઓફ ગોડ]], [[ચર્ચ ઓફ ગોડ]] અને [[ધ ચર્ચ ઓફ ગોડ ઓફ પ્રોફેસી]], બંને(ટેનેસીના કલેવલેન્ડ)માં આવેલા છે અને [[કયુમ્બરલેન્ડ પ્રિસ્બિટેરિયન ચર્ચ]]. [[ફ્રી વીલ બાપ્ટિસ્ટ]] જનસંખ્યા [[એન્ટિઓક]]માં છે, તેની મુખ્ય બાઈબલ કોલેજ નેશવિલમાં આવેલ છે. [[દક્ષિણ બાપ્ટિસ્ટ કન્વેશન]] તેનું મુખ્યાલય નેશવિલમાં ધરાવે છે. ઘણી પ્રજાતિઓના પ્રકાશનઘરો નેશવિલમાં આવેલાં છે. == અર્થતંત્ર == યુએસ, બ્યુરો ઓફ ઈકોનોમિક એનાલિસિસ પ્રમાણે, 2005માં 226,502 બિલિયન ડોલરના કુલ ઉત્પાદને ટેનેસીને દેશનું 18માં નંબરનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બનાવ્યું. 2003માં, [[માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક]] 28,641 ડોલર હતી, જે દેશમાં 36માં ક્રમાંકે ગણાય અને 31,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય માથાદીઠ આવક31,472 ડોલરના 91% હતી. 2004માં [[ઘરદીઠ આવક]] 38,550 ડોલર હતી, જે દેશમાં 41માં ક્રમે અને 44,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય ઘરદીઠ આવક 87% હતી. રાજ્યના મુખ્ય ઉત્પાદનોમાં કાપડ, કપાસ, પશુઓ(ઢોર ઢાંખર) અને વિજળીનો સમાવેશ થાય છે. પશુમાંસના ઉત્પાદનમાં ટેનેસીની રૂચિની સાબિતીરૂપે, રાજ્યમાં 82,000 જેટલા ખેતરો છે અને તેમાંથી 59% જેટલાં ખેતરોમાં માંસ માટેના પશુઓ રહેલા છે.<ref>{{Cite web |url=http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102215825/http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |url-status=dead }}</ref> કપાસ એ ટેનેસીઓ માટે શરૂઆતનો પાક હતો, 1820 સુધીમાં ટેનેસી અને મિસિસિપી નદી વચ્ચે જમીન ખુલ્લી ના પડી, ત્યાં સુધી આ ફાઈબરનું મોટાપાયે ઉત્પાદન શરૂ નહોતું થયું. મિસિસિપીના ફળદ્રુપ મેદાનોનો ઉપર તરફનો ભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ટેનેસી સુધી લંબાય છે. આ એ ભાગ છે જ્યાં કપાસ વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. અત્યારે પશ્વિમ ટેનેસીમાં [[સોયાબીન્સ]]નું પણ વ્યાપક વાવેતર થાય છે, જે મુખ્યત્વે રાજ્યના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |title=યુએસડીએ 2002 સેન્સસ ઓફ એગ્રિકલ્ચર, મેપ્સ એન્ડ કાર્ટોગ્રાફિક રિસોર્સિસ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708051643/http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |url-status=dead }}</ref> મોટી કંપનીઓ જેમના મુખ્યાલય ટેનેસીમાં આવેલા છે તેમાં [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]], [[ઓટોઝોન ઇનકોર્પોરેટેડ]] અને [[ઈન્ટરનેશનલ પેપર]] એ તમામ કંપનીઓ મેમ્ફીસમાં, [[પાઈલોટ કોર્પોરેશન]] અને [[રીગલ એન્ટરટેઈનમેન્ટ ગૃપ]] નોક્ષવીલમાં, [[ઇસ્ટમેન કેમિકલ કંપની]] કિંગ્સપોર્ટમાં, [[ફ્રેંકલીન]]માં આવેલી [[નિશાન]]નું ઉત્તર અમેરિકમાનું મુખ્યાલય અને નેશવીલમાં આવેલ કેટરપીલર ફિનાન્સીલય(જાણીતી ખાણ-ઉત્પાદક કંપની કેટરપીલરનો નાણાકીય વિભાગ)નો સમાવેશ થાય છે. ટેનેસી એ નિશાનની માલિકીના વિશાળ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી જગ્યા માટે જાણીતું છે. જે 1982થી [[સ્મિરના]]માં છે. ટેનેસીમાં પગાર અને ભથ્થા પર [[આવક વેરો]] લાગતો નથી, પણ શેર, બોન્ડ અને નોટ્સ કરપાત્ર છે. દરેક કરપાત્ર ડિવિડન્ડ અને વ્યાજ જે વ્યક્તિગત મુક્તિપાત્ર 1250 ડોલરથી વધારે હોય તે અથવા સંયુક્ત રીતે મુક્તિપાત્ર 2500 ડોલરથી વધારે હોય તે 6%ના દરે કરપાત્ર છે. મોટાભાગની વસ્તુઓ માટે રાજ્યનો [[વેચાણ]] [[વપરાશ કર]] 7% છે. ખોરાકી વસ્તુ 5.5.%ના ઓછા દરે વ્યાજને પાત્ર છે પણ કેન્ડી, ખોરાકી સહાયકો અને તૈયાર ખોરાક 7%ના પૂર્ણ દરે કરને પાત્ર છે. મોટાભાગની હદોમાં સ્થાનિક વેચાણવેરો 1.5%થી લઈને 2.75%નાં દરે ઉઘરાવાય છે, જે કુલ વેચાણવેરાના દરને 8.5% અને 9.75% વચ્ચે લઈ જાય છે. જે દેશમાં સૌથી વધુ દરમાંનો એક છે. કોઈપણ લોન કંપની, રોકાણ કંપની, વીમા કંપની, નફાના ઉદ્દેશ વાળી કંપનીઓના સ્ટોક હોલ્ડરના શેરના સ્ટોકના આધારે [[અગોચર અસ્ક્યામત]]ની આકારણી કરાય છે આકરણીનો ગાળો, જે તે વિસ્તારનાં કરવેરાનાં બમણાનાં 40% હોય છે. વારસદારોને મળતી મિલકત પર ટેનેસી [[વારસાગત વેરો]] લાદે છે, જે વધુમાં વધુ વ્યક્તિગત મર્યાદામાં રહીને મુક્તિપાત્ર હોય છે (2006 અને પછીના મૃત્યુ માટે 1,000,000 ડોલર) <ref>http://www.state.tn.us/revenue/forms/inhgift/guideinhestate.pdf</ref> ટેનેસી, તેના મોટાભાગના પાડોશી રાજ્યોની જેમ [[કામ કરવાના અધિકાર]]વાળુ રાજ્ય છે. યુનિયનબાજી હંમેશાની જેમ ઓછી રહી છે અને મોટેભાગે યુએસની જેમ જળવાઈ રહી છે. જાન્યુઆરી 2010 મુજબ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 10.7% છે.<ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ</ref> == પરિવહન == === આંતર રાજ્ય હાઈ વે === [[ચિત્ર:Hernando de Soto Bridge Memphis.jpg|thumb|right|હર્નાન્ડો દી સોટો બ્રીજ મેમ્ફિસ ખાતે મિસિસિપી નદી પર]] રાજ્યના પશ્ચિમ પૂર્વનાં ખૂણેથી [[ઈન્ટરસ્ટેટ 40]] હાઈ વે પસાર થાય છે. ઇન્ટરસ્ટેટ હાઈ વેની શાખોઓમાં મેમ્ફિસમાં [[આઈ-240]], નેશવીલમાં [[આઈ-440]], નોક્ષવીલમાં આવેલાં [[આઈ-140]] અને [[આઈ-640]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઈ-26]] તકનીકની રીતે ભલે પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ હોય, તે [[જ્હોન્સન શહેર]]ની પાસેથી ઉત્તર કેરોલિનાથી [[કિંગ્સપોર્ટ]]ના તેના મથક સુધી છે. [[આઈ-24]] એ પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ છે જે રાજ્યમાંથી ચટ્ટાનૂગાથી કલાર્કસવીલેમાંથી પસાર થાય છે. ઉત્તર-દક્ષિણ માર્ગમાં [[આઈ-55]], [[આઈ-65]], [[આઈ-75]] અને [[આઈ-81]] હાઈ વે આવેલાં છે. રાજ્યમાં 65 ઈન્ટરસ્ટેટ નેશવિલમાંથી પસાર થાય છે, જ્યારે ચટ્ટાનૂગા અને નોક્ષવિલને 75 ઇન્ટરસ્ટેટ તેમજ 55 ઈન્ટરસ્ટેટ મેમ્ફિસને સેવા પૂરી પાડે છે. ઈન્ટરસ્ટેટ 81 બ્રિસ્ટલમાંથી રાજ્યમાં પ્રવેશે છે અને [[ડાન્ડ્રિજ]] નજીક આઈ-40 પાસે પૂરો થઈ જાય છે. [[આઈ-155]] એ આઈ-55માંથી શાખા હાઈવે છે. ટેનેસીમાં આઈ-75નો એકમાત્ર શાખા હાઈવે [[આઈ-275]] છે, જે નોક્ષવીલમાં છે. === હવાઇમથકો === રાજ્યમાં આવેલા મુખ્ય હવાઈમથકોમાં [[નેશવીલ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](બીએનએ), [[મેમ્ફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](એમઇએમ), નોક્ષવિલનું [[મેકઘી ટાયસન એરપોર્ટ]] (ટીવાયએસ), [[ચટ્ટાનૂગા મેટ્રોપોલિટન એરપોર્ટ]](સીએચએ), [[ટ્રાઈ-સિટિઝ રીજનલ એરપોર્ટ]](ટીઆરઆઇ) અને જેક્સનમાં આવેલા [[મેકકેલાર-સીપ્સ રીજનલ એરપોર્ટ]](એમકેએલ)નો સમાવેશ થાય છે. [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]] માટેનું મોટું હબ હોવાને કારણે મેમફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ [[દુનિયાનું સૌથી મોટું એર કાર્ગો ઓપરેશન]] ધરાવે છે. === રેલરસ્તા === મેમ્ફીસ અને [[ન્યૂબર્ન, ટેનેસી]]ને [[શિકાગો ઈલિનોઈસ]] અને [[ન્યૂ ઓર્લિયન્સ, લૂઈસિયાના]] વચ્ચેના [[એમ્ટર્ક]] [[સિટી ઓફ ન્યૂ ઓર્લિયન્સ]] દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. નેશવિલ એ [[મ્યૂઝિક સિટિ સ્ટાર]], [[અપડાઉન કરનારાઓ માટે રેલવે]] સેવા પૂરી પાડે છે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Tennessee State Capitol 2009.jpg|thumb|left|ટેનેસીની રાજધાની નેશવિલમાં]] ટેનેસીની સરકાર ચાર વર્ષના ગાળા માટે સરકાર બનાવે છે અને સળંગ બે ટર્મ સુધી સરકાર બનાવી શકે છે. રાજ્યપાલ એ એક જ સેવા અધિકારી છે જે રાજ્યવ્યાપી ચૂંટાય છે. મોટાભાગના રાજ્યોથી અલગ, ટેનેસી રાજ્ય [[લેફટનન્ટ ગવર્નર]] સીધુ ચૂંટતું નથી, ટેનેસીના સેનેટ સ્પીકરને ચૂંટે છે, જે લેફટનન્ટ ગવર્નર તરીકે સેવાઓ આપે છે. [[ટેનેસી જનરલ એસેમ્બીલી]], રાજ્ય વિધાનસભા 33 [[સેનેટ]] સભ્યો અને 99 [[હાઉસ ઓફ રિપ્રઝનટેટિવ્ઝ]] ધરાવે છે. સેનેટરો ચાર વર્ષના ગાળા માટે સેવા બજાવે છે અને ગૃહના સભ્યો બે વર્ષ માટે. દરેક સભા તેના સ્પિકર જાતે પસંદ કરે છે. રાજ્યસભાનાં સ્પીકર લેફટનન્ટ ગવર્નરનો હોદ્દો પણ સંભાળે છે. મોટા ભાગના કારોબારી અધિકારીઓ વિધાનસભા દ્વારા ચૂંટાય છે. ટેનેસીમાં ઉચ્ચત્તમ કોર્ટ રાજ્યની સુપ્રીમ કોર્ટ છે. તેમાં મુખ્ય ન્યાયધિશ અને ચાર સહાયક ન્યાયધિશો છે. બે કરતા વધારે ન્યાયધિશો એક જ ગ્રાન્ડ ડિવિઝનમાંથી આવી ન શકે. ટેનેસીની સુપ્રિમ કોર્ટ એટોર્ની જનરલની પણ નિમણુંક કરે છે, જે પરંપરા સંઘના બીજા 49 રાજ્યોમાં જોવા મળતી નથી. કોર્ટ ઓફ અપિલ અને કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ એપીલમાં 12 ન્યાયધિશ હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |title=કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ અપીલ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731015238/http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |url-status=dead }}</ref> [[ટેનેસીનું વર્તમાન રાજ્ય બંઘારણ]] 1870માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ. રાજ્યમાં અગાઉ અન્ય બે બંધારણ હતા. જે વર્ષે ટેનેસી સંઘમાં જોડાયું તે 1796માં પહેલું બંધારણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ, અને બીજુ 1834માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ટેનેસીનું બંધારણ માર્શિયલ લો ને ગેરકાયદે ઠેરવે છે. અમેરિકન સિવિલ વોર પછી યુએસના સંઘ(ઉત્તર) સૈન્ય દ્વારા ટેનેસી અને બીજા દક્ષિણના લોકો ઉપર મિલિટરી અંકુશના અનુભવ પછી કદાચ આ થયું હશે. === રાજકારણ === {{See also|List of Tennessee Governors|U. S. Congressional Delegations from Tennessee|Tennessee's congressional districts|Political party strength in Tennessee}} {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:95%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- bgcolor="lightgrey" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2008]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.85%''' ''1,479,178'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.79% ''1,087,437'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2004]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.80%''' ''1,384,375'' | bgcolor="#f0f0ff"| 42.53% ''1,036,477'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2000]] | bgcolor="#fff3f3"|'''51.15%''' ''1,061,949'' | bgcolor="#f0f0ff"| 47.28% ''981,720'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | bgcolor="#fff3f3"| 45.59% ''863,530'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''48.00%''' ''909,146'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.43% ''841,300'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''47.08%''' ''933,521'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1988]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.89%''' ''947,233'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.55% ''679,794'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1984]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.84%''' ''990,212'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.57% ''711,714'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1980]] | bgcolor="#fff3f3"|'''48.70%''' ''787,761'' | bgcolor="#f0f0ff"| 48.41% ''783,051'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.94% ''633,969'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.94%''' ''825,879'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1972]] | bgcolor="#fff3f3"|'''67.70%''' ''813,147'' | bgcolor="#f0f0ff"| 29.75% ''357,293'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1968]] | bgcolor="#fff3f3"|'''37.85%''' ''472,592'' | bgcolor="#f0f0ff"| 28.13% ''351,233'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | bgcolor="#fff3f3"| 44.49% ''508,965'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.50%''' ''634,947'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1960]] | bgcolor="#fff3f3"|'''52.92%''' ''556,577'' | bgcolor="#f0f0ff"| 45.77% ''481,453'' |} ટેનેસીનું રાજકારણ મોટાભાગના યુએસના રાજકારણની જેમ [[રિપબ્લીકન]] અને [[ડેમોક્રેટિક]]ના પ્રભુત્વ તળે છે. રાજ્ય 1950 સુધી, ડેમોક્રેટિક [[સોલિડ સાઉથ]]નું એક ભાગ હતું. જ્યારે તેણે બે વખત રિપબ્લીકન [[ડ્વાઈટ ડી. આઈસનહોવર]]ને ચૂંટયા હતા. ત્યારથી ટેનેસીએ મોટાભાગની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં રીપબ્લિકનને વોટ આપ્યા છે. જો કે તે દક્ષિણનાં તેના એકદમ રૂઢિચૂસ્ત પડોશીઓ કરતા જરાક વધારે મર્યાદિત છે. રિપબ્લિકન રાજ્યના અડધાથી થોડા વધારે ભાગ પર અંકુશ ધરાવે છે. જ્યારે ડેમોક્રેટસ માટે ગ્રામ્ય મધ્ય ટેનેસી અને ઉત્તરીય વેસ્ટ ટેનેસીમાં પ્રમાણમાં સારો અને નેશવીલ તથા મેમ્ફિસ જેવા શહેરોમાં મજબૂત ટેકો છે. છેલ્લે જણાવેલાં વિસ્તારોમાં [[આફ્રિકન-અમેરિકનોની વસ્તી]] મોટા પ્રમાણમાં છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp; mt_name=DEC_2000_PL_U_GCTPL_ST2&amp; format=ST-2&amp;_box_head_nbr=GCT-PL&amp; ds_name=DEC_2000_PL_U&amp; geo_id=04000US47 ટેનેસી બાય કાઉન્ટી- જીસીટી-પીએલ. રેસ એન્ડ હિસ્પેનિક ઓર લેટિનો 2000]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref> ઐતિહાસિક રીતે, 1960 પહેલા રિપબ્લિકન્સની સૌથી વધુ મજબૂતાઈ ઈસ્ટ ટેનેસીમાં હતી. પૂર્વ ટેનેસી સ્થિત ટેનેસીનાં [[પહેલાં]] અને [[બીજા]] કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓમાંથી દક્ષિણમાં રહેલા થોડાક જિલ્લાઓ રિપબ્લિકન તરફી જિલ્લાઓ છે, પહેલો જિલ્લો 1881થી સતત રીપબ્લિકનનાં હાથમાં છે અને બીજો જિલ્લો 1873થી રીપબ્લીકનોએ સતત જાળવી રાખ્યો છે. આના વિરોધભાસમાં, આફ્રિકન અમેરિકનો નાગરિકતાથી લાંબો સમય વંચિત રહેવાના કારણે અને તેમની લઘુમતી (1960માં 16.45 %)નાં કારણે 1960 સુધી રાજ્યના બીજા ભાગોમાં ધોળિયા ડેમોક્રેટ્સનું રાજકારણમાં પ્રભૂત્વ રહ્યું. ટેનેસીમાં જીઓપી હંમેશાથી એક જૂથ પાર્ટી રહી છે. 1970માં ભૂતપૂર્વ ગવર્નર [[વિનફિલ્ડ ડન]] અને ભૂતપૂર્વ યુએસ સેનેટર [[બિલ બ્રોક]]ની જીતે રિપબ્લિકન પાર્ટીને રાજ્યવ્યાપી જીત માટે એક પ્રતિસ્પર્ધી પાર્ટી બનાવી. ટેનેસીએ 1970થી જૂદી જૂદી પાર્ટીમાંથી રાજ્યપાલોને પસંદ કર્યા છે. [[2000ની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં]], [[યુ.એસ.ના ભૂતપૂર્વ સેનેટર]], ઉપપ્રમુખ [[અલ-ગોર]], તેમના રાજ્યને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. જે એક અસામાન્ય ઘટના છે. રીપબ્લીકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] માટે સહકાર 2004માં વધ્યો. જેમાં તેની જીતનો ગાળો 2000નાં ચાર ટકાથી વધીને 2004માં 14 ટકા થયો.<ref>[http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits ટેનેસી: મેકકેઇન લીડ્સ બોથ ડેમોક્રેટ બાય ડબલ ડિજિટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224074929/http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits |date=2008-12-24 }} રાસુમ્યુસેન રિપોર્ટ્સ, એપ્રિલ 6, 2008</ref> દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પ્રમુખ માટેના ડેમોક્રેટિક દાવેદારો(જેવા કે, [[લિંડન બી. જ્હોનસન]], [[જીમ્મી કાર્ટર]], [[બીલ કિલન્ટન]]) ટેનેસીમાં સામાન્ય રીતે તેમના ઉત્તરના પ્રતિસ્પર્ધીઓ કરતા વધારે સારો દેખાવ કરે છ, ખાસ કરીને મોટા શહેરી વિસ્તારોની બહાર આવેલા મતદારોમાં તેમનો દેખાવ સારો હોય છે. 2008માં ડેમોક્રેટ [[બરાક ઓબામા]] ટેનેસીમાં તેમની પાર્ટીના 2004નાં દેખાવને સુધારવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા, જો કે તેઓ દેશભરમાં જીત્યા. ટેનેસી [[યુએસ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવ]]માં 9 સભ્યો મોકલે છે. જેમાંથી પાંચ ડેમોક્રેટ્સ અને ચાર રિપબ્લિકન છે. લેફટનન્ટ ગવર્નર [[રોન રામસે]] એ 140 વર્ષમાં રાજ્યસભાના પહેલા રીપબ્લિકન સ્પીકર છે. પુન: ગઠન પછી પહેલી વખત 2008ની ચૂંટણી દરમ્યાન, રિપબ્લીકન પાર્ટીએ ટેનેસીની બન્ને સભાઓ ઉપર પોતાનો અંકુશ જમાવ્યો. રાજ્યનાં 30 ટકા મતદાતાઓ અપક્ષ છે.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |work=Wall Street Journal}}</ref> [[યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટ]]નો ''[[બેકર વિ. કર્ર]]'' (1962)ચૂકાદાએ, [[એક વ્યકિત, એક મત]]નું ધોરણ સ્થાપ્યું હતુ. તે ટેનેસી વિધાનસભાની સીટો પર ગ્રામ્ય તરફી વલણ વાળી નિમણુંક સામે થયેલ લો-સ્યૂટના આધારે થયું હતું.<ref>{{cite book |title=A Justice for All: William J. Brennan, Jr., and the decisions that transformed America |url=https://archive.org/details/justiceforallwil00eisl |last=Eisler |first=Kim Isaac |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0671767879 |pages= }}</ref><ref>{{cite book |chapter=Baker v. Carr |title=The Oxford companion to the Supreme Court of the United States |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hall |last=Peltason |first=Jack W. |authorlink= |editor=Hall, Kermit L. (ed.) |year=1992 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0195058356 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hall/page/67 67]–70 }}</ref><ref>{{cite book |title=I dissent: Great Opposing Opinions in Landmark Supreme Court Cases |url=https://archive.org/details/idissentgreatopp0000unse |last=Tushnet |first=Mark |authorlink= |coauthors= |year=2008 |publisher=Beacon Press |location=Boston |isbn=9780807000366 |pages=[https://archive.org/details/idissentgreatopp0000unse/page/151 151]–166 }}</ref> આ મહત્વના ચૂકાદા પછી રાજ્યના રાજકારણમાં શહેરી અને શહેરી આસપાસના વિસ્તારના ધારાશાસ્ત્રીઓનું મહત્વ વધ્યું અને છેવટે ધારાશાસ્ત્રીઓ અને રાજ્યવ્યાપી અધિકારીઓનું તેમની વસ્તી પ્રમાણે મહત્વ વધ્યુ. આ ચૂકાદો ગ્રામ્ય લઘુમતિમાં રહેલા [[અલ્બામા]] જેવા ઘણાં બધા અન્ય રાજ્યોમાં પણ લાગુ પડ્યો. === કાયદાનું અમલીકરણ === ટેનેસી રાજ્ય ચાર કાયદા અમલીકરણ સંસ્થાઓ(એજન્સી) ધરાવે છે : [[ટેનેસી હાઈવે પેટ્રોલ]], [[ધ ટેનેસી વાઈલ્ડલાઈફ રિસોર્સ એજન્સી]] (ટીડબલ્યુઆરએ), ધ ટેનેસી બ્યુરો ઓફ ઈન્વેસ્ટિગેશન (ટીબીઆઇ) અને ધ [[ટેનેસી સ્ટેટ પાર્કસ ડીપાર્ટમેન્ટ]]. હાઈવે પેટ્રોલ એ પ્રાથમિક કાયદાના અમલીકરણ માટેની શાખા છે જે હાઈવે સુરક્ષાની વ્યવસ્થા અને ઓછા જોખમવાળા કાયદાના અમલીકરણ પણ ધ્યાન રાખે છે.તે ટેનેસી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેફ્ટીના અંકુશ હેઠળ નીચે છે. ટીડબલ્યુઆરએ એ એક સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે બધી સાહસિક રમતો, બોટિંગ અને મત્સ્યદ્યોગો જેવી રાજ્યના ઉદ્યાન કરતા અન્ય વ્યવસ્થા રાખે છે. ટીબીઆઇ રાજ્ય ઉત્તમ કક્ષાની અન્વેષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે, અને તે રાજ્યની પ્રાથમિક કક્ષાના ગુન્હા શોધક શાખા છે. ટેનેસી રાજ્યના [[વનરક્ષકો]] આ તમામ પ્રવૃતિ અને કાયદાના અમલીકરણ કે જે ટેનેસી રાજ્યની બાગ પદ્ધતિ(ટેનેસી સ્ટેટ પાર્ક સિસ્ટમ)માટે જવાબદાર છે. સ્થાનિક કાયદા અમલીકરણ કન્ટ્રી શેરિફ ઓફિસો અને મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગમાં વિભાજીત છે. ટેનેસીના બંધારણ મુજબ દરેક દેશ પાસે ચૂંટાયેલાં શેરિફ જોઈએ. 95માંથી 94 કાઉન્ટીસમાં મુખ્ય કાયદા અમલીકરણ અધિકારી જ શેરીફ હોય છે અને કાઉન્ટી વિસ્તારનું અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. દરેક શેરિફના કાર્યાલયની જવાબદારી વોરંટ બજાવવું, કોર્ટ સુરક્ષા, જેલની કાર્યવાહી તથા કાઉન્ટીના અસંસ્થાપિત વિસ્તારમાં પ્રાથમિક કાયદાનું અમલીકરણ કરાવવું તથા મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગને મદદ પૂરી પાડવાની છે. અસંસ્થાપિત મ્યુનિસિપાલિટીએ પોતાના કાર્યક્ષેત્રના વિસ્તારને પોલીસ સેવા પૂરી પાડવા પોલીસ વિભાગ રાખવો જરૂરી છે. ટેનેસીના ત્રણ કાઉન્ટીસ કે જેઓ મહાનગર સરકાર સ્વીકારવાના છે તેઓએ મુશ્કેલીઓને હલ કરવા અલગ અભિગમ અપનાવ્યા છે તે મુજબ શહેરી સરકારે ચૂંટાયેલા શેરિફ સમક્ષ તેમની જરૂરીયાતો રજૂ કરવાની રહેશે. નેશવિલ, ડેવિડસન શહેરોએ કાયદાનાં અમલીકરણની સેવાઓ અને સત્તાઓને મેટ્રો શેરિફ અને મેટ્રો પોલીસ વડા વચ્ચે વહેચેલી છે. આ હેતુથી હવે ડેવિડસન શહેરમાં મુખ્ય કાયદા અધિકારી તરીકે શેરિફની જગ્યા નથી. ડેવીડસન શહેરના શેરિફની જવાબદારી વોરંટ સેવા અને જેલ વ્યવસ્થાની કામગીરી પર કેન્દ્રીત થયેલી છે. મેટ્રોપોલીટન પોલીસ ચીફ એ કાયદા અમલીકરણના મુખ્ય અધિકારી છે અને મેટ્રોપોલીટન પોલીસ વિભાગ સમગ્ર શહેર માટે કાયદા અમલીકરણની જવાબદારી પૂરી પાડે છે. લિન્ચબર્ગ, મુરે શહેરે ખુબ જ સાદો અભિગમ અપનાવ્યો અને જ્યારે કાયદા અમલીકરણની સંપુર્ણ જવાબદારી શેરિફની કચેરીને સોંપવામાં આવી ત્યારે લીન્ચબર્ગ પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટને નાબૂદ કરવામાં આવ્યો. ટ્રોસડેલ શહેર જે ટેનેસીમાં નાનામાં નાનું શહેર હોવા છતાં તેણે નેશવિલ જેવી જ પદ્ધતિ અપનાવી છે, કાયદાની જવાબદારી શેરિફ કાર્યાલયને તો સોંપેલ છે જ સાથે મેટ્રોપોલિટન પોલીસ ડીપાર્ટમેન્ટ પણ છે. == મહત્ત્વના શહેરો અને નગરો == {{See also|List of cities and towns in Tennessee}} [[નેશવિલ]] એ રાજધાની છે પણ ભૂતકાળમાં [[નોક્સવિલે]], [[કિંગસ્ટન]] અને [[મર્ફિસબોરો]]એ પણ રાજ્યની રાજધાની તરીકે ભૂતકાળમાં સેવા આપેલી છે. [[મેમ્ફિસ]] રાજ્યના બીજા કોઈ પણ શહેર કરતા વધારે વસ્તી ધરાવે છે. પરંતુ 1990થી નેશવિલે રાજ્યનો સૌથી મોટો [[મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવે છે. જેનો ખિતાબ અગાઉ મેમ્ફિસ પાસે હતો. [[ચટ્ટાનૂગા]] અને [[નોક્સવિલે]] બન્ને રાજ્યના પૂર્વ ભાગે ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેન નજીક છે, બન્ને રાજ્યમાં મેમ્ફીસ કે નેશવિલની એક તૃતિયાંશ વસ્તી છે. [[કલેર્કવિલે]] એ પાંચમાં ક્ર્મનું વસ્તી ધરાવતુ મુખ્ય શહેર છે. જે નેશવિલથી ઉત્તરપશ્ચિમે લગભગ 45 માઈલ્સ(70 કિ.મી.) એ આવેલું છે. [[મર્ફિસબોરો]] ટેનેસીનું છઠ્ઠા ક્રમનું મોટું શહેર છે, જે 100500ની વસ્તી ધરાવે છે. {| |valign="top"| '''મુખ્ય શહેરો''' *[[ચેટનૂગા, ટેનેસી|ચેટનૂગા]] *[[ક્લાર્ક્સવિલે, ટેનેસી|ક્લાર્ક્સવિલે]] *[[નોક્ષવિલે, ટેનેસી|નોક્ષવિલે]] *[[મેમ્ફિસ, ટેનેસી|મેમ્ફિસ]] *[[મર્ફીસબોરો, ટેનેસી|મર્ફીસબોરો]] *[[નેશવિલ, નેસી|નેશવિલ]] {0}બીજા ક્રમના શહેરો * [[બાર્ટલેટ]] * [[બ્રિસ્ટોલ]] * [[ક્લિવલેન્ડ]] * [[કોલીયરવિલે]] * [[કોલમ્બિયા]] * [[કૂકવિલે]] * [[ફ્રેન્કલિન]] * [[જર્મનટાઉન]] * [[હેન્ડરસનવિલે]] * [[જેકસન]] * [[જોહનસન સિટી]] * [[કિંગ્સપોર્ટ]] * [[મોરિસટાઉન]] * [[ઓક રીજ]] valign="top" <center> <gallery> File: Chattanooga, Tennessee.jpg|ચેટનૂગા File: Clarksville TN.jpg|ક્લાર્ક્સવિલે File: Cleveland-tennessee-ocoeestreet1.jpg|ક્લિવલેન્ડ File: Knoxville TN skyline.jpg|નોક્ષવિલે File: Memphis skyline from the air.jpg|મેમ્ફીઝ File:Main Street in Morristown, Tennessee, From the Skywalk.JPG|મોરિસટાઉન File: Swanson building 9743.JPG|મર્ફીસબોરો File: Nashvilleskyline.jpg|નેશવિલ </gallery></center> |} == શિક્ષણ == {{Fix bunching|beg}} [[ચિત્ર:UT-McClungPlaza.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, નોક્ષવિલે]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Vandy-kirkland.jpg|thumb|right|વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:WTN PeepHoles 052.JPG|thumb|right|ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, નેશવિલ]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Kirskey Old Main.jpg|thumb|right|મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, મર્ફીસબોરો]] {{Fix bunching|end}} === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Main|List of colleges and universities in Tennessee}} <table><tr><td valign="top"> * [[અમેરિકન બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ]] * [[એક્વિનાસ કોલેજ (ટેનેસી)]] * [[ધ આર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેનેસી- નેશવિલ]] * [[ઓસ્ટીન પી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[બાપ્ટિસ્ટ મેમોરીયલ કોલેજ ઓફ હેલ્થ સાયન્સિસ]] * [[બેલમોન્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[બિથેલ કોલેજ]] * [[બ્રાયન કોલેજ]] * [[કાર્સન-ન્યૂમેન કોલેજ]] * [[ચેટનૂગા સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ખ્રિશ્ચીયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી]] * [[કોલંબિયા સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ક્રિચટન કોલેજ]] * [[કમ્બરલેન્ડ યુનિવર્સિટી]] * [[ડાયર્સબર્ગ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઇસ્ટ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ઇમાન્યુએલ સ્કૂલ ઓફ રિલીજીયન]] * [[ફિસ્ક યુનિવર્સિટી]] * [[ફ્રી વિલ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ]] * [[ફ્રીડ-હાર્ડમેન યુનિવર્સિટી]] * [[જોહનસન બાઇબલ કોલેજ]] * [[કિંગ કોલેજ]] * [[નોક્ષવિલે કોલેજ]] * [[લેમ્બુથ યુનિવર્સિટી]] * [[લેન કોલેજ]] * [[લી યુનિવર્સિટી]] * [[લીમોઇન-ઓવેન કોલેજ]] * [[લિન્કન મેમોરીયલ યુનિવર્સિટી]] * [[લિપ્સકોમ્બ યુનિવર્સિટી]] * [[માર્ટિન મેથોડિસ્ટ કોલેજ]] * [[મેરિવિલે કોલેજ]] * [[મેહેરી મેડિકલ કોલેજ]] * [[મેમ્ફિસ કોલેજ ઓફ આર્ટ]] </td><td valign="top"> * [[મેમ્ફિસ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડ-અમેરિકા બાપ્ટિસ્ટ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[મિલિગન કોલેજ]] * [[મોટલો સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નેશવિલ સ્કૂલ ઓફ લો]] * [[નેશવિલ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નોર્થઇસ્ટ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઓમોરે કોલેજ ઓફ ડિઝાઇન]] * [[પેલિસિપિ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[રહોડ્ઝ કોલેજ]] * [[રોએન સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[Sewanee: The University of the South]] * [[સધર્ન એડવેન્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[સધર્ન કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] * [[સાઉથવેસ્ટ ટેનેસી કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી વેસ્લીયાન કોલેજ]] * [[ટ્રેવિકા નાઝારીન યુનિવર્સિટી]] * [[ટસક્યુલમ કોલેજ]] * [[યુનિયન યુનિવર્સિટી]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેમ્ફિસ]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સિસ્ટમ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી]] (નોક્ષવિલે) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર]] (મેમ્ફિસ) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સ્પેસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ચેટનૂગા]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, માર્ટિન]] * [[વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[વોલ્યુન્ટીયર સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોલ્ટર્સ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોટકિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] </td></tr></table> == રમત ગમત == === પ્રોફેશનલ ટીમો === {| class="wikitable" !ક્લબ !રમત-ગમત !લીગ |- | [[મેમ્ફિસ રેડબર્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]]([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[નેશવિલ સાઉન્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]] ([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[ચેટનૂગા લૂકઆઉટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[ટેનેસી સ્મોકીઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[વેસ્ટ ટેન ડાયમન્ડ જેક્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[એલિઝાબેથન ટ્વિન્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]]([[રૂકી]]) |- | [[ગ્રીનવિલે એસ્ટ્રોઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[જોહનસન સિટી કાર્ડિનલ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[કિંગ્સપોર્ટ મેટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[મેમ્ફિસ ગ્રિઝલીઝ]] | [[બાસ્કેટબોલ]] | [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન:]] |- | [[ટેનેસી ટાઇટન્સ]] | [[ફૂટબોલ]] | [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ:]] |- | [[નેશવિલ પ્રિડેટર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[રાષ્ટ્રીય હોકી લીગ]] |- | [[નોક્ષવિલે આઇસ બીયર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[સધર્ન પ્રોફેશનલ હોકી લીગ]] |- | [[નેશવિલ મેટ્રોઝ]] | [[સોકર]] | [[યુએસએલ પ્રિમીયર ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- |} ટેનેસી [[બ્રિસ્ટોલ મોટર સ્પીડવે]]નું પણ મુખ્યમથક છે જે વર્ષમાં બે વીકેન્ડ [[નાસ્કાર સ્પ્રિન્ટ કપ]] સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે અને પ્રત્યેક તારીખે 1,60000થી વધુ સીટોનું વેચાણ કરે છે. == મૂળ નામ == [[ચિત્ર:Tanasi-monument-cherokee-tennessee.jpg|right|thumb|મનરો કાઉન્ટીમાં ટેનેસીના પ્રાચીન સ્થળ નજીક સ્થાપત્ય]] સૌ પ્રથમ વાર ''ટેનેસી'' શબ્દનો ઉપયોગ કેપ્ટન [[જુઆન પાર્ડો]] એ કરેલ કે જેઓ [[સ્પેનિશ]] શોધક છે અને જ્યારે તેઓ અને તેમના માણસો 1567માં પોતાના [[અમેરિકન ગામ]] ટેનેસ્કવીથી [[દક્ષિણ કેરોલિના]] તરફ સફર કરી રહ્યા હતા તે દરમિયાન કર્યો હતો. ઈ.સ. 1700ની શરૂઆતમાં બ્રિટીશ વેપારીઓએ ચેરોકી નામના નગરનું નામ [[તનાસી]] (કે ટાન્સે) નામ રાખ્યુ્ હતુ, જે હાલના [[મુનરો શહેર, ટેનેસી]]ના નામે ઓળખાય છે. ટેનેસી શહેરની આજ નામની નદીના સ્થળે( કે જે હવે જે [[લીટલ ટેનેસી નદી]])ના નામે ઓળખાય છે, તેના કિનારે આવેલું છે અને લગભગ 1725થી તેને નકશા પર દર્શાવેલ છે. હજૂ સુધી એ સ્પષ્ટ નથી કે આ એ જ નગર છે કે જેના પર જોમ પારડો એ હુમલો કર્યો હતો. પરંતુ તાજેતરના સંશોધન મુજબ પારડોનું ટેનેસ્કવી એ [[પીજીયન નદી]] અને ફ્રેન્ચ બ્રોડ નદીના સંગમ સ્થળે છે કે જે મોર્ડન [[ન્યૂપોર્ટ]] નજીક છે. <ref>ચાર્લ્સ હડસન, ''ધ જુઆન પાર્ડો એક્સપિડિશન: એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ કેરોલિનાસ એન્ડ ટેનેસી, 1566-1568'' (ટસ્કાલૂઝા, અલાસ્કા: યુનિવર્સિટી ઓફ અલાબામા પ્રેસ, 2005), 36-40.</ref> આ શબ્દ નો અર્થ અને તેનો ઉદભવ અચોક્કસ છે. અમૂક સંજોગો એમ પણ સૂચવે છે કે, આ શબ્દ [[યુચી]] શબ્દનો ચેરોકીનો સુધારો છે. એમ પણ કહેવાય છે કે, એનો મતલબ મેળાવડાની જગ્યા, વહેતી નદી કે પછી રીવર ઓફ ગ્રેટ બેન્ડ થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |title=ટેનેસી State Library and Archives FAQ |access-date=2004-10-23 |archive-date=2004-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041023191026/http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.tngenweb.org/campbell/hist-bogan/tennessee.html ટેનેસીસ નેમ ડેટ્સ બેક ટુ 1567 સ્પેનિશ એક્સપ્લોરર કેપ્ટન જુઆન પાર્ડો]</ref> [[જેમ્સ મૂની]]ના કહેવા મુજબ આ નામનું વિશ્લેષણ થઈ શકે નહિ અને તેનો અર્થ પણ નષ્ટ થઈ ગયો છે.<ref>મૂની, પાનું 534</ref> આધુનિક સ્પેલિંગ મુજબ ''ટેનેસી'' નો શ્રેય [[જેમ્સ ગ્લેન]] કે જેઓ દક્ષિણ કરોલીનાના રાજ્યપાલ હતા. તેઓ એ આ શભ્દનો પ્રયોગ 1750માં પોતાના કાર્યાલયના પત્રવ્યવહારમાં કરેલો. 1765માં [[હેનરી ટીમ્બરલેક્સ]]નું [[:File:Draught of the Cherokee Country.jpg|ડ્રાઉટ ઓફ ધ ચિરુકી કાઉન્ટી]]ના પ્રકાશન બાદ આ નામ વધારે પ્રખ્યાત થયું. 1788માં નોર્થ કેરોલીનાએ [[ટેનેસી કાઉન્ટી]]ની રચના કરી જે ત્યાની ત્રીજી કાઉન્ટી હતી જે હાલની મિડલ ટેનેસી છે. (ટેનેસી કાઉન્ટી એ હાલના [[મોન્ટગોમેરી કાઉન્ટી ]]અને [[રોબર્ટસન કાઉન્ટી]]નું પુરોગામી છે.) 1796માં જ્યારે [[બંધારણીય સભા]] [[દક્ષિણ પશ્ચિમ હદ]]માંથી એક નવા રાજ્યનું નિર્માણ કરવા યોજાઈ હતી ત્યારે તેમણે તે રાજ્યને "ટેનેસી" નામ આપ્યું હતુ. === હુલામણા નામ === ટેનેસી ને વોલન્ટીયર સ્ટેટ પણ કહેવાય છે. 1812માં જ્યારે યુદ્ધ થયું તેમાં ટેનેસી રાજ્યના સ્વંયસેવકોએ વોલન્ટિયરે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને ખાસ કરીને [[ન્યૂ ઓરલિયન્સના યુદ્ધ]] વખતે. ત્યારબાદ તેને આ હુલામણું નામ મળ્યુ.<ref name="volunteer">{{cite web |url=http://www.state.tn.us/TSLA/history/military/tn1812.htm |title=Brief History of Tennessee in the War of 1812 |publisher=Tennessee State Library and Archives |access-date=April 30, 2006 }} રાજ્યના હુલામણા નામ અંગે અન્ય સ્ત્રોત મતભેદ ધરાવે છે [http://www.bartleby.com/65/te/Tenn. html#17 કોલિંબિયા એનસાક્લોપેડિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મુજબ, આ નામ [[મેક્સિકન-અમેરિકન યુદ્ધ]]ના સ્વયંસેવકોનો ઉલ્લેખ કરે છે.</ref> == રાજયના ચિન્હો == રાષ્ટ્રીય ચિન્હોમાં નિચેનાઓનો સમાવેશ થાય છે : * [[રાષ્ટ્રીય પક્ષી]]- [[નોર્થન મોકીગબર્ડ]] * રાષ્ટ્રીય [[રમત પક્ષી]] – બોબવાઈટ ક્વેઈલ[[]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી પ્રાણી]] – [[રેકૂન]] * રાષ્ટ્રીય [[સ્પોર્ટ ફિશ]] – [[લાર્જમાઉથ બાઝ]] * રાષ્ટ્રીય [[કમર્શિયલ ફીશ]]–[[ચેનલ કેટફીશ]] * રાષ્ટ્રીય [[ઘોડો]] – [[ટેનેસી વોકીંગ હોર્સ]] * રાષ્ટ્રીય [[જીવડું]] – [[લાઈટનિંગ બગ]] એન્ડ ધ [[લેડી બગ]]ર * [[રાષ્ટ્રીય ફૂલ]] – પર્પલ [[આઈરીસ]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી ફૂલ]] – [[પેશન ફલાવર]] * [[રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ]] – તુલિપ પોપલર * રાષ્ટ્રીય[[ફળ]] – [[ટમેટું]] == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == <div class="references-small"> * {{cite book |first=Paul H. |last=Bergeron |title=Antebellum Politics in Tennessee |url=https://archive.org/details/antebellumpoliti0000berg |publisher=University of Kentucky Press |year=1982}} * {{cite book |first=Arna |last=Bontemps |title=William C. Handy: Father of the Blues: An Autobiography |publisher=Macmillan Company |location=New York |year=1941}} * {{cite book |first=W. G. |last=Brownlow |title=Sketches of the Rise, Progress, and Decline of Secession: With a Narrative of Personal Adventures among the Rebels |url=https://archive.org/details/sketchesofrisepr0000wgbr_w6k3 |year=1862}} * {{cite book |first=Joseph H. |last=Cartwright |title=The Triumph of Jim Crow: Tennessee’s Race Relations in the 1880s |url=https://archive.org/details/triumphofjimcrow0000cart |publisher=University of Tennessee Press |year=1976}} * {{cite book |first=John |last=Cimprich |title=Slavery's End in Tennessee, 1861-1865 |url=https://archive.org/details/slaverysendinten0000cimp |publisher=University of Alabama |year=1985}} * {{cite book |first=John R. |last=Finger |title=Tennessee Frontiers: Three Regions in Transition |url=https://archive.org/details/tennesseefrontie0000fing |publisher=Indiana University Press |year=2001}} * {{cite book |first=Michael K. |last=Honey |title=Southern Labor and Black Civil Rights: Organizing Memphis Workers |url=https://archive.org/details/isbn_9780252063053 |publisher=University of Illinois Press |year=1993}} * {{cite book |first=Lester C. |last=Lamon |title=Blacks in Tennessee, 1791-1970 |publisher=University of Tennessee Press |year=1980}} * {{cite book |first=James |last=Mooney |title=Myths of the Cherokee |year=1900 |publisher=reprinted Dover, 1995 |location=New York }} * {{cite book |first=Herman |last=Norton |title=Religion in Tennessee, 1777-1945 |url=https://archive.org/details/religionintennes0000nort |publisher=University of Tennessee Press |year=1981}} * {{cite book |first=Richard T. |last=Schaefer |title=Sociology Matters |url=https://archive.org/details/sociologymatters0000scha |publisher= NY: McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=0-07-299775-3}} * {{cite book |first=Carroll |last=Van West |title=Tennessee history: the land, the people, and the culture |publisher=University of Tennessee Press |year=1998}} * {{cite book |editor=Van West, Carroll |title=The Tennessee Encyclopedia of History and Culture |year=1998}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.tennessee.gov કેન્દ્ર સરકારની વેબસાઇટ] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee ટેનેસી સ્ટેટ ટેડાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210040353/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee |date=2011-02-10 }} - ટેનેસી સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અને ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડટેબલ ઓફ ધ અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેસન દ્વારા રજૂ કરાયેલા સર્ચકરી શકાય તેવા ડેટાબેઝની યાદીક * [http://tennesseeencyclopedia.net/ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડિયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર] * [http://www.tennessee.gov/tsla/ ટેનેસી સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ્ઝર] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN ટેનેસીની ઊર્જા પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117132524/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN |date=2010-11-17 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN યુએસજીએસ ટેનેસીના રીયલ-ટાઇમ, ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826171742/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN |date=2010-08-26 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html યુએસ સેન્સસ બ્યૂરોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html |date=2015-02-07 }} * [http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm ટેનેસી બ્લ્યૂ બૂક]- ઓલ થિન્ગ્સ ટેનેસી {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926233823/http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm |date=2007-09-26 }} * [http://www.hermitage.com/tennpol.htm આધુનિક ટેનેસી રાજકારણની સમયરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205053542/http://www.hermitage.com/tennpol.htm |date=2007-02-05 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm ટેનેસીની હકીકતોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130223065624/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm |date=2013-02-23 }} * ટેનેસી [http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms જમીનસ્વરૂપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100908203132/http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms/ |date=2010-09-08 }} * [http://www.mrnussbaum.com/tennessee.htm ઇન્ટરેક્ટિવ ટેનેસી ફોર કિડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102202203/http://mrnussbaum.com/tennessee.htm |date=2010-01-02 }} * [http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html ધ અનાલ્સ ઓફ ટેનેસી યુ ધ એન્ડ ઓફ ધ એઇટીન્થ સેન્ચ્યુરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525205738/http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html |date=2017-05-25 }} - જે, જી. એમ રામસે, 1853 દ્વારા ઇતિહાસ * [http://www.billhobbs.com "BillHobbs. com"] ટેનેસીનો સૌથી જાણીતો અને લાંબા સમયથી ચાલતો રાજકીય સમાચાર અને કોમેન્ટરી બ્લોગ, જે ખાસ કરીને ટેનેસીના રાજકારણ અને 9qhejy7by87h08sqy96k364nrj3pup1 0 25989 905471 904940 2026-09-22T02:20:39Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905471 wikitext text/x-wiki [[File:Vaccination-polio-india.jpg|thumb|મૌખિક પોલિયો રસી લેતું બાળક]] '''રસીકરણ''' એટલે રોગપ્રતિકારક દ્રવ્ય (એન્ટિજેનિક સામગ્રી)નું સંચાલન (એક [[રસી]]) જે રોગ પ્રત્યે [[પ્રતિરક્ષા]]નું નિર્માણ કરે છે. રસીઓ ઘણાં બધા [[જીવાણું]]ઓ દ્વારા [[ચેપને]] નિવારે છે અથવા તેની અસરોમાં સુધારો લાવે છે. અન્ય રસીઓમાં [[ઇન્ફ્લુએન્ઝા રસી]]<ref>{{cite journal |author=Fiore AE, Bridges CB, Cox NJ |title=Seasonal influenza vaccines |journal=Curr. Top. Microbiol. Immunol. |volume=333 |issue= |pages=43–82 |year=2009 |pmid=19768400 |doi=10.1007/978-3-540-92165-3_3 |url=}}</ref>, [[એચપીવી રસી]]<ref>{{cite journal |author=Chang Y, Brewer NT, Rinas AC, Schmitt K, Smith JS |title=Evaluating the impact of human papillomavirus vaccines |journal=Vaccine |volume=27 |issue=32 |pages=4355–62 |year=2009 |month=July |pmid=19515467 |doi=10.1016/j.vaccine.2009.03.008 |url=}}</ref> અને [[અછબડાની રસી]]<ref>{{cite journal |author=Liesegang TJ |title=Varicella zoster virus vaccines: effective, but concerns linger |journal=Can. J. Ophthalmol. |volume=44 |issue=4 |pages=379–84 |year=2009 |month=August |pmid=19606157 |doi=10.1139/i09-126 |url= |doi_brokendate=2010-03-20}}</ref> ની અસરકારકતાની મજબૂત સાબિતી છે. ચેપી રોગોને નિવારવા માટે રસીકરણ એ સામાન્ય રીતે સૌથી અસરકારક અને સસ્તી પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે. જે સામગ્રી આપવામાં આવે છે જે જીવંત પરંતુ [[જીવાણું]]ઓ ([[બેકટેરિયા]] અથવા [[વાયરસો]])ના નબળા સ્વરૂપો હોઇ શકે, આ જીવાણુઓના મૃત અથવા નિષ્ક્રિય કરેલાં સ્વરૂપો હોઇ શકે અથવા પ્રોટિન્સ જેવા સંપૂર્ણ સ્વરૂપો હોઇ શકે. [[શીતળા]] એ પ્રથમ રોગ હતો જે લોકોએ જાતે કરીને અન્ય પ્રકારના ચેપોથી પોતાને ઇનોક્યુલેટ કરીને નિવારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો; શીતળાનું [[ઇનોક્યુલેશન]] [[ચીન]] અથવા [[ભારતમાં]] ઇસ. પૂર્વે 200 પહેલાં શરુ થયું હતું.<ref name="pmid17633292">{{cite journal |author=Lombard M, Pastoret PP, Moulin AM |title=A brief history of vaccines and vaccination|journal=Rev. - Off. Int. Epizoot. |volume=26 |issue=1 |pages=29–48 |year=2007 |pmid=17633292 |doi=}}</ref> 1718 માં [[લેડી મેરી વોર્ટલી મોન્ટાગુ]] એ જણાવ્યું કે [[તુર્કીઓ]] ને શીતળાના હળાવા કેસોમાંથી પ્રવાહી લઇને પોતાને ઇનોક્યુલેટ કરવાની આદત હતી, અને એ પણ કે તેને પોતાના બાળકોને પણ ઇન્જેક્ટ કર્યા હતા.<ref name="pmid6319980">{{cite journal |author=Behbehani AM |title=The smallpox story: life and death of an old disease |journal=Microbiol. Rev. |volume=47 |issue=4 |pages=455–509 |year=1983 |pmid=6319980 |doi= |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6319980 |pmc=281588}}</ref> 1796 પહેલાં જ્યારે બ્રિટિશ ફિઝિશિયન [[એડવર્ડ જેનર]] એ પ્રથમ વખત માનવોમાં શીતળાની રસી તરીકે [[કાઉપોક્ષ]] રસીની શક્યતાનું પરિક્ષણ કર્યું ત્યારે, કેટલાયં વર્ષો પહેલાં ઓછામાં ઓછા છ લોકો આ પહેલાં તેનો પ્રત્યન કરી ચુકેલાં હતા: એક વ્યક્તિ જેની ઓળખ અજાણી છે, ઇંગ્લેન્ડ, (લગભગ 1771); શ્રીમતી સેવલ, જર્મની (લગભગ 1772); શ્રી જેનસન, જર્મની (લગભગ 1770); બેન્જામિન જેસ્ટી, ઇંગ્લેન્ડ, 1774 માં; શ્રીમતી રેન્ડેલ, ઇંગ્લેન્ડ (લગભગ 1782); અને પીટર પ્લેટ, જર્મની 1791 માં.<ref name="Sudhoffs">{{cite journal |author=Plett PC |title=[Peter Plett and other discoverers of cowpox vaccination before Edward Jenner] |language=German |journal=Sudhoffs Arch |volume=90 |issue=2 |pages=219–32 |year=2006 |pmid=17338405 |url=http://lib.bioinfo.pl/meid:4459 |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215171503/http://lib.bioinfo.pl/meid:4459 |url-status=dead }}</ref> રસીકરણ શબ્દનો પ્રથમ વખત ઉપયોગ 1796 માં એડવર્ડ જેનર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. {0લુઇસ પાશ્ચર{/0} એ વિભાવનાને માઇક્રોબાયોલોજીના પોતાના પાયોનિયરિંગ કામ દ્વારા આગળ વધારી હતી. રસીકરણ ({{lang-la|vacca&mdash;[[cow]]}}) નું નામ એટલે પાડવામાં આવ્યું કે પ્રથમ [[રસી]] ગાય઼ોને અસર કરતા [[વાયરસ]] — સાપેક્ષ રીતે સૌમ્ય [[કાઉપોક્ષ]] વાયરસમાંથી મેળવવામાં આવી હતી—જે [[શીતળા]], એક ચેપી અને ઘાતક રોગ સામે એક અંશની રોગપ્રતિરક્ષા આપતી હતી. સામાન્ય શબ્દોમાં, ’રસીકરણ’ અને ’રોગપ્રતિરક્ષા’ બંનેનો સમાન અર્થ થાય છે. આ તેને [[ઇનોક્યુલેશન]] થી અલગ તારવે છે જે નબળા ના પાડેલાં જીવિત જીવાણુંઓનો ઉપયોગ કરે છે, જોકે સામાન્ય વપરાશમાં બંને નો ઉપયોગ [[રોગપ્રતિરક્ષા]] નો સંદર્ભ કરવા માટે થાય છે. "રસીકરણ" શબ્દનો પ્રારંભમાં ઉપયોગ ચોક્ક્સપણે [[શીતળા]]ની રસીનું વર્ણન કરવા માટે જ થતો હતો.<ref name="pmid17633292"></ref><ref name="Sudhoffs"></ref> તેની શરુઆતથી જ રસીકરણના પ્રયત્નોને, નૌતિક, રાજકીય, તબીબી સુરક્ષા, ધાર્મિક અને અન્ય આધારો પર ઘણા [[વિવાદો]]નો સામનો કરવો પડયો હતો. જૂજ કિસ્સાઓમાં, રસીકરણ લોકોને ઇજા કરી શકે છે અને તેઓ આ ઇજાઓ માટે વળતર મેળવે છે. શરુઆતની સફળતા અને [[ફરજિયાતપણા]]ના કારણે વ્યાપક સ્વીકૃતિ આવી, અને સામુહિક રસીકરણ ઝુંબેશો હાથ ધરવામાં આવી જેને ઘણાં ભૂગોળિય વિસ્તારમાં ઘણા રોગોની ઘટનાઓમાં ઘટાડાનો યશ આપવામાં આવ્યો. ==કાર્યની પ્રક્રિયા== વ્યાપકપણે, [[ચેપી રોગ]] સામે રક્ષણ આપવાના પ્રયત્નમાં, [[રોગપ્રતિરક્ષાનું કૃત્રિમ સંચાલન]], એ '[[ઇમ્યુનોજન]]' દ્વારા [[રોગપ્રતિરક્ષા સિસ્ટમ]] ને પ્રાઇમ કરવાનું કાર્ય છે. ચેપી એજન્ટના ઉપયોગ દ્વારા રોગ પ્રતિ રક્ષા પ્રતિભાવને જાગૄત કરવો તેને ''[[રોગપ્રતિરક્ષા]]'' કહે છે. રસીકરણમાં એક અથવા વધુ ઇમ્યુનોજન્સનું સંચાલન સામેલ છે જે વિવિધ સ્વરૂપોમાં આપવામાં આવી શકે છે. કેટલીક નવીન રસીઓ દર્દીને રોગ લાગી જાય ત્યાર પછી આપવામાં આવે છે, જેમ કે તપાસાધિન [[એઇડ્સ]], [[કેન્સર]] અને [[અલ્ઝાયમર્સ રોગ]] ની રસીઓ. શીતળા થયાના પ્રથમ ચાર દિવસ આપવામાં આવતી રસીમાં એવો અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે કે તે રોગને સારી રીતે ઘટાડે છે, અને પ્રથમ અઠવાડિયામાં આપવામાં આવતી રસી એક અંશ સુધી લાભદાયી છે. પ્રથમ [[હડકવા]] ની રોગપ્રતિરક્ષા [[લુઇસ પાશ્ચર]] દ્વારા હડકવાગ્રસ્ત કુતરા દ્વારા કરડવામાં આવેલ બાળકને આપવામાં આવી હતી, ત્યાર પછી હડકવા લાગ્યા પછીની રોગપ્રતિરક્ષા સામાન્યપણે હયાતીમાં પરિણમી છે. આવી રોગપ્રતિરક્ષા પાછળનો મૂળભૂત અનુભવ એ છે કે કુદરતી ચેપ જે ઝડપે પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવ ટ્રિગર કરે તે કરતા રસી દ્વારા તે વધુ ઝડપે ટ્રિગર થાય છે. મોટાભાગની રસીઓ હાઇપરડર્મિક ઇન્જેક્શનો દ્વારા આપવામાં આવે છે કારણકે તે [[આંતરડાઓ]] દ્વારા વિશ્વસનીય રીતે શોષાતી નથી. જીવિત નબળી કરેલ પોલિયો, કેટલાંક ટાઇફોડ અને કેટલીક કોલેરા રસીઓ મૌખિક આપવામાં આવે છે જેથી તે આંતરડા આધારિત રોગપ્રતિરક્ષા ઉત્પન્ન કરી શકે. ===સહાયકો અને પ્રિઝર્વેટિવ્સ=== રસીઓમાં સામાન્યપણે એક અથવા વધુ [[સહાયકો]] હોય છે જે પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવ વધારે છે. ટેટેનસ ટોક્ષોઇડ, ઉદાહરણ તરીકે, સામાન્ય રીતે [[ફટકડી]] માં શોષાય છે. આ એન્ટિજનને એ રીતે રજૂ કરે છે કે તે સાદા પાણી મિશ્રિત ટેટેનસ ટોક્ષોઇડ કરતા વધારે કાર્ય કરે. જે લોકોને શોષાયેલ ટેટેનસ ટોક્ષોઇડ પ્રત્યે વધુ પ્રતિક્રિયા આવે તેઓને જ્યારે બુસ્ટરનો સમય આવે ત્યારે સાદી રસી આપવામાં આવે છે. 1990 ના ખાડી ઝુંબેશની તૈયારી દરમિયાન, ઉંટાટિયાની રસી (એસેલ્યુલર નહીં)નો એન્થ્રેક્ષ રસી માટે સહાયક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આનાથી માત્ર એન્થ્રેક્ષ આપવા કરતા વધુ ઝડપી પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ઉપયોગી છે જો ચેપ લાગવાનો નક્કી જ હોય. તેમાં પ્રિઝર્વેટિવ્સ પણ હોઇ શકે, જે [[બેકટેરિયા]] અથવા [[ફુગ]] નો ચેપ ના લાગે તે માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તાજેતરના વર્ષો સુધી, પ્રિઝર્વેટિવ [[થોયોમર્સલ]] નો ઘણી રસીઓમાં ઉપોયોગ થતો હતો જેમાં જીવિત વાયરસ ન હતા. {{As of|2005}}, યુ.એસ.માં એક માત્ર બાળકોની રસી જેમાં થિયોમર્સલ અલ્પાંશ કરતા વધારે માત્રામાં છે તે છે ઇન્ફ્લુઅન્ઝા રસી.[http://www.vaccinesafety.edu/thi-table.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051210210622/http://www.vaccinesafety.edu/thi-table.htm |date=2005-12-10 }}, જેની હાલમાં માત્ર કેટલાંક જોખમ પરિબળો ધરાવતા બાળકો માટે જ ભલમણ કરવામાં આવે છે.<ref>મેલિન્ડા વ્હારટન. નેશનલ વેકસિન એડવાયઝરી કમિટિ [http://www.hhs.gov/nvpo/vacc_plan/ યુ.એસ.એ. રાષ્ટ્રિય રસી યોજના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610020858/http://www.hhs.gov/nvpo/vacc_plan/ |date=2010-06-10 }}</ref> યુકે બાળકોમાં ઇન્ફ્લુઅન્ઝા રસીકરણ 2007-7 માં કરવાનું વિચારી રહ્યું છે. યુકેમાં પ્રદાન કરવામાં આવતી એક્લ-ડોઝ ઇન્ફ્લુઅન્ઝા રસીઓ, ઘટકોમાં થિયોમર્સલને (તેનું યુકેનું નામ) યાદીબદ્ધ નથી કરતી. પ્રિઝર્વેટિવ્સનો રસીના ઉત્પાદનના વિવિધ તબક્કે ઉપયોગ થઇ શકે, અને સૌથી જટિલ માપનની પદ્ધતિઓ જેમ તે વાતાવરણ અને વસતીમાં એકદંરે શોધી શકે તેમ, પૂર્ણ થયેલ પ્રોડક્ટમાં પણ તેના અલ્પાંશો શોધી શકે છે.[http://www.npl.co.uk/environment/vam/nongaseouspollutants/ngp_metals.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625180622/http://www.npl.co.uk/environment/vam/nongaseouspollutants/ngp_metals.html |date=2012-06-25 }}. ===રસીકરણ વિરુદ્દ ઇનોક્યુલેશન=== ઘણી વખત આ શબ્દો એકબીજા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે જાણે કે તેઓ સમાનાર્થી હોય. હકિકતમાં તેઓ અલગ વસ્તુઓ છે. જેમ ડોકટર બાયરન પ્લાન્ટ સમજાવે છે: "રસીકરણ એ વધુ સામાન્ય સ્તરે વપરાતો શબ્દ છે જે હકિકતમાં કાઉપોક્ષથી પીડાતી એક ગાયમાંથી લેવામાં આવેલ નમૂનાનું એક "સુરક્ષિત" ઇન્જેકશનનું બનેલું છે... ઇનોક્યુલેશન, જે રોગ જેટલી જ જુની પ્રેકટિસ છે, એ શીતળા પીડીતના પુસ્તુલે અથવા સ્કેબમાંથી લીધેલા વેરિઓલા વાયરસનું ઇન્જેકશન છે જે ત્વચાના ઉપરના સ્તરોમાં આપવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે દર્દીના ઉપલા બાવડામાં. ઘણીવાર ઇનોક્યુલેશન "બાવડા થી બાવડા" માં કરવામાં આવતું અથવા ઓછી અસરકારક રીતે "સ્કેબ થી બાવડા" માં...<ref>[http://web.uvic.ca/vv/student/smallpox/doctors/diff.html "ડોકટર્સ એન્ડ ડાયાગ્નોસિસ" ''રસીકરણ અને ઇનોક્યુલેશન વચ્ચેનો તફાવત'' ]</ref> રસીકરણ, [[એડવર્ડ જેનર]]ના કાર્યથી છેક 18 મી સદીમાં શરું થયું <ref>"એડવર્ડ જેનર - (1749 – 1823)". Sundaytimes.lk. 2008-06-01. http://sundaytimes.lk/080601/FunDay/famous.html. મેળવ્યું 2009-07-28.</ref><ref>"હિસ્ટ્રી - એડવર્ડ જેનર (1749 - 1823)". બીબીસી. 2006-11-01. http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/jenner_edward.shtml. મેળવ્યું 2009-07-28.</ref><ref>"એડવર્ડ જેનર - સ્મોલપોક્ષ એન્ડ ધ ડિસ્કવરી ઓફ વેકસિનેશન". http://www.dinweb.org/dinweb/DINMuseum/Edward%20Jenner.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827080455/http://www.dinweb.org/dinweb/DINMuseum/Edward%20Jenner.asp |date=2010-08-27 }}. Retrieved 2009-07-28.</ref> ==પ્રકારો== તમામ '''રસીકરણ''' પ્રતિરક્ષા સિસ્ટમમાં બહારના એન્ટિજનને રજૂ કરીને કાર્ય કરે છે પરંતુ આ કરવાની કેટલીય રીતો છે. ચાર મુખ્ય પ્રકારો જે ચિકિત્સકીય ઉપયોગમાં છે તે નીચે પ્રમાણે છે: #નિષ્ક્રિય કરેલ રસી, કલ્ચરમાં વિકસિત કરવામાં આવીને ગરમી અથવા ફોર્મેલડીહાઇડ જેવી પદ્દતિથી મારી નાખેલાં વાયરસ કણોની બનેલી હોય છે. વાયરસના કણો નાશ પામે છે અને તે વૄદ્ધિ નથી પામી શકતા, પરંતુ વાયરસ [[કેપસિડ]] પ્રોટિન્સ એટલાં અકબંધ હોય છે કે તે પ્રતિરક્ષા સિસ્ટમ દ્વારા ઓળખી અને યાદ રાખી શકાય છે અને પ્રતિભાવ ઉતપન્ન કરે છે. જ્યારે સાચી રીતે ઉત્પાદન કરવામાં આવે ત્યારે રસી ચેપી નથી હોતી, પરંતુ અયોગ્ય નિષ્ક્રિયકરણ કરવાના કારણે અકબંધ અને ચેપી કણો પરિણમી શકે છે. કારણ કે યોગ્ય રીતે નિર્માણ પામેલ રસી ફરી નિર્માણ નથી પામતી, [[બુસ્ટર]] ઇન્જેકશનો પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવને મજબૂતી આપવા જરૂરી હોય છે. #નબળી કરવામાં આવેલ રસીમાં, ખૂબ ઓછી તાકાતવાળા જીવિત વાયરસ કણોનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. તેઓ વૄદ્ધિ પામશે, પરંતુ ખૂબ ધીમેથી. કારણ કે તે ફરી નિર્માણ નથી પામતા અને પ્રારંભિક રસીકરણ પછી પણ એન્ટિજન પ્રસ્તુત કરે છે, બુસ્ટરોની ઓછી વખત જરૂર પડે છે. આ રસીઓ વાયરસને સેલ કલ્ચરમાં, પ્રાણીઓમાં અથવા સબઓપ્ટિમલ તાપમાને પેસેજ કરીને નિર્મિત કરાય છે, જે ઓછી તાકાતવાળા વાયરસની જાતોની પસંદગીની મંજૂરી આપે છે અથવા મ્યુટાજેનેસિસ દ્વારા અથવા વિરુલન્સ માટે જરૂરી જનીનોના લક્ષ્યાંકિત નાશ દ્વારા નિર્મિત કરવામાં આવે છે. આમાં [[વિરુલન્સ]] પરત આવવાની જરાક શક્યતાઓ રહે છે, તો પણ આ જોખમ નાશ કરવાવાળી રસીના જોખમો કરતા ઓછું છે. નબળી પાડેલી રસીનો પણ [[ઇમ્યુનોકોમ્પ્રોમાઇઝ્ડ (જેની રોગ પ્રતિરક્ષાની ક્ષમતા નાશ પામી છે)]] વ્યક્તિમાં ઉપયોગ થઇ શકતો નથી. #[[વાયરસ-જેવા કણો]] ની રસીઓમાં વાયરલ પ્રોટિન(નો) હોય છે જે વાયરસના સ્ટ્રકચરલ પ્રોટિન્સમાંથી લેવામાં આવે છે. આ પ્રોટિન્સ પોતાની જાતે, જેમાથી તે લેવામાં આવ્યા હતાં તે વાયરસ જેવા દેખાય તેવા કણોમાં ગોઠવાઇ જાય છે પરંતુ તેઓમાં વાયરલ ન્યુક્લિક એસિડ નથી હોતો, જેનો અર્થ એ છે કે તેઓ ચેપી નથી હોતા. તેઓના ઉંચા પુનરાવર્તિત, મલ્ટિવેલન્ટ સ્ટ્રકચરના કારણે, વાયરસ જેવા કણો સબયુનિટ રસીઓ કરતા સામાન્ય રીતે વધારે ઇમ્યુનોજેનિક હોય છે (નીચે વર્ણન આપેલ છે). [[માનવ પેપ્પિલોમાવાયરસ]] અને [[હિપેટાઇટિસ B વાયરસ]] રસીઓ એ બે હાલમાં ચિકિત્સકીય ઉપયોગમાં લેવાતી વાયરસ જેવા કણોની રસીઓ છે. #એક સબયુનિટ રસી પ્રતિરક્ષા સિસ્ટમને સમગ્ર અથવા અન્યથા, કોઇ પણ વાયરલ કણો આપ્યા વગર એન્ટિજન રજૂ કરે છે. એક નિર્માણ પદ્ધતિમાં સામેલ છે વાયરસ અથવા બેકટેરિયા (જેમ કે બેકટેરિયલ ટોક્ષિન) માંથી ચોક્ક્સ પ્રોટિનને અલગ કરવું અને તેને પોતાની રીતે એમ જ સંચાલિત કરવું. આ ટેકનિકની નબળાઇ એ છે કે અલગ પાડેલાં પ્રોટિન્સમાં, તેના સામાન્ય રીતમાં હોય તેના કરતા અલગ ત્રણ-પરિમાણિય સ્ટ્રકચર હોઇ શકે છે, અને એન્ટિબોડીસ દાખલ કરશે જે ચેપી જીવાણુંઓને ઓળખી નહીં શકે. વધારામાં, સબયુનિટ રસીઓ અન્ય શ્રેણીની રસીઓ કરતા નબળો એન્ટિબોડી પ્રતિભાવ રજૂ કરે છે. કેટલીય અન્ય રસી વ્યૂહરચનાઓ તપાસાધિન સંશોધન હેઠળ છે. આમાં સામેલ છે [[ડીએનએ રસીકરણ]] અને રિકોમ્બિનન્ટ વાયરલ વેક્ટર્સ. ==ઇતિહાસ== [[File:Edward Jenner manuscript.jpg|thumb|પ્રથમ રસીકરણનો જેનરનો હસ્ત લિખિત ડ્રાફ્ટ]] ઇનોક્યુલેશનના પ્રાથમિક સ્વરૂપો પ્રાચિન [[ચીન]] માં ઇસ.પૂર્વે 200 જેટલાં પહેલાં વિકાસ પામ્યા હતા<ref name="pmid17633292"></ref> વિદ્વાન ઓલે લંડ ટિપ્પણી કરે છે કે: "સૌથી પ્રાચિન રસીકરણના દસ્તાવેજી પુરાવાઓ 17 મી સદીમાં [[ભારત]] અને [[ચીન]] માંથી હતા, જ્યારે શીતળાથી પ્રભાવિત લોકોના પાવડર્ડ સ્કેબ્સથી રસીકરણ, રોગ સામે રક્ષણ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું હતું. શીતળા સમગ્ર વિશ્વમાં સામાન્ય રોગ ગણવામાં આવતો હતો અને આ રોગથી ચેપ લાગતા 20% થી 30% લોકો મૃત્યુ પામતા હતા. 18 મી સદીમાં શીતળા કેટલાંય યુરોપિયન દેશોમાં તમામ મૃત્યુના 8% થી 20% માટે જવાબદાર હતું. ઇનોક્યુલેશનની પ્રથાની ભારતમાંથી ઇસ. 1000 માં પહેલ થઇ હોય શકે છે."<ref>લંડ, ઓલે; નિલસન, મોર્ટન સ્ટ્રંગ અને લુંડેગ્રાડ, ક્લોસ (2005). ''ઇમ્યુનોલોજીકલ બાયોઇન્ફોર્મેટિક્સ'' . એમઆઇટી પ્રેસ, આઇએસબીએન 0803959125.</ref> [[આયુર્વેદિક]] પાઠ ''સકતેય ગ્રંથમ'' માં ઇનોક્યુલેશનો સંદર્ભ, ફ્રેન્ચ વિદ્વાન હેનરી મેરિ હુસોને જર્નલ ''ડિકશનેઇરે દે સાયન્સિસ મે`ડિકાલેસ'' માં નોંધ્યો હતો.<ref>ચોઉમેટન, એફ.પી.; એફ.વી. મે`રાત દે વૌમારતોઇસે. ''ડિકશનેઇરે દે સાયનસિસ મે`ડિકાલેસ'' . પેરિસ: સી.એલ.એફ. પાનકુકે, 1812-1822, lvi (1821).</ref> [[એલ્મરોથ રાઇટ]], [[નેટલે]] ખાતેના પેથોલોજીના પ્રોફેસરે, પોતાના સહિત, નેટલી ખાતેના વ્યાવસાયિક સ્ટાફ પર મર્યાદિત પ્રયોગો કરીને રસીકરણના ભવિષ્યને વધુ આકાર આપવામાં મદદ કરી હતી. આ પ્રયોગોના પરિણામો દ્વારા યુરોપમાં રસીકરણનો વધુ વિકાસ થયો હતો.<ref>કર્ટિન, ફિલિપ (1998). "ડિસિઝ એન્ડ એમ્પાયર: ધ હેલ્થ ઓફ યુરોપિયન ટ્રુપ્સ ઇન ધ કોન્ક્વેસ્ટ ઓફ આફ્રિકા". કેમ્બ્રજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 0803959125.</ref> એનાટોલિયન ઓટોમેન ટર્ક્સને ઇનોક્યુલેશનની પદ્ધતિઓ અંગે જાણકારી હતી.આ પ્રકારના ઇનોક્યુલેશન અને વેરિયોલેશનના અન્ય પ્રકારો ઇંગ્લેન્ડમાં [[લેડી મોન્ટાગુ]] દ્વારા પ્રસ્તુત થયા હતા, જે પ્રખ્યાત ઇંગ્લિશ પત્ર-લેખક હતા અને 1716 અને 1718 ની વચ્ચે ઇસ્તમબુલ ખાતે ઇંગ્લિંશ એમ્બેસેડરના પત્ની હતા, જેઓ યુવાન વય્સ્ક તરીકે શીતળાથી લગભગ મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેના દ્વારા તેઓને શારીરિક ડાઘા પડ્યા હતા. તેને ઇનોક્યુલેશનની ટર્કિશ પદ્ધતિઓ અંગે જાણકારી મેળવી હતી, અને પોતાના દીકરાને ટર્કિશ રીતે એમ્બેસીના સર્જન ચાર્લ્સ મેઇતલેન્ટ દ્વારા ઇનોક્યુલેટ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. લેડી મોન્ટાગુએ પોતાની બહેન અને મિત્રોને ઇંગ્લેન્ડમાં પ્રક્રિયાને વિગતવાર લખીને મોકલી હતી. તેણી જ્યારે ઇંગ્લેન્ડ પરત આવી ત્યારે તેણીએ ઇનોક્યુલેશનની ટર્કિશ પરંપરાને પ્રોત્સાહન આપવાનું ચાલું રાખ્યું હતું અને તેના ઘણા સંબંધિઓને ઇનોક્યુલેટ કરાવ્યા હતા. મહત્ત્વની પ્રગતિ ત્યાર થઇ જ્યારે ઇનોક્યુલેશન ઓપેરેશનનું વૈજ્ઞાનિક વર્ણન, ડો. ઇમેન્યુએલ ટિમોની, જેઓ ઇસ્તમબુલમાં મોન્ટાગુના પરિવારના પારિવારિક ડોકટર હતા, તેઓ દ્વારા 1724 માં રોયલ સોસાયટીને આપવામાં આવ્યું. [[જેનર]]ની 1796 ની પ્રખ્યાત શીતળાની રસી પહેલાં લગભગ અડધી સદી સુધી ઇનોક્યુલેશન ઇંગ્લેન્ડ અને ફ્રાંસ બંનેમાં સામેલ થઇ હતી.<ref>{{cite book |author=Anthony Henricy (ed.)|title=Lady Mary Wortley Montagu,Letters of the Right Honourable Lady Mary Wortley Montagu:Written During her Travels in Europe,Asia and Africa |volume=1 |issue=4 |pages=167–169 |year=1796}}</ref> ત્યારથી રસીકરણ ઝુંબેશો વિશ્વભરમાં ફેલાઇ હતી, કેટલીકવાર કાયદા અથવા નિયમો દ્વારા વિહિત હતી (જુઓ [[રસીકરણના કાયદા]]ઓ). હવે રસીઓ [[શીતળા]] સિવાય વ્યાપક પ્રકારના રોગોનો સામનો કરવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. [[લુઇસ પાશ્ચર]] એ 19 મી સદીમાં તકનીકને વધુ આગળ વિકસાવી જ્યારે તેઓએ તેનો ઉપયોગ બેકટેરિયલ [[એન્થ્રેક્ષ]] અને વાયરલ [[હડકવા]] સામે રક્ષણ માટે વિસ્તાર્યો. પાશ્ચરે જે પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો તેમાં તે રોગોના ચેપી એજન્ટ્સ પર એવી પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી જેથી તે ગંભીર રોગો બનાવવાની તેઓની ક્ષમતા ગુમાવી દેતા. પાશ્ચરે ''રસી'' નામ જેનરની શોધના માનમાં વ્યાપક ધોરણે અપનાવી લીધું જેના પર પાશ્ચરનું કામ નિર્ભર હતું. [[File:Typhoid inoculation2.jpg|left|thumb|ટાઇફોડની રસી આપતા એક ડોકટર, 1943.]] કાઉપોક્ષ સાથેના રસીકરણ પહેલાં, શીતળા સામેનો એકમાત્ર જાણીતો બચાવ હતો ''[[ઇનોક્યુલેશન]]'' અથવા ''વાયરિઓલેશન'' (વારિઓલા - શીતળાના વાયરસ) જ્યાં જીવિત શીતળાના વાયરસના નાના પ્રમાણને દર્દીઓને આપવામાં આવતા: આમાં ગંભીર જોખમ સામેલ હતું કે દર્દી મૃત્યુ પામશે અથવા ગંભીરપણે બિમાર પડશે. વારિઓલેશનની અહેવાલિત મૃત્યુનો દર, વારિઓલાના કુદરતી ચેપ કરતા દશમાં ભાગનો હતો, અને પ્રદાન કરવામાં આવતી રોગ પ્રતિરક્ષા વિશ્વસનીય હતી. વારિઓલેશનની અસરકારકતા પર અસર કરતા પરિબળોમાં કદાચ સામેલ હતા વારિઓલા માઇનરની જાતિઓની પસંદગી, પ્રારંભિક એક્ષ્પોશર પછી વૃદ્ધિના પ્રથમ તબક્કામાં સંદંર્ભિતપણે ઓછી સંખ્યાના કોષોમાં ચેપ અને ઉપયોગમાં લેવાયેલ એક્ષ્પોશરનો રસ્તો, જેમ કે ફેફસાંમાં ટીપાંઓ શ્ચાસમાં લેવાને બદલે ત્વચા અથવા નાકની અંદરના સ્તર દ્વારા. સુસંગતતા એવું દર્શાવે છે કે આ પ્રવૃત્તિ જેનરની અસરકારક રસીકરણ સિસ્ટમની વ્યાખ્યા કરતા જૂની હોઇ શકે છે, અને એવો ઇતિહાસ પણ છે કે વેરિઓલેશનની જુની અને વધુ જોખમકારક પ્રક્રિયાનો વિરોધ પણ થયો હતો {{Citation needed|date=August 2009}}. નવા સમયમાં, પ્રથમ રસીથી નિવારી શકાય તેવો લક્ષ્યાંકિત રોગ હતો શીતળા. [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (ડબલ્યુ એચઓ) એ આ રોગને નાબુદ કરવા માટે વિશ્વ સ્તરના પ્રયત્નોનું સંચાલન કર્યું હતું. છેલ્લો કુદરતી રીતે થતો શીતળોને કેસ [[સોમાલિયા]] માં 1977 માં થયો હતો. [[મોરિસ હિલેમેન]] રસીઓના સૌથી વધુ પ્રમાણના સંશોધક હતા. તેઓએ [[ઓરી]], [[ગાલપચોડિયા]], [[હિપેટાઇટિસ A]], [[હિપેટાઈટિસ B]], [[અછબડાં]], [[મેનિનજાઇટિસ]], [[ન્યુમોનિયા]] અને ''[[હિમોફિલસ ઇન્ફ્લુઅન્ઝા]]'' બેકટેરિયા માટે સફળ રસીઓનું નિર્માણ કર્યું.<ref name="Vaccinated">{{cite book |author=Offit PA |title=Vaccinated: One Man's Quest to Defeat the World's Deadliest Diseases |location=Washington, DC |publisher=Smithsonian |isbn=0-06-122796-X |year=2007 }}</ref> 1988 માં, ડબલ્યુએચઓના નિયામક મંડળે વર્ષ 2000 સુધીમાં [[પોલિયો નાબુદી]]નો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો. જોકે તે લક્ષ્ય હાંસિલ ના થયું પરંતુ, નાબુદી ખૂબ નજીક છે. હવે પછી નાબુદી લક્ષ્યાંક મોટે ભાગે [[ઓરી]] હશે, જે 1963 માં ઓરીની રસીની રજૂઆત પછી ઘટ્યો છે. નિયત રસીકરણોને મજબૂત કરવા અને US$1000 થી ઓછા પર કેપિટા જીડીપીવાળા દેશોમાં નવી અને ઓછી વપરાતી રસીઓ રજૂ કરવા માટે 2000 માં, [[ગ્લોબલ એલિઆન્સ ફોર વેક્સિન્સ એન્ડ ઇમ્યુનાઇઝેશન]] ની રચના કરવામાં આવી. જીએવીઆઇ હવે તેના નાણાકીય સહાયના બીજા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે, જે 2014 સુધી ચાલશે. ==સમાજ અને સંસ્કૃતિ== [[File:Poster for vaccination against smallpox.jpg|thumb|શીતળા વિરોધી રસીકરણ માટેનું પોસ્ટર.]] {{Main|Vaccination policy}} {{See|Vaccine controversy|Vaccine injury}} કેટલાંક રોગોના ફેલાવાના જોખમને દૂર કરવાના પ્રયત્નરૂપે, ઘણી વખત કેટલીય સરકારો અને અન્ય સંસ્થાઓએ એવી નીતિ સ્થાપિત કરી હતી જેમાં તમામ લોકોએ રસીકરણ કરાવવું જરૂરી હોય. ઉદાહરણ તરીકે, 1853 ના કાયદા પ્રમાણે એવી જરૂરિયાત હતી કે [[ઇંગ્લેન્ડ]] અને [[વેલ્સ]] માં તમામે શીતળા સામે રસીકરણ કરાવવું, અને જેઓ તેનો અમલ ના કરે તેઓને દંડ કરવામાં આવતો. સામાન્ય અદ્યતન યુ.એસ. રસીકરણ નીતિઓ એ જરૂરી બનાવે છે કે બાળકો શાળામાં દાખલ થાય તે પહેલાં તેઓએ સામાન્ય રસીકરણો કરાવવા. મોટાભાગના અન્ય દેશોમાં પણ કોઇક ફરજિયાત રસીકરણો હોય છે. ઓગણીસમી સદીમાં પ્રાથમિક રસીકરણથી શરુ કરીને, આ નીતિઓ વિરુદ્ધ વિવિધ પ્રકારના જૂથોએ સંઘર્ષ કર્યો છે, જેઓ એકત્ર રીતે [[એન્ટિ-વેક્સિનેશનિસ્ટ]] કહેવાય છે જેઓએ નૈતિક, રાજકીય, તબીબી સુરક્ષા, [[ધાર્મિક]], અને અન્ય આધારો પર વિરોધ કર્યો. સામાન્ય વિરોધો એ છે કે ફરજિયાત રસીકરણ વ્યક્તિગત બાબતોમાં અતિશય સરકારી દખલનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અથવા તો એ કે પ્રસ્તુત રસીકરણો પર્યાપ્તપણે સુરક્ષિત નથી.<ref name="wolfesharp">{{cite journal |author= Wolfe R, Sharp L |title= Anti-vaccinationists past and present |journal=BMJ |volume=325 |issue=7361 |pages=430–2 |year=2002 |pmid=12193361 |doi=10.1136/bmj.325.7361.430 |url=http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/325/7361/430 |pmc= 1123944}}</ref> ઘણા અદ્યતન રસીકરણ નીતિઓ, જેની રોગ પ્રતિરક્ષા સિસ્ટમો નબળી હોય છે, રસીકરણોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઘટકો પ્રત્યે એલર્જીઓ હોય અથવા મજબૂત વાંધાઓ હોય, એવા લોકો માટે બાકાતીઓની મંજૂરીઓ આપે છે.<ref>{{cite journal |author= Salmon DA, Teret SP, MacIntyre CR, Salisbury D, Burgess MA, Halsey NA |title= Compulsory vaccination and conscientious or philosophical exemptions: past, present, and future |url= https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-4-10-2006_367_9508/page/436 |journal=Lancet |volume=367 |issue=9508 |pages=436–42 |year=2006 |pmid=16458770 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68144-0}}</ref> યુ.એસ.માં તાજેતરના દશકોમાં રસીની ઇજાઓ અંગેના આરોપો કોર્ટના દાવાઓમાં દેખાયા છે. જોકે મોટા ભાગના જાહેર આરોગ્ય અધિકારીઓ માને છે કે ઇજાઓના દાવાઓ પાયા વગરના છે તો પણ કેટલાંક પરિવારો લાગણીશીલ જ્યુરી પાસેથી મોટા વળતરો મેળવ્યા છે.<ref name="Sugarman">{{cite journal |journal=N Engl J Med |year=2007 |volume=357 |issue=13 |pages=1275–7 |title=Cases in vaccine court—legal battles over vaccines and autism |author=Sugarman SD |pmid=17898095 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/357/13/1275 |doi=10.1056/NEJMp078168 |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105124935/http://content.nejm.org/cgi/content/full/357/13/1275 |url-status=dead }}</ref> પ્રતિભાવમાં, કેટલાંય રસી ઉત્પાદકોએ ઉત્પાદન બંધ કરી દીધું, જે [[જાહેર આરોગ્ય]] માટે જોખમી હતું, અને કાયદાઓ પસાર કરવામાં આવ્યા જે રસીની ઇજાઓના દાવાઓમાંથી ઉદભવતી [[જવાબદારીઓ]] સામે ઉત્પાદકોને રક્ષણ આપે.<ref name="Sugarman"></ref> નાણાકીય સ્ત્રોતો મર્યાદિત હોય તેવા દેશોમાં, મર્યાદિત આવરણ એક એવી મુખ્ય મુશ્કેલી છે જે બિનજરૂરી રોગ અને મૃત્યુ પેદા કરે છે.ઓછું આવરણ ઘણીવાર પૂરતું દેખાઇ શકે છે. જોકે, જ્યારે તેનું વિગતવાર પૃથ્થકરણ કરવામાં આવે ત્યારે, અસરકારક આવરણ પણ નબળું હોઇ શકે છે.<ref>ધ ફેલેસી ઓફ કવરેજ: અનકવરિંગ ડિસપેરિટિઝ ટુ ઇમ્પ્રુવ ઇમ્યુનાઇઝેશન રેટ્સ થ્રુ એવિડન્સ. કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ ઇમ્યુનાઇઝેશન ઇનિશિએટિવ ફેઝ 2 ના પરિણામો - ઓપરેશનલ રિસર્ચ ગ્રાન્ટ્સ. શર્મિલા એલ મહાત્રે અને એને-મેરી શ્ક્રાયર-રોય. બીએમસી ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ અને હ્યુમન રાઇટસ 2009, 9(પૂરક 1):S1. doi:10.1186/1472-698X-9-S1-S1</ref>વધુ પૈસાવાળા દેશો જોખમો-પર હોય તેવા જૂથો માટે રસીઓ પર વળતર આપી શકે છે, જેનાથી વધુ સંપૂર્ણ અને અસરકારક આવરણ પરિણમે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં, ઉદાહરણ તરીકે, સરકાર વરિષ્ઠો અને મુળભૂત ઓસ્ટ્રેલિયનો માટે રસીકરણો પર વળતર આપે છે.<ref>[http://www.nps.org.au/consumers/publications/medicines_talk/medicinestalk_no._32_summer_2009/time_to_think_about_vaccinations_again "ટાઈમ ટુ થિન્ક અબાઉટ વેક્સિનેશન્સ અગેઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727175547/http://www.nps.org.au/consumers/publications/medicines_talk/medicinestalk_no._32_summer_2009/time_to_think_about_vaccinations_again |date=2011-07-27 }}, ''મેડિસિન્સ ટોક'' , સિડની, 3 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref> [[પબ્લિક હેલ્થ લો]] રિસર્ચ<ref>{{Cite web |url=http://www.publichealthlawresearch.org/ |title=પબ્લિક હેલ્થ લો રિસર્ચ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2019-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213125613/http://publichealthlawresearch.org/ |url-status=dead }}</ref>, એક સ્વતંત્ર સંસ્થાએ, 2009 માં અહેવાલ આપ્યો કે કોઇ જોખમમાં હોય તેવી ખાસ વસતીમાં ચોક્ક્સ રોગોની ઘટનાઓને ઘટાડવા માટેની જરૂરિયાત તરીકે ચોક્ક્સ નોકરીઓ માટે રસીકરણ કરાવવું પડે તેની અસરકારકતાનું મુલ્યાંકન કરવા માટે પર્યાપ્ત સાબિતી નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/laws-and-policies-requiring-specified-vaccina |title=ઉંચું જોખમ ધરાવતી વસતીમાં ચોક્ક્સ રસીકરણની જરૂરિયાતો માટે કાયદાઓ અને નીતિઓ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413044446/http://publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/laws-and-policies-requiring-specified-vaccina |url-status=dead }}</ref>; એ કે બાળ સંભાળ સુવિધાઓ અને શાળાઓમાં હાજરી માટે રસીકરણ કરાવવું પડે તેની અસરકારકતાને સહાય કરતી પર્યાપ્ત સાબિતી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/vaccination-requirements-child-care-school-an |title=બાળ સંભાળ, શાળા અને કોલેજમાં હાજરી અંગેની રસીકરણની જરૂરિયાતો |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061217/http://publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/vaccination-requirements-child-care-school-an |url-status=dead }}</ref>; અને એવા સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડરો, જે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકરોને પ્રિસ્ક્રિપ્શન સત્તા વગર, રસીકરણના દરોને વધારવા માટે જાહેર આરોગ્ય દરમિયાનગીરી તરીકે રસી આપવાની મંજૂરી આપે છે તેની અસરકારકતાને સહાય કરતી મજબૂત સાબિતી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/standing-orders-vaccination |title=રસીકરણના સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413060125/http://publichealthlawresearch.org/public-health-topics/infectious-disease/evidence-brief/standing-orders-vaccination |url-status=dead }}</ref> ==પ્રશાસન== {{see also|Vaccination schedule}} [[File:AirFranceVacCenter.JPG|thumb|પેરિસના 7 મા એરોનશિસ્મેન્ટમાં એર ફ્રાન્સ વેક્સિનેશન સેન્ટર]] આપવામાં આવતી રસી મોંથી લેવાની, ઇન્જેક્શન (સ્નાયુઓમાં, ચામડી નીચે, અથવા ચામડીમાં) દ્વારા, પંકચર દ્વારા, [[ટ્રાન્સડર્મલ]] અથવા નાક દ્વારા લેવાની હોઇ શકે છે.<ref>{{cite book | last = Plotkin | first = Stanley A. | title = Mass Vaccination: Global Aspects - Progress and Obstacles (Current Topics in Microbiology & Immunology) | url = https://archive.org/details/massvaccinationg0304unse | publisher = Springer-Verlag Berlin and Heidelberg GmbH & Co. K | year = 2006 | isbn = 978-3540293828 }}</ref> ==સંશોધન== રસીકરણ પરના કેટલાંક આધુનિક સંશોધનો [[એચઆઇવી]] અને [[મેલેરિયા]] સહિતના રોગો માટે રસીકરણોના વિકાસ પર કેન્દ્રિત છે. ''વેક્સિન'' એ રસીકરણના સંશોધકો માટે આંતરરાષ્ટ્રિય [[પિઅર-સમિક્ષિત]] જર્નલ છે, જે [[મેડલાઇન]]માં ઇન્ડેક્ષ કરેલ છે. pISSN: 0264-410X. ==આ પણ જોશો== * [[ઇન્ફ્લુએન્ઝા રસી]] * [[H5N1 ફ્લુ રસીની ચિકિત્સકીય અજમાયશો]] * [[રસીની અજમાયશ]] * [[કુતરાંઓની રોગપ્રતિરક્ષા]] * [[બિલાડીની રોગપ્રતિરક્ષા]] ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Vaccinations}} * [http://www.vrc.nih.gov વેક્સિન રિસર્ચ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817112159/http://www.vrc.nih.gov/ |date=2007-08-17 }}: નિવારણ રસી સંશોધન અભ્યાસો અંગેની માહિતી * [http://vaccines.org/ ધ વેકસિન પેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414014514/http://www.vaccines.org/ |date=2009-04-14 }} ઘણા દેશોમાં સ્ત્રોતોની લિંક્સ * [http://www.immunisation.nhs.uk/article.php?id=97 રોગપ્રતિરક્ષા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024120129/http://www.immunisation.nhs.uk/article.php?id=97 |date=2007-10-24 }} યુકેંમાં બાળકો માટેની રોગપ્રતિરક્ષા સૂચિ. યુકે આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા પ્રકાશિત. * [http://www.cdc.gov/nip CDC.gov] - 'રાષ્ટ્રિય રોગપ્રતિરક્ષા કાર્યક્રમ: આરોગ્યપ્રદ જીવન તરફનો માર્ગ', [[યુએસ સેન્ટર્સ ફોર ડિસિઝ કન્ટ્રોલ]] (રસીકરણ પર સીડીસી માહિતી) * [http://www.cdc.gov/vaccinesafety/ CDC.gov] - 'મર્ક્યુરી એન્ડ વેકસિન્સ (થિયોમેરોસાલ)', યુએસ સેન્ટર્સ ફોર ડિસિઝ કન્ટ્રોલ * [http://www.immunize.org/ Immunize.org] - ઇમ્યુનાઇઝેશન એક્શન કોએલિશન' (નફો નહી કરતી સંસ્થા જે રોગપ્રતિરક્ષાના દરો વધારવા માટે કામ કરે છે) * [http://www.who.int/immunization/en/ WHO.int] - 'ઇમ્યુનાઇઝેશન્સ, વેકસિન્સ એન્ડ બાયોલોજીકલ્સ: ટોવર્ડ્સ અ વર્લ્ડ ફ્રી ઓફ વેકસિન પ્રિવેન્ટેબલ ડિસિઝિસ', [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (ડાબલ્યુએચઓની વૈશ્વિક રસીકરણ ઝુંબેશની વેબસાઇટ) * [http://ec.europa.eu/health-eu/care_for_me/vaccinations/index_en.htm હેલ્થ-ઇયુ પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823144806/http://ec.europa.eu/health-eu/care_for_me/vaccinations/index_en.htm |date=2011-08-23 }} ઇયુમાં રસીકરણ {{Infectious_disease}} {{Vaccines}} [[Category:રસીકરણ]] [[Category:બાયોટેકનોલોજી]] [[Category:ઇમ્યુનોલોજી]] [[Category:નિવારણ]] 2wpkvwvy778gd64ijhz9q51lf4f8si3 0 26123 905500 904290 2026-09-22T02:41:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905500 wikitext text/x-wiki {{confuse|electrophoretic deposition}} [[File:PCB copper layer electroplating machine.jpg|thumb|પીસીબીએસનું સ્તરકરણ કરવા કોપર ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ મશીન]] '''ઇલેકટ્રોપ્લેટિંગ''' એક [[ઢોળ ચઢાવવાની]] પ્રક્રિયા છે, જેમાં કોઈ દ્રાવણમાંથી ઇચ્છિત પદાર્થમાંથી [[ધન આયન]]નું [[પ્રમાણ ઘટાડવા]] અને [[સંવાહક]] પદાર્થો પર ધાતુ જેવી ચીજવસ્તુઓના પાતળા સ્તરનું નિર્માણ કરવા માટે વિદ્યુત [[પ્રવાહ]]નો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કોઈ ધાતુમાં ([[ઉ.દા. ઘર્ષણ]] અને ધસારા સામે પ્રતિકારક ક્ષમતા, [[કાટ લાગવા]] સામે સંરક્ષણ, [[ઉંજણતા]], ગુણવત્તાયુક્ત સુંદરતા વગેરે) ગુણધર્મ ન હોય તે મેળવવા માટે જે તે પદાર્થનું સ્તર ચઢાવવા માટે થાય છે. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગનો અન્ય ઉપયોગ નાના અણુ-પરમાણુ કે પદાર્થની જાડાઈ વધારવા માટે થાય છે. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગમાં ઉપયોગ થતી પ્રક્રિયાને '''ઇલેક્ટ્રોડીપોઝિશન''' કહેવાય છે. તે [[વીજરાસાયણિક કોષ]]ને સમાતંર છે અને પ્રતિકૂળ કામગીરી કરે છે. જે ભાગ પર ઢોળ ચઢાવવાનો હોય છે તેને સર્કિટનો [[કેથોડ]] કહેવાય છે. એક પદ્ધતિમાં જે ધાતુનો ઢોળ ચઢાવવાનો હોય તેમાંથી [[એનોડ]] બનાવવામાં આવે છે. આ બંને ભાગને [[ઇલેક્ટ્રોલાઇટ]] તરીકે ઓળખાતા [[દ્રાવણ]]માં બોળવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોલાઇટ એક કે એકથી વધારે દ્રાવ્ય [[ધાતુ ક્ષાર]] ધરાવે છે તેમજ અન્ય વિવિધ [[આયન]] પણ ધરાવે છે, જે વિદ્યુતપ્રવાહનું વહન થવા દે છે. [[રેક્ટિફાયર]] [[એનોડ]]ને [[સીધો વીજપ્રવાહ]] પૂરો પાડે છે, જેના પગલે ધાતુના અણુઓનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને દ્રાવણમાં ઓગળી જાય છે. ઇલેક્ટ્રોલાઇટ દ્રાવણમાં આ ઓગળી ગયેલા ધાત્વિક આયનો કેથોડ અને દ્રાવણ વચ્ચેની સપાટી પર જમા થાય છે અને આ રીતે આ આયનોનો ઢોળ કેથોડ પર ચઢે છે. સર્કિટમાંથી પસાર થતા પ્રવાહને પગલે જે દરે એનોડ દ્રાવ્ય થાય છે તે દરે કેથોડ પર ઢોળ ચઢે છે. આ રીતે ઇલેક્ટ્રોલાઇટના વાસણમાં આયનો એનોડ દ્વારા સતત ફરી ભરાઈ જાય છે.<ref>ડ્યુફોર, IX-1.</ref> ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગની અન્ય પ્રક્રિયાઓ કદાચ લેડ જેવા ન વપરાતા હોય તેવા એનોડનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ પદ્ધતિઓમાં જે ધાતુનો ઢોળ ચઢાવવાનો હોય છે તેના આયનો નિયમિત સમયાંતરે ઇલેટ્રોલાઇટના દ્રાવણમાં સતત ભરવા જોઈએ,કારણ કે તેઓ દ્રાવણમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.<ref name="Dufour, IX-2">ડ્યુફોર, IX-2.</ref> ==પ્રક્રિયા== [[File:Copper electroplating principle (multilingual).svg|thumb|કોપર સલ્ફેટ ભરેલા વાસણમાં કાપર સાથે ધાતુનું ઇલેકટ્રોપ્લેટિંગ (એમઈ).]] ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કોષમાં એનોડ અને કેથોડ બંને સીધા વીજપ્રવાહના બાહ્ય પુરવઠા સાથે જોડાયેલા હોય છે, જેમ કે બેટરી કે સામાન્ય રીતે વધારે રેક્ટિફાયરનો ઉપયોગ થાય છે. એનોડ પુરવઠાના ધન ટર્મિનલ સાથે જોડાયેલો હોય છે અને કેથોડ ઋણ ટર્મિનલ સાથે. બહારથી વીજળીનો પુરવઠો શરૂ કરવામાં આવે ત્યારે [[ધન વીજભારિત આયન]]બનાવવા શૂન્ય [[સંયોજકતા]]ની સ્થિતિમાંથી એનોડ પરની ધાતુનું [[ઓક્સિડાઇઝેશન]] થાય છે. દ્રાવણમાં આ ધન વીજભારતિ કણો [[ઋણ આયન]] સાથે જોડાય છે. આ ધન વીજભારિત કણો શૂન્ય સંયોજકતાએ ધાત્વિક સ્થિતિમાં કેથોડ પર એકત્ર થાય છે. દાખલા તરીકે, એસિડ દ્રાવણમાં એનોડ પર [[કોપર]]નું ઓક્સિડેશન થઈને બે ઇલેકટ્રોન ગુમાવીને Cu²⁺ બને છે. દ્રાવણમાં Cu²⁺ ઋણ આયન SO₄^2- સાથે જોડાઈને કોપર સલ્ફેટની રચના કરે છે. કેથોડ પર Cu²⁺ બે ઇલેકટ્રોન મેળવીને ધાત્વિક કોપરમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેના પરિણામે એનોડ સ્રોતમાંથી કોપરનું અસરકારક સંક્રમણ કેથોડ પર થાય છે અને તેનો ઢોળ ચઢે છે. સામાન્ય રીતે ઢોળ ચઢાવવામાં એક ધાત્વિક [[તત્વ]]નો ઉપયોગ થાય છે, નહીં કે [[મિશ્રધાતુ]]નો. જોકે કેટલીક મિશ્રધાતુઓનું ઇલેક્ટ્રોડીપોઝિશન થઈ શકે છે. આ માટે [[પિત્તળ]] અને [[કલાઈ]] જાણીતી મિશ્રધાતુ છે. ધાતુમાં સાયનાઇડ્સનું પ્રમાણ વધારવા માટે અન્ય ધાતુઓ સાથે [[સાયનાઇડ]] (દાખલા તરીકે [[પોટેશિયમ સાઇનાઇડ]]) સહિતના અનેક પ્લેટિંગ વાસણનો ઉપયોગ થાય છે. આ મુક્ત સાયનાઇડ્સ એનોડના ખવાણ સામે સંરક્ષણ આપે છે, ધાત્વિક આયનોનું પ્રમાણ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે અને સંયોજકતા આપે છે. ઉપરાંત [[કાર્બોનેટ]] અને [[ફોસ્ફેટ]] જેવા બિનધાત્વિક રસાયણોને પણ સંયોજકતા વધારવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. ઉપસ્તરના કેટલાંક ભાગમાં ઢોળ ચઢાવવાની ઇચ્છા ન હોય ત્યારે ઉપસ્તર અને વાસણનો સંપર્ક અટકાવવા સ્ટોપ-ઓફ લાગુ કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે સ્ટોપ-ઓફમાં પટ્ટી, પતરી, [[લાખ]] અને [[મીણ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dufour3">ડ્યુફોર, IX-3.</ref> ===સ્ટ્રાઇક (ફટકાઓ, તણખા)=== શરૂઆતમાં એક વિશેષ પ્લેટિંગ એકત્ર થાય છે તે "સ્ટ્રાઇક" કે "ફ્લેશ" (ઝબકારો) તરીકે ઓળખાય છે, જેનો ઉપયોગ ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત અને પદાર્થ સાથે સારી સંલગ્નતા સાથે અત્યંત પાતળું (સામાન્ય રીતે 0.1 માઇક્રોમીટર જોડાઈ કરતાં ઓછું) પ્લેટિંગ કરવા માટે થઈ શકે છે. આ પછીની પ્લેટિંગ પ્રક્રિયાઓ માટે પાયાની કામગીરી કરે છે. સ્ટ્રાઇકમાં ઊંચી કરન્ટ ઘનતા અને ઓછા આયન ધરાવતા દ્રાવણ સાથેના વાસણનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રક્રિયા ધીમી છે એટલે એક વખત ઇચ્છિત સ્ટ્રાઇક જાડાઈ મેળવી લેવામાં આવે પછી વધારે અસરકારક પ્લેટિંગ પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ થાય છે. સ્ટ્રાઇકિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ વિવિધ ધાતુઓની પ્લેટિંગ સાથે પણ થાય છે. જો ધાતુની કાટ પ્રતિકારક શક્તિ સુધારવા તેના પર એક જ પ્રકારના તત્વનો ઢોળ ચઢાવવા માગતા હોય, પણ આ ધાતુ પદાર્થ સાથે ઓછી સંલગ્નતા ધરાવતો હોય તો સૌપ્રથમ સ્ટ્રાઇક એકત્ર થાય છે, જે બંનેને સુસંગત છે. આ પ્રકારની પરિસ્થિતિનું એક ઉદાહરણ [[ઝિંક]] મિશ્રધાતુ પર ઇલેક્ટ્રોલિટીક [[નિકલ]] ઓછી સંલગ્નતાનું છે, જેમાં કોપર સ્ટ્રાઇકનો ઉપયોગ થાય છે, જે બંને સાથે સારું અવલંબન ધરાવે છે.<ref name="Dufour, IX-2" /> ===પ્રવાહ ઘનતા=== [[File:Copper_Electroplating_Timecourse.jpg|thumb|right|કોપર સાથે ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગનો સમયગાળો.ડાબી બાજુ પર એનોડ શુધ્ધ કોપરનો છે, જમણી બાજુ પર સ્થિત સેફ્ટી પિન પર ઢોળ ચઢાવવાનો લક્ષ્યાંક છે.પહેલું ચિત્ર વીજ પુરવઠા સાથે જોડાણ કર્યા અગાઉનું છે, બીજું ચિત્ર કોપરના પાતળા સ્તર સાથેનું પ્લેટિંગ દર્શાવે છે અને પછીના ચિત્રો નબળું એકત્રીકરણ દર્શાવે છે.]] આ પ્રક્રિયામાં કરન્ટ ડેન્સિટી (હિસ્સાની સપાટીના વિસ્તાર દ્વારા વિભાજીત ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરન્ટનો એમ્પરેજ) એકત્રીકરણના દર, પ્લેટિંગની સંલગ્નતા અને પ્લેટિંગની ગુણવત્તા પર મજબૂત અસર કરે છે. આ ડેન્સિટી ચીજવસ્તુના ભાગની સપાટી પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે, કારણ કે બહારની સપાટીઓ અંદરની સપાટીઓ કરતાં વધારે કરન્ટ ડેન્સિટી ધરાવવાનું વલણ રાખશે (દાખલા તરીકે, છીદ્રો, શારણીઓ વગેરે). કરન્ટ ડેન્સિટી જેટલી ઊંચી હશે તેટલા પ્રમાણમાં એકત્રીકરણ ઝડપથી થશે. જોકે એકત્રીકરણનો દર બહુ ઊચો હોય ત્યારે પ્લેટિંગની ગુણવત્તા અને નબળી સંલગ્નતાની મર્યાદા છે. મોટા ભાગના પ્લેટિંગ સેલ સતત ડાઇરેક્ટ કરન્ટનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે કેટલાંક એકથી ત્રણ સેકન્ડ્સના ઓફ પછી આઠથી 15 સેકન્ડના ચક્રનો ઉપયોગ કરે છે. સામાન્ય રીતે આ પદ્ધતિને "પલ્સ પ્લેટિંગ" કહેવાય છે અને ગુણવત્તાયુક્ત એકત્રીકરણનું ઉત્પાદન કરવા ઊંચી કરન્ટ ડેન્સિટીસનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ મળે છે. ઊંચી કરન્ટ ડેન્સિટીના પરિણામે અસમાન પ્લેટિંગ દરની સમસ્યાનું સમાધાન કરવા કેટલીક વખત કરન્ટનો રીવર્સ ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિને "પલ્સ રીવર્સ પ્લેટિંગ" કહેવાય છે. તેના કારણે જોડા ભાગમાંથી કેટલુંક પ્લેટિંગ દ્રાવણમાં ફરી પ્રવેશે છે. તેના પરિણામે ટોચનું વધારે પડતું પ્લેટિંગ કર્યા વિના નીચેના ભાગને ભરી દેવામાં આવે છે. આ બાબત અસમાન ભાગો પર અથવા ચળકતું ફિનિશિંગ કરવાની જરૂર હોય ત્યારે સામાન્ય છે.<ref name="dufour3" /> સામાન્ય રીતે પલ્સ રીવર્સ કામગીરીમાં ફોરવર્ડ કરન્ટ ડેન્સિટી કરતાં રીવર્સ કરન્ટ ડેન્સિટી ત્રણ ગણી વધારે હોય છે અને ફોરવર્ડ પલ્સની પહોળાઈ કરતાં રીવર્સ પલ્સની પહોળાઈ એક ચતુર્થાંશ જેટલી ઓછી હોય છે. પલ્સ-રીવર્સ પ્રક્રિયાઓ કેટલાંક સેંકડો હર્ટઝથી મેગાહર્ટઝ સુધીની ફ્રીકવન્સીની મોટી રેન્જ પર ઓપરેટ કરી શકાય છે. ===બ્રશ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ=== એક ગાઢ રીતે સંબંધિત પ્રક્રિયા બ્રશ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગની છે, જેમાં પ્લેટિંગ સોલ્યુશન સાથે સંતૃપ્ત કરેલા બ્રશનો ઉપયોગ કરી કેટલાંક ભાગને કે આખા પદાર્થ કે ચીજવસ્તુનું પ્લેટિંગ કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આ બ્રશ [[સ્ટેઇનલેસ સ્ટીલ]]નું બનેલું હોય છે, જેના પર કપડું વીંટાળેલું હોય છે તેમજ બંને પ્લેટિંગ કરવા માટેનું દ્રાવણ ધરાવે છે અને ઢોળ ચઢાવવાનો હોય તે ચીજવસ્તુ સાથે સીધો સંપર્ક અટકાવે છે. તેને ઓછા વોલ્ટેજના ડાયરેક્ટ-કરન્ટ પાવર સોર્સની પોઝિટિવ છેડા સાથે જોડવામાં આવે છે અને ચીજવસ્તુને નેગેટિવ છેડા સાથે જોડવામાં આવે છે. ઓપરેટર બ્રશને ઢોળ ચઢાવવા માટેના દ્રાવણમાં બોળે છે અને પછી તેને ચીજવસ્તુ પર લગાવે છે, ઢોળ ચઢાવવાનું હોય તે પદાર્થની સમાન વહેંચણી કરવા બ્રશને સતત ફેરવે છે. બ્રશ એનોડ તરીકે કામ કરે છે, પણ સામાન્ય રીતે ઢોળ ચઢાવવાનો હોય તે પદાર્થમાં કોઈ પણ પ્રકારનું પ્રદાન કરતું નથી. જોકે કેટલીક વખત ઢોળ ચઢાવવાના દ્રાવણની અસરકારકતા (આયુષ્ય) વધારવા બ્રશને પ્લેટિંગ દ્રવ્યનું બનેલું હોય છે કે પ્લેટિંગ દ્રવ્ય ધરાવતું હોય છે. ટેન્ક પ્લેટિંગની સરખામણીમાં બ્રશ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના કેટલાંક ફાયદા છે, જેમાં ફેરવી શકવાની ક્ષમતા, જે ચીજવસ્તુનું કેટલાંક કારણસર ટેન્ક પ્લેટિંગ ન થઈ શકે તેના પર પ્લેટિંગ કરવાની ક્ષમતા (એક ઉપયોગિતા બિલ્ડિંગના સમારકામમાં અત્યંત મોટા સુશોભિત સ્તંભોના કેટલાંક ભાગનું પ્લેટિંગ કરવું છે), આવરણ ચઢાવવાની ઓછી જરૂરિયાત કે બિલકુલ જરૂરિયાત નહીં અને ઢોળ ચઢાવવાના દ્રાવણની ઓછી જરૂરિયાત સામેલ છે. ટેન્ક પ્લેટિંગની સરખામણીમાં ગેરફાયદામાં મોટા ઓપરેટરના ઉપયોગ (ટેન્ક પ્લેટિંગ વારંવાર ઓછું ધ્યાન રાખીને કરી શકાય છે) અને પ્લેટ પર મોટી જોડાઈ મેળવવામાં અક્ષમતા ને સામેલ કરી શકાય છે. ===ઇલેક્ટ્રોલેસ ડીપોઝિશન (વીજવિહીન એકત્રીકરણ)=== સામાન્ય રીતે [[ઇલેક્ટ્રોલિટીક સેલ]] (બે ઇલેકટ્રોડ્સ, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને કરન્ટનો બાહ્ય સ્રોત ધરાવે છે)નો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રોડીપોઝિશન માટે થાય છે. તેનાથી વિપરીત વીજવિહીન એકત્રીકરણ પ્રક્રિયામાં ફક્ત એક ઇલેક્ટ્રોડનો ઉપયોગ થાય છે અને વીજળીના કરન્ટના બાહ્ય સ્રોતનો ઉપયોગ થતો નથી. જો કે વીજળી વિનાની પ્રક્રિયા માટે દ્રાવણને રીડ્યુસિંગ એજન્ટ ધરાવવાની જરૂર છે જેથી ઇલેક્ટ્રોડ પ્રતિક્રિયા થાય છેઃ :<math>M^{z+} + Red_{solution} \stackrel{\text{catalytic surface}} \Longrightarrow M_{solid} + Oxy_{solution}</math> દાખલા તરીકે, ઇલેક્ટ્રોલેસ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ [[ઇલેક્ટ્રોલેસ નિકલ પ્લેટિંગ]] માટે થાય છે. === વિશુદ્ધિકરણ === સફળ ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ માટે [[વિશુદ્ધિકરણ]] જરૂરી છે, કારણ કે તેલના આણ્વિક સ્તરો કોટિંગની સંલગ્નતા અટકાવી શકે છે. ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ અગાઉ ધાતુઓને સ્વચ્છ કરવા [[એએસટીએમ]] બી322 એક સ્ટાન્ડર્ડ માર્ગદર્શિકા છે. વિશુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયાઓમાં દ્વાવકની સ્વચ્છતા, ગરમ આલ્કલાઇન ડીટરજન્ટ સ્વચ્છતા, વીજસ્વચ્છતા અને એસિડ વગેરે સામેલ છે. વિશુદ્ધિકરણ માટે સૌથી સામાન્ય ઔદ્યોગિક પરિક્ષણ વોટરબ્રેક ટેસ્ટ છે, જેમાં સપાટીને રંગવામાં આવે છે અને લંબરૂપ જાળવી રાખવામાં આવે છે. તેલ જેવા હાઇડ્રોફોબિક અશુદ્ધિઓ પાણીને છૂટું પાડી દે છે અને ઝડપથી પાણીનો નિકાલ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ કરેલી ધાતુની સપાટીઓ હાઇડ્રોફિલિક હોય છે અને પાણીની અખંડિત શીટ જાળવી રાખે છે, જે ન તો રચાય છે, ન વહી જાય છે. એએસટીએમ એફ22માં આ પરિક્ષણના વર્ઝનનું વર્ણન છે. આ પરિક્ષણ હાઇડ્રોફિલિક અશુદ્ધિઓ શોધતું નથી, પણ દ્રાવણો પાણી આધારિત હોવાથી ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ પ્રક્રિયાઓ તેને સરળતાથી દૂર કરી શકે છે. સાબુ જેવા સર્ફેકટન્ટ્સ પરિક્ષણની સંવેદનશીલતા ઘટાડે છે અને તેને ચોખ્ખા પાણીથી ધોઈ કાઢવી જોઈએ. ==વિવિધ અસર== ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કામ કરવા માટે લીધેલા પદાર્થ કે ધાતુ કે ચીજની રાસાયણિક, ભૌતિક અને યાંત્રિક ગુણધર્મોમાં પરિવર્તન કરે છે. [[નિકલ પ્લેટિંગ]]થી કાટ પ્રતિકારક શક્તિમાં સુધારો થાય છે તે રાસાયણિક ગુણધર્મમાં ફેરફારનું ઉદાહરણ છે. બાહ્ય દેખાવ કે આકારમાં ફેરફાર એ ભૌતિક ગુણધર્મમાં ફેરફારનું ઉદાહરણ છે. [[તાણની મજબૂતાઈ]] કે [[સપાટીના સખતપણા]]માં ફેરફાર યાંત્રિક ગુણધર્મમાં પરિવર્તનનું ઉદાહરણ છે.<ref>ટોડ, પેજીસ. 454–458.</ref> ==મર્યાદાઓ== ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ સાથે એકસમાન જાડાઈ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને તેનો આધાર જે ધાતુ પર ઢોળ ચઢાવવામાં આવે છે તેના આકાર પર હોય છે. જે ધાતુ પર ઢોળ ચઢાવવામાં આવે છે તે બહારના ખૂણા અને આગળ નીકળી આવેલા ભાગોને આકર્ષે છે, પણ આંતરિક ખૂણા અને અંદરના ભાગ સાથે અપાકર્ષણ ધરાવે છે. એકથી વધારે એનોડ કે ખાસ આકાર આપેલા એનોડનો ઉપયોગ કરી આ મુશ્કેલી નિવારી શકાય છે. આ રીતે ધાતુ કે ચીજની ભૂમિતિ જેવી રચના કરે છે. જોકે આ બંને ઉકેલતી ખર્ચમાં વધારો થાય છે.<ref>{{Cite book | last = Degarmo | first = E. Paul | last2 = Black | first2 = J. T. | last3 = Kohser | first3 = Ronald A. | title = Materials and Processes in Manufacturing | url = https://archive.org/details/materialsprocess0000unse_f7f4 | publisher = Wiley | page = [https://archive.org/details/materialsprocess0000unse_f7f4/page/794 794] | year = 2003 | edition = 9th | isbn = 0-471-65653-4}}</ref> ==ઇતિહાસ== [[File:Early Electro-Plating.jpg|thumb|right|નિકલ પ્લેટિંગ]] [[પર્શિયન બેટરી]] પાસે ઇલેકટ્રોપ્લેટિંગ માટે ઉપયોગ થઈ શકે તેવી સીસ્ટમ છે. જોકે આ વાતની ખાતરી નથી. આધુનિક વીજરસાયણશાસ્ત્રનું સંશોધન ઇટાલીના રસાયણવિદ [[લુઇગી વી બ્રગ્નાટેલ્લી]]એ 1805માં કર્યું હતું. બ્રગનાટેલ્લીએ સૌપ્રથમ ઇલેક્ટ્રોડીપોઝિશન માટે તેના સાથીદાર [[એલેસ્સાન્ડ્રો વોલ્ટા]]ના પાંચ વર્ષ અગાઉના સંશોધન [[વોલ્ટેઇક પાઇલ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો. બ્રગનાટેલ્લીના સંશોધનોને [[ફ્રાંસ વિજ્ઞાન અકાદમી]]એ દબાવી દીધા હતા અને તે પછી 30 વર્ષ સુધી તેનો સામાન્ય ઉદ્યોગમાં ઉપયોગ થયો નહોતો. 1839 સુધીમાં [[બ્રિટન]] અને [[રશિયા]]ના વિજ્ઞાનીઓએ સ્વતંત્રપણે મેટલ ડીપોઝિશન પ્રક્રિયા વિકસાવી હતી, જે બ્રગ્નાટેલ્લીની [[પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ]] પ્લેટ્સના કોપર ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ જેવી હતી. તે પછી તરત જ [[ઇંગ્લેન્ડ]]ના [[બર્મિંગહામ]]ના [[જોહન રાઇટ]]એ સંશોધન કર્યું હતું કે સોના અને ચાંદી પર ઢોળ ચઢાવવા માટે [[ઇલેકટ્રોલાઇટ]] તરીકે [[પોટેશ્યમ સાઇનાઇડ]] અનુકૂળ છે. રાઇટના સાથીદાર [[જ્યોર્જ એલ્કિંગ્ટન]] અને હેન્રી એલ્કિંગ્ટનને 1840માં ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ માટે સૌપ્રથમ પેટન્ટ અનાયત થઈ હતી. તે પછી આ બંનેએ [[બર્મિંગહામ]]માં ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ ઉદ્યોગની સ્થાપના કરી હતી જ્યાંથી તેનો પ્રસાર સમગ્ર દુનિયામાં થયો છે. [[હેમ્બર્ગ]]માં [[નોર્ડેયુત્સશે એફિનેરી]] ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગનો પહેલો આધુનિક પ્લાન્ટ હતો, જ્યાં 1876માં ઉત્પાદન શરૂ થયું હતું.<ref>{{cite journal|doi = 10.1002/adem.200400403|title = Process Optimization in Copper Electrorefining|year = 2004|author = Stelter, M.|journal = Advanced Engineering Materials|volume = 6|page=558|last2 = Bombach|first2 = H.}}</ref> [[વીજરસાયણ]] વિજ્ઞાનનો વિકાસ થવાથી તેનો ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ પ્રક્રિયા સાથેનો સંબંધ સમજણમાં આવ્યો હતો અને બિનસુશોભિત ધાતુની અન્ય પ્રકારની ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ પ્રક્રિયાઓ વિકસી હતી. નિકલ, પિત્તળ, [[ટિન]] અને ઝિંકનું વ્યાવસાયિક ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ 1850ના દાયકામાં વિકસ્યું હતું. એલ્કિંગ્ટન્સની પેટન્ટ્સ પર આધારિત ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના વાસણો અને સાધનસામગ્રીનું પ્રમાણ અનેક મોટી ચીજવસ્તુઓનું પ્લેટિંગ કરવા અને ચોક્કસ ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કાર્યો માટે વધારવામાં આવે છે. 19મી સદીના અંતે [[ઇલેકટ્રિક જનરેટર]]ના વિકાસથી પ્લેટિંગ ઉદ્યોગને મોટા પાયે પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. ઊંચા કરન્ટ્સ, ઉપલબ્ધ ધાતુના મશીન ભાગો, હાર્ડવેર અને કાટ પ્રતિકાર માટે જરૂરી [[ઓટોમેટિવ]] ભાગો અને વધુ સારા દેખાવ ઉપરાંત ટકાઉ ક્ષમતા વધારવા સાથેની પ્રક્રિયાઓ મોટા પાયે થઈ શકે છે. બે વિશ્વયુદ્ધો અને [[ઉડ્ડયન]] ઉદ્યોગની વૃદ્ધિએ વધુ વિકાસ અને શુદ્ધિકરણને બળ પૂરું પાડ્યું હતું, જેમાં અન્ય અનેક પ્લેટિંગ પ્રક્રિયા સાથે ભારે [[ક્રોમિયમ પ્લેટિંગ]], [[બ્રોન્ઝ]] એલોય પ્લેટિંગ, સલ્ફેમેટ નિકલ પ્લેટિંગ જેવી પ્રક્રિયાઓ સામેલ છે. પ્લેટિંગ સાધનસામગ્રીમાં હાથથી સંચાલિત લાકડાની ટેન્કોથી ઓટોમેટિક સાધનસામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જે કલાક દીઠ હજારો [[કિલોગ્રામ]]નું પ્રોસેસિંગ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. અમેરિકાના એક ભૌતિકવિજ્ઞાની [[રિચાર્ડ ફીન્મેન]]ના શરૂઆતના પ્રોજેક્ટ્સમાંથી એકમાં [[પ્લાસ્ટિક]] પર ધાતુના ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ માટે ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવી હતી. ફીન્મેનએ તેના મિત્રના મૂળ વિચારને સફળ સંશોધનમાં પરિવર્તિત કર્યો હતો, જેમાં તેના રોજગારદાતા (અને મિત્ર)એ તેણે કરેલા વ્યાવસાયિક વચનો જાળવી રાખવાની મંજૂરી આપી હતી, પણ તે તેને પૂર્ણ કરી શક્યો નહોતો.<ref>રિચાર્ડ ફીન્મેન, ''ચોક્કસ તમે મજાક ઉડાવી રહ્યાં છો, શ્રીમાન ફીન્મેન!'' (1985), પ્રકરણમાં 6: "મેટાપ્લાસ્ટ કોર્પોરેશનના મુખ્ય સંશોધક રસાયણશાસ્ત્રી"</ref> ==આ પણ જુઓ== *[[એનોડાઇઝેશન]] *[[ક્રોમ પ્લેટિંગ]] *[[વીજરસાયણશાસ્ત્ર]] *[[ઇલેક્ટ્રોપોલિશિંગ]] *[[ગિલ્ડિંગ]] *[[ઔદ્યોગિક કોતરકામ]] ==સંદર્ભો== ===નોંધ=== {{reflist}} ===ગ્રંથસૂચિ=== *{{cite book | last = Dufour | first = Jim | title = An Introduction to Metallurgy, 5th ed | publisher = Cameron | year = 2006 }} * {{cite book | first = James B. | last = Mohler | authorlink = | coauthors = | year = 1969 | month = | title = Electroplating and Related Processes | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Chemical Publishing Co | location = | isbn = 0-8206-0037-7 | url = https://archive.org/details/electroplatingre0000mohl }} * {{cite book | first = Robert H. | last = Todd | coauthors = Dell K. Allen and Leo Alting | year = 1994 | title = Manufacturing Processes Reference Guide | chapter = Surface Coating | publisher = Industrial Press Inc | isbn = 0-8311-3049-0 | url = http://books.google.com/?id=6x1smAf_PAcC }} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{commons cat}} *[http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-e01-electroplat.htm વીજરસાયણશાસ્ત્ર પર એન્સાઇક્લોપીડિયાના લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530024633/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-e01-electroplat.htm |date=2009-05-30 }} [[શ્રેણી:રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ]] [[શ્રેણી:કોટિંગ્સ (સ્તરીકરણ)]] [[શ્રેણી:કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા અટકાવવી]] [[શ્રેણી:ધાતુ પર ઢોળ ચઢાવવો]] [[શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન]] o5ofkywlll6gkg71ftyg1ei8gdgmeu4 0 26404 905499 903830 2026-09-22T02:41:22Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=દાર્જિલિંગ | type = નગર | skyline = Darjeeling.jpg | skyline_caption = [[હેપી વેલી ટી એસ્ટેટ]] પરથી દેખાતું દાર્જિલિંગનું દ્રશ્ય. | skyline_alt= A panoramic view of a hill range. The upper portions of the nearer hillsides have tiled houses, while the farther hillsides and the lower portions of the nearer ones are covered with green bushes. A few coniferous trees are scattered throughout. | latd = 27.03 | longd = 88.16 | locator_position=right | base_map_alt=Darjeeling is located at the northern tip of West Bengal, near its boundary with Sikkim. | inset_map_alt=West Bengal is located at the northern tip of the east coast of India, bounded by Bangladesh on the east and Indian states of Sikkim, Orissa and Jharkhand on the north, south and west respectively. The state tapers off towards its northern end. | state_name=પશ્ચિમ બંગાળ | district=દાર્જિલિંગ |parliament_const = દાર્જિલિંગ લોક સભા વિસ્તાર |assembly_const= દાર્જિલિંગ વિધાન સભા વિસ્તાર | altitude=2050 | altitude_cite=<ref name="DistProf"/> | population_as_of = ૨૦૦૧ | population_total = ૧૦૭૫૩૦ | population_density = 8548 | area_magnitude= | area_total=10.58 | area_telephone= ૦૩૫૪ | postal_code= 734101 | vehicle_code_range= WB-76 WB-77 | footnotes = }} '''દાર્જિલિંગ''' (બંગાળી: দার্জিলিং, નેપાળી: दार्जीलिंग) [[ભારત]] દેશના પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[પશ્ચિમ બંગાળ]] રાજ્યમાં આવેલા [[દાર્જિલિંગ જિલ્લો|દાર્જિલિંગ જિલ્લા]]માં આવેલું એક મહત્વનું શહેર છે. બરસત શહેરમાં દાર્જિલિંગ જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્ય મથક આવેલું છે. આ શહેર એક આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત ગિરિમથક છે અને તે અહીંની ખાસ દાર્જિલિંગ ચા માટે જાણીતું છે. વળી યુનેસ્કો દ્વારા ઘોષિત વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં આ [[દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે]] માટે પણ આ સ્થળ જાણીતું છે. દાર્જિલિંગ જિલ્લાનું આ મુખ્ય મથક છે. આ શહેર મહાભારત પર્વત માળામાં કે નિમ્ન હિમાલયન પર્વતમાળામાં આવેલું છે. આની સરાસરી ઊંચાઈ ૬૭૧૦ ફુટ છે. આ શહેરનો ઇતિહાસ મધ્ય ઓગણીસમી સદી સુધી જાય છે. શરૂઆતમાં અહીં બ્રિટિશરોએ અહીં એક સેનેટોરિયમ અને મિલિટરી ડેપો બનાવ્યો. ત્યાર બાદ અહીં ચાનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું. અહીં વાવતરકારોએ કાળી ચાની સંકર પ્રજાતિઓ અને આથવાની નવી પદ્ધતિઓ વિકસાવી. આને પરિણામે એક ખાસ ચા અસ્તિત્વમં આવી જે આજે દાર્જિલિંગ ચા તરીકે વિશ્વમાં સૌથી પ્રચલિત બની.<ref name="Tea">{{harvnb|Srivastava|2003|p=4024}}</ref> [[દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે]] આ શહેરને મેદાની પ્રદેશ સાથે જોડે છે. ભારતમાં ચાલુ રહેલ બહુ થોડા વરાળ એંજીન આ રેલ્વેમાં છે. અહીં બ્રિટિશ સ્ટાઈલની શાળાઓ છે જેમાં ભણવા માટે ભારત અને પડોશી દેશોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ આવે છે. બાજુમાં આવેલ કાલિમપોંગ શહેર સાથે મળી ૧૯૮૦ની ગોરખાલેંડનું કેંદ્ર હતી. હાલમાં સક્રીય ગોરખાલેંડનામના અલગ રાજ્યની માંગણીનુમ્ કેંદ્ર પણ દાર્જિલિંગ છે. હાલના વર્ષોમાં વધતા પ્રવાસી ભારને કારણે વધેલી સ્ત્રોતની જરૂરીયાતને કારણે અહીંના નાજુક પર્યાવરણને ખતરો નિર્માણ થયો છે. == ઇતિહાસ == દાર્જિલિંગનો ઇતિહાસ [[બંગાળ]], [[ભૂતાન]],[[સિક્કિમ]] અને [[નેપાળ]]ના ઇતિહાસ સાથે ગૂંથાયેલો છે. પૂર્વ ૧૯મી સદી સુધીના સમય સુધી દાર્જિલિંગની આસપાસનો પહાડી પ્રદેશ ઐતિહાસિક રીતે ભૂતાન અને સિક્કિમ રાજ્યો દ્વારા નિયંત્રિત હતો અને સિલિગુડીનો મેદાન પ્રદેશ નેપાળ રાજ્ય,<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=47–48}}</ref> દ્વારા નિયંત્રિત હતો અને અહીમ્ અમુક લેપ્ચા કુળના અમુક કુટુંબો રહેતાં હતાં .<ref name="Dasgupta 51">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=51}}</ref> ૧૮૨૮માં નેપાળ-સિક્કિમ સીમા ક્ષેત્ર તરફ જતા એક શિષ્ટ મંડળ દાર્જિલિંગમાં રોકાયું અને તેમણે નક્કી કર્યું કે બ્રિટિશ સિપાહીઓનીએ સેનેટોરિયમ માટે આ સ્થળ ઉપયુક્ત હતું.<ref name="Dasgupta 50">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=50}}</ref><ref>{{harvnb|Lamb|1986|p=69}}</ref> ૧૮૩૫માં કંપનીએ સિક્કિમના [[ચોગ્યાલ]] પાસેથી મહનંદા નદીની પશ્ચિમ તરફનું ક્ષેત્ર ભાડાપટ્ટે લીધું.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=47}}</ref> ૧૮૪૯માં, સિક્કિમના ચોગ્યાલ દ્વારા બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટર આર્થર કેમ્પબેલ અને શોધક અને વનસ્પતિ શાસ્ત્રી જોસેફ ડેલ્ટન હૂકરને બંદી બનાવાયા. તેમની મુક્તિ માટે ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીએ સેના મોકલી. સિક્કિમ શાશકો અને કંપની વચ્ચે ખટરાગ ચાલુ રહ્યો અને કંપનીએ ૧૯૫૦માં દાર્જિલિંગનું ૬૪૦ ચો માઈલ જેટલું ક્ષેત્ર પચાવી પાડ્યું.૧૮૬૪માં ભૂતાની શાસકો અને બ્રિટિશરો વચ્ચે સિચુલાની સંધિ થઈ અને ટેકરીઓથી થઈને પસાર થતા ઘાટ અને કાલિમ્પોન્ગ ક્ષેત્ર તેમણે બ્રિટિશરોને હસ્તક આપ્યો.<ref name="History3">{{cite web | url = http://www.darjeeling.gov.in/darj-hist.html | title = History of Darjeeling | access-date = 2009-11-10 | publisher = Official webpage of Darjeeling District | archive-date = 2011-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720072136/http://darjeeling.gov.in/darj-hist.html | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ અને બ્રિટિશરો વચ્ચે સતત ચાલુ રહેલ અંતસને પરિણામે તેમની વચ્ચે યુદ્ધ થયું. જેના પરિણામ સ્વરૂપે એક ૧૯૬૫માંસંધિ થઈ અને તે અનુસાર એકતીસ્તા નદીની પૂર્વ તરફનો પ્રદેશ બ્રુટિશ તાબા હેઠળ ગયો.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=48}}</ref> ૧૮૬૬ સુધી દાર્જિલિંગ જિલ્લાએ આકાર અને કદમાંતેનું હાલનું સ્વરૂપ મેળવી લીધું હતું જેનું ક્ષેત્ર ૧૨૩૪ ચો માઈલ જેટલું હતું .<ref name="History3"/> બ્રિટિશ રાજ સમય દરમ્યાન દાર્જિલિંગના સમષીતોષ્ણ વાતાવરણને કારણે એજ ગિરિ મથક તરીકે આનો વિકાસ થયો. મેદાન પ્રદેશની ઉનાળુ ગરમીથી બચવા બ્રિટિશ રહેવાશી અહીં આવી પહોંચતા. ૧૮૪૦ સુધીમાં આ શહેર બ્રિટિશ પ્રેસીડેન્સીની અઘોષિત ઉનાળુ રાજધાની સમ બની ગઈ હતી,<ref>{{harvnb|Palit|2006|p=16}}</ref> ૧૮૬૪માં કાયદેસર રીતે આ સ્થાન ઉનાળુ રાજધાની બની ગઈ હતી.<ref>{{harvnb|Kenny|1995|p=700}}</ref> [[ચિત્ર:A Darjeeling street scene, 1880.jpg|right|thumb|Darjeeling view, 1880|alt=A hillside with houses having tiled roofs.]] તેના ટૂંક સમયમાં દાર્જિલિંગનો એક આરોગ્યધામ અને સેનેટોરિયમ તરીકે ઝડપી વિકાસ થયો.<ref name="Dasgupta 51"/> આર્થર કેમ્પબેલ ,કંપનીના સર્જન અને રોબર્ટ નેપીઅર નામના લીયુટેનન્ટ દ્વારા અહીં ગિરિમથકની રચના કરાઈ હતી. કેમ્પબેલના પ્રયત્નો દ્વારા અહીં ગિરિમથકની સ્થાપના અને ઢોળાવપર વાવેતર કરાવવાની યોજના ઘણી વિકસી અને તેને પરિણામે ૧૮૩૫થી ૧૮૪૯ વચ્ચે દાર્જિલિંગની વસતિ અહીં વસવાટ અર્થે આવેલ લોકોને કારણે ૧૦૦ ગણી વધી.<ref name="History3"/><ref name="Lamb 71">{{harvnb|Lamb|1986|p=71}}</ref> ૧૮૩૯ અને ૧૮૪૨ વચ્ચે અહીં થી મેદાન પ્રદેશનો જોડતો રસ્તો બાંધવામાં આવ્યો.<ref name="Dasgupta 51"/><ref name="Lamb 71"/> ૧૮૪૮માં બ્રિટિશ સૈનિકો માટે અહીમ્ મિલિટરી ડેપો સ્થપાયો અને ૧૮૫૦માં આ શહેરને નગરપાલિકા મળી. <ref name="Lamb 71"/> ૧૮૫૬માં અહીં વ્યાપારી ધોરણે ચાનું વાવેતર શરૂ થયું અને ઘણાં બ્રિટિશ વાવેતરકારો અહીં સ્થાયી થયાં.<ref name="Dasgupta 50"/> બ્રિટિશ રહેવાસીઓમાટે સ્કોટિશ મિશન્રીઓએ અહીં શાળા અને અન્ય લોકોપયોગિ ઉદ્યમો શરૂ શરુ કર્યાં, આમ દાર્જિલિંગનો એક વિદ્યાધામ તરીકેનો આધાર નખાયો. ૧૮૮૧માં દાર્જિલિંગ હિમાલયાન્ રેલ્વે શરૂ થતાં આ ક્ષેત્રના વિકાસન્ વધુ વેગ મળ્યો.<ref name=heritageunesco>{{cite web | publisher=UNESCO World Heritage Centre | url=http://whc.unesco.org/en/list/944 | title=Mountain Railways of India | access-date=2006-04-30}}</ref> ૧૮૯૯માં અહીં એક મોટું ભૂસ્ખલન થયું જેને લીધે શહેર અને સ્થાનીય વસતિને ભારી નુકશાન થયું.<ref name=disaster1>{{Harvnb|Gerard|1990|p=258}}</ref> [[ચિત્ર:Darjeeling_War_Memorial,_at_Batasia_Loop,_Darjeeling,.jpg|left|thumb|Darjeeling War Memorial|alt=An obelisk on an elevated circular platform, with a few people standing around. Mountain peaks are visible in the background.]] બ્રિટિશ રાજ દરમ્યાન શરૂઆતમઅં દાર્જિલિંગ બિન વહીવટી ક્ષેત્ર હેઠળ હતું, ઓછી વસતિ અને આર્થિક રીતે પછત ક્ષેત્રને આવા ક્ષેત્ર મનાતા હતાં અને બ્રિટિહશ રાજના કાયદા કાનૂન સીધી રીતે અહીં લાગૂ પડતા ન હતાં. ૧૯૧૯માં આ ક્ષેત્રને પછાત ઘોષિત કરાયું. <ref name=autonomydistrict>{{cite web| url = http://www.mcrg.ac.in/civilsocietydialogue3.htm | title = Autonomy for Darjeeling: History and Practice | access-date = 2006-08-13 |author = Subhas Ranjan Chakraborty | year = 2003 | work = Experiences on Autonomy in East and North East: A Report on the Third Civil Society Dialogue on Human Rights and Peace|author= Sanjoy Borbara | publisher = Mahanirban Calcutta Research Group}}</ref> [[ભારતની સ્વાતંત્ર ચળવળ]] દરમ્યાન હાથ ધરાયેલ [[અસહકારની ચળવળ]] દાર્જિલિંગના ચા બગીચાઓમાં પણ ફેલાઈ.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=60}}</ref> ૧૯૩૪માં ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા બંગાળના ગવર્નર જ્હોન એન્ડર્સનની હત્યાનો એક નિષ્ફળ પ્રયાસ પણ અહીં થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/independence.html|title=Darjeeling Hills plunges into the Independence Movement|publisher=Official webpage of Darjeeling district|access-date=2009-11-19|archive-date=2010-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209015043/http://darjeeling.gov.in/independence.html|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ ૧૯૪૦ના દશકામાં સામ્ય વાદીઓ દ્વારા ચાના બગીચામાં કામ કરનારાઓને સાથે લઈ અંગ્રેક્ જ સરકાર વિદ્ધ ચળવળ ચાલુ રહી.<ref name="Dasgupta 61">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=61}}</ref> [[ચિત્ર:Bringing in the tea leaf, Darjeeling, 1890.jpg|right|thumb|૧૮૯૦ દાર્જિલિંગમાં ચા ના વાવેતરની શરૂઆત.]] [[ચિત્ર:Bringing in the tea leaf, Darjeeling, 1890.jpg|right|thumb|૧૮૯૦ દાર્જિલિંગમાં ચા ના વાવેતરની શરૂઆત.]] બ્રિટિશ શાસન દરમ્યાન આ ક્ષેત્રનો સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ થયો ન હતો. ૧૯૪૭માં ભારતીય સંસદ સામે મુકાયેલ અપીલમાં આ ક્ષેત્રને સ્વાયત્તતા અને નેપાલી રાવ્ટ્રીયત્વ આપવાની વાત કરેલી હતી.<ref name="Dasgupta 61"/> ૧૯૪૭માં [[ભારતની આઝાદી]] પછી, દાર્જિલિઁગને ભારતના [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં વિલિન કરવામાં આવ્યું. પર્વતીય શહેર દાર્જિલિઁગ કુરુસિયોંગ કાલિમ્પોંગ અને તેરાઇ ક્ષેત્રના અમુક ક્ષેત્રો મેળવીને દાર્જિલિઁગ જિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. અહીંની પહાડી ક્ષેત્રની વસતિ બ્રિટિશ સાશન દરમ્યાન અહીં સ્થાયી થયેલ નેપાળી લોકોની છે અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં [[ભારતના ભાગલા]] વખતે આવેલ બંગાળી નિરાશ્રિત લોકોની બનેલી છે<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=55}}</ref> પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા નેપાળી વસતિની માઁગણી પર પૂરતું ધ્યાન અપતાતા આ ક્ષેત્રને સ્વાયત્તતા આપવાની માંગણીએ ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦માં જોર પકડ્યું, છેવટે ૧૯૬૧માં સ્વાયત્તાની માંગણી અને નેપાળી ભાષાને માન્યતા આપવાની વાત માની.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=61–62}}</ref> ૧૯૭૫માં સીક્કીમ નામના નવા રાજ્યની ઘોષણા થઈ. ભારત સરકારે કમને નેપાળી ભાષાને સંવિધાનમાં માન્યતા આપી. આને પરિણામે [[ગોરખાલેંડ]] નામના નવા રાજ્યની માંગણી એ વધુ જોર પકડ્યું.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=62}}</ref> સમગ્ર ૧૯૮૦ના દાયકા દર્મ્યાન અલગ રાજ્યની માંગણી માટે આંદોલન ચાલુ રહ્યાં,<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=63–64}}</ref> ૧૯૮૬-૮૮ દરમ્યાન આંદોલન હિંસક પણ બન્યાં. ભારત સરકાર અને ગોરખા નેશનલ લિબરેશન ફ્રંટ વચ્ચે થયેલ કરાર પછી આ આંદોલન શાંથ થયું, આને પરિણામે ૧૯૮૮માં એક નિર્વાથિત સંગઠનની રચના થઈ આ સંસ્થાને જિલ્લાનો વહીવટ ચલાવવાનો અધિકાર હતો. જો કે હમણાં દાર્જિલિંગ શાંત છે, આ ક્ષેત્રના અપર્યાપ્ત આર્થિક વિકાસને ચાલતે અલગ રાજ્યની માંગણી હજી પણ ચાલુ છે.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=65}}</ref> ૨૦૦૮-૦૯ દરમ્યાન ફરીથી વિરોધ પ્રદર્શન થયા, રાજ્ય અને કેંદ્ર સરકારે ગોરખા જનમુક્તિ મોર્ચાની અલગ રાજ્યની માંગણી નકારી કાઢી.<ref name="NewProtest">{{cite web|url=http://www.livemint.com/2009/07/14124608/Darjeeling-protests-hit-tea-an.html|title=Darjeeling protests hit tea and tourism|work=[[Livemint]]|date=2009-07-14|author=Sujoy Dhar |access-date=2009-11-25}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Tiger Hill.JPG|thumb|ટાઈગર હિલ પરથી દેખાતું[[કાંચનજંઘા]]અને અને દાર્જિલિઁગ|alt=Snow-capped mountain peaks visible in the distance, with forested hills in the foreground.]] દાર્જિલિઁગ એ દાર્જિલિઁગ સદર ઉપવિભાગનું નગર અને જિલ્લા મુખ્યાલય છે. આ નગર ૬૭૧૦ ફૂટની સરાસરી ઊંચાઈ પર આવેલું છે.<ref name="DistProf">{{cite web | publisher=Official Webpage of Darjeeling District | url=http://darjeeling.gov.in/dist-prof.html | title=District Profile | access-date=2009-11-10 | archive-date=2011-07-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161953/http://darjeeling.gov.in/dist-prof.html | url-status=dead }}</ref> આ શહેર દાર્જિલિંગ હિમાલય પહાડી ક્ષેત્રની દાર્જિલિંગ-જલપહાર પર્વતમાળામાં આવેલી છે જે પશ્ચિમ બંગાળના ઘુમથી શરૂ થાય છે. આ પર્વતમાળા Y આકારની છે. આનો આધાર કથરપહાર અને જલપહાર પર આવેલો છે ઓબ્સર્વેટરી હિલ આગળથી આના બે ફાંટા પડે છે. ઇશાન તરફનો ફાંટો તુરંત નીચે ઉતરી પડે છે જે લેબોંગ ટેકરા પર પુરો થાય છે. વાયવ્ય તરફનો ફાંટો ઉત્તર બિંદુ પરથી પસાર થઈ તુકેવર ચાના બગીચા આગળ પુરો થાય છે.<ref name=urbanmanagement>{{cite web | author = Vimal Khawas | year = 2003 | url = http://www.mtnforum.org/resources/library/khawv03e.htm | title = Urban Management in Darjeeling Himalaya: A Case Study of Darjeeling Municipality. | publisher = The Mountain Forum | access-date = 2006-05-01 | archive-date = 2004-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041020031749/http://www.mtnforum.org/resources/library/khawv03e.htm | url-status = bot: unknown }}Now available in the [[Internet Archive]] in this . Retrieved 7 June 2006.</ref> [[હિમાલય]]ની ઊંચી હિમચ્છાદિત ટેકરીઓની સોડમાં આવેલી ટેકરીઓ આ નગરને ઘેરે છે. [[નેપાળ]]માં આવેલ [[કાંચનજંઘા]], વિશ્વની ત્રીજું સૌથી ઊઁચું શિખર જેની ઊંચાઈ ૮૫૯૮ મીટર છે તે અહીંથી સૌથી સારી રીતે દેખાય છે. વાદળ રહીત દિવસે અહીંથી [[નેપાળ]]નું [[માઉંટ એવરેસ્ટ]] શિખર પણ અહીંથી દેખાય છે.<ref name=britannica>{{cite web| url = http://www.britannica.com/eb/article-9028781 | title = Darjeeling | access-date = 2006-07-26| work = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica Premium Service }}</ref> દાર્જિલિઁગની આસપાસની પહાડીઓ નિમ્ન હિમાલયની મ્હાભારત પર્વતમાળાનો ભાગ છે. અહીંની મૃદા મોટે ભાગે રેતીયા પથ્થર અને કોંગ્લોમેરેટની રચનાઓ જે બૃહદ હિમાલયના ખવાયેલ નિક્ષેપના ઠોસ થઈ જતા બની છે. મોટેભાગે આ જમીન બહુ કંગાળ રીતે ઠોસ બનેલી છે ( આ જમીન વરસાદની વચ્ચેના ગાળામાં પાણી સંગ્રહી નથી શકતી) અને ખેતી માટે યોગ્ય નથી ગણાતી. આ ક્ષેત્રમાં જમીનનો ઢોળાવ તીવ્ર છે અને ઉપરની મૃદા ઢીલી છે આને પરિણામે વરસાદ દરમ્યાન વારંવાર ભૂસ્ખલન થાય છે. ભારતીય માનાંક સંસ્થા અનુસાર આ નગર ધરતીકંપ ક્ષેત્ર -૪ માં આવે છે. ( ૧ થી ૪ના માપનમાં ભૂકંપની તીવ્રતા વધતી જાય છે) આ શહેર ભારતીય અને યુરેશિયન પ્લેટ ના સંગમ પર આવેલું છે જે વારંવાર થતા ધરતીકંપ માટે સંવેદનશીલ છે.<ref name=britannica/>. == વનસ્પતિ અને પ્રાણી સૃષ્ટિ == [[ચિત્ર:Darjeeling1.jpg|thumb|right| Mount Kanchanjangha as viewed from Darjeeling|alt=Snow-capped mountain peaks visible in the distance.]] દાર્જિલિંગ પૂર્વી હિમાલયન પ્રાણીજ ભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં આવે છે.<ref name="Negi 185">{{harvnb|Negi|1992|p=185}}</ref> દાર્જિલિંગ ની આસપાસની વૃક્ષ સૃષ્ટિ માં સાલ, [[ઓક]], અર્ધ-નિત્યલીલા, [[સમષીતોષ્ણ]] અને [[આલ્પાઈન]] જંગલોની બનેલી છે.<ref>{{harvnb|Negi|1992|pp=28–29}}</ref> સાલ અને ઓકના ગીચ જંગલો નગરની આસપાસ ફેલાયેલા છે જેમાં લુપ્ત પ્રાયઃ થયેલ ઓર્ચીડના ફૂલોની જંગલી પ્રજાતિઓ મળી આવે છે. લોય્ડ્સ બોટેનીકલ ગાર્ડનમાં વનસ્પતિની લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓને સાચવવામાં આવી છે, અને પદ્મજા નાયડુ હિમાલયન ઝૂલોજિકલ પાર્કમાં હિમાલયની લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિઓના સંવર્ધન અને પ્રજનન કરવામાં આવે છે.<ref name="zoo">{{cite web| url=http://www.hindu.com/2009/10/29/stories/2009102957821300.htm| title=Himalayan Tahrs, Blue sheep for Darjeeling Zoo arrive from Japan| work=[[The Hindu]]| date=2009-10-29| access-date=2009-11-10| archive-date=2012-11-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20121107112906/http://www.hindu.com/2009/10/29/stories/2009102957821300.htm| url-status=dead}}</ref> વધતા જતા વાહન વ્યવહાર ને લીધે થતા વાયુ પ્રદુષણ અને વધતી વસતિની વધતી બળતણ અને લાકડાની જરૂરિયાતને ચાલતા દારિલિંગની આસપાસના જંગલોને ભય ઊભો થયો છે.<ref name=teri>{{cite web | author = TERI | year = 2001 | url = http://static.teriin.org/reports/rep17/rep17.pdf | title = Sustainable Development in the Darjeeling Hill Area | format = PDF | page = 20 | publisher = Tata Energy Research Institute, New Delhi. (TERI Project No.2000UT64) | access-date = 2006-05-01 | archive-date = 2006-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060623100515/http://static.teriin.org/reports/rep17/rep17.pdf | url-status = dead }}</ref> આ જિલ્લાની જંગલ પ્રાણી સંપદાનું રક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ જંગલ ખાતા દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="Negi 185"/> અહીંના પ્રાણી જીવનમાં [[બતક]], [[ટીલ]], [[પ્લોવર]] અને [[ગુલ]] આદિ પક્ષીઓ તિબેટથી સ્થળાંતર કરતાં દાર્જિલિંગ થઈ ને પ્રવાસ કરે છે.<ref>{{harvnb|Mackintosh|2009|p=2}}</ref> નાના સસતનો જેમકે [[સીવેટ]], [[નોળિયા]] [[બેજર]] આદિ અહીં જોવા મળી છે.<ref>{{Harvnb|Negi|1992|pp=43–48}}</ref> નજીકના [[જલ્દાપરા વન્યજીવન અભયારણ્ય]] માં ઉપ-નીત્યલીલા જંગલો અને સાલના વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં [[એક-શિંગડાવાળા ગેંડો]], [[હાથી]], [[વાઘ]], [[દીપડો]] અને [[હોગ હરણ]] જેવા પ્રાણીઓ,[[બંગાળ ફ્રોરિકન]] અને [[હેરોન]] જેવા પક્ષીઓ મળી આવે છે.<ref name="Negi 185"/> ૨૦૦૯થી દાર્જિલિંગમાં રેડ પાંડાનું સંવર્ધન કેંદ્ર શરૂ કરવાના પ્રયાસ ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/new-centres-to-help-endangered-panda-and-dolphin-thrive/485586/|title=New centres to help endangered panda and dolphin thrive|work=The Indian Express|date=2009-07-06|author=Mohana Dam|access-date=2010-01-19|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314223051/http://www.expressindia.com/latest-news/new-centres-to-help-endangered-panda-and-dolphin-thrive/485586/|url-status=dead}}</ref> == આબોહવા == [[ચિત્ર:darjeeling drizzling.jpg|thumb|A Darjeeling street during heavy rain|alt=A few people walking on a wet street holding umbrellas. There are shops on either side of the street.]] દાર્જિલિઁગના સમષીતોષ્ણ વાતાવરણમાં પાંચ ભિન્ન ઋતુઓ જોવા મળે છે: વસંત, ઉનાળો, શરદ, શિયાળો અને વર્ષા. વાર્ષીક સરાસરી મહત્તમ તાપમાન ૧૪.૯°સે છે જ્યારે વાર્ષીક સરાસરી લઘુત્તમ ૮.૯°સે છે,<ref name="DistProf"/> માસિક સરાસરી તાપમાન ૫-૧૭°સે વચ્ચે હોય છે.<ref name=weatherbase>{{cite web| publisher=Canty and Associates LLC| url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=422950&refer==&units=metric| title=Weatherbase entry for Darjeeling| access-date=2006-04-30| archive-date=2020-10-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20201022034555/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=422950&refer==&units=metric| url-status=dead}}</ref> અહીં સૌથી નીચું ઉષ્ણતામન ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૫ના દિવસે -૫°સે નોંધાયું હતું.<ref name="DistProf"/> અહીં સરાસરી વાર્ષીક ૩૦૯.૨ સેમી જેટલો વરસાદ પડે છે, અને સરાસરી વરસમાં ૧૨૬ દિવસ વરસાદ પડે છે.<ref name="DistProf"/> સૌથી વધુ વરસાદ જુલાઈ મહીનામાં પડે છે.<ref name=weatherbase/> આ ક્ષેત્રનો તીવ્ર અને કેન્દ્રીત વરસાદ અનિયંત્રિત આયોજન અને જંગલોની કપાઈને કારણે અવારનવાર ભૂસ્ખલનનું કારણ બને છે,આને કારણે જાન માલનું ઘણું નુકશાન થાય છે.<ref>{{harvnb|Sarkar|1999|p=299}}</ref> હાલના વર્ષોમાં [[વૈશ્વિક ઉષ્ણતા|વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણ]]ની દાર્જિલિંગના વાતાવરણ પર વિપરિત અસર પડી છે જેને પરિણામે દુષ્કાળ અને તેની પછે પૂર અને ચા બગીચા પર વધતા જતા કીટક આક્રમણના બનાવો આદિ ઘટનાઓ ઘટે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/special-news-report/News-Feed/Brewtal-climate-Droughts-storms-cracking-Darjeeling-s-teacup/Article1-480534.aspx|title=Brewtal climate: Droughts, storms cracking Darjeeling’s teacup|work=[[Hindustan Times]]|date=2009-11-26|author=Malabi Gupta|access-date=2009-12-03|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606124325/http://www.hindustantimes.com/special-news-report/News-Feed/Brewtal-climate-Droughts-storms-cracking-Darjeeling-s-teacup/Article1-480534.aspx|url-status=dead}}</ref> == નાગરી વ્યવસ્થાપન == [[ચિત્ર:Flag of Gurkhaland.svg|thumb| ગોરખા નેશનલ લિબરેશન ફ્રંટનો ધ્વજ|alt=A rectangular flag with a green background, three horizontal yellow stripes across the bottom, three yellow stars forming a triangle on the top left, and a yellow sword on the top right.]] દાર્જિલિંગ શહેરી ક્ષેત્રમાં દાર્જિલિંગ નગરપાલિકા અને પત્તાબોંગ ચા બગીચાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=census1>{{cite web | publisher=Directorate of Census Operations, West Bengal | url=http://www.wbcensus.gov.in/DataTables/02/FrameTable4_1.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20050827091947/http://www.wbcensus.gov.in/DataTables/02/FrameTable4_1.htm | archive-date=2005-08-27 | title=Table-4 Population, Decadal Growth Rate, Density and General Sex Ratio by Residence and Sex, West Bengal/ District/ Sub District, 1991 and 2001 | year=2003 | access-date=2006-04-30 | url-status=live }}</ref> ૧૮૫૦માં સ્થાપીત દાર્જિલિંગ નગરપાલિકા ૧૦.૫૭ ચો કિમી ક્ષેત્રને આવરી લે છે.<ref name=census1/> આ નગરપાલિકા ૩૨ વોર્ડમાંથી ચૂંટાઈ આવેલા સભ્યો અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા નેમણૂંક કરાયેલ સભ્યોની બનેલી છે. આ સભ્યો પોતાનામાંથી એક પ્રમુખ ચૂંટી કાઢે છે;<ref name=urbanmanagement/> આ પ્રમુખ નગપાલિકાના કાર્યકારી અધિકારી હોય છે. ૨૦૧૦માં ગોરખા જનમુક્તિ મોર્ચા આ નગરપાલિકામાં સત્તા પર છે. ગોરખા વસતિ ધરાવતું દાર્જિલિંગ ક્ષેત્ર ૧૯૮૮માં દાર્જિલિંગ હિલ કાઉંસીલ ના નિર્માણ પછી તેના કાર્ય ક્ષેત્રમાં આવે છે. આ પર્વતીય ક્ષેત્રની અમુક બાબતો જેમકે શિક્ષણ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યટન આદિનું વ્યવથાપન દાર્જિલિંગ હિલ કાઉંસીલ ના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદો અન વ્યવસ્થા જિલ્લા પોલીસ તંત્ર હેઠળ આવે છે જે પશ્કિમ બંગાળ પોલીસનો ભાગ છે. દાર્જિલિંગ અને જોરબંગલોની સુરક્ષા અને કાયદાકીય બાબતોના ઉપરી ડેપ્યુટિ સુપ્રિટેંડેન્ટ ઓફ પોલીસ હોય છે. દાર્જિલિંગ નગરપાલિકાની હદમાં બે પોલીસ ચોકીઓ છે એક દાર્જિલિંગ અનને બીજી જોરબંગલો.<ref name=census2> {{cite web| publisher=Directorate of Census Operations, West Bengal | url=http://web.cmc.net.in/wbcensus/DataTables/01/Table-3.htm | title=Table-3 District Wise List of Statutory Towns (Municipal Corporation, Municipality, Notified Area and Cantonment Board), Census Towns and Outgrowths, West Bengal, 2001|year=2003 |access-date=2006-04-30}}</ref> ૨૦૦૫ થી, દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલની કોઈ ચૂંટણી નથી થઈ અને માર્ચ ૨૦૦૮થી પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર એક વ્યવસ્થાપન અધિકારી થકી દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલનો કારભાર ચલાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Ghisingh-gone-Morcha-closer-to-Gorkhaland/282846/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-06 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315000445/http://www.expressindia.com/latest-news/Ghisingh-gone-Morcha-closer-to-Gorkhaland/282846/ |url-status=dead }}</ref> == સગવડો == [[File:Darjeeling St. Andrew's Church.jpg|thumb|St. Andrew's Church, Darjeeling. Built- 1843, Rebuilt- 1873]] સેંચલ પર્વતમાળા પરથી વહેતા પ્રાકૃતિક ઝરણાં દાર્જિલિંગને મોટા ભાગનો પાણી પુરવઠો પુરો પાડે છે. આમાંથે જમા કરેલા પાણીને પથ્થરની નીકો દ્વારા ૧૯૧૦ અને ૧૯૩૨માં બનેલા બે તળાવોમાં જમા કરવામાં આવે છે. જોરબંગલોમાં આવેલ ફીલ્ટરેશન પ્લાન્ટ માં થઇ પાઇપ દ્વારા પાણી આખા શહેરને પુરું પાડવામાં આવે છે.<ref name="Watersupply">{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/water.html|title=Water Supply|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2009-12-03|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708232148/http://www.darjeelingmunicipality.com/water.html|url-status=dead}}</ref> ઉનાળા દરમ્યાન, જ્યારે ઝરણાં દ્વારા પુરું પડાતું પાણી અપુરતું થાય છે ત્યારે ખોંગ ખોલામાં આવેલ એક નિત્ય વહેતા ઝરણાં માંથી પાણી પમ્પ દ્વારા લવાય છે. અહીં પાણીની જરૂરિયાત અને પુરવઠા વચ્ચે નું અંતર વધતું જ રહ્યું છે. શહેરના ૫૦% ઘરોને જ નગરપાલિકાના પાઈપનું જોડાણ મળેલું છે.<ref name=urbanmanagement/> પાણી પુરવઠામાં વધારો કરવા માટે ૧૯૮૪ના ત્રીજા જળાશયના બાંધકામ સહિતના અન્ય ઘણાં ઉપાયો નિષ્ફળ નીવડ્યાં છે.<ref name="Watersupply"/> શહેરમાં ૪૦% ક્ષેત્રમાં ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા છે જે ઘરેલુ ગંડા પાણીને સેપ્ટીક ટેંક સુધી પહોંચાડે છે.<ref name="Generalinfo">{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/general.html|title=General Information|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2010-01-08|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://www.webcitation.org/684l5wBns?url=http://www.darjeelingmunicipality.com/general.html|url-status=dead}}</ref> ઘ કચરાને નજીકમાં આવેલ ડમ્પીંગ ગ્રાઉંડમાં ઠલાવાય છે ત્યાં જ નગરનું સ્મશાન પણ આવેલું છે.<ref name="Generalinfo"/> ૨૦૦૩થી બારણે બારણે કચરો જમા કરવાની અને જૈવિક અને અજૈવિક કચરો છૂતો પાડવાની વ્યવસ્થા ચાલુ કરાઇ છે.<ref>{{harvnb|Aftab|2005|p=186}}</ref> બિન સરકારી સંસ્થાઓની મદદ વડે જૈવિક કચારાનું [[વર્મીકમ્પોસ્ટીંગ]] (અળસિયા અપઘટન) હાથ ધરવા માં આવે છે.<ref>{{harvnb|Aftab|2005|p=187}}</ref> ૨૦૦૯માં કચરો ઘટાડવા માટે નગરપાલિકાએ પ્લાસ્ટીકની થેલીઓ અને પેકેટો પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/darjeeling-to-ban-plastic-altogether/474728/|title=Darjeeling to ban plastic altogether|work=[[The Indian Express]]|date=2009-06-11|author=Mohana Dam|access-date=2009-12-03|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314231251/http://www.expressindia.com/latest-news/darjeeling-to-ban-plastic-altogether/474728/|url-status=dead}}</ref> વિદ્યુત પુરવઠો વેસ્ટ બંગાલ ઇલેક્ટ્રીસીટી બોર્ડ દ્વારા પુરો પાડવામાં આવે છે, વેસ્ટ બેંગાલ ફાયર સર્વીસ આપાતકાલીન સેવાઓ આપે છે. આ શહેર ખંડીત વિદ્યુત પ્રવાહથી પીડાય છે અને તેના વોલ્ટેજ અસ્થિર હોય છે, આથી વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝર અહીંના ઘરો માં જોવા મળે છે. લગભગ બધી જ શાળાઓ સ્વાયત્તતા પ્રાપ્ત દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલની દ્વારા સંચાલિત છે. નગ્રપાલિકાના રસ્તાની કુલ લંબાઇ ૧૩૪ કિમી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/roads.html|title=Roads|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2010-01-08|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708232231/http://www.darjeelingmunicipality.com/roads.html|url-status=dead}}</ref> == અર્થવ્યવસ્થા == [[ચિત્ર:Darjeeling, India, Tea plantations in mountains.jpg|thumb| દાર્જિલિંગમાં આવેલ ચા નો બગીચો |alt=Terraced rows of bushes growing on a hillside.]] દાર્જિલિંગની અર્થવ્યવસ્થાના મુખ્ય બે આધાર છે પર્યટન અને ચા ઉદ્યોગ. દાર્જિલિંગના વિશિષ્ટ આબોહવાને કારણે દાર્જિલિંગ ચાને એક ખાસ સોડમ હોય છે. આ ચા આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે વખણાયેલી છે.<ref name="Tea"/> ભારતમાં ઉત્પન્ન થતી ચાના ૭% જેટલી ચા દાર્જિલિંગમાં પેદા થાય છે. આ પેદાશ વર્ષે ૯૦ લાખ કિલો જેટલી હોય છે.<ref name="NewProtest"/> ભારતના અન્ય પ્રદેશો અને નેપાળમાં ઉત્પન્ન થતી ચાએ અહીંની ચા ને પ્રતિસ્પર્ધા આપી છે.<ref name=teacompetition>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1456988.stm|title=Darjeeling tea growers at risk|publisher=BBC News|date=2001-07-27|access-date=2006-05-08}}</ref> અહીં ચાલી આવતી મજૂરોની ખટપટ કામગારોની છટણી એસ્ટેટનું બંધ પડવું આદિને કારણે અહીં નિવેશ અને ઉત્પાદન પર ઘણી અસર પડી છે.<ref name=teaproblems>{{cite news|author=Daniel B. Haber|url=http://www.ipsnews.net/africa/interna.asp?idnews=21909|title=Economy-India: Famed Darjeeling Tea Growers Eye Tourism for Survival|publisher=Inter Press Service News Agency|date=2004-01-14|access-date=2006-05-08|archive-date=2006-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20060602163603/http://www.ipsnews.net/africa/interna.asp?idnews=21909|url-status=dead}}</ref> ઘણાં ચાના બગીચા કામદારો દ્વારા સહકારી ધોરણે ચલાવવામાં આવે છે, જ્યારે અમુકને ટુરિસ્ટ રિસોર્ટમાં ફેરવવાની યોજના ચાલુ છે.<ref name=teaproblems/> અહીંના કામગારોમાં ૬૦%થી વધુ કામગાર મહિલાઓ છે.<ref name=census1/> ચા સાથે, અહીં [[મકાઈ]], [[જવ]], [[ડાંગર]], [[એલચી]], [[બટેટા]] અને [[આદુ]] ના પાક લેવાય છે.<ref name="Agriculture">{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/agriculture.html|title=Agriculture|publisher=Official webpage of Darjeeling District|access-date=2009-11-25|archive-date=2010-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205154653/http://darjeeling.gov.in/agriculture.html|url-status=dead}}</ref> ૧૮૬૦થી જ દાર્જિલિંગ એક મહત્ત્વ પૂર્ણ પ્રવાસી સ્થળ બની ગયું હતું.<ref name="Lamb 71"/> આ એકમાત્ર પૂર્વીભારતીય સ્થળ છે જ્યાં બહોળી સંખ્યામાં વિદેશી પ્રવાસીઓ આવે છે.<ref name="NewProtest"/> બોલીવુડ અને બંગાળી સિનેમાના ફીલ્મીકરણ માટે પણ આ એક પ્રખ્યાત સ્થળ છે. [[સત્યજીત રે]]એ તમની ફીલ્મ કાંચન જંગા (૧૯૬૨) અહીં ફીલ્માવી હતી, અને ત્મની ફેલુદા શ્રેણીની કથાઓ, ''દાર્જિલિંગ જોમ્જોમાત'' પણ અહીંની હતી. બોલીવુડની ફિલ્મો ''[[આરાધના]]'' (૧૯૬૯), અને હાલમાં આવેલી ફીલ્મ ''[[મૈં હૂં ના]]'' (૨૦૦૪) અહીં ફીલ્માવાઈ હતી.<ref name=aradhana1>{{cite web | url = http://www.outlooktraveller.com/aspscripts/travelogue.asp?dest=Darjeeling | archive-url = https://web.archive.org/web/20070415015159/http://www.outlooktraveller.com/aspscripts/travelogue.asp?dest=Darjeeling | archive-date = 2007-04-15 | title = Darjeeling: Where the journey is the destination | access-date = 2007-03-09 | author = Sudha Mahalingam | year = 2001 | month = March | work = Outlook Traveller | publisher = Outlook Publishing (India) Private Limited | url-status = live }}</ref><ref name=aradhana2>{{cite web | url = http://www.indialine.com/travel/trains/darjeeling-toy-train.html | title = Darjeeling Toy Train | access-date = 2009-12-05 | work = Theme India: Train Tourism in India | publisher = IndiaLine | archive-date = 2010-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100507123327/http://www.indialine.com/travel/trains/darjeeling-toy-train.html | url-status = dead }}</ref> આ ક્ષેત્રની રાજનૈતિક અસ્થિરતાને કારણે અહીંના પ્રવાસ વ્યવસ્થા પર અસર થાય છે, અને ૧૯૮૦ અને ૨૦૦૦ના પ્રદર્શનોને કારણે પર્યટન ઉદ્યોગ પર ઘણી અસર પડી છે.<ref name="NewProtest"/><ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=66}}</ref> == વાહન વ્યવહાર == [[ચિત્ર:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|દાર્જિલિંગમાં પ્રવેશ કરતી ટોય ટ્રેન |alt=A train, hauled by a steam locomotive, running beside a road between two rows of buildings with a few people walking on the road.]] દાર્જિલિંગ ૮૮ કિમી લાંબી દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે દ્વારા ન્યૂ જલપાઈગુડીથી અથવા સીલીગુડીથી રાષ્ટીય ધોરી માર્ગ-૫૫ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. <ref name="Transport">de Bruyn 2008, p.578</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI|publisher=National Highways Authority of India|access-date=2011-01-07|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|url-status=dead}}</ref> નવતર વાહન વ્યવહાર પ્રયોગ દ્વારા કોઇ ક્ષેત્રનું આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ સાધીને વિશ્વના અન્ય ક્ષેત્રોને પ્રભાવીત કરવા બદ્દલ દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે જે એક ૬૦ સેમી ગેજ ધરાવતી પર્વતીય રેલ્વે છે તેને યુનેસ્કો દ્વારા ૧૯૯૯માં વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ઘોષિત કરાઈ છે,<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/repcom99.htm#944|title=Darjeeling Himalayan Railway|work=World Heritage Committee: Report of the 23rd Session, Marrakesh, 1999|publisher=UNESCO|access-date=2010-01-08}}</ref> વિશ્વમાં આ સન્માન મેળવનાર આ બીજી રેલ્વે છે.<ref name=heritageunesco/><ref name=aradhana1/> સીલીગુડી અને દાર્જિલિંગ વચ્ચે બસ સેવા અને અન્ય વાહનની સેવા ઉપલબ્ધ છે. રસ્તા માર્ગે દાર્જિલિંગ [[બાગડોરા]], [[ગંગટોક]] અને [[કાઠમંડુ]] અને અન્ય નજીકના નગરો [[કુરસિયોંગ]] અને [[કાલિમ્પોંગ]].<ref name="Transport"/> જો કે, વરસાદમાં થતા ભૂસ્ખલનને કારણે રસ્તો અને રેલ્વે માર્ગ બંધ પડી જાય છે. સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક બાગડોરા ૯૦ કિમી દૂર આવેલું છે.<ref name="Transport"/> નગરની ભીતરમાં મોટે ભાગે લોકો પગપાળા પ્રવાસ કરે છે. રહેવાસીઓ સાયકલ, મોટર સાયકલ અને ભાડોત્રી ટેક્સીઓ વાપરે છે. ૨૦૦૩માં થયેલ અકસ્માત પછી દાર્જિલિંગ રોપવે બંધ કરી દેવાઈ છે તેમાં ચાર પ્રવાસીઓ મૃત્યુ પામ્યાં હતાં.<ref name = "Statesman20Oct">{{cite web | url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=53912&usrsess=1 | title = Darjeeling ropeway mishap kills four | access-date = 2007-06-30 | work = [[The Statesman]] | date = 2003-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102947/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=53912&usrsess=1 | archive-date = 2007-09-29 | url-status = dead }}</ref> It was proposed to be reopened in 2007,<ref name = "Statesman22Jun">{{cite web | url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=6&id=187778&usrsess=1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418002244/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=6&id=187778&usrsess=1 | archive-date = 2008-04-18 | title = Darjeeling Ropeway to open again | access-date = 2009-12-02 | author = Soma Mookerjee | work = The Statesman | date = 2007-06-22 | url-status = dead }}</ref> અને આ ક્ષેત્રમાં વિકસી રહેલ રસ્તાના જાળાને કારણે અને સહયોગીની ગેરહાજરેને લીધે રોપવેનો વિકાસ ન થયો.<ref>{{cite web|url=http://www.darjeelingtimes.com/news/News/ABGL-explores-court-option-for-meet.html|title=Time, neglect apply brakes on ropeways|work=The Statesman|date=2009-11-30|author=Mohan Prasad|access-date=2011-01-07|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004174308/http://www.darjeelingtimes.com/news/News/ABGL-explores-court-option-for-meet.html|url-status=dead}}</ref> == વસતિ == ૨૦૦૧ના વસતિ ગણતરી અનુસાર, ૧૨.૭૭ ચો કિમી ક્ષેત્ર ધરાવતા બૃહદ દાર્જિલિંગ શહેરી ક્ષેત્રની વસતિ ૧૦૯૧૬૩ છે, જ્યારે નગરપાલિકા ક્ષેત્રની વસતિ ૧૦૭૫૩૦ છે.<ref name=census1/> નગરપાલિકા ક્ષેત્રમાં વસતિનું ઘનત્વ પ્રતિ કિમી ૧૦,૧૭૩ છે². સ્ત્રી ૰ પુરુષ પ્રમાણ ૧,૦૧૭ ૰ ૧,૦૦૦ છે,<ref name=census1/> જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી ૯૩૩ ૰ ૧૦૦૦ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/fsex.aspx|title=India at a Glance: Sex Ratio|work=Census of India, 2001|access-date=2009-11-19}}</ref> આ ક્ષેત્રમાં પળાતા ત્રણ સૌથી મોટા ધર્મ અનુ ક્રમે હિંદુત્વૢ બૌદ્ધ ધર્મ અને ખ્રિસ્તિ ધર્મ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Dist_File/datasheet-1901.pdf|title=Basic data sheet, District Darjiling|work=Census of India, 2001|access-date=2009-11-19}}</ref> બહુમતિ જનસંખ્યા નેપાળી મુળના ગોરખા કુળના છે. ગોરખામાં અન્ય ઉપજાતિઓ છે [[લિંબુ]], [[રાય]], [[તમાંગ]], [[લેપ્ચા]], [[ભુતિઆ]], [[શેર્પા]] અને [[નેવાર]]. અહીં રહેતા અન્ય કુળ [[બંગાળી]], [[એંગ્લો ઈંડિયન]], [[ચીની]], [[બિહારી]] (મુખ્યત્વે સ્થપાંતરીત મજૂરો) અને [[તિબેટી]]. અહીં બોલાતી સૌથી મુખ્ય ભાષાઓ છે The most commonly spoken languages are [[નેપાળી]], [[બંગાળી]] અને અંગ્રેજી.<ref name="Culture">{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/people.html|title=People And Culture|publisher=Official webpage of Darjeeling District|access-date=2009-11-26}}</ref> દાર્જિલિંગએ ૧૯૯૧ અને ૨૦૦૧ વચ્ચેના સમયગાળામાં નોંધ પાત્ર વસતિ વધારો જોયો છે આ સમય દરમ્યાન વધારાનો દર ૪૭% રહ્યો હતો.<ref name=census1/> આ શહેરની યોજના ૧૦ૢ૦૦૦ વ્યક્તિના સમાવેશ માટે કરાઈ હતી અને ત્યાર બાદના વસતિ વધારાને કારણે ખૂબ માળખાકીય સુવિધાઓ પર ખુબ દબાણ આવ્યું છે અને પર્યાવરણ ને નુકશાન થયું છે. વધતા વસતિ વધારાને કારણે જિલ્લાના જંગલોને પારાવાર નુકશાન થયું છે. પર્યાવરણને થયેલા નુકશાન અને પર્વતોના ખવાણને કારણે દાર્જિલિંગ પર્યટન સ્થળ તરીકેનું આકર્ષણ ગુમાવી રહ્યું છે.<ref name=teri/> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Darjeelingflags.jpg|thumb|હિંદુ મંદિરની આજુબાજુ બુદ્ધિસ્ટ ધ્વજ.|alt=A man and a woman praying at a small white shrine with a red roof. Several colourful flags on buntings are strung across poles in front of the shrine.]] નાતાલ દુર્ગાપુના અને દિવાળી જેવા મુખ્ય ધાર્મિક પરિવાર સિવાય અહીંની પ્રજા અમુક સ્થાનિય તહેવારો પણ મનાવે છે. લેપ્ચા અને ભુટિયા લોકો જાન્યુઆરીમાં નવું વર્ષ ઉજવે છે જ્યારે તિબેટિયન લોકો ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં તેમનું નવું વર્ષ [[લોસર]] ઉજવે છે. મધ્ય જૂનમાં દલાઈ લામાનો જન્મ દિવસ સરઘસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.<ref name="Culture"/> દર વર્ષે દસ દિવસનો દાર્જિલિંગ કાર્નિવલ તરીકે ઓળખાતો ઉત્સવ સિવિલ સોસાયટીના પ્રયત્નોથી દાર્જિલિંગ ઈનિશિયેટીવ તરીકે ઓળખાતી ચળવળ હેઠળ શિયાળામાં ઉજાવાય છે. આમાં દાર્જિલિંગ પર્વતીય ક્ષેત્રના સંગીતૢ કળા અને સંસ્કૃતિ ને પ્રદર્શિત કરાય છે.<ref name=frontline2003>{{cite journal | author =S.S. Chattopadhyay | year =2003 | month =December | title =The spirit of Darjeeling | journal =Frontline | volume =20 | issue =25 | url =http://www.hinduonnet.com/fline/fl2025/stories/20031219000306600.htm | access-date =2006-05-01 | ref =harv | archive-date =2006-05-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060513215230/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2025/stories/20031219000306600.htm | url-status =dead }}</ref> દાર્જિંલિંગમાં સૌથી પ્રચલિત વાનગી છે મોમો. આ એક વરાળમાં રંધાતીૢ માંસને લોટમાં વાળીને બનતી વાનગી છે આને સાફ સૂપ અને અથાણા સાથે ખાવા અપાય છે. ઠુપકા તરીકે ઓળખાતા અને સૂપ સાથે પીરસાતા તિબેટિયન નુડલ્સ પણ પ્રચલિત છે. અન્ય પ્રચલિત વાનગીઓ છે દમ આલુ, બટેટાની વાનગી, અને ''[[સાફાલે]]'', માંસ ભરેલ તિબેટીયન રોટી.<ref name="Culture"/> અથાયેલ ખોરાક અને પેય પદાર્થ નજન સંખ્યાના મોટા ભાગના લોકો દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=376}}</ref> અથાયેલી વસ્તુઓમાં સોયાબીનની વાનગીઓ], [[લાંબુ ના અંકુર]], દૂધ અને ચોખામાંથી બનાવાતી ''સેલ રોટી'' પ્રમુખ છે.<ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=375}}</ref> ચા સૌથી લોકપ્રિય પીણું છે તિબેટીયન બટર ચા પણ પીવય છે.<ref name="Culture"/> નશા કારક પેયમાં ''ટોંગબા'', ''જ્નાર્ડ'' અને ''[[છાંગ]]'', સ્થાનીય રીતે ઉગતી અંગુલ બાજરી તરીકે ઓળખાતા સ્થાનીય અનાજ માંથી બનતું પીણું છે.<ref name="Culture"/><ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=382}}</ref><ref>{{cite book|author=H. Ä. Jaschke|title= A Tibetan-English Dictionary|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42701|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42701/page/n367 341]|year=1881 (Reprint 1987)|publisher=Motilal Banarsidas|place= Delhi|isbn=81-208-0321-3}}</ref> દાર્જિલિંગની ઘણી ઈમારતો પર વસાહતવાદ કાળના વાસ્તુની છાપ દેખાઈ આવે છે, જેમકે દાર્જિલિંગના મોક ટ્યુડર શૈલિના (mock Tudor) ઘરો, ગોથિક શૈલિના ચર્ચો, રાજ ભવન, દાર્જિલિંગ પ્લાંટર્સ ક્લબ અને વિવિધ શૈક્ષણિક ઈમારતો. બુદ્ધિસ્ટ મઠ પેગોડા શૈલિ ના બનેલા છે. દાર્જિલિંગ સંગીતકારો અને કદરદાનોનું કેંદ્ર મનાય છે. અહીંના લોકોમાં ગાવું અને વગાડવું સામાન્ય શોખ જોવા મળે છે, અને આ પરંપરાગત પ્રનાલીનો તેમને ગર્વ છે.<ref name=naturecentric>{{cite web | url = http://ignca.nic.in/cd_07011.htm | title = The Nature-centric Culture of the Nepalese | access-date = 2006-07-31 | author = D.P. Rasaily , R.P. Lama | work = The Cultural Dimension of Ecology | publisher = Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi | archive-date = 2006-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060715224122/http://ignca.nic.in/cd_07011.htm | url-status = dead }}</ref> == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભ == * {{Cite book | last=Aftab | first=Aaris | year=2005 | title=Are the Third World cities sustainable? | place= | publisher=Allied Publishers | edition= | page=201 | isbn=978-81-7764-869-0 | url=http://books.google.com/?id=R1HV6aoINaQC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Bhattacharya | first=Anima | year=1995 | title=Planning in the Perspective of Development | place= | publisher=M.D. Publications | edition= | page=231 | isbn=978-81-85880-62-4 | url=http://books.google.com/?id=Znwg_xDfx80C | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.2307/3518047 | last=Dasgupta | first=Atis | authorlink= | year=1999 | title=Ethnic Problems and Movements for Autonomy in Darjeeling | url=http://jstor.org/stable/3518047 | periodical=Social Scientist | volume=27 | issue=11–12 | pages=47–68 | id={{JSTOR|3518047}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=qMqBvtL_nI0C&pg=PA578&dq=how+to+get+to+darjeeling&hl=en&ei=2bgoTbmuONOChQefy4i_Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=how%20to%20get%20to%20darjeeling&f=false|title=Frommer's India|publisher=Frommer's|access-date=2011-01-08|year=2008|last=de Bruyn|first=Pippa|coauthors=Keith Bain, Niloufer Venkatraman, Shonar Joshi|isbn=978-0-470-16908-7}} * {{Cite news | last=Froehlich | first=W. | authorlink= | year=1990 | title=Thresholds in the Transformation of Slopes and River Channels in the Darjeeling Himalaya, India | periodical=Annals of the Association of American Geographers | volume=10 | issue=4 | pages=301–312 | id={{JSTOR|3673492}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | surname1 = Gerard | given1 = John | year = 1990 | title = Mountain environments: an examination of the physical geography of mountains | url = https://archive.org/details/mountainenvironm0000gerr | edition = | page = [https://archive.org/details/mountainenvironm0000gerr/page/317 317] | publisher= MIT Press | isbn = 0-262-07128-2 | ref = harv | postscript = <!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.1111/j.1467-8306.1995.tb01821.x | last=Kenny | first=Judith | authorlink= | year=1995 | title=Climate, Race, and Imperial Authority: The Symbolic Landscape of the British Hill Station in India | periodical=Annals of the Association of American Geographers | volume=85 | issue=4 | pages=694–714 | id={{JSTOR|2564433}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Lamb | first=Alastair | year=1986 | title=British India and Tibet, 1766–1910 | place= | publisher=Taylor & Francis | edition=2nd | page=353 | isbn=978-0-7102-0872-9 | url=http://books.google.com/?id=MY4OAAAAQAAJ | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Mackintosh | first=L.J. | year=2009 | title=Birds of Darjeeling and India | place= | publisher=BiblioBazaar, LLC | edition=2nd | page=322 | isbn=978-1-116-11396-9 | url=http://books.google.com/?id=xY6nB640PKkC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Negi | first=Sharad Singh | year=1992 | title=Himalayan wildlife, habitat and conservation | place= | publisher=Indus Publishing | edition= | page=207 | isbn=978-81-85182-68-1 | url=http://books.google.com/?id=W88pkms1dXEC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Palit | first=Chittabrata | year=2006 | title=Scientific Bengal: science, technology, medicine, and environment under the Raj | place= | publisher=Gyan Books | edition= | page=270 | isbn=978-81-7835-496-5 | url=http://books.google.com/?id=YmmBZwI8RTYC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | last=Sarkar | first=S. | authorlink= | year=1999 | title=Landslides in Darjeeling Himalayas, India | periodical=Transactions of the Japanese Geomorphological Union | volume=20 | issue=3 | pages=299–315 | issn=03891755 | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | last=Srivastava | first=Suresh C. | authorlink= | year=2003 | title= Geographical Indications and Legal Framework in India | periodical=Economic and Political Weekly | volume=38 | issue=38 | pages=4022–4033 | id={{JSTOR|4414050}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Subba | first=Tanka Bahadur | year=2009 | title=Indian Nepalis: issues and perspectives | place= | publisher=Concept Publishing Company | edition= | page=398 | isbn=978-81-8069-446-2 | url=http://books.google.com/?id=rBDcenRzHJAC&printsec=frontcover&q= | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.1002/jsfa.2740440410 | surname1=Tamang | given1=Jyoti | last1=Tamang | surname2=Sarkar | first1=Jyoti P | given2=Prabir | authorlink= | year=1988 | title=Traditional Fermented Foods and Beverages of Darjeeling | periodical=Journal of the science of food and agriculture | volume=44 | issue=4 | pages=375–385 | url=http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/23778/1/IND88052735.pdf | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None--> | archive-date=2011-07-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721071349/http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/23778/1/IND88052735.pdf | url-status=dead }} * {{Cite book | last=Waterhouse | first=David M. | year=2004 | title=The origins of Himalayan studies: Brian Houghton Hodgson in Nepal and Darjeeling, 1820–1858 | place= | publisher=Routledge | edition= | page=280 | isbn=978-0-415-31215-8 | url=http://books.google.com/?id=_rhgqGA2nKoC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikivoyage|Darjeeling}} * [http://www.dhr.in/ દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228112007/http://www.dhr.in/ |date=2007-02-28 }} [[શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો]] [[શ્રેણી:પશ્ચિમ બંગાળ]] 0zpmr0ibl5326rblxgn90uhr51pp0a9 0 26453 905496 903823 2026-09-22T02:39:08Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905496 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=Manhattan<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=New York County |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]]. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= | image_map = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}} | mapsize = | map_caption = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન | image_map1 = |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=Country |subdivision_name=United States |subdivision_type1=State |subdivision_name1=[[New York]] |subdivision_type2=County |subdivision_name2=New York County |subdivision_type3=City |subdivision_name3=[[New York City]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1629054 |population_density_sq_mi=70951 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} '''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી''' જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ: [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.</ref> આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.<ref>બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન"], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. "અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ."</ref><ref>સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. "વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું."</ref><ref>બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. "યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.'' છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.</ref> તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''મેનહટન'' નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા'' પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]'' (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.</ref> 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં "મેનહટન" શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Mannahatta">હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ'' થતો હતો."</ref> == ઇતિહાસ == === વસાહતી === હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.<ref>સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. "એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.</ref> [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. "જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ "અર્ધ ચંદ્ર" દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.""</ref> [[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]] [[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]] 1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. "તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:</ref> પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]</ref> (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> 1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો."</ref> ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું."</ref> સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.<ref>ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ" પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. "ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે."ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.""</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === [[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો. [[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું. === 19મી સદીનો વિકાસ === 1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે. 1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.<ref>બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ"], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો."</ref><ref>રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title="Olmsted's Triumph"|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો."</ref> [[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]] દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.<ref>વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક"], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા."</ref> નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો."</ref> નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.<ref>મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ "ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. "વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું."</ref> 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.<ref>હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]] [[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]] [[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]] 1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.<ref>ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. "વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું..."</ref> 25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.<ref>રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|url-status=dead}}</ref> શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.<ref>"સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19</ref> 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.<ref>બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ"], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. "વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું."</ref> યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.<ref>[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.</ref> 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.<ref>ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.<ref>ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.<ref>હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris "][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ"], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે."</ref> બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.<ref>હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો === 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ). === ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન === મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]'' ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]'' અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]'' જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]'' અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]'' અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]] મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો..."</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''"ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે."'' </ref> ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01</ref> [[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]] મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.<ref name="canal">ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન"]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.<ref name="canal"/> માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.<ref name="Mannahatta"/> 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|url=https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda/page/25 25]}}</ref> જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે 12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. <ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71]}}</ref> કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે. [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. "શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે."</ref> [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).<ref name="Manhattanhenge">સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. "સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ", ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. "મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.</ref> મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]'' સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006</ref> આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.<ref name="Mannahatta"/> === નજીકના પ્રાંતો === * [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ * [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ * બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ * ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ * કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ * રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ === રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો === * [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ) * [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] === પડોશના વિસ્તાર === [[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]] મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).<ref>સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી."</ref><ref>કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે."</ref> હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું."</ref> [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે. [[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]] સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના "બોહેમિયન" જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. "તેમણે જણાવ્યું હતું કે "70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા"</ref> વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.<ref>ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે."</ref> ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે."</ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ'' ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).<ref>પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html " હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. "જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે."</ref> તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો<ref>જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે."</ref> ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ<ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે."</ref> નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે. ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.<ref name="NYCBasics"/> મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.<ref name="Stuff"/> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]] 41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).<ref name="NYC climate"<ref name="NYC climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27}}</ref> શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.<ref name="NYC climate"/> મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.<ref name="NYC climate"/> ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.<ref name="NYC climate"/> શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}</ref> 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.<ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ."], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે."</ref> == સરકાર == [[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]] [[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]] 1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન"] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. "અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે."</ref> જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા 1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.</ref> 1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં."</ref> 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું."</ref> મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[Republicans]] ![[Democrats]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.<ref>ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. "બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી."</ref> મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે. * [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. * [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. * [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. * 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. 1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.</ref> 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == 19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.<ref>ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ "ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ"], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.<ref>વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા."</ref> દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. [[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]] [[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]] 1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો."</ref> ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Smithsonian">જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra"|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref>જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="Smithsonian"/> 1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.<ref>લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> [[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]] 2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.<ref name="Bloomberg">ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે"]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.<ref name="Bloomberg"/> ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.<ref>મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે."</ref> 1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == 2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી"], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી."</ref> જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.</ref> {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | '''મેનહટન''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સિટી''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> |- | કુલ વસ્તી | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[વસ્તીની ગીચતા]]<br />પ્રતિ ચોરસ માઇલ | 66,940 | 26,403 | 402 |- | મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[માથાદીઠ આવક]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | વિદેશમાં જન્મેલા | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | શ્વેત | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | શ્યામ | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | એશિયન | 9.4% | 9.8% | [6] ^ [5] |- | હિસ્પેનિક<br /> (કોઇ પણ જાતિના) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&amp;state_id=36&amp;county_id=61&amp;mode=geographic&amp;zip=&amp;place_id=&amp;cty_id=&amp;ll=all&amp;a=&amp;ea=&amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.</ref> અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે. મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.<ref>સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.</ref> 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.<ref>ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે."</ref> મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.<ref>સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. "બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.</ref> મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.</ref> == સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો == {{Main|Architecture in New York City}} 19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.<ref>મેકિનલી, જેસ્સે. "[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.</ref> [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.<ref>"શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' જુલાઈ 24, 1954. પી. 15</ref> પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print " સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. "એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું."</ref> ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]] એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.<ref>"ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.</ref> 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.<ref>"બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53</ref> લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ."</ref> જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.<ref>"ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.</ref><ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.</ref> [[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]] લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).<ref>બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ"], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. "ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું."</ref> 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}</ref> 1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.<ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.</ref> આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ હતા.]] [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.<ref name="greenbuilding">પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' </ref> સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.</ref> મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006</ref> કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MBPOEnvironment">{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.</ref> 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. == શહેરનો કુદરતી દેખાવ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|<center>Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]</center>}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|<center>Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City</center>}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|<center>Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.</center>}} == અર્થતંત્ર == મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.<ref name="BLSManhattanLabor"/> મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ"], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref> અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. <ref>મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.</ref> દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.<ref>{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.<ref>નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું."</ref> નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે."</ref> વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.<ref>[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.</ref> “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. <ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.</ref><ref name="NYPost">ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.</ref> ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.<ref>સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]] [[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]] [[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.</ref> હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ"], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. "200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે."</ref><ref>"[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}", ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. "આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય."</ref> [[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.<ref>વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. "એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે."</ref> ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.</ref> [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. "જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું."</ref> આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.<ref>પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. ""તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી."</ref> આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ'' જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}</ref> એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]'' નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ધી મેલ્ટિંગ પોટ"], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ "23 સ્કિડૂ" અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.<ref>ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. "આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. "પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે."</ref> ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.</ref> === રમત ગમત === હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ'' રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.<ref>ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. "ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.</ref><ref>આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. "આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.</ref> [[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]] પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938."</ref> નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ'' પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.</ref> ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા."</ref> 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ'' તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.<ref>કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> === માધ્યમો === ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]'' જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]'' અને ''[[ધી વિલેજર]]'' જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]'' પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]'' પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.</ref> ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.<ref>જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા"], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. "પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે."</ref> ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી."</ref> ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે. == રહેઠાણ == મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. "વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા."</ref> [[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]] લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref><ref name="NYTTenements">પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા."</ref> 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.<ref name="NYTTenements"/> હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.<ref name="OwnerOccupied"/> == આંતરમાળખું == === પરિવહન === [[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]] [[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. "2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.<ref name="2001summary"/> 2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.</ref> જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.</ref> આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ."</ref> મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે. ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) <ref>લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. "પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ'' અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ'' અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન'' જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref> સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. ""હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે".</ref> 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી."</ref> [[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]] આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.</ref> પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે."</ref> ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. "ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો."</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>"પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.</ref> ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ"], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ..."</ref> મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.<ref>યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> === સુવિધાઓ === સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.</ref> કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની<ref>રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ."</ref> વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.<ref>{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program."|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.<ref>ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.</ref> શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ"], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]] મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ], સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે. મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.<ref>મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ"], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. "મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે."</ref> મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે. ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. "ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…"</ref> યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે. ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે. દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.</ref> આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Manhattan}} === મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ === * [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ] * [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે] === નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો] * [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે. * [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો] === ઔતિહાસિક સંદર્ભો === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી. === જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ === * [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' * [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === સામાન્ય === {{wikivoyage|Manhattan}} q97yvmmmwqwnquykl67fjv94m0tuzk0 0 26534 905480 901671 2026-09-22T02:25:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905480 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | colour = #4B89E6 | name = Mickey Mouse | image = [[ચિત્ર:Mickey Mouse colored.svg|250px]] | caption = મિકી માઉસ | first = પ્લેન ક્રેઝી (૧૯૨૮) | creator = વૉલ્ટ ડિઝ્ની, અબ આઇવર્ક્સ | lbl1 = સ્વર | data1 = વૉલ્ટ ડિઝ્ની (૧૯૨૮–૧૯૪૭) <br /> જિમી મેક્ડોનાલ્ડ (૧૯૪૭-૧૯૭૭)<br /> વેઇન ઓલ્વાઇન (૧૯૭૭-૨૦૦૯)<br />બ્રેટ ઇવાન (૨૦૦૯–આજપર્યંત) | alias = | noinfo = yes }} '''મિકી માઉસ''' ('''મિશેલ માઉસ'''<ref>ટૂંકી ફિલ્મ ''સિમ્ફની અવર'' અને ''હાઉસ ઓફ માઉસ'' એપિસોડ ‘ મિકી એન્ડ ધ કલ્ચર કલેશ ’ માં તેનું પૂરું નામ આપ્યું છે.</ref>નો સંક્ષેપાક્ષર) એ કાર્ટુન પાત્ર છે, જે ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની માટે આદર્શ મૂર્તિરૂપ બનેલ છે. વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસ<ref name="Kenworthy">{{cite book|last=Kenworthy|first=John|title=The Hand Behind the Mouse|edition=Disney|location=New York|year=2001|pages=53–54}}</ref> 1928માં મિકી માઉસનું સર્જન કર્યું અને વોલ્ટ ડિઝનીએ તેને અવાજ આપ્યો. વોલ્ટ ડિઝની કંપની, ''સ્ટીમબોટ વિલી'' <ref>{{cite web|url=http://psc.disney.go.com/guestservices/8699.html|title=Disney Online Guest Services|access-date=2006-08-31|work=Disney Online|publisher=|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201113213/http://psc.disney.go.com/guestservices/8699.html|url-status=dead}}</ref> રજૂ થતાં 18 નવેમ્બર, 1928 ના દિવસને તેના જન્મદિવસ તરીકે ઊજવે છે, જો કે મિકી, ''પ્લેન ક્રેઝી'' માં (''સ્ટીમબોટ વિલી'' એ અવાજ સાથે મિકી માઉસનું પ્રથમ કાર્ટુન ચિત્ર હતું) તેનાથી છ મહિના અગાઉ બહાર પડી ચૂકયું હતું. માણસ જેવા ગુણધર્મો ધરાવતું માઉસનું પાત્ર, માત્ર એનિમેટ કાર્ટૂન પાત્ર અને રમૂજી સ્ટ્રીપ પરથી વિકાસ પામ્યું અને વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઓળખપાત્ર પ્રતીકો પૈકી એક બન્યું. હાલમાં મિકી, ‘ ''મિકી માઉસ કલબહાઉસ'' ’ એ ડિઝની ચેનલની ''પ્લેહાઉસ ડિઝની'' શ્રેણીમાં મુખ્ય પાત્ર છે. મિકી એ ધ મિકી માઉસ કલબનો અગ્રણી નેતા છે. == સર્જન અને પ્રથમ રજૂઆત == ડિઝની સ્ટુડિયોએ ચાર્લ્સ મિન્ટઝ ઓફ યુનિવર્સલ સ્ટુડિયો માટે અગાઉ નિર્માણ કરેલ ઓસ્વાલ્ડ ધ લકી રેબિટ માટેની અવેજીમાં મિકીનું સર્જન કર્યું હતું.<ref>{{cite book|first=Michael|last=Barrier|title=The Animated Man: A Life of Walt Disney|publisher=University of California Press|year=2008|page=56|isbn=978-0520256194}}</ref> ડિઝનીએ લોકપ્રિય ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણી માટે મોટા બજેટ માટે પૂછયું ત્યારે મિન્ટઝે જાહેર કર્યું કે ડિઝની બજેટ કાપ માટે સહમત હોય ત્યાં સુધી ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણી કરવાનું ચાલુ રાખી શકે. મિન્ટઝ એ ઓસ્વાલ્ડની માલિકી ધરાવતો હતો અને તેણે વિચાર્યું કે ડિઝની આર્થિક રીતે પોતાની દયા પર છે. ગુસ્સે થઈને ડિઝનીએ સોદાનો ઈન્કાર કર્યો અને મિન્ટઝ સાથે કરારથી બંધાયેલા હતો તે મુજબ ઓસ્વાલ્ડના છેલ્લા કાર્ટુનનું નિર્માણ કર્યું. ડિઝની પોતાના સ્ટાફના દગાથી નિરાશ થયો હતો, પરંતુ સ્કેચ પરથી તેણે નવી શરૂઆત કરવાનું નક્કી કર્યું. નવા ડિઝની સ્ટુડિયોમાં શરૂઆતમાં એનિમેટર અબ વેર્કસ અને વફાદાર એપ્રિન્ટસ કલાકાર, લેસ કલાર્કનો સમાવેશ થતો હતો. ત્યારબાદ ડિઝની અનુભવ પરથી એક પાઠ શીખ્યો કે તેની કંપની દ્વારા નિર્મિત પાત્રોના તમામ હકોની માલિકી પોતે ધરાવતો હોવાની હંમેશા ખાતરી કરતો. 1928ની વસંત ઋતુ દરમિયાન ડિઝનીએ અબ વેર્કસને નવા પાત્રનું આલેખન શરૂ કરવા કહ્યું. વેર્કસે ઘણા પ્રાણીઓના રેખાચિત્રો દોરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેમ કે કૂતરાં અને બિલાડીઓ પરંતુ આ કોઈથી ડિઝનીને સંતોષ ન થયો. માદા ગાય અને નર ઘોડાનો પણ ઈન્કાર કર્યો. તે પછી કલેરાબેલે ગાય અને હોરેસ હોર્સકોલર તરીકે રજૂ થયા. (નર દેડકાને પણ રદ કર્યો, જે પાછળથી વેર્કના પોતાના ''ફિલપ ધ ફ્રોગ'' શ્રેણીમાં દર્શાવાયો).<ref name="Kenworthy"/> વોલ્ટ ડિઝનીને, તેના ખેતર પરના જેનાથી તે ટેવાયો હતો તે જૂના પ્રિય પાલતુ ઉંદર પરથી મિકી માઉસની પ્રેરણા મળી. 1925 માં, હ્યુગ હર્મને વોલ્ટ ડિઝનીના ફોટોગ્રાફની આસપાસ ઉંદરના કેટલાંક સ્કેચ બનાવ્યાં. આનાથી અબ વેર્કને ડિઝની માટે ઉંદરના નવા પાત્રનું નિર્માણ કરવાની પ્રેરણા મળી.<ref name="Kenworthy"/> ડિઝનીની પત્ની લિલિયને તેનું નામ બદલવાની વાત ગળે ઉતારી તે પહેલાં પાત્ર માટે ડિઝનીનું મૂળ નામ ‘ મોર્ટિમર માઉસ ’ હતું, અને અંતે મિકી માઉસનું આગમન થયું. <ref>{{Cite web |url=http://tweens.indiatimes.com/articleshow/51990.cms |title=મિકી માઉસ મેજિક - ટવીન ટાઈમ્સ - ઈન્ડિયાટાઈમ્સ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2004-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113130826/http://tweens.indiatimes.com/articleshow/51990.cms |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ » મિકી માઉસ મોર્ટિમેર જતો હતો માઉ ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417164306/http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ |date=2009-04-17 }}[http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ યુઝલેસ નોલેજ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417164306/http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ |date=2009-04-17 }}</ref> અભિનેતા મિકી રુનીએ દાવો કર્યો છે કે, તેના મિકી મેક્વાયર તરીકેના દિવસો દરમિયાન, તે વોર્નર બ્રધર્સ સ્ટુડિયોમાં કાર્ટુનિસ્ટ વોલ્ટ ડિઝનીને મળ્યો હતો, અને ડિઝની તેના પરથી મિકી માઉસ નામ રાખવા પ્રેરિત થયો હતો..<ref>{{cite web|last=Albin|first=Kira|url=http://www.grandtimes.com/rooney.html|title=Mickey Rooney: Hollywood, Religion and His Latest Show|work=GrandTimes.com|publisher=Senior Magazine|year=1995}}</ref> ડિઝનીએ કહ્યું હતું : :મને લાગતું હતું કે લોકોને, ખાસ કરીને બાળકોને નમણાં અને નાનાં પ્રાણીઓ ગમે છે. આ વિચાર માટે અમે કદાચ [[ચાર્લી ચૅપ્લિન|ચાર્લી ચેપ્લિન]]ના ઋણી છીએ. અમારે કશુંક સ્પર્શી જાય તેવું જોઈતું હતું, અને અમે નાના ઉંદરનો વિચાર કર્યો, જે ચેપ્લિનની આતુરતા પૈકીનું કશુંક ધરાવતો હોય - એક નાની વ્યકિત જે બની શકે તેટલું શ્રેષ્ઠ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. લોકો મિકી માઉસને જોઈને હસવા લાગ્યા, કારણ કે તે એટલો બધો મનુષ્ય જેવો હતો; અને તેની લોકપ્રિયતાનું આ રહસ્ય છે. હું માત્ર આશા રાખું કે આપણે એક વસ્તુ નજર બહાર ન રાખવી કે આ બધું ઉંદરથી શરૂ થયુ હતું. ’<ref>[http://www.justdisney.com/walt_disney/quotes/index.html#anchor481552 justdisney.com]</ref>'' === પ્લેન ક્રેઝી === મિકી અને મીની ટૂંકા ''પ્લેન ક્રેઝી'' કાર્ટૂનમાં પ્રથમ વખત દેખાયા, જે પ્રથમ વખત 15 મે, 1928 માં રિલિઝ થયું. આ કાર્ટૂનનું નિર્દશન વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસે કરેલું હતું. અબ વેર્કસ આ ટૂંકી, અને તેના પર 6 અઠવાડિયા ગાળ્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું, તે કાર્ટૂનમાં મુખ્ય એનિમેટર પણ હતા. હકીકતમાં, 1928 અને 1929માં રજૂ થયેલા દરેક ડિઝનીની ટૂંકી ફિલ્મમાં વેર્કસે મુખ્ય એનિમેટર હતા. તે વર્ષો દરમિયાન હ્યુગ હર્મન અને રુડોલ્ફ આઈસિંગ પણ ડિઝનીને સહાય કરતા. તેઓએ ચાર્લ્સ મિન્ટઝ સાથે પણ કરાર કર્યો હતો, પરંતુ તે હજુ પોતાનો નવો સ્ટુડિયો બનાવવાની પ્રક્રિયા કરતા હતા અને તેથી તે સમય પૂરતું ડિઝનીએ તેઓને કામ પર રાખ્યા હતા. આ કઈંક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ હેઠળ તેઓનું આ છેલ્લું ટૂકું કાર્ટૂન હતું. ''પ્લેન ક્રેઝી'' નો પ્લોટ બિલકુલ સાદો હતો. મિકી ચાર્લ્સ લિન્ડબર્ગ પર સરસાઈ મેળવવા એવિયેટર બનવાનો દેખીતી રીતે પ્રયત્ન કરતો હતો. પોતાનું એરક્રાફ્ટ બાંધ્યા પછી, મીનીને તેના પ્રથમ ઉડ્ડયનમાં તેની સાથે જોડાવા પૂછે છે, જે દરમિયાન તે વારંવાર અને નિષ્ફળપણે તેને ચુંબન કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, આખરે બળનો આશ્રય લે છે. મીની ત્યારબાદ પ્લેનમાંથી પેરેશુટ દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે. તેના પગલાથી વ્યગ્ર મિકી પ્લેન પરનો કાબૂ ગુમાવે છે. આમ આ કાબૂ બહારના ઉડ્ડયનની શરૂઆત થાય છે, જેના પરિણામે રમૂજી પરિસ્થિતિની શ્રેણી સજાર્ય છે અને વિમાન નીચે ઉતરતાં તૂટી પડે છે. ''પ્લેન ક્રેઝી'' માં ચિત્રિત મિકીનું તોફાની, ઈશ્કી અને ઘણીવાર બદમાશ તરીકે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેની પ્રથમ રજૂઆતના સમયે, જો કે, ''પ્લેન ક્રેઝી'' પ્રેક્ષકોને પ્રભાવિત કરવામાં નિષ્ફળ નીવડયું હતું અને નુકસાનમાં અપમાનનો ઉમેરો થયો હતો. વોલ્ટને વિતરક મળ્યા ન હતા. સમજણપૂર્વક નિરાશ થવા છતાં, વોલ્ટે બીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ નું નિર્માણ કર્યું : ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' . == પ્રારંભિક મહત્વની ઘટનાઓ == === ધ ગેલોપિન ગૌચો નો બ્લેક/પેગ લેગ પેટ સામે પ્રથમ સામનો === વોલ્ડ ડિઝની અને અબ વેર્કસે ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' નું ફરીથી સહ-નિર્દેશન કર્યુ, જેમાં વેર્કસ આ કેસમાં એકમાત્ર એનિમેટર હતા. આ ટૂંકી કૃતિનો 7 ઓગસ્ટ, 1928માં ડગ્લાસ ફેરબેન્કની પ્રથમ રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''ધ ગૌચો'' ના પ્રતિ રચના નિર્માણ કરવાનો ઈરાદો હતો. મૂળ ફિલ્મને અનુસરીને, ટૂંકી કૃતિની ઘટનાઓએ પેમ્પાસ ઓફ [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]]માં સ્થાન મેળવ્યું. શીર્ષકનો ગૌચો મિકી પોતે હતો. અપેક્ષા રાખ્યા મુજબ ઘોડાને બદલે તે પ્રથમ રિયા પર સવાર થયેલા જણાયો છે (અથવા વારંવાર જણાવ્યા પ્રમાણે શાહમૃગ હોય છે). સ્થાનિક બાર અને રેસ્ટોરેન્ટ તરીકે દેખીતી રીતે સેવા આપતાં “ કેન્ટિના આર્જેન્ટિના ” નો તે તરત સામનો કરે છે. મિકી આગળ વધીને સંસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે અને બેઠક લે છે. તે દેખીતી રીતે થોડુંક પીને તથા તમાકુનું ધૂમ્રપાન કરીને હળવો થવા માંગે છે. સંસ્થામાં તે વખતે હાજરમાં પેગ લેગ પેટે (પાછળથી બ્લેક પેટે અથવા માત્ર પેટે નામ અપાયેલું), શોધ ચાલુ હતી તે બહારવટિયો અને સાથી ગ્રાહક અને ટેન્ગો રજૂ કરતી વખતે મીની માઉસ સંસ્થાના બારની મહિલા અને નૃત્યાંગના છે. બંને ગ્રાહકો તરત મીનીની સાથે ચેનચાળા શરૂ કરે છે અને એક બીજાના દુશ્મન બને છે. થોડાક સમય બાદ પેટે મીનીનું અપહરણ કરવા આગળ વધે છે અને પોતાના ઘોડા પર નાશી છૂટવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મિકી પોતના રિયા પર પીછો કરે છે. તે તરત પોતાના દુશ્મનને પકડી લે છે અને તેઓ તલવારની લડાઈ કરે છે. મિકી આ દ્વન્દ્વમાં વિજેતા બને છે. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં અંતે મિકી અને મીની રિયા પર સવાર થઈને દૂર ચાલ્યા જાય છે. પાછળથી ઈન્ટરવ્યૂમાં, વેર્કસે ટીકા કરી હતી કે ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' માં દર્શાવાયેલ મિકી, ફેરબેન્કની પોતાની પાછળ મોડેલ કરેલ સ્વોશબકલર, સાહસિક કરવાનો ઈરાદો હતો. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં મિકી અને બ્લેક પેટે વચ્ચેની પ્રથમ લડાઈ દર્શાવી છે, આ પાત્ર એલાઈસ કોમેડી તથા ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણીમાં બંનેમાં હરીફ તરીકે સ્થાપિત કરાયું છે. નાટકના અંત પહેલાં મિકી અને મીની એકબીજા સાથે અપરિચિત હોવાની વાતના આધારે એવું અનુમાન કરાય છે કે તેમની એકબીજા સાથેની મૂળ ઓળખ દર્શાવવાનો ઈરાદો હતો. આધુનિક પ્રેક્ષકોએ ટીકા કરી છે કે ત્રણેય પાત્રો હલકા, નીચલા વર્ગની પશ્ચાદભૂમાંથી આવ્યા હોવાનું જણાય છે, જે થોડાક તેમની પાછળથી આવૃત્તિ સાથે મળતાં આવે છે. પરિણામે આ ટૂંકી ફિલ્મનું થોડુંક ઐતિહાસિક મહત્વ છે. જો કે વોલ્ટને મૂળ નિર્માણ વખતે, ફરીથી વિતરક શોધવામાં નિષ્ફળતા મળી. તે પ્રથમ 30 ડિસેમ્બર, 1928ના રોજ રજૂ થયું, ત્યારબાદ બીજી મિકી ટૂંકી ફિલ્મ રજૂ થઈ. એવો અહેવાલ હતો કે મિકી સૌ પ્રથમ ઓસ્વાલ્ડને બિલકુલ મળતો આવતો હોવાનું વિચારાયું હતું, અને આના પરિણામે દેખીતી રીતે તેનામાં રસ પડયો ન હતો. વોલ્ટે તરત તેના આગલા કામ અને તેના હરીફના કામથી મિકી માઉસ શ્રેણીને અલગ પાડવાના માર્ગો વિચારવા માંડયા હતા. તેની વિચારણાને પરિણામે ત્રીજા મિકીની ટૂંકી ફિલ્મનું નિર્માણ થયું, રજૂ થનાર બીજા મિકી અને પ્રથમ મિકીએ ખરેખર પ્રેક્ષકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું : ''સ્ટીમબોટ વિલી'' . === શ્રેણીમાં અવાજનો ઉમેરો === ''સ્ટીમબોટ વિલી'' પ્રથમ 18 નવેમ્બર, 1928ના રોજ રજૂ થઈ. તેનું નિર્દેશન વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસ સાથે કર્યું હતું. વેર્કસે ફરીથી મુખ્ય એનિમેટર તરીકે કામ કર્યું, જેને જહોની કેનન, લેસ કલાર્ક, વિલ્ફ્રેડ જેકસન અને ડીક લુંડીએ મદદ કરી. તે જ વર્ષે 12મી મેના રોજ રજૂ થયેલ આ ટૂંકી ફિલ્મને બસ્ટર કિટોન્સના ''સ્ટીમબોટ બિલ જુનિયર'' ની પ્રતિરચના તરીકે રજૂ કરવાનો ઈરાદો હતો. આ ત્રીજા મિકી કાર્ટૂનનું નિર્માણ થયું હોવા છતાં તે વિતરક શોધવામાં પ્રથમ રહ્યું, અને આમ મિકીના પ્રથમ અભિનય તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો. ''વિલી'' એ મિકીના દેખાવમાં ફેરફાર કર્યો (ખાસ કરીને, મોટા ટપકાં તરીકે તેની આંખોને સરળ કરી), જેણે પાછળના કાર્ટૂનો માટે તેનો દેખાવ પ્રસ્થાપિત કર્યો. અભિનય સાથે જોડાયેલ સાઉન્ડટ્રેક દર્શાવતું આ કાર્ટુન પહેલું કાર્ટુન ન હતું. ડેવ અને મેકસ ફ્લેશ્ચર ભાઈઓ દ્વારા સંચાલિત ફલેશ્ચર સ્ટુડિયોએ 1920ના વચગાળામાં ડિફોરેસ્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને સંખ્યાબંધ સાઉન્ડ કાર્ટુનોનું નિમાર્ણ કર્યું હતું. અલબત્ત, આ કાર્ટુનો આખી ફિલ્મ દરમિયાન અવાજને સહકાલિન રાખ્યો ન હતો. ''વિલી'' માટે, ડિઝનીએ કિલક ટ્રેક સાથે રેકોર્ડ કરેલ અવાજને સંગીતકારોના તાલ પ્રમાણે રાખ્યો હતો. આ ચોક્કસ સમયે ‘ ટર્કી ઈન ધ સ્ટ્રો ’ ક્રમમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમાં મિકીનો અભિનય સાથ આપનાર વાંજિત્રો સાથે બરાબર મેળમાં થાય છે. ફિલ્મના મૂળ સંગીત માટે કંપોઝર તરીકે જેમને સેવા આપી હતી તેવા એનિમેશન ઇતિહાસવિદોએ લાંબો વખત તે અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ ભૂમિકા વિવિધપણે વિલ્ફ્રેડ જેકસન, કાર્લ સ્ટોલિંગ અને બિર્ટ લુઈસને આભારી છે, પરંતુ ઓળખ અચોક્કસ રહી છે. મિકી અને મીની બંને માટે અવાજ અભિનેતા વોલ્ટ ડિઝની પોતે હતા. સ્ક્રિપ્ટમાં મિકી, કેપ્ટન પેટે હેઠળ સ્ટીમબોટ વિલીના બોર્ડ પર કામ કરતો. સૌ પ્રથમ વ્હીસલ વગાડતી વખતે સ્ટીમબોટનું સંચાલન કરતો દેખાય છે. ત્યારબાદ પેટે બોટ હંકારવાનું કામ સંભાળે છે અને ગુસ્સામાં તેને બોટના બ્રિજ પર ફેંકી દે છે. તરત તેઓએ કાર્ગોને બોર્ડ પર ફેરબદલી કરવા ઊભા રહેવાનું થાય છે. જેવા તેઓ જાય છે કે તરત મીની આવે છે. સ્પષ્ટપણે તે માત્ર ત્યાં એક ઉતારું તરીકે ત્યાં હોવાનું ધારવામાં આવેલું, પરંતુ બોર્ડ પર આવવામાં મોડું થયું હતું. મિકી તેને નદી કિનારેથી ઉપર ખેંચી લેવાની વ્યવસ્થા કરે છે. મીની અકસ્માતે ‘ ટર્કી ઈન ધ સ્ટ્રો ’ ના લોકપ્રિય લોકગીત માટેની પોતાની સંગીત-શીટ પાડી નાખે છે. સ્ટીમબોટમાં પરિવહન કરાતાં પ્રાણીઓ પૈકી એક બકરી હતી, જે સંગીતનું શીટ ખાવા માટે આગળ વધે છે. અંતે, મિકી અને મીની પોતાની પૂંછડીથી ફોનોગ્રાફ ચાલુ કરે છે, જેનાથી ધૂમ વાગે છે. આ ફિલ્મના બાકીના ભાગ દરમિયાન, મિકી વિવિધ પ્રાણીઓનો સંગીત વાંજિત્રો તરીકે ઉપયોગ કરે છે. આ બધા અવાજથી કેપ્ટન પેટેને ખલેલ પહોંચે છે અને મિકીને પાછો કામ પર મૂકી દે છે. બાકીની સફરમાં મિકી બટાકાની છાલ ઉતારે છે. પોપટ તેની મશ્કરી કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ મિકી તેને નદીમાં ફેંકી દે છે. આ નાટકનું અંતિમ દૃશ્ય બને છે. સ્ટીમબોટ વિલી રજૂ થતી વખતે પ્રેક્ષકો રમૂજના હેતુસર અવાજના ઉપયોગની પ્રભાવિત થયા હતા. અવાજયુકત ફિલ્મો કે ‘ બોલતી ’ હજુ નવતર ગણાતા હતા. પ્રથમ ફિચર-લંબાઇની સંવાદોની શ્રેણી સાથેનું ચિત્ર જેમાં અલ જોલ્સન તરીકે અભિનય કરનાર ઝાઝ સંગીતકાર હતા, ''જે 6ઠ્ઠી ઓકટોબર 1927ના રોજ રજૂ થઈ. તેની સફળતાના એક વર્ષની અંદર, મોટાભાગના યુનાઈટેડ સ્ટેટસના મુવી થિયેટરોએ અવાજયુકત ફિલ્મ માટેની સાધન સામગ્રીની ગોઠવણ કરી દીધી હતી. વોલ્ટ ડિઝની દેખીતી રીતે, આ નવા વલણનો લાભ લેવા માગતો હતો, અને, તેમાં સફળ થયો. મોટાભાગના બીજા કાર્ટુન સ્ટુડિયો હજુ મૂક પ્રોડકટનું નિર્માણ કરતા હતા અને તેથી ડિઝની સામેની સ્પર્ધા તરીકે અસરકારક રીતે કામ કરી શકે તેમ ન હતા. આના પરિણામે મિકી માઉસ તરત તે સમયનું સૌથી જાણીતું એનિમેટેડ પાત્ર બન્યું. વોલ્ટ ડિઝનીએ તરત પ્લેન ક્રેઝી ''અને ગેલોપિન ગૌચો બંનેમાં અવાજનો ઉમેરો કરવા કામ કર્યું (જેની મૂળમાં મૂક રજૂઆત થઈ હતી) અને તેમની આ નવી રજૂઆતો મિકીની સફળતા અને લોકપ્રિયતામાં વધારો કર્યો હતો.ચોથી મિકી ટૂંકી ફિલ્મ,'' ધ બાર્ન ડાન્સનું ''પણ નિર્માણ કરાયું; જો કે, મિકી ખરેખર'' 1929ના કાર્નિવલ કિડ સુધી બોલ્યો ન હતો, ''તેના પ્રથમ બોલાયેલા શબ્દો હતા 'હોટ ડોગ્સ, હોટ ડોગ્સ'! 'સ્ટીમબોટ વિલીની રજૂઆત થઈ ''પછી'' , ''મિકી, ફેલિકસ ધ કેટનો નિકટનો સ્પર્ધક બન્યો, અને અવાજયુકત કાર્ટુનમાં સતત તેની રજૂઆત થતાં, તેની લોકપ્રિયતા વધવા માંડી. 1929 સુધીમાં, થિયેટર પ્રેક્ષકગણમાં ફેલિકસની લોકપ્રિયતા ઘટવા માંડી, અને પેટ સુલિવને તેના પરિણામે બધાં ભાવિ ફેલિકસ કાર્ટુનોનું નિર્માણ અવાજ સાથે કરવાનું નક્કી કર્યું.<ref>[http://www.toontracker.com/felix/felix.htm toontracker.com]</ref>કમનસીબે, ફેલિકસે અવાજ ભણી સ્થિત્યાંતર કર્યું, જેને લોકોએ સારો પ્રતિભાવ ન આપ્યો અને 1930 સુધીમાં ફેલિકસ પડદા પરથી અદૃશ્ય થયો <ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434 |title=ફેલિકસ ધ કેટ {{!}} સેન્ટ. જેમ્સ એન્સાઈકલોપીડીયા ઓફ પોપ કલ્ચર {{!}} |access-date=2012-07-14 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://archive.is/20120714143538/findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434 |url-status=live }}</ref>'' === રંગનો ઉમેરો === મિકીને પ્રથમ 1935માં રંગમાં રજૂ કરાયો. 1932માં પ્રથમ ટેકનિકલર ડિઝની ફિલ્મ ફલાવર્સ એન્ડ ટ્રીઝ હતી. પાછલાં વર્ષોમાં, મૂળ રૂપે શ્વેત અને અશ્વેતમાં નિર્મિત ડિઝની કાર્ટુનોને રંગયુકત કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ. == મૂળ ટ્રેડમાર્ક == [[ચિત્ર:Mickey-Mouselogo1928-trademarkia.jpg|thumb|150px|right|મૂળ મિકી માઉસનો ટ્રેડમાર્ક 21મે 1928માં દાખલ કરાયો]] મૂળ ઢબના '''મિકી માઉસ''' નો લોગોનો, યુએસપીટીઓ ખાતે ટ્રેડમાર્ક તરીકે ઉપયોગ કરાયો, અને તેની માલિકી ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપનીની હતી મિકી માઉસ 1928માં પ્રથમ પ્લેન ક્રેઝીમાં રજૂ થયો અને ત્યારબાદ વધુ લોકપ્રિય સ્ટીમબોટ વિલી એનિમેટેડ કાર્ટુનમાં સ્ટાર તરીકે આવિષ્યકાર મેળવ્યો. 1928માં તરંગી અને રમૂજી ઉંદરના જન્મની સાથે ડિઝનીએ કંપનીના મૂલ્યવાન આદર્શરૂપ, મિકી માઉસનું રક્ષણ કરવા ટ્રેડમાર્કની અરજી દાખલ કરી. વોલ્ટર ઇ. ડિઝનીએ યુએસપીટીઓને 21 મે, 1928ના રોજ મૂળ અરજી દાખલ કરી હતી અને દર્શાવ્યું હતું કે ટ્રેડમાર્કનો ઉપયોગ 'પુનર્નિમિત મોશન પિકચર્સની નકલોના વેચાણ' માટે કર્યો હતો.<ref>[http://www.trademarkia.com/mickey-mouse-71266717.html મિકી માઉસ ટ્રેડમાર્ક]</ref> અરજીમાં વધુમાં જણાવ્યું છે કે, ટ્રેડમાર્ક 1લી મે, 1928ના રોજ કે તેની આસપાસ સતત ઉપયોગમાં હતો અને 'મોશન પિકચર્સ ફિલ્મો અંગે ટ્રેડમાર્કનો ફોટોગ્રાફ લઈને માલ-સામગ્રીને લાગુ પાડવાનો કે ચોંટાડવાનો હતો.' મિકી માઉસનો કાયદેસર ટ્રેડમાર્ક હાલમાં ડિઝની એન્ટરપ્રાઈઝ, ઈન્ક. ઓફ બરબેન્ક, કેલિફોર્નિયા દ્વારા નોંધણી કરાઈને રિન્યૂ કરવામાં આવ્યો અને તેને તેની માલિકી લીધી હતી. == ભૂમિકા અને ડિઝાઈન == === મિકી અરજદાર તરીકે === 14 માર્ચ, 1929ના રોજ પ્રથમ ''ધ બાર્મ ડાન્સ'' રજૂ થઈ, જેમાં તે વર્ષ દરમિયાન મિકીના બાર ટૂંકી ફિલ્મ પૈકી પ્રથમ રજૂ થઇ. જેમાં વોલ્ટ ડિઝનીનું નિર્દેશન હતું અને સાથે અબ વેર્કસ મુખ્ય એનિમેટર હતા. આ ટૂંકી ફિલ્મ મીની મિકીને છોડીને પેટે તરફ વળે છે તેમ દર્શાવવા માટે નોંધપાત્ર બન્યો હતો. પેટેના પાત્રની આ અસાધારણ રજૂઆત પણ છે; અગાઉ આતંકી દુષ્ટ તરીકે તેનું ચિત્રણ કરાયું હતું, અહીં તેનું સામ્ય વર્તણૂકવાળા સંસ્કારી માણસ તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે. વધુમાં, મિકીનું ચિત્રણ નાયક તરીકે નહીં, પરંતુ બિનપ્રભાવી યુવાન અરજદાર તરીકે કરાયું છે. તેની ઉદાસી અને પોતાની નિષ્ફળતા પર રડતાં રહેવાથી, મિકી અસામાન્યપણે લાગણી પ્રધાન અને સહાયપાત્ર બને છે. આમ છતાં, એવી ટીકા કરવામાં આવી છે કે, આ જ હકીકત, પાત્ર માટેની પ્રેક્ષકોની સહાનુભૂતિમાં ઉમેરો કરે છે. === પ્રથમ મોજામાં રજૂઆત === '''આશ્ચર્ય થાય છે કે આપણે હંમેશા સફેદ મોજાં શા માટે પહેરતાં હતાં?''' - વિવિધ પાત્રો (થોડાક ફેરફારો સાથે) 28 માર્ચ 1929ના રોજ પ્રથમ રજૂ થયેલ ''ધ ઓપ્રી હાઉસ'' વર્ષ દરમિયાન રજૂ થયેલ બીજી ટૂંકી ફિલ્મ હતી. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં મિકીનાં મોજાંને દાખલ કરાયા હતાં. મિકી તેની મોટાભાગના પછીની રજૂઆતોમાં મોજાં પહેરેલો દેખી શકાય છે. કદાચ સફેદ મોજાં ઉમેરવાનું એક કારણ એ હોઈ શકે કે, તેઓ તેમના શરીર સાથે રજૂ થાય ત્યારે પ્રેક્ષકો પાત્રોના હાથને કારણે તેમને અલગ પાડી શકે, કેમ કે બંને શ્યામ હોય (મિકી 1935માં ''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' રજૂ થવા સુધી રંગમાં રજૂ થયો ન હતો). મોજાની પાછળની બાજુ ત્રણ કાળી રેખાઓ, મોજાના કાપડમાં આંગળીઓ વચ્ચે લંબાતા તીરને રજૂ કરે છે, જે તે સમયના બાળકના મોજાની ખાસ ડિઝાઈન હતી. === નિયમિત ઉંદર તરીકે વર્ણન === 18 એપ્રિલ, 1929ના રોજ ''વેન કેટ ઈઝ અવે'' પ્રથમ રજૂ થઈ ત્યારે તે વર્ષે રજૂ થનાર તે ત્રીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ હતી. તે આવશ્યકપણે એલાઇસ કોમેડિઝ, ''એલાઇસ રેટલ્ડ બાય રેટસ'' ની પુનર્રચના હતી, જે સૌ પ્રથમ 15 જાન્યુઆરી, 1926માં રજૂ થઈ હતી. કેટ નિપે તેની બીજી રજૂઆત કરી, જો કે તેનું નામ 'ટોમ કેટ' આપવામાં આવ્યું છે (તેનું વર્ણન ટોમકેટ તરીકે કરાયું છે, અને પાત્ર, ટોમ અને જેરી શ્રેણીના સહ-અભિનેતા સાથે ગૂંચવવું જોઇએ નહીં). તે દારૂ પીતો હોવાનો દેખાય છે. ત્યારપછી તે શિકાર માટે ઘરમાંથી બહાર નીકળે છે. તેની ગેરહાજરીમાં ઉંદરોનું લશ્કર ખોરાકની શોધમાં તેના ઘર પર આક્રમણ કરે છે. તેઓમાં મિકી અને મીની છે, જેઓ આને પાર્ટીમાં પરિવર્તિત કરે છે. મિકી અને મીનીને આ કદના અને આંશિકપણે નિયમિત ઊંદરની વર્તણૂકવાળા દર્શાવવામાં આ ટૂંકી ફિલ્મ આસાધારણ બની. આ ટૂંકી ફિલ્મ પહેલા અને પછી બંને વખતે સ્થાપિત ધોરણ મુજબ, તેઓને વામન મનુષ્યોના કદના હોય તેવા દર્શાવવાના હતા. બીજી નોંધ અંગે, આ ટૂંકી ફિલ્મ દારૂ નશાબંધીના યુગમાં રજૂ થઈ હોવાથી દારૂયુકત પીણાં કદાચ દારૂનો વ્યવસાય કરનારની પ્રોડકટ હોઈ શકે. === સૈનિક તરીકે મિકી === રજૂ થનારી બીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ પણ અસાધારણ ગણવામાં આવી છે. તે 25 એપ્રિલ, 1929ના રોજ રજૂ થયેલ પ્રથમ ''ધ બર્નયાર્ડ બેટલ'' હતી. આ ટૂંકી ફિલ્મ નોંધપાત્ર છે, કારણ કે જેમાં મિકીને પ્રથમ વાર સૈનિક તરીકે અને પ્રથમવાર તેને લડાઈમાં મૂકેલ હોવાનું દર્શાવ્યું છે. == સ્થિત્યાંતરના માઉસ == === મિકી માઉસ કલબ === 1929માં, ડિઝનીએ પ્રથમ શરૂઆત કરી, તેની પાછળથી ઘણી મિકી માઉસ ક્લબો થઈ, જે યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં હજારો મુવી થિયેટરોમાં આવેલી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/wolfdisney/timeline2.html |title=ડિઝની ટાઈમલાઈન : અ માઉસ ઈઝ બોર્ન!! |access-date=2004-04-08 |archive-date=2004-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040408025207/http://members.aol.com/wolfdisney/timeline2.html |url-status=live }}</ref> === પ્રથમ કોમિક સ્ટ્રીપની રજૂઆત === આ પોઇન્ટે મિકી પંદર વાણિજ્યિક રીતે સફળ એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મમાં રજૂ થયો અને લોકો તેને સહેલાઈથી ઓળખી કાઢતાં હતાં. આથી વોલ્ટ ડિઝની, અને તેના સહાયક પાત્રોનું કોમિક સ્ટ્રીપમાં ઉપયોગ કરવાનું લાઈસન્સ મેળવવા કિંગ ફિચર્સ સિન્ડીકેટ પાસે ગયા. વોલ્ટે સ્વીકાર કર્યો અને 13 જાન્યુઆરી, 1930ના રોજ મિકીની પ્રથમ કોમિક સ્ટ્રીપ રજૂઆત પામી. રમૂજી પ્લોટ ડિઝની વોલ્ટે જાતે બનાવ્યો હતો, અબ વેર્કસે કલા અને વિન સ્મિથે ઈન્કિંગનું કામ કર્યું. પ્રથમ અઠવાડિયું અથવા તે સમયગાળામાં ચિત્રિત સ્ટ્રીપમાં પ્લેન ક્રેઝીનું ઉપરછલ્લું અનુકૂલન હતું. આ સર્જનમાં મીનીનો તરત પ્રથમ ઉમેરો થયો. આ સ્ટ્રીપઓ પ્રથમ 13 જાન્યુઆરી, 1930 અને 31 માર્ચ, 1930ની વચ્ચે રજૂ થઈ, જે પ્રસંગોપાત્ત સામૂહિક શીર્ષક લોસ્ટ ઓન અ ડેઝર્ટ આઇલેન્ડ અન્વયે કોમિક પુસ્તક સ્વરૂપે ફરીથી છાપવામાં આવી. એનિમેશન ઇતિહાસવિદ જિમ કોર્કિસે નોંધ્યું છે, 'અઢાર સ્ટ્રીપઓ પછી, વેર્કસે કામ છોડી દીધું અને તેના ઈન્કર, વિન સ્મિથે ગેગ-અ-ડે ઢાંચાનું આલેખન કામ ચાલુ રાખ્યું.<ref name="jimhillmedia.com">[http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx કોર્કિસ, જિમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202155433/http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx |date=2010-02-02 }}[http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx “ ધ અનસેન્સર્ડ માઉસ ”.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202155433/http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx |date=2010-02-02 }}</ref> === શાસ્ત્રીય સંગીત ભજવણી === તે દરમિયાન એનિમેશનમાં, બે વધુ મિકી ટૂંકી ફિલ્મની રજૂઆત કરાઈ હતી. પ્રથમ '''ધ બર્નયાર્ડ કન્સર્ટ'' ' હતી, પ્રથમ 3 માર્ચ, 1930 રોજ રજૂ થઈ. જેમાં મિકીને ઓરકેસ્ટ્રાનું સંચાલન કરતો દર્શાવાયો હતો. તેના સભ્યો પૈકી ફરી વખત આવેલ પાત્રો પૈકી કલેરાબેલે બંસરીવાદક તરીકે અને હોરેસ તબલા વાદક તરીકે હતા. ''પોએટ એન્ડ પિઝન્ટ ઓવરચર'' (ફ્રાન્ઝ વોન સુપ્પે દ્વારા) નો તેમનો પ્રયોગ પૂરતો રમુજી હતો; પરંતુ દર્શાવાયેલ અનેક ગેગ્સ આગલી ટૂંકી ફિલ્મમાંથી પુનરાવર્તિત થયેલા હતા તેની નોંધ લેવામાં આવી છે. બીજી ટૂંકી ફિલ્મ મૂળમાં ''ફિડ્ડલિન એરાઉન્ડ'' શીર્ષક અન્વયે 14 માર્ચ, 1930ના રોજ રજૂ કરાઇ હતી, પરંતુ તેને ''જસ્ટ મિકી'' એવું ફરી નામ અપાયું હતું. બંને શીર્ષકો ટૂંકી ફિલ્મનું ચોકસ પર્યાપ્ત વર્ણન આપે છે, જેમાં મિકી વાયોલિન સોલો ભજવે છે જે 'વિલિયમ ટેલ ઓવરચર', રોબર્ટ સ્કુમેનના 'ટ્રાઉમેરાઇ' ('રિવેરિ') અને ફ્રાન્ઝ લિસ્ટઝના 'હંગેરિયન રાહ્પસોડી નં 2' માં મિકી ભાવવાહી ભજવણી માટે નોંધપાત્ર છે. છેલ્લી ટૂંકી ફિલ્મ બગ્સ બન્ની, ટોમ એન્ડ જેરી અને વુડી વુડપેકરના અભિયાનમાં નિયમિત ધોરણે રજૂ થશે. ''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' માં, પ્રથમવાર મિકીએ ટેકનિકલર કાર્ટુન ફિલ્મમાં કામ કર્યું, મિકીએ ''વિલિયમ ટેલ ઓવરચર'' નું સંચાલન કર્યું, પરંતુ કાર્ટુનમાં તેના ઓરએસ્ટ્રા સહિત વાવાઝોડાથી વહી ગયું. એમ કહેવાય છે કે સંચાલક આર્ટુરો ટોસકેનિનીને આ ટૂંકી ફિલ્મ પ્રત્યે ખૂબ ચાહના હતી, તેને પ્રથમ વખત જોઈને તેણે પ્રોજેકશનિસ્ટને તે ફરીથી ચલાવવા જણાવ્યું હતું. ડિઝનીની ક્લાસિકલ ફિલ્મ ''ફેન્ટાસિયા'' માં 1940 માં મિકીએ તેની સૌથી પ્રખ્યાત સંગીત રજૂઆત કરી. ધ સોર્સેરરના એપ્રેન્ટિસ તરીકે પડદા પરની તેની 'ભૂમિકા'માં પોલ ડયુકાસ દ્વારા સમાન નામની તાલબદ્ધ કવિતા ફિલ્મનો સૌથી પ્રખ્યાત ભાગ હતો. આ ભાગમાં સંવાદ બિલકુલ ન હતા, માત્ર સંગીત હતું. એપ્રેન્ટિસ (મિકી) તેનું પરચૂરણ કામ કરવા માગતો નથી, સોર્સરર સૂવા જાય છે ત્યારબાદ તેની જાદૂઈ ટોપી પોતે પહેરી લે છે અને સાવરણી પર જાદૂઈ મંત્ર બોલે છે, જેનાથી સાવરણીમાં ચેતન આવે છે અને થકવી નાખતાં તમામ પરચૂરણ કામ-બે પાણીની બાલદીનો ઉપયોગ કરીને ઊંડો કૂવો ભરવો-કરે છે. કૂવામાંથી પાણી છલકાય છે ત્યારે પૂર નજીક જઈ રહેલ સાવરણીને મિકી કાબૂમાં લઈ શકતો નથી. આ ભાગ પૂરો થયા પછી, મિકીને ''ફેન્ટાસિયા'' માં સાંભળેલ તમામ સંગીતનું સંચાલન કરનાર લિયોપોલ્ડ સ્ટોકોવસ્કી સાથે હસ્તધૂનન કરતો કાળી છાયામાં દેખાય છે. === સહ-સર્જકનું છૂટું પડવું અને પરિણામો === તેઓ 11 એપ્રિલ, 1930ના રોજ પ્રથમ રજૂ થયેલ '''કેકટિસ કિડ'' ' દ્વારા અનુસર્યા હતા. કેમ કે શીર્ષક સૂચિત કરે છે કે ટૂંકી ફિલ્મ, પશ્ચિમી મુવી પ્રતિરચના તરીકે રજૂ કરવાનો ઈરાદો હતો. પરંતુ આર્જેન્ટિનાને બદલે મેકિસકોમાં રચાયેલ ' ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' ' ની ઓછે-વત્તે અંશે પુનર્રચના હતી તેમ મનાય છે. મિકી ફરીથી એકાકી મુસાફર તરીકે દર્શાવ્યો હતો, જે સ્થાનિક પીઠામાં પ્રવેશે છે અને તેની નૃત્યાંગના સાથે ચેનચાળા શરૂ કરે છે. તે ફરીથી મીની હોય છે. મિકીનો ર્સ્પધક દાવેદાર ફરીથી પેટે હોય છે, જે જો કે, ''પેગ-લેગ પેડ્રો'' એ ઉપનામનો ઉપયોગ કરે છે. પ્રથમ વખત મિકી ટૂંકી ફિલ્મમાં, પેટેનું વર્ણન પેગ-લેગ હોવા તરીકે કરાયું હતું. આ પાત્રનું વારંવાર રજૂ થતું લક્ષણ બન્યું હતું. મૂળ ટૂંકી ફિલ્મના રિયાને સ્થાને હોરેસ હોર્સકોલર આવતો હતો. આ ટૂંકી ફિલ્મને તેના છેલ્લા અમાનવીય લક્ષણોવાળું ગણવામાં આવે છે. અબ વેર્કસ દ્વારા એનિમેટ કરાયેલા આ છેલ્લું મિકી ટૂંકી ફિલ્મ નોંધપાત્ર ગણાય છે. તેના રજૂ થવાના થોડાક સમય પહેલાં, વેર્કસ ડિઝનીના તે વખતના વિતરક પેટે પાવર્સ દ્વારા સંચાલિત બેન્કથી તેની પોતાની શરૂઆત કરવા સ્ટુડિયો છોડી દીધો. વિતરણના સોદામાં ડિઝનીનાં લેણાં નાણાં અંગે પાવર્સ અને ડિઝની વચ્ચે ઝઘડો થયો હતો. પાવર્સે વેર્કસ સાથે ડિઝનીના કાર્ટૂનના વિતરણ સોદો કર્યો હતો તે અંગેના હક ગુમાવવાના પ્રત્યાઘાત રૂપે આ થયું હતું, કેમ કે વેર્કસ લાંબા સમયથી તેનો પોતાનો સ્ટુડિયો ધરાવવાની ઈચ્છા સેવી હતી. આમ છૂટા થવાથી વોલ્ટ ડિઝની અને મિકી માઉસ બંનેની કારર્કિદીમાં કટોકટીનો સમય ગણવામાં આવે છે. ડિઝનીએ 1919થી કામ કરનાર ગાઢ વિશ્વાસુ સાથીદાર ગુમાવ્યો હતો. મિકીએ તેની મૂળ ડિઝાઈન માટે જવાબદાર અને આ સમય સુધી રજૂ થયેલ અનેક ટૂંકી ફિલ્મના નિર્દેશન અને/અથવા એનિમેશન માટેનો માણસ ગુમાવ્યો હતો, કેટલાકની દલીલ છે કે તે મિકીનો સર્જક હતો. વોલ્ટ ડિઝનીને મિકીનું સર્જન કરવાની પ્રેરણા માટે પ્રતિષ્ઠા આપવામાં આવી છે, પરંતુ વેર્કસ પાત્રની ડિઝાઈન કરનાર એક હતો અને પ્રથમ થોડાક મિકી માઉસના કાર્ટુનો મોટાભાગે કે સંપૂર્ણપણે તેણે દોર્યાં હતાં. પરિણામે કેટલાંક એનિમેશન ઇતિહાસકારોએ સૂચવ્યું છે કે વેર્કસે મિકી માઉસનો ખરેખરે સર્જક ગણવો જોઇએ. એવો નિર્દેશ કરાયો છે કે અગાઉના મિકી માઉસ માટેની જાહેરાત તેઓને 'અબ વેર્કસ દ્વારા ચિત્રિત કરેલાં અ વોલ્ટ ડિઝની કોમિક ' તરીકેનું જમાપાસું તેમના ખાતે થાય છે. પાછળથી ડિઝની કંપનીએ અગાઉના કાર્ટુનોની ફેર રજૂઆત કરી જે માત્ર વોલ્ટ ડિઝનીના ખાતે જ જમા થાય છે. ડિઝની અને તેના બાકીના સ્ટાફે મિકી શ્રેણીનું નિર્માણ ચાલુ રાખ્યું, અને વેર્કસને બદલે તે આખરે સંખ્યાબંધ એનિમેટરો શોધી શકયો. ભારે હતાશા વધી રહી હતી, અને ફેલિક્સ ધ કેટ મુવીના સ્ક્રીનથી અદૃશ્ય થતાં, મિકીની લોકપ્રિયતા વધવા માંડી,<ref name="autogenerated1"/> અને 1932 સુધીમાં મિકી માઉસ કલબમાં 1 મિલિયન જેટલા સભ્યો હતા અને વોલ્ટને મિકી માઉસના સર્જન માટે ખાસ ઓસ્કાર મળ્યો; તેમજ 1935માં ડિઝનીને વહીવટી સમસ્યાઓને કારણે મિકી માઉસ કલબોના પ્રશ્નો હલ કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref>[http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1935.htm ક્રોનોલોજી ઓફ ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની (1935)]</ref> 1933માં સિલી સિમ્ફનીની ટૂંકી ફિલ્મ ''ધ થ્રી લિટલ પિગ્સ'' થી ઝાંખપ લાગવાં છતાં, મિકીએ હજુ, થિયેટર પ્રેક્ષકોમાં ભારે લોકપ્રિયતા જાળવી રાખી હતી, જે છેક 1935માં મિકી કરતાં વધુ લોકપ્રિય પોપઇ ધ સેઇલર હોવાનું લોકમતમાં દર્શાવાયું ત્યાં સુધી ટકી રહી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907 |title=જીએસી ફોરમ્સ - પોપઇની લોકપ્રિયતા - 1935માંના લેખ પરથી. |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711104313/http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907 |url-status=dead }}</ref> 1934માં મિકી મર્કેન્ડાઈઝે પણ વર્ષે 600000.00 ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>[http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousegoldenage/index.html ધ ગોલ્ડન એજ ઓફ મિકી માઉસ ]</ref> 1994માં, એનિમેશન વ્યાવસાયિકોના લોકમતમાં '''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' ' ને ત્રીજા સૌથી મોટા કાર્ટુન તરીકે મત મળ્યો હતો. મિકીને રંગીન બનાવી અને આંશિક રીતે નવી ડિઝાઈન કરીને, વોલ્ટે મિકીને ફરી એકવાર ટોચ પર પહોંચાડયો અને મિકી પણ પહેલા કદિ મળી નહોતી તેવી લોકપ્રિયતા સુધી પહોંચી શકયું, કેમ કે પ્રેક્ષકોએ હવે તેને માટે વધુ અપીલ કરી હતી;<ref name="autogenerated1">{{cite web| url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousegoldenage/index.html| title=The Golden Age of Mickey Mouse| author=Charles Solomon| publisher=Disney.com guest services}}</ref> 1935માં વોલ્ટને મિકીના સર્જન માટે લીગ ઓફ નેશન્સ તરફથી ખાસ એવોર્ડ પણ મળ્યો. આમ છતાં, 1938માં વધુ ઘેલા ડોનાલ્ડ ડકે નિષ્ક્રિય મિકીને પાછળ હટાવી દીધો, પરિણામે માઉસની ફરીથી ડિઝાઈન કરવામાં આવી;<ref>{{Cite web |url=http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r |title=ફ્રી કાર્ટુન રિવ્યૂઝ ઓફ ફેન્ટાસિયા |access-date=2026-02-19 |archive-date=2012-05-29 |archive-url=https://archive.today/20120529015403/http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r |url-status=dead }}</ref> 1938 અને 1940ની વચ્ચે નવેસરથી ડિઝાઈન કરવાથી મિકી તેની લોકપ્રિયતાની ટોચ પર પહોંચી ગયો.<ref name="autogenerated1"/> અલબત્ત, 1940 પછી તેની લોકપ્રિયતા ઘટવા માંડી.<ref>{{cite web| url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousepostwar/index.html| title=Mickey in the Post-War Era| author=Charles Solomon| publisher=Disney.com guest services}}</ref> આમ છતાં, 1943 સુધી (''લેન્ડ અ પાવ'' એ ટૂંકા વિષય માટે-પ્લુટો સાથે તેનો એકમાત્ર સ્પર્ધક એવોર્ડ જીત્યો) અને ફરીથી 1946થી 1952 સુધી એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મમાં આ પાત્ર નિયમિત દેખાતું રહ્યું હતું. === કોમિકસમાં રજૂઆત === 1930ની શરૂઆતમાં, વેર્કસના છૂટા થયા પછી, ડિઝની મિકી માઉસ કોમિક સ્ટ્રીપનું લખાણ શરૂ કરવાથી સંતુષ્ટ હતો, કલાનું કામ વિન સ્મિથને સોંપ્યું. જો કે, વોલ્ટનું ધ્યાન હંમેશા એનિમેશનમાં રહેતું અને સ્મિથને સ્ક્રિપ્ટ લખવાનું કામ તરત સોંપી દીધું. તેણે અચાનક આપેલા રાજીનામાથી જણાય છે કે સ્મિથ દેખીતી રીતે શ્રેણીઓની સ્કિપ્ટ લખવી, આલેખન કરવા શ્રેણી અને ઈન્કિંગ કરવા અંગેના ભાવિ માટે અસંતુષ્ટ હતો. વોલ્ટે સ્ટુડિયોમાં બાકીના સ્ટાફમાંથી તેની અવેજમાં માણસ શોધવાનું શરૂ કર્યું. અજ્ઞાત કારણોસર તેણે તાજેતરમાં નોકરીમાં રાખેલ કર્મચારી ફલોઈડ ગોટફ્રેડસનની પસંદગી કરી તે સમયે ફલોઈડ એનિમેશનમાં કામ કરવા આતુર હતો અને તે નવી એસાઈમેન્ટ સ્વીકારવા માટે થોડોક નાખુશ હતો. વોલ્ટે ફલોઈડને ભરોસો આપ્યો હતો કે આ એસાઈનમેન્ટ માત્ર કામચલાઉ છે અને આખરે તે એનિમેશનમાં પાછો જશે. ફલોઈડે આ કામગીરીને સ્વીકારી અને ‘ કામચલાઉ ’ એસાઈનમેન્ટ 5 મે, 1930 થી 15 નવેમ્બર 1975 સુધી ટકાવી રાખી. સ્ટ્રીપ માટેની વોલ્ટ ડિઝનીની છેલ્લી સ્ક્રીપ્ટ 17 મે, 1930 ના રોજ રજૂ થઈ હતી.<ref name="jimhillmedia.com"/> ગોટફ્રેડસનનું પહેલું કામ, 1લી એપ્રિલ, 1930 ના રોજ ડિઝનીએ શરૂ કરેલ ફિલ્મની લાઈન પૂરી કરવાનું હતું. આ ફિલ્મની લાઈન 20 સપ્ટેમ્બર, 1930ના રોજ પૂરી થઈ અને પાછળથી ''મિકી માઉસ ઈન ડેથ વેલી'' તરીકે કોમિક પુસ્તક સ્વરૂપે ફરીથી મુદ્રણ કરાયું. આ શરૂઆતના સાહસે સ્ટ્રીપની રચનાને વિકસાવી, જે સમયે તેમાં માત્ર મિકી અને મીનીનો સમાવેશ કરાયો હતો. આ ફિલ્મમાં પ્રથમ જેમની કોમિક સ્ટ્રીપમાં રજૂઆત થઈ હતી તે પાત્રો પૈકી કલેરાબેલે કાઉ, હોરેસ હોર્સકોલર અને બ્લેક પેટે તથા ભ્રષ્ટ વકીલ સિલ્વેસ્ટર સિસ્ટર અને મીનીના કાકા મોર્ટિમેર માઉસનો અભિનય પણ હતો. વર્ણનાત્મક ડેથ વેલી પછી ''મિ. સ્લીકર એન્ડ ધ એગ રોબર્સ'' આવ્યા, જેનું મુદ્રણ 22 સપ્ટેમ્બર અને 26 ડિસેમ્બર, 1930ની વચ્ચે થયું, જેમાં માર્કસ માઉસ અને તેની પત્ની, મીનીના માતા-પિતા તરીકે દાખલ કરાયા. આ બે આગલી કોમિક સ્ટ્રીપ કથાઓની શરૂઆત સાથે એનિમેશન અને કોમિકસમાં મિકીની આવૃત્તિઓ એકબીજા કરતાં જુદી દિશામાં ફંટાતી હોવાનું વિચારાયું છે. ડિઝની અને તેના કાર્ટુન ટૂંકી ફિલ્મ કોમેડી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હતા, જ્યારે કોમિક સ્ટ્રીપ અસરકારકપણે કોમેડી અને સાહસ સાથે જોડાયેલ હતા. મિકીનું આ સાહસિક આવૃત્તિ કોમિક સ્ટ્રીપમાં રજૂ થયાનું અને 20 અને 21 મી સદીમાં પાછલા કોમિક પુસ્તકોમાં રજૂ થવાનું ચાલુ રહ્યું હતું. ફલોઈડ ગોટફ્રેડસને ''મિકી માઉસ જોઈન્સ ધ ફોરેન લિજીયન'' (1936) અને ''ધ ગ્લેઇમ'' (1942) જેવી કથાઓમાં પોતાની નિશાની છોડી હતી. તેમણે ફેન્ટમ બ્લોટ, એગા બીવા, મોર્ટી અને ફેરડી, કેપ્ટન ચર્ચમાઉસ, અને બચનું પણ સર્જન કર્યું હતું. ગોટફ્રેડસન ઉપરાંત વર્ષો સુધી સ્ટ્રીપ માટેના કલાકારોમાં રોમન આરામબુલા, રિક હુવર, મેન્યુલ ગોન્ઝાલિસ, કાર્સન વાન ઓસ્ટેન, જિમ એંગલ, બિલ રાઈટ, ટેડ થ્વાઇલ્સ અને ડાન જિપ્પીસનો સમાવેશ થતો હતો; લેખકોમાં ટેડ ઓસબોર્ન, મેરિલ ડી મેરિસ, બિલ વોલ્સ, ડિક શો, રોય વિલિયમ્સ, ડેલ કોનેલ અને ફલોઈડ નોર્મનનો સમાવેશ થતો હતો. પાત્ર પર પોતાની નિશાની છોડી ગયેલ બીજા કલાકાર ડેલ કોમિકસમાં પોલ મરે હતા. તેની પ્રથમ મિકી વાર્તા 1950માં રજૂ થઈ, પરંતુ મરેની ''વોલ્ટ ડિઝની કોમિકસ એન્ડ સ્ટોરિઝ'' માટે 1953માં પ્રથમ શ્રેણી રજૂ ન થઈ ત્યાં સુધી મિકી ખાસ વિશેષ બન્યો ન હતો (ધ લાસ્ટ રિસોર્ટ). તે જ સમય ગાળામાં ઈટાલીમાં રોમાનો સ્કાર્પાએ મેગેઝિન ''ટોપોલિનો'' માટે વાર્તાઓમાં મિકીને ફરીથી જીવંત કર્યો, જેણે એટોમો બ્લિપ-બ્લિપ જેવાં નવાં સર્જનોની સાથે ફેન્ટમ બ્લોટ અને એગા બીવાને પાછાં લાવ્યાં. સિલ્વર એજ દરમિયાન પશ્ચિમી પ્રકાશનમાં વાર્તાઓમાં મિકીની શેરલોક હોમ્સની ઢબે ડિટેકિટવ તરીકે રજૂ કરવા પર ભાર મૂકાયો હતો, જ્યારે આધુનિક યુગમાં સંપાદકો અને સર્જકોએ ગોટફ્રેટસનના કલાસિક સાહસના બીબામાં મિકીની વધુ જોરદાર રજૂઆત કરવાનું સભાનપણે હાથ ધર્યું હતું. આ નવ જાગૃતિનું નેતૃત્વ બાયરન એરિકસન, ડેવિડ ગેરસ્ટેન, નોએલ વાન હોર્ન, માઈકલ ટી ગિલ્બર્ટ અને સીઝર ફેરિઓલીએ લીધું હતું. યુરોપમાં, સંખ્યાબંધ કોમિકસ મેગેઝિનોમાં મિકી માઉસ મુખ્ય આકર્ષણ બન્યું, જેમાં સૌથી પ્રખ્યાત 1932 થી ઈટાલીમાં ''ટોપોલિનો'' અને 1934 થી ફ્રાન્સમાં ''લે જર્નલ ડે મિકી'' બન્યા. ઈટાલીમાં 1999થી 2001 સુધી પ્રકાશિત ''એમએમ મિકી માઉસ મિસ્ટ્રી મેગેઝિન'' શ્રેણી માટે મુખ્ય પાત્ર મિકી હતું. == પાછળનો ઇતિહાસ == === તાજેતરનો ઇતિહાસ === 8 નવેમ્બર 1978ના રોજ, તેની 50 સી જયંતિના માનાર્થે, તે હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ પર સ્ટાર ધરાવનાર પ્રથમ કાર્ટુન પાત્ર બન્યા. સ્ટાર એ 6925 હોલિવુડ બ્લવિડ ખાતે છે. [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન (ઓસ્ટ્રેલિયા)]] વાર્ષિક મુમ્બા ઉત્સવ સ્ટ્રીટ શોભાયાત્રા કરે છે અને મિકી માઉસને તેમના ''કિંગ ઓફ મુમ્બા'' (1977) તરીકે નિયુકત કરે છે.<ref>{{cite web| author=Craig Bellamy, Gordon Chisholm, Hilary Eriksen| date=17 February 2006| title=Moomba: A festival for the people (pp 17-22)| url=http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| format=PDF| access-date=2 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20091028203816/http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| url-status=dead}}</ref> બાળકોમાં અતિશય પ્રિય હોવા છતાં, આ નિમણૂ૱ક બાબત તકરાર થઈ હતી: કેટલાંક મેલબોર્નવાસીઓ ‘ ઘરની વ્યક્તિ ’ ની પસંદગી ઈચ્છતા હતા; જેમ કે બ્લિન્કી બિલ; પરંતુ માઉસ તરીકે પેટ્રિકા ઓ'કેરોલ (પરેડ શોના ડિઝનીલેન્ડના ડિઝનીમાંથી) ભજવણી કરવાની છે એવું જાહેર થતાં, ઓસ્ટ્રેલિયન સમાચારપત્રોએ અહેવાલ આપ્યો કે, 'મિકી માઉસ ખરેખર છોકરી છે! '<ref>{{cite web| author=Craig Bellamy, Gordon Chisholm, Hilary Eriksen| date=17 February 2006| title=Moomba: A festival for the people (pp 19-20)| url=http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| format=PDF| access-date=2 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20091028203816/http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| url-status=dead}}</ref> દશકા પર્યંત, મિકી માઉસે એનિમેટેડ પ્રસિદ્ધિ માટે વોર્નર બ્રધર્સ ના ‘ બગ્સ બન્ની ’ સાથે સ્પર્ધા કરી. પરંતુ 1988માં, મોશન-પિકચર્સમાં ઐતિહાસિક ક્ષણ આવતાં, બે પ્રતિસ્પર્ધીઓએ છેલ્લે રોબર્ટ ઝિમેકક્સિ ડિઝની / એમ્બલિન ફિલ્મ ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' માં સ્ક્રીન સમય વહેંચી લીધો. ડિઝની અને વોર્નરે એમ જણાવીને કરાર પર સહી કરી કે દરેક પાત્રને શરૂઆતથી સેકન્ડ સુધી સ્ક્રીન સમય ''બરાબર'' સમાન પ્રમાણમાં મળશે. ''રોજર રેબિટ'' પર જીવંત અભિનયમાં તેના એનિમેટેડ પ્રવેશની જેમ, મિકીએ 1990માં ખાસ ''ધ મપ્પેટ્સ એટ વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડ'' નામના ખાસ ટેલિવિઝન શો માં કેનીઓ રજૂઆત કરી, જ્યાં તેમની કમિર્ટ ધ ફ઼્રોગ મળ્યો. બંનેને જૂના મિત્રો તરીકે વાર્તામાં સ્થાપિત કર્યા છે. 1970થી મપ્પેટ્સે અન્યથા ડઝનેક વખત મિકીને [[wikiasite:muppet:Mickey Mouse|છેતરીને તેનો ઉલ્લેખ]] કર્યો હતો. આખરે, વોલ્ટ ડિઝની કંપનીએ 2004માં મપ્પેટ્સને ખરીદી લીધી હતી. નિઓન મિકી ’ લોગોની સાથે શરૂઆત કરીને, મિકીએ વોલ્ટ ડિઝની હોમ એન્ટરટેઈનમેન્ટ માટે વિવિધ એનિમેટેડ લોગો પર રજૂઆત કરી અને પછી નિયમિત અને કલાસિક રજૂઆત શીર્ષકો ‘ સોર્સરર મિકી’ લોગોનો ઉપયોગ કર્યો. 1980માં તે વીડિયો બોકસ પર પણ રજૂ થયો. તેનું તાજેતરનું થિયેટરને લગતું કાર્ટુન 1995 માં રજૂ થયેલ ટૂંકી ફિલ્મ ''રનઅવે બ્રેઈન'' હતું, જ્યારે 1999-2004માં તે ''મિકીસ વન્સ અપોન અ ક્રિસ્ટમસ'' , ''[[Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers]]'' , અને કમ્પ્યુટરથી એનિમેટે કરેલ ''મિકીસ ટ્વાઇસ અપોન અ ક્રિસ્ટમસ'' ની જેમ વીડિયો ફિચર માટે બનાવેલ ટૂંકી ફિલ્મમાં રજૂ થયો. હજુ તેને મૂળ ડિઝની ફિલ્મમાં રજૂ થવાનું હતું, જે કલાસિકલ કથા પર આધારિત ન હતી. ઘણા ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો મિકી આસપાસ કેન્દ્રિત થયેલા હતા; જેમ કે તાજેતરમાં શો ''મિકી માઉસ વર્કસ'' (1999-2000), ''ડિઝનીસ હાઉસ ઓફ માઉસ'' (2001-2003) અને ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ'' (2006). આ બધા પૂર્વે મિકીને ''બોન્કર્સ'' ના એપિસોડ 'યુ ઓગટા બી ઇન ટૂન્સ' માં નહીં જોએલ પાત્ર તરીકે પર દર્શાવેલ. ન્યૂ ઇયર દિન, 2005 ના રોજ મિકી ગ્રાન્ડ માર્શલ ઓફ ધ ટુર્નામેન્ટ ઓફ રોઝીસ હતો. ડિઝની ઓન આઇસ નાટકમાં, ''ડિઝની પ્રેઝન્ટ્સ પિક્સર્સ ધ ઇનક્રેડિબલ્સ ઇન અ મેજિક કિંગડમ/ડિઝનીલેન્ડ એડવેન્ચર'' માં, એન્ડ્રોઈડ રેપ્લિકા ઓફ સિન્ડ્રોમ દ્વારા મિકી અને મીનીનું અપહરણ કરાય છે, જે વોલ્ટ ડિઝની વર્લ્ડ / ડિઝનીલેન્ડસના સ્થળે 'તેનું' પોતાનું થીમ પાર્ક ઊભું કરવા માગે છે. અકલ્પનીય કુટુંબ 'તેને' લેસર જેલમાં મૂકીને રોબોટ સિન્ડ્રોમ પર હુમલો કરે તે પહેલાં કેરેબિયન એટ્રેકશનની પાઇરેટ્સ ઓફ ધ કેરિબિયનમાં તેઓને બંદી બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેને ભસ્મીભૂત કરવાના ગરબડભર્યા પ્રયત્નમાં સળગાવનારના ઉપયોગ વિના નહીં, કેમ કે ત્યાં સુપરહ્યુમન તારણહાર હતાં. ફ્રોઝોન દ્વારા રોબોટ સિન્ડ્રોમને ઠંડો કર્યા પછી મિકી અને મિનીનો છેલ્લે છુટકારો થાય છે, વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડ/ડિઝનીલેન્ડ રિઝોર્ટમાં જાદુ અને આનંદની પુર્નસ્થાપના થાય છે અને આશ્ચર્યજનક તો એ બને છે કે મિકી અને મીની નવા મિત્રો બને છે. === વીડિયો રમતો === ઘણા લોકપ્રિય પાત્રોની જેમ, મિકીએ ઘણી વીડિયો રમતોમાં અભિનય કર્યો, જેમાં સમાવિષ્ટ છે, નાઈનટેન્ડો એન્ટરટેઈનમેન્ટ સિસ્ટમ પર ''મીકી માઉસકેપેડ'' ,''[[Mickey Mania: The Timeless Adventures of Mickey Mouse]]'' , સુપર નાઈનટેન્ડો એન્ટરટેઈનમેન્ટ સિસ્ટમ પર ''મિકીસ અલ્ટિમેટ ચેલેન્જ'' , અને ''ડિઝનીસ મેજિકલ ક્વેસ્ટ'' , મેગા ડ્રાઇવ / જીનેસિસ પર ''કેસલ ઓફ ઇલ્યુઝન સ્ટારિંગ મિકી માઉસ'' , ગેમ બોય પર ''મિકી માઉસ : મેજિક વેન્ડ્સ'' અને બીજા ઘણામાં અભિનય કર્યો. 2000માં ગેમ બોય એડવાન્સને પોર્ટ કરેલ ''ડિઝનીસ મેજિકલ ક્વેસ્ટ'' શ્રેણી, જ્યારે યુવા પ્રેક્ષકોને લક્ષ્ય કરીને નાઈનટેન્ડો ગેમક્યુબ શીર્ષકમાં મિકીએ ''ડિઝનીસ મેજિકલ મિરર સ્ટારિંગ મિકી માઉસ'' માં અભિનય કરીને તેનો છઠ્ઠો જનરેશન યુગ બનાવ્યો. મિકી ''કિંગડમ હાર્ટસ'' શ્રેણીમાં મુખ્ય ભૂમિકા, ડિઝની કેસલના કિંગ તરીકેની અને નાટકની મુખ્ય વ્યકિત સોરાના સહાયક તરીકે ભજવે છે. કિંગ મિકી, કોઈપણ તાળાને ખોલવાની અને અંધકારનો સામનો કરવાની શકિત ધરાવતી ચાવીના સ્વરૂપનું હથિયાર, કીબ્લેડને વાપરે છે. ડિઝની યુનિવર્સની અંધકાર યુગનો વૃતાંત દર્શાવતી ''એપિક મિકી'' , વી માટે 2010 માં રજૂ કરવાનું નિયત કરાયું છે. === રમકડાં અને રમતો === 1989માં, મિલ્ટન બ્રેડલીએ મિકી માઉસને તેના યજમાન તરીકે ચિત્રિત કરીને ત્રણ પ્રકાર સાથે '''''મિકી સેસ''''' નામની ઈલેકટ્રોનિક વાતચીત કરતી રમત બહાર પાડી હતી. ''ટોકિંગ મિકી માઉસ'' ની બહાર પાડેલ વર્લ્ડસ ઓફ વન્ડર સહિતની અન્ય રમકડાં અને રમતોમાં પણ મિકીને રજૂ કરાયો હતો. == ડિઝાઈન અને અવાજ == પાત્ર, તેના અસ્તિત્વ દરમિયાન કેટલાક મુખ્ય ફેરફારોમાંથી પસાર થાય છે. પ્રથમ ફેરફાર 1939માં ''ધ પોઇન્ટર'' માં અને 1940માં ફેન્ટાસિયાના ''ધ સોર્સેરર્સ એપ્રેન્ટાઇસ'' વિભાગમાં થયો, જ્યાં તેની આંખોમાં કિકીઓ મૂકવામાં આવી, કોકેશિયન ત્વચા, રંગ કરેલો ચહેરો અને પેર આકારનું શરીર. 1940માં, તેનો વધુ એકવાર 'ધ લિટલ વ્હર્લવિન્ડ' માં ફેરફાર કરાયો, જ્યાં તે દશકામાં છેલ્લી વખત તેનું ટ્રેડમાર્ક પેન્ટ વાપરે છે, તેની પૂંછડી ગુમાવે છે, વધુ વાસ્તવિક કાન મેળવે છે, જેમાં ફેરફાર કરીને યથાર્થ દેખાવવાળી અને અલગ શરીર રચના બનાવવામાં આવી. પરંતુ આ ફેરફાર, તેના ‘ ''ધ પોઇન્ટર'' ’ માં પાછા વળતાં પહેલા પેન્ટના અપવાદ સિવાય થોડોક સમય રહી શકયો. 1950માં, તેના આખરી થિયેટરના કાર્ટુનમાં તેને ભ્રમરો આપવામાં આવી હતી, જે તાજેતરનાં ઘણાં કાર્ટુનોમાં કાઢી નાંખવામાં આવી હતી. મિકીનું ટોચનું ટ્રેડમાર્ક તેના કાન છે, અને સામાન્યપણે તેઓ ડિઝની કંપનીનું ટ્રેડમાર્ક પણ બનેલ છે. મિકીના કાનની મૂળભૂત ડિઝાઈન છે બે અત્યંત ગોળાકાર કાન, જેને તેના એકદમ ગોળ માથા સાથે જોડયા છે. 1940ના મિકી સિવાય, તેના અને મીનીના કાન તેમનું માથું જે દિશામાં વળેલું હોય તેમ છતાં અસાધારણ લક્ષણો ધરાવતાં હતાં, જે હંમેશા સમાન સરખાપણા સાથે જોવાપાત્ર હતા. બીજા શબ્દોમાં, પાત્રના આગળના દેખાવમાં તેઓ જેવા હોય તે જ સ્થિતિમાં સામાન્યરીતે કાન હોય છે, અને માથું જમણી બાજુ હોય કે ડાબી બાજુ હોય ત્યારે તેમના માથાની એકબાજુએ દેખાય છે. મિકીનો સ્ક્રીન પરના વ્યકિત્વનો મોટો ભાગ તેનો પ્રખ્યાત શરમાળ, ફોલ્સેટ્ટો અવાજ છે. ''ધ કાર્નિવલ કિડ'' માં તેની પ્રથમ બોલતી ભૂમિકાથી શરૂ કરીને, મિકીને અવાજ વોલ્ટ ડિઝનીએ પોતે આપ્યો હતો, જે કામ માટે ડિઝની વ્યકિતગત રીતે ખૂબ અભિમાન લેતા. (શરૂઆતના થોડીક ટૂંકી ફિલ્મમાં, કાર્લ સ્ટોલિંગ અને ક્લેરેન્સ નેશ અંગે કહેવાતું હતું કે તેમાં મિકી માટે એડીઆર થોડાક ઓછા પ્રશંસનીય હતા.) આમ છતાં, 1946માં, ડિઝની નિયમિત અવાજનું કામ કરવા સ્ટુડિયો ચલાવવા માટે અતિશય વ્યસ્ત બની ગયા હતા (અને એવી અટકળ કરાય છે કે તેની સિગારેટ પીવાની ટેવે તેના અવાજને વર્ષોથી નુકસાન કર્યું હતું), અને ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' ના ''મિકી એન્ડ ધ બિનસ્ટોક'' વિભાગના રેકોર્ડિંગ દરમિયાન, મિકીનો અવાજ ડિઝનીના અનુભવી સંગીતકાર તથા અભિનેતા જિમ્મી મેકડોનાલ્ડને સોંપવામાં આવ્યો હતો (ડિઝની અને મેકડોનાલ્ડ બંનેના અવાજો છેલ્લા સાઉન્ડ ટ્રેક પર સાંભળી શકાશે). મેકડોનાલ્ડ થિયેટરના બાકીના ટૂંકી ફિલ્મમાં તથા વિવિધ ટેલિવિઝનનાં અને પ્રચારનાં પ્રોજેકટોમાં, 1970ના અધવચ્ચ તેઓ નિવૃત્ત થયાં ત્યાં સુધી અવાજ આપ્યો, જો કે વોલ્ટે, ફરીથી 1954-1959 દરમિયાનની મૂળ ''ધ મિકી માઉસ ક્લબ'' ટીવી શ્રેણીઓ અને 11 સપ્ટેમ્બર, 1958 માં રજૂ થયેલ ડિઝનીલેન્ડની ટીવી શ્રેણીના ' ફોર્થ એનિવર્સરી શો' એપિસોડમાં પરિચય આપવા માટે ફરીથી મિકીનો અવાજ આપ્યો. 1983ના ''મિકીસ ક્રિસ્ટમસ કેરોલ'' , મિકી માઉસ તરીકે ભૂતપૂર્વ વેન ઓલવિનનો થિયેટરનો અભિનેતા તરીકેનો અભિનય વિશિષ્ટ હતો, જેઓ 2009માં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી મિકી માઉસનો અવાજ હતા.<ref>[http://legends.disney.go.com/legends/detail?key=Wayne+Allwine ડિઝની લિજન્ડ - વેન ઓલવિન]</ref>. ઓલવિન રુસી ટેલરને પરણ્યા, જેઓ મીની માઉસના વર્તમાન અવાજ હતાં. 1987માં રજૂ થયેલ ટીવી સ્પેશિયલ ''ડાઉન એન્ડ આઉટ વીથ ડોનાલ્ડ ડક'' માં લેસ પાર્કિન્સે મિકીને અવાજ આપ્યો હતો. મિકીનો નવો અવાજ રજૂ કરવા બ્રેટ ઈવાન, ભૂતપૂર્વ હોલમાર્ક ગ્રીટીંગ કાર્ડ કલાકારને પસંદ કરવામાં આવ્યા. તેમનો પ્રથમ અભિનય મિકી ટોય અને ડિઝની ક્રુઝ લાઇન પ્રમોશન્સ માટે હતો, અને ડિઝની ઓન આઇસ : સેલિબ્રેશન્સ! સ્લાઇસ શોમાં રજૂ થશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.laughingplace.com/Latest.asp?I1=ID&I2=4303 |title=ડિઝની ઓન આઇસ સેલિબ્રેશન્સ ફીચર્સ પ્રિન્સેસ ટાઈના અને મિકીનો નવો અવાજ, બ્રેટ ઈવાન - છેલ્લું - Laughingplace.com : ડિઝની ર્વલ્ડ, ડિઝનીલેન્ડ અને વધુ |access-date=2022-04-05 |archive-date=2009-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911094030/http://www.laughingplace.com/Latest.asp?I1=ID&I2=4303 |url-status=dead }}</ref>. તેમનો અધિકૃત મિકી માઉસ પરનો અવાજ ''[[Kingdom Hearts: Birth by Sleep]]'' પર હશે, જે પ્લેસ્ટેશન પોર્ટેબલ માટે વીડિયો રમત છે. એવી અફવા પણ છે કે તે કિંગડમ હાર્ટ શ્રેણી માટેની આગામી રમતનાં પાત્રને અવાજ આપશે. === બીજી ભાષાઓમાં અવાજ === * '''બલ્ગેરીયન''' ** નિકોલ કોલેવ : ''હાઉસ ઓફ માઉસ'' માં (2003-2004, અને સંભવત: તે પહેલાં ''મિકી માઉસ વર્કસ'' માં) ** જિયોર્જી સ્ટોયાનોવ : ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ'' માં (2009થી) * '''ચાઈનીઝ''' ** જિન યોંગગેંગ : ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ''માં (ચાઈનીઝ આવૃત્તિ) * '''ફ્રેન્ચ''' ** જેકિવસ બોડોઈન : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (મૂળ આવૃત્તિ) ** જીન-ફ્રાન્કોઇસ કોપ : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (ફરી બહાર પાડેલ આવૃત્તિ), ''મિકીસ ક્રિસ્ટમસ કેરોલ'' (ફરી બહાર પાડેલ આવૃત્તિ) ** રોજર કેરલ : 1973-1980 (ફ્રાન્સ) ** માર્ક ફ્રાન્કોઈસ : 1980 (ફ્રાન્સ) ** વિન્સેન્ટ વાયોલેટ : 1980 ના અંત - 1990ની શરૂઆત (ફ્રાન્સ) ** જીન-પોલ ઓડ્રિન : 1990 (ફ્રાન્સ) ** લોરેન્ટ પાસકિવર : 2000 - હાલમાં (ફ્રાન્સ) ** ડેનિયલ પિકાર્ડ : 2000 (ફ્રેન્ચ કેનેડા) * '''જર્મન''' ** મારિયો વોન જેસકેરોફ : છેલ્લે 1990-હાલમાં * '''ઈટાલિયન''' ** ઓરેસ્ટે લાયોનેલો : અજ્ઞાત ** ક્લાઉડિયો ટ્રિયોન્ફી : અજ્ઞાત ** ગેટાનો વેર્કાસિયા : અજ્ઞાત ** અલેસ્સાન્ડ્રો ક્વાર્ટા: 1990 ના અંત - હાલમાં * '''જાપાની''' ** ઈકુઈ સાકાકીબારા : 1970 (ટીવી) ** ઈકો યામાડા : 1980 ** મસુમી ગોટો : 1990ની શરૂઆત ** ટકાશી ઓયાગી : 1990 ના અંત - હાલમાં * '''સ્પેનિશ''' ** વોલ્ટ ડિઝની : ''ફેન્ટાસિયા'' ** એડમુંડો સેન્ટોસ : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' મારફત મૂળ ટૂંકી ફિલ્મ ** ફ્રાન્સિસ્કો કોલેમેનરો : અન્ય ટૂંકી ફિલ્મ ** રાઉલ અલ્દાના : ''ધ પ્રિન્સ એન્ડ ધ પૌપર'' મારફત અન્ય ટૂંકી ફિલ્મ ** જુઆન એલ્ફોન્સો કેરાલેરો : ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' (લેટિન અમેરિકન આવૃત્તિ) ** રાફેલ એલોન્સો નારાંજો જુ. : ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' (યુરોપિયન આવૃત્તિ) ** રુબેન સેરડા : 1990 - હાલ (લેટિન અમેરિકન આવૃત્તિ) ** જોઝ પડિલ્લા : 1990 - હાલ (યુરોપિયન આવૃત્તિ) * '''સ્વીડિશ''' ** રુન હાલવર્સન : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (મૂળ) ** એન્ડરસ ઓજેબો : 1990 ના અંત-હાલ, ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' (ફરીથી ડબ કરેલ) == સામાજિક અસર == === રાજકારણમાં ઉપયોગ === યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં, ચોક્કસ મતપત્ર પર રજૂ કરાયેલ ઉમેદવારની કારકિર્દી અંગે અસંતોષ દર્શાવવા અથવા ચોક્કસ મતદાન પદ્ધતિની અપર્યાપ્તતા દર્શાવવા ઘણીવાર વિરોધ મત અપાય છે. મોટાભાગની રાજ્યોની ચૂંટણી પદ્ધતિમાં કોરા મતપત્રોની કે ‘ ઉપરના કોઈ નહીં ’ ની પસંદગી માટે જોગવાઈ ન હોવાથી, મોટાભાગના વિરોધ મતો, સ્પષ્ટપણે બિન-ગંભીર ઉમેરવારોના નામ મતપત્રમાં લખાણ તરીકે દાખલ કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=May 2007}}. આ હેતુ માટે કાર્ટુનમાં પાત્રોની ખાસ પસંદગી કરાય છે;{{Citation needed|date=May 2007}} અમેરિકામાં મિકી માઉસ એ સૌથી જાણીતું અને સૌથી વધુ પરિચિત પાત્ર હોઈ આ હેતુ માટે તેનું નામ ઘણીવાર પસંદ કરાય છે. (અન્ય જાણીતા પાત્રોમાં ડોનાલ્ડ ડક અને બગ્સ બન્નીનો સમાવેશ થાય છે.) આ અસાધારણ ઘટનાની મિકી માઉસને ગૌણ પરંતુ લગભગ આખાય યુએસમાં રાષ્ટ્ર પ્રમખુની ચૂંટણીમાં કાયમી પ્રતિસ્પર્ધી બનીને રમૂજી અસર પેદા કરે છે.{{Citation needed|date=May 2007}} ફિનલેન્ડ અને સ્વીડનની સંસદીય ચૂંટણીઓમાં સમાન પ્રકારની ઘટના બને છે, જો કે ફિન્સ અને સ્વિડીશ લોકો વિરોધ મત તરીકે સામાન્યરીતે ડોનાલ્ડ ડક કે ડોનાલ્ડ ડક પાર્ટી લખે છે. મતદાનની નોંધણી યાદી પર, ખૂબ તાજેતરમાં 2008ના યુએસ રાષ્ટ્ર પ્રમુખની ચૂંટણીમાં મિકી માઉસનું નામ ઘણીવાર રજૂ થયાનું જણાયું છે<ref>[http://www.google.com/search?q=cache:0v-vB32aVaYJ:www.tampabay.com/news/politics/elections/article852295.ece+Micky+Mouse+voter+registration&amp;cd=1&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=us&amp;lr=lang_en&amp;client=safari બનાવટી નામો છતાં વધુ મતે બચાવ કરે છે - સેન્ટ પીટસબર્ગ ટાઈમ્સ]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displaystory.cfm?story_id=12432392|title=The ACORN investigations|date=October 16, 2008}}</ref>. === મિકીના નામનો નિંદાજનક ઉપયોગ === '''મિકી માઉસ'' ' એક અશિષ્ટ અભિવ્યકિત છે, જેનો અર્થ થાય છે ટૂંકો સમય, કૌશલ્યમાં ખામી ધરાવનાર કે તુચ્છ. યુકે અને આયર્લેન્ડમાં તેનો અર્થ થાય છે કે હલકી ગુણવત્તા કે બનાવટ. * ''[[The Godfather: Part II]]'' માં, માઈકલને દગો દેવાના ફ્રેડોના ચૂકાદો છે કે, કુટુંબંમાં તેના આદેશો સામાન્યરીતે આવા હતા, 'આ કરવા માટે ફ્રેડોને મોકલો, તે કરવા માટે ફ્રેડોને મોકલો! એટલે કે વધુ અર્થપૂર્ણ કામગીરીની વિરુદ્ધમાં ' કયાંક આવેલી કોઈક મિકી માઉસ નાઈટ કલબની ફ્રેડોને સંભાળ દેવી) * 1984માં, આઈસ હોકી ગેમ કે જેના વેઇન ગ્રેટઝકીના એડમોન્ટન ઓઇલર્સ, ન્યૂજર્સી ડેવિલ્સને 13-4 થી હરાવે છે, ત્યાર પછી ગ્રેટઝકીએ રિર્પોટર પાસે એવું વિધાન ટાંકયું હતું કે, 'ઠીક, આ સમય છે કે તેઓ ભેગા થઈને કામ કરે, તેઓ આખી લિગને નુકશાન કરી રહ્યા છે. તેઓએ ''મિકી માઉસ ઓર્ગેનાઈઝેશન'' ચલાવવું બંધ કરે અને કોઈકને આઈસ પર મૂકે એ વધુ સારું છે.' <ref>{{Cite web |url=http://www.newjerseydevils.com/njd/fanzone/features/25series/1983-84.php |title=1983-84 : ગ્રોઈંગ પેઈન્સ લીડ ટુ પ્રોમિસ. |access-date=2010-09-02 |archive-date=2007-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704184726/http://www.newjerseydevils.com/njd/fanzone/features/25series/1983-84.php |url-status=dead }}</ref> ગ્રેટઝકીની ટીકાની પ્રતિક્રિયામાં ઓઈલર્સ ન્યૂજર્સી પાછા આવ્યા ત્યારે ડેવિલ્સના પ્રશંસકોએ મિકી માઉસનો પોશાક પહેર્યો. * 1993માં વોર્નર બ્રધર્સની ''ડિમોલિશન મેન'' ફિલ્મમાં સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન પાત્રને કાબૂ બહારની પોલીસ કારના ખોટું કામ કરતા AI સામે લડે છે, તે સિસ્ટમ માટે “ બ્રેક ! બ્રેક! બ્રેક, હવે, તમે ''મિકી માઉસના વિષ્ટના નમૂના'' છો. ” <ref>[http://www.script-o-rama.com/movie_scripts/d/demolition-man-script-transcript-bullock.html script-o-rama.com]</ref> * 1996માં વોર્નર બ્રધર્સની ''સ્પેસ જામ'' ફિલ્મમાં, તેમની બાસ્કેટબોલ ટીમના નામ માટે ડેફી ડકના વિચાર અંગે બગ્સ બન્નીનો અપમાનસૂચક ઉલ્લેખ એમ પૂછીને કરાયો હતો, કે, 'કયા પ્રકારની મિકી માઉસ સંસ્થા ટીમને 'ધ ડક્સ' નામ આપશે? (આમાં પણ તે વખતે ડિઝનીની માલિકી હેઠળની એનએચએલ ટીમ, માઇટી ડક્સ ઓફ એનાહેમનો પણ ઉલ્લેખ હતો.) * યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં સશસ્ત્રદળોમાં, કાર્યો કે જેનાથી સારો દેખાવ ઊભો થાય, પણ તેનો વ્યવહારુ ઉપયોગ ઓછો હોય ત્યારે (જેમ કે પાયાની તાલીમમાં પથારી પાથરવાની ખાસ રીત અને જહાજના બોર્ડ પર પિત્તળનાં જડાણોને પોલિશ કરવા જેવાં કામ) સામાન્યપણે 'મિકી માઉસનું કામ' એમ ઉલ્લેખ કરાય છે. * સારી કક્ષા મેળવવા ખૂબ ઓછી મહેનતની જરૂર પડે (ખાસ કરીન એ) અને/અથવા આવા વર્ગના વિષય સામગ્રીનું શ્રમ બજારમાં કોઈ મહત્વ ન હોય ત્યાં શાળાઓમાં ‘ મિકી માઉસ કોર્સ ’ અથવા ‘ મિકી માઉસ મેજર ’ એ વર્ગ કે કોલેજ મેજર હોય છે.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/2655127.stm | work=BBC News | title='Irresponsible' Hodge under fire | date=January 14, 2003 | access-date=May 12, 2010}}</ref> * સંગીતકારો, ઘણીવાર ફિલ્મ સ્કોરનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે સીધેસીધા સ્ક્રીન પરના દરેક અભિનયને ''મિકી માઉસિંગ'' તરીકે અનુસરે છે (''મિકી-માઉસિંગ'' અને ''મિકીમાઉસિંગ'' પણ). <ref name="mftm">{{cite web|url=http://www.musicfromthemovies.com/review.asp?ID=7374|title=The Cottage: Review|last=Holm|first=Peter|publisher=Music From The Movies|access-date=2008-08-12|archive-date=2008-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812114830/http://www.musicfromthemovies.com/review.asp?ID=7374|url-status=dead}}</ref> * સોફટવેર કંપની માઈક્રોસોફટને અપમાનજનક ‘ મિકીસોફટ ’ કહેવામાં આવતું.<ref name="mickeysoft">રિચાર્ડ ફોર્નો. "[http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html ‘“ માઈક્રોસોફટ ”, ના.] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011128010425/http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html |date=2001-11-28 }}’[http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html મિકીસોફટ ’, હા. ] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011128010425/http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html |date=2001-11-28 }}" 28 નવેમ્બર, 2001માં પ્રકાશિત; નવેમ્બર 2006 પાછું મેળવ્યું.</ref> * બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રોયલ નેવલ પેટ્રોલ સર્વિસ દ્વારા વપરાતા મોટર માઈનસ્વીપરો અનધિકૃત રીતે ‘ મિકી માઉસ ’ તરીકે જાણીતા હતા. * 1980ની શરૂઆતમાં, તે સમયના બ્રિટીશ પ્રધાનમંત્રી માર્ગરેટ થેચરે એક વખત યુરોપિયન પાર્લામેન્ટને ‘ મિકી માઉસ પાર્લામેન્ટ ’ કહી હતી, જેનો અર્થ હતો પ્રભાવ રહિત ચર્ચા-કલબ.<ref name="euo">{{cite web|url=http://www.eu-oplysningen.dk/euo_en/spsv/all/26/|title=What does Mickey Mouse Have To Do With The European Parliament?|publisher=EU-Oplysnigen (Denmark)|access-date=2008-08-12|archive-date=2008-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080507205439/http://www.eu-oplysningen.dk/euo_en/spsv/all/26/|url-status=dead}}</ref> * બ્રિટીશ સિટકોમ ''રેડ ડવાર્ફ'' માં. કવોરેન્ટાઈન ઘટનામાં : ટીમના ઉતરતી કક્ષાના સાધનો કે જે તેમની જિંદગી લઈ લે તેવાં હતાં, તે અંગે લિસ્ટરે જણાવ્યું, 'આપણું સંચાલન ખરેખર મિકી માઉસ સંચાલન છે, શું આપણું તેવું નથી? કેટે જવાબ આપ્યો, 'મિકી માઉસ? આપણે તો બેટી બુપ પણ નથી !' * ડિઝનીના વિશિષ્ટ પાત્ર તરીકે મિકીનો દરજ્જો હોવાને કારણે, રમૂજમાં તેનો ઘણીવાર વોલ્ટ ડિઝની કંપનીના બોસ તરીકે ઉલ્લેખ કરાતો. ડિઝનીના કર્મચારીઓ કેટલીકવાર કહેતાં કે, 'માઉસ માટે કામ કરો.' <ref>{{Cite web |url=http://blogs.lynn.edu/workingforthemouse |title=વર્કિંગ ફોર ધ માઉસ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100904083704/http://blogs.lynn.edu/workingforthemouse/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://disney.families.com/blog/working-for-the-mouse |title=વર્કિંગ ફોર ધ માઉસ - ડિઝની (અનધિકૃત) - Families.com |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328015651/http://disney.families.com/blog/working-for-the-mouse |url-status=dead }}</ref> ''સાઉથ પાર્ક'' સિઝનના 13માં હપ્તાં 'ધ રિંગ' માં મિકી (સાઉથ પાર્કના સહ-નિર્માતા ટ્રે પાર્કરે અવાજ આપેલો) તે સ્ટુડિયોના લોભી, ક્રૂર અને ગંધ મારતા મોં વાળા તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે, જે જોનાસ બ્રધર્સે તેમના સંગીતને ઝાંખું પાડતી તેમની પવિત્ર રિંગો અંગે ફરિયાદ કર્યા બાદ ઠપકો આપે છે અને વારંવાર લાકડી ઠપકારે છે. * લોંસ એંજેલિસ (ડિઝનીલેન્ડ) અને ઓર્લેન્ડો (વોલ્ટ ડિઝની વર્લ્ડ) નજીક ડિઝની થીમ પાર્ક આવેલો હોવાને કારણે, ઉપરાંત એબીસી જેવી માલિકી પણ ડિઝની ધરાવે છે તેવી ફાયનલની ઉડેલી અફવાને કારણે લોસ એંજેલિસ લેકર્સ અને ઓર્લેન્ડો મેજિક વચ્ચે 2009 એનબીએ ફાઈનલનું 'મિકી માઉસ શ્રેણી'<ref>{{cite news | url=http://www.fannation.com/throwdowns/show/346722-the-mickey-mouse-series?category_id=17 | title=The Mickey Mouse Series | date=May 30, 2009 | publisher=FanNation | access-date=June 1, 2009}}</ref> માં ડબિંગ કરાયું હતું. === પ્રતિ-રચના અને સમીક્ષા === મિકી માઉસ મૂળમાં ધર્મોપદેશક પાત્ર તરીકે ચિત્રણ કરાયું હતું. 1929થી 1930 સુધી મિકી માઉસનું પાત્ર ‘ ધર્મોપદેશક ’ તરીકે સમજાતું હતું અને ખુલ્લી રીતે વર્ણન કરાતું.<ref>{{imdb title|0024792|Ye Olden Days}}</ref> આ ચિત્રણ, ‘ સ્ટીમબોટ વિલી ’ તેમજ ‘ મિકીઝ મેલરડ્રેમર ’ ની મૂળ કૃતિ જેવાં શરૂઆતનાં વર્ણનોમાં જોઈ શકાય છે,<ref>{{imdb title|0019422|Steamboat Willie}}</ref> જેમાં મિકીને 1930ના આફ્રિકન અમેરિકન હાસ્યજનક પાત્રોને મળતાં આવતાં જાહેર ચહેરાનાં લક્ષણો સાથે મિકીને બ્લેકફેસમાં રજૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=https://www.artprints.com/printzoom.asp?id=303129 |title=મિકીનું મિલરડ્રેમર મુવી પોસ્ટર |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707165942/https://www.artprints.com/printzoom.asp?id=303129 |url-status=dead }}</ref> મિકી માઉસની વૈશ્વિક કીર્તિએ તેને ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની તેમજ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટસ]] પોતાને એમ બંનેને માટે પ્રતીકરૂપ બનાવેલ છે. આ કારણસર અમેરિકન વિરોધ કટાક્ષમાં મિકીનો ઘણીવાર ઉપયોગ કરાયો છે, જેમ કે ‘ ''મિકી માઉસ ઈન વિયેટનામ'' ’ એ નામનું પ્રખ્યાત નહીં તેવું ભૂગર્ભ કાર્ટુન. મિકી માઉસની ઘણી બધી પ્રતિરચનાઓ છે, જેવી કે, વિલ એલ્ડરની '''મિકી રોડેન્ટ'' ' એ મેડ મેગેઝિન પેરડી જેમાં દાઢી નહીં કરેલ માઉસ આમ તેમ ફરે છે અને ડકની વ્યાપક ખ્યાતિની ઈર્ષ્યા કરીને ડોનાલ્ડ ડકને જેલમાં પૂરે છે. <ref>[http://johnglenntaylor.blogspot.com/2008_12_28_archive.html “ મિકી રોડન્ટ! ” ][http://johnglenntaylor.blogspot.com/2008_12_28_archive.html (મેડ #19)]</ref> મિકી માઉસના તિરસ્કારથી ઈદ 'બિગ ડેડી' રોથ દ્વારા કઢંગા રેટ ફિંક પાત્રનું સર્જન કર્યું. ''ધ સિમ્પસન મૂવી'' માં, બાર્ટ સિમ્પસન મિકી માઉસના ચાળા પાડવા તેના માથા પર કાળી બ્રા મૂકે છે અને કહે છે, 'હું ખરાબ કોર્પોરેશનનો શુભ વ્યકિત છું !'<ref>[http://imdb.com/title/tt0462538/quotes ધ સિમ્પસન્સ મુવી (2007) - સંસ્મરણીય અવતરણો.]. [http://www.imdb.com ધ ઈન્ટરનેટ મુવી ડેટાબેઝ (આઇએમડીબી)]. માર્ચ 20, 2008માં પાછું મેળવ્યું. માર્ચ 20, 2008માં પાછું મેળવ્યું. </ref> ''સાઉથ પાર્ક'' એપિસોડ 'ધ રિંગ' માં મિકી માઉસને, માત્ર નાણાનો રસ લેનાર ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપનીના ક્રૂર, લોભી બોસ તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે. આરન વિલિયમના 'ફૂલ ફ્રોન્ટલ નેર્ડિટી' એપિસોડમાં મિકીને મરણિયો બનીને મિરામેકસનો ભાર હળવો કરવાનો પ્રયત્ન કરતો બતાવ્યો છે.<ref>''પીસી 238'' - ઈશ્યૂ 44, મે 2010</ref> 20 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ શેખ મહમ્મદ અલ-મુનાજિદે દાવો કર્યો કે શરિયા ઉંદરોને હાનિકારક પ્રાણી ગણે છે અને મિકી માઉસ તથા ટોમ એન્ડ જેરીમાંથી જેરીના પાત્રોને, ઉંદરોને આટલું વ્હાલું લાગે તેવું પાત્ર બનાવવા માટે ઠપકાપાત્ર ઠરાવવા જોઈએ. તેણે મિકી સામે ફતવો બહાર પાડયો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુખ્ય સમાચાર બન્યા અને વધુ વિવાદ અને મજાકનો વિષય બન્યો. શેખ મહમ્મદ અલ મુનાજિદે ત્યારબાદ નિવેદન બહાર પાડયું, જેમાં તેણે જણાવ્યું કે તેને ખોટી રીતે ટાંકવામાં આવ્યો હતો અને ખરાબ રીતે ભાષાંતર કરાયું હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} === શ્રમના પ્રશ્નો === જાન્યુઆરી 1936માં, જુલિયસ ર્હસ્કોવિટ્ઝે, ટ્રેડ યુનિયનિસ્ટે એક પ્લાન્ટનું આયોજન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેમાં એક અજાયો હુમલાખોર દ્વારા મિકી માઉસને મારવામાં આવ્યો અને તેની ખોપરીમાં ફ્રેકચર થયું. તેને તેની ફેકટરીના માલિક પાસેથી ધમકીઓ મળી હતી.<ref>''વર્કર્સ એજ'' ગ્રંથ : વી #7 ફેબ્રુઆરી 1, 1936</ref> == કાનૂની પ્રશ્નો == [[ચિત્ર:Mickey ears on sign.jpg|thumb|right|ડિઝની દ્વારા થતા મિકીના કાનના લોગો પૈકી એક દર્શાવતા વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડની ખાસ પ્રકારની નિશાની.]] કેટલીકવાર ખોટી રીતે એવું જણાવાય છે કે મિકી માઉસનું પાત્ર માત્ર કોપીરાઈટયુકત છે. હકીકતમાં, બીજા તમામ મુખ્ય ડિઝની પાત્રોની જેમ આ પાત્રનું પણ ટ્રેડમાર્ક કરાયું છે, જે તેના માલિક તેનો વાણિજ્યિક ઉપયોગ કરવો ચાલુ રાખે ત્યાં સુધી કાયમ રહે છે. તેથી, ચોક્કસ ડિઝની કાર્ટુન જાહેર ક્ષેત્રમાં જાય કે ન જાય, પરંતુ તે પાત્રોનો અધિકૃતિ વિના ટ્રેડમાર્ક તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય નહીં. આમ છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટસ, યુરોપિયન યુનિયન અને બીજા કેટલાંક અધિકારશ્રેત્રોમાં કોપીરાઈટ ટર્મ એક્ષ્ટેન્શન એકટ (કેટલીકવાર ‘ મિકી માઉસ પ્રોટેકશન એકટ ’ કહેવામાં આવતું કારણ કે ડિઝની કોર્પોરેશન દ્વારા તેનો વ્યાપક પ્રસાર થયો હતો) તેમજ સમાજ કાયદાએ સુનિશ્ચિત કર્યું હતું કે અગાઉમાં મિકી માઉસ કાર્ટુન જેવાં કામો ઓછામાં ઓછા 2023 સુધી કોપીરાઈટ હેઠળ રહેશે. આમ છતાં લોસ એંજેલિસ ટાઈમ્સના લેખમાં સમજાવ્યું છે કે અગાઉની ફિલ્મની સંદિગ્ધતા અને ‘ અચોકસાઈ ’ કોપીરાઈટનો દાવો પાત્રની અગાઉની કૃતિ પરના ડિઝનીના કોપીરાઈટને રદબાતલ ઠરાવી શકયાનું શ્રેય લઈ જાય છે.<ref name="LAtimes rights wrong">{{cite news |url=http://www.latimes.com/business/la-fi-mickey22-2008aug22,0,6883462.story |title=Disney's rights to young Mickey Mouse may be wrong |access-date=2008-08-22 |author=Joseph Menn |date=2008-08-22 |work= |publisher=Los Angeles Times.com}}</ref> વોલ્ટ ડિઝની કંપની, મિકી માઉસ પાત્રનું સાદૃશ્ય, ચોક્કસ ઉત્સાહ સાથે કંપની સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલ તે પાત્ર અંગેના ટ્રેડમાર્કનું રક્ષણ કરવા માટે વોલ્ટ ડિઝની કંપની પ્રખ્યાત બની છે. 1989માં ડિઝનીએ, ફલોરિડામાં ત્રણ દૈનિક સંભાળ કેન્દ્રોને મિકી માઉસ અને અન્ય ડિઝની પાત્રો તેમની દિવાલો પર ચિતરવા માટે કાનૂની કાર્યવાહીની ધમકી આપી હતી. આ પાત્રો દૂર કરાયા, અને પ્રતિસ્પર્ધી યુનિવર્સલ સ્ટુડિયોએ તેના બદલે યુનિવર્સલ કાર્ટુનના પાત્રો મૂકયા.<ref>[http://www.snopes.com/disney/wdco/daycare.asp ડેકેર સેન્ટર મ્યુરલ્સ], Snopes.com</ref> === વોલ્ટ ડિઝની પ્રોડકશન્સ વિ. એર પાઈરેટસ === 1971માં, પોતાને ‘ ધ એર પાયરેટસ ’ તરીકે ઓળખવામાં ભૂગર્ભ કાર્ટુનિસ્ટોના જૂથે, અગાઉની મિકી માઉસ ફિલ્મમાંથી ખલનાયક પાત્રોના જૂથની ''એર પાઇરેટ્સ ફન્નીઝ'' નામનું કોમિક બનાવ્યું હતું. પ્રથમ ઈશ્યૂમાં, કાર્ટુનિસ્ટ ડેન ઓ'નિલે મિકી અને મીનીને સ્પષ્ટપણે સેકસની પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત અને નશીલી દવાઓનો ઉપયોગ કરનાર તરીકે વર્ણન કર્યું હતું. ઓ'નિલે સમજાવ્યું, “ એર પાઈરેટસ ... અમુક પ્રકારની વિલક્ષણ વિભાવના છે, જેમાં હવાની ચોરી થવાની, ચાંચિયાગીરી અને મિડીયાની ચોરી કરવાની વિચારણા છે ...અમે કાર્ટુનિસ્ટ હોવાથી, ડિઝની સ્થાનિક વસ્તુ હતી.<ref name="ComicBookConfidential">{{cite video|last=Mann|first=Ron|title=Comic Book Confidential|publisher=Sphinx Productions|date=1989}}</ref> પાત્રના દેખાવ કે નામને બદલવાની ઓ'નિલને લાગ્યું કે પ્રતિરચના ફીક્કી બનશે, તેના બદલે માઉસને ''એર પાયરેટસ ફન્નીઝ'' માં 'મિકી માઉસ' જેવા દેખાવ અને નામવાળો ચિતરવામાં આવ્યો હતો. ડિઝનીએ કોપીરાઈટના ઉલ્લંઘન બદલ દાવો કર્યો, અને શ્રેણીબંધ અપીલો પછી ઓનિલ અંતે હારી ગયો અને ડિઝનીને 1-9 મિલિયન ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો. કેસનું પરિણામ, સ્વતંત્ર વાણી અંગેના એડવોકેટોમાં વિવાદાસ્પદ રહયું છે. ન્યુયોર્ક લો સ્કુલના પ્રોફેસર એડવર્ડ સેમ્યુઅલે કહ્યું,” (ધ એર પાયરેટ) એ પ્રતિરચનાને વીસ વર્ષ પાછી સેટ કરી છે.<ref name="PiratesAndTheMouse">{{cite book|last=Levin|first=Bob|title=The Pirates and the Mouse: Disney's War Against the Counterculture|url=https://archive.org/details/piratesmouse00bobl|publisher=Fantagraphics Books|year=2003|isbn=156097530X}}</ref> === સેન્સરશિપ === 1930માં જર્મન ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડે મિકી માઉસ ફિલ્મ બતાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકયો, કારણ કે તેઓને લાગ્યું કે કેપી પહેરેલ માઉસ જર્મનોને નકારાત્મક ચિતરે છે અને ’યુદ્ધના સમયથી પરદેશમાં ઊભી થયેલ જર્મન વિરોધી લાગણીને જાગૃત કરે છે’.<ref>ધ ટાઈમ્સ (1930-7-14). [http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12-015&amp;pageId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12&amp;pageId=undefined ‘ મિકી માઉસ ઈન ટ્રબલ (જર્મન સેન્સરશિપ) ’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206020306/http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12-015&pageId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12&pageId=undefined |date=2025-12-06 }}, ''ધ ટાઈમ્સ આર્કાઈવ (archive.timesonline.co.uk)'' નવેમ્બર 19, 2008 પર એક્સેસ કર્યું.</ref> 1930 ના વચગાળે જર્મન વર્તમાનપત્રના લેખમાં પણ જણાવાયું : <blockquote>’મિકી માઉસ એ અત્યારસુધીમાં રજુ થયેલ સૌથી હલકો વિચાર છે...નીરોગી ભાવનાઓ દરેક સ્વતંત્ર યુવાનને અને દરેક સન્માનીય યુવકને કહે છે કે, ખરાબ અને ગંદકીથી આવૃત પ્રાણી, પ્રાણી સામ્રાજ્ય જગતમાં સૌથી મોટું બેકટેરિયાનું વાહક છે, જે આદર્શ પ્રકારનું પ્રાણી બની શકે નહીં ...લોકાની યહુદી પાશવી ક્રૂરતાથી દૂર રહો! Down with Mickey Mouse! મિકી માઉસને રુખસદ આપશે ! સ્વસ્તિકનું ક્રોસ પહેરો ! ’ <ref name="HungerfordAmy">{{cite book|last=Hungerford|first=Amy|title=The Holocaust of Texts |pages=206|publisher=University Of Chicago Press|date=January 15, 2003|isbn=0226360768|url=http://books.google.com/books?id=hQaoyehtkBgC&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Mickey+Mouse+is+the+most+miserable+ideal+ever+revealed%22&source=web&ots=it1ra73w24&sig=ciUpF4YqVRVLEtUncn-Y9qtqIVA&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=9&ct=result}}</ref><ref name="LaCapraDominick">{{cite book|last=LaCapra|first=Dominick |title=History and Memory After Auschwitz|publisher=Cornell University Press|date=March 1998|pages=214|isbn=0801484960|url=http://books.google.com/books?id=pBhow2EcLHwC&pg=PA159&lpg=PA159&dq=%22Mickey+Mouse+is+the+most+miserable+ideal+ever+revealed%22&source=bl&ots=OriZYqZ5Ua&sig=_Xg1JJgTHeVSZf_DOSYI7Ck5LjQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result}}</ref><ref name="Mickey-Mousing ">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5DB1339F931A3575BC0A964958260&partner=rssnyt&emc=rss|title=ON LANGUAGE; Mickey-Mousing |last=Rosenthal|first=Jack|date=1992-08-02|publisher=[[New York Times]], The|access-date=2008-12-30}}</ref></blockquote> આર્ટ સ્પિજેલમેને કોમિક માઉસ II ના બીજા ગ્રંથના ખૂલતા પૃષ્ઠ પર આ અવતરણ ટાંકયું છે. ‘ બાળકો થિયેટરમાં દશ ફૂટના માઉસને જોઈને ભયભીત થશે ’ એવા ભયથી 1935 માં રોમાનિયન સત્તાતંત્રોએ સિનેમામાંથી મિકી માઉસની ફિલ્મો બતાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકયો.<ref>કોર્નર, ફલોઈડ. હોલિવુડનો સૌથી વધુ ઈચ્છિત : લકી બ્રેકસના ટોચનાં 10 પુસ્તકો, પ્રાઈમા ડોનાસ, બોકસ ઓફિસ બોમ્બ્સ, અને અન્ય ઓડિટીઝ. ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ. બ્રેસીના, 2002 (પૃ 243)</ref> 1938માં, લોક-સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે ભલામણ કરી કે ‘ બાળકોના ફાસિસ્ટ ક્રાંતિની દૃઢ અને સામ્રાજ્યવાદી ભાવનાથી બાળકોનો ઉછેર કરવો, સુધારો કરવો જરૂરી છે, ’ ઈટાલિયન સરકારે મિકી અને અન્ય વિદેશી બાળ સાહિત્ય પર પ્રતિબંધ મૂકયો.<ref>ધ ટાઈમ્સ (1938-11-16). [http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15-005&amp;pageId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15&amp;pageId=undefined ‘ ધ બાનિંગ ઓફ અ માઉસ ’] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701114928/http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15-005&pageId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15&pageId=undefined |date=2012-07-01 }}, ''ધ ટાઈમ્સ આર્કાઈવ (archive.timesonline.co.uk)'' નવેમ્બર 19, 2008 માં એક્સેસ કર્યું.</ref> == આ પણ જોશો == * મીની માઉસ, એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મો અને ફિચર્સમાં મિકીના અન્ય નોંધપાત્ર પાત્ર તરીકે ઘણીવાર ચિત્રિત ફેલો ડિઝની પાત્ર તરીકે વધુ જાણીતું છે. * પ્લુટો, ડિઝની શ્રેણીનું કૂતરા જેવું પાત્ર, જે એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મો અને ફિચર્સમાં મિકીના કૂતરા તરીકે ઘણીવાર ચિત્રિત કરાયું હતું. * મિકી માઉસ યુનિવર્સ, જે દૃશ્ય મિકી માઉસ શ્રેણી અને અન્ય સંબંધિત પાત્રોમાંથી સ્ફર્યું હતું. * માઉસ મ્યુઝિયમ, રશિયન મ્યુઝિયમ જેમાં મિકી માઉસને લગતી કૌશલ્ય હકીકતો અને સંસ્મરણીય ઘટનાઓ રજૂ કરે છે. * ''મિકી માઉસ એડવેન્ચર્સ'' અલ્પ સમય ચાલેલ કોમિક હતું, જેમાં મિકી માઉસને નાટકના મુખ્ય પાત્ર તરીકે દર્શાવેલ. * હિડન મિકી, અપ્રસ્તુત સ્થળોમાં, ડિઝની શ્રેણીના અન્ય ટ્રેડમાર્ક મિકીના કાળા રંગના માથા અને કાનના જેવી જ પાછળથી આકૃતિઓને સમાવીને સળંગ ડિઝની ફિલ્મ અને થીમપાર્કમાં અને મર્કેન્ડાઈઝ કરેલી દૃશ્યની રજૂઆત. * મિકીની ઉજવણી, ડિઝની કલાકાર માર્ક ડેલેએ ડિઝાઈન કરેલ અને 2001માં વોલ્ટ ડિઝનીના 100મા જન્મદિનની ઉજવણી કરવા તૈયાર કરેલ 2 ફૂટ ઊંચા, {{convert|100|lb|abbr=on}}, 24 કેરેટ સોનાના અધિકૃત મિકી માઉસનું શિલ્પ. ડિઝની લેન્ડ રિસોર્ટ દ્વારા એક અધિકૃત અને આવા પ્રકારની પ્રથમ કૃતિ તરીકે પ્રમાણિત કરાયેલ, ડિઝની કંપનીના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત બનાવેલ સૌથી મોટું સોનાનું શિલ્પ છે. == સંદર્ભો == ;નોંધ {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.imdb.com/character/ch0000630/ આઇએમડીબી પ્રોફાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725075827/http://www.imdb.com/character/ch0000630/ |date=2017-07-25 }} * [http://www.toonopedia.com/mickey.htm ટુનોપીડિયા : મિકી માઉસ ] * [http://mickeyforpresident.com મિકી માઉસ અભિયાન વેબસાઈટ] * [http://disney.go.com/characters/mickey/index.html ડિઝનીના મિકી માઉસ પાત્રનું પૃષ્ઠ] * [http://www.disney.co.jp/character/mickey ડિઝનીના મિકી માઉસ પાત્રનું પૃષ્ઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918104326/http://www.disney.co.jp/character/mickey/ |date=2009-09-18 }} * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/5363110/Wayne-Allwine.html વેન ઓલવિન] – ડેઇલિ ટેલિગ્રાફ મૃત્યુ નોંધ [[શ્રેણી:મિકી માઉસ]] [[શ્રેણી:એનિમેટેડ ફિલ્મ શ્રેણીઓ]] 0m3blf9pqonpdz2d6pwfxaqe6wul8lm 0 26624 905434 903814 2026-09-22T01:09:22Z InternetArchiveBot 63183 Add 4 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905434 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Birmingham |official_name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "Brum", "Brummagem", "Second City", "City of a thousand trades", "Workshop of the World" |settlement_type = City and Metropolitan borough |motto = Forward <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Birmingham -UK -Skyline.jpg |imagesize = 350px |image_caption = Birmingham's skyline with [[10 Holloway Circus|the Holloway Circus Tower]], [[Rotunda (Birmingham)|the Rotunda]] and [[Bull Ring, Birmingham|the Selfridges Building]] visible. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = Birm 1977 arms.png |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = |blank_emblem_link = Coat of arms of Birmingham |image_map = EnglandBirmingham.svg |mapsize = |map_caption = Birmingham shown within England and the West Midlands |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = {{flagicon|Great Britain}} [[United Kingdom]] |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = {{flagicon|England}} [[England]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[West Midlands (region)|West Midlands]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Midlands (county)|West Midlands]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Council House, Birmingham|The Council House]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]] |governing_body =[[Government of Birmingham#Birmingham City Council|Birmingham City Council]] |leader_title1 =Lord Mayor |leader_name1 = Michael Wilkes |leader_title2 = Deputy Lord Mayor |leader_name2 = Chauhdry Abdul Rashid |leader_title3 =Council Leader |leader_name3 = [[Mike Whitby]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) |leader_title4 = Deputy Council Leader |leader_name4 = [[Paul Tilsley]] ([[Liberal Democrat Party (UK)|Lib Dem]]) |leader_title4 = Council Control |leader_name4 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] / [[Liberal Democrats|Liberal Democrat]] Progressive Partnership |leader_title5 =[[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]] |leader_name5 =[[Richard Burden]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Liam Byrne]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[John Hemming (politician)|John Hemming]] [[Liberal Democrats|(LD)]]<br />[[Lynne Jones|Dr Lynne Jones]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Khalid Mahmood]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Steve McCabe (politician)|Steve McCabe]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Andrew Mitchell]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]<br />[[Clare Short]] [[Clare Short|(IL)]]<br />[[Siôn Simon]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Gisela Stuart]] [[Labour Party (UK)|(L)]] |established_title = Founded |established_date = 7th century |established_title2 = [[Municipal borough]] |established_date2 = 1838 |established_title3 = [[City status in the United Kingdom|City]] |established_date3 = 1889 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 267.77<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2008 est. |population_footnotes = |population_note = |population_total ={{EnglishDistrictPopulation|ONS=00CN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00CN}}]]) |population_density_km2 =3739 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[West Midlands conurbation|Conurbation]] |population_blank1 = 2,284,093 |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Ethnicity <br /><small>(2007 estimates<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |publisher=Neighbourhood Statistics |month=June |year=2006 |access-date=23 October 2008 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919144842/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>) </small> |population_blank2 = 66.7% White (62.1% [[White British]])<br />21.0% [[British Asian|South Asian]]<br />6.7% [[Black British|Black]]<br /> 3.2% [[British Mixed|Mixed Race]]<br />1.2% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.2% Other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |coordinates_type =region:GB_type:city_scale:1000 |latd=52 |latm=28 |lats=59 |latNS=N |longd=1 |longm=53 |longs=37 |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 140 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code =[[B postcode area|B]] |area_code =0121 |iso_code =GB-BIR |blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info =00CN |blank2_name =[[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info ={{gbmappingsmall|SP066868}} |blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKG31 |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.birmingham.gov.uk/ birmingham.gov.uk] |footnotes = }} '''બર્મિંગહામ''' એક શહેર છે અને ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્ટીમાં મેટ્રોપોલિટન બરો છે. તે (2008ના અંદાજ મુજ) 1,016,800ની વસતી સાથે લંડન બહારનું બ્રિટનનું સૌથી વધુ ગીચ વસતી ધરાવતું શહેર છે અને તે 2,284,093ની વસ્તી (2001ની વસતી ગણતરી) સાથેનો બ્રિટનનો બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે અને તે વેસ્ટ મિડલેન્ડના શહેરી વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલું છે.<ref name="KSUA">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |title=Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher= Office for National Statistics |access-date=9 June 2007}}</ref> 3,683,000ની વસતી સાથે બર્મિંગહામનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, કે જેમાં પરિવહન સેવાથી જોડાયેલા આજુબાજુના શહેરોનો સમાવેશ થાય છે તે બ્રિટનનો બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ ગીચ વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/file_2420/fr-1.4.3_April2007-final|title=British urban pattern: population data|access-date=14 March 2009|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Union – European Spatial Planning Observation Network}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનું ઊર્જાસ્ત્રોત હતું, જેનાથી તે ‘‘વર્કશોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ” અથવા ‘‘સિટી ઓફ એ થાઉઝન્ડ ટ્રેડ”ના નામે ઓળખાતું થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/mail/news/columnists/goldberg/tm_objectid=16955982&method=full&siteid=50002&headline=decline-of-the-city-of-a-thousand-trades-name_page.html |title=Decline of the city of a thousand trades |publisher=[[Birmingham Mail]] |date=17 April 2006 |access-date=2 August 2006}}</ref> બર્મિંગહામના ઔદ્યોગિક મહત્ત્વમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તે નેશનલ કોમર્શિયલ સેન્ટર તરીકે વિકાસ પામ્યું છે અને તેનો બિઝનેસ કરવા માટે બ્રિટનમાં બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ સ્થળ તરીકે સમાવેશ થયો છે.<ref name="cushman">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|title=Birmingham, biggest mover in European league table, second to London for UK business|date=6 October 2009|author=Anna Blackaby|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827084202/http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ હાઇ ટેક, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે કોન્ફરન્સ, રિટેલ અને વિવિધ કાર્યક્રમો માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે અને તેને ત્રણ યુનિવર્સિટીનો સહયોગ છે. તે સૌથી વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવતું બ્રિટનનું ચોથા ક્રમનું શહેર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online – International Visits |access-date=19 July 2009 |publisher=ONS }}</ref> તે બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેરી અર્થતંત્ર છે<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/detail.asp?MediaDetailsID=1562 UKmediacentre.pwc.com]</ref> અને ઘણીવાર તેનો સેકન્ડ સિટી તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જીવનના વૈશ્વિક ધોરણો અંગેના મર્સર ઇન્ડેક્સમાં 2010માં બર્મિંગહામને વિશ્વમાં રહેવા લાયક શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં 55મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#Europe |title=Quality of Living worldwide city rankings 2010 – Mercer survey |publisher=Mercer |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010}}</ref> બર્મિંગહામને 20 વર્ષમાં વિશ્વના 20 રહેવાલાયક ટોચના શહેરોમાં સામેલ કરવાના હેતુ સાથે શહેરનો પુનઃવિકાસ કરવા માટેનો બિગ સિટી પ્લાન નામનો એક મોટો કાર્યક્રમ શહેરની મધ્યમાં હાલમાં ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|title=Big City Plan Website|publisher=Birmingham City Council|access-date=27 January 2010|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131191908/http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામના લોકો ‘‘બ્રુમિઝ” તરીકે ઓળખાય છે, જે શબ્દ શહેરના ઉપનામ ‘‘બ્રુમ”માંથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ શહેરની લોકબોલીના શબ્દ બ્રુમેગેમમાંથી ઉતરી આવ્યો હોવાની પણ ધારણા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-bru2.htm |title= Brummagem |publisher= Worldwidewords.com |date= 13 December 2003 |access-date=7 June 2008}}</ref> જ્યારે બ્રુમેગેમ શબ્દ આ શહેરના જુના નામ ‘‘બ્રોમવિચેમ’’માંથી આવ્યો હોવાની ધારણા છે.<ref>{{cite book |author=William Hutton |title=An History of Birmingham |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_an-history-of-birmingham_hutton-william_1783 |year=1783 }}</ref> બ્રુમી લોકબોલી અને તેના લઢણ અલગ અલગ છે, જે બંને બાજુના બ્લેક કન્ટ્રીથી અલગ પડે છે. == ઇતિહાસ == બર્મિંગહામની સૌ પ્રથમ વસાહતના પુરાવા હસ્તકલાની વસ્તુઓ છે, જે સિટી સેન્ટરની કર્ઝન સ્ટ્રીટ નજીકથી આશરે 10,400 વર્ષ પૂર્વે મળી આવ્યા હતા.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |title=Evidence of Stone Age man found in Digbeth |publisher=Birmingham Post |access-date=28 July 2009 |archive-date=8 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008152705/http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |url-status=dead }}</ref> 7મી સદીની શરુઆતમાં<ref>{{Cite web |url=http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |title=બેસેટ, એંગ્લો-સેક્સોન બર્મિંગહામ, 2000 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316044800/http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ રી નદીના કિનારા પરનું એન્ગો-સેક્સન ખેતી ધરાવતું ગામડું હતું.<ref name="name"/> એવું માનવામાં આવે છે કે ‘‘બર્મિંગહામ” શબ્દ ‘‘બીઓર્મા ઇન્ગા હેમ’’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બીઓર્માના પુત્રો (અથવા વંશજો)ની ખેતીવાડી એવો થાય છે.<ref name="name">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype%3DPressNewsStandardTemplate%26website%3D1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |title=Birmingham or Brummagem? |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 january 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134450/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype=PressNewsStandardTemplate&website=1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> લેખિત દસ્તાવેજમાં બર્મિંગહામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ 1086ની ડોમ્સડે બુકમાં માત્ર 20 શિલિંગના મૂલ્યના એક નાનકડા ગામડા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> આ નામ અંગે ઘણી ભિન્નતા છે. બર્મિગહામ એક બીજુ વર્ઝન છે. [[ચિત્ર:Birmingham - Westley Map 1731.png|left|thumb|વિલિયમ વેસ્લીના બર્મિંગહામનો 1731નો નકશોનકશાની ટોચ પશ્ચિમ તરફ પૂર્વાભિમુખીકરણ છે.]] 1166માં બર્મિંગહામના ઉમરાવ પીટર ડી બર્મિંગહામને તેમના કિલ્લામાં બજારનું આયોજન કરવા માટે રાજવી પરિવાર તરફથી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="origins"/><ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/historicbirmingham.htm |title=Historic Birmingham |publisher=Birminghamuk.com |date= |access-date=30 May 2009 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે બજાર તે સમયે બુલ રિંગ તરીકે જાણીતું બન્યું હતું અને બર્મિંગહામ એક નાનકડા ગામડામાંથી બજારનું શહેર બન્યું હતું. જોહન ડુડલીએ એડવર્ડ ડી બર્મિંગહામની લોર્ડશિપને છેતરપિંડીપૂર્વક છીનવી લીધી ત્યાં સુધી 1530ના દાયકા સુધી ડી બર્મિંગહામ કુટુંબ લોર્ડ ઓફ બર્મિંગહામ તરીકેનો હોદ્દો ભોગવતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |title=IONA – Birmingham |publisher=Project-iona.co.uk |date= |access-date=30 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214707/http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> 16મી સદીની શરૂઆતમાં બર્મિંગહામને આયર્ન ઓર અને કોલસાનો પુરવઠો મળવા લાગ્યો હતો અને તેનાથી શહેરમાં ધાતુ પર કામ કરતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ હતી.<ref>{{cite book |author=Hugh Miller |title=First Impressions of England and Its People |url=https://archive.org/details/firstimpression02millgoog |year=1851 |publisher=Gould and Lincoln}}</ref> 17મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ગૃહ યુદ્ધના સમય સુધી બર્મિંગહામ નાના શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટેની નામના સાથે એક મહત્ત્વનું ઉત્પાદન શહેર બન્યું હતું. બર્મિંગહામના શસ્ત્ર ઉત્પાદકો મુખ્ય વેપારી બન્યા હતા અને આ કારોબાર ગન ક્વાર્ટર તરીકે જાણીતા વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થયો હતો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન (મધ્ય 18મી સદીથી શરૂ થઈને) બર્મિંગહામ ઝડપથી મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું અને શહેરમાં સમૃદ્ધિ આવી હતી. બર્મિંગહામની વસતી 17મી સદીના અંત ભાગમાં 15,000 હતી, જે એક સદી પછી 70,000 થઈ હતી.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/674997/Birmingham બર્મિંગહામ (ઇંગ્લેન્ડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> 18મી સદીમાં બર્મિંગહામ સ્થાનિક વિચારકો અને ઉદ્યોગપતિઓના મહત્ત્વના સંગઠન લુનાર સોસાયટીનું વતન બન્યું હતું. બર્મિંગહામે 19મી સદીની શરુઆતમાં રાજકીય સુધારા માટેની ઝુંબેશમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવ્યું હતું, કારણ કે થોમસ એટવૂડની બર્મિંગહામ પોલિટિકલ યુનિયનને દેશને આંતરવિગ્રહની નજીક લાવી દીધો હતો અને તે પછી ડેઝ ઓફ મે દરિમયાન 1832માં ગ્રેટ રિફોર્મ એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last=Hilton|first=Boyd|year=2006|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England, 1783–1846|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-822830-9|pages=426–427|url=http://books.google.com/?id=D37VByMZSaUC|access-date=7 January 2009}}</ref> 1831 અને 1832માં ન્યૂહોલ હીલ ખાતે આ યુનિયનની બેઠકો બ્રિટને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેટલો મોટો રાજકીય મેળાવડો હતો..<ref>{{Cite journal|last=Flick|first=Carlos T.|title=Thomas Attwood, Francis Place, and the Agitation for British Parliamentary Reform|journal=The Huntington Library Quarterly|volume=34|issue=4|year=1971|month=August|publisher=University of California Press|page=359|url=http://www.jstor.org/stable/3816950|access-date=10 January 2009}}</ref> આ ધારાનો મુસદ્દો ઘડનારા લોર્ડ ડરહામએ લખ્યું હતું કે ‘‘સુધારા માટે આ દેશ બર્મિંગહામનો ઋણી છે અને તેને ક્રાંતિમાંથી મુક્તિ અપાવી છે.’’<ref>{{Cite journal |last=Briggs|first=Asa|author-link=Asa Briggs|title=Thomas Attwood and the Economic Background of the Birmingham Political Union|journal=Cambridge Historical Journal|volume=9|issue=2|year=1948|month=|publisher=Cambridge University Press|page=190|url=http://www.jstor.org/stable/3020620|access-date=6 January 2009}}</ref> 1820ના દાયકા સુધીમાં વિશાળ નહેર માળખાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઉદ્યોગો માટે કુદરતી સંસાધનોના પુરવઠામાં વધારો થયો હતો. બર્મિંગહામમાં 1837માં ગ્રાન્ડ જંક્શન રેલવેના આગમન સાથે રેલવે વ્યવહાર ચાલુ થયો હતો અને એક વર્ષ પછી લંડન અને બર્મિંગહામ રેલવે સેવા ચાલુ થઈ હતી. વિક્ટોરિયન યુગ દરમિયાન બર્મિંગહામની વસતીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થયો હતો અને તેની વસતી 5 લાખના આંકને વટાવી ગઈ હતી<ref name="historicpopulation">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=Historic Population Of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134523/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું સેન્ટર બન્યું હતું. બર્મિંગહામને મહારાણી વિક્ટોરિયાએ 1889માં શહેરનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mayors |publisher=Birmingham.gov.uk |title=History of Mayoralty |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052542/http://www.birmingham.gov.uk/mayors |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> આ શહેરે 1900માં તેની પોતાની યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102065752/http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-date=2 જાન્યુઆરી 2008 |title=Inside the university |publisher=University of Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham in 1886.jpg|thumb|1886નું બર્મિંગહામ ]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના ‘‘બર્મિંગહામ બ્લિટ્ઝ’’ દરમિયાન બર્મિંગહામ ભારે બોંબમારાનો શિકાર બન્યું હતું અને શહેરને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પુનઃવિકસિત કરાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?blobcol=urldata&blobheader=application%2Fpdf&blobheadername1=Content-Disposition&blobheadervalue1=attachment%3B+filename%3D6415485.pdf&blobkey=id&blobtable=MungoBlobs&blobwhere=1223418010271&ssbinary=true |title=1960s Architecture in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> જેમાં કેસલ વેલ જેવા વિશાળ ટાવર બ્લોક એસ્ટેટના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. બુલ રિંગનું ફરી બાંધકામ કરાયું હતું અને ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનનો ફરી વિકાસ કરાયો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં બર્મિંગહામમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર અને મિલેનિયમ સ્ક્વેર જેવા નવા સ્ક્વેરના બાંધકામ સાથે મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. જુની શેરીઓ, ઇમારતો અને કેનાલને જાળવી રાખવામાં આવી હતી, લોકો માટેના સબવેઝને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને બુલ રિંગ શોપિંગ સેન્ટરનું<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |title=Major Developments |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173332/http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |url-status=dead }}</ref> સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરાયું હતું. બર્મિંગહામના પુનઃવિકાસ માટેની બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની મહત્ત્વકાંક્ષી યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું, જે બિગ સિટી પ્લાન તરીકે જાણીતો બન્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/jun/29/architecture.regeneration|title=Article reviewing the Architectural regeneration of Birmingham City Centre|publisher= Guardian|access-date=25 January 2010 | location=London | first=Stephen | last=Bayley | date=30 June 2008}}</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના કેટલાંક દાયકામાં બર્મિંગહામના વંશીય માળખામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું, કારણ તેમાં કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન અને બીજા દેશોના લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609021432/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-date=2008-06-09 |title=Birmingham's Post War Black Immigrants |publisher=Birmingham City Council |access-date=22 July 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરની વસતી 1951માં 1,113,000 લોકોની ટોચની સપાટીએ પહોંચી હતી.<ref name="historicpopulation"/> == વહીવટ == [[ચિત્ર:Victoria Square, Birmingham at dusk.jpg|thumb|કાઉન્સિલ હાઉસ, જે બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની બેઠક છે]] બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ 40 વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 120 કાઉન્સિલર સાથે બ્રિટનની સૌથી મોટી સ્થાનિક ઓથોરિટી અને યુરોપની સૌથી મોટી કાઉન્સિલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|title=Corporate Marketing and Promotions Team: Sponsorship|publisher=Birmingham City Council|access-date=12 September 2009|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100310232453/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|archive-date=10 માર્ચ 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/wards |title=Wards |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> તેનું મુખ્યમથક વિક્ટોરિયા સ્ક્વેરમાં કાઉન્સિલ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. કોઇ એક પક્ષની એકંદરે બહુમતી નથી અને કાઉન્સિલમાં કન્વર્ઝેવેટિવ/લિબરલ ડેમોક્રેટ ગઠબંધન વહીવટ કરે છે. આ શહેર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તાર માટે પ્રાદેશિક સરકારનું પણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેમાં આ વિસ્તારની ગવર્નમેન્ટ ઓફિસ,<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=Government Office for the West Midlands|archive-date=1 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044531/http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક વિકાસ એજન્સી એડવાન્ટેજ વેસ્ટ મિડલેન્ડ<ref name="constituencies">{{cite web|url=http://www.advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|title=Contact us|access-date=3 February 2009|publisher=Advantage West Midlands|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125035230/http://advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|url-status=dead}}</ref> અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ રિનજલ એસેમ્બલી આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=West Midlands Regional Assembly|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226125335/http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં 10 સંસદીય મતક્ષેત્રો છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં એક બેઠક કન્ઝર્વેટિવ પાસે એક લિબરલ ડેમોક્રેટ પાસે અને આઠ લેબર પાર્ટીના સાંસદ છે. યુરોપિયન સંસદમાં આ શહેર વેસ્ટ મિડલેન્ડ યુરોપીયન સંસદ મતક્ષેત્રનો એક ભાગ છે, જે છ યુરોપીય સંસદ સભ્યોને ચૂંટે છે.<ref name="constituencies"/> બર્મિંગહામ મૂળમાં વોરવિક્સશાયરનો એક ભાગ હતું, પરંતુ 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરુઆતમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને દક્ષિણમાં વોરસ્ટરશાયર કેટલાંક ભાગ તેમજ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં સ્ટેફોર્ડશાયરના કેટલાંક ભાગનો તેમાં સમાવેશ થયો હતો.1974માં સટોન કોલ્ડફિલ્ડનો આ શહેરના વિસ્તારમાં સમાવેશ થાય હતો અને તે નવી વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીનું મેટ્રોપોલિયન શહેર બન્યું હતું. 1986 સુધીમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરમાં બેસતી હતી. બર્મિંગહામમાં કાયદાનું અમલીકરણ કરવાની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ કરે છે, આગ અને બચાવની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ ફાયર સર્વિસ કરે છે, જ્યારે ઇમર્જન્સી મેડિકલ સેવા વેસ્ટ મિડલેન્ડ એમ્બ્યુલેન્સ સર્વિસ પૂરી પાડે છે. == ભૂગોળ == બર્મિંગહામ દરિયાની સપાટીથી ઉપર આશરે 500થી 1,000 ફીટ (150થી 300 મીટર) ઊંચાઇ આવેલા બર્મિંગહામ ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારના કેન્દ્રમાં આવેલું છે અને તે સેવર્ન અને ટ્રેન્ટ નદીઓના તટપ્રદેશ વચ્ચેના બ્રિટનના મુખ્ય ઉત્તર-દક્ષિણ જલવિભાજકથી અલગ પડે છે. શહેરના દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં લીકી હિલ્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/lickey |title=Lickey Hills Country Park |publisher= Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> ક્લેન્ટ હિલ્સ અને વોલ્ટન હિલ આવેલા છે, જે {{convert|1033|ft|m|0}} સુધી પહોંચે છે અને તેના પરથી શહેરનું એકંદર દ્રશ્ય મેળવી શકાય છે. સિટી ઓફ બર્મિંગહામ દક્ષિણપૂર્વમાં સોલિહુલ મ્યુનિસિપાલિટી તેમજ ઉત્તરપશ્ચિમમાં વોલ્વરહેમ્પ્ટન અને ઔદ્યોગિક શહેર બ્લેક કન્ટ્રી સાથે એક શહેરી વિસ્તારની રચના કરે છે. આ તમામ વિસ્તાર વેસ્ટ મિડલેન્ડ અર્બન એરિયા તરીકે ઓળખાય છે, જે 2,284,093 (2001ની વસતીગણતરી મુજબ) વસતી ધરાવતા {{convert|59972|ha|km2 sqmi|abbr=on|0}} વિસ્તારને આવરી લે છે.<ref name="KSUA"/> સિટીમાં હાલમાં આવરી લેવામાં આવેલો મોટાભાગનો વિસ્તાર મૂળમાં પ્રાચી આર્ડનના જંગલોના ઉત્તરીય વિસ્તાર છે, જેની હાજરીને હજુ પણ શહેરના ઓક વૃક્ષોના ગાઢ કવચ તેમજ મોસેલી, સોલ્ટલી, યાર્ડલી, સ્ટીર્ચલી અને હોકલી કે જેમના નામોના અંતે ‘‘લી’’ શબ્દ આવે છે જેવા સંખ્યાબંધ મોટા જિલ્લાઓમાં હજુ પણ અનુભવી શકાય છે. જૂની અંગ્રેજીમાં ''-lēah'' શબ્દનો અર્થ ‘‘વુડલેન્ડ ક્લિયરિંગ’’ (જંગલોનો નાશ) એવો થાય છે કે જોકે સ્ટીર્ચલીના કિસ્સામાં આ નામ હકીકતમાં ‘‘સ્ટ્રીટલી’’ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે નામથી આ જિલ્લો આશરે 200 પહેલા સુધી ઓળખાતો હતો.<ref>{{cite book|last=Hooke|first=Della|editor=Brown, Michelle P.; Farr, Carol Ann|title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe|access-date=9 May 2009|edition=|series=|date=|year=2005|publisher=Continuum|isbn=0826477658|page=167|chapter=Mercia: Landscape and Environment|chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA167}}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham panorama from the Lickey Hills.jpg|thumb|800px|center|લિકી હિલ્સથી લીધેલું શહેરનું પરિદ્રશ્ય, લોન્ગબ્રિજ અગ્રસ્થાને છે]] === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === ભૌગોલિક રીતે બર્મિગહામ હાલમાં ''બર્મિંગહામ ફોલ્ટ'' થી ઘેરાયેલું છે, જે દક્ષિણ પશ્ચિમમાં લિકી હિલ્સથી શહેરમાંથી કર્ણરેખામાં પસાર થઈને ઉત્તરપૂર્વમાં એડબેસ્ટન, ધ બુલ રિંગથી એર્ડિંગ્ટન અને સુટોન કોલ્ડફિલ્ડને જોડે છે.<ref name="JPS"/> આ ફોલ્ટના દક્ષિણ અને પૂર્વમાં નરમ જમીન મર્સિય મડસ્ટોન ગ્રૂપ (અગાઉનું નામ કેપેર માર્લ) છે, જેમાં બન્ટર પેબલ (પથ્થરો) ખાણો આવેલી છે અને તેમાંથી ટેમ, રી અને કોલ જેવી નદીઓ તેમની ઉપનદીઓ સાથે વહે છે.<ref>{{cite book |author=Victor Skipp |title=The History of Greater Birmingham – down to 1830 |page=15 |year=1987 |publisher=V. H. T. Skipp |location=Yardley, Birmingham |isbn=0-9506998-0-2}}</ref> આમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારનું નિર્માણ પર્મિયન અને ટ્રીએસિક યુગો દરિમયાન થયું હતું.<ref name="JPS">{{cite web |url=http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212130436/http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=The Geography of Birmingham |publisher=JPServicez Search Articles |author=Susan Ashby |date=10 December 2007 |access-date=24 December 2007 |url-status=dead }}</ref> આ ફોલ્ડના ઉત્તર અને પશ્ચિમ વિસ્તાર આજુબાજુના વિસ્તારો કરતા 150થી 600 ફીટ (45થી 180 મીટર) ઊંચાઈએ આવેલો છે અને તે શહેરનો મધ્ય ભાગ છે, જે કેપેર રેતીના ખડકોની લાંબી ગિરિમાળામાં પથરાયેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22959 |title=The Growth of the City, A History of the County of Warwick: Volume 7: The City of Birmingham (1964), pp. 4–25 |publisher= British History Online |access-date= 22 July 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF |title=Solid Geology – 1:250,000 scale (Source: British Geological Survey, NERC) |publisher= Department for Environment Food and Rural Affairs |format=gif |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021101221926/http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF|archive-date=1 November 2002}}</ref> === આબોહવા === બર્મિંગહામની આબોહવાને ટેમ્પરેટ મેરિટાઇમ ક્લાઇમેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે, જે ઉનાળા (જુલાઇ)માં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે {{convert|20|°C|°F}} અને શિયાળા (જાન્યુઆરી)માં આશરે {{convert|4.5|°C|°F}} સાથે બ્રિટિશ આસ્લે સાથે મળતું આવે છે. અહીં અત્યંત ખરાબ વાતાવરણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ શહેર તેના ટોર્નેડો માટે જાણીતું છે- તાજેતરમાં જુલાઈ 2005માં શહેરના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા ટોર્નેડોને કારણે આ વિસ્તારના મકાન અને કારોબારને નુકસાન થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20080618215923rn_1/www.birmingham.gov.uk/tornado.bcc |title=Birmingham Tornado 2005 |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> જુલાઈ 2006માં અનુભવાયેલા હિટવેવ જેવા ઉનાળામાં કોઇકવાર આવતા હીટવેવ તાજેતરના વર્ષોમાં હવે વધુ સામાન્ય બન્યા છે અને બરફવર્ષામાં ઘટાડાને સાથે શિયાળો 1990ના દાયકા પછીથી વધુ હળવો બન્યો છે. બીજા મોટાભાગના મોટા શહેરની જેમ બર્મિંગહામમાં નોંધપાત્ર ‘‘શહેરી ગરમ દ્વીપ’’ની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/27/climate.shtml |title=Inside Out: Living with global warming |publisher=BBC |date=27 March 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે બર્મિગહામમાં નોંધાયેલી સૌથી વધુ ઠંડી રાત્રી (14 જાન્યુઆરી, 1982) દરમિયાન શહેરના પૂર્વ વિસ્તારના છેડે આવેલા બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે તાપમાન {{convert|-20.8|°C|°F}} થી ઘટીને {{convert|-12.9|°C|°F}} થયું હતું, પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલા એજબેસ્ટન ખાતે તાપમાન માત્ર હતું.<ref name="RCBI">{{cite book |author=Dennis Wheeler |coauthors=Julian Mayes |title=Regional Climates of the British Isles |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=0-415-13930-9}}</ref> બ્રિટનના બીજા મોટા નગરજૂથોની સરખામણીમાં બર્મિંગહામ તેના ટાપુ પરના સ્થળ અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચાપ્રદેશને કારણે હિમવર્ષાનું શહેર છે.<ref name="RCBI"/> ઉત્તરપશ્ચિમ હવાના પ્રવાહ પરના કેશાયર ગેપ મારફત શહેરમાં ઘણીવાર હિમવર્ષા થાય છે, પરંતુ તે ઉત્તર પૂર્વીય હવાના પ્રવાહમાંથી નોર્થ સીમાં ઘણીવાર શમી પણ જાય છે.<ref name="RCBI"/> {{Infobox Weather |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Birmingham |Jan_Hi_°C = 6.0 |Jan_REC_Hi_°C = 13 |Feb_Hi_°C = 6.2 |Feb_REC_Hi_°C = 16 |Mar_Hi_°C = 8.9 |Mar_REC_Hi_°C = 21 |Apr_Hi_°C = 11.9 |Apr_REC_Hi_°C = 24 |May_Hi_°C = 15.3 |May_REC_Hi_°C = 29 |Jun_Hi_°C = 19.3 |Jun_REC_Hi_°C = 31 |Jul_Hi_°C = 21.2 |Jul_REC_Hi_°C = 32 |Aug_Hi_°C = 20.8 |Aug_REC_Hi_°C = 33 |Sep_Hi_°C = 17.8 |Sep_REC_Hi_°C = 27 |Oct_Hi_°C = 13.8 |Oct_REC_Hi_°C = 25 |Nov_Hi_°C = 9.2 |Nov_REC_Hi_°C = 19 |Dec_Hi_°C = 7.1 |Dec_REC_Hi_°C = 14 |Jan_Lo_°C = 0.3 |Jan_REC_Lo_°C = -12 |Feb_Lo_°C = 0.1 |Feb_REC_Lo_°C = -9 |Mar_Lo_°C = 1.5 |Mar_REC_Lo_°C = -7 |Apr_Lo_°C = 3.3 |Apr_REC_Lo_°C = -2 |May_Lo_°C = 6.0 |May_REC_Lo_°C = -1 |Jun_Lo_°C = 9.8 |Jun_REC_Lo_°C = 3 |Jul_Lo_°C = 11.5 |Jul_REC_Lo_°C = 6 |Aug_Lo_°C = 11.0 |Aug_REC_Lo_°C = 6 |Sep_Lo_°C = 8.8 |Sep_REC_Lo_°C = 3 |Oct_Lo_°C = 6.2 |Oct_REC_Lo_°C = -2 |Nov_Lo_°C = 2.9 |Nov_REC_Lo_°C = -4 |Dec_Lo_°C = 1.3 |Dec_REC_Lo_°C = -6 |Jan_Precip_mm = 56 |Feb_Precip_mm = 48 |Mar_Precip_mm = 52 |Apr_Precip_mm = 48 |May_Precip_mm = 55 |Jun_Precip_mm = 57 |Jul_Precip_mm = 47 |Aug_Precip_mm = 67 |Sep_Precip_mm = 54 |Oct_Precip_mm = 53 |Nov_Precip_mm = 59 |Dec_Precip_mm = 66 |source = United Nations World Meteorological Organization<ref name= >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| title = Weather Information for Birmingham| access-date = , 2007| publisher = UN World Meteorological Organization| archive-date = 2011-11-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20111116060434/http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| url-status = dead}}</ref>|access-date = 26 August 2007 }} === નજીકના સ્થળો === * આથર્સ્ટોન * બેડવર્થ * બ્રોમ્સગ્રોવ * કેનોક * કોલ્સહિલ * કોવેન્ટ્રી * ડ્રોઇટવીચ * ડુડલી * હેલ્સોવેન * હિન્કલી * કેનિલવર્થ * કિડરમિનસ્ટર * લીચફિલ્ડ * ન્યૂનીટોન * ઓલ્ડબરી * રેડડીચ * રોયલ લિમિંગ્ટન સ્પા * રગ્બી * સોલિહલ * સ્ટેફોર્ડ * સ્ટુઅરબ્રિજ * સ્ટેફોર્ડ-અપોન-એવોન * ટેમવર્થ * ટેલફોર્ડ * વોરવિક * વોલસોલ * વેસ્ટ બ્રોમવિચ * વોલ્વરહેમ્પ્ટન * વોરસેસ્ટર {{endflatlist}} == વસ્તી વિષયક માહિતી == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |- ! ધર્મ ! ટકાવારી <br />વસતી |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] | 0.3% |- | ખ્રિસ્તી | 59% |- | [[હિંદુ|હિન્દુ]] | 2% |- | જેવીશ | 0.2% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]] | 14.3% |- | શીખ | 2.9% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 12.4% |- | અનુત્તર\ | 8.4% |} ઓએનએસ (ONS)ના અંદાજ મુજબ 2007માં વસતીમાં 66.7 ટકા લોકો શ્વેત, (2.4 આઇરીશ અને 2.2 અન્ય શ્વેત લોકો સહિત), 21 ટકા [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]], 6.7 ટકા અશ્વેત, 1.2 ટકા ચાઇનીઝ, 3.2 મિશ્ર જાતિ અને 1.2 ટકા અન્ય વંશીય<ref>{{cite web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Regional Population Estimates by Ethnic Group |publisher=ONS |access-date=22 July 2009 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002326/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref> વારસાના હતા. પ્રાયમરી સ્કૂલના 57 ટકા અને સેકન્ડરી સ્કૂલના 52 ટકા વિદ્યાર્થી અશ્વેત બ્રિટિશ પરિવારના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nschools127.xml |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=1 October 2007 |access-date=28 March 2008 |location=London |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417152416/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnschools127.xml |url-status=dead }}</ref> 16.5 ટકા લોકો બ્રિટનની બહાર જન્મેલા છે. [[ચિત્ર:Birmingham canalside apartments at dusk.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરના કેનલસાઇડ એપાર્ટમેન્ટ]] વસતીની ગીચતા ચોરસ માઇલ (3,649/km²) દીઠ 9,451 લોકોની છે, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ ચોરસ માઇલ (377.2/km²) દીઠ 976.9 લોકોની છે. વસતીમાં સ્રીઓનું પ્રમાણ 51.6 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ 48.4 ટકા છે. વધુ મહિલાઓ 70 કે તેથી વધુ ઉંમરની છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |title=2001 Population Census: Gender Profiles |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609145143/http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.4 ટકા વસતી 16થી 74ના વયજૂથમાં આવે છે, જ્યારે સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ 66.7 ટકા છે.<ref name="KS">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |title=2001 Census of Population: Key Findings |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609032140/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.3 ટકા કુટુંબો પોતાની માલિકનું મકાન ધરાવે છે અને 27.7 ટકા કુટુંબો સિટી કાઉન્સિલ, હાઉસિંગ એસોસિએશન કે અન્ય રજિસ્ટ્રર્ડ સામાજિક મકાનમાલિકોના ભાડાના મકાનમાં રહે છે. બાકીના 11.8 ટકા કુટુંબો ખાનગી ઘરોમાં ભાડે રહે છે અને ભાડું ચુકવ્યા વગર રહે છે.<ref name="KS"/> સ્થાનિક સરકારી જિલ્લાના પ્રમાણમાં કાર્યરત શહેર-પ્રદેશનું માપ કાઢતા યુરોસ્ટેટ એટલે કે બર્મિગહામ લાર્જર અર્બન ઝોનમાં 2004માં 2,357,100ની વસતી હતી. બર્મિંગહામ ઉપરાંત એલયુઝેડમાં ડુડલી સેન્ડવેલ, સોલિહુલ અને વોલસોલ મેટ્રોપોલિટન બરો તેમજ લીચફિલ્ડ, ટેમવર્થ, નોર્થ વોરવિકશાયર અને બ્રોમ્સગ્રોવ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=28|format=PDF|publisher=Greater London Authority|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604094316/http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|archive-date=4 જૂન 2011|url-status=live}}</ref> == રસપ્રદ સ્થળો == [[ચિત્ર:BirminghamBarberInstitute.jpg|thumb|બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ]] બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી બર્મિંગહામની મુખ્ય આર્ટ ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ છે. તેમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ બ્રધરહૂડના જાણીતા આર્ટ કલેક્શન અને એડવર્ડ બર્ન-જોન્સના વિશ્વના સૌથી મોટા આર્ટ કલેક્શન સહિત જાણીતી કલાકૃતિનું કલેક્શન છે. શહેરના એસ્ટોન હોલ, બ્લેકસ્લે હોલ, મ્યુઝિયમ ઓફ ધ જ્વેલરી ક્વાર્ટર, સોહો હાઉસ અને જે.આર.આર ટોલ્કીનના ચાહકો માટેનું લોકપ્રિય આકર્ષણ સેરહોલ મિલ જેવા શહેરના બીજા મ્યુઝિયમની માલિકી પણ કાઉન્સિલ પાસે છે. ઇસ્ટસાઇડમાં આવેલું થિન્કટેન્ક શહેરનું એક નવું મ્યુઝિયમ છે, જે ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટમાં અગાઉના સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મ્યુઝિયમનું સ્થાન લે છે. બર્મિગહામ બેક ટુ બેક્સ શહેરના બેક-ટુ બેક હાઉસની હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી છેલ્લી કોર્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |title=Back to back in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222433/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brindleyplace Birmingham.jpg|thumb|left|બ્રિન્ડલેપ્લેસ ખાતે બર્મિંગહામ કેનલ નેવિગેશનની બીસીએ મેઇન લાઇન કેનાલ ]] બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ આર્ટ ગેલરી અને કોન્સર્ટ હોલ એમ બંને છે. તેમાં વિશ્વનું સિક્કાનું સૌથી મોટું કલેક્શન પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |title=The Coin Room |publisher=Barber Institute |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417055626/http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |url-status=dead }}</ref> કેડબરી વર્લ્ડ એક મ્યુઝિયમ છે, જે ચોકલેટના ઉત્પાદનના તબક્કા તેમજ ચોકલેટનો ઇતિહાસ અને કંપનીનો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને દર્શાવે છે. બર્મિંગહામમાં {{convert|8000|acres|0|lk=on|abbr=on}}પાર્કલેન્ડ ખુલ્લી જગ્યાઓ (ઓપન સ્પેસ) આવેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/parks |title=Parks and Nature Conservation |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008}}</ref> સૌથી મોટો પાર્ક સટન પાર્ક છે, જે {{convert|2400|acres|0|abbr=on}} વિસ્તારને આવરે છે અને તેનાથી તે યુરોપનો સૌથી મોટો અર્બન નેચર રિઝર્વ બન્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |title=Introduction to Sutton Park |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609040835/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બોટનિકલ ગાર્ડન કલા-સંગીત મંદિર અને બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથે સિટી સેન્ટર નજીક આવેલો ગાર્ડન છે, જેનું વિક્ટોરિયન યુગમાં નિર્માણ થયું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિગહામ દ્વારા સંચાલિત વિન્ટરબોર્ન બોટનિક ગાર્ડન પણ સિટી સેન્ટરની નજીક આવેલો છે. વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક બાર્ટલી ગ્રીન અને ક્વિનટોનમાં છે. સિટી સેન્ટરમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર, ચેમ્બરલીન સ્ક્વેર અને વિક્ટોરિયન સ્ક્વેર સહિતના સંખ્યાબંધ જાહેર ચોકઠા આવેલા છે. ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સ્ક્વેર કોપોર્રેશન સ્ટ્રીટમાં આવેલો છે. રોટુન્ડા સ્ક્વેર અને સેન્ટ માર્ટિન્સ સ્ક્વેર બર્મિંગહામના બે સૌથી નવા સ્ક્વેર છે અને તે બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં આવેલા છે. બ્રાન્ડલીપ્લેસમાં પણ ત્રણ સ્ક્વેર અને નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર આવેલું છે. === પ્રાર્થના સ્થળો === [[ચિત્ર:Birmingham Central Mosque.jpg|thumb|left|alt=Birmingham Central Mosque, Highgate, Birmingham, England..|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદ]] [[ચિત્ર:St Philips Cathedral, Birmingham from the east.jpg|thumb|right|સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ ]] બર્મિંગહામમાં વસતીની વિવિધતાને કારણે શહેરમાં વિવિધ ધાર્મિક સંકુલો આવેલા છે. સેન્ટ ફિલિપ્સને 1905માં ચર્ચમાંથી કેથેડ્રલ (દેવળ) બનાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા બે કેથેડ્રલમાં સેન્ટ ચેડઝ અને સેન્ટ એન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સેન્ટ ચેડ્ઝ બર્મિંગહામના રોમન કેથોલિક પ્રોવિસન્સ અને ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત મધર ઓફ ગોડ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂ ડોર્મિશનનું સ્થાનક છે. કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ડાયોસિસ ઓફ ધ મિડલેન્ડ્સ (બિશપની દેખરેખનો પ્રદેશ) પણ બર્મિંગહામ (દેવળનું બાંધકામ ચાલુ છે)માં આવેલું છે. પાદરીની સત્તા હેઠળના પ્રદેશમાં આવતુ બર્મિંગહામનું મૂળ ચર્ચ સેન્ટ માર્ટિન બુલ રિંગમાં આવેલું છે અને તે ગ્રેડ II* તરીકે નોંધાયેલું છે. ફાઇવ વેઝથી થોડે દૂર આવેલું બર્મિંગહામ ઓરેટરીને કાર્ડિનલ ન્યૂમેન્સના મૂળ સ્થાનકની જગ્યા પર 1910માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Serbian Orthodox Church of St Lazar, Bournville.jpg|thumb|left|બોર્નવિલામાં સેન્ટ લઝારનું સર્બિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]] બર્મિંગહામનું સૌથી જુનું યહુદી દેવળ 1825 ગ્રીક રિવાઇવલ સેવર્ન સ્ટ્રીટ સિનગોગ છે, હવે તેને ફ્રીમેસન્સ લોજ હોલમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યું છે. તેને 1856માં ગ્રેડ II* લિસ્ટેડ સિંગર્સ હિલ સિનેગોગ તરીકે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. યુરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદમાં સ્થાન ધરાવતી બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદને 1960ના દાયકામાં બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/faith/places_of_worship/muslim/birmingham_central_mosque.shtml |title=Birmingham Central Mosque |publisher=BBC Birmingham Faith |access-date=7 June 2008}}</ref> જોકે 1999ના દાયકાના પછીના ભાગમાં ઘમકોલ શેરિફ મસ્જિદને સ્મોલ હીથમાં બાંધવામાં આવી હતી અને તે પશ્ચિમ યરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદોમાં સ્થાન ધરાવતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.{{સંદર્ભ}}તાજેતરમાં અહમદિયા મુસ્લિમ સમુદાયે બોર્ડસ્લી ગ્રીન એરિયામાં દારુલ બરાકાત મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. <ref>[http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/0100localnews/tm_objectid=14707141%26method=full%26siteid=50002%26headline=new-city-mosque-a-symbol-of-peace-name_page.html આઇસીબર્મિંગહામ ન્યૂઝ આઇટમઃ શહેરની નવી મસ્જિત શાંતીનું પ્રતીક]</ref> ગુરુ નાનક નિષ્કામ સેવક જાથા [[શીખ]] ગુરુદ્વારાને 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં હેન્ડ્ઝવર્થમાં સોહો રોડ વિસ્તારમાં અને એજબેસ્ટન રિઝર્વોઇર નજીક [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌધ]] ધમ્મટલાકા પીસ પેગોડાનું 1990ના દાયકામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ColmoreRowBirmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીકમાં કોલમોર રો]] બર્મિંગહામે ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કેન્દ્ર તરીકે નામના મેળવી છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ છે, જેને 2003માં શહેરના આર્થિક ઉત્પાદનમાં 78 ટકા અને તેની આર્થિક વૃદ્ધિમાં 97 ટકા હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS34, લીટી 339 પર માહિતી</ref> બ્રિટનની સૌથી મોટી બે બેન્કોની બર્મિંગહામમાં સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં લોઇડ્સ બેન્ક (હવે લોઇડ્સ બેન્કિંગ ગ્રૂપ)ની સ્થાપના 1765<ref>{{cite web |url=http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/lloyds_bank.asp |title=Lloyds Bank |publisher=Lloyd's TSB |access-date=7 June 2008}}</ref> અને મિડલેન્ડ બેન્ક (હવે એચએસબીસી બેન્ક)ની સ્થાપના 1836માં કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |title=The HSBC Group in Europe |publisher=HSBC |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020058/http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |archive-date=26 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં શહેરના બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ અને વીમા ક્ષેત્રમાં 108,300 લોકો રોજગારી મેળવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|title=Employment in Birmingham and the West Midlands 2007|publisher=Birmingham City Council|access-date=13 September 2009|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830124635/http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં કુશમેન એન્ડ વેકફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે બર્મિંગહામ બિઝનેસની સ્થાપના કરવા માટેનું બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું અને યુરોપનું 14માં ક્રમનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે.<ref name="cushman"/> સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના મહત્ત્વમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન સેન્ટર અને નેશનલ એક્ઝિબિશન સેન્ટર જેવી મુખ્ય સુવિધાઓ સાથે બર્મિંગહામ વિસ્તાર બ્રિટનના કોન્ફરન્સ અને એક્ઝિબિઝન વેપારમાં 42 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="convention">{{cite web |url=http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |title=NEC Group – Conference City |publisher=Locate Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=1 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401071154/http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |url-status=dead }}</ref> શહેરના સ્પોર્ટસ અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. શહેરની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓ (એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ અને બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટી) અને બે યુનિવર્સિટી કોલેજમાં 65,000 કરતા વિદ્યાર્થી અને આશરે 15,000 કર્મચારીઓ છે, જે શહેરના અર્થતંત્ર તેમજ તેના સંશોધન અને વિકાસ પાયામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપે છે. [[ચિત્ર:2009 Jaguar XF DC.JPG|thumb|left|કેસલ બ્રોમવિચ એસેમ્બલી યુનિટ ખાતે જગુઆર કાર્સે બનાવેલી જગુઆર એક્સએફ]] 2.43 અબજ પાઉન્ડના વાર્ષિક ટર્નઓવર સાથે બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર બ્રિટનનું સૌથી મોટું રિટેલ સેન્ટર છે<ref>{{cite web |url=http://www.caci.co.uk/492.aspx |title=Retail Footprint 2010 reveals Britain's shopping successes and strugglers |date=21 May 2010 |access-date=18 July 2010 |publisher=[[CACI|CACI Ltd]] |archive-date=18 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618210926/http://www.caci.co.uk/492.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેમાં દેશના સૌથી વ્યસ્ત શોપિંગ સેન્ટર –બુલરિંગ<ref name="shpcent">{{cite news |title=UK's busiest shopping centre |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method=full%26objectid=14600178%26siteid=50002-name_page.html |publisher=icBirmingham |date=3 September 2004 |access-date=3 February 2008}}</ref>- અને લંડન બહારનો કોર્પોરેશન સ્ટ્રીટ પરનો સૌથી મોટો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર હાઉસ ઓફ ફ્રેઝર આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.propertymall.com/press/article/3888 |title=The 10 largest UK Stores, 1998 |access-date=3 February 2008 |date=5 May 1998 |work=Corporate Intelligence on Retailing – Other – Tesco Overtakes Sainsburys Overall |publisher=propertymall.com}}</ref> શહેરમાં ચાર સેલ્ફફ્રિજ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર અને ડેબેનહામની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી બ્રાન્ચ આવેલી છે.<ref name="shpcent"/> 2004માં શહેરને ખરીદી કરવા માટેનું બ્રિટનનું ત્રીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ શહેર તરીકે સ્થાન આપીને તેને ‘‘વર્લ્ડ ક્લાસ શોપિંગ’’ ગણવામાં આવ્યું હતું, તે આ યાદીમાં લંડનના વેસ્ટ એન્ડ અને ગ્લેસગો પછીના ક્રમે આવ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/03/shopping.arts |title=Birmingham soars up the shopping list &#124; UK news |publisher=The Guardian |access-date=30 May 2009 | location=London | first=Gerard | last=Seenan | date=3 March 2004}}</ref> શહેરમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કેટલાંક મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ હજુ કાર્યરત છે, જેમાં કેસલ બ્રોમવિચમાં જગુઆર કાર્સ અને બોર્નવિલેમાં કેડબરી ટ્રોબર બેસેટનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનો આર્થિક વૃદ્ધિદર 21મી સદીમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS33, લીટી 102 પર માહિતી</ref> પરંતુ તેના લાભ સ્થાનિક લોકોને ઓછા મળ્યા છે, આજુબાજુના વિસ્તારના પરપ્રાંતીયોને કુશળતાની જરુરી હોય તેવી વધારે નોકરીઓ મળી છે. બ્રિટનમાં સૌથી ઊંચો બેરોજગારીનો દર ધરાવતા બે સંસદીય મતક્ષેત્રો લેડીવૂડ એન્ડ સ્પાર્કબ્રુક અને સ્મોલ હીથ બર્મિંગહામમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls |title=Local area labour markets: statistical indicators – Parliamentary Constituency tables (Unemployment Rate January 2005 to December 2005) |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070108225836/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls|archive-date=8 January 2007}}</ref> વૃદ્ધિને કારણે શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ બોજ પડ્યો છે. ઘણા મુખ્ય રોડ અને સેન્ટ્રલ ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશનનો પીક ટાઇમ દરમિયાન તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == પરિવહન == [[ચિત્ર:Birmingham airport arrivals arp.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ]] [[ચિત્ર:390029 'City of Stoke-on-Trent' at Birmingham New Street.JPG|thumb|ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશન ખાતે બર્મિંગહામ-બિલ્ટ પેન્ડોલિનો ]] આંતરિક રીતે કેન્દ્રવર્તી સ્થાનને કારણે બર્મિંગહામ મોટરવે, રેલવે અને કેનાલ નેટવર્ક માટેનું મુખ્ય પરિવહન હબ બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/canals |title=Canals in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052603/http://www.birmingham.gov.uk/canals |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સંખ્યાબંધ જાણીતા મોટરવેઝ આવેલા છે, સંભવત બ્રિટનનું સૌથી વધુ જાણીતું મોટરવે જંક્શન સ્પેગેટી જંક્શન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/heritage/england/birmingham/article_1.shtml |title=Dad, are we nearly there yet? |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> નેશનલ એક્સપ્રેસનું બ્રિટનનું હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના ઇસ્ટસાઇડ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને તેની બાજુમાં નવવિકસિત બર્મિંગહામ કોચ સ્ટેશન છે, જે કંપનીના કોચ નેટવર્ક માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ શહેરના પૂર્વમાં આવેલા સોલિહુલ બરો આવેલું બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ છે. 2009ના આંકડા મુજબ આ એરપોર્ટ બ્રિટનમાં હવાઇ મુસાફરીના સંદર્ભમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. સ્થાનિક જાહેર પરિવહન માટે બસ, સ્થાનિક ટ્રેન અને ટ્રામનો ઉપયોગ થાય છે. 11એ અને 11 સી નંબર (શહેરમાં પ્રવાસની દિશાના સંદર્ભમાં એ- એટલે એન્ટી ક્લોકવાઇઝ અને સી એટલે ક્લોકવાઇઝ)નો આઉટર સર્કલ બસ રૂટ યુરોપનો સૌથી લાંબો બસ રુટ છે, જે 272 બસ સ્ટોપ સાથે {{convert|26|mi|km}} લાંબો<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2005/06/27/number_11_bus_feature.shtml |title=The amazing number 11 bus |publisher=BBC Birmingham |date=27 June 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |title=Route 11 Bus Showcase |publisher=Birmingham City Council |date=21 June 2005 |author=Barbara Elsom |access-date=7 June 2008 |quote=Since 2001 231 bus stops out of 272 have been upgraded to Showcase standards... |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133513/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> બસ રુટનું ખાસ કરીને નેશનલ એક્સપ્રેસ વેસ્ટ મિડલેન્ડ સંચાલન કરે છે, જે બર્મિંગહામમાં તમામ બસ મુસાફરોમાં 80 ટકા લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે, જોકે બીજી 50 નાની રજિસ્ટ્રર્ડ બસ કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |title=Bus Services |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522122603/http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |archive-date=22 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> વ્યાપક બસ નેટવર્કને કારણે લોકો શહેરના વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળતાથી આવજાવ કરી છે, જ્યારે લાંબા બસ રુટ મુસાફરો વોલ્વરહેમ્પ્ટન, ડુડલી, વોલસોલ, વેસ્ટ બ્રોમવિચ, હેલ્સોવેન, સ્ટોબ્રિજ અને મેરી હિલ શોપિંગ સેન્ટર જેવા દૂરના વિસ્તાર સુધી લઈ જાય છે. વેસ્ટ મિડલેન્ડ નગરજૂથના બર્મિંગહામ સાથે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાથી જોડાયેલા નથી તેવા શહેરોમાં સેડલી, કિંગ્સવિનફોર્ડ, વેડન્ઝફિલ્ડ અને વિલેનહોલનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ નેશનલ રેલવે નેટવર્કના સેન્ટ્રમાં આવેલું છે. સિટી સેન્ટરનું બીજુ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ સ્નો હિલ સ્ટેશન પણ મિડલેન્ડ મેટ્રોનું ટર્મિનસ છે, આ સ્ટેશન અને વોલ્વરહેમ્પ્ટન વચ્ચેની દોડતી મિડલેન્ડ મેટ્રો બિલસ્ટોન, વેડન્ઝબરી અને વેસ્ટ બ્રોમવિચ જેવા નજીકના શહેરોને પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.travelmetro.co.uk/ |title=Travelmetro.co.uk |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608124147/http://www.travelmetro.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> મિડલેન્ડ મેટ્રોને બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર સુધી લંબાવવાની યોજના છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20051794.htm |title=The Midland Metro (Birmingham City Centre Extension, etc.) Order 2005 |publisher=[[Office of Public Sector Information]] |year=2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> બર્મિંગહામમાં વિશાળ રેલ બેસ્ડ પાર્ક અને રાઇડ નેટવર્ક છે, જે સિટી સેન્ટરની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. જુઓ બર્મિંગહોમ રેલ સ્ટેશન. બર્મિંગહામ તેની વિશાળ કેનાલ સિસ્ટમ માટે પણ જાણીતું છે અને શહેરનો ઘણીવાર વેનિસ કરતા વધુ કેનાલ રૂટ હોવા તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આ કેનાલે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિક દરમિયાન શહેરોના ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત કરી હતી. બ્રિન્ડલીપ્લેસ જેવી કેનાલસાઇડ રિજનરેશન સ્કીમ્સથી કેનાલ નેટવર્ક પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ]] સિટી કાઉન્સિલ ઇંગ્લેન્ડની સૌથી મોટી સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી છે, જે સીધી કે આડકતરી રીતે 25 નર્સરી સ્કૂલ્સ, 328 પ્રાથમિક શાળા, 77 માધ્યમિક શાળા, અને 29 સ્પેશિયલ સ્કૂલ્સનો વહીવટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928104556/http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=Birmingham City Council Special Needs Schools |publisher=Birmingham Grid for Learning (BGfL) |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> તે ગ્રંથાલય સેવા પણ ચલાવે છે, જેનો વર્ષે 40 લાખ લોકો લાભ લે છે અને વર્ષ દરમિયાન આશરે 3,500 પૌઢ શિક્ષણ કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|title=Birmingham Adult Education Service|publisher=Birmingham City Council|access-date=7 June 2008|archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173416/http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|url-status=dead}}</ref> મુખ્ય ગ્રંથાલય સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી છે અને બર્મિંગહામમાં બીજા 41 સ્થાનિક ગ્રંથાલયો છે, જે ઉપરાંત એક રેગ્યુલર મોબાઇલ લાયબ્રેરી સર્વિસ પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |title=Birmingham Mobile Library Service |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324200749/http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની મોટા ભાગની સરકારી શાળાઓ ખાસ કરીને કોમ્યુનિટી સ્કૂલ્સ છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા એક સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી (એલઈએ) (LEA) તરીકેની ભૂમિકા હેઠળ સીધો વહીવટ કરવામાં આવે છે. જોકે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા હેઠળ મોટી સંખ્યામાં સ્વૈચ્છિક અનુદાન સંચાલિત શાળાઓ પણ છે. કિંગ એડવર્ડઝ સ્કૂલ કદાચ શહેરની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત સ્વતંત્ર શાળા છે. કિંગ એડવર્ડ-6 ફાઉન્ડેશનની સાત શાળા શિક્ષણના ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીયસ્તરે જાણીતી છે અને તમામ સ્કૂલો નેશનલ લીગ યાદીમાં સતત ટોચના સ્થાન હાંસલ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213094554/http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Grammar Schools of King Edward the Sixth |publisher=The Grammar Schools of King Edward the Sixth in Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:BirminghamCentralLibrary.jpg|left|thumb|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] બર્મિંગહામમાં ત્રણ યુનિવર્સિટી આવેલી છે, જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ, એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે તેમજ ન્યૂમેન યુનિવર્સિટી કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/birminghampost/news/tm_headline=city-college-wins-right-to-grant-degrees%26method=full%26objectid=19750162%26siteid=50002-name_page.html |author=Naqvi, Shahid |title=City college wins right to grant degrees |publisher=[[Birmingham Post]] |date=7 September 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> અને યુનિવર્સિટી કોલેજ બર્મિંગહામ એમ બે યુનિવર્સિટી કોલેજ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |title=A New Year and a new name for the College. |access-date=7 January 2008 |publisher=University College Birmingham |archive-date=10 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092441/http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ હાલમાં બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ બનેલી બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોર (સંગીતની પાઠશાળા) અને બર્મિંગહામ સ્કૂલ ઓફ એક્ટિંગ કલાના ચોક્કસ વિષયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. શ્રેણીબદ્ધ યુનિવર્સિટી અને કોલેજને કારણે બર્મિંગહામમાં 65,000 કરતા વધુ હાયર એજ્યુકેશન વિદ્યાર્થી છે અને તે લંડન પછીનું બ્રિટિનનું બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી ધરાવતું શહેર છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન મેમોરિયલ ક્લોક ટાવર યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની ચાન્સેલર્સ કોર્ટમાં આવેલું ટાવર હાઉસ છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો ફ્રી સ્ટેન્ડિંગ ક્લોક ટાવર છે. શ્રેણીબદ્ધ નાની કોલેજના વિલિનિકરણ દ્વારા રચવામાં આવેલી બર્મિંગહામ મેટ્રોપોલિટન કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.sutcol.ac.uk |title=Sutton Coldfield College |access-date=7 June 2008 |archive-date=22 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322022536/http://www.sutcol.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણની સૌથી મોટી કોલેજ છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન કોલેજ બર્મિંગહામ સોલિહુલની એવી છઠ્ઠા સ્વરૂપની કોલેજ છે, કે જેને બીકન સ્ટેટસ અને ઓવરઓવલ ઓએફએસટીઈડી (OFSTED) ગ્રેડ1 (આઉટસ્ટેન્ડિંગ) આપવામાં આવેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205191644/http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Joseph Chamberlain College |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> 1970ના દાયકા પછી બર્મિંગહામની મોટાભાગની સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ 11-16/18 સિસ્ટમની સર્વગ્રાહી સ્કૂલ્સ છે, જ્યારે પોસ્ટ જીસીએસઈ (GCSE) વિદ્યાર્થીને સ્કૂલ્સના છઠ્ઠા સ્વરૂપમાં અથવા અથવા ફર્થર એજ્યુકેશન કોલેજમાં તેમનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ મળે છે. બર્મિંગહામે હંમેશા 5-7 વર્ષના બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ સિસ્ટમ અને 7-11 વર્ષના બાળકો માટે જુનિયર સ્કૂલ સિસ્ટમને અમલી બનાવેલી છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:AstonvillavsBirmingham06.JPG|thumb|right|વિલા પાર્ક ખાતે સેકન્ડ સિટી ડરબીમાં એસ્ટોન વિલા વિ. બર્મિંગહામની મેચ]] બર્મિંગહામે રમતગમતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વિશ્વની પ્રથમ લીગ ફૂટબોલ સ્પર્ધા સ્થાન ધરાવતી ધ ફૂટબોલ લીગની બર્મિંગહામના નિવાસી અને એસ્ટોન વિલાના ડિરેક્ટર વિલિયમ મેકગ્રેગરે સ્થાપના કરી હતી, તેમણે 1888માં ક્લબના સહ ડિરેક્ટર્સને પત્ર લખીને દરખાસ્ત કરી હતી કે ‘‘ઇંગ્લેન્ડની સૌથી વધુ મહત્ત્વની 10 અથવા 12 ક્લબનું જોડાણ કરીને દરેક સિઝન માટે શહેરમાં એક ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરી શકાય.’’<ref>{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/page/History/HistoryDetail/0,,10794~1357277,00.html|title=History of the Football League|publisher=The Football League|access-date=30 December 2009}}</ref> ટેનિસની આધુનિક રમતનો વિકાસ હેરી જેમ અને તેમના મિત્ર ઓગોરિયા પરેરાએ એજબેસ્ટનમાં પરેરાના મકાનમાં 1859 અને 1865ની વચ્ચે કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |title=Lawn Tennis and Major T. H. Gem |publisher=Birmingham Civic Society |access-date=7 June 2008 |archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/611hF75my?url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એજબેસ્ટોન આર્ચરી અને લોન ટેનિસ સોસાયટી વિશ્વની સૌથી જુની ટેનિસ ક્લબ છે.<ref>{{cite news|first=Anna|last=Tyzack|title=The True Home of Tennis|url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|work=Country Life|publisher=IPC Media|date=22 June 2005|access-date=17 January 2009|archive-date=30 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એન્ડ ડિસ્ટ્રિસ્ટ ક્રિકેટ લીગ વિશ્વની સૌથી જુની ક્રિકેટ લીગ છે<ref>{{cite book|last=Davis|first=Alex E|title=First in the field: the history of the world's first cricket league: the Birmingham and District Cricket League, formed 1888|year=1988|publisher=Brewin Books|isbn=0947731342}}</ref> અને બર્મિંગહામ 1973માં વિમેન્સ ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનું સૌ પ્રથમ યજમાન બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|title=ICC Women's World Cup Qualifier schedule|publisher=International Cricket Council|access-date=14 September 2009|archive-date=2 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402102254/http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એવું પ્રથમ શહેર છે કે જેને સ્પોર્ટસ કાઉન્સિલે નેશનલ સિટી સ્પોર્ટસ તરીકે જાહેર કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |title=Birmingham – We love our sport |publisher=Marketing Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608151649/http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |url-status=dead }}</ref>. બર્મિંગહામે 1992માં સમર ઓલિમ્પિક માટે નિષ્ફળ બિડ કરી હતી. [[ચિત્ર:Edgbaston - England vs Australia 2009.jpg|thumb|left|એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પર ટેસ્ટ મેચ]] હાલમાં આ શહેરમાં દેશની સૌથી જુની પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ આવેલી છે, જેમાં એસ્ટોન વિલા બર્મિંગહામ સિટીનો સમાવેશ થાય છે, આમાંથી [[એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ|એસ્ટોન વિલા]]<nowiki/>ની સ્થાપના 1874માં થઈ હતી અને તે વિલા પાર્કમાં મેચ રમે છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટીની સ્થાપના 1875માં થઈ હતી અને તે સેન્ટ એન્ડ્રૂઝ ખાતે મેચ રમે છે. વિવિધ ક્લબ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘણી જ તીવ્ર હોય છે અને બે ક્લબ વચ્ચેની ટુર્નામેન્ટ સેકન્ડ સિટી ડરબી તરીકે ઓળખાય છે.<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=27 ધ સેકન્ડ સિટી ડરબી], footballderbies.com. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> એસ્ટોન વિલાએ 50 વખત ટુર્નામેન્ટ જીતી છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટી 38 વખત વિજેતા બની છે. બંને ટીમોએ ટ્રોફી જીતી છે, વિલા સાત વખત લીગ ચેમ્પિયન્સ અને 1982માં યુરોપિયન ચેમ્પિયન્સ બની છે. છ વખત કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ વિજેતા વોરવિકશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગાઉન્ડમાં મેચનું આયોજન કરે છે, જેમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટ અને વન ડે ઇન્ટરનેશનલનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. બ્રાયન લારાએ 1994માં વોરવિકશાયર તરફી રમતા 501 રન ફટકાર્યા ત્યારે આ ગ્રાઉન્ડ ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા સૌથી વધુ રનનો રેકોર્ડનું સાક્ષી બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071204030409/http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-date=4 ડિસેમ્બર 2007 |title=Alumni – Brian Lara |publisher=Warwickshire County Cricket Club |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:NIA, Birmingham.jpg|thumb|right|નેશનલ ઇન્ડોર એરેના]] ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ મિટીંગ એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમમાં યોજાય છે, જે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય એથ્લિટ ધરાવતા બર્ચફિલ્ડ હેરિયર્સનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમની બાજુમાં [http://www.birmingham.gov.uk/gmac જીએમએસી (GMAC) જિમ્નેસ્ટિક્સ એન્ડ માર્શલ આર્ટસ સેન્ટર]ને 2008માં ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં [http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm ઐકીડો ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122131858/http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm |date=2010-11-22 }}ના હેડક્વાર્ટર્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબના જિમ્નેસ્ટિક્સ હોલ અને ત્રણ માર્શલ ડોજા આર્ટ આવેલા છે. 1991માં ખુલ્લુ મૂકાયેલું નેશનલ ઇન્ડોર એરેના (એનઆઇએ) (NIA) <ref>{{cite web |url=http://www.thenia.co.uk |title=The NIA |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202161556/http://www.thenia.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અગ્રણી ઇન્ડોર એથ્લિટિક્સ વેન્યૂ છે, જેમાં 2007માં યુરોપિયન એથ્લિટિક્સ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ અને 2003માં આઈએએએફ (IAAF) વર્લ્ડ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ તેમજ ઘણી ડબલ્યુડબલ્યુએઇ (WWE) રેસલિંગ સ્પર્ધાનું આયોજન થયેલું છે. એટીપી (ATP) ઇન્ટરનેશનલ ટેનિસ હજુ પણ એજબેસ્ટન્સ પ્રાયરી ક્લબમાં રમાય છે.<ref>{{cite book |author=Steve Beauchampe |title=Played in Birmingham |publisher=Malavan Media |year=2006 |isbn=0-9547445-1-9}}<br />{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham's Sporting Heritage |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630033855/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=30 જૂન 2006 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બિલેસ્લી કોમનના મેદાનનો ઉપયોગ કરતા પ્રોફેશનલ રગબી યુનિયન મોસલે આરએફસી તેમજ પ્રોફેશન બોક્સિંગ, હોકી, સ્કેટબોર્ડિંગ, સ્ટોક-કાર રેસિંગ, ગ્રેહાઉન્ડ રેસિંગ અને સ્પીડવે જેવી રમતો પણ રમાય છે. == ખોરાક અને પીણા == [[ચિત્ર:Birmingham Wholesale Markets.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટનો ફળ અને શાકભાજી વિભાગ]] બર્મિંગહામનો વેપારના શહેર તરીકેનો વિકાસ થવાનું મૂળ કારણ 1166માં રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કૃષિ પેદાશો માટે સ્થાપવામાં આવેલું બજાર છે. પછીની સદીઓમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિકરણ થયું હોવા છતાં આ ભૂમિકા જળવાઈ રહી છે અને બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટે દેશના સૌથી મોટા સંયુક્ત હોલસેલ ફૂડ માર્કેટ તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે,<ref name="post-2009-03-03">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|title=Birmingham Council set to give green light to Digbeth market scheme|access-date=29 October 2009|last=Dale|first=Paul|date=3 March 2009|work=Birmingham Post|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105233013/http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|url-status=dead}}</ref> જે માંસ, માછલી, ફળ, શાકભાજી અને ફુલોનું વેચાણ કરે છે તેમજ 100 માઇલ દૂર સુધી રેસ્ટોરા અને સ્વતંત્ર રિટેલર્સને તાજી પેદાશો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite news|first=Shepherd|last=Mark|title=The Wholesale shebang: traders at Birmingham's Wholesale Market may have a new home at Prupim's Hub by 2012. But that will happen to the existing site?|url=http://www.propertyweek.com/story.asp?sectioncode=39&storycode=3144234|work=Property Week|publisher=United Business Media|date=3 July 2009|access-date=30 October 2009}}</ref> બર્મિંગહામ લંડન પછી એવું એકમાત્ર શહેર છે કે જેમાં મિશેલિન સ્ટાર ધરાવતી ત્રણ રેસ્ટોરા છે, જેમાં એજબેસ્ટનની ''સિમ્પ્સન્સ'' , હારબોર્ન ખાતેની ''ટર્નર્સ'' અને સિટી સેન્ટર ખાતેની ''પુર્નેલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|title=Michelin stars 2009|access-date=18 January 2009|publisher=Michelin Group|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212162013/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ સ્થિત બ્રુઅરિઝમાં એન્સેલ્સ, ડેવનપોર્ટ અને મિટસેલ એન્ડ બટલરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |title=Birmingham Breweries |publisher=Midlands Pubs.co.uk |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144014/http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> એસ્ટોન મેનોર બ્રુઅરી હાલમાં નોંધપાત્ર કદની એકમાત્ર બ્રુઅરી છે. ઘણા ફાઇન વિક્ટોરિયન પબ અને બાર શહેરમાં હજુ પણ જોવા મળે છે. બર્મિંગહામની સૌથી જુની ઇન ઓલ્ડ ક્રાઉન છે, જે ડેરિટેન્ડ (સિરકા 150{{સંદર્ભ}})માં આવેલી છે. શહેરમાં નાઇટક્લબ અને બારની ભરમાર છે, જેમાં સૌથી સૌથી જાણીતી બ્રોડ સ્ટ્રીટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930105529/http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=BID Broad Street |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> વિન્ગ યીપ ફૂડ સામ્રાજ્યની સૌ પ્રથમ શરુઆત આ શહેરમાં થઈ હતી અને તે નેશેલ્સમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/tm_objectid=16631720&method=full&siteid=50002&headline=taste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |title=Taste of the Orient sweet for Wing Yip |publisher=The Birmingham Post Midland Rich List 2006 |date=6 January 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309190801/http://www.birminghampost.net/tm_objectid%3D16631720%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Dtaste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |url-status=dead }}</ref> કરીના એક પ્રકાર બાલ્ટીની શોધ આ શહેરમાં થઈ હતી, જેને ‘બાલ્ટી બેલ્ટ’ અથવા ‘બાલ્ટી ટ્રાયેંગલ’ માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/balti |title=The Balti Experience |publisher=Birmingham City Council |access-date=19 December 2006|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110929053142/http://www.birmingham.gov.uk/balti|archive-date=29 September 2011}}</ref> બર્મિંગહામથી શરુ થયેલી જાણીતી ફૂડ બ્રાન્ડ્સમાં ટાઇફૂ ટી, બર્ડઝ કસ્ટાર્ડ, કેડબરી ચોકલેટ અને એચપી સોસનો સમાવેશ થાય છે. === કલા === [[ચિત્ર:Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg|thumb|right|હેવી મેટલ મ્યુઝિકના સૌ પ્રથમ બેન્ડ બ્લેક સબાથની સ્થાપના બર્મિંગહામમાં થઈ હતી.]] બર્મિંગહામ છેલ્લી સદીથી ધમબકતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીતનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. બર્મિંગહામ બેન્ડ્સે બ્રિટનની સંગીત સંસ્કૃતિમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું છે અને ઘણા સમકાલિન મ્યુઝિક બેન્ડ બર્મિંગહામ બેન્ડ્સના તેમના પરના મોટા પ્રભાવનો સ્વીકાર કરે છે. 1960ના દાયકાના ‘બ્રુમ બીટ’ યુગમાં મૂડી બ્લૂ જેવા બ્લૂ અને પ્રારંભિક પ્રોગ્રેસિવ રોક બેન્ડ પ્રસિદ્ધ બન્યા હતા. આ શહેરનો હેવી મેટલ મ્યુઝિકના જન્મસ્થળ તરીકે ઘણીવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite book |author=David Konow |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |url=https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono |publisher=Three Rivers Press |year=2002 |isbn=0-609-80732-3}}</ref> કારણ કે જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], મેગ્નમ અને લેડ ઝેપબિલનના બે સભ્યો સ્થાનિક રહેવાસી હતા. આ પછી 80ના દાયકામાં નેપામ ડેથ જેવા બેન્ડ બર્મિંગહામ હેવી મેટલમાં જોડાયા હતા. 1870ના દાયકામાં ધ મૂવ અને આઇડલ રેસના સભ્યોએ ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને વિઝાર્ડની રચના કરી હતી. 1970ના દાયકામાં સ્ટીલ પલ્સ, યુબી40 (UB40), મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ બીક જેવા બેન્ડ્સ સાથે આ શહેરમાં રેગે અને સ્કાનો ઉદભવ થયો હતો, આ બેન્ડ્સે સંગીતમાં વંશીય એકતા દર્શાવી હતી અને ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા ગીતો અને બહુવંશીય ગીતો રજૂ કરીને બર્મિંગહામનના પ્રવર્તમાન સામાજિક પ્રવાહોનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું હતું. 1980ના દાયકાના પોપ બેન્ડ ડુરાન ડુરાન પણ બર્મિંગહામની દેન છે. [[ચિત્ર:ExCathedra-BirminghamTownHall-byJamesAshby-20080301.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં એક્સ કેથેડ્રાનું પર્ફોર્મન્સ]] શહેરમાં જાઝ સંગીત પણ લોકપ્રિય છે અને બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ બ્રિટનમાં તેના પ્રકારનો સૌથી મોટો ફેસ્ટિવલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/local_events/2003/07/jazz-calendar.shtml |title=Birmingham Local Events |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> આ ફેસ્ટિવલનું સ્થાન બર્મિંગહામની બહાર સોલિહુલમાં આવેલું છે. તેનું પ્રથમ આયોજન 1984માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |title=Birmingham International Jazz Festival venues |publisher=Birmingham Jazz Festival |access-date=7 June 2008 |archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821115658/http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિટી ઓફ બર્મિંગહામ સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનું મૂળ વતન સિમ્ફની હોલ છે. સિટી ઓર્ગેનિસ્ટની પણ પ્રથા છે, જેમાં 1843 પછી માત્ર સાત વ્યક્તિને આ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. હાલમાં સિટી ઓર્ગેનિસ્ટનો દરજ્જો ધરાવતા થોમસ ટ્રોટર 1983થી આ હોદ્દા પર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |title=Thomas Trotter – Organ |publisher=Patrick Garvey Management |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602143448/http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં સંગીત વાદ્યોને ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા પછીથી સાપ્તાહિક સંગીત કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામા આવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham Town Hall: The Organ |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611231917/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=11 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે જીણોર્ધારને પગલે ઓક્ટોબર 2007માં બર્મિંગહામ હોલને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમનું આયોજન સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મિંગહામ રોયલ બેલે<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |title=Birmingham Royal Ballet |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605043954/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |archive-date=5 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> તેમજ વિશ્વની સૌથી જુની વોકેશનલ ડાન્સ સ્કૂલ એલ્મહર્સ્ટ સ્કૂલ ફોર ડાન્સ આ શહેરમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|title=Elmhurst School for Dance|publisher=MADE|access-date=3 July 2009|archive-date=21 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721050543/http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં ત્રિવાર્ષિક મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું 1784થી 1912 સુધી આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મેન્ડલસોહન, ગાઉનોડ, સુલિવાન, ડીવોરેક, બેન્ટોક અને એડવર્ડ એલ્ગર દ્વારા સંગીતની વિશેષ રચના કરીને તેનું પર્ફોર્મન્સ આપવામાં આવે છે.એડવર્ડ એલ્ગરે તેમના સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ચાર સમુહગીતો બર્મિંગહામ માટે લખ્યા છે. એલ્ગરના ''ડ્રીમ ઓફ ગેરોન્ટીયસ'' ને સૌથી પ્રથમ 1900માં અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સિટીમાં જન્મેલા ગીતકારોમાં આલ્બર્ટ વિલિયમ કેટેલબે અને એન્ડ્રુ ગ્લોવરનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Rep from Broad Street, Birmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ રિપેર્ટરી થીયેટર]] બર્મિંગહામના બીજા શહેર કેન્દ્રિત સંગીત સ્થળોમાં 1991માં ખુલ્લા મૂકવામાં આવેલા નેશનલ ઇન્ડોર એરેના, ડેલ એન્ડમાં 02 એકેડેમીનું સ્થાન લેવા સપ્ટેમ્બર 2009માં બ્રિટલ સ્ટ્રીટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવેલી 02 એકેડમી, 1997માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવેલું સીબીએસઓ (CBSO) સેન્ટર, ડિગબેથ ખાતેના બારફ્લાય અને એડ્રીયન બોલ્ટ હોલનો સમાવેશ થાય છે, જે બર્મિંગહામ કન્ઝવેટર ખાતે પેરેડાઇઝ ફોરમ અને બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીની સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો. બર્મિંગહામના ઘણા થીયેટરોમાં સૌથી મોટું થીયેટર એલેક્ઝાન્ડરા (‘ધ એલેક્સ’) ધ રેપ, ધ હિપોડ્રોમ અને ઓલ્ડ રેપ છે. ધ ક્રેસેન્ટ થીયેટર અને ઓલ્ડ જોઇન્ટ સ્ટોક થીયેટર સિટી સેન્ટરના બીજા થીયેટરો છે. સિટી સેન્ટરની બહારના થીયેટરોમાં ડ્રમ આર્ટસ સેન્ટર (અગાઉના એસ્ટોન હિપોડ્રોમની નજીક) અને ''મેક'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/theatres |title=Theatres in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324202550/http://www.birmingham.gov.uk/theatres |url-status=dead }}</ref> ધ ફીયર્સ! ધ રેપના સહયોગમાં યોજવામાં આવતા ફીયર્સ નામના ફેસ્ટિવલમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વાર્ષિક પર્ફોર્મન્સને રજૂ કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Birmingham Art Gallery & Museum.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી]] બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલી સાહિત્યની હસ્તીઓમાં સેમ્યુઅલ જોહનસનનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ટૂંકાગાળા માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને નજીકના લીચફિલ્ડમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીમાં તેમના આશરે બે હજાર પુસ્તકો છે. આર્થર કોનન ડોયલે બર્મિંગહામના અસ્ટન એરિયામાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે કવિ લૂઈસ મેકનીસ છ વર્ષ માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગે બર્મિંગહામમાં તેમના નિવાસ દરમિયાન એસ્ટોન હોલ આધારિત કૃતિ ''બ્રેસબ્રિજ હોલ'' અને ''ધ હ્યુમરિસ્ટ્, એ મેડલી'' જેવી તેમની સૌ વધુ પ્રખ્યાત સાહિત્યકૃતિની રચના કરી હતી. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા આ શહેરમાં રહેલા બીજા સાહિત્યકારોમાં ડેવિડ લોજ, જોનાથન કો અને જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો સમાવેશ થાય છે, જેમને આ શહેરના વિસ્તારો અને ઇમારતોમાંથી પ્રેરણા મળી હોવાનું માનવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા કવિઓમાં શહેરના છઠ્ઠા પોયેટ લોરિયેટ રોઈ ક્વાબેના<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |title=About the Birmingham Poet Laureate |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075008/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને શહેરમાં જન્મેલા બેન્ઝામિન ઝેપફાનિયાહનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટનના સૌથી મોટા સ્થાપિત સ્થાનિક સાયન્સ ફિક્શન ગ્રૂપની 1971માં બર્મિંગહામ સ્થાપના થઈ હતી (જોકે 1940 અને 1960ના દાયકામાં અગાઉના સ્વરુપો હતો) અને તે એન્યૂઅલ એસએફ ઇવેન્ટ નોવાકોનનું આયોજન કરે છે. બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલરીમાં વિશ્વમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ કલાના સૌથી મોટા કલેક્શન આવેલા છે. એડવર્ડ બર્ની-જોન્સ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને પ્રથમ 20 વર્ષ શહેરમાં વિતાવ્યા હતા અને પછીથી રોયલ બર્મિંગહામ સોસાયટી ઓફ આર્ટિસ્ટના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 2004 ''ગૂડ બ્રિટન ગાઇડ'' દ્વારા બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસને ‘ગેલરી ઓફ ધ યર’ જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/pr081203.html |title=Barber Institute is 'Gallery of the Year' |date=8 December 2003 |publisher=Barber Institute of Fine Arts |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 સપ્ટેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050908083324/http://barber.org.uk/pr081203.html |url-status=dead }}</ref> આઇકોન ગેલરીમાં સમકાલિન કલાકૃતિઓ અને ઇસ્ટસાઇડ પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન છે. જાણીતા સ્થાનિક આર્ટિસ્ટમાં ડેવિડ કોક્સ, ડેવિડ બોમબર્ગ, પોગસ સીઝર, કીથ પાઇપર અને ડોનાલ્ડ રોડનીનો સમાવેશ થાય છે. જૂના ફોટોગ્રાફના ભંડાર ઓઓએમ (OOM) ગેલરીએ ફેઝેલી સ્ટુડિયોઝ, થ્રી વ્હાઇટ વોલ્સ અને કાઇનેટિક એઆઇયુ (AIU) જેવા સંગઠનો સાથે સહયોગ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પ્રિન્ટિંગના સેન્ટર તરીકે બર્મિંગહામની ભૂમિકાને ગ્રાફિક ડિઝાઇન અને પ્રોડકટ ડિઝાઇનની મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાથી ટેકો મળ્યો છે. બર્મિંગહામ ડિઝાઇનર્સના જાણીતા વર્કમાં બાસ્કરવિલે ફોન્ટ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |title=John Baskerville of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100752/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> રસ્કીન પોટરી,<ref>{{cite web |url=http://www.geffrye-museum.org.uk/_download/CCECMYVI.pdf |title=Ruskin pottery centenary exhibition |publisher=The Geffrye Museum, London |format=PDF |access-date=29 September 2007}}</ref> એકમે થન્ડરર વ્હિસલ,<ref>{{cite web |url=http://www.drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |title=History of the Whistle |publisher=District Referee Coordinator – Durham |access-date=29 September 2007 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100044/http://drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |url-status=dead }}</ref> ધ આર્ટ ડેકો બ્રાન્ડિંગ ઓફ ઓડિયોન સિનેમાસ<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/critic/feature/0,1169,717532,00.html |title=The mogul's monuments – How Oscar Deutsch's Odeon cinemas taught Britain to love modern architecture |author=Jonathan Glancey |publisher= Guardian |date=18 May 2002 |access-date=29 September 2007 | location=London}}</ref> અને મિનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |title=Alec Issigonis, Automotive Designer (1906–1988) |publisher=Design Museum, London |access-date=29 September 2007 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070913154950/http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |url-status=dead }}</ref> === ઉત્સવો અને કાર્યક્રમો === બર્મિગહામમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ડે પાર્ટી સહિતના ઘણા રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ ટેટૂ નેશનલ ઇન્ડોર એરિયા સાથે દર વર્ષે લાંબા ગાળાથી યોજવામાં આવતો મિલિટરી શો છે. કેરિબિયન શૈલીના બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ કાર્નિવલનું ઘણા વર્ષોથી આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ પ્રાઇડનું ગે વિલેજમાં આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં દર વર્ષે 100,000 લોકો આવે છે. 1997થી શહેરમાં વાર્ષિક કલા ઉત્સવ ''આર્ટસફેસ્ટ'' નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે બ્રિટનનું સૌથી મોટો ફ્રી આર્ટસ ફેસ્ટિવલ છે. ડિસેમ્બર 2006માં સિટી કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી હતી, તે હવેથી આર્ટફેસ્ટનું આયોજન કરશે નહીં.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method=full&objectid=18192354&siteid=50002-name_page.html |title=Will a fest by any other name smell as sweet? |publisher=Birmingham Mail |date=1 December 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309192731/http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method%3Dfull%26objectid%3D18192354%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> શહેરની સૌથી મોટી સિંગલ ડે ઇવેન્ટ સેન્ટ પેટ્રીક્સ ડે પરેડ (યુરોપમાં ડબ્લીન પછીની સૌથી મોટી ઇવેન્ટ) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |title=History of St. Patrick's Day |publisher=AnySubject |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327033548/http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સંસ્કૃતિના બીજા કાર્યક્રમોમાં બંગલા મેલા અને વૈશાખી મેલાનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામ હેરિટેજ ફેસ્ટિવલ ઓગસ્ટમાં યોજવામાં આવતો માર્ડી ગ્રાસ સ્ટાઇલનો કાર્યક્રમ છે. પ્રવાસી ગાયકો દ્વારા કેરિબિયન અને આફ્રિકાની સંસ્કૃતિની પણ પરેડ અને બસ્કર્સ દ્વારા શેરીના કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવણી કરવામાં આવે છે. શહેરના બીજા ઉત્સવોમાં મોસલી પ્રાઇવેટ પાર્ક ખાતે આયોજન કરવામાં આવતા અને નવા અને જુના લોકઉત્સવનું મિશ્રણ કરતા મોસલી ફોક ફેસ્ટિવલ (2006થી) બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ, પીટર કે જેવા કાર્યક્રમોથી હેડલાઇનમાં રહેતા બર્મિંગહામ કોમેડી ફેસ્ટિવલ (2001થી), ફાસ્ટ શો, જિમી કાર, લી ઇવેન્સ અને લેની હેનરી, 2009માં શરુ થયેલા ઓફ ધ કફ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે.શહેરના જાહેર ઉત્સવો અને કાર્યક્રમોમાં સુધારો કરવાના હેતુ ધરાવતા બી બર્મિંગહામ (બર્મિંગહામની સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) દ્વારા પ્રકાશિત બર્મિંગહામ 2026 વિઝનમાં આ ઉત્સવો, કાર્યક્રમો અને પ્રવૃત્તિઓને એક હિસ્સો બનાવવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}}. બર્મિંગહામની 2013માં સિટી ઓફ કલ્ચરનો દરજ્જો મેળવવાના પ્રયાસોને<ref>{{cite web |url=http://birminghamculture.org/ |title=Birmingham Culture - City of Culture Bid 2013 |publisher=Birmingham Cultural Partnership |access-date=May 2010 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528131050/http://birminghamculture.org/ |url-status=dead }}</ref> ક્રિસ અકાબુસી, ડેનિસ લૂઈસ અને જેમ્સ ફેલ્પ્સ એન્ડ ઓલિવર ફેલ્પ્સ (હેરી પોટરના વીઝલે ટ્વીન્સ) જેવી હસ્તીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. બર્મિંગહામમાં 2008માં શરુ થયેલા બાયએન્યુઅલ ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સ ફેસ્ટિવલનું ડાન્સ એક્સ્ચેન્જ દ્વારા આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં શહેરના ઇન્ડોર અને આઉટડોર વેન્યૂને આવરી લેવામાં આવે છે. === પ્રસાર માધ્યમો === [[ચિત્ર:The mailbox.jpg|thumb|right|બીસીસી બર્મિંગહામનું હેડક્વાર્ટર ધ મેઇલબોક્સ]] બર્મિંગહામમાં કેટલાંક અગ્રણી સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો છે, જેમાં દૈનિક અખબાર ''બર્મિંગહામ મેઇલ'' , ''બર્મિંગહામ પોસ્ટ'' અને સાપ્તાહિક ''સન્ડે મર્ક્યુરી'' નો સમાવેશ છે, આ તમામની માલિકી ટ્રિનિટી મિરર પાસે છે, જે છેલ્લા 30 વર્ષથી પ્રકાશિત થતા ''વોટઝ ઓન'' મેગેઝિન નામના પખવાડિક મેગેઝિનનું માલિક છે. ''ફોરવર્ડ'' (અગાઉનું નામ બર્મિંગહામ વોઇસ) બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવતું ફ્રીશીટ છે, જેનું શહેરના ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામમાં વિવિધ રાષ્ટ્રીય વંશીય પ્રસાર માધ્યમનું પણ કેન્દ્ર છે અને બે રિજનલ મેટ્રો એડિશન (ઇસ્ટ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ)નું બેઝ છે. બર્મિંગહામ સિનેમાનો લાંબા ઇતિહાસ ધરાવે છે. સ્ટ્રેશન સ્ટ્રીટ પરનું ઇલેક્ટ્રિક સિનેમા બ્રિટનનું સૌથી જુનું કાર્યરત સિનેમા છે<ref>{{cite web |url=http://www.theelectric.co.uk/ |title=The Electric Cinema website |access-date=7 June 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616175452/http://www.theelectric.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અને ઓસ્કાર ડ્યૂઇશે 1920ના દાયકા દરમિયાન પેરી બારે તેમના પ્રથમ ઓડિયન સિનેમાને ખુલ્લુ મૂક્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા આર્કિટેક્ટ હેરી વીડોને દેશમાં 300થી વધુ સિનેમાના ડિઝાઇનિંગ માટે ઓસ્કાર ડ્યૂઇશ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, તેમાંથી મોટા ભાગના અલગ પ્રકારની આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલના છે.<ref>{{cite book |title=The Buildings Around Us |url=https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors |author=Thom Gorst |page=[https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors/page/93 93] |year=1995 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-419-19330-8}}</ref> સ્ટાર સિટી યુરોપનું સૌથી મોટું આનંદપ્રમોદ અને સિનેમા સંકુલ કહેવાય છે.{{Weasel-inline|date=May 2010}} આઇમેક્સ (IMAX) સિનેમાં ઇસ્ટસાઇડમાં મિલિનિયમ પોઇન્ટ પર આવેલું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.imax.ac/ |title=Birmingham IMAX |publisher=Thinktank |access-date=28 November 2007 |archive-date=28 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128022949/http://www.imax.ac/ |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ 1999ની ફિલ્મ ''ફેલિસિયાઝ જર્ની'' સહિતની ફિલ્મોનું લોકેશન છે. આ ફિલ્મમાં 1973ની ફિલ્મ ''ટેક મી હાઇ'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા બર્મિંગહામના લોકેશનનો ઉપયોગ કરીને શહેરમાં આવેલા પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|title=Remaking Birmingham: The Visual Culture of Urban Regeneration |url=https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse |author=Liam Kennedy |page=[https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse/page/115 115] |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28838-X}}</ref> [[ચિત્ર:ElectricCinema.jpg|thumb|left|ઇલેકટ્રિક સિનેમા]] બર્મિંગહામ ટીવી પ્રોગ્રામના શુટીંગ માટેનું પણ જાણીતું સ્થળ છે અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. બીબીસી (BBC) આ શહેરમાં બે ઓફિસ ધરાવે છે. સિટી સેન્ટરમાં આવેલું ધ મેઇલબોક્સ બીબીસી (BBC) ઇંગ્લીશ રિજન્સનું રાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/england/about.shtml |title=About Us – Information about BBC English Regions |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> જે બીબીસી (BBC) વેસ્ટ મિડલેન્ડ અને બીબીસી (BBC) બર્મિંગહામ નેટવર્ક પ્રોડક્શન સેન્ટરનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ છે, જે અગાઉ એજબેસ્ટનમાં પેબલ મિલ સ્ટુડિયો ખાતે આવેલું હતું. સેલી ઓક ખાતે આવેલું બીબીસી ડ્રામા વિલેજ ટેલિવિઝન ડ્રામા અને બ્રિટનના નવી કૌટુંબિક ધારાવાહિકમાં સ્પેશ્યલાઇઝેશન ધરાવતું પ્રોડક્શન હાઉસ છે, જેમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારમા એકમાત્ર ટેલિવિઝન સોપ ઓપેરા ડોક્ટર્સનું નિર્માણ કરાયું હતું અને તે બ્રિટનની એકમાત્ર ડેટાઇમ ધારાવાહિક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/05_may/09/drama_village.shtml |title=Lights, campus, action for BBC Birmingham's Television Drama Village |publisher=BBC Press Release |date=9 May 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે બીબીસી બર્મિંગહામમાં રાષ્ટ્રીયવ્યાપી 2,500માંથી 43 લોકો નોકરી ગુમાવશે. બર્મિંગહામનો સેન્ટ્રલ/એટીવી (ATV) સ્ટુડિયો બંધ થયો ત્યાં સુધી ''ટિસવાન'' અને ''ક્રોસરોડ'' સહિતના આઇટીવી (ITV) માટેના ઘણા પ્રોગ્રામના રેકોર્ડિંગનું સ્થળ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |title=Ever Decreasing Circles |author=Lee Carey |publisher=Studio One |access-date=10 May 2008 |date=1 February 2003 |archive-date=6 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154335/http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ્રલ ટીવીએ તેના હાલના ગેસ સ્ટ્રીટ સ્ટુડિયામાં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તે સીઆઇટીવી (CITV) માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે પછીથી સીઆઇટીવી (ITV)એ 2004માં માન્ચેસ્ટરમાં તેની ફેસિલિટી ખસેડી હતી. બર્મિંગહામમાંથી આઇટીવી સેન્ટ્રલના પ્રોડક્શન હાલમાં રિજનલ ન્યૂઝ પ્રોગ્રામ ''સેન્ટ્રલ ટુનાઇટ'' ની વેસ્ટ અને ઇસ્ટ એડિશનનો સમાવેશ થાય છે. આ શહેરમાં ઘણા રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક રેડિયો સ્ટેશનો તેમજ સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો પણ કાર્યરત છે. જેમાં 96.4 બીઆરએમબી (BRMB), ગેલેક્સી, હાર્ટ એફએમ, કેરેન્ગ! 105.2, ન્યૂ સ્ટાઇલ રેડિયો 98.7 એફએમ, સ્મૂથ રેડિયો 105.7 એફએમ, બીબીસી ડબલ્યુએમ.<ref>{{cite web|url=http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|title=Radio stations in the West Midlands|publisher=Radio Now|access-date=22 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410042132/http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|url-status=dead}}</ref> ''ધ આર્ચર્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વના સૌથી લાંબા રેડિયો પ્રોગ્રામ આર્ચરનું બીસીસી (BBC) રેડિયો 4 માટે બર્મિંગહામમાં રેકોર્ડિંગ થયું છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6124558.stm |title=The Archers airs 15,000th episode |publisher=BBC News |date=7 November 2006 |access-date=28 November 2007}}</ref> === આનંદપ્રમોદ === [[ચિત્ર:Vtp200.jpg|thumb|સૂચિત વીટીપી 2000 (VTP200)]] બે મુખ્ય વિકાસ યોજનાથી તાજેતરના વર્ષોમાં શહેરના બે ભાગને નવજીવન મળ્યું છે. નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર સાથે રેસ્ટોરા અને ઓફિસ બિલ્ડિંગ સાથે બ્રિન્ડલેપ્લેસ એક મોટું કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ છે. બીજું ડેવલપમેન્ટ બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટર છે, જેનો અગાઉના શોપિંગ સેન્ટરની જગ્યાએ વિકાસ કરાયો છે. કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ ધ મેઇલબોક્સમાં ડિઝાઇનર સ્ટોર તેમજ ઓફિસ અને એપાર્ટમેન્ટ આવેલા છે. મેક આર્કિટેક્ટ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલું ધ ક્યુબ 17 માળનું બહુવિધ ઉપયોગનું બિલ્ડિંગ છે, જેનું હાલમાં મેઇલબોક્સ માસ્ટરપ્લાન હેઠળ બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્ડોર એરેનાનો યુરોપના સૌથી મોટા સ્પોર્ટસ અને મનોરંજન સ્થળોમાં સમાવેશ થાય છે. સિટી સેન્ટરની બહાર નેશેલ્સ પાવર સ્ટેશનની અગાઉની જગ્યા પર સ્ટાર સિટી એન્ટરટેઇનમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.memonline.com/news8.html |title=Birmingham's New Leisure Complex |publisher=MEM Online News |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212014801/http://www.memonline.com/news8.html |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની નાઇટલાઇફ ખાસ કરીને બ્રોડ સ્ટ્રીટ અને બ્રિન્ડલેપ્લેસમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં સ્ટાઇલિશ ક્લબ અને બારનો બ્રોડ સ્ટ્રીટ એરિયાની બહાર વિકાસ થઈ છે. કસ્ટર્ડ ફેક્ટરીમાં મેડિસિન બાર, ધ સેન્ચ્યુરી રેઇનબો પબ એન્ડ એર ડિગબેથમાં આવેલી મોટી ક્લબ અને બાર છે. ડિગબેથની નજીક આર્કેડિયન અને હર્સ્ટ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજ જેવા વિસ્તારોમાં ચાઇનીઝ ક્વાર્ટરના બાર્સ અને નાઇટ્સ ક્લબ આવેલી છે. સમર રો, ધ મેઇલબોક્સ અને સેન્ટ ફિલિપ્સ/કોલમોર રોમાં બર્મિંગહામમાં રહેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ માટે મહિનામાં એક વાર નાઇટ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને જ્વેલરી ક્વાર્ટરમાં પણ ક્લબ આવેલી છે. આઇરિશ ક્વાર્ટરમાં સંખ્યાબંધ લેટ નાઇટ પબ્સ આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |title=Nightlife in the City Centre |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610221029/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |archive-date=10 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> એનઆઇ (NIA)એ નજીક આવેલા લેડીવૂડમાં પચાસ મીટરના ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલનું નિર્માણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે. ‘'''''બર્મિંગહામ એક્વેટીક્સ એન્ડ લીઝર સેન્ટર'' ''' ’ અથવા ‘'''''બીએએલસી'' ''' ’ (BALC)નો ખર્ચ 5.8 કરોડ પાઉન્ડ છે અને તેને [[લંડન]]માં 2012માં ઓલિમ્પિક ગેમ્સ માટે સમયસર પૂરું કરવાની મૂળ યોજના હતી, જેથી ચીનની સ્વિમિંગ ટીમ પ્રેક્ટિસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે, જોકે નાણાના અવરોધને કારણે તેનું સમયસર નિર્માણ થઈ શકશે નહીં. જોકે પ્લાનિંગ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવા છતાં બાંધકામ કામગીરી નજીકના સમયમાં ચાલુ થવાની શક્યતા લાગતી નથી. આ પુલ સ્થાનિક લોકો માટે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે બીજા મોટા સ્પોર્ટસ વેન્યૂની નજીક આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2009/12/19/new-58-million-pool-will-create-parking-chaos-say-ladywood-residents-97319-25425184/|title=New £58 million pool will create parking chaos say Ladywood residents|publisher=Birmingham Mail|date=19 December 2009|access-date=8 January 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Bell Edison Telephone Building.jpg|thumb|વિક્ટોરિયન યુગની લાલ ઇંટ અને ટેરોકોટાથી નિર્મિત બર્મિંગહામની 17 અને 10 ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટ ]] બર્મિંગહામ ખાસ કરીને 18મી, 19મી અને 20મી સદીનું ફરજંદ છે, તેના વિકાસની શરુઆત ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન થઈ હતી. આ પછીથી તુલનાત્મક રીતે અગાઉના ઇતિહાસની ઘણી જ ઓછી ઇમારતો હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બચેલી ઇમારતો પણ સંરક્ષિત જાહેર થયેલી છે. બર્મિંગહામમાં 1,946 લિસ્ટેડ બિલ્ડિંગ છે અને પ્રાચીન સ્મારકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |title=Schedule of Nationally Listed Buildings of Historic Interest in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235342/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલે કાનૂની રીતે નોંધણીના દરજ્જા માટે તમામ માપદંડ પૂરી ન કરતી હોય તેવી બિલ્ડિંગ માટે સ્થાનિક નોંધણી યોજના શરુ કરી છે. મધ્યકાલિન બર્મિંગહામના ચિન્હો ખાસ કરીને અસલ [[પેરિસ]] ચર્ચ અને બુલ રિંગમાં આવેલા સેન્ટ માર્ટિન જેવા જુના ચર્ચમાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલિન અને ટ્યુડર યુગની બીજી બચી ગયેલી ઇમારતોમાં ''લેડ ઇન ધ લેન'' <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref> અને 15મી સદીના ''સેરેકેન્સ હેડ'' પબ્લિક હાઉસ ''ધ ઓલ્ડ ક્રાઉન'' , <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref>કિંગ્સ નોર્ટનમાં ઓલ્ડ ગ્રામર સ્કૂલ અને બ્લેકસ્લે હોલનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:SelfridgesBhamFront.jpg|thumb|left|આર્કિટેક્ટ ફ્યુચર સિસ્ટમે બનાવેલું સેલફ્રીજ]] જ્યોર્જિયન યુગના સંખ્યાબંધ બિલ્ડિંગ પણ હજુ જોવા મળે છે, જેમાં સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ, સોહો હાઉસ, પેરોટ્સ ફોલી, ધ ટાઉન હોલ અને સેન્ટ પોલ્સ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે. વિક્ટોરિયન યુગમાં શહેરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇમારતોનું નિર્માણ થયું હતું. વિક્ટોરિયન લો કોર્ટ (લાલ રંગની ઇંટો અને ટેરાકોટાની લાક્ષણિકતામાં), કાઉન્સિલ હાઉસ, મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી જેવા મોટા સિવિલ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયું છે.<ref>{{cite book |author=Anne Baltz Rodrick |title=Self-Help and Civic Culture: Citizenship in Victorian Birmingham |url=https://archive.org/details/selfhelpciviccul0000rodr |year=2004 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=0-7546-3307-1}}</ref> સેન્ટ ચેડ્ઝ કેથેડ્રલ સુધારા પછી બ્રિટનમાં બાંધવામાં આવેલું પ્રથમ રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2007/04/05/st_chads_feature.shtml |title=Birmingham's hidden jewel |publisher=BBC Birmingham |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરમાં ઔદ્યોગિક કામદારોને સમાવવા માટેની જરૂરિયાતને કારણે સમાન હારમાં સંખ્યાબંધ મકાનો બાંધવા પડ્યા હતા અને ઘણા હારબંધ મકાનો પછીથી શહેરમાં આંતરિક ઝુંપડપટ્ટી બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227084303/http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Tower Block Modernism vs. Urban Morphology: An analysis of Lee Bank, Birmingham |author=Phil Jones |format=PDF |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> યુદ્ધ પછીના પુનઃવિકાસ અને વિક્ટોરિયનવાદ વિરુદ્ધની ઝુંબેશને કારણે બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન અને ઓલ્ડ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી જેવી આશરે એક ડઝન વિક્ટોરિયન ઇમારતોનો નાશ થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |title=Aerial View of New Street Station 1963 |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152530/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |archive-date=11 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> ઇનર સિટી વિસ્તારમાં પણ મોટાભાગના વિક્ટોરિયન મકાનોનો પુનઃવિકાસ કરાયો હતો. પ્રવર્તમાન સમુદાયોને કેસલ વેલ જેવા ટાવર બ્લોક એસ્ટેટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ હવે ટાવર બ્લોક ડેમોલિશન એન્ડ રિનોવેશન પ્રોગ્રામ નામનો મોટો પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિટી સેન્ટરમાં ઘણું બાંધકામ થયું છે, જેમાં બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં બાંધવામાં આવેલા એવોર્ડ વિજેતા ફ્યુચર સિસ્ટમ્સ સેલફ્રિજ, બ્રિન્ડલેપ્લેસ રિજનરેશન પ્રોજેક્ટ અને મિલેનિયમ પોઇન્ટ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ માટેનું ભંડોળ યુરોપિયન યુનિયન તરફથી મળ્યું છે, ઉદાહરણ તરીકે ટાઉન હોલ માટે યુરોપિયન રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી 30 લાખ પાઉન્ડની સહાય મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham/|title=Town Hall, Birmingham|publisher=Birmingham City Council|access-date=21 June 2010|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217134925/http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham|url-status=dead}}</ref> બહુમાળી ઇમારતોનું નિર્માણ 1970ના દાયકા પછીથી અને ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં ધીમું પડ્યું છે, કારણ કે ઊંચી ઇમારતોને કારણે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (ઉદાહરણ તરીકે બીથમ ટાવર)ના વિમાનને અસર થવાની શક્યતા હોવાથી સિવિલ એવિયેશન ઓથોરિટીએ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ પર નિયંત્રણો મૂક્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |title=Birmingham High Places document |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609045359/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણ == બર્મિંગહામમાં વન્યજીવો માટે ઘણા કોરિડોર આવેલા છે, જેમાં પ્રોજેક્ટ કિંગફિશર અને વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક જેવા અનૌપચારિક કેન્દ્રો તેમજ હેન્ડ્ઝવર્થ પાર્ક અને સ્મોલ હીથ પાર્ક જેવા પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ્સ હિથ પાર્ક ખાતેના શહેરના બાગાયતી તાલિમ કેન્દ્રને પેરશોર કોલેજ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે વોલન્ટિયર પ્રેસર ગ્રૂપ બર્મિંગહામ ફ્રેન્ડ્ઝ ઓફ ધ અર્થ દ્વારા વારંવાર પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવે છે. આ ગ્રૂપ સ્થાનિક રેલની જાળવણી, વોકિંગ, સાઇકલિંગ, ઊર્જાની માગમાં ઘટાડો, બગાડમાં ઘટાડો અને શહેરમાં પર્યાવરણીય ટેકનોલોજીના વિકાસ જેવા મુદ્દાની હિમાયત કરે છે. બર્મિંગહામના દક્ષિણમાં કોફ્ટન પાર્ક, લિકી હિલ અને વેસ્લી હિલ્સ આવેલા છે, જે સિટી સેન્ટરની શોભામાં વધારો કરે છે તેમજ રાત્રી દરમિયાન શહેર માટે અનોખું કુદરતી દ્રશ્ય ખડું કરે છે. == ગુનાખોરી અને પોલીસ == [[ચિત્ર:Digbeth Police Station, Birmingham.JPG|right|250px|thumb|ડિગબેથ પોલીસ સ્ટેશન]] વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ બર્મિંગહામ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની ફરજ બજાવે છે. હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના સિટી સેન્ટરના લોઇડ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. બર્મિંગહામ ઘણી હાઇ પ્રોફાઇલ ઘટનાઓનું સ્થળ બન્યું છે, જેમાં 31 જાન્યુઆરીએ બર્મિંગહામ હુમલો, ન્યૂ યર મર્ડર્સ, 2005ના બર્મિગહામ વંશીય તોફાનો અને 1974ના બર્મિંગહામ પબ બોંબ વિસ્ફોટનો સમાવેશ થાય છે. 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા (નીચે દર્શાવ્યા છે) દર્શાવે છે કે બર્મિંગહામમાં બ્રિટનમાં સરેરાશ ગુના કરતા વધુ ગુના થાય છે પરંતુ તમામ મોરચે આ સ્થિતિ નથી. ઇંગ્લેન્ડના ‘મુખ્ય શહેરો’ (બર્મિંગહામ, બ્રિસ્ટલ, લીડ્સ, લિવરપૂલ, માન્ચેસ્ટર, ન્યૂકેસલ, નોટિંગહામ અને શેફીલ્ડ)ની સરખામણીમાં બર્મિંગહામમાં ગુનાનો સૌથી નીચો દર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/current-crime-position.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108145425/http://www.unitedbirmingham.com/crimeinbirmingham.html |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2008 |title=Crime in Birmingham |publisher=United Streets of Birmingham |access-date=5 August 2009 |url-status=live }}</ref> શહેરમાં ગુનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવાના પ્રયાસના ભાગરુપે ક્રાઇમ એન્ડ ડિસઓર્ડર પાર્ટનરશિપની શહેરમાં સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે દેશની તેના પ્રકારની સૌથી મોટી છે.<ref name="BCSP">{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |title=Birmingham's Crime & Disorder Audit – Summary for Consultation 2005 |publisher=Birmingham Crime Safety Partnership |access-date=18 November 2007 |format=PDF |archive-date=27 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127152445/http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |url-status=dead }}</ref> આ પાર્ટનરશિપ બર્મિંગહામમાં નેબરહૂડ આધારિત પાંચ કમ્યુનિટી સેફ્ટી પ્રોજેક્ટ માટે કામ કરે છે અને આ પ્રોજેક્ટને ત્યારે પ્રસિદ્ધિ (રિકન્ગાઇઝ્ડ) મળી હતી, જ્યારે ડિસેમ્બર 2004માં તેને યુરોપિયન કમ્યુનિટી સેફ્ટી એવોર્ડ ખાતે પ્રથમ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="BCSP"/> એસ્ટોન, હેન્ડ્સવર્થ, સ્મોલ હીથ અને બોર્ડસલે ગ્રીન જેવા સ્થળોમાં ગુનાખોરીનો દર ઊંચો છે.<ref name="BCSP"/> {| class="wikitable" |+ બર્મિંગહામમાં 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા<td><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |title=Interactive maps of recorded crime data at local authority level |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080917023905/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |title=Findings form the British Crime Survey and police recorded crime |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20091217033737/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009 |url-status=live }}</ref></td> |- ! ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ! બર્મિંગહામ સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) ! અંગ્રેજી સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) |- | કુલ નોંધાયેલા ગુના | 94.92 | 86 |- | વ્યક્તિ સામેની હિંસા | 21.55 | 16 |- | જાતિય અપરાધ | 1.24 | 1 |- | લૂંટફાટના ગુના | 3.88 | 2 |- | ઘરફોડ ચોરી | 12.19 | 11 |- | વાહનો અંગેના ગુના | 14.34 | 11 |- | ચોરીના અન્ય ગુના | 15.24 | 20 |- | આપરાધિક નુકસાન | 15.9 | 17 |- | નશીલા પદાર્થના ગુના | 5.22 | 4 |} == શહેરની જાણીતી હસ્તીઓ == [[ચિત્ર:Chamberlain.jpg|thumb|જોસેબ ચેમ્બરલીન]] બર્મિંગહામમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ઘણા નામી વ્યક્તિઓ સ્થળ છે. એક સમયના બર્મિંગહામના મેયર અને પછી સાંસદ બનેલા જોસેફ ચેમ્બરલીન અને તેમના પુત્ર નેવિલ ચેમ્બરલીન કે જેઓ બર્મિંગહામના લોર્ડ મેયર અને પછી બ્રિટનના વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેઓ બર્મિંગહામની સૌથી વધુ જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓ છે. રાજકીય નેતા ઇનોચ પોવેલ પણ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને તેમણે કિંગ એડવર્ડ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જાણીતા લેખક જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો બર્મિંગહામમાં ઉછેર થયો હતો તેમજ મોસેલી બોગ, સેરહોલ મિલ અને પેરોટ્સ ફોલી જેવા શહેરના ઘણા સ્થળો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સના વિવિધ દ્રશ્યો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. લેખક ડબલ્યુ. એચ. ઓડેન શહેરના હાર્બોર્ન એરિયામાં ઉછર્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ 1820ના દાયકામાં બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન તેમણે રિપ વાન વિન્કલ અને ધ લિજન્ડ ઓફ સ્લીપી હોલોનું સર્જન કર્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા થોડા સમય માટે રહેલા મનોરંજન ક્ષેત્રની જાણીતા વ્યક્તિઓમાં કોમેડિયન સીડ ફિલ્ડ, ટોની હેનકોક અને જાસ્પેર કેરેટનો અને અભિનેતા ટ્રેવર ઇવ, એન્ડ્રીય લેસ્ટર, જુલી વોલ્ટર્સ અને માર્ટિન શોનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામે સંખ્યાબંધ મ્યુઝિક બેન્ડ અને સંગીતકારો પણ આપ્યા છે, જેમાં લેડ ઝેપેલિન, ઇલેક્ટ્રીક લાઇટ ઓરકેસ્ટ્રા, યુબી40, ડુરાન ડુરાન, સ્ટીલ પલ્સ, ઓશિન કલર સીન, મૂડી બ્લૂ, ધ મૂવ, જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], નેપામ ડેથ, બેનેડિક્શન, મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ સ્ટ્રીટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સંગીતકારો જેફ લીન, ઓઝી ઓસ્બોર્ની, કાર્લ પાલ્મર, જોહન લોજ, રોય વૂડ, જોન આર્મટ્રેડિંગ, રબી ટર્નર, ટોયહ વિલકોક્સ, ડેની લેન અને સ્ટીવ વિનવૂડ શહેરમાં મોટા થયા હતા. બીજા જાણીતા વ્યક્તિઓમાં એન્જિનિયર જેમ્સ વોટ, એવોર્ડ વિજેતા રાજકીય નાટ્યલેખક ડેવિડ એડગર અને બુકર પ્રાઇસ વિજેતા નવલકથાકાર ડેવિડ લોજનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામના જાણીતા વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવા માટે જુલાઈ 2007માં બ્રોડ સ્ટ્રીટમાં ‘વોક ઓફ સ્ટાર્સ’ને ખુલ્લૂ મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |title=Ozzy Osbourne to be the first star on the Birmingham Walk of Stars |publisher=Broad Street Business Improvement District |date=17 May 2007 |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927110039/http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |url-status=dead }}</ref> == વિજ્ઞાન અને શોધ == [[ચિત્ર:Matthew Boulton - Carl Frederik von Breda.jpg|thumb|left|મેથ્યુ બોલ્ટન]] બર્મિંગહામ કેટલીક મહત્ત્વની શોધ અને વૈજ્ઞાનિક સફળતાનું સ્થળ છે. સ્થાનિક શોધ અને પ્રથમ પહેલોમાં ગેસ લાઇટિંગ, કસ્ટાર્ડ પાવડર, બ્રાઇલક્રીમ, મેગ્નેટ્રોન, ઓપરેશનમાં રેડિયોથેરાપીનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/xray |title=Major John Hall-Edwards |access-date=2010-09-06 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928204852/http://www.birmingham.gov.uk/xray |url-status=dead }}</ref> લૂઇસ પોલ અને જોહન યાટનું પ્રથમ કોટન રોલર સ્પિનિંગ મશીન અને બર્મિંગહામ ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં હોલ ઇન ધ હાર્ટ બ્રિટનના પ્રથમ ઓપરેશનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url= |title=Facts about Birmingham |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરના જાણીતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશોધકોમાં સોહો એન્જિનિયરિંગ વર્કસના માલિક મેથ્યુ બોલ્ટન, સુપ્રજાજનન થીયરીના જનક અને આંકડાશાસ્ત્રમાં મહત્ત્વની ટેકનિક વિકસાવનારા સર ફ્રાન્સિસ ગેલ્ટન, કેમિસ્ટ જોસેફ પ્રિસ્ટલી અને સ્ટીમ એન્જિન સાથે સંકળાયેલા એન્જિનિયર અને સંશોધક જેમ્સ વોટનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા વિજ્ઞાનીઓ શહેરમાં આવેલી લુનાર સોસાયટીનો સભ્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/lunarsociety.htm |title=Lunar Society |publisher=BirminghamUK |access-date=7 June 2008 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પડોશના શહેરો == બર્મિંગહામ છ પડોશના શહેરો ધરાવે છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ ‘ઇન્ટરનેશનલ પાર્ટનર સિટીઝ’ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="BCC partner cities">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=International Links |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=17 જુલાઈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717042531/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તે નીચે મુજબ છે: {| |- | valign="top" | * {{flagicon|USA}} શિકાગો, ઇલિનોઇસ, અમેરિકા * {{flagicon|Germany}} ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેન, જર્મની,<ref name="Frankfurt am Main">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|access-date=17 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|archive-date=7 નવેમ્બર 2007|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|South Africa}} જોહાનિસબર્ગ, દક્ષિણ આફ્રિકા * {{flagicon|Germany}} લીપઝિગ, જર્મની<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=17 July 2009|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|France}} લીયોન, ફ્રાન્સ<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=17 July 2009|archive-date=19 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Italy}} મિલાન, ઇટલી<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano – Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=17 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> |} બર્મિંગહામ અને ચીનના ગુયાન્ગઝાઓ વચ્ચે<ref name="BCC partner cities"/><ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|access-date=10 February 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|url-status=dead}}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ અને આઝાદ કાશ્મીરના મિરપુર વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ છે, જે બર્મિંગહામના આશરે 90,000 નાગરિકોનું મૂળ સ્થાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918175041/http://birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> બિર્મિંગહામ, આલાબામા, યુએસએનું નામ આ શહેર પરથી પાડવામાં આવ્યું છે અને બંને વચ્ચે ઔદ્યોગિક સામ્યતા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamnet.com/birmingham.htm |title=Birmingham, Alabama |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસુચિ === * {{gutenberg|no=13926|name=An History of Birmingham (1783) by William Hutton}} * {{cite book|author=Gordon E. Cherry|title=Birmingham A Study in Geography, History and Planning|url=https://archive.org/details/birminghamstudyi0000cher|year=1994|isbn=0-471-94900-0}} * {{cite book|author=Canon Doctor Terry Slater|authorlink=Terry Slater|title=A History of Warwickshire|url=https://archive.org/details/historyofwarwick00slat|year=1981|isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book|author=Johnathan Berg|title=Positively Birmingham|url=https://archive.org/details/positivelybirmin0000berg|year=1994|isbn=0-9523179-0-7}} * {{cite book|author=A. J. Gerard|coauthors=[[Canon Doctor Terry Slater]]|title=Managing a Conurbation: Birmingham and its Region|url=https://archive.org/details/isbn_9781858580838|year=1996|isbn=1-85858-083-8}} === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.birmingham.gov.uk/ બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ] * [http://www.bebirmingham.org.uk/ બર્મિંગહામ માટે સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી] * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/ બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી] * [http://www.birminghamtattoo.co.uk/ ધ બર્મિંગહામ મિલિટરી ટેટે] {{wikivoyage|Birmingham (England)|Birmingham}} * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી નિર્મિત બ્લેક પ્લેક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013145237/http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm |date=2006-10-13 }} s83w4ghyuxwfiqh7mzv15y9u61n0zzu 0 26735 905507 905035 2026-09-22T03:00:21Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905507 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art | logo = | logocaption = | logosize = | image = Yang-single.jpg | imagecaption = [[Yang Chengfu]] in a posture from the [[Yang style tai chi chuan]] solo form known as ''[[Single Whip]]'' c. 1931 | imagesize = | name = તાઈ ચી ચુઆન<br />(太極拳) | aka = t'ai chi ch'üan; taijiquan | focus = [[Hybrid martial arts|Hybrid]] | hardness = Forms competition, light-contact ([[pushing hands]], no strikes), full contact (striking, kicking, throws, etc.) | country = [[ચીન]] | creator = Disputed | parenthood = [[Tao Yin]] | famous_pract = [[Chen Wangting]], [[Chen Changxing]], [[Yang Lu-ch'an]], [[Wu Yu-hsiang]], [[Wu Ch'uan-yu]], [[Wu Chien-ch'uan]], [[Sun Lu-t'ang]], [[Yang Chengfu]], [[Chen Fake]], [[Wang Pei-sheng]] | olympic = Demonstration only | website = }} {{Chinese |title=Tai chi chuan |t=[[wikt:太|太]][[wikt:極|極]][[wikt:拳|拳]] |s=[[wikt:太|太]][[wikt:极|极]][[wikt:拳|拳]] |p=tàijí quán |w=t'ai⁴ chi² ch'üan² |j=taai³ gik⁶ kyun⁴ |l=supreme ultimate fist }} '''તાઈ ચી ચુઆન''' ({{zh|t=太極拳|s=太极拳|p=tàijíquán|w=t'ai⁴ chi² ch'üan²}}) (સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો") એ રક્ષાત્મક તાલિમ અને આરોગ્ય સંબંધી ફાયદા એમ બંને હેતુ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી આંતરિક ચાઈનીઝ લડાઇની રમતગમત છે. આ કલા અન્ય વિવિધ પ્રકારના વ્યકિતગત કારણોથી પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છેઃ જેમાં તેની સખત અને નરમ માર્શલ આર્ટ ટેકનિક, સ્પર્ધાઓમાં નિદર્શન, અને લાંબા આયુષ્યનો સમાવેશ થાય છે. તેના પરીણામ સ્વરૂપે, તેની તાલિમના અનેકવિધ સ્વરૂપો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, બંને પરંપરાગત અને આધુનિક, જે આ હેતુઓને પૂરા કરે છે. મોટાભાગના લોકો જેને ધીમી ગતિના હલન-ચલન તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે તેવા તાઈ ચી ચુઆનના કેટલાક તાલિમ સ્વરૂપો ઘણાં જ પ્રખ્યાત છે. આજે, તાઈ ચી આખા વિશ્વમાં ફેલાયેલી કલા છે. તાઈ ચીની સૌથી આધુનિક પદ્ધતિ તેના વિકાસને પાંચ પરંપરાગત શાખાઓમાંથી ઓછામાં ઓછા એક સાથે સાંકળે છેઃ ચેન, યાંગ, વૂ/હો, વૂ અને સન. == સંક્ષિપ્ત અહેવાલ == ''તાઈ ચી ચુઆન'' શબ્દનું સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો", "અમાપ મૂક્કો", "મહાન અંતિમ બોકસગ" અથવા સાદી રીતે "આખરી" (નોંધનીય છે કે અહિંયા ''ચી'' પિનયીનનું વેડગાઈલ્સ ટ્રાન્સલિટરેશન છે અને તે "જીવન-શકિત" અથવા "ઉર્જા" અર્થ ધરાવતા ''ચાઈ'' / ''ક્વિ'' થી અલગ છે) થાય છે. ''તાઈજી'' ("સર્વોપરી આખરી")નો ખ્યાલ [[તાઓ ધર્મ|ટોઈસ્ટ]] અને કન્ફયુશિયર ચાઈનીઝ તત્ત્વજ્ઞાન એમ બંનેમાં જોવા મળે છે,<ref>{{cite book|author=Cheng Man-ch'ing|title=Cheng-Tzu's Thirteen Treatises on T'ai Chi Ch'uan|year=1993|page=21|publisher=North Atlantic Books|isbn=978-0938190455}} </ref> જયાં તે યીન અને યાંગના એક જ અંતિમના મિશ્રણને રજૂ કરે છે, જેને તાઈજીતૂ ચિહ્ન દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. ચી થીયરી અને પ્રેકિટસ તાઓઈઝમ અને કન્ફયુશિએનિઝમ સહિતનાં ઘણાં ચાઈનિઝ તત્ત્વજ્ઞાન સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ઉત્પન્ન થઇ છે. તાઈ ચી તાલિમમાં નેઈ ગૂન્ગ, તૂઇ શૂ (પ્રતિભાવ કવાયત), સેન્સહૂ (સ્વ બચાવ તકનિક), શસ્ત્રો અને ''સ્વરૂપ'' (套路 તાઓલુ) તરીકે ઓળખવામાં આવતા એક હાથને ફેરવવા એમ પાંચ તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે. લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં તાઈ ચીની છબી ખૂબ જ ધીમા હલન-ચલન ધરાવતી છે, પરંતુ ઘણી તાઈ ચી સ્ટાઈલ્સ (ત્રણ સૌથી લોકપ્રિય સ્ટાઈલ્સ યાંગ, વૂ અને ચેન સહિત) ઝડપી ગતિ સાથેનું બીજું સ્વરૂપ પણ ધરાવે છે. તાઈ ચી કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ "પૂશિંગ હેન્ડ્સ" સહિતની કેટલીક અન્ય કવાયતો અને સ્વરૂપો પોશ્ચર જેવી માર્શલ આર્ટ પણ શીખવે છે. રાજય દરબારના વિદ્વાન ઓંગ ટોંગ હેએ યાંગ લૂ ચાન ("અપારજિત યાંગ")નું પ્રદર્શન જોયું ત્યારે આ કલાને આ નામ આપવામાં આવ્યું. ઓંગે લખ્યું હતું કે, "તાઈજીએ પકડેલા હાથે સમગ્ર દુનિયાને હચમચાવી દે છે, અંતિમ કૌશલ્ય ધરાવતો યુવાન અનેક શૂરવીરોના સમૂહને પરાજિત કરે છે." ચીનમાં, તાઈ ચી ચુઆનને ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટના વૂડાંગ સમૂહમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે<ref>{{cite book|author=Sun Lu Tang|title=Xing Yi Quan Xue|year=2000|page=3|publisher=Unique Publications|isbn=0-86568-185-6}}</ref> - એટલે કે આંતરિક શકિતનો ઉપયોગ કરતી કલા (તેના વિસ્તૃત અર્થમાં આ શબ્દ નાઈજીઆની આંતરિક કલાને પણ સમાવી લે છે). વૂડાંગ નામ લોકોને ખોટી રીતે એવું માનવા પ્રેરી લે છે કે અન્ય કેટલીક કલાઓની માફક આ કલા પણ વુડાંગ પર્વતમાંથી પેદા થઇ હતી, પરંતુ તે માત્ર "આંતરિક કલા"ઓના થીયરી અને ઉપયોગોને "સખત" અથવા "બાહ્ય" માર્શલ આર્ટ સ્ટાઈલ્સથી ધરાવતા શાઓલિન ગ્રૂપથી અલગ પાડવા માટે જ છે. તાઈ ચીના આરોગ્ય સંબંધિત ફાયદાઓનો સૌ પ્રથમ બહોળો પ્રચાર 20મી સદીની શરૂઆતમાં<ref name="Wile1995">{{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Lost T'ai-chi Classics from the Late Ch'ing Dynasty (Chinese Philosophy and Culture)|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=978-0791426548}}</ref> યાંગ શાઓહૂ, યાંગ ચગફૂ, વુ ચેઈન-ચુઆન અને સન લુટાંગ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાને કારણે સ્વાસ્થ્યને થતા લાભ અને સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા માટે માર્શલ તાલિમમાં થોડો ગણો અથવા બિલકુલ રસ નહીં ધરાવતા ઘણાં લોકો વિશ્વભરમાં તેને અનુસરવા લાગ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673605750121/fulltext|title=T'ai Chi gently reduces blood pressure in elderly|publisher=The Lancet|format=required registration|access-date=2007-07-02}}</ref> તાઈ ચીના તબીબી અભ્યાસે પણ વૈકલ્પિક કસરત અને માર્શલ આર્ટ થેરાપીના સ્વરૂપ તરીકેની તેની અસરકારકતાને ટેકો આપ્યો છે. આ સ્વરૂપમાં માત્ર હલન-ચલન પર જ મનને કેન્દ્રિત કરવાથી માનસિક શાંતિ અને સ્પષ્ટતાની સ્થિતિ મેળવવામાં મદદ મળે છે. તાઇ ચી તાલિમને અર્પવામાં આવતા સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય લાભ અને તણાવ વ્યવસ્થાપન ઉપરાંત કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓમાં તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીઓને પરંપરાગત ચાઈનીઝ ઔષધોના પાસાઓનું શિક્ષણ પણ આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006">{{cite book|last=Wu|first=Kung-tsao|title=Wu Family T'ai Chi Ch'uan (吳家太極拳)|publisher=Chien-ch’uan T’ai-chi Ch’uan Association|year=2006|isbn=0-9780499-0-X}}</ref> જો કે આ કલા સાથે સંકળાયેલા સ્વાસ્થ્ય સંબંધી લાભો માત્ર અમલ કરવાથી જ મેળવી શકાય કે કેમ તે અંગે પ્રશ્નાર્થ છે. પાંચ મુખ્ય કલાસિક લખાણોનો કોઈપણ ભાગ હિલિંગ આર્ટનો સંદર્ભ આપતો નથી.એવું જણાય છે કે ખાસ કરીને 1990થી નવા યુગની ચળવળે આ કલા પર દાવો કરીને તેમાં ફેરફાર કર્યા હતા. મૂળ માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન હજુ પણ જોવા મળે છે પરંતુ આ સ્વરૂપની તાલિમથી આગળ અન્ય સામાન્ય ચિહ્નો મેળવવા ઘણાં જ મુશ્કેલ જણાય છે. કેટલીક માર્શલ આર્ટ્સ, ખાસ કરીને જાપાનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ, વિદ્યાર્થીઓને પ્રેકિટસ દરમિયાન ગણવેશ પહેરવાની જરૂરીયાત રહેલી હોય છે. તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓમાં સામાન્ય રીતે ગણવેશની જરૂરીયાત નથી પરંતુ પરંપરાગત અને આધુનિક એમ બંને પ્રકારની શાખાઓના શિક્ષકો ખુલ્લાં, આરામદાયક કપડાં અને સપાટ તળિયું ધરાવતા જૂતાં પહેરવાની સલાહ આપે છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://taichiproductions.com/articles/display.php?articleid=50|title=What should I wear to practice Tai Chi?|publisher=Tai Chi Productions|author=Lam, Dr. Paul}}</ref><ref>{{cite book |last=Fu |first=Zhongwen |title=Mastering Yang Style Taijiquan|date=2006-06-09|publisher=Blue Snake Books|location=Berkeley, California |isbn=1583941525 |others=Louis Swaim}}</ref> હુમલાને ખાળવા માટે કે હુમલો કરવા માટે સ્નાયુઓને ખચવાને બદલે તેમાં સંવાદિતા જાળવી અને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખીને તેના આધાર પર સાંધાઓના ભરપૂર ઉપયોગની લાક્ષણિકતા તરીકે તાઈ ચી ચુઆનની શારીરિક ટેકનિકનું વર્ણન પરંપરાગત વિદ્વાનો દ્વારા લખવામાં આવેલા લખાણોના સંગ્રહ તાઈ ચી કલાસિકમાં કરવામાં આવ્યું છે. શીખવાની પ્રક્રિયામાં ધીમી પરંતુ પુનરાવર્તિત કાર્ય આ ફાયદો કઈ રીતે મૃદુતાથી પેદા કરવામાં આવે છે અને માપી શકાય તે રીતે વધારવામાં આવે છે, (શ્વાસ, શરીરની ગરમી, લોહી, લસિકા, પેરિસ્ટાલ્સિસ વગેરેના) આંતરિક ભ્રમણને ખુલ્લું કરે તે દર્શાવે છે. તાઈ ચી ચુઆનના અભ્યાસમાં પ્રાથમિક રીતે ત્રણ પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * સ્વાસ્થ્યઃ બિનતંદુરસ્ત અથવા અન્ય રીતે અસ્વસ્થતા ધરાવતો વ્યકિત શાંતિની સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે ધ્યાન કરવામાં અથવા તાઈ ચીને માર્શલ આર્ટ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે. તેથી તાઈ ચીની સ્વાસ્થ્ય તાલિમ શરીર અને મન પરથી થાકની શારીરિક અસરને દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તાઈ ચીના માર્શલ ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં લોકો માટે સારી શારીરિક ચુસ્તતા સ્વ-રક્ષણ માટે તરફનું પ્રથમ મહત્ત્વપૂર્ણ પગથિયું છે. * ધ્યાનઃ તાઈ ચીના ધ્યાનના પાસા દ્વારા કેળવવામાં આવેલું ધ્યાન અને શાંતિને મહત્તમ સ્વાસ્થ્ય (થાકને દૂર કરવા અને સમાન સ્તર જાળવી રાખવાની રીતે) માટે અને આ સ્વરૂપના નરમ શૈલીના માર્શલ આર્ટ તરીકેના ઉપયોગમાં ખૂબ જ જરૂરી માનવામાં આવે છે. * માર્શલ આર્ટઃ દ્વંદ યુદ્ધમાં સ્વ-રક્ષાના સ્વરૂપ તરીકે ચાઈ ચીના ઉપયોગની ક્ષમતા આ કલાની વિદ્યાર્થીની સમજણની પરીક્ષા છે. માર્શલની રીતે, તાઈ ચી ચુઆન બહારના બળોના પ્રતિભાવમાં યોગ્ય પરિવર્તનોનો અભ્યાસ છે, તે પરિણામનો અભ્યાસ છે. તે આવતા પ્રહારનો વિરોધી બળથી સામનો કરવાના પ્રયાસના સ્થાને પ્રહારને "વળગી" રહે છે.<ref>{{cite book|author=Wong Kiew Kit|title=The Complete Book of Tai Chi Chuan: A Comprehensive Guide to the Principles|url=https://archive.org/details/completebookofta0000wong|publisher=Element Books Ltd|date=November 1996|isbn=978-1852307929}}</ref>. માર્શલ આર્ટ તરીકે તાઈ ચીનો ઉપયોગ ઘણો પડકારરૂપ છે અને તેમાં ઘણી જ તાલિમની જરૂર પડે છે.<ref>જેફ પીટરસન, અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ તાઇ ચી પુશ હેન્ડ્સ[http://www.nwfighting.com/Tai_Chi_Pushing_Hands.html]</ref> == ઇતિહાસ અને સ્ટાઈલ્સ (શૈલી) == [[ચિત્ર:Lady does Tai Chi.jpg|thumb|યાંગ શૈલીમાં તાઈ ચીનું પ્રદર્શન કરતી ચાઈનીઝ મહિલા]] તાઈ ચી ચુઆનની પાંચ મુખ્ય શૈલીઓ છે, જેને જે પરિવારમાંથી તે શૈલીનો ઉદ્ભવ થયો હોય તેના પરથી નામ આપવામાં આવ્યા છેઃ * ચેન વેંગટિંગની ચેન શૈલી (陳氏) (1580–1660) * યાંગ લૂ-ચાનની યાંગ શૈલી (楊氏) (1799-1872) * વૂ યૂ-હેસિંગની વુ/વુ હો શૈલી (武氏) (1812-1880) * વૂ ચુઆન-યૂ (1834-1902) અને તેના પુત્ર વૂ ચીએન-ચુઆન (1870-1942)ની વૂ શૈલી (吳氏) (1870-1942) * સન લુટાંગની સન શૈલી (孫氏) (1861–1932) ચકાસણી કરેલી સમય પણ ઉપરની યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યો છે. (વિવિધ શૈલીઓનું અનુસરણ કરતાં લોકોની સંખ્યાની રીતે) લોકપ્રિયતાનો ક્રમ યાંગ, વૂ, ચેન, સન અને વૂ/હો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય પારિવારિક શૈલીમાં મૂળભૂત થીયરી સમાન હતી, પરંતુ તાલિમ અંગેના તેમના અભિગમમાં તફાવત રહેતો હતો. હાલમાં લગભગ ડઝનેક નવી શૈલી, સંકર શૈલી અને મુખ્ય શૈલીઓની પ્રશાખા જોવા મળે છે, પરંતુ પાંચ પારિવારિક શાખાઓને રૂઢિવાદી શૈલીઓ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ શૈલીઓમાં તાજેતરમાં પશ્ચિમી દેશોના પ્રેકિટશનર્સ દ્વારા અલગ શૈલી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવેલી ચેન શૈલીની નજીકની ગણવામાં આવતી ઝાઓબાઓ તાઈ ચી અને ચેન, સન અને યાંગ શૈલીમાંથી ઉદ્ભવેલી તથા પા કૂઆ ચંગની ચળવળને સમાવી લઇને ફૂ ચેન સંગ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી ફૂ સ્ટાઈલનો સમાવેશ થાય છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી તમામ શૈલીઓનું મૂળ ચેન શૈલી છે, જે પારિવારિક રહસ્ય તરીકે એક પેઢી બીજી પેઢીને વારસામાં આપતી હતી. ચેન પરિવારની તવારીખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે પરિવારની નવમી પેઢીમાં જન્મેલા ચેન વેગ્ટિંગ આજે તાઈ ચી તરીકે ઓળખવામાં આવતી કલાના શોધક હતા. યાંગ લી-ચેન પરિવારની બહારથી તાઈ ચી શીખનાર પહેલી વ્યકિત બન્યો હતો. લડાઈમાં તેની સફળતાએ તેને અજેય યાંગનું હુલામણું નામ આપ્યું અને તેની કિર્તી અને પ્રયાસોએ તાઈ ચી જ્ઞાનના વિસ્તારમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનું પ્રદાન આપ્યું હતું. જયારે તાઓવાદી અને બૌદ્ધ મોનાસ્ટેરીઝ પરના તાઈ ચી ચુઆનના મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રભાવો અંગે સંશોધન કરવામાં આવે છે ત્યારે આધુનિક ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણથી દંતકથાઓથી થોડું આગળ વધવું જરૂરી જણાય છે, પરંતુ કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ દ્વારા સંગ વંશના સમયાંગાળાના નીઓ-કન્ફયુશીયાનિઝમ (તાઓવાદી, બૌદ્ધ અને કેન્ફયુશિયન પરંપરાઓનું વિચારપૂર્વક કરાયેલું મિશ્રણ, ખાસ કરીને મેન્સીઅસના શિક્ષણ માટે) સાથેના તાઈ ચી ચુઆનના વ્યવહારુ જોડાણો અને અવલંબનનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> આ શાખાઓનું માનવું છે કે તાઈ ચી સિદ્ધાંત અને પ્રેકિટસ 12મી સદીમાં તાઓવાદી સાધુ ઝાંગ સેનફેંગ દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા હતા, આ સમયે નીઓ-કન્ફયુશિયન શાખાઓ ચાઈનીઝ બૌદ્ધિક જીવનમાં તેનો પ્રભાવ ફેલાવી રહી હતી.<ref name="Wile2007">{{cite journal|last=Wile|first=Douglas|title=Taijiquan and Taoism from Religion to Martial Art and Martial Art to Religion|journal=Journal of Asian Martial Arts |volume=16|issue=4|publisher= Via Media Publishing |year=2007|issn=1057-8358}}</ref> જો કે, આધુનિક સંશોધનો આ દાવાઓની સત્યતા અંગે ગંભીર શંકાઓ પેદા કરતાં જણાવે છે કે હ્યુઆંગ ઝાગ્સી (1610-1695) દ્વારા રચવામાં આવેલા 17મી સદીના લખાણ એપીટેફ ફોર વગ ઝેંગનન (1669) માં ઝેંગ સેનફેંગ અને માર્શલ આર્ટ વચ્ચેના જોડાણનો સૌથી પહેલો સંદર્ભ આપે છે, અને તેનો સીધો અર્થ ન કાઢતાં તેને રાજકીય રૂપકના સ્વરૂપમાં તેનો અર્થ કાઢવો જોઈએ. તાઈ ચી અને ઝેંગ સેનફેંગ વચ્ચેના જોડાણના દાવાઓ 19મી સદી પહેલાં કરવામાં આવ્યા ન હતા. <ref>{{cite journal|last=Henning|first=Stanley|title=Ignorance, Legend and Taijiquan|journal=Journal of the Chen Style Taijiquan Research Association of Hawaii|volume=2|issue=3|url=http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|ref=CITEREFHenning1994|year=1994|access-date=2010-09-09|archive-date=2010-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100101075956/http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|url-status=dead}}</ref> {{clear}} === વંશાવળી === [[ચિત્ર:Eddie Wu Grasp Bird's Tail 1998.jpg|upright|right|thumb|વૂ શૈલીના માસ્ટર એડી વુ કેનેડાના ટોરેન્ટોમાં એક ટુર્નામેન્ટ ખાતે ગ્રાસ્પ ધ બર્ડ્સ ટેઈલનું નિદર્શન કરે છે]] વંશાવળીઓ સંપૂર્ણ નથી. વંશાવળીમાં ફૂદડી (*) દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા નામ દંતકથા અથવા અર્ધ-દંતકથા પર આધારિત નામ છે, મુખ્ય શાખાઓ દ્વારા તેમના વંશાવળીમાં સમાવેશને સ્વીકારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાંથી દરેક નામની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરવામાં આવી નથી. ચેંગ મેન્ચિંગ અને ચાઈનીઝ સ્પોર્ટસ કમિશનના ટૂંકા સ્વરૂપો યાંગ પરિવારના સ્વરૂપોમાંથી ઉતરી આવ્યા છે પરંતુ તેમાંથી એકને પણ યાંગ પરિવારના શિક્ષકો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા માપદંડ ધરાવતા યાંગ ફેમિલી તાઈ ચી ચુઆન તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી નથી. ચેન, યાંગ અને વૂ પરિવારો હાલમાં સ્પર્ધાત્મક હેતુ માટે તેમના પોતાના ટૂંકા પ્રદર્શન સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપે છે. ==== દંતકથાસમાન વ્યકિતઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | ZS | ZS=[[Zhang Sanfeng]]*<br />c. 12th century<br />[[Neijia|NEIJIA]]}} {{familytree | |!| | }} {{familytree | WZ | WZ=[[Wang Zongyue]]*<br />1733-1795}} {{familytree/end}} </center> ==== પાંચ મુખ્ય કલાસિકલ પારિવારિક શૈલીઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | CW | CW=[[Chen Wangting]]<br />1580–1660<br />9th generation Chen<br />[[Chen style tai chi chuan|CHEN STYLE]]}} {{familytree | |!| }} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | }} {{familytree | CC | | | | | | | | | | | | | | CY | CC=[[Chen Changxing]]<br />1771–1853<br />14th generation Chen<br />Chen Old Frame | CY=[[Chen Youben]]<br />c. 1800s<br />14th generation Chen<br />Chen New Frame}} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | YL | | | | | | | | | | | | | | CQ | YL=[[Yang Lu-ch'an]]<br />1799–1872<br />[[Yang style Tai Chi Chuan|YANG STYLE]] | CQ=[[Chen Qingping]]<br />1795–1868<br />Chen Small Frame, [[Zhaobao Taijiquan|Zhaobao Frame]]}} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(| | }} {{familytree | YP | | | | | | YC | | | | | | WY | YP=[[Yang Pan-hou]]<br />1837–1892<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Chien-hou]]<br />1839–1917 | WY=[[Wu Yu-hsiang]]<br />1812–1880<br />[[Wu/Hao style T'ai Chi Ch'uan|WU/HAO STYLE]]}} {{familytree | |)|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | }} {{familytree | WC | | WJ | | YS | | YC | | LI | WC=[[Wu Ch'uan-yu]]<br />1834–1902 | WJ=Wang Jaio-Yu<br />1836-1939<br />[[Guang Ping Yang Tai Chi Chuan|Original Yang]] | YS=[[Yang Shao-hou]]<br />1862–1930<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Ch'eng-fu]]<br />1883–1936<br />[[103 form Yang family T'ai Chi Ch'uan|Yang Big Frame]] | LI=[[Li I-yü]]<br />1832–1892}} {{familytree | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | |!| | }} {{familytree | WC | | KL | | | | | | YS | | HW | WC=[[Wu Chien-ch'üan]]<br />1870–1942<br />[[Wu style T'ai Chi Ch'uan|WU STYLE]]<br />[[108 form Wu family T'ai Chi Ch'uan|108 Form]] | KL=[[Kuo Lien Ying]]<br />1895–1984 | YS=[[Yang Shou-chung]]<br />1910–85 | HW=[[Hao Wei-chen]]<br />1849–1920 }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WK | | | | | | | | | | | | | | SL | WK=[[Wu Kung-i]]<br />1900–1970 | SL=[[Sun Lu-t'ang]]<br />1861–1932<br />[[Sun style T'ai Chi Ch'uan|SUN STYLE]] }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WT | | | | | | | | | | | | | | SH | WT=[[Wu Ta-k'uei]]<br />1923–1972 | SH=[[Sun Hsing-i]]<br />1891–1929 }} {{familytree/end}} </center> ==== આધુનિક સ્વરૂપો ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | YC | YC=Yang Ch`eng-fu }} {{familytree | |)|-|-|-|.| | }} {{familytree | CM | | CS | CM=[[Cheng Man-ch'ing]]<br />1901–1975<br />Short (37) Form | CS=Chinese Sports Commission<br />1956<br />Beijing [[24 Form]] }} {{familytree | | | | | |:| | }} {{familytree | | | | | CF | CF=1989<br />[[42 Form (Competition Form) T'ai Chi Ch'uan|42 Competition Form]]<br />([[Wushu (sport)|Wushu]] competition form combined from Sun, Wu, Chen, and Yang styles)}} {{familytree/end}} </center> == તાલિમ અને ટેકનિક == [[ચિત્ર:Yang cheng fu single whip application 2 75.jpg|thumb|right|200px|સિંગલ વ્હિપ ટેકનીકની ઘણાં જ શકય ઉપયોગમાંથી એકનો ઉપયોગ કરતા યાંગ ચેંગફૂ]] "તાઈ ચી ચુઆન" નામ પશ્ચિમમાં સામાન્ય રીતે "''યિન-યાંગ'' " ડાયેગ્રામ તરીકે ઓળખવામાં આવતા તાઈજી ચિહ્ન (''તાઇજીતુ'' or ''તાઇ ચી તુ'' , 太極圖) માંથી ઉતરી આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવતું હોવાથી તાઈ ચી ચુઆન ''યીન'' (આસાન) અને ''યાંગ'' (સક્રિય) સિદ્ધાંતોનો ચાઈનીઝ કલાસિકસ ખાસ કરીને આઈ ચિંગ અને [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં જેવા મળતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને અભ્યાસ કરવા માટે તેની પ્રાચીન શાખાઓમાં સાહિત્યમાં સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય તાલિમમાં બે પાયાના પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ પ્રથમ છે એકલ સ્વરૂપ (સોલો ફોર્મ, (''ચુઆન'' અથવા ''ક્વાન'' , 拳) જે સીધી કરોડરજજુ, પેટમાંથી શ્વાસ લેવા પર અને કુદરતી હલન-ચલનની શ્રેણી પર ભાર મૂકે છે; જયારે બીજું પાસું તાલિમના જોડીદાર સાથે મળીને હાથને ધકેલવાના (''તાઇ શુ'' , 推手) અને વધારે પ્રેકિટકલ રીતે હલન-ચલન કરવાને લીધે અલગ પડે છે. સોલો ફોર્મ વિદ્યાર્થીઓને હલન-ચલનની સંપૂર્ણ અને કુદરતી શ્રેણીના માધ્યમથી તેમના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્ર પરથી પસાર કરે છે. સોલો ફોર્મની ચોક્કસ, પુનરાવર્તિત પ્રેકિટસ શરીરના બાંધાને જાળવી રાખે છે, વિદ્યાર્થીઓના સમગ્ર શરીરમાં પરિભ્રમણને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેમના સાંધાઓની સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી રાખે છે અને વધુમાં વિદ્યાર્થીઓને આ ફોર્મ દ્વારા આડકતરી રીતે માર્શલ આર્ટના ઉપયોગની શ્રેણીથી પરીચિત કરાવે છે. તાઈચીની મુખ્ય પરંપરાગત શૈલીઓના સ્વરૂપો બાહ્ય રીતે થોડા અલગ પડે છે પરંતુ તેમાં ઘણી દેખીતી સમાનતા પણ છે જે તેમના સામાન્ય ઉદ્ગમ તરફ નિર્દેશ કરે છે. સોલો ફોર્મ, ખાલી હાથ અને શસ્ત્ર, હલન-ચલનની એવી શ્રેણી છે જે હાથને ધકેલીને વ્યકિતગત રીતે પ્રેકિટસ કરી શકાય છે અને સ્વ-રક્ષણ તાલિમ માટે વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવાના માર્શલ ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓ તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. મોટાભાગની પરંપરાગત શાખાઓમાં સોલો ફોર્મના વિવિધ પ્રકારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, ઝડપી-ધીમા, નાનું વર્તુળ - મોટું વર્તુળ, ચોરસ - વર્તુળ (જે સાંધાઓ દ્વારા વધુ લાભ મેળવવાના વિવિધ હાવભાવ છે), નીચી બેઠક /ઊંચી બેઠક (સમગ્ર ફોર્મ દરમિયાન ભાર સહન કરતાં ઘૂંટણનો બનાવવામાં આવતો ખૂણો). [[ચિત્ર:Pushing hands by yatish.jpg|thumb|left|તાઈ ચીની તાલિમના મુખ્ય ભાગમાં સ્થાન ધરાવતા પુશિંગ હેન્ડ્સ માટે નિર્દેશો મેળવતા બે વિદ્યાર્થીઓ]] તાઈ ચી ચુઆનની ફિલોસોફી એ છે કે જો કોઈ વ્યકિત હિંસક બળનો પ્રતિકાર કરવામાં સખ્તાઈનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે કેટલાક અંશે બંને પક્ષોને ચોક્કસ ઈજા થાય છે. આ પ્રકારની ઈજા, તાઈ ચીના સિદ્ધાંત પ્રમાણે, હિંસક શકિતના હિંસક શકિત સાથેના મેળાપનું કુદરતી પરિણામ છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને આવતા બળ સામે સીધી રીતે લડાઈ કરવાનું અથવા તેનો પ્રતિકાર નહીં કરવાનું શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ તેને નરમાશથી રોકવાનું અને જયાં સુધી હુમલો કરતી શકિત પોતાની રીતે જ નાશ ન પામે અથવા તેને સુરક્ષિત રીતે અન્ય દિશામાં વાળવામાં ન આવે ત્યાં સુધી શારીરિક રીતે સંપર્કમાં રહીને હલન-ચલનને અનુસરતા રહેવાનું રહેવાનું એટલે કે યાંગને યીન દ્વારા સામનો કરવાનું શીખવવામાં આવે છે. લડાઈમાં અથવા વિસ્તૃત ફિલોસોફિકલ રીતે પણ યીન/યાંગ અથવા યાંગ/યીનનું સંતુલન યોગ્ય રીતે કરવું એ જ તાઈ ચી ચુઆન તાલિમનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય છે. લાઈ ત્ઝુએ [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં આ માટેનો આદર્શ પૂરો પાડ્યો છેઃ "નરમ અને સ્થિતિસ્થાપક સખત અને મજબૂતને પરાજિત કરશે." તાઈ ચીનું માર્શલ પાસું વિરોધીના હલન-ચલન અંગે અને યોગ્ય પ્રતિભાવ નિર્ધારિત કરતા ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર અંગેની સંવેદનશીલતા પર આધાર રાખે છે. માર્શલ તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીને મૂળભૂત લક્ષ્યાંક તરીકે સંપર્કમાં આવે કે તુરંત જ વિરોધીના ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્રને અસરકારક રીતે અસર કરવાનું અથવા તો તેને "ઝડપી" લેવા અંગેની તાલિમ આપવામાં આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006"/> કેન્દ્ર પર કબજો જમાવવા માટેની સંવેદનશીલતા ફોર્મ્સ, પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સ્પેરિંગથી પ્રથમ ''યીન '' (ધીમી, પુનરાવર્તિત, ધ્યાનવાળી, નીચી અસર) અને ત્યાર બાદ તેમાં ''યાંગ'' ( વાસ્તવિક, સક્રિય, ઝડપી, ઊંચી અસર)ની હજારો કલાકની પ્રેકિટસથી મેળવવામાં આવે છે. તાઈ ચી તાલિમ ત્રણ મૂળભૂત શ્રેણીમાં આપવામાં આવે છેઃ નજીક, મધ્યમ અને લાંબું અને પછીથી આ વચ્ચેનું તમામ. પુશીસ અને ઓપન હેન્ડ સ્ટ્રાઈકસ પંચની સરખામણીએ વધારે સામાન્ય છે, અને કિકસનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પગ અને ધડના નીચેના ભાગ પરંતુ થાપાથી ઉપરના ભાગ માટે કરવામાં આવતો નથી, જેનો આધાર શૈલી પર રહેલો છે. આંગળીઓ, મૂક્કા, હથેલીઓ, હાથના બાજુના ભાગ, કાંડાઓ, કોણીઓ, ખભાઓ, પીઠ, થાપાઓ, ઘૂંટણો અને પગનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પ્રહાર કરવા માટે કરવામાં આવે છે જેની સાથે વધારે તાલિમ પામેલા વિદ્યાર્થીઓ પ્રહાર માટે આંખ, ગળા, હૃદય, જંઘામૂળ અને અન્ય એકયુપ્રેશર પોઈન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સાંધાઓના ટ્રેપ્સ, લોકસ અને બ્રેકસ (ચી ના)નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના તાઈ ચી શિક્ષકો એવી અપેક્ષા રાખે છે કે તેમના વિદ્યાર્થીઓ પ્રથમ રક્ષણાત્મક અથવા હુમલો ખાળવાનું કૌશલ્ય પ્રથમ શીખે અને પ્રહારના કૌશલ્યોની વિસ્તૃત તાલિમ આપવામાં આવે તે પહેલાં રક્ષણાત્મક કૌશલ્યોનું નિદર્શન અસરકારક રીતે તેમની સામે કરે. પરંપરાગત શાખાઓમાં એવો પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે કે વ્યકિતએ રક્ષણવિહીનની રક્ષા કરવા અને હરીફ પ્રત્યે દયા દાખવવીને વૂ ટે (武德), માર્શલ આર્ટના સદ્ગુણો અથવા વિરતાનું પ્રદર્શન કરવું જોઈએ.<ref name="Wile1995"/> શારીરિક સ્વરૂપ ઉપરાંત માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓ પ્રહારની ઉર્જા અન્ય વ્યકિત પર કઇ રીતે અસર કરે છે તેને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. હથેળી પ્રહાર જે શારીરિક રીતે સમાન દેખાય છે તેને એવી રીતે કરવામાં આવે કે લક્ષ્યાંકના શરીર પર તેની સંપૂર્ણ અલગ પ્રકારની અસર પડે. સામાન્ય રીતે હરીફને પાછળ ધકેલવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ હરીફને જમીન પરથી ઉભો ઊંચકીને તેના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્રને તોડી નાંખવા કરવો જોઈએ અથવા આંતરિક નુકસાન પહાચાડવાના હેતુથી તે સામેની વ્યકિતના શરીરમાં પ્રહારની શકિતને નાશ કરી દે તે રીતે હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અન્ય તાલિમ કવાયતમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * શસ્ત્રોની તાલિમ અથવા ફેન્સિંગ એપ્લીકેશન્સ જેમાં ''જીયાન'' અથવા ''ચીન'' અથવા ''જીમ'' (જીયાન 劍) તરીકે ઓળખવામાં આવતી સીધી તલવાર, કેટલીક વખત ''લાંબી તલવાર'' અથવા ''તાઓ'' (દાઓ 刀, જેને હકીકતમાં મોટા ખંજર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) તરીકે ઓળખવામાં આવતી વજનદાર વાંકી તલવાર, ''સાન'' તરીકે ઓળખવામાં આવતા ફોલ્ડિંગ ''પંખા'' , ''કુન'' (棍) તરીકે ઓળખાતા (2 મીટર લાંબા) લાકડાના દંડા, સાત ફૂટ (2 મીટર)ના ભાલા અને 13 ફૂટ (4 મીટર) ''બરછી'' નો (બંનેને ક્વાયાંગ 槍 કહેવાય) ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાગત શૈલીમાં હજુ પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા રસપ્રદ શસ્ત્રોમાં મોટા ''ડેડાઓ'' અથવા ''તા તાઓ'' (大刀) અને ''પુડાઓ'' તલવાર અથવા ''પુ તાઓ'' (撲刀), ''હેલબેર્ડ'' (jǐ 戟), ''સોટી'' , ''દોરડાના ગાળિયા'' , ''ત્રિપાંખીયા દંડા'' , ''પવન અને અગ્નિચક્ર'' , ''લાસો'' , ''વ્હિપ'' , ''ચેઈન વ્હિપ'' અને ''સ્ટીલ વ્હિપ'' નો સમાવેશ થાય છે. * બે વ્યકિતઓની સ્પેરિંગ ટુર્નામેન્ટ (પુશ હેન્ડ્સ સ્પર્ધાના અને ''સાનશોઉ'' 散手ના ભાગરૂપે) શ્વાસ લેવાની કવાયત, * શ્વાસ લેવાની કવાયતઃ ''ની કુંગ'' (內功 નીગોંગ) અથવા વધારે સામાન્ય રીતે , ''ચી કુંગ'' (氣功 ગિગોંગ) અથવા શ્વાસની ઉર્જા વધારવા માટે શારીરિક હલનચલનના સમન્વયમાં અને ઉભા રહ્યા પછી અથવા બેના જોડાણમાં. પહેલાં આ કવાયત શિષ્યોને માત્ર અલગ રીતે જ તાલિમ વ્યવસ્થાના વધારાના ઉપયોગી ભાગ તરીકે શીખવવામાં આવતી હતી. છેલ્લા 60 વર્ષોમાં તે સામાન્ય લોકોમાં વધારે જાણીતી બની છે. == આધુનિક તાઈ ચી == [[ચિત્ર:Tai Chi1.jpg|thumb|બેજિંગના ટેમ્પલ ઓફ હેવન ખાતે આઉટડોર પ્રેકિટસ]] સ્વાસ્થ્ય પર ભાર મૂકવાના શુદ્ધ હેતુથી છેલ્લા 20 જેટલા વર્ષોથી તાઈ ચી વર્ગો હોસ્પિટલ, કિલનિક, સમુદાય અને વયોવૃદ્ધ લોકો માટેના કેન્દ્રોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે, કારણ કે બેબી બૂમર્સ એજ અને કલાની મોટી ઊંમરના લોકો માટેની ઓછા થાક સાથેની તાલિમ વધારે જાણીતી બની છે.<ref>{{cite journal|last=Yip|first=Y. L.|title=Pivot – Qi|journal=The Journal of Traditional Eastern Health and Fitness|volume=12|issue=3|publisher= Insight Graphics Publishers |date=Autumn 2002|issn=1056-4004}}</ref><ref name="sgma">{{cite web|url=http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|title=SGMA 2007 Sports & Fitness Participation Report From the USA Sports Participation Study|publisher=SGMA|access-date=2007-08-18|page=2|archive-date=2012-12-10|archive-url=https://archive.is/20121210083645/http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|url-status=dead}}</ref> લોકપ્રિયતાના પરીણામના પરીણામ સ્વરૂપે, જે લોકો કહે છે કે તેઓ પ્રથામિક રીતે સ્વ-રક્ષા માટે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો કલાની રીતે (જુઓ વુશુ નીચે) તેની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ફાયદાને લીધે તેમાં રસ ધરાવતા થયા છે તેમના વચ્ચે મતભેદ સર્જાયા છે. વુશુ પાસું પ્રાથમિક રીતે પ્રદર્શન માટે છે, આ હેતુ માટે શીખવવામાં આવતા ફોર્મ સ્પર્ધામાં પોઈન્ટ્સ મેળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને મોટાભાગે તેને સ્વાસ્થ્યની જાળવણી અથવા માર્શલની ક્ષમતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. વધારે પરંપરાગત સ્ટાઈલિસ્ટ માને છે કે સ્વાસ્થ્ય અને માર્શલ આર્ટ્સના પાસાઓ પણ તેટલા જ મહત્ત્વના છેઃ તાઈ ચી ચુઆનના ''યીન'' અને ''યાંગ'' . તેથી જ તાઈ ચી "પરીવાર" શાખાઓ તેમનું શિક્ષણ માર્શલ આર્ટના સંદર્ભમાં જ આપે છે, ભલેને પછી તેમના વિદ્યાર્થીઓનો આ કલા શીખવા પાછળનો કાંઈ પણ ઈરાદો હોય.<ref>{{cite journal|last=Woolidge|first=Doug|title=T’AI CHI |journal=The International Magazine of T’ai Chi Ch’uan|volume=21|issue=3|publisher=Wayfarer Publications|month=June | year=1997|issn=0730-1049}}</ref> === રમત તરીકે તાઈ ચી === વુશુ ટુર્નામેન્ટમાં નિર્ણય માટે તાઈ ચી ચુઆનના માપંદડ નક્કી કરવા માટે અને ઘણાં તાઈ ચી ટુ ચુઆન શિક્ષકો ચીનની બહાર ચાલ્યા ગયા અથવા તો 1949માં કમ્યુનિસ્ટ સત્તા આવ્યા બાદ તેમને આ કલાની તાલિમ પર મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હોવાને કારણે સરકારે ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટી સ્પોન્સર કરી, જેણે ચાર વુશુ શિક્ષકોને ભેગા કરીને 1956માં યાંગ ફેમીલી હેન્ડ ફોર્મને ટૂંકાવીને 24 પોશ્ચરમાં રજૂ કર્યું. તેઓ તાઈ ચી ચુઆનના દેખાવને જાળવી રાખવા માંગતા હતા પરંતુ એવા પ્રકારનું ચીલાચાલુ સ્વરૂપ તૈયાર કરવા માંગતા હતા જે શિખવવામાં ઓછું મુશ્કેલ હોય અને શિખવામાં લાંબા (સામાન્ય રીતે 88 થી 108 પોશ્ચર (અંગમુદ્રાઓ) ધરાવતા), કલાસિકલ સોલો હેન્ડ ફોર્મ્સથી ઘણું ઓછું મુશ્કેલ હોય. 1976માં તેમણે નિદર્શનના હેતુથી થોડું વધારે લાંબું સ્વરૂપ તૈયાર કર્યું જેમાં હજુ પણ પરંપરાગત સ્વરૂપોમાં જરૂરી સંપૂર્ણ સ્મરણશકિત, સંતુલન અને સંવાદિતાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ ''કમ્બાઈન્ડ 48 ફોર્મ્સ'' હતા જેને પ્રોફેસર મેન હુઈ ફેંગના વડપણ હેઠળ ત્રણ વુશુ શિક્ષકોએ તૈયાર કર્યા હતા. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ચેન, યાંગ, વુ અને સન એમ ચાર મૂળભૂત શૈલીઓના કલાસિકલ ફોર્મ્સની કેટલીક બાબતોને સરળ બનાવીને અને જોડીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. તાઈ ચી ફરીથી તેની માતૃભૂમિમાં લોકપ્રિય બનવાની સાથે છ મિનિટની સમયમર્યાદામાં પૂરા કરવામાં આવતા વધારે સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યા. 1980ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં, ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટીએ ઘણાં વિવિધ પ્રકારના સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સના માપદંડ નક્કી કર્યા. તેમણે ચાર મુખ્ય શૈલીઓ ઉપરાંત કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરે તેવા સેટ્સ તૈયાર કર્યા. આ પાંચ સેટ્સ વિવિધ ટીમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા અને પછીથી ચીનમાં વુશુ કોચની બનેલી કમિટીએ તેને મંજૂરી આપી હતી. આ રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા તમામ સેટ્સને તેમની શૈલી પ્રમાણે નામ આપવામાં આવ્યા હતા, દા.ત. ચેન સ્ટાઈલ નેશનલ કમ્પિટીશન ફોર્મ ''56 ફોર્મ્સ'' છે અને તેવી રીતે અન્ય. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ''ધ 42 ફોર્મ્સ'' છે અથવા સરળ રીતે ''કમ્પિટીશન ફોર્મ'' છે. અન્ય આધુનિક ફોર્મ ધ 67 મૂવમેન્ટ્સ કમ્બાઈન્ડ તાઈ-ચી ચુઆન ફોર્મ છે, જે 1950ના દાયકામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, તેમાં યાંગ, વૂ, સન, ચેન અને ફૂ શૈલીઓની લાક્ષણિકતાઓ સંયુકત રીતે ધરાવે છે. વુશુ કોચ બાઉ સીમ માર્ક 67 કમ્બાઈન્ડના ખૂબ જ મોટા પ્રચારક હતા. તાઈ ચી ચુઆનના આ આધુનિક સ્વરૂપો (કેટલીકવાર પિનયિન રોમનાઇઝેશન ''તાઇ જી ક્વાન'' નો ઉપયોગ કરીને લિસ્ટ થાય છે)આંતરરાષ્ટ્રીય વુશુ ટુર્નામેન્ટ સ્પર્ધાના મહત્ત્વના ભાગ બની ગયા છે અને જેટ લી અને ડોની યેન સહિતના પ્રસિદ્ધ વુશુ હરીફોને દર્શાવતી અથવા તેમના દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી કોરીયોગ્રાફી ધરાવતી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 1990ની 11મી એશિયન ગેમ્સમાં વુશુને પ્રથમ વખત સ્પર્ધામાં સમાવવામાં આવી હતી જેમાં તાઈ ચીનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરવા માટે ''42 ફોર્મ'' ને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. ઈન્ટરનેશનલ વુશુ ફેડરેશન (આઈડબલ્યુયુએફ) (IWUF)એ ઓલિમ્પિક રમતોમાં વુશુને સમાવી લેવા અરજી કરી હતી, પરંતુ તેના ચંદ્રકોને ગણતરીમાં લેવામાં આવશે નહીં.<ref>{{cite web|url=http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|title=Wushu likely to be a "specially-set" sport at Olympics|year=2006|publisher=Chinese Olympic Committee|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311001132/http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|url-status=dead}}</ref> આ કલાની પ્રેકિટસ કરનારા લોકો તેમના પ્રેકિટકલ માર્શલ કૌશલ્યનું પરીક્ષણ અન્ય શાખાઓના વિદ્યાર્થીઓની સામે અને પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સેનશાઉ સ્પર્ધામાં તેમના માર્શલ આર્ટ્સ શૈલીનું પરીક્ષણ કરે છે. == સ્વાસ્થ્ય લાભો == [[ચિત્ર:Tai Chi Young and Old.jpg|thumb|right|તાઈ ચીનો વયોવૃદ્ધ અથવા બિમાર લોકોમાં યુવાનીનું કુદરતી જોમ પાછું લાવવાની પદ્ધતિ તરીકે પ્રચાર કરવામાં આવે છે.]] તાઈ ચીનો પશ્ચિમના વિદ્યાર્થીઓને પરિચય કરાવવામાં આવ્યો તે પહેલાં તાઈ ચી ચુઆનના આરોગ્ય સંબંધી ફાયદાઓની વિસ્તૃત સમજણ પરંપરાગત ચીની દવાઓ દ્વારા આપવામાં આવી હતી, જે એવા પ્રકારના અભિપ્રાય પર આધારિત છે કે શરીર અને સારવાર તંત્રના અભ્યાસ અને તેને ટેકો આપવામાં આધુનિક વિજ્ઞાન હંમેશા સક્ષમ નથી. આજે, તાઈ ચી પર પશ્ચિમી દેશોમાં ઘનિષ્ટ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.<ref name="Wang"/> મોટાભાગના આરોગ્ય અભ્યાસોએ તાઈ ચીની પ્રેકિટસથી કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ઘણો જ લાભ થતો હોવાનું દર્શાવ્યું હોવાથી, આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં કાર્યરત વ્યાવસાયિકોએ સૌથી વધારે લાભદાયક શૈલી, શ્રેષ્ઠતમ પરીણામો મેળવવા માટે પ્રેકિટસના સમયના સૂચન, અને તાઈ ચી એકસસાઈસના અન્ય સ્વરૂપ તરીકે અસરકારક છે કે નહીં વગેરે જેવા પરીણામસંબંધી કારણો નક્કી કરવા માટે વધારે ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસનું સૂચન કર્યું છે.<ref name="Wang"/> === દીર્ઘકાલિન પરિસ્થિતિઓ === સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે તાઈ ચી ની ઘનિષ્ઠ પ્રેકિટસ સંતુલન સંયમ, સ્થિતિસ્થાપકતા, હૃદય સંબંધી તંદુરસ્તી (ર્કાિડયોવાસ્કયુલર ફિટનેસ)માં હકારાત્મક અસરો જોવા મળી છે <ref>{{cite journal|last=Wolf|first=SL|coauthors=Sattin RW & Kutner M|title=Intense tai chi exercise training and fall occurrences in older, transitionally frail adults: a randomized, controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_2003-12_51_12/page/1693|journal=Journal of the American Geriatric Society|year=2003|volume=51|issue=12|pages=1693–701|access-date=2007-04-13|doi=10.1046/j.1532-5415.2003.51552.x|pmid=14687346}}</ref> અને મોટી ઊંમરના તંદુરસ્ત દર્દીઓ અને દીર્ઘકાલીન રોગોના હુમલા,<ref>{{cite journal |url=http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |journal=Neurorehabilitation and Neural Repair |title=Short-form Tai Chi Improves Standing Balance of People With Chronic Stroke |last=Au-Yeung, PhD |first=Stephanie S. Y. |coauthors=Christina W. Y. Hui-Chan, PhD, and Jervis C. S. Tang, MSW |date=January 7, 2009 |doi=10.1177/1545968308326425 |volume=23 |pages=515 |pmid=19129308 |issue=5 |access-date=સપ્ટેમ્બર 9, 2010 |archive-date=જૂન 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620024317/http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |url-status=dead }}</ref> હૃદય બંધ પડી જવું, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય રોગ, મલ્ટીપલ સ્કલીરોસીસ, લકવા, અલ્ઝાઈમર્સ અને ફાઈબ્રોમાલ્ગિયામાંથી બહાર આવેલા એમ બંને પ્રકારના લોકોના પડી જવાના જોખમમાં ઘટાડો કરે છે.<ref>તાઈ ચી કસરતની ફાઈબ્રોમીઆલ્ગીઆ ચિહ્નો અને આરોગ્ય સંબંધી જીવનની ગુણવત્તા પર અસર. ટેગ્ગાર્ટ એચ એમ, આર્સલેનિયન સીએલ, બાઈ એસ, સિંઘ કે. આર્મસ્ટ્રોંગ એટલાન્ટિક સ્ટેટ યુનિર્વિસટી, સવાનાહ, જીએ, યુએસએ. પીએમઆઈડીઃ 14595996 (પેબમેડ- ઈન્ડેકસ્ટ ફોર મેડલાઈન)</ref> તાઈ ચી ની નરમ અને ઓછી અસર ધરાવતી મૂવમેન્ટ સર્ફીંગ અને ડાઉનહીલ સ્કિઈંગ કરતાં વધારે પ્રમાણમાં કેલેરી બાળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nutristrategy.com/activitylist3.htm|publisher=NutriStrategy|title=Calories burned during exercise|access-date=2007-04-13}}</ref> યોગની સાથે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ 12-14 અઠવાડિયા સુધી કરવામાં આવતાં એલડીએલ (LDL)ના સ્તરમાં લગભગ 20-26 મિલિગ્રામનો ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://www.nytimes.com/2007/08/21/health/21brod.html?adxnnl=1&adxnnlx=1190862080-FWYKVQhkU70Kz/P+y3V9pw|title=Cutting Cholesterol, an Uphill Battle |work=The New York Times|date=2007-08-21|author=Brody, Jane E.}}</ref> આ અભ્યાસોની ઊંડાણપૂર્વકની સમીક્ષાએ કેટલીક મર્યાદાઓ અથવા પૂર્વગ્રહો દર્શાવ્યા હોવાથી તાઈ ચીના ફાયદાઓ અંગેના નિશ્ચિત તારણો કાઢવા મુશ્કેલ બનાવ્યા હતા.<ref name="Wang">{{cite journal|last=Wang|first=C|coauthors=Collet JP & Lau J|title=The effect of Tai Chi on health outcomes in patients with chronic conditions: a systematic review|journal=Archives of Internal Medicine|year=2004|volume=164|issue=5|pages=493–501|access-date=2007-04-13|doi=10.1001/archinte.164.5.493|pmid=15006825}}</ref> આ જ સંશોધકોના વડપણમાં કરવામાં આવેલા પછીના અભ્યાસની સમીક્ષામાં જોવા મળ્યું કે તાઈ ચી (નિયમિત સ્ટ્રેચિંગની સરખામણીએ)એ ઘૂંટણનો તીવ્ર ઓસ્ટેઓઆર્થરાઈટીસ ધરાવતા 60 વર્ષથી વધારે ઉંમરના લોકોમાં દર્દમાં ઘણો જ ઘટાડો કરવાની અને સમગ્ર રીતે શારીરિક અને માનસિક આરોગ્યમાં સુધારો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE49P00R20081026|title=Tai chi helps cut pain of knee arthritis: study|date=October 25, 2008|work=[[Reuters]]|access-date=2008-10-26|quote=Those who did tai chi experienced greater pain reduction, less depression and improvements in physical function and overall health, researchers led by Dr. Chenchen Wang of Tufts Medical Center in Boston reported...}}</ref> વધુમાં, પીર-રીવ્યુડ મેડિકલ જર્નલમાં પ્રકાશિત નહીં થયેલા પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને તેને સંબંધિત કવીગોંગ ડાયાબિટીસની તીવ્રતામાં પણ ઘટાડો કરતાં હોવાના પ્રાથમિક પૂરાવાઓ મળ્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|last=Pennington|first=LD|year=2006|title=Tai chi: an effective alternative exercise|url=http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|publisher=DiabetesHealth|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521200930/http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|url-status=dead}}</ref> એક તાજેતરના અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને આરોગ્ય શિક્ષણ એમ બે પ્રકારની વર્તનસંબંધી દરમિયાનગીરીનું પુખ્તવયના લોકો પરની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું, જેમને 16 અઠવાડિયાની દરમિયાનગીરી બાદ અસરકારકતા ઓછી કરેલા જીવતા ઓકા મેર્ક વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈસરની રસી વેરીવેકસનો ડોઝ આપવામાં આવ્યો. એવું જણાયું કે તાઈ ચી વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ-સ્પેસિફિક સેલ-મીડિયેટેડ ઈમ્યુનિટીની સુષુપ્ત અવસ્થામાં વધારો કરીને વેરીસેલા રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે. તાઇ ચી વેરિસેલા ઝોસ્ટર વાઇરસનું રેસ્ટિંગ સ્તર વધારે છે અને વરિસેલા રસીની પ્રતીકારકતા અને કાર્યક્ષમતા વધારે છે. તાઈ ચી સ્વતંત્ર રીતે દરાજની અસરને કે તેની શકયતાને ઓછી કરતી નથી પરંતુ વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite journal|last=Irwin|first=MR|coauthors=Olmstead, R & Oxman, MN|title=Augmenting Immune Responses to Varicella Zoster Virus in Older Adults: A Randomized, Controlled Trial of Tai Chi|year=2007|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=55|issue=4|pages=511–517|url=http://www.doi.org/10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|access-date=2007-04-08|pmid=17397428}}</ref> === તાણ અને માનસિક આરોગ્ય === એવા પણ નિર્દેશો મળે છે કે તાઈ ચી મૂડ અને હૃદયના ધબકારા પર અસર કરતા નોરેડ્રેનેલિન અને કોર્ટીસોલ સ્ત્રાવોના ઉત્પાદન પર પણ કેટલીક અસર કરે છે. જો કે, આ અસર અન્ય પ્રકારની કસરતથી થતી અસર કરતાં અલગ નથી.<ref>{{cite journal|title=Changes in Heart Rate, Noradrenaline, Cortisol and Mood During Tai Chi|last=Jin|first=P|year=1989|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=33|issue=2|pages=197–206|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|access-date=2007-04-13|doi=10.1016/0022-3999(89)90047-0|pmid=2724196|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185400/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|url-status=dead}}</ref> એક અભ્યાસમાં તાઈ ચીએ 13 તરુણોમાં એટેન્શન ડેફિસીટ અને ઈપરએકિટવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)- બેધ્યાનપણા અને વધારે પડતી સક્રિયતાને કારણ થતી અવ્યવસ્થા)માં ઘટાડો કર્યો હોવાનું પણ ગણાવવામાં આવ્યું છે. તાઈ ચીના સત્રો પૂરા થયા બાદ આ ચિહ્નોમાં સુધારો ચાલુ રહ્યો હોવાનું જણાયું હતું.<ref>{{cite journal|last=Hernandez-Reif|first=M|coauthors=Field, TM & Thimas, E|year=2001|title=Attention deficit hyperactivity disorder: benefits from Tai Chi|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|journal=Journal of Bodywork & Movement Therapies|volume=5|issue=2|pages=120–123|access-date=2007-04-13|doi=10.1054/jbmt.2000.0219|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185418/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|url-status=dead}}</ref> જૂન 2007માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ સેન્ટર ફોર કોમ્પ્લેમેન્ટરી એન્ડ ઓલ્ટરનેટિવ મેડિસીને યુનિર્વિસટી ઓફ આલ્બેર્ટા સ્થિત પ્રેકિટસ સેન્ટર ખાતેના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા મેડિટેશન સંશોધની સ્થિતિના સ્વતંત્ર, સમકક્ષો દ્વારા સમીક્ષા કરાયેલા મેટા-એનાલિસિસને પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ અહેવાલમાં ધ્યાનની પાંચ વિસ્તૃત શ્રેણીઓઃ મંત્ર ધ્યાન, માઈન્ડફુલનેસ ધ્યાન, યોગ, તાઈ ચી અને કવી ગોન્ગને સમાવી લેતા 813 અભ્યાસો (જેમાંથી 88 તાઈ ચીના સમાવેશ સાથેના હતા)ની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલમાં તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે હાલના સાહિત્યને આધારે ધ્યાનની થેરાપેટીક અસરને સ્થાપિત કરી શકાતી નથી અને ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓને આધારે ધ્યાનની સ્વાસ્થ્ય અંગેની અસરો અંગે કોઈ નિશ્ચિત તારણ કાઢી શકાતું નથી.<ref>{{cite journal|author=Ospina MB, Bond TK, Karkhaneh M, Tjosvold L, Vandermeer B, Liang Y, Bialy L, Hooton N,Buscemi N, Dryden DM, Klassen TP|date=June 2007|title=Meditation Practices for Health: State of the Research (Prepared by the University of Alberta Evidence-based Practice Center under Contract No. 290-02-0023)|page=6|journal=Evidence Report/Technology Assessment No. 155|issue=AHRQ Publication No. 07-E010|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality|location=Rockville, MD|url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|access-date=2010-09-09|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225175425/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|url-status=dead}}</ref> === ઓનલાઈન તાઈ ચી અને આરોગ્ય માહિતી કેન્દ્ર === વિશ્વની સોથી મોટી મેડિકલ લાઈબ્રેરી અને અમેરીકાના આરોગ્ય અને માનવીય સેવાઓના વિભાગોના પેટાવિભાગ નેશનલ લાઈબ્રેરી ઓફ મેડિસીને 2003માં અમેરિકન તાઈ ચી એન્ડ કવીગોન્ગ એસોશિએસનને ધ તાઈ ચી એન્ડ કન્ઝ્યુમર હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન સેન્ટર નામ ધરાવતી વેબસાઈટનું નિર્માણ કરવા માટે ગ્રાન્ટ આપી. આ માહિતી કેન્દ્રનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન 2004માં કરવામાં આવ્યું અને ત્યારથી તે આર્થરાઈટીસ, ડાયાબિટીસ, દર્દમાં ઘટાડા, માનસિક આરોગ્ય, હૃદય સંબંધી રોગો, તંદુરસ્તી અને સામાન્ય તંદુરસ્તી અંગેના તાઈ ચીના વિવિધ લાભ અંગેની વૈજ્ઞાનિક, ભરોસાપાત્ર અને સમગ્રલક્ષી માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.americantaichi.net|title=The Online Tai Chi and Health Information Center funded by the U.S. government|access-date=2010-05-23|publisher=American Tai Chi and Qigong Association}}</ref> == તાઈ ચી ચુઆન સાહિત્યમાં == [[ચિત્ર:Tai chi master and pupil.jpg|thumb|right|upright|વિદ્યાર્થીના સ્વરૂપમાં સુધારો કરતાં યાંગ સ્ટાઈલ શિક્ષક]] * તાઈ ચી અને નેઈજીઆએ વુકસીઆ નવલકથાઓ, ફિલ્મો અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં સામાન્ય રીતે ઘણી જ મોટી ભૂમિકા ભજવી છે, જેમાં યુએન વો પિંગની જેટ લીને ચમકાવતી ''તાઈ ચી માસ્ટર'' અને લોકપ્રિય ''ક્રોચિંગ ટાઈગર, હિડન ડ્રેગન'' નો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત તાઈ ચી ચુઆનના શિક્ષકને મુખ્ય ભુમિકામાં દર્શાવતી ફિલ્મ એંગ લીની પ્રથમ પશ્ચિમી ફિલ્મ ''પુશિંગ હેન્ડસ'' હતી. આંતરિક ખ્યાલની કદાચ મજાક પણ ઉડવવામાં આવતી હોય છે, જેમ કે ''શાઓલિન સોકર'' અને ''કુંગ ફૂ હસ્ટલ'' . સાહિત્યિક ચિત્રણોમાં ઝેંગ સેનફેંગ અને વડાંગશેન પરના તાઓઈસ્ટ મઠનો ઘણી વખત સમાવેશ કરવામાં આવે છે. * ઘણાં વયોવૃદ્ધ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતા ચાઈનીઝ વર્કઆઉટ તરીકે તાઈ ચીએ ફાઈવ એન્સેસ્ટર્સ નામની પુસ્તકની શ્રેણીમાં ઘણી જ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. * એનિમેટેડ ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં વોટરબેન્ડિંગની કલાનો આધાર તાઈ ચી છે. * રીક રીઓર્ડનની લોકપ્રિય રહસ્ય નવલકથાનો જાસૂસ ટ્રેસ નેવેરે તાઈ ચી માસ્ટર છે. * તાઈ ચી લડાઈ શૈલીનો ઉપયોગ ''ડેડ ઓર અલાઈવ'' શ્રેણીમાં લેઈફાંગ અને ''મોર્ટલ કોમ્બેટ'' શ્રેણીમાં કેન્શીએ કર્યો છે. * ''સ્ટ્રીટ ફાઈટર'' શ્રેણીમાં ચુન લી પણ તાઈ ચીની કેટલીક વિવિધતાનો ઉપયોગ કરે છે. == આધુનિક શબ્દસમૂહોમાં તાઈ ચી ચુઆન == ખાસ કરીને ચીન, [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને કદાચ વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં જયાં વિવિધ એથનિક ચાઈનીઝ સમૂહો મોટા પ્રમાણમાં વસવાટ કરે છે, ત્યાં શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ લોકો ધીરેથી પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી જવા માટેનો પ્રયાસ કરે છે તેવું દર્શાવવા કરવામાં આવે છે. {{clear}} == આ પણ જુઓ == {{colbegin|colwidth=30em}} * અસાહી હેલ્થ * સેન્ટર્ડ રાઈડિંગ * ચી કૂંગ * ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ - કૂંગ ફૂ * ઈન્ટરનેશનલ કૂંગ ફૂ ફેડરેશન * કાઈનેસિઓથેરાપી * લી સ્ટાઈ તાઈ ચી ચુઆન * તાઈ ચી ચુઆન સ્વરૂપોની યાદી * લૂહેબાફા * તાઈ ચી ચુઆન ફિલોસોફી * તાઈજીજીઆન * તાઓવાદી તાઈ ચી * ટીચાંગ ટે-ચેન * વર્લ્ડ તાઈ ચી એન્ડ કિવગોંગ ડે * વુડાંગ સંપ્રદાય * વુડાંગ તાઈ ચી ચુઆન * વુડાંગકયુઆન {{colend}} == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=Davis|first=Barbara|title=Taijiquan Classics: An Annotated Translation|url=https://archive.org/details/taijiquanclassic0000davi|publisher=North Atlantic Books|year=2004|isbn=978-1556434310|ref=CITEREFDavis2004}} * {{cite book|last=Eberhard|first=Wolfram|title=A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought|url=https://archive.org/details/dictionaryofchin00wolf|publisher=Routledge & Kegan Paul, London|year=1986|isbn=0415002281|ref=CITEREFEberhard1986}} * {{cite book|last=Jou|first=Tsung-Hwa|title=Tao of Tai Chi Chuan, 3rd ed.|publisher=Tuttle|year=1998|isbn=978-0804813570|ref=CITEREFJou1998}} * {{cite journal|last=|first=|title=T'ai Chi Magazine bimonthly|publisher=Wayfarer Publications|year=2008|issn=0730-1049|url=http://www.tai-chi.com|ref=CITEREFT'aiChi2008}} * {{cite journal|last=|first=|title=Taijiquan Journal|publisher=Taijiquan Journal|year=2008|issn=1528-6290|url=http://www.taijiquanjournal.com/|ref=CITEREFTaijiquan2008|access-date=2022-06-18|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226185934/http://www.taijiquanjournal.com/|url-status=dead}} * {{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Tai Chi Touchstones: Yang Family Secret Transmissions|publisher=Sweet Ch'i Press|year=1983|isbn=978-0912059013|ref=CITEREFWile1983}} * {{cite book|last=Yang|first=Yang|title=Taijiquan: The Art of Nurturing, The Science of Power|publisher=Zhenwu Publication; 2nd edition |year=2008|isbn=978-0974099019|ref=CITEREFYang2008}} * {{cite book|title=David Carradine's Tai Chi Workout: The Beginner's Program for a Healthier Mind and Body|url=https://archive.org/details/davidcarradinest0000carr|format=Paperback |last1=Carradine|first1=David|authorlink1=David Carradine|last2=Nakahara|first2=David|publisher=[[Henry Holt and Company]]|year=1995|isbn=0-8050-3767-5}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons}} {{wikiquote}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/WTCQDHlthBenft.html|title=Medical Research on T'ai Chi & Qigong (Chi Kung)|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} * {{cite journal|url=http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|title=Tai Chi Boosts Immunity, Improves Physical Health in Seniors|journal=Acupuncture Today|year=2003|volume=04|issue=11|access-date=2007-04-13|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927185923/http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|title=Tai Chi: With slow movements as fluid as silk, the gentle Chinese practice of Tai Chi seems tailor-made for easing sore joints and muscles.|journal=Arthritis Today|access-date=2007-07-09|archive-date=2009-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509013207/http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/HeadlineNews.html|title=World T'ai Chi & Qigong Day's Headline News|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} ; ;મુખ્ય શૈલીઓના વિડિઓ * [http://www.youtube.com/watch?v=t_hCCTTG3UY યાંગ ઝેન્ડુઓઝ યાંગ સ્ટાઈલ-] યુ ટ્યુબ પર * [http://www.youtube.com/watch?v=Y18sTuexaTo વૂ યુંઘુઆઝ વૂ જીઆનકયુઆન સ્ટાઈલ] * [http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan ચેન શિંગ્ટોન્સ ચેન સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121343/http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} - ગૂગલ વિડિયો પર * [http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan સન જીઆનયુન્સ સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121349/http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan હાઓ શૌરુઝ વૂ હો સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121356/http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=TBvF6r6DOvc બેજિંગ સ્વરૂપના 24-સ્વરૂપ] * [http://www.youtube.com/watch?v=XkthQ-nonOQ યાંગ તાઈ ચી ચુઆન સુધીના 108 સ્વરૂપ] [[શ્રેણી:ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ]] [[શ્રેણી:ચાઈનીઝ સ્વોર્ડમેનશીપ]] [[શ્રેણી:અધ્યાત્મ]] [[શ્રેણી:નેઈજીઆ]] [[શ્રેણી:તાઈ ચી ચુઆન]] [[શ્રેણી:તાઓવાદ]] [[શ્રેણી:પરંપરાગત ચાઈનીઝ દવાઓ]] i8rbebo94va2c56hvjujhexo3ca8cr9 0 26973 905509 904158 2026-09-22T03:01:24Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905509 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[File:Hortus Deliciarum - Hell.jpg|thumb|250px|હેરાલ્ડ ઓફ લેન્ડ્સબર્ગમાં હોર્ટસ ડેલિસિયેરમ હસ્તપ્રતમાં નરકનું મધ્યયુગીન વર્ણન (આશરે 1180)]] ઘણી ધાર્મિક પરંપરાઓમાં '''નરક''' એ મૃત્યુની યાતના અને સજાનું સ્થળ છે જે મોટા ભાગે ભૂગર્ભમાં હોય છે. વંશાવલીના દિવ્ય ઇતિહાસ સાથેના [[ધર્મ]] ઘણી વાર ધર્મને અનંત તરીકે રજૂ કરે છે. ચક્રીય ઇતિહાસ ધરાવતા ધર્મમાં નરકને બે અવતાર વચ્ચેના ગાળા તરીકે રજૂ કરે છે. નરકમાં મળતી સજા સામાન્ય રીતે જીવન દરમિયાન કરેલા પાપો મુજબ હોય છે. કેટલીક વખત તેની વિશેષતા સ્પષ્ટ હોય છે, નરકવાસી આત્માઓ તેમના દરેક પાપ માટે પીડા ભોગવે છે (ઉદાહરણ તરીકે પ્લેટોનું મિથ ઓફ એર અથવા દાન્તેનું ''ધી ડિવાઇન કોમેડી'' ) અને કેટલીક વખત તે સામાન્ય હોય છે જેમાં પાપીને નરકના વિવિધ ચેમ્બરમાં અથવા પીડાના વિવિધ સ્તરમાંથી પસાર થવું પડે. [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]માં મૃત્યુ બાદ આત્માના નસીબ વિશે શ્રદ્ધા અને પસ્તાવો ઘણી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને ઇસ્લામમાં નરકને પરંપરાગત રીતે સળગતું અને પીડાદાયક દર્શાવાય છે જે અપરાધ અને યાતનાનો અનુભવ કરાવે છે.<ref>કુરાન અને નવા કરારની અનેક કડીઓ.</ref> કેટલીક અન્ય પરંપરાઓમાં જોકે નરકને ઠંડા અને અંધકારભર્યા સ્થળ તરીકે દર્શાવાય છે. નરકને આગ તરીકે દર્શાવવાનું સામાન્ય છે છતાં દાન્તેના ''ઇન્ફર્નો'' માં નરકના સૌથી અંદરના વર્તુળ (9મા)ને લોહી અને અપરાધના થીજી ગયેલા તળાવ તરીકે દર્શાવાય છે.<ref>{{cite book |last=Alighieri |first=Dante |authorlink=Dante Alighieri |others=trans. [[John Ciardi]] |title= [[Divine Comedy|Inferno]] |origyear= c. 1315 |edition=2 |year=2001 (orig. trans. 1977) |month=June |publisher=Penguin |location=[[New York City|New York]] |language= |chapter=Cantos XXXI-XXXIV }}</ref> નરકમાં ઘણી વાર [[શેતાન]] વસવાટ કરતા હોવાનું દર્શાવાય છે જેઓ પાપીઓને યાતના આપે છે. મોટા ભાગના પર મૃત્યુ દેવ જેમ કે નેર્ગલ અથવા ખ્રિસ્તી કે ઇસ્લામિક [[શેતાન]]નું શાસન હોય છે. નરકથી વિપરીત મૃત્યુ પછીના જીવનમાં મૃતકોના મઠ અને સ્વર્ગનો સમાવેશ થાય છે. મૃતકોના રહેઠાણ પાપીઓની સજા માટેના કેદખાનાના બદલે તમામ મૃતકોની જગ્યા છે. (ઉદાહરણ તરીકે શેઓલ). સ્વર્ગ એ કેટલાક અથવા તમામ મૃતક માટે મૃત્યુ પછીના સુખની જગ્યા છે. (ઉદાહરણ તરીકે જુઓ દેવલોક). નરકની આધુનિક સમજણમાં પણ તેને અમૂર્ત રીતે દર્શાવાય છે, ભૂગર્ભમાં આગની જવાળાઓ વચ્ચે પીડાના બદલે કંઇક ગુમાવવા સમાન ગણાય છે. ==વ્યુત્પતિ શાસ્ત્ર અને જર્મેનીક પૌરાણકથા== [[File:Hel (1889) by Johannes Gehrts.jpg|thumb|"Hel" (1889) જોહાનીસ ગેહર્ટ્સ દ્વારા.]] આધુનિક અંગ્રેજી શબ્દ ''હેલ'' જૂના અંગ્રેજી ''hel'' , ''helle'' પરથી આવ્યો છે (આશરે ઇ.સ. 725માં મૃતના સૌથી જૂના શબ્દનો ઉલ્લેખ છે) જે એંગ્લો-સેક્સોન અને કેશ્વરવાદના યુગ સુધી અને અંતે પ્રોટો-જર્મેનિક ''*હાલિજા'' સુધી પહોંચે છે જેનો અર્થ છે "જે ઢાંકે છે અથવા કંઇક છુપાવે છે તેવું".<ref name="BARNHART348">[[બર્નહાર્ટ, રોબર્ટ કે.]](1995) ''ધી બર્નહાર્ટ કન્સાઇઝ ડિક્શનરી ઓફ એટિમોલોજી'' , પેજ [[હાર્પર કોલિન્સ]] આઇએસબીએન 0062700847</ref> આ શબ્દમાં જર્મેનિક ભાષાની અસર છે જેમ કે ઓલ્ડ ફ્રિસિયન ''helle'' , ''hille'' , ઓલ્ડ સેક્સોન ''hellja'' , મિડલ ડચ ''helle'' , મોડર્ન ડચ ''hel'' , ઓલ્ડ હાઇ જર્મન ''helle'' (મોડર્ન જર્મન ''Hölle'' ), ડેનિસ, નોર્વેઇયન અને સ્વીડિશ "helvede"/''helvete'' (''hel'' + ઓલ્ડ નોર્સ ''vitti'' સજા) અને ગોથિક halja.<ref name="BARNHART348"></ref> ત્યાર બાદ આ શબ્દનો ઉલ્લેખ અનેકેશ્વરવાદની ધારણાને ખ્રિસ્તી માન્યતા તરફ અને તેની પરિભાષા તરફ લઇ જવા કરાયો હતો<ref name="BARNHART348"></ref> (જોકે, વિચારધારાના યહુદી-ખ્રિસ્તી મૂળ માટે ગેહેના જુઓ) અંગ્રેજી શબ્દ ''હેલ'' જૂના નોર્સ ''હેલ'' પરથી ઉતરી આવ્યો હોવાની ધારણા છે<ref name="BARNHART348"></ref> પરંતુ આ સમાનતા અન્ય તમામ ભાષાઓમાં પણ જોવા મળે છે અને તેમાં પ્રોટો-જર્મેનિક મૂળ જોવા મળે છે.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?search=hell&amp;searchmode=none</ref> અન્ય સ્રોતમાં 13મી સદીના પરંપરાગત સ્રોતમાંથી સંકલન કરવામાં આવેલા ''પોએટિક એડ્ડા'' અને 13મી સદીમાં સનોરી સ્ટરલ્યુશન દ્વારા લખાયેલું ''પ્રોસ એડ્ડા'' નોર્સ મૂર્તિપૂજકોની માન્યતાઓ વિશે માહિતી આપે છે તેમાં હેલ નામનો સમાવેશ થાય છે જે સમાન નામથી ભૂગર્ભના સ્થળ પર શાસન તરીકે દર્શાવાય છે. તેને “ધુમ્મસભર્યા” સ્થળ તરીકે (જેને ખ્રિસ્તી માન્યતામાં આગની જગ્યા તરીકે કલ્પના કરાય છે) દર્શાવાય છે જેમાં દરેક સ્ત્રી અને ઉપરાંત કેટલાક પુરુષો જાય છે. ખોટા કાર્યો માટે સજાનો ઉલ્લેખ નથી. ==ધર્મ, પૌરાણિકકથા અને લોકકથા== [[File:Dore woodcut Divine Comedy 01.jpg|thumb|દાન્તેની ડિવાઇન કોમેડીમાં નરકની કલ્પનાગુસ્તાવ ડોરે દ્વારા વર્ણન]] નરકનો ઉલ્લેખ વિવિધ પૌરાણિક કથા અને [[ધર્મ]]માં થયો છે. તેમાં સામાન્ય રીતે શેતાનો અને મૃત લોકોના [[આત્મા]]ઓ વસવાટ કરે છે. નરકનો ઉલ્લેખ ઘણી વાર કળા અને સાહિત્યમાં કરવામાં આવે છે, દાન્તેની ડિવાઇન કોમેડી તેમાં કદાચ સૌથી લોકપ્રિય છે. ===બહુદેવવાદ=== ====પ્રાચીન ઇજિપ્ત==== મિડલ કિંગ્ડમ વખતે ઓસિરિસના સંપ્રદાયનો ઉદભવ થવા સાથે તેમના સૌથી નાના અનુયાયીઓને પણ ‘ધર્મનું લોકતાંત્રિકકરણ’ રજૂ કરવામાં આવ્યું જેનાથી નૈતિક સુમેળ સાથે શાશ્વત જીવનની સંભાવનાઓ, વ્યક્તિની યોગ્યતા નક્કી કરવામાં પ્રભાવશાળી પરિબળ બની ગયું. મૃત્યુના સમયે બેતાળીસ દિવ્ય ન્યાયાધિશો દ્વારા ચુકાદાનો સામનો કરતી હતી. જો તેઓ સત્ય અને ઉમદા જીવનની પ્રતિનિધી ગણાતા દેવી માટની સિદ્ધાંતો પ્રમાણે જીવન જીવ્યા હોય તો વ્યક્તિને બે ફિલ્ડમાં આવકારવામાં આવતા હતા. જો વ્યક્તિ દોષીત હોય તો તેને ‘ભરખી જતી જગ્યા’માં ધકેલી દેવાતી હતી અને શાશ્વત જીવન મળતું ન હતું.<ref>રિલિઝન એન્ડ મેજિક ઓફ એન્સન્ટ ઇજિપ્ત, રોસેલી ડેવિડ, p158-159, પેંગ્વિન, 2002, આઇએસબીએન 0-14-0262252-0</ref> ભરખાઇ જતી વ્યક્તિ સૌથી પહેલા ભયાનક સજા ભોગવતી હતી અને પછી તેનો નાશ કરવામાં આવતો હતો. સજાના આ નિરૂપણ પર પ્રારંભિક [[ખ્રિસ્તી]] અને કોપ્ટઇક લખાણો દ્વારા મધ્યયુગની ધારણાઓનો પ્રભાવ જોવા મળી શકે છે જે મુજબ નરકમાં આગ ભભુકતી હતી.<ref>”ધી એસેન્સિયલ ગાઇડ ટુ ઇજિપ્શિયન મિથોલોજીઃ ધી ઓક્સફર્ડ ગાઇડ”, “હેલ”, p161-162, જેકોબસ વેન ડિજ્ક, બર્કલી રેફરન્સ, 2003, આઇએસબીએન 0-425-19096-X</ref> જેમને ન્યાયોચિત ગણવામાં આવે છે તેમના માટે શુદ્ધિકરણનો ઉલ્લેખ ‘ફ્લેમ આઇલેન્ડ’માં જોવા મળી શકે છે જ્યાં તેઓ દુષ્ટતા પર વિજયનો અનુભવ કરીને પુનઃજન્મ મેળવે છે. નરકની સજા પામેલા માટે બિનઅસ્તિત્વમાં સંપૂર્ણ નાશ રાહ જુએ છે પરંતુ તેમાં કાયમી ત્રાસનું સૂચન નથી. ઇજિપ્તની પૌરાણકથાઓમાં હૃદયના મૂલ્યાંકનના આધારે ઉન્મૂલન થઇ શકે છે. <ref>”ધી ડિવાઇન વર્ડિક્ટ”, જ્હોન ગ્વીન ગ્રિફિથ્સ, p233, BRILL, 1991, આઇએસબીએન 9004092315</ref><ref>પ્રો. ગ્રિફિથના “ધી ઇન્ડિપેન્ડન્ટ”ને લખાયેલા પત્રો પણ જુઓ, 32 ડિસેમ્બર 1993 [15][http://www.independent.co.uk/opinion/letter-hell-in-the-ancient-world-1470076.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901184319/http://www.independent.co.uk/opinion/letter-hell-in-the-ancient-world-1470076.html|date=2012-09-01}}</ref>ન્યાયના દિવસે દિવ્ય માફી પ્રાચિન ઇજિપ્તમાં હંમેશા કેન્દ્રીય ચિંતાનો વિષય હતી.<ref>"ઇજિપ્શિયન રિલિઝન", જેન એસમેન, ધી એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી, p77, ભાગ 2, વિમ બી. અર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 1999, આઇએસબીએન 90041 16958</ref> ====ગ્રીક==== ક્લાસિક ગ્રીક પૌરાણકથામાં સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પોન્ટસ વચ્ચે ટાર્ટારસ અથવા ટાર્ટારોસ (ગ્રીક Τάρταρος, ઊંડું સ્થળ) આવેલું છે. તે ઊંડું, અંધકારભર્યું સ્થળ, ખાડો અથવા ખાઇ છે જે અત્યાચાર અને યાતનાની કોઠરી છે હેડ્સની વચ્ચે છે (સમગ્ર ભૂગર્ભ) જેમાં ટાર્ટારસમાં નરકના તત્વો હોય છે. ગોર્જિસમાં પ્લેટો (સી. 400 બીસી)એ લખ્યું હતું કે મૃત્યુ પછી આત્માઓનો ન્યાય કરવામાં આવતો હતો અને જેમને સજા થતી તેમને ટાર્ટારસમાં ધકેલવામાં આવતા હતા. સજાના સ્થળ તરીકે નરકની ગણના કરી શકાય. બીજી તરફ ક્લાસિક હેડ્સ ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટ શેઓલ સાથે વધુ સામ્યતા ધરાવે છે. ====યુરોપ==== યુરોપના નરકમાં બ્રેટોન મિથોલોજીની “એનાઓન”, સેલ્ટીક મિથોલોજીની “ઉફેરન”, સ્લેવિક મિથોલોજીની “પેકલો”, લેપ્સ મિથોલોજીના નરક અને ઉગેરિયન મિથોલોજીના “મનાલા”નો સમાવેશ થાય છે જેમાં અંતે સંપૂર્ણ વિનાશ થાય છે. ====મધ્ય પૂર્વ==== મધ્ય પૂર્વના નરકોમાં સુમેરિયન પૌરાણકથાઓના “અરાલુ”, કેનેનાઇટ પૌરાણકથાના નરક, હિલાઇટ પૌરાણકથા મિથરાઇઝમનો સમાવેશ થાય છે. ====એશિયા==== એશિયાના નરકોમાં બાગાબો પૌરાણકથાના “ગિમોકોડાન” અને પ્રાચિન ભારતીય પૌરાણકથાઓના “કાલિચી”નો સમાવેશ થાય છે. ====આફ્રિકા==== આફ્રિકન નરકમાં હૈદા પૌરાણકથાના “હેત્ગવોગ” અને સ્વાહિલી પૌરાણકથાના નરકનો સમાવેશ થાય છે. ====ઓશેનિયા==== ઓશેનિક નરકમાં સુમોન પૌરાણ કથાના “O le nu'u-o-nonoa” અને બાંગકા પૌરાણકથા અને કેરોલાઇન ટાપુ પૌરાણકથાનો સમાવેશ થાય છે. ====અમેરિકી મૂળનિવાસી==== અમેરિકનોના નરકમાં એઝટેક પૌરાણકથાના “મિકટલાન”, ઇનુઇટ પૌરાણકથાના “એડલીવુન” અને યાનોમામો પૌરાણકથાના “શોબરી વાકા” સામેલ છે. માયા પૌરાણકથામાં ''ઝિબાલ્બા'' એ નવ સ્તરનું ખતરનાક ભૂગર્ભ છે જેના પર દાનવો ''વુકુબ કાકિક્સ'' અને ''હુન કેમ'' રાજ કરે છે. તેની અંદર જવાનો અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો બહુ ઢોળાવવાળો, કાંટાળો અને પ્રતિબંધિત હોવાનું કહેવાય છે. નવ નરકમાં ''[[મેટનલ]]'' એ સૌથી નીચેનો અને સૌથી ભયાનક સ્તર છે જેના પર ''અહ પક'' રાજ કરે છે. વિધી આધારિત સારવાર કરનારાઓ સાજા થવાની પ્રાર્થના કરે છે જેમાં બીમારીને ''મેટનલ'' માં મોકલવામાં આવે છે. પોપોલ વહમાં મોટા ભાગમાં માયા હીરો ટ્વીન્સના સાહસ દર્શાવાય છે જેમાં ''ઝિબાલ્બા'' ના દુષ્ટ માલિક સામે ચતુરાઇભરા સંઘર્ષની વાત છે. એઝટેક્સ માનતા હતા કે મૃતકો મિક્ટલાન જતા હતા જે સૌથી ઉત્તરમાં આવેલું તટસ્થ સ્થળ છે. સફેદ ફુલના એક દંતકથારૂપ સ્થળની પણ વાત હતી જે હંમેશા અંધકારમય અને મૃત્યુના દેવતાનું ઘર હતું. ખાસ કરીને મિક્ટલાનટેકુટલી અને તેની પત્ની મિક્ટલાનટેસીહુઆટીનું ઘર એટલે કે તે ખરા અર્થમાં ‘લોર્ડ્સ ઓફ મિક્ટલાન’ હતા. મિક્ટલાનની સફર ચાર વર્ષ સુધી ચાલતી હતી અને પ્રવાસીઓએ મુશ્કેલ પરીક્ષાઓ પાર કરવી હતી જેમ કે પર્વતમાળામાંથી પસાર થવું જેમાં ઘણા પર્વતો એક બીજા સાથે ટકરાતા હતા, એક મેદાનમાંથી જવું જ્યાં પવનમાં માંસ ચીરી નાખતી છરીઓ ઉડતી હતી અને એક નદી જેમાં ભયાનક જગુઆર સાથે લોહી વહેતું હતું. ===અબ્રાહમિક=== ====યહૂદી ધર્મ==== {{Unreferenced section|date=November 2009}} ડેનિયલ 12:2 દાવો કરે છે “અને જેઓ ધુળ અને માટીમાં સુવે છે તેમાંથી ઘણા જાગશે, કેટલાક શાશ્વત જીવન મેળવશે, કેટલાક શરમજનક જીવ અને શાશ્વત તિરસ્કાર મેળવશે.” યહુદી ધર્મમાં મૃત્યુ પછીના જીવન માટે કોઇ ચોક્કસ વિચારધારા નથી. પરંતુ તે ગેહેનાને વર્ણવવાની રહસ્યવાદી/રૂઢિવાદી પરંપરા ધરાવે છે. ગેહેના નરક નથી પરંતુ પર્ગેટરીનો એક પ્રકાર છે જ્યાં વ્યક્તિના જીવનના કાર્યો મુજબ ન્યાય થાય છે અથવા જ્યાં વ્યક્તિ પોતાની ખામીઓ અને તેના જીવન દરમિયાનના નકારાત્મક કાર્યો વિશે સંપૂર્ણપણે વાકેફ બને છે. કબ્બાલા દરેક જીવો માટે (માત્ર દુષ્ટો માટે નહીં) તેને “વેઇટિંગ રૂમ” (સામાન્ય અનુવાદ “પ્રવેશ માર્ગ”) તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. યહુદી ધર્મને લગતા મોટા ભાગના વિચારો મુજબ લોકો કાયમ માટે ગેહેનામાં રહેતા નથી, ત્યાં રહેવાનો મહત્તમ ગાળો 11 મહિનાનો હોઇ શકે, જોકે કયારેક તેમાં અમુક અપવાદ પણ હોય છે. કેટલાકના મતે તે આધ્યાત્મિક બનાવટ છે જ્યાં ઓલામ હબાહ ''હિબ'' માં જતા પહેલા આત્માને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. עולם הבא; ''lit.'' “આવનારા વિશ્વ”ને ઘણી વાર દેવલોકની સમાન ગણવામાં આવે છે. તેનો ઉલ્લેખ કબ્બાલામાં પણ થયો છે જ્યાં આત્માનો ઉલ્લેખ તુટતી ચીજ તરીકે કરાયો છે જે મીણબત્તીની જ્યોત એક બીજીને પેટાવતી હોય, ઉપર જતો આત્માનો ભાગ શુદ્ધ હોય અને “અપૂર્ણ” ભાગ ફરી જન્મ લેતો હોય. યહુદી માન્યતા પ્રમાણે નરક સંપૂર્ણપણે ભૌતિક નથી, પરંતુ તે શરમની તીવ્ર લાગણી સાથે સરખાવી શકાય. લોકો તેમના અપકૃત્યો માટે શરમ અનુભવે છે અને યાતના સમાન છે જે તેમના ખોટા કાર્યોના પ્રમાણમાં હોય છે. કોઇ જ્યારે ઇશ્વરની ઇચ્છા અનુસાર વર્તન નથી કરતું ત્યારે તે ગેહીનોમમાં છે તેમ કહેવાય છે. તે ભવિષ્યના કોઇ સમયનો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ વર્તમાનની વાત છે. તેસુવા (વાપસી)ના દ્વાર કાયમ ખુલ્લા રહેતા હોવાનું કહેવાય છે તેથી વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાને ગમે તે ક્ષણે ઇશ્વર સાથે સાંકળી શકે છે. ઇશ્વરની ઇચ્છાથી બહાર જવું એ પોતાની રીતે એક સજા છે તેમ તોરાહ માને છે. આ ઉપરાંત સબોટનિક્સ અને મેસિયાનિક યહુદી ધર્મ ગેહેનામાં માને છે. પરંતુ સમારિટન્સ મોટા ભાગે દુષ્ટોને અંધકારમય જગ્યા શેઓલમાં અલગ રાખવામાં અને યોગ્ય લોકોને સ્વર્ગમાં રાખવામાં માને છે. ====ખ્રિસ્તી ધર્મ==== [[File:Valley of Hinom PA180090.JPG|thumb|250px|"ગેહેના", વેલી ઓફ હિનોમ, 2007]] {{Main|Hell in Christian beliefs}} નવા કરારના ઉપદેશમાં નરકની ખ્રિસ્તી માન્યતા ઉભરી આવે છે. જ્યાં નરકનો ઉલ્લેખ ગ્રીક શબ્દો ''ટાર્ટારસ'' અથવા ''હેડ્સ'' અથવા અરેબિક શબ્દ ''ગેહેના'' પરથી કરવામાં આવ્યો છે. {| class="wikitable" border="0" |- ! હિબ્રુ ઓટી ! [[સેપ્ટુઆજિન્ટ]] ! ગ્રીક એનટી ! એનટીમાં સમય ! [[વલ્ગેટ]] ! [[કેજેવી]] ! [[એનઆઇવી]] |- | [[શેઓલ]] <ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=H7585&amp;t=KJV શેઓલ]: 1મોસ37:35, 42:38, 44:29, 44:31,</ref> | [[હેડ્સ]] | [[હેડ્સ]] <ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=G86&amp;t=KJV હેડ્સ]: મેટ.11:23 16:18 લ્યુક.10:15. એપી.2:27,31. 1કોર 15:55.Upp.1:18 6:8 20:13,14</ref> | x10 | ઇન્ફર્નસ <ref>લુઇશ એન્ડ શોર્ટ [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinferus ઇન્ફરસ]</ref> | હેડ્સ | હેડ્સ |- | ગે હિનોમ <ref>גֵיא בֶן־הִנֹּם [http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=H2011&amp;t=KJV હિનોમ]: Jer.19:6</ref> | એનમોન <ref>LXX πολυάνδριον υἱοῦ Εννομ</ref> | [[ગેહેના]] <ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=G1067&amp;t=KJV ગેહાના]: મેટ.5:22,29,30, 10:28, 18:09, 23:15,33. Mar. 9:43,45,47, Luk.12:05, Jak.3:6.</ref> | x11 | ઇન્ફર્નસ | નરક | નરક |- | | | ''ટાર્ટારો'' <ref>ટાર્ટારો- ક્રિયાપદઃ ટાર્ટારસમાં ફેંકવું, ટાઇટનના પતન માટે વપરાયું.</ref> | x1 | ઇન્ફર્નસ | નરક | નકર |} આ ત્રણ શબ્દોના અલગ અર્થ છે અને તે જાણવા જ જોઇએ. * હેડ્સ જૂના કરારના શબ્દ શેઓલ સાથે “મૃતકોના સ્થળ” તરીકે અથવા અન્ય શબ્દોમાં કબર તરીકે સમાનતા ધરાવે છે. તેથી તેનો ઉલ્લેખ સારા અને દુષ્ટો બંને માટે થાય છે કારણ કે અંતમાં બંને ત્યાં જાય છે.<ref>{{cite book | last = Unger | first = Merrill F. | authorlink = Merrill_Unger | coauthors = | year = 1981 | title = '''Unger's Bible Dictionary''' | publisher = Moody Bible Institute, The | location = Chicago | pages = 467 }}</ref> * ગેહેના “વેલી ઓફ હિનોન”નો ઉલ્લેખ કરે છે જે જેરૂસલેમની બહાર કચરો નાખવાની જગ્યા હતું. આ જગ્યાએ લોકો પોતાનો કચરો બાળતા હતા તેથી ત્યાં કાયમ આગ સળગતી રહેતી હતી. જેઓ મોક્ષના આશા વગર (જેમ કે આત્મહત્યા કરીને) પાપ સાથે મૃત્યુ પામ્યા હોય તેવા લોકોના મૃતદેહોને નાશ પામવા માટે આ આગમાં નાખી દેવાતા હતા.<ref>ધી ન્યુ સ્કાફ-હર્ઝોગ એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ રિલિજિયસ નોલેજ પેજ. 415</ref> ગેહેનાનો ઉપયોગ પુનઃજન્મ પછી દુષ્ટો માટે સજાના અંતિમ સ્થળ તરીકે અલંકાર તરીકે કરવામાં આવે છે.<ref>ધી ન્યુ સ્કાફ-હર્ઝોગ એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ રિલિજિયસ નોલેજ પેજ. 414-415</ref> * ''ટાર્ટારો'' (“ટાર્ટારસમાં ફેંકવું” ક્રિયાપદ) નવા કરારમાં માત્ર એક વખત II પીટર 2:4માં ઉલ્લેખ થાય છે જ્યાં તે 1 ઇનોકમાં 200 મૃત દેવદૂતોના કારાવાસના સંજ્ઞા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેમાં મૃત્યુ પછી ત્યાં મોકલવામાં આવતા માનવ આત્મા વિશે કોઇ ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી. કેથોલિક ચર્ચ, મોટા ભાગના પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચ (જેમ કે બાપ્ટિસ્ટ, એપિસ્કોપેલિયન્સ વગેરે) અને ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સહિત મોટા ભાગની ખ્રિસ્તી માન્યતાઓમાં નરકને એવા લોકો માટે અંતિમ સ્થળ તરીકે દર્શાવાય છે જેમણે ન્યાયની મહાન સફેદ રાજગાદી પસાર કર્યા બાદ જેઓ યોગ્ય જણાયા નથી<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Revelation+20:11-15 રિવિલેશન 20:11]</ref><ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=romans+6:23 રોમન્સ 6:23]</ref> અને જ્યાં તેમને તેમના પાપ માટે સજા કરાશે તથા સામાન્ય પુનઃજન્મ અને છેલ્લા ન્યાય બાદ ઇશ્વરથી કાયમ માટે અલગ કરવામાં આવશે. ન્યાયની પ્રકૃતિમાં સાતત્ય નથી, ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચનો ઉપદેશ કહે છે કે જીસસ ક્રાઇસ્ટને તારણહાર તરીકે સ્વીકારવાથી બચી શકાય છે જ્યારે ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ અને કેથોલિક ચર્ચ કહે છે કે શ્રદ્ધા અને કાર્યો પર ચુકાદાનો આધાર છે. જોકે લિબરલ પ્રોટેસ્ટન્ટ્સ, એંગ્લિકન, કેથોલિક અને કેટલાક ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સહિત ઘણા ઉદારવાદી ખ્રિસ્તીઓ વૈશ્વિક ઉકેલ (યુનિવર્સલ રિકોન્સિલિયેશન) (નીચે જુઓ)માં માને છે ભલે તે તેમના મૂલ્યના “સત્તાવાર” શિક્ષણથી વિરોધાભાસી હોય. પ્રારંભિક ચર્ચના કેટલાક ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને કેટલાક આધુનિક ચર્ચ શરતી અમરતાની વિચારધારામાં માને છે. શરતી અમરતાની માન્યતા પ્રમાણે આત્મા શરીરની સાથે મૃત્યુ પામે છે અને પુનઃજન્મ સુધી જીવીત થતી નથી. આ મત ઓર્થોડોક્સ યહુદીઓનો અને કેટલાક ખ્રિસ્તી સંપ્રદાય જેમ કે લિવિંગ ચર્ચ ઓફ ગોડ, ધી ચર્ચ ઓફ ગોડ ઇન્ટરનેશનલ અને સેવન્થ ડે એડ્વેન્ટિસ્ટ ચર્ચનો છે. સંપૂર્ણ ઉન્મુલનની માન્યતા પ્રમાણે આત્માને શાશ્વત જીવન આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે વિનાશી છે જેથી તેને નરકમાં નષ્ટ કરી શકાય છે. જેહોવાના સાક્ષી જણાવે છે કે વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે ત્યારે આત્માનો અંત આવી જાય છે<ref name="bibleteach">"બાઇબલ વાસ્તવમાં શું શીખવે છે?", 2005, જેહોવાહ્સ વિટનેસ દ્વારા પ્રકાશિત</ref> તેથી નરક (શેઓલ અથવા હેડ્સ) બિન-અસ્તિત્વની સ્થિતિ છે.<ref name="bibleteach"></ref> તેમની ધાર્મિક માન્યતામાં ગેહાના શેઓલ અને હેડ્સથી અલગ પડે છે અને પુનઃજન્મની કોઇ આશા ધરાવતા નથી.<ref name="bibleteach"></ref> ટાર્ટારસ એ સ્વર્ગચ્યુત દેવો માટે ગુણવત્તામાં ઘટાડાની અલંકારિક સ્થિતિ છે જે નૈતિક પતનના સમયથી (જિનેસિસ પ્રકરણ 6) શેતાન સાથેના હજારો વર્ષના વિનાશ વચ્ચેનો ગાળો છે. (રિવિલેશન પ્રકરણ 20)<ref>"ઇનસાઇટ ઓન ધી સ્ક્રીપ્ચર્સ, ભાગ 2", 1988, જેહોવાહ્સ વિટનેસ દ્વારા પ્રકાશિત</ref> વૈશ્વિક ઉકેલ એવી માન્યતા છે કે તમામ માનવ આત્માઓ (અને દાનવો પણ) અંતે ઇશ્વર સાથે સુમેળ સાધશે અને સ્વર્ગમાં દાખલ કરવામાં આવશે. આ મત કેટલાક યુનિટેરિયન (ઇશ્વર એક છે એવું માનનારા) વિશ્વવ્યાપકવાદીઓનો છે.<ref>''ન્યુ બાઇબલ ડિક્શનરી'' , "હેલ", ઇન્ટરવર્સિટી પ્રેસ, 1996.</ref><ref>''ન્યુ ડિક્શનરી ઓફ બાઇબલીકલ થિયોલોજી'' , "હેલ", ઇન્ટરવર્સિટી પ્રેસ, 2000.</ref><ref>[[ઇવેન્જેલિકલ એલાયન્સ]] કમિશન ઓન ટ્રુથ એન્ડ યુનિટિ અમોંગ ઇવેન્જેલિકલ્સ, ''ધી નેચર ઓફ હેલ'' . પેટરનોસ્ટર, 2000.</ref> ====ઈસ્લામ ધર્મ==== {{Main|Jahannam}} મુસ્લીમો ''જહન્નમ'' માં (અરેબિકમાં جهنم) માને છે (જે હિબ્રુ શબ્દ ''ગેહિનોમ'' સાથે સંકળાયેલો છે અને [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મમાં નરકની માન્યતા સાથે સામ્યતા ધરાવે છે). [[ઇસ્લામ]]ના પવિત્ર ગ્રંથ [[કુરાન]]માં ભયાનક નરકની સ્થિતિનું વિગતવાર વર્ણન છે. તેનાથી વિરૂદ્ધ સદમાર્ગે ચાલનારાઓ માટે બાગ જેવું સ્થળ સ્વર્ગ (''જન્નાહ'') છે. આ ઉપરાંત સ્વર્ગ અને નરકને જીવન દરમિયાન કરાયેલા કાર્યોના આધારે વિવિધ સ્તરમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. જ્યાં જીવન દરમિયાન કરેલા દુષ્ટ કાર્યો માટે સજા મળે છે અને જીવનમાં ઇશ્વરનું આચરણ કેટલી સારી રીતે કર્યું તેના આધારે અલગ સ્તરમાં મોકલવામાં આવે છે. નરકના દરવાજાની ચોકીદારી માલિક કરે છે જે દેવદુતોના આગેવાન છે. નરકના દ્વારપાળો ''ઝબાનિયા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે. [[કુરાન]]માં જણાવાયું છે કે નરકની આગમાં ખડકો/પથ્થરો (મૂર્તિઓ) અને માનવી ઇંધણનું કામ કરે છે. સામાન્ય રીતે નરકને પાપીઓ માટે ગરમ ઉકળતા અને ભયાનક સ્થળ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે છતાં તેમાં એક નરકની ખાઇ પણ છે જેને ઇસ્લામિક પરંપરા પ્રમાણે અલગ સ્વરૂપ અપાયું છે. ''ઝમહારીર'' ને તમામ નરકમાં સૌથી ઠંડું ગણવામાં આવે છે છતાં આ ઠંડક પાપીઓ માટે આનંદદાયક કે રાહત તરીકે જોવામાં આવતી નથી જેમણે ઇશ્વર સામે અપરાધ કરેલા છે. નરકમાં ઝમહારીર હેઠળ અત્યંત ઠંડક અને બરફના તોફાન, બરફ અને હિમપાત હોય છે જેને પૃથ્વી પરની કોઇ વ્યક્તિ સહન કરી શકે નહીં. ખાઇનો સૌથી નીચેનો ભાગ હાવિયા છે જે દંભીઓ માટે અને બે ચહેરા ધરાવતા લોકો માટે છે જેઓ જીભ દ્વારા અલ્લાહમાં અને તેના પયગંબરમાં વિશ્વાસ રાખતા હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ હૃદયથી તેમાં માનતા નથી. દંભને સૌથી વધુ ખતરનાક પાપ પૈકી એક ગણવામાં આવે છે અને તેવું જ શિર્ક (ફરજમાં ચોરી)નું છે. કુરાન અને હદીથ પ્રમાણે જેમણે ઇસ્લામિક ઉપદેશ મેળવ્યો છે, પરંતુ તેને નકારી કાઢ્યો છે તેઓ નરકમાં જશે.{{Citation needed|date=December 2009}} ====બહાઈ પંથ==== [[બહાઇ ઘર્મ]]માં નરક (અને સ્વર્ગ)ના ચોક્કસ સ્થળ તરીકેના પરંપરાગત વર્ણનને સંકેતાત્મક ગણવામાં આવે છે.<ref name="lafd">{{cite book | title = Life After Death: A study of the afterlife in world religions | url = https://archive.org/details/lifeafterdeathst0000masm | last = Masumian | first = Farnaz | publisher = Oneworld Publications | location = Oxford | year = 1995 | isbn = 1-85168-074-8}}</ref> તેની જગ્યાએ બહાઇ લખાણમાં નરકને “આધ્યાત્મિક સ્થિતિ” ગણવામાં આવે છે જેમાં ઇશ્વરથી અંતરને નરક ગણવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત ઇશ્વર સાથે નિકટતાને સ્વર્ગ માનવામાં આવે છે.<ref name="lafd"></ref> ===પૂર્વીય=== ====બૌદ્ધ ધર્મ==== માજિહિમા નિકાયા બુદ્ધના 130માં ઉપદેશ દેવદુત સુતમાં નરક વિશે વર્ણનાત્મક માહિતી અપાઇ છે. બૌદ્ધધર્મ શીખવે છે કે પુનઃજન્મના પાંચ (કેટલીક વાર છ) વિસ્તાર છે જેને પછી દુઃખ કે આનંદના આધારે વિવિધ કક્ષામાં વિભાજિત કરી શકાય છે. આ વિસ્તારમાં હેલ અથવા ''નરક'' પુનઃજન્મમાં સૌથી નીચેના સ્તરે છે. નરકમાં સ્તરમાં પણ ''એવિસી'' અથવા અનંત યાતના સૌથી ખરાબ છે. ત્રણ વખત બુદ્ધની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરનારા અને મઠની વ્યવસ્થામાં મતભેદો સર્જવાનો પ્રયાસ કરનાર બુદ્ધના શિષ્ય દેવદત્તનો પુનઃજન્મ એવિસિ નરકમાં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે પુનઃજન્મના તમામ સ્તરની જેમ નરકના સ્તરમાં પુનઃજન્મ પણ કાયમી નથી જોકે ફરી જન્મ થાય તે અગાઉ લાંબા સમય સુધી યાતના ચાલુ રહી શકે છે. કમળસુત્રમાં બુદ્ધ શીખવે છે કે અંતમાં દેવદત્ત પણ જાતે પ્રત્યેકબુદ્ધ બનશે જે દર્શાવે છે કે નરકના સ્તરનો અસર કામચલાઉ હોય છે. તેથી બુદ્ધ ધર્મ [[નિર્વાણ]] પ્રાપ્ત કરીને પુનઃજન્મના અનંત ફેરામાંથી મુકિત (હકારાત્મક અને નકારાત્મક) શીખવે છે. ક્ષિતિગર્ભ સુત્ર પ્રમાણે બોધીસત્વ ક્ષિતિગર્ભએ યુવાન છોકરી તરીકે મહાન પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તમામ જીવો જ્યાં સુધી નરકના સ્તરમાંથી કે અન્ય અનિચ્છનીય પુનઃજન્મના ફેરામાંથી મુક્ત નહીં થાય ત્યાં સુધી તે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ નહીં કરે. ક્ષિતિગર્ભ નરકના સ્તરે જઇને જીવોને તેમની પીડામાંથી મુક્ત થવાનું શિક્ષણ આપે છે. ====હિંદુ ધર્મ==== [[File:Yama's Court and Hell.jpg|thumb|યમની અદાલત અને નરક.ગવર્નમેન્ટ મ્યુઝિયમ, ચેન્નાઇ ખાતે 17મી સદીના પેઇન્ટિંગમાં વાદળી આકૃતિ યમરાજા (મૃત્યુના હિંદુ દેવતા) છે જેમની સાથે તેમના સાથી યામી અને ચિત્રગુપ્ત છે.]] પ્રાચિન વેદીક ધર્મમાં નરકના વિચારનો ઉલ્લેખ નથી. ઋગ્વેદમાં ત્રણ જગ્યાનો ઉલ્લેખ છે ભૂર (પૃથ્વી), શ્વર (આકાશ) અને ભૂવાસ અથવા અંતરિક્ષ (મધ્ય જગ્યા અથવા હવા કે વાતાવરણ). ત્યાર પછીના હિંદુ સાહિત્ય ખાસ કરીને નિયમના પુસ્તકો અને પુરાણમાં વધુ જગ્યાઓનો ઉલ્લેખ છે જેમાં [[નરક]] (દેવનાગરીમાં: नरक). સામેલ છે. [[યમ]]નો જન્મ પહેલા માનવી તરીકે થયો (તેની બહેન યામી સાથે) અને પ્રાથમિકતાના ધોરણે માનવીના શાસક અને તેના મૃત્યુના માલિક બન્યા. વાસ્તવમાં તેઓ દેવલોકમાં રહે છે પરંતુ ત્યાર બાદ ખાસ કરીને મધ્યયુગ પરંપરામાં તેની અદાલત નરકમાં હોવાનો ઉલ્લેખ થાય છે. કાયદાના પુસ્તકો (સ્મૃતિ અને ધર્મ-સૂત્ર, જેમ કે મનુસ્મૃતિ)માં નરકને પાપ માટે સજાના સ્થળ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. તે આધ્યાત્મિક રીતે નીચી જગ્યા ([[નરકલોક]] તરીકે ઓળખાય) છે જ્યાં આત્માનો ન્યાય થાય છે અથવા [[કર્મ]]ના આંશિક ફળ આગામી જીવન પર અસર કરે છે. [[મહાભારત]]માં [[પાંડવો]] સ્વર્ગમાં જતા હોય અને [[કૌરવો]] નરકમાં જતા હોય તેવો ઉલ્લેખ છે. જોકે પોતાના જીવન દરમિયાન કરેલા કેટલાક પાપોના કારણે પાંડવોએ થોડા સમય માટે નરકમાં પણ જવું પડ્યું હતું. નરકનો ઉલ્લેખ વિવિધ [[પુરાણ]]માં અને અન્ય લખાણોમાં પણ થયો છે. ગરૂડ પુરાણમાં નરકનો વિગતવાર ઉલ્લેખ છે તેમાં તેની વિશેષતાઓ અને દરેક ગુના માટે સજાનું વર્ણન છે જે આજની દંડ સંહિતા જેવી છે) એવું માનવામાં આવે છે કે પાપ કરનારા લોકો નરકમાં જાય છે અને તેમણે કરેલા પાપના પ્રમાણમાં સજા ભોગવે છે. યમરાજા, જેઓ મૃત્યુના દેવતા પણ છે, નરક પર રાજ કરે છે. દરેક વ્યક્તિના પાપનો વિગતવાર અહેવાલ ચિત્રગુપ્ત પાસે હોય છે જેઓ યમની અદાલતનો હિસાબ રાખે છે. ચિત્રગુપ્ત વ્યક્તિએ કરેલા પાપની યાદી વાંચે છે અને યમ તે વ્યક્તિને કેટલી સજા કરવી તે સંભળાવે છે. આ સજામાં વિવિધ નરકમાં ઉકળતા તેલમાં ડુબકી મારવી, આગમાં સળગવું, વિવિધ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરીને ત્રાસ આપવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પોતાના ભાગની સજા પૂરી કરતા લોકો તેમના બાકીના [[કર્મ]] સાથે ફરી જન્મ લે છે. જન્મ લેનારી દરેક વ્યક્તિ અપૂર્ણ હોય છે તેથી તેમના ખાતામાં કોઇને કોઇ પાપ હોય છે. પરંતુ કોઇએ ખરેખર ધર્મનિષ્ઠા સાથે જીવન પસાર કર્યું હોય તો તે નરકમાં થોડા ગાળા બાદ કર્મના નિયમ પ્રમાણે નવું જીવન મેળવતા પહેલા સ્વર્ગમાં જાય છે જે દેવલોક જેવા જ આનંદ માણવા માટેની અસ્થાયી જગ્યા છે. ====તાઓવાદ==== પ્રાચિન તાઓવાદમાં નરકની કોઇ વિચારધારા ન હતી કારણ કે મૃત્યુને માનવ સર્જિત વિશેષતા ગણવામાં આવતી હતી અને તેમાં બિનભૌતિક આત્મા જેવી કોઇ ચીજ નથી. તાઓવાદે પોતાના જન્મના દેશ [[ચીન]]માં અન્ય ધર્મોની છાંટ મેળવી. તાઓવાદના નરકની માન્યતા પ્રમાણે નરકમાં ઘણા દેવતાઓ અને આત્માઓ હોય છે જે વિવિધ ભયાનક રીતે પાપ બદલ સજા કરે છે. તાઓવાદ પ્રમાણે તેને કર્મ પણ ગણવામાં આવે છે. ====ચીનની લોક માન્યતાઓ==== [[File:ROM-ChineseGallery-DemonSculpture.png|thumb|right|150px|ચાઇનીઝ ગ્લેઝ્ડ “નરકના અત્યાચાર”નું 16મી સદીમાં મિંગ વંશ સમયનું માટીનું શિલ્પ]] ''દિયુ'' {{zh|t=地獄|s=地狱|p=Dìyù|w=Ti-yü}} (; શબ્દાનુવાદ "પૃથ્વીનું કેદખાનું ") એ [[ચાઇનીઝ પૌરાણકથા]]માં મૃતકો માટેની જગ્યા છે. તે ઉપરછલ્લી રીતે [[બૌદ્ધ]]ના [[નરક]]ના વિચારથી પ્રેરિત છે જેમાં મૃત્યુ પછીના જીવન વિશે ચીનની પરંપરાગત માન્યતાઓના સંયોજનમાં છે અને તેમાં વિવિધ લોકપ્રિય વિસ્તરણ અને બંને પરંપરાના પુનઃઅર્થઘટન થયા છે. નરકના દેવતા યાનલુઓ વાંગના શાસન હેઠળ દિયુમાં ભૂગર્ભના સ્તર અને ચેમ્બરની જાળ છે જેમાં આત્માઓને તેમના પૃથ્વીવાસ દરમિયાન કરેલા પાપની સજા ભોગવવા લઇ જવાય છે. તાઓવાદ અને બૌદ્ધવાદના વિચારો તથા પરંપરાગત ચાઇનીઝ લોકમાન્યતાના ધર્મના સમન્વય તરીકે દિયુ એ સજા માટેનું સ્થળ છે જ્યાં માત્ર સજા નથી થતી, પરંતુ નવા અવતાર માટે આત્માને શુદ્ધ પણ કરવામાં આવે છે. આ સ્થળ સાથે અનેક દેવતા સંકળાયેલા છે જેમના નામ અને હેતુ ઘણી વિરોધાભાસી માહિતીના સ્રોત છે. ચાઇનીઝ નરકના સ્તર તથા તેના સંલગ્ન દેવતાઓની ચોક્કસ સંખ્યા બૌદ્ધ કે તાઓવાદી માન્યતા પ્રમાણે બદલાતી રહે છે. કેટલાક કહે છે કે ત્રણથી ચાર 'અદાલત' છે, બીજાના મતે આ સંખ્યા દશ છે. 10 ન્યાયાધીશો [[યમ]]ના 10 રાજાઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે. દરેક અદાલતમાં વિવિધ પ્રકારની સજા થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે હત્યા માટે એક અદાલતમાં સજા મળે છે, બીજી અદાલતમાં વ્યભિચારની સજા મળે છે. કેટલીક ચાઇનીઝ દંતકથા પ્રમાણે નરકમાં 18 સ્તર છે. જુદી જુદી માન્યતા પ્રમાણે પણ સજા બદલાય છે, પરંતુ મોટા ભાગની દંતકથા અત્યંત કાલ્પનિક ચેમ્બરની વાત કરે છે જેમાં દુષ્કૃત્યો કરનારાઓને અડધા દાટીવામાં આવે, માથું કાપવામાં આવે, ગંદકીની ખાઇમાં ફેંકવામાં આવે અથવા તીક્ષ્ણ પાન ધરાવતા ઝાડ પર ચઢવાની ફરજ પાડવામાં આવે વગેરે સજા થાય છે. જોકે મોટા ભાગની દંતકથામાં એ બાબત પર સહમતી છે કે એક વખત આત્મા (સામાન્ય રીતે પ્રેતાત્મા તરીકે ઉલ્લેખ) તેના કર્મોની સજા ભોગવે અને પસ્તાવો કરે પછી તેને મેંગ પો દ્વારા ભૂલી જવાનું પીણું અપાય છે અને વધુ સજા ભોગવવા માટે પ્રાણી અથવા ગરીબ કે બીમાર વ્યક્તિ તરીકે પુનઃજન્મ માટે દુનિયામાં પાછા મોકલાય છે. ===પારસી=== [[પારસી]]માં દુષ્ટ લોકો માટે ઐતિહાસિક રીતે કેટલાક સંભવિત નસીબનું સૂચન કરાયું છે જેમાં વિનાશ, પીગળેલી ધાતુમાં શુદ્ધિકરણ અને શાશ્વત સજાનો સમાવેશ થાય છે જેને પારસી ધર્મના લખાણોમાં સ્થાન મળ્યું છે. પારસી ધર્મની મરણોત્તર સ્થિતિ વિજ્ઞાનમાં એવી માન્યતા છે કે હજાર વર્ષના ગાળે રક્ષકોનું આગમન થાય, અહુરા મઝદા વિશ્વને ઉગારે, તમામ અનિષ્ટોનો નાશ કરે અને ખતરામાં મૂકાયેલા આત્માઓને સંપૂર્ણતા સુધી લઇ જાય ત્યાં સુધી દુષ્ટ આત્માઓ નરકમાં રહેશે.<ref>{{cite web | url=http://www.ubfellowship.org/archive/readers/601_zoroastrianism.htm | title=An Introduction to Zoroastrianism | author=Meredith Sprunger | access-date=2008-10-10 | archive-date=2007-02-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070206152658/http://www.ubfellowship.org/archive/readers/601_zoroastrianism.htm | url-status=dead }}</ref> પવિત્ર ગાથામાં “દુષ્ટોના પ્રભાવ હેઠળના, દુષ્ટ કર્મ કરનારા, દુષ્ટ શબ્દો ઉચ્ચારનારા, દુષ્ટ મિજાજ અને દુષ્ટ વિચારો વાળા જુઠા લોકો” માટે “અસત્યના ઘર”નો ઉલ્લેખ છે.<ref>[[યાસના]] 49:11, {{cite web|title=Avesta: Yasna|url=http://www.avesta.org/yasna/y47to50b.htm|access-date=2008-10-11}}</ref> જોકે પારસી લખાણમાં બુક ઓફ આર્ડા વિરાફમાં નરકની વિગતવાર માહિતી છે.<ref>{{cite web | url=http://www.hell-on-line.org/AboutZOR.html#The%20Fate%20of%20the%20Soul | title=About Zoroastrian Hell | author=Eileen Gardiner | date=2006-02-10 | access-date=2008-10-10}}</ref> તેમાં ચોક્કસ ગુના માટે ચોક્કસ સજાનું વર્ણન છે જેમ કે કામ લાગતા પ્રાણીઓની ઉપેક્ષા કરવા બદલ ઢોરઢાંખરના ટોળા નીચે કચડી નાખવાની સજા છે.<ref>પ્રકરણ 75, {{cite web | url=http://www.avesta.org/pahlavi/viraf.html | title=The Book of Arda Viraf | access-date=2008-10-10}}</ref> ==સાહિત્ય== [[File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Dante And Virgil In Hell (1850).jpg|thumb|વિલિયમ-એડોલ્ફ બોગેરો દ્વારા “દાન્તે એન્ડ વર્જિલ ઇન હેલ” (1850)]] ''ડિવિના કોમેડિયા'' (“ડિવાઇન કોમેડી” 1300 પર આધારિત), દાન્તે એલિગિયેરીએ ભયાનક આગમાં માર્ગદર્શક તરીકે વર્જિલને લઇ જવામાં ગૌરવ લીધું હતું. (અને ત્યાર પછી બીજા ભાગમાં પર્ગાટોરિયોના પહાડ પર લઇ ગયા હતા). દાન્તેની કવિતામાં વર્જિલને પોતાને નરકની સજા થઇ નથી પરંતુ સદગુણો ધરાવતા અનેકેશ્વરવાદી તે નરકની ધાર પર અદ્ધરતાલ લિમ્બોની સ્થિતિમાં છે. આ કાર્યમાં નરકની ભૌગોલિક સ્થિતિ વિસ્તૃત વર્ણવાઇ છે જે પ્રમાણે પૃથ્વીમાં ઊંડાણના ભાગમાં કેન્દ્ર ધરાવતી નવ રિંગો છે અને નરકની વિવિધ સજા પ્રમાણે તે ઊંડાઇ ધરાવે છે છેલ્લે વિશ્વનું કેન્દ્ર આવે છે. દાન્તે કહે છે કે શેતાન જાતે કોસાઇટસના કેટલાક થિજી ગયેલા તળાવમાં ફસાયેલો છે. પર્ગેટરી પહાડની નીચે એક નાનકડી સુરંગમાંથી શેતાન બહારના વિશ્વમાં આવ-જા કરી શકે છે. [[જ્હોન મિલ્ટન]]ના ''પેરેડાઇઝ લોસ્ટ'' (1667)ની શરૂઆત મૃત દેવદુતો સાથે થાય છે જેમાં તેમનો નેતા [[શેતાન]] સામેલ છે. સ્વર્ગમાં થયેલી લડાઇમાં પરાજય બાદ તેઓ નરકમાં જાગે છે અને કવિતામાં કેટલીક વાર તેમના કાર્યોનો વારંવાર ઉલ્લેખ થાય છે. મિલ્ટન નરકનો ઉલ્લેખ દાનવોના રહેઠાણ તરીકે કરે છે અને ત્યાં એક પરોક્ષ જેલ છે જ્યાંથી તે માનવ જાતિને ભ્રષ્ટ કરીને સ્વર્ગ સામે બદલો લેવાની યોજના ઘડે છે. 19મી સદીના ફ્રેન્ચ કવિ આર્થર રિમ્બોડએ આ વિચાર તેમ જ તેના ટાઇટલ અને થિમ પરથી પોતાની મોટી કૃતિ પૈકી એક ''એ સિઝન ઓફ હેલ'' રચી હતી. રિમ્બોડની કવિતા કાવ્યાત્મક સ્વરૂપમાં તેમની પોતાની પીડા તથા અન્ય થિમ્સનું વર્ણન છે. યુરોપીયન સાહિત્યની ઘણા મહાન મહાકાવ્યોમાં નરકમાં થતા પ્રકરણોનો ઉલ્લેખ છે. રોમન કવિ વર્જિલના લેટિન મહાકાવ્ય ધી ''એનેઇડ'' માં એનેઇસ પોતાના પિતાના આત્માને મળવા ડિસ (ભૂગર્ભમાં) ઉતરે છે. ભૂગર્ભનો અસ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે જેમાંથી એક વણશોધાયેલો માર્ગ ટાર્ટારસની સજા સુધી જાય છે જ્યારે બીજા માર્ગ ઇરેબસ અને એલિસિયન ફિલ્ડમાંથી પસાર થાય છે. જીન-પૌલ સાટ્રે જેવા લેખકો માટે નરકનો વિચાર અત્યંત પ્રભાવશાળી હતો જેમણે 1944માં નાટક “નો એક્ઝિટ” લખ્યું હતુ જેમાં “નરક એટલે અન્ય લોકો”ની રજૂઆત હતી. તેઓ ધાર્મિક માણસ ન હતા છતાં સાટ્રે યાતનાની નરકની સ્થિતિથી પ્રભાવિત થયા હતા. સી. એસ. લુઇસના ''ધી ગ્રેટ ડિવોર્સ'' (1945)નું ટાઇટલ વિલિયમ બ્લેકની ''મેરેજ ઓફ હેવન એન્ડ હેલ'' (1793) પરથી લેવાયું છે અને તેની પ્રેરણા ડિવાઇન કોમેડી પરથી મળી છે જેમાં વર્ણનકર્તાને નરક અને સ્વર્ગનું માર્ગદર્શન અપાયું છે. નરકનો ઉલ્લેખ અંતહીન, ભેંકાર અને રાત્રીમય શહેર તરીકે કરવામાં આવી છે જ્યાં રાત હળવે હળવે ઢળી રહી છે. આ રાત વાસ્તવમાં [[કયામત]] છે અને તે ચુકાદા બાદ દાનવોના આગમનના એંધાણ આપે છે. પરંતુ રાત ઉતરે તે પહેલા કોઇ પોતાની ભૂતપૂર્વ જાતને છોડીને અને સ્વર્ગની ઓફર સ્વીકારીને છટકી શકે છે જેમાં સ્વર્ગનો પ્રવાસ દર્શાવે છે કે નરક અનંતરીતે નાનું છે, ઇશ્વરને અને પોતાની જાતને તરછોડનાર આત્માને જે થાય છે તેના કરતા વધુ કે ઓછું નથી. પિયર્સ એન્થનીએ તેમની સિરિઝ ''ઇનકાર્નેશન્સ ઓફ ઇમમોર્ટાલિટી'' માં નરક અને સ્વર્ગના ઉદાહરણ મૃત્યુ, નસીબ, પ્રકૃતિ, યુદ્ધ, સમય, સારા ઇશ્વર, અને દુષ્ટ દાનવ દ્વારા આપ્યા છે. રોબર્ટ એ. હેઇનલેઇન નરકનું યિન-યાંગ સ્વરૂપ રજૂ કરે છે જેમાં હજુ થોડું સારું છે, જે તેમના પુસ્તકમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.Job: A Comedy of Justice લુઇસ મેકમાસ્ટર બ્યુજોલ્ડ ધી કર્સ ઓફ ચેલિયોનમાં પોતાના પાંચ ઇશ્વરો પિતા, માતા, પુત્ર, પુત્રી અને અનૌરસને ગણાવે છે જેમાં નરકને આકારહીન અંધાધૂંધી તરીકે દર્શાવાય છે. માઇકલ મૂરકોક સમાનરીતે સ્વીકાર્ય અંતિમ તરીકે અંધાધૂંધી-દુષ્ટ-(નરક) અને સમાનતા-યોગ્ય-(નરક) ઓફર કરે છે જેને સંતુલનમાં રાખવાનું છે. ખાસ કરીને એલરિક અને એટર્નલ ચેમ્પિયન શ્રેણીમાં. ફ્રેડરિક બ્રાઉનએ નરકમાં [[શેતાન]]ની પ્રવૃતિ વિશે કેટલીક કાલ્પનિક વાર્તાઓ લખી હતી. કાર્ટૂનિસ્ટ જિમી હેટલોએ ''હાટલોઝ ઇન્ફર્નો'' નામે નરકમાં જીવન વિશે કાર્ટૂનની શ્રેણી શરૂ કરી હતી જે 1953થી 1958 સુધી ચાલી હતી. <ref>[http://www.cartoonbrew.com/archives/jimmyhatlo.jpg સેમ્પલ ''હાટલો ઇન્ફર્નો'' કોમિક:]</ref> ==બાઇબલમાં “નરક” તરીકે અનુવાદ થતા શબ્દો== ;શેઓલ : કિંગ જેમ્સ બાઇબલમાં જૂના કરારનો શબ્દ ''શેઓલ'' 31 વખત “નરક” તરીકે અનુવાદિત થાય છે.<ref>ડીયુટ. 32:22, ડીયુટ. 32:36a &amp; 39, II સેમ. 22:6, જોબ 11:8, જોબ 26:6, સાલમ 9:17, સાલમ 16:10, સાલમ 18:5, સાલમ 55:15, સાલમ 86:13, Ps. 116:3, સાલમ 139:8, પ્રોવ. 5:5, પ્રોવ. 7:27, પ્રોવ. 9:18, પ્રોવ. 15:11, પ્રોવ. 15:24, પ્રોવ. 23:14, પ્રોવ. 27:20, ઇસા. 5:14, ઇસા. 14:9, ઇસા. 14:15, ઇસા. 28:15, ઇસા. 28:18, ઇસા. 57:9, ઇઝેક. 31:16, ઇઝેક. 31:17, ઇઝેક. 32:21, ઇઝક. 32:27, એમોસ 9:2, જોનાહ 2:2, Hab. 2:5</ref> જોકે ''શેઓલ'' નો ઉલ્લેખ બીજા 31 વાર “કબર” તરીકે થાય છે.<ref>જન. 37:35, જન. 42:38, જન. 44:29, જન. 44:31, I સેમ. 2:6, I કિંગ્સ 2:6, I કિંગ્સ 2:9, જોબ 7:9, જોબ 14:13, જોબ 17:13, જોબ 21:13, જોબ 24:19, સાલમ 6:5, સાલમ 30:3, સાલમ 31:17, સાલમ 49:14, સાલમ 49:14, સાલમ 49:15, સાલમ 88:3, સાલમ 89:48, પ્રોવ. 1:12, પ્રોવ. 30:16, ઇસીસી. 9:10, સોંગ 8:6, ઇસા. 14:11, ઇસા. 38:10, ઇસા. 38:18, ઇઝેક. 31:15, હોસિયા 13:14, હોસિયા 13:14, સાલમ 141:7</ref> ત્રણ વખત ''શેઓલ'' નો ઉલ્લેખ “ખાઇ” તરીકે પણ થાય છે.<ref>નમ. 16:30, નમ. 16:33, જોબ 17:16</ref> :આધુનિક અનુવાદકો જોકે, ''શેઓલ'' નો અનુવાદ “નરક” તરીકે કરતા જ નથી, તેના બદલે “કબર”, “ખાઇ” અથવા “મૃત્યુ” શબ્દ વાપરે છે. ઇન્ટરમિડિયેટ સ્ટેટ જુઓ. ;ગેહાના : નવા કરારમાં પ્રાચિન (જેમ કે કેજેવી) અને આધુનિક અનુવાદકો ઘણી વાર ''ગેહેના'' નો અનુવાદ નરક તરીકે કરે છે.<ref>મેટ. 5:29, મેટ. 5:30, મેટ્ટ. 10:28, મેટ્ટ. 23:15, મેટ્ટ. 23:33, માર્ક 9:43, માર્ક 9:45, માર્ક 9:47, લ્યુક 12:5, મેટ્ટ. 5:22, મેટ્ટ. 18:9, જેસ. 3:6</ref> યંગનું લિટરલ ટ્રાન્સલેશન એક મહત્વપૂર્ણ અપવાદ છે જેમાં માત્ર ગેહાના શબ્દનો ઉલ્લેખ છે જે જેરૂસલેમ (હિનોમની ખીણ) બહારનું એક સ્થળ હતું. ;ટાર્ટારસ : માત્ર II પીટર 2:4માં નવા કરારમાં ઉલ્લેખ થતા ''ટાર્ટારસ'' ને પ્રાચિન અને આધુનિક અનુવાદકો ઘણી વાર “નરક” તરીકે દર્શાવે છે. ફરી એક વાર યંગ્સ લિટરલ ટ્રાન્સલેશન અપવાદ છે જેમાં “ટાર્ટારસ” શબ્દ વપરાયો છે. ;હેડ્સ : ''હેડ્સ'' એક ગ્રીક શબ્દ છે જે પરંપરાગત રીતે હિબ્રુ બાઇબલના ગ્રીક અનુવાદમાં સેપ્ટુએજિન્ટ જેવા કામમાં હિબ્રુ શબ્દ ''શેઓલ'' માટે વપરાય છે. ગ્રીકમાં શિક્ષિત અન્ય પ્રથમ સદીના યહુદીઓની જેમ નવા કરારના ખ્રિસ્તી લેખકોએ આ ઉપયોગનું પાલન કર્યું હતું. કિંગ જેમ્સના વર્ઝનની જેમ શરૂઆતના અનુવાદોમાં મોટા ભાગે હેડ્સનો ઉલ્લેખ "નરક" તરીકે થયો છે આધુનિક અનુવાદકો પંક્તિઓમાં "હેડ્સ"<ref>[એક્ટ 2:27, ન્યુ અમેરિકન સ્ટાન્ડર્ડ બાઇબલ]</ref>નો ઉલ્લેખ "કબર તરફ"<ref>[એક્ટસ 2:27, ન્યુ ઇન્ટરનેશનલ વર્ઝન]</ref>, "મૃતકો પૈકી"<ref>[એક્ટ્સ 2:27, ન્યુ લિવિંગ ટ્રાન્સલેશન]</ref>, "મૃતકોનું સ્થળ"<ref>[લ્યુક16:23, ન્યુ લિવિંગ ટ્રાન્સલેશન]</ref>ના અર્થમાં અને બીજા ઘણા નિવેદનમાં કરે છે. લેટિનમાં આશરે 1200 એડી<ref>[કેથોલિક ફોર અ રિઝન, સંપાદન સ્કોટ હેન અને લિયોન સુપ્રેનન્ટ, કોપીરાઇટ 1998 ઇમેયસ રોડ પબ્લિશિંગ ઇન્ક દ્વારા, પ્રકરણ કર્ટિસ માર્ટિન, પેજ 294-295]</ref> બાદ હેડ્સનો અનુવાદ ''પર્ગેટોરિયમ'' (અંગ્રેજી ઉપયોગમાં સજાના સ્થળ) થાય છે. પરંતુ કોઇ આધુનિક અંગ્રેજી અનુવાદમાં હેડ્સનો અર્થ સજાના સ્થળ તરીકે થતો નથી. જુઓ ઇન્ટરમિડિયેટ સ્ટેટ. ;એબેડોન : હિબ્રુ શબ્દ ''એબેડોન'' નો અર્થ “વિનાશ” થાય છે જે કેટલીક વાર નરકના સમાનાર્થી તરીકે વપરાય છે.<ref>રોજેટ્સ થિસોરસ, VI.V.2, "હેલ"</ref> ;ઇન્ફર્નસ : લેટિન શબ્દ ''ઇન્ફર્નસ'' નો અર્થ “નીચેનું સ્થળ” થાય છે અને ઘણી વાર તેનો અનુવાદ “નરક” તરીકે કરાય છે. ==આ પણ જુઓ== *લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં નરક *નરકની સમસ્યા *વેલ ટુ હેલ બનાવટ ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધું વાંચન== * [[જોનાથન એડવર્ડ્સ]], ''ધી જસ્ટીસ ઓફ ગોડ ઇન ધી ડેમ્નેશન ઓફ સિનર્સ'' , ડિગોરી પ્રેસ, આઇએસબીએન 978-1846856723 * [[થોમ્સન બોસ્ટન]], ''હેલ'' . ડિગોરી પ્રેસ, આઇએસબીએન 978-1846857485 * [[જ્હોન બનયાન]], ''એ ફ્યુ સાઇઝ ફ્રોમ હેલ (ઓર ધી ગ્રોઅન્સ ઓફ ધી ડેમ્ડ સોલ્સ)'' . ડિગોરી પ્રેસ, આઇએસબીએન 978-1846857270 * {{cite book | last =Metzger | first =Bruce M. (ed) | authorlink = | coauthors = , Michael D. Coogan (ed) | title = The Oxford Companion to the Bible | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1993 | location = Oxford, UK | pages = | url =https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000metz_p1i7 | doi = | isbn = 0-19-504645-5}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{wikiquote}} {{commons}} * [http://www.atheistfoundation.org.au/hell.htm એથિસ્ટ ફાઉન્ડેશન ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829155418/http://www.atheistfoundation.org.au/hell.htm |date=2007-08-29 }} - નરક વિશે 666 શબ્દો * [http://www.watchtower.org/e/20020715/article_02.htm જેહોવાહનું વિટનેસિસ પર્સપેક્ટિવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904003226/http://www.watchtower.org/e/20020715/article_02.htm |date=2009-09-04 }} * [http://veda.harekrsna.cz/encyclopedia/dying.htm મૃત્યુ, યમરાજા અને યમદુત + જીવલેણ બેચેની] * [http://www.khandro.net/doctrine_Hells.htm ઉદાહરણ બૌદ્ધ નરકો] * [http://www.hell-on-line.org હેલ-ઓન-લાઇન વેબસાઇટ] b71een084lh0w6kuv6eiiw3q1w0rwse 0 27338 905501 903836 2026-09-22T02:42:11Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905501 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = Harley-Davidson | company_logo = [[ચિત્ર:Harley-Davidson.svg|250px]] | company_type = [[Public company|Public]] ({{nyse|HOG}}) | foundation = 1903 | founder = [[William S. Harley]]<br />[[Arthur Davidson (Harley-Davidson founder)|Arthur Davidson]]<br />Walter Davidson <br />William A. Davidson | location = [[Milwaukee|Milwaukee, Wisconsin]],<br />United States | key_people = Keith E. Wandell, CEO | industry = | products = [[Motorcycle]]s | subsid = [[MV Agusta]] |revenue = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]4.29 Billion (''FY 2009'')<ref name = 09results>{{cite news | publisher= Wall Street Journal | url= http://online.wsj.com/article/PR-CO-20100122-903313.html?mod=wsjcrmain | title= Harley-Davidson Reports 2009 Results | date= 22 January 2010 | access-date= 29 January 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | operating_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]70.6 million (''FY 2009'')<ref name= 09results/> | num_employees = 9,700 (2006)<ref>{{cite book | title = Standard and Poor's 500 Guide | url = https://archive.org/details/standardpoors5000000stan_2007 | publisher = The McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 2007 | isbn = 0-07-147906-6 }}</ref> | homepage = [http://www.harley-davidson.com/ www.harley-davidson.com] }} '''હાર્લી-ડેવિડસન''' ({{nyse|HOG}}, ભૂતકાળની એચડીઆઇ (HDI)<ref>{{cite web| title=Harley-Davidson to get new ticker|author=The Business Journal of Milwaukee| work=The Business Journal of Milwaukee| month=August | year=2006 |url=http://www.bizjournals.com/milwaukee/stories/2006/08/07/daily37.html |access-date= 2008-03-01}}</ref>), જેને ઘણી વખત સંક્ષિપ્ત રૂપે '''એચ-ડી''' અથવા '''હાર્લી (H-D)''' તરીકે બોલાય છે, તે અમેરિકન મોટરસાયકલ ઉત્પાદક છે. 20મી સદીના પ્રથમ દાયકા દરમિયાનમાં મિલવૌકી વિસ્કોન્સીન ખાતે સ્થપાયેલી, આ કંપની ગ્રેટ ડિપ્રેશન (ભારે મંદી)ના સમયગાળામાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખ્યું હતું તેવી બે મોટી અમેરિકન મોટરસાયકલ ઉત્પાદકોમાંની એક છે.<ref name="PopMechP2">{{Cite web |url=http://www.popularmechanics.com/automotive/new_cars/1268626.html?page=2 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091117101633/http://www.popularmechanics.com/automotive/new_cars/1268626.html?page=2 |url-status=dead }}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન નબળા ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને જાપાનીઝ ઉત્પાદકો તરફની હરિફાઇના ગાળામાં પણ ટકી રહી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html|title=American Machine Foundry - Journey Into History - Hot Bike Magazine|publisher=www.hotbikeweb.com|access-date=2008-04-27|last=|first=|archive-date=2010-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231030238/http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html|url-status=dead}}</ref> કંપની હેવીવેઇટ (750&nbsp;સીસીથી વધુની) મોટરસાયકલોનું ધોરીમાર્ગ પર ફરવા માટે વેચાણ કરે છે. હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો (જે લોકપ્રિય રીતે "હાર્લીસ" તરીકે જાણીતી છે) આગવી ડિઝાઇન અને એક્સહોસ્ટ (પ્રદૂષણમુક્ત) નોંધ ધરાવે છે. તે ખાસ કરીને ઊંચી જરૂરિયાતવાળી પરંપરાઓ માટે જાણીતી હતી જેણે હેલિકોપ્ટર જેવી શૈલીની મોટરસાયકલોને વેગ આપ્યો હતો. <ref name="wfwvmg">{{cite web|url=http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=11136081&OS=11136081&RS=11136081|title=United States Patent Application: 0060260569|publisher=appft1.uspto.gov|access-date=2008-04-27|last=Nelson|first=Gregory J.|archive-date=2015-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903231430/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=11136081&OS=11136081&RS=11136081|url-status=dead}}</ref> આધુનિક વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલ પરિવાર સિવાય, પ્રવર્તમાન હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો પ્રાચીન હાર્લી ડિઝાઇનોનો પ્રતિબિંબ પાડે છે. હાર્લી-ડેવિડસનનો પોતાની જાતને હળવી મોટરસાયકલ બજારમાં સ્થાપિત કરવાના પ્રયત્નને મર્યાદિત સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી અને મોટે ભાગે તેણે તેની 1978માં એર્માચ્ચી પેટાકંપનીના વેચાણ બાદ આ કાર્ય અધવચ્ચેથી છોડી દીધું હતું. હાર્લી-ડેવિડસને ઉમદા બ્રાન્ડ કોમ્યુનિટી ટકાવી રાખી છે, જે ક્લબો, પ્રસંગો અને મ્યુઝિયમ દ્વારા સક્રિય રાખે છે. હાર્લી-ડેવિડસન લોગોનો પરવાનો કંપનીની ચોખ્ખી આવકના આશરે 5 ટકાનો હિસ્સો ધરાવે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભ === [[ચિત્ર:Harley Davidson founders.jpg|thumb|ઉપર ડાબેથી ઘડિયાળના કાંટા અનુસાર: વિલીયમ એસ. હાર્લી, વિલીયમ એ. ડેવીડસન, વોલ્ટર ડેવીડસન, સિનીયર આર્થર ડેવીડસન]] 1901માં, 21 વર્ષના વિલીયન એસ. હાર્લીએ, નાના એન્જિનને છૂટુ પાડીને (ડિપ્લેસમેન્ટ) {{convert|7.07|cuin|cc|0}} અને ચાર ઇંચ (102 ઇંચ) ફ્લાયવ્હીલ્સ સાથે યોજના ઘડી કાઢી હતી. આ એન્જિનની નિયમિતપણે પેડલ-સાયકલ ફ્રેમમાં વપરાશ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. પછીના બે વર્ષો સુધી હાર્લી અને તેમના બાળપણના મિત્ર આર્થર ડેવીડસને તેમના મિત્ર હેનરી મેલ્કના ઘરે ઉત્તરમાં આવેલા મિલવૌકી મશીન (યંત્ર)નો ઉપયોગ કરીને તેમની મોટર સાયકલ પર ભારે મહેનત કરી હતી. તે આર્થરના ભાઈ વોલ્ટર ડેવીડસનની મદદથી 1903માં પૂર્ણ થયું હતું. પૂર્ણતાને આરે, છોકરાઓને ખબર પડી હતી કે તેમની પાવર સાયકલ મિલવૌકીની નાની ટેકરીઓ પર પેડલની સહાય વિના ચડવા સક્ષમ નથી. વિલ હાર્લી અને ડેવીડસન તેમની પ્રથમ મોટર સાયકલને એક મૂલ્યવાન શિક્ષણ અનુભવ તરીકે ઝડપથી ભૂલી ગયા હતા. <ref>હર્બર્ટ વેગનર, 2003. ''એટ ધ ક્રિયેશનઃ માયથ, રિયાલિટી અને ઓરિજીન ઓફ ધ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ, 1901–1909'' (મેડીસન: વિસ્કોન્સિન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી પ્રેસ), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 22-28, 42-44.</ref> તરત જ નવી અને સુધારેલી બીજી પેઢીના મશીન પર કામ શરૂ કરી દીધું હતું. આ પ્રથમ "વાસ્તવિક" હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલને મોટા એન્જિન {{convert|24.74|cuin|cc|0}} સાથે {{convert|9.75|in|cm|0}} ફ્લાયવ્હીલ્સ લાગેલા{{convert|28|lb|kg|abbr=on}} હતા. આ મશીનની એડવાન્સ્ડ લૂપ-ફ્રેમ પદ્ધતિ 1903ની મિલવૌકી મર્કેલ મોટરસાયકલ (જેની રચના જોસેફ મર્કેલે કરી હતી, બાદમાં ફ્લાયીંગ મશીન પ્રસિદ્ધિ મેળવી હતી) જેવી જ હતી મોટા એન્જિન અને લૂપ-ફ્રેમ ડીઝાઇને તેમને મોટરાઇઝ્ડ-મોટરસાયકલ કક્ષામાંથી બહાર કાઢ્યા હતા અને તેમને કદાચ આગામી વર્ષોમાં આધુનિક મોટરસાયકલમાં શુ હોવું જોઇએ તે નક્કી કરવામાં સહાય કરી હશે. જેઓ તે સમયે મિલવૌકી લેક સ્ટ્રીટ પર પોતાની ડિઝાઇનના ગેસ એન્જિનો બનાવતા હતા તેવા ભૂતકાળના મોટર અગ્રણી ઓલે એવિનરુડ પાસેથી પણ છોકરાઓને તેમના મોટા એન્જિનની સહાય મળી હતી. નવા લૂપ-ફ્રેમના અસલ નમૂના હાર્લી-ડેવિડસનને {{convert|10|x|15|ft|m|abbr=on}} ડેવીડસન પરિવાર બેકયાર્ડમાં આવેલા શેડમાં એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યો હતો. મોટા ભાગના પૂર્જાઓ જોકે અન્યત્ર સ્થળે બન્યા હતા, જેમાં કદાચ કેટલાક વેસ્ટ મિલવૌકી રેલશોપ્સમાં ફેબ્રીકેટ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં સૌથી મોટા ભાઈ વિલીયન એ. ડેવીડસન ત્યારે ટૂલરુમ ફોરમેન હતા. આ અસલ મશીન, જ્યારે તેણે સ્ટેટ ફેર પાર્કમાં યોજાયેલ મિલવૌકી મોટરસાયકલ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો ત્યારે 8 સપ્ટેમ્બર 1904 સુધીમાં કાર્યરત થયું હતું. તેની પર એડવર્ડ હિલ્ડેબ્રાન્ડ દ્વારા સવારી કરવામાં આવી હતી અને ચતુર્થ ક્રમ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલનો ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં આ પ્રથમ દસ્તાવેજી પ્રદર્શન છે. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 45-62.</ref> જાન્યુઆરી 1905માં "ઓટોમોબાઇલ એન્ડ સાયકલ ટ્રેડ જર્નલ"માં નાના જાહેરાત મૂકવામાં આવી હતી, જેણે ડુ-ઇટ-યોરસેલ્ફ વેપારમાં ખુલ્લા હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિન ઓફર કર્યા હતા. એપ્રિલ સુધીમાં મર્યાદિત ધોરણે સંપૂર્ણ મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતુ હતું. તે વર્ષે હાર્લી-ડેવિડસનનો પ્રથમ ડીલર, શિકાગોના કાર્લ એચ. લેંગે ડઝનમાંથી કે ડેવીડસન બેકયારાડ શેડમાં બનતી બાઇકોમાથી ત્રણ બાઇકોનું વેચાણ કર્યું હતું. (કેટલાક વર્ષો બાદ મૂળ શેડને જુનેઉ એવેન્યુ ખાતે લઇ જવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં તે મોટર કંપનીની બિનકુશળ ઉત્પત્તિને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે દાયકાઓ સુધી ઊભી રહી હતી. કમનસીબે, પ્રથમ શેડનો 1970ના પ્રારંભમાં ફેક્ટરી યાર્ડની ચોખ્ખાઇ દરિમયાન કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા આકસ્મિક રીતે નાશ કરાયો હતો.) 1906માં, હાર્લી અને ડેવીડસન ભાઈઓએ ચેસ્ટનટ સ્ટ્રીટ (બાદમાં જુનેઇ એવેન્યુ) પર તેમની ફેક્ટરી બાંધી હતી. આ સ્થળ આજે હાર્લી-ડેવિડસનનું કોર્પોરેટ વડુમથક છે. પ્રથમ જુનેઇ એવેન્યુ પ્લાન્ટ {{convert|40|x|60|ft|m|abbr=on}} એક માળનું લાકડાનું માળખું હતું. તે વર્ષે કંપનીએ આશરે 50 મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. [[ચિત્ર:1907 Harley Davidson.jpg|thumb|left|1907 મોડેલ]] [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1000 cc HT 1916.jpg|thumb|left|હાર્લી ડેવીડસન 1000 સીસી એચટી 1916]] 1907માં, વિલીયમ એસ. હાર્લી યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન-મેડીસનમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનીયરીંગની પદવી સાથે સ્નાતક થયા હતા. તે વર્ષે ફેકટરીનું વધારાનું વિસ્તરણ બીજા માળ સાથે થયું હતું અને બાદમાં તારની વાડ અને મિલવૌકી પાલ બલો ("ક્રીમ") ઇંટનો વધારો કરાયો હતો. નવી સવલતો સાથે ઉત્પાદન 1907માં વધીને 150 મોટરસાયકલોનું થયું હતું. કંપની સત્તાવાર રીતે તે સપ્ટેમ્બરમાં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. તેમણે આ સમય આસપાસમાં પોલીસ વિભાગોમાં મોયરસાયકલોનું વેચાણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, એ બજાર ત્યારથી જ કાયમ માટે તેમના અગત્યનું બની ગયું છે. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ.68-81, 118.</ref> 1905 અને 1906માં એન્જિનો સાથે {{convert|26.84|cuin|cc|0}} સીંગલ સિલીંડરનું ઉત્પાદન કરાયું હતું. ફેબ્રુઆરી 1907માં 45 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન સાથેનું અસલ મોડેલ શિકાગો ઓટોમોબાઇલ શોમાં નિદર્શન માટે મૂકાયું હતું. દર્શાવવામા અને જાહેરાત આપી હોવા છતાં, બહુ ઓછા વી-ટ્વીન મોડેલો 1907 અને 1910માં બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રથમ વી-ટ્વીન્સને બદલવામાં આવ્યા હતા {{convert|53.68|cuin|cc|0}} અને ઉત્પાદન કરાયું હતું. {{convert|7|hp|kW|abbr=off}}. તેણે પ્રથમ સિંગલ્સન લગભગ બમણી શક્તિ આપી હતી. સૌથી વધુ ગતિ આશરે હતી {{convert|60|mph|km/h|-1|abbr=on}}. 1908માં ઉત્પાદન જે 450ના આંક પર હતું તે 1909માં વધીને 1,149 મશીનોનું થયું હતું. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 124-25.</ref> 1911 સુધીમાં, આશરે 150 મોટરસાયકલોની બનાવટો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવી હતી- જોકે તેમાંથી 1910 સુધીમાં બહુ ઓછી સંખ્યામાં અસ્તિત્વમાં રહ્યા હતા. 1911માં સુધારેલ વી-ટ્વીન મોડલે રજૂ કરાયું હતું. નવું એન્જિનમાં મિકેનિકલી સંચાલિત ઇનટેક વાલ્વસ હતા, જે "ઓટોમેટિક" ઇનટેક વાલ્વસ કે જે અગાઉના વી-ટ્વીન્સમાં વપરાતા હતા અને એન્જિન વેક્યુમ દ્વાર ખોલવામાં આવતા હતા તેનાથી વિરુદ્ધ હતા. બદલાવવાની સાથે {{convert|49.48|cuin|cc|0}}, 1911 વી-ટ્વીન અગાઉના ટ્વીન કરતા નાના હતા પરંતુ વધુ સારી કામગીરી આપતા હતા. 1913 બાદ, હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા ઉત્પાદિત મોટા ભાગની બાઇકો શક્યતઃ વી-ટ્વીન મોડેલો હતી. 1913 સુધીમાં, યલો ઇંટવાળી ફેક્ટરીને પાડી નાખવામાં આવી હતી અને તે સ્થળે 5 માળનું કોક્રિટ અને લાલ ઇંટ વાળું માળખું બાંધવામાં આવ્યું હતું. 1910માં શરૂ થયેલ, અસંખ્ય વધારાઓ સાથેની લાલ ઇંટવાળી ફેક્ટરી જુનેઉ એવેન્યુ અને 38મી સ્ટ્રીટના ખૂણાની આસપાસ સુધી બે બ્લોકમાં વિસ્તરી હતી. સ્પર્ધા હોવા છતાં, હાર્લી-ડેવિડસન ભારતીય કરતા આગળ પહેલેથી જ આગળ હતા અને 1914 બાદ મોટરસાયકલોની હરિફાઇઓમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. તે વર્ષે ઉત્પાદન વધીને 16,284 મશીનોનું થયું હતું. [[ચિત્ર:RalphHepburn1922.jpg|thumb|right|upright|આ 1919ની તસવીરમાં રાલ્ફ હેપબર્ન તેમની હાર્લી સ્પર્ધાની બાઇક પર.]] === વિશ્વયુદ્ધ 1 === 1917માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વયુદ્ધ 1માં પ્રવેશ્યું હતું અને લશ્કરોએ યુદ્ધ કરવા માટે વધુ મોટરસાયકલોની માગ કરી હતી. <ref>{{cite web |title = The National World War One Museum - Recent Acquisitions - Model J 1917 Harley-Davidson Army Motorcycle |url = http://www.theworldwar.org/s/110/display.aspx?sid=110&gid=1&pgid=967 |work = [http://www.theworldwar.org/s/110/index.aspx The National World War One Museum] |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2008-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081224180234/http://www.theworldwar.org/s/110/display.aspx?sid=110&gid=1&pgid=967 |url-status = dead }}</ref> હાર્લીસનો લશ્કર દ્વારા પાંચો વિલા એક્પીડીશન<ref>{{cite book|last=Sterling|first=Christopher H.|title=Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781851097326|page=493|chapter=V: Vehicles and Transport}}</ref><ref>{{cite book|first1=Philip S.,last1=Jowett, first2=A. M.,last2=De Quesada, first3=Stephen, last3=Walsh|title=The Mexican Revolution, 1910-20|year=2006|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841769899|page=61}}</ref>માં અગાઉ પર ઉપયોગ કરાતો હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ I એ પ્રથમ ઘટના હતી જેમાં મોટરસાયકલોને સામનો કરવા માટે અપનાવવામાં આવી હતી.{{Citation needed|date=June 2009}} હાર્લી-ડેવિડસને વિશ્વયુદ્ધ 1 દરમિયાન લશ્કરી દળોને આશરે 15,000 મશીનો પૂરા પાડ્યા હતા. <ref name="PBS_HD_9_2006">{{cite web |first = Tukufu |last = Zuberi |title = History Detectives - Episode 9, 2006: Harley-Davidson Motorcycle, Flemington, New Jersey |url = http://www.pbs.org/opb/historydetectives/pdf/409_harley.pdf |publisher = Oregon Public Broadcasting |format = PDF |year = 2006 |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2008-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081201081032/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/pdf/409_harley.pdf |url-status = dead }}</ref> === 1920નો દાયકો === [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1000 cc HT 1923.jpg|thumb|left|હાર્લી-ડેવિડસન 1000 સીસી એચટી 1923]] 1920 સુધીમાં હાર્લી-ડેવિડસન વિશ્વમાં સૌથી મોટા મોટરસાયકલ ઉત્પાદક હતા. તેમની મોટરસાયકલોનું ડીલરો દ્વારા 67 દેશોમાં વેચાણ કરવામાં આવતું હતું. ત્યારે ઉત્પાદન 28,189 મશીનોનું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |title=Harley Davidson History Timeline |publisher=Harley Davidson Motorcycle Company |access-date=March 2010 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930052726/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> 1921માં, હાર્લી-ડેવિડસન પર ઓટ્ટો વોકરે સવારી કરી હતી, જેણે સરેરાશ ગતિની ઉપર સ્પર્ધા જીતનાર સૌપ્રથમ મોટરસાયકલ હતી. {{convert|100|mph|km/h|-1|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://home.ama-cycle.org/forms/museum/biopage.asp?id=57|title=Otto Walker|publisher=home.ama-cycle.org|access-date=2008-04-26|archive-date=2010-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908103659/http://home.ama-cycle.org/forms/museum/biopage.asp?id=57|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statnekov.com/motorcycles/lives19.html|title=Pioneers of American Motorcycle Racing, Chapter 19|work = [http://www.statnekov.com/motorcycles/index.html American Vintage Racing Motorcycles 1900 - 1933]|publisher=Daniel K. Statnekov|access-date= 2008-04-26}}</ref> 1920 દરમિયાન વિવિધ સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમ કે નવા 74 ક્યુબિક ઇંચ (1200 સીસી) વી-ટ્વીન, જે 1922માં રજૂ કરાયું હતું અને "ટિયરડ્રોપ" ગેસ ટેન્ક 1925માં રજૂ કરાઇ હતી. 1928માં આગળની બ્રેકનો ઉમેરો કરાયો હતો. {{Citation needed|date=June 2009}} 1929ના ઉનાળાના અતમાં, હાર્લી-ડેવિડસને તેમની {{convert|45|cuin|cc|0}} ફ્લેથેડ વી-ટ્વીનને ઇન્ડિયન 101 સ્કાઉટ અને એક્સેલસિયોર સુપર એક્સ સાથે સ્પર્ધા કરવા રજૂ કરી હતી. <ref name="Chronicle68">{{cite book|author=Mitchel, D.|title=Harley-Davidson Chronicle - An American Original|url=https://archive.org/details/harleydavidsonch0000mitc_u3q3|pages=[https://archive.org/details/harleydavidsonch0000mitc_u3q3/page/68 68]–69|publisher=Publications International Limited|year=1997|isbn=0-7853-2514-X}}</ref> આ "ડી" મોડેલ હતું, જેનું ઉત્પાદન 1929 થી 1931 દરમિયાન કરાયું હતું. <ref>{{cite web |first = Andy |last = Hornsby |title = American V - A Potted History of Harley-Davidson: Part 1 1903-1954 |url = http://www.american-v.co.uk/heritage/timeline/pottedhist1/index.html |work = [http://www.american-v.co.uk/index.html American V] |publisher = American-V |location = Crewe, England |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928094348/http://www.american-v.co.uk/heritage/timeline/pottedhist1/index.html |url-status = dead }}</ref> ભારતીય મોટરસાયકલોના સવારોએ આ મોડેલનો "ત્રણ સિલીન્ડર હાર્લી" તરીકે મજાકની રીતે નિર્દેશ કર્યો હતો કેમ કે જનરેટર ઉપર તરફ (અપરાઇટ) હતું અને આગળના સિલીંડરને સમાંતર હતું. <ref>મિશેલ, પૃષ્ઠ.70</ref> {{convert|2.745|in|mm|1|abbr=on}} બોર અને {{convert|3.8125|in|mm|1|abbr=on}} સ્ટ્રોક 750 એન્જિનના મોટા ભાગની શ્રેણીઓમાં સતત રહ્યા હતાઃ જેના અપવાદોમાં XA XR750નો સમાવેશ થાય છે. {{Citation needed|date=June 2009}} === મહામંદી === [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1200 cc SV 1931.jpg|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન 1200 સીસી એસવી 1931]] તેમની 45 ક્યુબિક ઇંચ મોડેલની રજૂઆતના થોડા મહિનાઓ બાદ મહામંદીનો પ્રારંભ થયો હતો. હાર્લી-ડેવિડસનનું વેચાણ 1929માં 21,000ના સ્તરે હતું તે ઘટીને 1933માં 3,703ના સ્તરે આવી ગયું હતું. ઓછી સંખ્યામાં પણ હાર્લી-ડેવિડસને ગર્વથી તેની 1934ની યોજનાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં આર્ટ ડેકોની સ્ટાઇલ વાળા ફ્લેથેડનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/harley-davidson/1934-harley-davidson-vld.aspx|title=1934 Harley-Davidson VLD|publisher=Motorcycle Classics| access-date= 2009-08-05|date= March/April 2009|author= Margie Siegal}}</ref> મંદીના બાકીના સમયગાળામાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે કંપનીએ તેમની મોટરસાયકલના એન્જિન પર આધારિત ઔદ્યોગિક વીજપ્લાન્ટોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. તેણે સેરવી-કાર કહેવાતા ત્રણ પૈડા વાળા ડિલીવરી વાહનોની પણ ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેનું 1973 સુધી ઉત્પાદન થતુ હતું. <ref name="Chronicle68"/> [[ચિત્ર:Harley-Davidson 10.jpg|left|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન ડબ્લ્યુએલ (UL)]] 1930ના મધ્યમાં, આલ્ફ્રેડ રિચ ચિલ્ડે {{convert|74|cuin|cc}} વીએલ (VL) સાથે [[જાપાન]]માં ઉત્પાદન લાઇન ખોલી હતી. જાપાનીઝ પરવાના-ધારકે 1936માં હાર્લી-ડેવિડસન સાથે તેના વ્યાવસાયિક સંબંધો કાપી નાખ્યા હતા અને રિકુઓ નામ હેઠળ વીએલ (VL) મશીનોનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref>[http://www.motorcyclemuseum.org/classics/bike.asp?id=81 ફેમ મ્યુઝિયમનો મોટરસાયકલ હોલ - 1958 રિકુઓ આરટી2: હાર્લી-ડેવિડસનનું જાપાનીઝ જોડાણ]</ref> {{convert|80|cuin|cc}} લાઇન પર 1935માં ફ્લેથેડ એન્જિન ઉમેરવામાં આવ્યું હતું, જે સમયે એક જ સિલીન્ડર ધરાવતી મોટરસાયકલો બજારમાં રહી ન હતી. <ref name="Chronicle92">મિશેલ, પૃષ્ઠ 92</ref> 1936માં, "નુકલહેડ" ઓએચવી એન્જિન સાથેના 61E અને 61EL મોડેલો રજૂ કરાયા હતા.<ref name="Chronicle94">મિશેલ, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 94–95</ref> નુકલહેડ એન્જિનના પ્રથમ વર્ષના ઉત્પાદનમાં અગાઉના નુકલહેડ એન્જિનોમાં વાલ્વટ્રેઇન સમસ્યામાં અર્ધોઅડધ પુનઃડિઝાઇન કરવાની અને અગાઉના એન્જિનોમાં નવા વાલ્વટ્રેઇનને લગાવવાની જરૂરિયાત હતી. <ref name="ClassicMotorcycles53">{{cite book|last=Johnstone|first=Gary|title=Classic Motorcycles|url=https://archive.org/details/classicmotorcycl0000gary|origyear=First published 1993 by Boxtree Ltd.|year=1995|publisher=Tiger Books International|location=Twickenham|isbn=1-85501-731-8|page=[https://archive.org/details/classicmotorcycl0000gary/page/53 53]|chapter=Union Pacific Meets Roy Rogers}}</ref> 1937 સુધીમાં, તમામ હાર્લી-ડેવિડસનના ફ્લેથેડ એન્જિનોને ડ્રાય સમ્પ ઓઇલ પુનઃભ્રમણ પદ્ધતિથી સજ્જ કરાયા હતા, જે "નુકલહેડ" ઓએચવી એન્જિનમાં રજૂ કરાયું હતું તેના જેવું જ હતું. સુધારેલ {{convert|74|cuin|cc}} વી અને વીએલ (VL) મોડેલોને યુ અને યુએલ (UL) એવું ફરી નામ અપાયું હતું {{convert|80|cuin|cc}} વીએચ અને વીએલ (VL)એચને યુએચ (UH) અને યુએલ (UL)એચ અને {{convert|45|cuin|cc}} આરને ડબ્લ્યુ ફરી નામ અપાયું હતું. <ref name="Chronicle94"/> 1941માં {{convert|74|cuin|cc}} "નુકલહેડ"ને એફ અને એફએલ તરીકે રજૂ કરાયું હતું. {{convert|80|cuin|cc}} ફ્લેથહેડ યુએચ (UH) અને યુએલ (UL)એચ મોડેલો 1941 બાદ પાછા ખેંચી લેવાયા હતા, જ્યારે 74" યુ &amp; યુએલ (UL) ફ્લેથહેડ મોડેલોનું 1948 સુધી ઉત્પાદન કરાયું હતું. <ref name="Chronicle94"/> === વિશ્વ યુદ્ધ-2 === [[ચિત્ર:xa-600.jpg|thumb|હાર્લીએ તેના એક્સએ (XA) મોડેલનું ઉત્પાદન કરવા માટે બીએમડબ્લ્યુ આર71ની નકલ કરી હતી. ]] બે અમેરિકન સાયકલ ઉત્પાદકોમાંથી એક મહા મંદીમાં અસ્તિત્વ ટકાવી શક્યા હતા, <ref name="PopMechP2"/><ref name="UltiMoto17">{{cite book|last=Wilson|first=Hugo|title=The Ultimate Motorcycle Book|url=https://archive.org/details/ultimatemotorcyc0000wils|year=1993|publisher=Dorling Kindersley|location=London|language=UK English|isbn=0 7513 0043 8|page=[https://archive.org/details/ultimatemotorcyc0000wils/page/17 17]|chapter=The World's Motorcycles: America}}</ref> હાર્લી ડેવીડસને ફરીથી [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વયુદ્ધ 2]]માં અમેરિકન લશ્કર માટે મોટી સંખ્યામાં મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને ત્યાર બાદ નાગરિકો માટે ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં મોટી વી-ટ્વીન મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું તે સ્પર્ધકો અને ખાનગી ખરીદારો એમ બન્ને માટે સફળ રહી હતી. હાર્લી-ડેવિડસન વિશ્વયુદ્ધ 2ની ઘટનામાં પહેલેથી જ તેની {{convert|45|cuin|cc}} ડબ્લ્યુએલ (UL) લાઇનની લશ્કરી શ્રેણી, કે જેને ડબ્લ્યુએલ (UL)એ કહેવાય છે તે પૂરા પાડતા હતા. (આ કિસ્સામાં એ એટલે "આર્મી" થાય છે.) યુદ્ધ ફાટી નીકળતા કંપનીએ અન્ય ઉત્પાદકીય સાહસો સાથે યુદ્ધની કામગીરીમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. 90,000 લશ્કરી મોટરસાયકલોથી વધુ, મોટે ભાગે ડબ્લ્યુએલ (UL)એ અને ડબ્લ્યુએલ (UL)સી (કેનેડીયન વર્ઝન)નું ઉત્પાદન કરાયું હતું, જેમાંના ઘણા સાથીઓને પૂરા પડાયા હતા. <ref name="wildthing">''સ્મિથસોનીયન'' મેગેઝીન, ઔગસ્ટ 2003, પાનું 34 - "વાઇલ્ડ થિંગ", રોબર્ટ એફ. હોવે</ref> હાર્લી-ડેવિડસને એક 1943માં અને બીજો 1945માં એમ બે આર્મી-નેવી ‘ઇ’ એવોર્ડ મેળવ્યા હતા, જે ઉત્પાદનમાં શ્રેષ્ઠતા માટે અપાયા હતા. [[ચિત્ર:HD Liberator.jpg|left|thumb|હાર્લીએ કેનેડીયન લશ્કર માટે ડબ્લ્યુએલ (UL)સીનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.]] લેન્ડ લિઝ કાર્યક્રમ હેઠળ [[સોવિયેત યુનિયન]]ને કરવામાં આવેલા શિપમેન્ટની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી 30,000ની હતી. {{Citation needed|date=April 2010}} યુદ્ધના ચાર વર્ષો દરમિયાન ડબ્લ્યુએલ (UL)એનું ઉત્પાદન સામાન્ય રીતે 1942 ક્રમાંકોમાં હતું. ડબ્લ્યુએલ (UL)એનું ઉત્પાદન વિશ્વયુદ્ધ 2ના અંતે અટકાવી દેવાયું હતું, પરંતુ કોરીયન યુદ્ધમાં વપરાશ માટે ફરીથી 1950થી 1952 સુધી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. યુ,એસ. લશ્કરે બીએમડબ્લ્યુના સાઇડ વાલ્વ અને શાફ્ટ ડ્રીવન આર71ના મોટા ભાગના લક્ષણો ધરાવતી નવી મોટરસાયકલનું ઉત્પાદન કરવા માટે કહ્યુ હતું. હાર્લીએ મહદઅંશે બીએમડબ્લ્યુ એન્જિન અને ડ્રાઇવ ટ્રેઇનનો ઉપયોગ કરીને શાફ્ટ ડ્રીવન 750 સીસી 1942 હાર્લી-ડેવિડસન એક્સએ (XA)નું ઉત્પાદન કર્યું હતું. તેમાં અગાઉની હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિન સાથે (સાઇડ વાલ્વસ સિવાય) મેળ નહી ખાતા કોઇ પણ પરિમાણ, કોઇ પૂર્જાઓ અને કોઇ ડિઝાઇન રાખવામાં આવી ન હતી. આખા ફ્રેમ પર સિલીંન્ડરો સાથે ફ્લેટ ટ્વીન એન્જિનની શ્રેષ્ઠતમ ઠંડકને કારણે, હાર્લીના એક્સએ (XA) સિલીન્ડર હેડઝ તેના વી-ટ્વીન્સની તુલનામાં 100&nbsp;°F (56&nbsp;°C) વધુ ઠંડક પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.motorcyclemuseum.org/classics/bike.asp?id=71 |title=Motorcycle Hall of Fame Museum: 1942 Harley-Davidson XA |publisher=Motorcyclemuseum.org |date= |access-date= 2009-01-05}}</ref> એક્સએ (XA) કદીયે પૂર્ણ ઉત્પાદનમાં આવ્યા ન હતા: તે સમયની મોટરસાયકલ લશ્કરના સામાન્ય હેતુ તરીકેના વાહન જીપ દ્વારા અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી અને ડબ્લ્યુએલ (UL)એ-નું ઉત્પાદન ચાલુ જ હતું-જે તેની મર્યાદિત પોલીસ, રક્ષણ અને કુરીયર ભૂમિકા માટે પૂરતા હતા. ફક્ત 1,000 બનાવવામાં આવ્યા હતા અને એક્સએ (XA)નું કદીયે પૂર્ણ કક્ષાએ ઉત્પાદન થયું ન હતું. તે અગાઉ ક્યારે પણ ન બનાવ્યા હોય તેવા ફક્ત શાફ્ટ ડ્રીવન હાર્લી-ડેવિડસન બનીને રહ્યા હતા. === નાના હાર્લીસ - હુમર્સ અને એર્માચીસ === [[ચિત્ર:Harley-Davidson Hummer.jpg|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન હુમ્મર]] {{See also|Harley-Davidson Hummer}} {{See also|Harley-Davidson Topper}} યુદ્ધ મરમ્મતોના એક ભાગ રૂપે, હાર્લી-ડેવિડસને નાની જર્મન મોટરસાયકલ ડીકેડબ્લ્યુ આરટી125ની ડિઝાઇન હસ્તગત કરી હતી, જેને તેમણે 1947થી 1966માં અપનાવી હતી, ઉત્પાદન કર્યુ હતું અને વેચાણ કર્યું હતું. <ref name="HummerClub">[http://www.harleyhummerclub.org/history હાર્લી હુમ્મર ક્લબ-ઇતિહાસ]</ref> હુમ્મેર સહિત 1955થી 1959ના ગાળામાં વિવિધ મોડેલો બનાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ હાલમાં તેને રોજીંદી ભાષામાં "હુમેર્સ" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. <ref name="HummerDotCom">[http://www.harleyhummer.com/ હાર્લી હુમ્મર.][http://www.harleyhummer.com/ કોમ]</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં બીએસએ (BSA)એ તેમના બીએસએ (BSA) બન્ટામના પાયા તરીકે સમાન ડિઝાઇન લીધી હતી.<ref name="EncycMoto37">વિલ્સન, એચ. "મોટરસાયકલનો જ્ઞાનકોશ" પૃષ્ઠ 37 ડોર્લીંગ-કિન્ડર્સલી લિમીટેડ, 1995 ISBN 0-7513-0206-6</ref> [[ચિત્ર:Aermacchi Turismo Veloce 1971 crop.jpg|thumb|left|1971 એર્માચ્ચી હાર્લી-ડેવિડસન તૂરીસ્મો વેલોસ]] 1960માં, હાર્લી-ડેવિડસને મોડેલ 165 અને હુમેર લાઇન્સને સુપર-10માં મજબૂત કર્યું હતું, અને ટોપર સ્કુટર રજૂ કર્યું હતું અને એરોનૌટિકા મેકચીના મોટરસાયકલ વિભાગનો 50 ટકા હિસ્સો ખરીદ્યો હતો.<ref name="EncycMoto252">વિલ્સન, પૃષ્ઠ 252</ref> એર્માચીની 250 સીસી હોરિઝોન્ટલ સિંગલની આયાત તે પછીના વર્ષે શરૂ થઇ હતી. બાઇક બોર હાર્લી-ડેવિડસનનું પ્રતીક છે અને હાર્લી-ડેવિડસન સ્પ્રીન્ટ તરીકે તેનું માર્કેટીંગ કરાયું હતું. <ref name="EncycMoto74">વિલ્સન, પૃષ્ઠ 74</ref><ref name="Chronicle187">મિશેલ, પૃષ્ઠ 187</ref> સ્પ્રીન્ટના એન્જિનને 1969માં 350 સીસી સુધી વધારવામાં આવ્યું હતું અને જ્યારે ફોર-સ્ટ્રોક સ્પ્રીન્ટ પાછા ખેંચવામાં આવ્યા ત્યારે કદાચ 1974 સુધી તેજ કદમાં રહ્યું હતું. <ref name="Chronicle215">મિશેલ, પૃષ્ઠ 215</ref> પેસર અને સ્કેટ મોડેલોને 1965ના અંતમાં પાછા ખેંચવામાં આવ્યા તે પછી, બોબકેટ હાર્લી-ડેવિડસનની અમેરિકી બનાવટના છેલ્લા બે સ્ટ્રોક વાળી મોટરસાયકલો બની હતી. બોબકેટનું ઉત્પાદન ફક્ત 1966ના નમૂનારૂપ વર્ષમાં જ કરાયું હતું. <ref name="Chronicle193">મિશેલ પૃષ્ઠ 193</ref> હાર્લી-ડેવિડસને તેમની અમેરિકી બનાવટની હળવા વજનવાળી ટુ સ્ટ્રોક મોટરસાયકલને સ્થાને એર્માચી બનાવટની ટુ સ્ટ્રોક સજ્જ એમ-65, એમ-65એસ અને રાપીડો મૂકી હતી. એમ-65માં ફ્રેમ અને ટાંકીમાં સેમી સ્ટેપ હતા. એમ-65એસ એમ-65 હતી જેમાં મોટી ટાંકી હતી, જેણે સ્ટેપ-થ્રુ લક્ષણને દૂર કર્યું હતું. રાપીડો 125 સીસી એન્જિન સાથેની મોટી બાઇક હતી. <ref name="Chronicle218">મિશેલ, પૃષ્ઠ 218</ref> એર્માચી બનાવટની હાર્લી-ડેવિડસન્સ સંપૂર્ણ બે સ્ટ્રોકવાળી બાઇક બની હતી જ્યારે 250 સીસી બે સ્ટ્રોક વાળી એસએસ 250એ ચાર સ્ટ્રોકવાળી 350 સીસી સ્પ્રીન્ટનું 1974માં સ્થાન લીધું હતું. <ref name="Chronicle247">મિશેલ પૃષ્ઠ 247, p.250</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 1974માં એમાર્ચીની મોટરસાયકલના ઉત્પાદનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ખરીદી લીધુ હતું અને ત્યાં 1978 સુધી, જ્યારે તેમણે તે સવલતનું કેગીવાને વેચાણ કર્યું ત્યાં સુધી બે સ્ટ્રોકવાળી મોટરસાયકલનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref name="EncycMoto252"/> === કલંકિત પ્રતિષ્ઠા === [[ચિત્ર:ZweiRadMuseumNSU EasyRider.JPG|thumb|right|upright|ફિલ્મ ઇઝી રાઇડર પરથી "કેપ્ટન અમેરિકા"ની નકલ ]] 1952માં, તેમણે આયાતી મોટરસાયકલો પર 40 ટકા કર લાદવાની યુએસ જકાત કમિશનને કરેલી અરજીને પગલે હાર્લી-ડેવિડસન પર નિયંત્રિત આચરણોનો આરોપ મૂકાયો હતો. <ref>{{cite web|author=Ian Chadwick, ichadwick@sympatico.ca |url=http://www.ianchadwick.com/motorcycles/triumph/time03.html |title=Triumph Motorcycles Timeline: Recovery and Growth 1946–1962 |publisher=Ianchadwick.com |date= |access-date= 2009-01-05}}</ref> 4 જુલાઇ 1947ના રોજ હોલીસ્ટર તોફાનને પગલે 1950થી 1970 સુધીમાં કાયદો તોડતી બાઇકર ટોળકી ફિલ્મોનું સર્જન થયું હોવાથી હોલીવુડે હાર્લીની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું "હાર્લી-ડેવિડસન" લાંબા સમય સુધી હેલ્સ એન્જલ્સ અને અન્ય કાયદો તોડતા મોટરસાયક્લીસ્ટોના પર્યાય બની રહ્યા હતા. {{Citation needed|date=August 2009}} [[ચિત્ર:Harley-Davidson 6.jpg|thumb|left|એએમએફ એચ-ડી ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ]] 1969માં, અમેરિકન મશીનરી એન્ડ ફાઉન્ડ્રી (એએમએફ)એ કંપનીને ખરીદી લીધી હતી, ઉત્પાદન શરૂ કર્યું હતું અને શ્રમદળમાં ઘટાડો કર્યો હતો. આ યુક્તિ મજૂરોની હડતાલ અને બાઇકની નીચી ગુણવત્તામાં પરિણમી હતી. બાઇકો ખર્ચાળ હતી અને [[જાપાન|જાપાની]]ઝ મોટરસાયકલોની કામગીરી, સંચાલન અને ગુણવત્તાની તુલનામાં ઉતરતી કક્ષાની હતી. વેચાણ ઘટી ગયું હતું, ગુણવત્તા ઉતરતી કક્ષાની હતી અને કંપની મોટે ભાગે ફડચામાં જતી રહી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html |title=American Machine Foundry - Journey Into History - Hot Bike Magazine |publisher=www.hotbikeweb.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2010-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231030238/http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html |url-status=dead }}</ref> "હાર્લી-ડેવિડસન" નામની "હાર્ડલી એબલસન", "હાર્ડલી ડ્રાઇવેબલ," અને "હોગલી ફર્ગ્યુસન" તરીકે ઠેકડી ઉડાવવામાં આવતી હતી, <ref> {{cite web |url=http://www.totalmotorcycle.com/dictionary/H.htm |title=The Motorcycle Bikers Dictionary - H |publisher=www.totalmotorcycle.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref><ref>{{cite web |url=http://www.isnare.com/?aid=243636&ca=Automotive |title=William Harley, Arthur Davidson & Soichiro Honda Didn't Like Bikes! – Isnare.com Articles |publisher=www.isnare.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805212526/https://www.isnare.com/?aid=243636&ca=Automotive |url-status=dead }}</ref> અને હૂલામણું નામ "હોગ" નિંદાત્મક બની ગયું હતું. {{Citation needed|date=August 2009}} 1977માં, હાર્લી-ડેવિડસને જે ઉત્પાદન કર્યું હતું તે અનેક વિવાદાસ્પદ મોડેલોમાંનું એક એવા કોનફેડરેટ એડિશન બની ગયું હતું. બાઇક મૂળભૂત રીકે કોનફેડરેટ આધારિત રંગ અને વિગતો સાથે સ્ટોક હાર્લી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson.aspx|title=1977 Harley-Davidson Confederate Edition|publisher=Motorcycle Classics|access-date=2009-08-05|date=January/February 2009|author=Chris MacMahan|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810072516/http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson.aspx|url-status=dead}}</ref> === પુનઃગઠન અને પુનઃસજીવન === 1981માં, એએમએફે વૌઘન બીલ્સ અને વીલી જી. ડેવીડસનના નેતૃત્વ હેઠળના 13 રોકાણકારોના જૂથને 80 મિલીયન ડોલરમાં વેચી દીધી હતી. <ref name="wild_thing">''સ્મિથસોનીયન'' મેગેઝીન, ઓગસ્ટ, 2003, પૃષ્ઠ 36 - "વાઇલ્ડ થિંગ", રોબર્ટ એફ. હોવે</ref> જસ્ટ ઇન ટાઇમ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને માલસામાન પર સખત નિયંત્રણ લાવવામાં આવ્યું હતું. એંસીના પ્રારંભિક ગાળામાં, હાર્લી ડેવીડસને એવો દાવો કર્યો હતો કે જાપાનીઝ ઉત્પાદકો યુએસમાં એવા જથ્થામાં મોટરસાયકલોની આયાત કરતા હતા કે સ્થાનિક ઉત્પાદકોને તે નુકસાન પહોંચાડી શકે તેમ હતા કે જોખમરૂપ હતા. યુએસ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ કમિશન દ્વારા હાથ ધરાયેલી તપાસ બાદ પ્રમુખ રીગને 1983માં આયાતી બાઇકો અને 700 સીસી એન્જિનથી વધુની બાઇકો પર 45 ટકા જકાત લાદી દીધી હતી. પરિણામે હાર્લી ડેવીડસને જાપાનીઝ મોટરસાયકલ ઉત્પાદકો પાસેથી સહાયની ઓફર નકારી કાઢી હતી. <ref name="7/83 US IMPOSES 45% TARIFF ON IMPORTED MOTORCYCLES">[http://www.japanlaw.info/lawletter/july83/ase.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308143411/http://www.japanlaw.info/lawletter/july83/ase.htm |date=2008-03-08 }} - 7/83 યુએસે આયાતી મોટરસાયકલો પર 45 ટકા જકાત લાદી હતી</ref><ref name="Two American Legends: Ford and Harley-Davidson">[http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&amp;STORY=/www/story/01-06-2000/0001109273&amp;EDATE= ] - બે અમેરિકન દંતકથાઓ: ફોર્ડ અને હાર્લી-ડેવિડસન</ref> જાપાનીઝ સાથે મેળ બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે નવા સંચાલને મશીન, મોટરસાયકલ બનાવવાની "અગાઉ"ની અરજ ઇરાદાપૂર્ર્વક સાંભળી ન હતી અને જાણીજોઇને તેમના અગાઉના મશીનનો દેખાવ અને અસર અપનાવી હતી અને તે યુગના માલિકોની જરૂરિયાતો મુજબની બાઇકો કરી હતી. અસંખ્ય પૂર્જાઓ જેમ કે બ્રેક્સ, ફોર્કસ, શોક્સ, કાર્બ્યુરેટર્સ, ઇલેક્ટ્રીક્સ અને વ્હીલ્સ વિદેશી ઉત્પાદકો પાસેથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવતા હતા અને ગુણવત્તામાં વધારો, ટેકનિકલ સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા અને ગ્રાહકો ધીમે ધીમે પરત ફર્યા હતા. [[ચિત્ર:Ford-F150-Harley.jpg|thumb|left|ફોર્ડ એફ-150 સુપર ક્રુ હાર્લી-ડેવિડસન આવૃત્તિ]] બેવડી બેલ્ટ-ડ્રાઇવને વેગ આપતા "સ્ટ્રગીસ" મોડેલને રદૂ કરાયું હતું. 1990 સુધીમાં, "ફેટ બોય"ની રજૂઆત સાથે હાર્લી ફરી એક વાર હેવીવેઇટ (750 સીસીથી વધુ) બજારામાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતી બની ગઇ હતી. ફેટ બોય મોડેલની રજૂઆત સમયે આ વાર્તાએ ઝડપથી તેના સિલ્વર પેઇન્ટ જોબને પ્રસાર્યો હતો અને અન્ય લક્ષણો વિશ્વયુદ્ધ 2 અમેરિકન બી-29 બોમ્બર પરથી પ્રેરીત હતા; અને તે (ફેટ બોય નામ અમુ બોમ્બ ફેટ મેન અને લિટલ બોય)ના નામોનું મિશ્રણ હતું, જે અનુક્રમે નાગાસાકી અને હીરોશીમા પર નાખવામાં આવ્યા હતા. આમ છતાં, અર્બન લિજેન્ડ રેફરન્સ પેજીસ આ વાર્તાને શહેરી દંતકથા તરીકે નોંધે છે. <ref>{{cite web | title = Urban Legends Reference Pages: Harley-Davidson Fat Boy | publisher = Snopes | url = http://www.snopes.com/business/market/fatboy.asp | access-date = 2007-12-14}}</ref><ref>{{cite news | title = Road Test: Harley-Davidson FLSTF Fat Boy | publisher = The Independent | url = http://www.independent.co.uk/living/motoring/road_tests/article1978866.ece | access-date = 2007-12-14 | location = London | date = 2006-11-14 | archive-date = 2009-02-14 | archive-url = https://archive.today/20090214055127/http://www.independent.co.uk/living/motoring/road_tests/article1978866.ece | url-status = dead }}</ref> 1993માં એફએક્સઆરને ડાયના વડે બદલાતુ જોવામાં આવ્યું હતું, જો કે તેને સંક્ષિપ્ત રીતે 1999થી 2000માં ખાસ મર્યાદિત આવૃત્તિઓ (FXR2,FXR3 &amp; FXR4) માટે પુનઃજીવીત કરવામાં આવ્યા હતા. 2000માં ફોર્ડ મોટર કંપનીએ હાર્લી-ડેવિડસન લોગો સાથે સંપૂર્ણપણે હાર્લી-ડેવિડસન આવૃત્તિને ફોર્ડ એફ-સિરીઝ એફ-150 લાઇનમાં ઉમેર્યા હતા. આ ટ્રક નમૂના વર્ષ 2000 માટે સુપર કેબ હતી. 2001માં, ફોર્ડે ટ્રકને સુપર ક્રૂમાં ફેરવી હતી અને 2002માં સુપર-ચાર્જડ એન્જિનનો ઉમેરો કર્યો હતો (5.4 L) જે 2003 સુધી સતત રહ્યું હતું. 2003 મોડેલ બોર પ્રતીકો બન્ને કંપનીઓ માટે 100મી જન્મજયંતિ ઉજવે છે. 2004માં, ફોર્ડ/હાર્લી સુપર ડ્યુટીમાં ફેરવાઇ હતી, જે 2009 સુધી સતત રહ્યું હતું. ફોર્ડે ફરીથી હાર્લી-ડેવિડસન એડિશન એફ-150નું તેમના 2006 નમૂના વર્ષ માટે પણ ઉત્પાદન કર્યું હતું. 1 જૂન 2006ના રોજ મેનોમોની રિવર વેલીમાં 75 મિલીયન ડોલરના 130,000 ચોરસફૂટ (12,000 એમ<sup>2</sup>) હાર્લી-ડેવિડસન મ્યુઝિયમમાં બનાવવાનો પ્રારંભ કરાયો હતો. તે 2008માં ખુલ્યું હતું અને રેસ્ટોરન્ટ, કાફે અન મૂલાકાત જગ્યાઓ સાથે કંપનીની ઐતિહાસિક મોટરસાયકલો અને કોર્પોરેટ આર્કાઇવ્સના વિશાળ એકત્રીકરણનો સમાવેશ કરે છે. <ref name="museum">[http://milwaukee.bizjournals.com/milwaukee/stories/2006/05/29/daily31.html ધી બિઝનેસ જર્નલ (મિલવૌકી)] - હાર્લી-ડેવિડસને 75 એમ ડોલરનો મ્યુઝિયમ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હતો.</ref> === બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપની === {{Main|Buell Motorcycle Company}} હાર્લી-ડેવિડસનનો સ્પોર્ટબાઇક ઉત્પાદક બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપની સાથેનો સહયોગ જ્યારે તેમણે બ્યુએલેને 50 વધારાના XR1000 એન્જિનો પૂરા પાડ્યા ત્યારે 1987માં શરૂ થયો હતો. બ્યુએલે 1993 સુધી હાર્લી-ડેવિડસન પાસેથી એન્જિનો ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું, ત્યારે હાર્લી-ડેવિડસને બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપનીમાં ઓગણપચાસ ટકા હિસ્સો ખરીદ્યો હતો. <ref name="MCJuly08">{{cite journal |last= Frank|first= Aaron|author= |authorlink= |coauthors= |date= |year= 2008|month= July|day= |title= 25 Years of Buellishness: American Genius or America's Fool?|journal= Motorcyclist|volume= |series= |issue= |page= |pages= 82–94|publisher= Source Interlink Magazines|location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |access-date= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 1998માં બ્યુએલેમાં તેનો હિસ્સો અઠ્ઠાણુ ટકા સુધી વધાર્યો હતો અને 2003માં માલિકી પૂર્ણ કરી હતી. <ref>{{cite web | title = Buell Motorcycle Co. - Two Wheel Innovation | publisher = Industry Today | url = http://www.industrytoday.com/article_view.asp?ArticleID=1485 | access-date = 2009-06-13 | archive-date = 2011-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110713025945/http://www.industrytoday.com/article_view.asp?ArticleID=1485 | url-status = dead }}</ref> સામાન્ય અર્થમાં મોટરસાયક્લીંગમાં અને ખાસ અર્થમાં હાર્લી-ડેવિડસનમાં નવાઆંગતુકોને આકર્ષવા માટે, બ્યુએલે ઓછા ખર્ચવાળી, ઓછા નિભાવવાળી મોટરસાયકલ વિકસાવી હતી. પરિણામે વિકસેલી સિંગલ સિલીંડર બ્યુએલે બ્લાસ્ટને 2000માં રજૂ કરવામાં આવી હતી <ref name="MOBlast">[116] ^</ref> અને 2009માં બનાવવામાં આવી હતી, જે બ્યુએલેના અનુસાર ઉત્પાદનનું અંતિમ વર્ષ છે. <ref name="Procter2009">{{Cite news |url=http://www.motorcyclenews.com/MCN/News/newsresults/General-news/2009/July/jul3109-Buell-derides-and-crushes-regrettable-Blast/?R=EPI-117242 |title=Buell derides and crushes 'regrettable' Blast |first=Guy |last=Procter |date=31 July 2009 |periodical=Motorcycle News |publisher=Bauer }}</ref> 15 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ, કંપનીએ સત્તાવાર નિવેદન જારી કર્યું હતું કે તે બ્લ્યુલાઇનને પાછી ખેંચશે અને ઉત્પાદનનો તાત્કાલિક ધોરણે અંત આણશે. <ref name="Harley-Davidson.com Oct 15">{{cite news| url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News/0581_press_release.hdnews&newsYear=2009&history=news| title=Harley-Davidson announces 3rd quarter results, Unveils long-term business strategy| publisher=Harley-Davidson.com| access-date=2009-10-19| archive-date=2012-03-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20120325235556/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News%2F0581_press_release.hdnews&newsYear=2009&history=news| url-status=dead}}</ref> === શેર ભાવમાં ગરબડનો દાવો === [[ચિત્ર:HOG 5years.PNG|frame|right|હાર્લી ડેવીડસન ઇન્ક (એનવાયએસઇ:એચઓજી (HOG)) શેર ભાવ (સ્ત્રોત: ZenoBank.com)]] ભારે માગના 1990 અને 2000ના પ્રારંભના ભારે માગના સમયગાળા દરમિયાનમાં, હાર્લી-ડેવિડસન દેશભરમાં ડીલરશીપની સંખ્યા વિસ્તારવાના કાર્યક્રમનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેજ સમયે તેના પ્રવર્તમાન ડીલરો ખાસ કરીને પ્રતીક્ષા યાદીમાં હતા જે કેટલાક લોકપ્રિય મોડેલો માટે એક વર્ષ સુધી લાંબુ ચાલ્યું હતું. ઓટો ઉત્પાદકોની જેમ, હાર્લી-ડેવિડસન જ્યારે ઉપભોક્તાઓ તેમની પેદાશ ખરીદે છે ત્યારે નહી પરંતુ, ડીલરને તેની ડિલવરી અપાય ત્યારે વેચાણ નોંધે છે. તેથી, વ્યવહારમાં ઇચ્છીત એવા ચેનલ સ્ટફીંગ તરીકે ઓળખાતી પદ્ધતિને બદલે વધુ માલસામાન સ્વીકારવા માટે ડીલરો દ્વારા માગ કરાતા વેચાણ આંકડાઓમાં વધારો કરવો ઉત્પાદક માટે શક્ય છે. વિશિષ્ટ 2003ના નમૂના વર્ષમાં જ્યારે માગમાં ઘટાડો થયો ત્યારે, આ સમાચાર શેર ભાવમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડામાં પરિણમ્યા હતા. એપ્રિલ 20004માં જ, એચઓજી (HOG) શેરની કિંમત 60 ડોલરથી ઘટીને 40 ડોલરની નીચે આવી ગઇ હતી. આ ઘટાડાની થોડા પહેલા, નિવૃત્ત થતા સીઇઓ જેફરી બ્લ્યુસ્ટેઇને એમ્પ્લોયી સ્ટોક ઓપ્શન્સની કવાયત પર 42 મિલીયન ડોલરનો નફો કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/793952/000122520804000684/xslF345X02/doc4.xml|title=SEC Form 4|publisher=EDGAR|date=April 15, 2004}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસનનું નામ રોકાણકારો દ્વારા ફાઇલ કરેલા અસંખ્ય ક્લાસ એકશન દાવાઓમાં પ્રતિવાદી તરીકે નામ હતું, જેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે હાર્લી-ડેવિડસનના સંચાલન અને ડિરેક્ટરો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય છેતરપીંડી કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.glancylaw.com/amazing_case.php?caseid=125 |title=Glancy Binkow & Goldberg LLP - Attorneys at Law |publisher=Glancylaw.com |date=2004-01-21 |access-date=2009-01-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621221725/http://www.glancylaw.com/amazing_case.php?caseid=125 |url-status=dead }}</ref> 2007 જાન્યુઆરી સુધીમાં, હાર્લી-ડેવિડસનના શેરની કિંમત 70 ડોલર સુધી પહોંચી ગઇ હતી. === 2007 કામદારોની હડતાલ === 2 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ તેમના સંગઠનનો કરાર પૂર્ણ થતાં યોર્ક, પીએમાં હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક,ના સૌથી મોટા ઉત્પાદકીય પ્લાન્ટ ખાતે આશરે 2,700 કર્મચારીઓ વેતન અને આરોગ્ય લાભો પરની સંમતિ નિષ્ફળ જતા હડતાલ પર જતા રહ્યા હતા. <ref>{{cite news|title=2,700 union workers strike Harley-Davidson|publisher=United Press International|date=February 2, 2007|url=http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070202-12373100-bc-us-harleydavidson.xml|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219232206/http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070202-12373100-bc-us-harleydavidson.xml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Strike shuts down Harley-Davidson plant, Company suspends production of motorcycles amid contract dispute|publisher=Associated Press via MSNBC|date=February 2, 2007|url=http://www.msnbc.msn.com/id/16941254/|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=નવેમ્બર 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105121333/http://www.msnbc.msn.com/id/16941254/|url-status=dead}}</ref> હડતાલની અનિશ્ચિતતા દરમિયાન કંપનીએ હડતાલ પરના કર્મચારીઓની આરોગ્ય સંભાળનો કોઇ પણ હિસ્સો ચૂકવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Striking Harley workers take hits in the pocketbook|publisher=The York Dispatch|date=February 12, 2007|url=http://www.yorkdispatch.com/local/ci_5211461|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ઑક્ટોબર 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233709/http://www.yorkdispatch.com/local/ci_5211461|url-status=dead}}</ref> હડતાલના એક દિવસ, પહેલા સંગઠને સૂચિત કરાર વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું અને હડતાલને માન્ય ગણી હતી, અને કંપનીએ પ્લાન્ટ ખાતે તમામ ઉત્પાદન કાર્ય બંધ કરી દીધું હતું. યોર્ક સવલત સંગઠન અને સંગઠન સિવાયના એમ 3,200થી વધુ કામદારોને રોજગારી આપે છે. <ref>{{cite news|title=Harley closes big plant on strike threat|publisher=United Press International|date=February 1, 2007|url=http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070201-18094300-bc-us-harley.xml|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219232200/http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070201-18094300-bc-us-harley.xml|url-status=dead}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 16 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે તેણે તેની સૌથી મોટા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ ખાતેના સંગઠનના કામદારો સાથે શ્રમ સંમતિ સાધી છે, જે બે સપ્તાહ જૂની હડતાલમાં એક સિદ્ધિ હતી. <ref>{{cite news|title=Deal ends Harley-Davidson strike|year=2007|publisher=The Associated Press|url=http://www.msnbc.msn.com/id/17192748/|access-date=2010-10-08|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109052446/http://www.msnbc.msn.com/id/17192748|url-status=dead}}</ref> હડતાલે હાર્લી-ડેવિડસનના રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનને ખોરવી નાખ્યું હતું અને તેની અનેક અસરો ઉદભવી હતી, જેમ કે વિસ્કોન્સીન, કે જ્યાં 440 કર્મચારીઓને લે ઓફ અપાયો હતો અને હાર્લીના અસંખ્ય સપ્લાયરોએ હડતાલને કારણે તેમના મજૂરોને લે-ઓફ આપ્યા હતા.<ref>{{cite news|title=Tentative deal in Harley-Davidson strike - 2,800 workers out since February 2; rank-and-file still must vote on deal|publisher=Associated Press via MSNBC|date=February 16, 2007|url=http://www.msnbc.msn.com/id/17192748/|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=નવેમ્બર 9, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109052446/http://www.msnbc.msn.com/id/17192748|url-status=dead}}</ref> === એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપ હસ્તાંતરણ === 11 જુલાઇ, 2008ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપને 109 એમ અમેરિકન ડોલરમાં હસ્તગત કરવા આખરી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપ મોટરસાયકલોની બે લાઇન ધરાવે છેઃ હાઇ-પરફોર્મન્સ (ઉચ્ચ કામગીરીવાળી) એમવી ઓગસ્ટા બ્રાન્ડ અને લાઇટવેઇટ (હળવી)કેગિવા બ્રાન્ડ. <ref name="SuperbikePlanet.com July 11">{{cite news | url=http://www.superbikeplanet.com/2008/Jul/080711b.htm | title=Harley-Davidson Acquires Both MV Agusta & Cagiva! | publisher=SuperbikePlanet.com | access-date=2008-07-11 | archive-date=2008-07-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080714123334/http://www.superbikeplanet.com/2008/Jul/080711b.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="Harley-Davidson.com July 11">{{cite news | url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News/0292_press_release.hdnews&newsYear=2008&history=news | title=Harley-Davidson to acquire Mv Agusta Group expanding presence in Europe | publisher=Harley-Davidson.com | access-date=2008-07-11 | archive-date=2012-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809082414/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News%2F0292_press_release.hdnews&newsYear=2008&history=news | url-status=dead }}</ref> આ હસ્તાંતરણ 8 ઓગસ્ટના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson Completes Acquisition of MV Agusta | publisher = Motorcycle Daily.com | url = http://www.motorcycledaily.com/080808pressrelease1.htm | access-date = 2008-09-14 | archive-date = 2009-05-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090503053454/http://www.motorcycledaily.com/080808pressrelease1.htm | url-status = dead }}</ref> 15 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જાહેરાત કરી હતી કે તે એમવી ઓગસ્ટામાં હિસ્સાનું વેચાણ કરશે. <ref name="Harley-Davidson.com Oct 15"/> === ભારતમાં નિકાસ કરવા તરફના પગલાઓ === ઓગસ્ટ 2009માં, હાર્લી-ડેવિડસને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની જાહેરાત કરી હતી, અખબારી યાદીના અનુસાર તે 2010માં મોટરસાયકલનું વેચાણ શરૂ કરવાની આશા રાખે છે. કંપનીએ દિલ્હી નજીક ગુરગાંવમાં પેટા કંપનીની સ્થાપના કરી છે અને ડીલરો મેળવવાની પ્રક્રિયાનો પ્રારંભ કર્યો છે. <ref>{{cite news | title = Harley to Ride Indian Growth | publisher = [[Wall Street Journal]] | url = http://online.wsj.com/article/SB125135162394762877.html | date= August 28, 2009 | first= Eric | last= Bellman | access-date = 2009-08-28}}</ref> ઊંચી જકાતો અને પ્રદૂષણ નિયમનોને કારણે કેટલાક વર્ષો સુધી ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની યોજનાઓ વિલબંમાં મૂકાઇ હતી. પ્રદૂષણના નિયમનોમાં તાજેતરમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ જકાતને લગતી મુશ્કેલી હજુ વણઉકેલાયેલી જ છે. <ref name="Strumph2009">{{cite news |title=Harley-Davidson to sell motorcycles in India |last=Strumph |first=Dan |publisher=[[The Associated Press]] |url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hWzmxqlnUjGk28uKnovEO75fdWZwD9ABBDC01 |date=27 August 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2007માં, યુ.એસ. વ્યાપાર પ્રતિનિધિ સુસાન શ્વાબ અને ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન, કમલનાથે, ભારતીય કેરીની નિકાસના વિનીમયમાં હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની સંમતિ આપી હતી.<ref>{{cite news|title= India will export mangoes, import motorbikes from US|publisher=The Hindu Business Line|date=April 13, 2007|url=http://www.thehindubusinessline.com/2007/04/14/stories/2007041403971000.htm}}</ref> જોકે, ભારતે 500 સીસીથી વધુ ડિસ્પ્લેસમેન્ટની મોટરસાયકલો માટે પ્રધૂષણના ધોરણો નિયત કર્યા નથી, જે અન્ય ઉત્પાદકોના મોટા ભાગના મોડેલોની સાથે હાર્લી-ડેવિડસનની આયાતને અસરકારક રીતે અટકાવી રહ્યા છે.<ref>{{cite news|title=India Swaps Mangoes for Harley-Davidson Motorcycles|publisher=World Press|date=May 10, 2007 |url=http://www.worldpress.org/Asia/2785.cfm}}</ref> વધુમાં 60 ટકાની આયાત જકાત અને 30 ટકા કરને કારણે પણ ભારતમાં નિકાસ કરવાની યોજના સ્થગિત કરી દેવાઇ હતી, જેણે વેચાણ ભાવ અસરકારક રીતે બમણો કર્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Harley shelves India plans, citing duties|publisher=Mint|date=May 1, 2007 |url=http://www.livemint.com/2007/05/01000418/Harley-shelves-India-plans-ci.html}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે કંપની માને છે કે જકાતના પ્રશ્નને પહોંચી વળવા માટે માગ પૂરતા પ્રમાણમાં ઊંચી છે અને ચીફ ઓપરેટીંગ ઓફિસર મેટ્ટ લેવાટિકે જણાવ્યું હતું કે તેઓ નીચી જકાત માટે દબાણ કરવાનું ચાલુ રાખશે.<ref name="Strumph2009"/> હાર્લી-ડેવિડસન પાંચ મોટરસાયકલની રેન્જમાંથી ભારતમાં 12 મોડેલો રજૂ કરી રહી છે, જેના નામ છે સ્પોર્ટસ્ટર, ડાયના, વીઆરએસસી (VRSC), સોફ્ટેઇલ અને સીવીઓ (CVO). મોટરસાયકલો સંપૂર્ણપણે બંધાયેલા એકમમાં છે અને તેની ભારતમાં આયાત કરાશે, આમ 695,00 રૂપીયા અને 3,495,000 એકસ શોરૂમ કિંમત પર 100 ટકા કર આકર્ષે છે. તેનુ બુકીંગ એપ્રિલ 2010માં શરૂ થવાની ધારણા છે અને મોટરસાયકલની ડિલીવરી જૂન 2010થી શરૂ થશે. તેના પ્રારંભની સાથે, હવે પછીના પાંચ વર્ષો સુધીમાં ડીલરશીપ્સનો આંક 20થી વધુ કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે હાર્લી ડેવીડસન પાસે પાંચ ડીલરશીપ્સ (દિલ્હી, મુંબઇ, બેંગલોર, હૈદરાબાદ અને ચંદીગઢ) હશે. <ref>[http://www.motorcycle-usa.com/568/5429/Motorcycle-Article/Harley-Davidson-India-Intros-Motorcycle-Lineup.aspx હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ડિયા ઇન્ટ્રોસ મોટરસાયકલ લાઇનઅપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530054808/http://www.motorcycle-usa.com/568/5429/Motorcycle-Article/Harley-Davidson-India-Intros-Motorcycle-Lineup.aspx |date=2010-05-30 }} MotorcycleUSA.com</ref> === નાણાંકીય કટોકટી === ઇન્ટરબ્રાન્ડના અનુસાર હાર્લી-ડેવિડસનનું મૂલ્ય 2009માં 43 ટકા ઘટીને 4.34 અબજ ડોલરનું હતું. મૂલ્યમાં થયેલો ઘટાડો અગાઉના વર્ષના બે ત્રિમાસિક ગાળાઓમાં કંપનીના નફામાં થયેલા 66 ટકાના ઘટાડા સાથે સંકળાયેલો હોવાનું મનાય છે. <ref>{{cite web|url=http://english.pravda.ru/business/companies/23-09-2009/109454-harley_davidson-0|title=Harley-Davidson, Toyota and Porsche Brands Lose Value|access-date= 2009-10-01 |date=2009-09-21 |publisher=Pravda.ru}}</ref> 29 એપ્રિલ 2010ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમની વિસ્કોન્સીન ઉત્પાદન સવલતમાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં 54 મિલીયન ડોલરનો કાપ મૂકવો પડશે અને તેને સરભર કરવા માટે તેઓ યુ.એસ. સાઇટમાં વિકલ્પ શોધશે. કંપનીમાં ચાલતા મોટા પાયાની પુનઃરચનાને ધોરણે આ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, જે 2009માં શરૂ થઇ હતી અને તેમાં બે ફેક્ટરીઓ, વિતરણ કેન્દ્ર અને કુલ શ્રમદળમાંથી આશરે 25 ટકા (આશરે 3,500 કર્મચારીઓ) ઓછી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. વિસ્કોન્સીન ઉત્પાદન સવલતોને અન્ત્ર લઇ જવી કે નહી તેનો અંતિમ નિર્ણય 2010ના અંતમાં લેવામાં આવશે. <ref>http://www.jsonline.com/business/92418964.html</ref> == હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિનો == [[ચિત્ર:Harley Davidson.jpg|thumb|upright|એચડી રોડ કીંગમાં વી-ટ્વીન]] {{Main|Harley-Davidson engine timeline}} ક્લાસિક હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિનો બે -સિલીંડર, વી-ટ્વીન એન્જિનોની સાથે 45° "V"માં લગાવેલા પિસ્ટોન સાથેના છે. ક્રેન્કશાફ્ટ એક જ પીન ધરાવે છે અને પિસ્ટોન તેમના કનેક્ટીંગ રોડ મારફતે આ પીનમાં જોડાયેલા છે. <ref name="wfwvmg"/> આ ડિઝાઇન વારંવાર વિરામોમાં પિસ્ટોનમાં આગ લાગવા માટે કારણભૂત બન્યા હતા. આનુ કારણ નાની જગ્યામાં મોટા, હાઇ-ટોર્ક એન્જિનનું સર્જન કરવા માટે એન્જિનીયરીંગ માલના સમાધાનરૂપી વિનીમય (ટ્રેડઓફ) છે. આ ડિઝાઇન પસંદગી એન્જિનીયરીંગના દ્રષિકોણથી સંપૂર્ણપણે અવશેષ છે, પરંતુ વિશિષ્ટ અવાજ અને હાર્લી-ડેવિડસન બ્રાન્ડ વચ્ચેના મજબૂત જોડાણને કારણે ટકી રહી છે. આ ડિઝાઇન કે જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ હેઠળ આવરી લેવાઇ છે તે હાર્લી-ડેવિડસન વી-ટ્વીનને તેનો ઘોંઘાટવાળો "પોટેટો-પોટેટો" એવો અવાજ આપે છે. એન્જિનને સરળ બનાવવા અને ખર્ચ ઘટાડવા માટે, વી-ટ્વીન ઇગ્નીશનની પોઇન્ટના સિંગલ સેટ અને ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર વિના ચલાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. આ ડ્યૂઅલ ફાયર ઇગ્નીશ તરીકે જાણીતી છે, જે બન્ને સ્પાર્ક પ્લગ્સને ફાયર કરવા માટે કારણભૂત છે, જેમાં તેની પરના કોમ્પ્રેસન સ્ટ્રોક પર ક્યુ સિલીંડર છે તેની પરવાહ હોતી નથી, જ્યારે અન્ય સ્પાર્ક પ્લગ ફાયરીંગ કે તેના સિલીંડના એક્સહૌસ્ટ સ્ટ્રોક પર થાય છે તે અસરકારક રીતે "સ્પાર્કનો બગાડ"" કરે છે. એક્સહૌસ્ટ નોટ એ મૂળભૂત રીતે કેટલાક ધડાકાઓ સાથેનો કર્કશ બણાબણાટ વાળો અવાજ છે. એન્જિનની 45° ડિઝાઇન આમ એવી રીતે પ્લગ ફાયરીગનું સર્જન કરે છે: પ્રથમ સિલીંડર ફાયર, બીજો (પાછળનો) સિલીંડર 315° પાછળથી ફાયર કરે છે, ત્યાર બાદ જ્યાં સુધી પ્રથમ સિલીંડર ફરીથી ફાયર ન કરે ત્યાં સુધી 405°નો ગાળો હોય છે, જે એન્જિનને તેનો વિશિષ્ટ અવાજ આપે છે.<ref> {{cite web |url=http://auto.howstuffworks.com/harley3.htm |title=Howstuffworks "The Harley Sound and Mystique" |publisher=auto.howstuffworks.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref> હાર્લી-ડેવિડસને તેના ઇતિહાસમાં વિવિધ ઇગ્નીશન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો છે-ચાહે તે અગાઉના પોઇન્ટસ હોય કે /કન્ડેન્સર સિસ્ટમ, (1978 સુધી બીગ ટ્વીન અને 1970થી 1978 સુધી સ્પોર્ટસ્ટર), 1958થી 1969ના સ્પોર્ટસ્ટર પર મેગ્નેટ્ટો ઇગ્નીશન સિસ્ટમ ઉપયોગમાં લેવાઇ હતી, સેન્ટ્રીફ્યુગલ મિકેનિકલ એડજવાન્સ વજનો સાથે અગાઉના ઇલેક્ટ્રોનીક (તમામ મોડેલો 1978 અને અર્ધા 1979ના), અથવા ટ્રાન્સિસ્ટોરાઇઝડ ઇગ્નીશન કંટ્રોલ મોડ્યૂલ સાથે બાદના ઇલેક્ટ્રોનીક, જે વધુ પરિચીત રીતે બ્લેક બોક્સ અથવા બ્રેઇન (તમામ મોડેલો 1980થી લઇને અત્યાર સુધી) તરીકે ઓળખાય છે. 1995માં શરૂ કરીને, કંપનીએ 30મી જન્મશતાબ્દીની આવૃત્તિ ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ માટે ઇલેક્ટ્રોનીક ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન (ઇએફઆઇ) રજૂ કર્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1990s.jsp?locale=en_US |title=Harley-Davidson - Timeline 1990's |publisher=www.harley-davidson.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2008-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003125510/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1990s.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> 2007 પ્રોડક્ટ લાઇનની રજૂઆત સાથે, ઇએફઆઇ હાલમાં સ્પોર્ટસ્ટર સહિતના દરેક મોડેલોમાં સમાન છે. <ref> {{cite web |url=http://www.nightrider.com/biketech/motorcycle_efi_basics.htm |title=Harley-Davidson Motorcycle Fuel Injection Explained |publisher=www.nightrider.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref> ઓરફિલ્ડ લેબ્સ, બ્રુએલ અને કજાર, ટીઇએસી, યામાહા, સેનહેઇસર, એસએમએસ અને કોર્ટેક્સ દ્વારા સ્થપાયેલા સાઉન્ડ ક્વોલિટી વર્કીંગ ગ્રુપમાં ભાગ લેવાનું હાર્લી-ડેવીસને 1991માં શરૂ કર્યું હતું. મનોવૈજ્ઞાનિક શ્રવણેન્દ્રિય ઉપર સંશોધન કરવા માટેનું આ રાષ્ટ્રનું સૌપ્રથમ જૂથ હતું. તે વર્ષ બાદ, હાર્લી-ડેવિડસને પૃથ્થકરણ દ્વારા "હાર્લી સાઉન્ડ" ઝડપી લેવાની સાથે ઇયુ માટેના અવાજના સ્તર સુધી નીચે લઇ જવાના ઉદ્દેશ સાથે તાલાડેગા સુપરસ્પીડવે ખાતે લેવામાં આવેલા રેકોર્ડીંગ્સને આધારે ઓરફિલ્ડ લેબ ખાતેના અસંખ્ય અવાજ ગુણવત્તા અભ્યાસોમાં ભાગ લીધો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}} આ સંશોધનો એવી બાઇકોમાં પરિણમ્યા હતા કે જેની રજૂઆત 1998માં ઇયુ ધોરણો અનુસારની કરવામાં આવી હતી. 1 ફેબ્રુઆરી 1994ના રોજ, કંપનીએ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ એન્જિનના વિશિષ્ટ અવાજ માટે સાઉન્ડ ટ્રેડમાર્ક અરજી ફાઇલ કરી હતી: "આ માર્કમાં વી-ટ્વીન દ્વારા ઉત્પન્ન કરેલ અરદજારના એક્સહૌસ્ટ અવાજ, જ્યારે માલ વપરાશમાં હોય ત્યારે સામાન્ય ક્રેન્કપીન મોટરસાયકલનો સમાવેશ થાય છે. હાર્લી-ડેવિડસનના નવ હરીફોએ અરજીનો વિરોધ કરતા પોતાની ટિપ્પણીઓ ફાઇલ કરી હતી, જેમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે વિવિધ બ્રાન્ડની ક્રૂઝર સ્ટાઇલ મોટરસાયકલ સિંગલ-ક્રેન્કપીન વી-ટ્વીન એન્જિનનો ઉપયોગ કરે છે, જે સમાન પ્રકારનો અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/law/st_org/iptf/articles/content/1998101101.html |title=The Trademark Registrability of the Harley-Davidson Roar: A Multimedia Analysis |publisher=www.bc.edu |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604001508/http://www.bc.edu/bc_org/avp/law/st_org/iptf/articles/content/1998101101.html |url-status=dead }}</ref> આ વિરોધ બાદ આરોપો થયા હતા. 2001 ઓગસ્ટમાં, કંપનીએ તેનો ટ્રેડમાર્ક ફેરડલી રજિસ્ટર કરવાના પ્રયત્નો પડતા મૂક્યા હતા. આમ છતાં, કંપનીના કાનૂની સલાહકાર એવો દાવો કરે છે કે હાર્લી-ડેવિડસન હજુ પણ રજિસ્ટ્રેશન વિના પણ અવાજમાં ટ્રેડમાર્ક ધરાવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.themabreys.com/northtexashog/history.htm |title=Chuck Mabrey - Harley History |publisher=www.themabreys.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2009-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091127081008/http://www.themabreys.com/northtexashog/history.htm |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:harley.electraglide.750pix.jpg|thumb|બ્રિસ્ટોલમાં ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ "અલ્ટ્રા ક્લાસિક"]] === મોટા વી ટ્વીન્સ === * એફ-હેડ, કે જે જેડી તરીકે પણ ઓળખાય છે તે પોકેટ વાલ્વ અને આઇઓઇ (ઇનટેક ઓવર એક્સહૌસ્ટ) છે, 1914-1929 (1000 સીસી) અને 1922-1929 (1200 સીસી) * ફલેથહેડ, 1930–1948 (1200&nbsp;સીસી) અને 1935–1941 (1300&nbsp;સીસી). * નૂકલહેડ, 1936–1947 61&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1000&nbsp;સીસી), અને 1941–1947 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) * પાનહેડ, 1948–1965 61&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1000&nbsp;સીસી), અને 1948–1965, 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) * શોવહેડ, 1966–1984, 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) અને 80&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1345&nbsp;સીસી) 1978ના અંત સુધી * વિકાસ (એ.કે.એ. "ઇવો" અને "બ્લોકહેડ"), 1984–2000, 80&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1340&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 88 (એ.કે.એ. "ફાથેડ") 1999–2006, 88&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1450&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 88બી (ટ્વીન કેમ 88નો પ્રતિસ્પર્ધી સંતુલન વર્ઝન) 2000–2006, 88&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1450&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 95, 2000થી, 95&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1550&nbsp;સીસી) (પ્રારંભિક સી.વી.ઓ. મોડેલો માટેના એન્જિનો) * ટ્વીન કેમ 96, 2007થી, 96 ક્યુબિક ઇંચ (1584&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 103, 2003–2006, 2009, 103&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1690&nbsp;સીસી) (સી.વી.ઓ. મોડેલો માટેના એન્જિનો) * ટ્વીન કેમ 110, 2007થી, 110&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1802&nbsp;સીસી) (સી.વી.ઓ. મોડેલ માટેના એન્જિનો) [[ચિત્ર:Sportster moving.jpg|thumb|ઇવોલ્યુશન સ્પોર્ટસ્ટર ડાઉનટાઉન બ્યુનોસ એઇર્સની આસપાસ ફરે છે. ]] === નાના વી ટ્વીન્સ === * ડી મોડેલ, 1929–1931, 750 સીસી * આર. મોડેલ, 1932–1936, 750 સીસી * ડબ્લ્યુ મોડેલ, 1937–1952, 750 સીસી, એકમાત્ર (ફક્ત 2 વ્હીલ ફ્રેમ) * જી (સેરવી-કાર) મોડેલ, 1932–1973, 750 સીસી * કે મોડેલ, 1952–1953, 750 સીસી * કેએચ મોડેલ, 1954–1956, 900 સીસી * આયર્નહેડ, 1957–1971, 900 સીસી; 1971–1985, 1000 સીસી * વિકાસ, 1986થી, 883&nbsp;સીસી, 1100&nbsp;સીસી અને 1200&nbsp;સીસી [[ચિત્ર:Vrod.jpg|thumb|શો રુમ ફ્લોર પર વી-રોડ]] === રિવોલ્યુશન એન્જિન === રિવોલ્યુશન એન્જિન એ વીઆર-1000 સુપરબાઇક સ્પર્ધા કાર્યક્રમ પર આધારિત છે, જે હાર્લી-ડેવિડસનની પાવરટ્રીમ એન્જિનીયરીંગ ટીમ અને [[સ્ટુટગાર્ટ|સ્ટટ્ટગાર્ટ]], જર્મનીમાં પોર્શી દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તે લિક્વીડ કૂલ્ડ, ડ્યૂઅલ ઓવરહેડ કેમ, 69 ક્યૂબિક ઇંચ (1130 સીસી) ડિસ્પ્લેસમેન્ટ સાથે આંતરિક કાઉન્ટરબેલેન્સ્ડ 60 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન છે, જે 9000 આરપીએમની રેડલાઇન સાથે ક્રેન્ક ખાતે 8250 આરપીએમ પર ઉત્પન્ન {{convert|115|hp|abbr=on}} કરે છે. <ref>{{cite web | title = First Ride: 2002 Harley-Davidson VRSCA V-Rod | publisher = motorcycle.com | url = http://www.motorcycle.com/manufacturer/harley-davidson/first-ride-2002-harleydavidson-vrsca-vrod-13245.html | access-date = 2007-12-14}}</ref><ref>{{cite web | title = Harley-davidson v-rod - jeckyl or hyde! | publisher = Motorbikes Today | url = http://www.motorbikestoday.com/reviews/Articles/harley_vrod.htm | access-date = 2007-12-14}}</ref> તે 2002 નમૂના વર્ષમાં નવા વી-રોડ લાઇન માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતુ, જેમાં સિંગલ વીઆરએસસી (VRSC)એ (વી-ટ્વીન રેસીંગ સ્ટ્રીટ કસ્ટમ) મોડેલથી પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson Company History Timeline 2000 | publisher = Harley-Davidson Motor Company Website | url = http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_2000s.jsp?locale=en_US | access-date = 2007-12-14 | archive-date = 2007-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071224224528/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_2000s.jsp?locale=en_US | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Motor Company History | publisher = North Texas Harley Owners Group | url = http://www.nthog.com/html/motor_company_history.html | access-date = 2007-12-14 | archive-date = 2008-02-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080227145357/http://www.nthog.com/html/motor_company_history.html | url-status = dead }}</ref> રિવોલ્યુશન એન્જિનનું 1250 સીસી સ્ક્રીયેમિન ઇગલ વર્ઝન 2005 અને 2006માં ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યાર બાદ તેને 2005થી 2007માં એક જ ઉત્પાદન મોડેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 2008માં, 1250 સીસી રિવોલ્યુશન એન્જિન સમગ્ર વીઆરએસસી (VRSC) લાઇન માટે નિયત બની ગયું હતું. હાર્લી-ડેવિડસન 2008 વીઆરએસસી (VRSC)એડબ્લ્યુ મોડેલ માટેના {{convert|123|hp|abbr=on}} ક્રેન્ક પર દાવો કરે છે. વીઆરએસએક્સએ (XA)સઇ ''ડિસ્ટ્રોયર'' સ્ટ્રોકર (75 એમએમ ક્રેન્ક) સ્ક્રિયમિન ઇગલ 79 ક્યુબિક ઇંચ (1300 સીસી) રિવોલ્યુશન એન્જિનથી સજ્જ છે, જેનું ઉત્પાદન બંધ કરાયું હતું. {{convert|165|hp|abbr=on}}. == મોડેલ ડેઝીગ્નેશન્સ (ઓળખ) == {{multiple issues|section=April 2010|unreferenced=January 2009|cleanup=January 2009}} હાર્લી મોડેલ ડેઝીગ્નેશન્સ શબ્દો અને ક્રમાંકોની શ્રેણી છે, જે મર્યાદિત રીતે મિશ્રીત છે. 2006માં મોડેલ ડેઝીગ્નેશન FLHTCUS માં હતું તેમ શ્રેણી લાંબી હોઇ શકે છે. પ્રથમ શબ્દ નીચે જણાવેલમાથી કોઇ પણ એક હોઇ શકે છે. :K ('50s ફ્લેથહેડ સ્મોલ ટ્વીન), E, F (1936-* સિંગલ કેમ ઓએચવી બીગ ટ્વીન), U, V (1930-48 ચાર કેમ ફ્લેથહેડ બીગ ટ્વીન), D, G, R, W (ફ્લેથહેડ સ્મોલ ટ્વીન), X (સ્પોર્ટસ્ટર ઓએચવી), અથવા V (વીઆરએસસી (VRSC)) 1984થી ફક્ત F (બીગ ટ્વીન), X (સ્પોર્ટસ્ટર) અને V (વી_રોડ)નો નિયમિતપણે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. શબ્દો એક જ સંખ્યામાં અથવા જોડમાં નીચે દર્શાવ્યા અનુસાર ઉમેરવામાં આવ્યા છે. :બી (B) (બ્લેક્ડ આઉટ (BLACKED OUT) એટલે કે સ્ટ્રીટ બોબ, નાઇટ ટ્રેઇન, અને ક્રોસ બોન્સ મોડેલ્સ), સી (C) (ક્લાસિક અથવા કસ્ટમ), સીડબ્લ્યુ (CW) (કસ્ટમ વાઇડ (2008 સોફ્ટેઇલ રોકર)) ડી (D) (ડાયના ચેસિસ અથવા સોફ્ટેઇલ ડ્યૂસ), ઇ (E) (ઇલેક્ટ્રોનીક સ્ટાર્ટ), એફ (F) (ફેટ બોય (1990–હાલમાં); ફેટ બોબ (2008–હાલમાં) અથવા ફૂટ-શિફ્ટ (1972 અને તેની પહેલા)), એચ (H) (હેન્ડલ બાર/ ફ્રન્ટ એન્ડ માઉન્ટેડ ફાયરીંગ (HANDLE BAR/ FRONT END MOUNTED FAIRING). એટલે બેટ વિંગ ફેઇરીંગ/ક્વિક રિલીઝ વિન્ડશિલ્ડ.), આઇ (I) (ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન), એલ (L) (લો રાઇડર)), એન (N) {(નોસ્ટાલ્જીયા જેમ કે સોફ્ટેઇલ ડિલક્સ/નોસ્ટાલ્જીયા/સ્પેશિયલ) અને સ્પોર્ટસ્ચર પરિવારમાં નાઇટસ્ટર} પી (P) (પોલીસ), આર (R) (રેસ, રોડ કીંગ અથવા રબર-માઉન્ટ), એસ (S) (સ્પોર્ટ સ્પ્રિંગર), એસટી (ST) (સોફ્ટેઇલ), ટી (T) (ફ્રેમ માઉન્ટેડ ફાયરીંગ (FRAME MOUNTED FAIRING)), ડબ્લ્યુજી (WG) (વાઇડ ગ્લાઇડ), એસઇ (SE) (સ્ક્રિયેમિન ઇગલ), યુ (U) (અલ્ટ્રા) એક્સ (X) (એએલએચએક્સ(FLHX) સ્ટ્રીટ ગ્લાઇડ), ડાયના મોડેલોમાં સ્પોર્ટ અને ટુરીંગ મોડેલોમાં ગ્લાઇડ) એક્સટી (XT) (ટી (T)-સ્પોર્ટ ડાયના મોડેલ). કસ્ટમ વેહિકલ ઓપરેશન્સ મોડેલો પણ તેમાં ઉમેરેલા (2,3,4) ક્રમાંકો ધરાવી શકે છે. નોંધી રાખો કે મોડેલ ડેઝીગેશન્સ માટેની પરંપરાઓ કંપની દ્વારા નિયમિતપણે તોડવામાં આવે છે. === પ્રવર્તમાન મોડેલના નામ === [[ચિત્ર:HD 883 Hugger.JPG|thumb|2001 883 સ્પોર્ટસ્ટર હગર]] * 1980ના શેરીમાં જતા XR1000ના અપવાદ સાથે '''સ્પોર્ટસ્ટર''' અને XR1200 મોટા ભાગના સ્પોર્ટસ્ટરો શેરીમાં વપરાશ માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા, તે તેમના મોડેલ ડેઝીગ્નેશનમાં ઉપસર્ગ XLનો ઉપયોગ કરે છે. સ્પોર્ટસ્ટર ઇવોલ્યુશન એન્જિન માટે તેનો વપરાશ 1980ના મધ્યથી થાય છે, ત્યારથી બે એન્જિનના કદ છે. નાના એન્જિન સાથેની મોટરસાયકલોને એક્સએલ (XL) 883 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે મોટા એન્જિન ધરાવતી મોટરસાયકલોને પ્રાથમિક રીતે એક્સએલ (XL) 1100 તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. મોટા એન્જિનનું કદ 1,100 સીસીથી વધારીને 1,200 સીસીનું કરવામાં આવ્યું ત્યારે તેની ઓળખાણમાં તે અનુસાર એક્સએલ (XL) 1100 થી એક્સએલ (XL) 1200 સુધી ફેરફાર થયો હતો. તેના પછી આવતા શબ્દો સ્પોર્ટસ્ટર રેન્જમાં મોડેલ વિવિધતાનો નિર્દેશ કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે, એક્લએલ (XL) 883સી 883 સીસી સ્પોર્ટસ્ટર કસ્ટમનો નિર્દેશ કરે છે, જ્યારે એક્સએલ (XL) 1200એસ હાલમાં પાછી ખેંચી લેવાયેલી 1200 સ્પોર્ટસ્ટર સ્પોર્ટ તરીકે ઓળખાય છે. * '''ડાયના''' મોડેલ્સ બીગ ટ્વીન એન્જિન (એફ), જે નાના ડાયામીટર ટેલિસ્કોપ ફોર્કસ સ્પોર્ટસ્ટર (એક્સ) અને ડાયના ચેસિસ (ડી)માં વપરાતા હતા તેના જેવા જ છે. તેથી, દરેક ડાયના મોડેલો એવી ઓળખાણો ધરાવે છે જે એફએક્સડી (FXD)થી શરૂ થાય છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સડીડબ્લ્યુજી (FXDWG) (ડાયના વાઇડ ગ્લાઇડ) અને એફએક્સડીએલ (FXDL) (ડાયના લો રાઇડર). * '''સોફ્ટેઇલ''' મોડેલો બીગ ટ્વીન એન્જિન (એફ) અને સોફ્ટેઇલ ચેસિસ (એસટી)નો ઉપયોગ કરે છે. ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે નાના ડાયામીટર ટેલિસ્કોપીક ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે સ્પોર્ટસ્ટર (એક્સ) પર વપરાય છે તેના જેવા જ છે, તે એફએક્સએસટી (FXST)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સએસટીબી (FXSTB) (નાઇટ ટ્રેઇન), એફએક્સએસટીડી (FXSTD) (ડ્યૂસ), અને એફએક્સએસટીએસ (FXSTS)(સ્પ્રીંગર). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે મોટા ટેલિસ્કોપીક ફોર્કસ, પ્રવાસ માટે વપરાતી બાઇકો (એલ)માં વપરાય છે તેના જેવા જ હોય છે, તે એફએલએસટી (FLST)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ '' , એફએલએસટીએફ (FLSTF) (ફેટ બોય), એફએલએસટીસી (FLSTC) (હેરિટેજ સોફ્ટેઇલ ક્લાસિક), અને એફએલએસટીએન (FLSTN) (સોફ્ટેઇલ ડિલક્સ). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે {{convert|21|in|mm|sing=on}} વ્હીલ સાથે સ્પ્રીંગર ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે એફએક્સએસટીએસ (FXSTS)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સએસટીએસ (FXSTS) (સ્પ્રીંગર સોફ્ટેઇલ) અને એફએક્સએ (XA)સટીએસબી (FXSTSB) (બેડ બોય). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે {{convert|16|in|mm|sing=on}} વ્હીલ સાથે સ્પ્રીંગર ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે એફએલએસટીએસ (FLSTS)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએલએસટીએસસી (FLSTSC) (સ્પ્રીંગર ક્લાસિક) અને એફએલએસટીએસબી (FLSTSB) (ક્રોસ બોન્સ). * '''પ્રવાસના''' મોડેલો બીગ ટ્વીન એન્જિનો અને મોટા ડાયામીટર ટેલિસ્કોપિક ફોર્કસનો ઉપયોગ કરે છે. તમામ પ્રવાસ ઓળખો શબ્દો એફએલ (FL) સાથે શરૂ થાય છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએલએચઆર (FLHR) (રોડ કીંગ) અને એફએલટીઆર (FLTR) (રોડ ગ્લાઇડ). * '''રિવોલ્યુશન''' મોડેલો રિવોલ્યુશન એન્જિન (વીઆર)નો ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટ્રીટ વર્ઝનો સ્ટ્રીટ કસ્ટમ (એસસી) તરીકે ઓળખાય છે. વીઆરએસસી (VRSC) ઉપસર્ગ બાદ દરેક સ્ટ્રીટ રિવોલ્યુશન બાઇક્સમાં સામાન્ય છે, પછીનો અક્ષર મોડેલનું નિરૂપણ કરે છે, એ (A) (બેઝ વી-રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), એડબ્લ્યુ (AW) (બેઝ વી-રોડ + ડબ્લ્યુ (W) 240 એમએમ પાછળના ટાયર સાથે પહોળુ), બી (B) (પાછી ખેંચી લેવાયેલ), ડી (D) (નાઇટ રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), આર (R) (સ્ટ્રીટ રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), એસઇ (SE) અને એસઇઆઇઆઇ(SEII) (સીવીઓ (CVO) સ્પેશિયલ એડિશન ), અથવા એક્સ (X) (સ્પેશિયલ એડિશન). મોડેલોમાં વધુ તફાવતો વધારાના અક્ષરથી પાડવામાં આવ્યા છે, ''ઉદાહરણ'' , વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX) નાઇટ રોડ સ્પેશિયલનો ઉલ્લેખ કરે છે. ** ફેક્ટરી દ્વારા આગળ ધકેલવામાં આવેલી બાઇક વીઆરએક્સએ (XA)સઇ (VRXSE) ડિસ્ટ્રોયર, નોન સ્ટ્રીટ બાઇક દર્શાવવા માટે એસસી(SC)ને બદલે એક્સ(X)નો ઉપયોગ કરે છે, અને એસઇ (SE) સીવીઓ (CVO) (CVO) સ્પેશિયલ એડિશન દર્શાવે છે. == મોડેલ પરિવારો == આધુનિક હાર્લી બ્રાન્ડની મોટરસાયકલો પાંચ મોડેલ પરિવારોમાંના એકમાં આવે છે: ટુરીંગ, સોફ્ટેઇલ, ડાયના, સ્પોર્ટસ્ટર અને વીઆરએસસી (VRSC). મોડેલ પરિવારો ફ્રેમ, એન્જિન, સસ્પેન્શન અને અન્ય લાક્ષણિકતાઓ દ્વારા ઓળખાય છે. === પ્રવાસ (ટુરીંગ) === [[ચિત્ર:PolizeiHarley.JPG|thumb|હેમબર્ગ પોલીસ ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ]] {{See also|Harley-Davidson FL}} પ્રવાર (ટુરીંગ) પરિવાર કે જે "ડ્રેસર્સ" તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેમાં રોડ કીંગ મોડેલો અને વિવિધ ટ્રીમમાં ઓફર કરાતા ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે. રોડ કીંગ્સ "રેટ્રો ક્રુઝર" દેખાવ ધરાવે છે અને મોટો સ્પષ્ટ કાચથી સજ્જ છે. રોડ કીંગ્સ 1940 અને 50મી સદીના બીગ ટ્વીનની યાદ અપાવે છે. ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ્ઝને તેમના ફુલ ફ્રન્ટ ફેઇરીંગ દ્વારા ઓળખી શકાય છે. મોટા ભાગના ઇલેક્ટ્રા અલગ ગ્લાઇડ્ઝ ફોર્ક માઉન્ટેડ ફેઇરીંગ ધરાવે છે જેને તેના ક્ષતિ વિનાના આકારને કારણે "બેટવીંગ" તરીકે ઓળખાય છે. રોડ ગ્લાઇડ ફ્રેમ-માઉન્ટેડ ફેઇરીંગ ધરાવે છે, જેને "શાર્કનોઝ" તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. શાર્કનોઝમાં વિશિષ્ટ, ડ્યૂલ ફ્રન્ટ હેડલાઇટનો સમાવેશ થાય છે. ટુરીંગ મોડેલોને તેમના મોટા સેડલબેગ્સ, એર સસ્પેન્શન પર રિયર કોઇલ દ્વારા અલગ તારવી શકાય છે અને તે ફક્ત એવા મોડેલો છે જે રેડીયો/સીબી સાથે સંપૂર્ણ સુંદરતા બક્ષે છે. દરેક ટુરીંગ મોડેલો સમાન ફ્રેમનો ઉપયોગ કરે છે, તેને સૌપ્રથમ 1980માં શોવેલહેડ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને જ્યારે તેમાં સતત પુનઃડિઝાઇન કરવામાં આવતી હતી ત્યારે 2009 સુધી સામાન્ય સુધારાઓ સાથે આગળ ધપાવવામાં આવ્યું હતું. ફોર્કના આગળના ભાગમં સ્ટયરીંગ હેડના સ્થળ દ્વારા ફ્રેમને અલગ તારવી શકાય છે અને ડ્રાઇવટ્રેઇન પર રબર માઉન્ટ કરનાર પ્રથમ એચ-ડી ફ્રેમ હતી જે સવારને મોટા વી-ટ્વીનના આંદોલનોથી અળગી કરતી હતી. જ્યારે ઓઇલની ટાંકી ટ્રાન્સમિશન હેઠળ ગઇ ત્યારે 1994ના નમૂના વર્ષશ માટે ફ્રેમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને બેટરીને જમણી સેડલબેગહેઠળથી બેઠકની નીચેથી ઇનબોર્ડમાં ફેરવવામાં આવી હતી. 1997માં, ફ્રેમને ફરીથી સુધારવામાં આવી હતી જેથી મોટી બેટરીને બેઠક નીચે લાવી શકાય અને બેઠકની ઊંચાઇમાં ઘટાડો કરી શકાય. 2007માં, હાર્લીએ 96 ક્યૂબિક ઇંચ મોટર તેમજ સવારને ધોરમાર્ગ પર વધુ સારી ગતિ પૂરી પાડવા માટે 6 સ્પીડ ટ્રાન્સમિશનો રજૂ કર્યા હતા. ભૂતકાળના વર્ષોમાં,સ આ ટુરીંગ મોડેલો વિવિધ સ્થાનિક અને રાજ્યની પોલીસ એજન્સીઓ જેમ કે શિકાગો પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ, લોસ એંજલસ પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ, આઇઓવા સ્ટેટ પેટ્રોલ, અને અન્ય વિવિધ વિભાગોમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. 2006માં, હાર્લીએ એફએલએચએક્સ (FLHX), બાઇક રજૂ કરી હતી, જેની ડિઝાઇન વિલી જી. ડેવીડસન દ્વારા તેની ટુરીંગ લાઇન પર પોતાની અંગત સવારી માટે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web| url=http://www.brainbucketmag.com/News/article/sid=408.html |last=Newbern |first=Michael |title=First Ride: 2007 FLHX |date=2006-08-08}}</ref> 2008માં, હાર્લીએ એન્ટી લોક બ્રેકીંગ સિસ્ટમ અને ક્રૂઇઝ કંટ્રોલનો તમામ ટુરીંગ મોડેલો પર ફેક્ટરી સ્થાપિત વિકલ્પ તરીકે ઉમેરો કર્યો હતો. <ref name="ABS">{{cite press release |title=ABS OPTION ON ALL HARLEY-DAVIDSON TOURING AND VRSC MODELS |publisher=Harley-Davidson |date=2007-07-09 |url=http://www.harley-davidson.com/CO/NEW/en/PressRelease_date.asp?locale=en_US&bmLocale=en_US&HDCWPSession=vHLgG6cQLh81Jl9BDmTDST1frXYC02vTcXyzfQGn090yRDvTJyQb!-1996869500!400212047&id_in=1244&dspmm=7&dspyy=2007&FROM=NewsARCHIVE |access-date=2007-09-26 |archivedate=2008-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220062801/http://www.harley-davidson.com/CO/NEW/en/PressRelease_date.asp?locale=en_US&bmLocale=en_US&HDCWPSession=vHLgG6cQLh81Jl9BDmTDST1frXYC02vTcXyzfQGn090yRDvTJyQb!-1996869500!400212047&id_in=1244&dspmm=7&dspyy=2007&FROM=NewsARCHIVE }}</ref> આ ઉપરાંત વર્ષ 2008 માટે દરેક ટુરીંગ મોડેલોમાં 6 ગેલોન ઇંધણ ટાંકી નવી હતી. 2009 માટે, હાર્લી-ડેવિડસને નવી ફ્રેમ, નવી સ્વીનગાર્મ, સંપૂર્ણપણે સુધારેલ એન્જિન-માઉન્ટીંગ સિસ્ટમ, {{convert|17|in|mm|adj=on}} દરેક માટે ફ્રન્ટ વ્હીલ્સ પરંતુ એફએલએચઆરસી અને 2-1-2 એક્સહૌસ્ટ સહિતના વિવિધ સુધારાઓ સાથે સમગ્ર ટુરીંગ રેન્જની પુનઃડિઝાઇન કરી હતી. આ સુધારાઓ ભારે મોટી વજન લઇ જવાની ક્ષમતા, વધુ સારા સંચાલન, અંતરાયવિહીન એન્જિન, લાંબી રેન્જ અને ઓછી એક્સહૌસ્ટ ગરમી કે સવાર અને મુસાફરને તબદિલ કરવામાં આવે છે તેમાં પરિણમ્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/family/to |title=2009 હાર્લી ડેવિડસન 2009 મોડેલ લાઇન |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209133329/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/family/to |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.motorcycledaily.com/04august08_2009hd_vrod&touring.htm|last=Edge|first=Dirck|title=2009 Harley-Davidson Touring Models and V-Rod Muscle - MD First Rides|date=2008-08-04|access-date=2021-07-10|archive-date=2009-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511121725/http://www.motorcycledaily.com/04august08_2009hd_vrod%26touring.htm|url-status=dead}}</ref> 2009ના નમીના વર્ષ માટે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં એફએલએચટીસીયુટીજી ટ્રાઇ-ગ્લાઇડ અલ્ટ્રા ક્લાસિક, પ્રથમ ત્રિ-ચક્રીય હાર્લી, જ્યાં સુધી 1973માં સેરવી-કાર પાછી ખેંચવામાં આવી ન હતી તેનો સમાવેશ થાય છે. મોડેલ વિશિષ્ટ ફ્રેમ અને ફક્ત ટ્રાઇક માટે જ 103 સીઆઇ એન્જિન દર્શાવે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/model/flhtcutg |title=2009 હાર્લી-ડેવિડસન ટ્રિ-ગ્લાઇડ અલ્ટ્રા ક્લાસિક |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209133329/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/model/flhtcutg |url-status=dead }}</ref> === સોફ્ટેઇલ === [[ચિત્ર:Evb-my hog.jpg|thumb|2002 સોફ્ટટેઇલ હેરિટેજ ક્લાસિક ]] {{Main|Softail}} આ બીગ-ટ્વીન મોટરસાયકલો હાર્લીની પરંપરા પરના મજબૂત મૂલ્યના લાભનો ફાયદો ઉઠાવે છે. પાછળનું વ્હીલ ટ્રાન્સમિશનની હેઠળ છૂપાયેલું હોવાથી, તે દેખીતી રીતે "હાર્ડટેઇલ" હેલિકોપ્ટર જેવા હોય છે, જે 1960 અને 1970માં તેમજ તેમના અગાઉના ઇતિહાસ પરથી લોકપ્રિય હતા. તે પરંપરાને જાળવી રાખતા "સ્પ્રીંગર" ફ્રન્ટ એન્ડ અને "હેરિટેજ" શૈલી સાથેના સોફ્ટેઇલ મોડેલો તેમના ઇતિહાસ પરથી જ ડિઝાઇન અંગેની પ્રેરણા લે છે. === ડાયના === {{Main|Harley-Davidson Super Glide}} [[ચિત્ર:Harley-Davidson 18.jpg|thumb|2005 ડાયના સુપર ગ્લાઇડ કસ્ટમ]] ડાયના મોટરસાયલ બીગ ટ્વીન એન્જિનો અને પરંપરાગત શૈલી ધરાવે છે. સોફ્ટેઇલમાં જેમ પરંપરાગત કોઇલ સસ્પેન્શનની ઉપર હોય છે અને જે સ્વીનગાર્મને ફ્રેમ સાથે જોડે છે તેનાથી અને સ્પોર્ટસ્ટરના તેમના મોટા એન્જિનોથી અલગ પાડી શકાય છે. આ મોડેલો પર, ટ્રાન્સમિશન એન્જિનના ઓઇલ સંગ્રહસ્થાનને પણ ધરાવે છે. 2006મા, હાર્લી ડેવીડસને પાંચ ડાયના મોડેલો માટેની રૂપરેખા ઘડી હતી: સુપર ગ્લાઇડ, સુપર ગ્લાઇડ કસ્ટમ, સ્ટ્રીટ બોબ, લો રાઇડર અને વાઇડ ગ્લાઇડ. 2008માં, ડાયના ફેટ બોબ ડાયના લાઇન-અપમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આક્રમક સ્ટાઇલીંગ ધરાવે છે જેમાં નવી 2-1-2 એક્સહૌસ્ટ, ટ્વીન હેડલેમ્પસ, 180 એમએમ પાછળના ટાયર અને 130 એમએમ આગળના ટાયરનો સમાવેશ થાય છે. ડાયના પરિવાર 99-06થી 88 ક્યૂબિક ઇંચ ટ્વીન કેમનો ઉપયોગ કરે છે. 2007થી અને વિસ્થાપનને પગલે 96 ક્યૂબિક ઇંચ સુધી વધારવામાં આવ્યું હતું. ફેક્ટરીએ સ્ટ્રોકને 4 3/8" ઇંચ સુધી વધાર્યા તેનું પરિણામ હતું. === સ્પોર્ટસ્ટર === {{Main|Harley-Davidson Sportster}} [[ચિત્ર:200501DIRTYDEBBIE 003a.jpg|thumb|2002 સ્પોર્ટસ્ટર 883 કસ્ટમ]] [[ચિત્ર:2003 HD XL1200C Anniversary Edition.jpg|thumb|2003 હાર્લી ડેવીડસન એક્સએ (XA)લ 1200 કસ્ટમ એનિવર્સરી એડિશન]] 1957માં રજૂ કરાયેલ, સ્પોર્ટસ્ટર હાર્લી-ડેવિડસન યોજના (લાઇનઅપ)માં લાંબા સમયથી ચાલી આવતો મોડેલ પરિવાર છે. {{Citation needed|date=June 2009}} તેની સ્પર્ધામાં વપરાતી મોટરસાયકલ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી હતી અને ધૂળવાળા અને સપાટ-માર્ગ રેસ કોર્સ પર 1960 અને 1970માં લોકપ્રિય રહી હતી. હાર્લીના અન્ય મોડેલોની તુલનામાં વધુ નાના અને વધુ હળવા આ સમકાલીન સ્પોર્ટસ્ટર્સમાં 883 સીસી અથવા 1,200 સીસી ઇવોલ્યુશન એન્જિનનો ઉપયોગ થાય છે અને તેમાં વારંવાર સુધારો કરાયો હોવાથી તેમના સ્પર્ધામાં વપરાતી અગાઉના મોડેલો સાથે સમાન પ્રકારનો દેખાવ ધરાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson-sportster-1000.aspx|title=1972-1985 Harley-Davidson Sportster 1000|publisher=Motorcycle Classics|access-date= 2010-05-21|date=March/April 2010|author=Richard Backus }}</ref> નમૂના વર્ષ 2003 સુધી સ્પોર્ટસ્ટર પરના એન્જિનને બળપૂર્વક ફ્રેમ પર બેસાડવામાં (માઉન્ટ) આવતા હતા. 2004 સ્પોર્ટસ્ટરે રબર માઉન્ટેડ એન્જિનને સમાવતી નવી ફ્રેમ પ્રાપ્ત કરી હતી. આણે બાઇકને વધુ ભારે અને ઉપલબ્ધ પાતળા ખૂણામાં ઘટાડો કર્યો હોવા છતાં ફ્રેમ અને સવાર પર ટ્રાન્સમિટ કરવામાં આવતા આંદોલનોની માત્રામાં ઘટાડો કર્યો હતો. <ref>[http://www.motorcyclecruiser.com/roadtests/2004_harley_davidson_sportster/ ''મોટરસાયકલ ક્રુઇઝર'' પ્રથમ સવારી: 2004 હાર્લી-ડેવિડસન સ્પોર્ટસ્ટર મોટરસાયકલ્સ]</ref> રબર માઉન્ટેડ એન્જિન સવાર અને મુસાફરને નોંધપાત્ર રીતે સરળ સવારી પૂરી પાડે છે અને લાંબી મુસાફરીની સવલત પૂરી પાડે છે. નમૂના વર્ષ 2007માં હાર્લી-ડેવિડસને સ્પોર્ટસ્ટચરની 50મી જન્મજયંતિની ઉજવણી કરી હતી અને કહેવાતી એક્સએલ50ની મર્યાદિત આવૃ્તિઓનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેમાંથી ફક્ત 2000નું જ વિશ્વભરમાં વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. દરેક મોટરસાયકલને વ્યક્તિગત નંબર હતો અને બે કલર જેમ કે મિરાજ પર્લ ઓરેન્જ અથવા વિવિદ બ્લેકમાં આવતી હતી. 2007માં પણ ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન સ્પોર્ટસ્ટર પરિવારમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને નાઇટસ્ટર મોડેલને વર્ષના મધ્યમાં રજૂ કરાયું હતું. 2009માં હાર્લી-ડેવિડસને સ્પોર્ટસ્ટર લાઇનમાં આઇરોન 883 ઉમેર્યુ હતુ, જે ડાર્ક કસ્ટમ શ્રેણીમાં તદ્દન નવું જ હતું. 2008ના વર્ષમાં હાર્લી-ડેવિડસને યુરોપ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં એક્સઆર (XR) 1200 સ્પોર્ટસ્ટર રજૂ કર્યું હતું. એક્સઆર (XR) 1200 ચાર પિસ્ટોન ડ્યૂઅલ ફ્રન્ટ બ્રેક્સ અને એલ્યુમિનયમ સ્વીંગ આર્મનું ઉત્પાદન {{convert|91|bhp|abbr=on}} કરવા માટે ઇવોલ્યુશન એન્જિન હતું. ''મોટરસાયક્લીસ્ટે'' તેના જુલાઇ 2008ના ઇસ્યુના આવરણ પર એક્સઆર (XR) 1200 દર્શાવ્યું હતું અને તેઓ તેમના "ફર્સ્ટ રાઇડ" સ્ટોરીમાં સામાન્ય રીતે સકારાત્મક વલણ દાખવતા હતા, જેમાં હાર્લી-ડેવિડસને તેનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાણ કરવાનું વારંવાર કહેવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite journal |last= Cathcart|first= Alan|coauthors= |date= |year= 2008|month= July|title= First Ride: 2008 Harley-Davidson XR1200 - Get Sporty!|journal= Motorcyclist|volume= |series= |issue= |page= |pages= 49–53|publisher= Source Interlink Magazines|location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |access-date= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં થયેલા વિલંબનું એક શક્ય કારણની હકીકત એ હતી કે હાર્લી-ડેવિડસનને તેમની વેન્ચ્યુરા, કાલિફમાં આવેલી હાર્લી કસ્ટમાઇઝીંગ શોપ સ્ટોર્ઝ પરફોર્મન્સ પાસેથી એક્સઆર1200 "XR1200" નામના હક્કો પ્રાપ્ત કરવા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/2009-harley-davidson-xr1200.aspx|title=2009 Harley-Davidson XR1200|publisher=Motorcycle Classics|access-date= 2009-08-20|date=September/October 2009|author=Richard Backus}}</ref> એક્સઆર1200 (XR1200)ને મિરાજ ઓરેન્જ કલર સહિત 2009માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ધૂળવાળા રસ્તા પર ચાલનાર ઐતિહાસિક વાહન પર ભાર મૂકતું હતું. 2009માં પ્રથમ 750 એક્સઆર1200 (XR1200) મોડેલોનો અગાઉથી ઓર્ડર આપી દેવાયો હતો અને બાઇકની આગળના ભાગમાં ક્રમાંક 1ના ટેગ સાથે અને કેન્ની કૂલબેથ અને સ્કોટ્ટ પાર્કરના હસ્તાક્ષર સાથે તેમજ બીલ ડેવીડસને સહી કરેલ કંપનીના તમારો આભાર/આવકાર પત્ર પણ આવતો હતો. {{Citation needed|date=July 2009}} === વીઆરએસસી (VRSC) === {{Main|Harley-Davidson VRSC}} [[ચિત્ર:Harley 5-06.jpg|thumb|ગ્રેવલ ડ્રાઇવ વેમાં વી-રોડ.]] 2001માં રજૂ થયેલ વીઆરએસસી (VRSC). પરિવાર હાર્લીની વધુ પરંપરાગત યોજના સાથે થોડીક સામ્‍યતા ધરાવે છે. જાપાનીઝ અને અમેરીકન મજબૂત બાઇક્‍સ સાથે સ્પર્ધા કરતા અને તેના બજાર વિસ્તરણની અરજની ઇચ્છા રાખતા, પોર્ચી સાથે મળીને વિકસાવેલા મશીનનો "વી રોડે" ઉપયોગ કર્યો હતો, જે હાર્લીના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત હતું, જેમણે ઓવરહેડ કેમ અને લિક્વીડ કૂલીંગનો પ્રારંભ કર્યો હતો. વી-રોડ દેખીતી રીતે જ અલગ છે, જે 60 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન, રેડિયેટર દ્વારા સરળતાથી ઓળખી શકાય છે અને હાઇડ્રોફોર્મડ ફ્રેમ મેમ્બર્સ જે રાઉન્‍ડ ટોપ્ડ એર ક્‍લીનરને ટેકો આપે છે. વીઆર-1000 રેસીંગ મોટર સાયકલ પર આધાર રાખતા તે પ્લેટફોર્મ તરીકે સતત રાખે છે, જેની આસપાસ હાર્લી- ડેવીડસને ડ્રેગ રેસીંગ સ્પર્ધાત્મક મશીન્‍સની રચના કરે છે. વી-રોડે યુ.એસ., યુરોપ અને ઓસ્‍ટ્રેલીયાને પગલે ઉત્‍સાહીત લોકોને એકત્રીત કર્યા હતા અને મેક્સ મિલેન્ડર દ્વારા કાનાસ શહેરની ઉત્પાદન સવલત ખાતે વાર્ષિક રેલીનું આયોજન કરાયું હતું અને 21000+ના સભ્યો મજબૂત ચર્ચા મંચ ધરાવતા [http://www.1130cc.com www.1130cc.com] હતા. જેણે નાઇટ રોડ સ્પેશિયલ (વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX)) જેવા મોડેલો વિકસાવવાનું સતત રાખ્યું છે તેવા વીઆરએસસી (VRSC) પ્લેટફોર્મને મંચે આપેલા યોગદાનને ઓળખી કાઢવા માટે હસ્તાક્ષરીત એરબોક્સ કવર સાથે બીલ ડેવીડસને મિ. મિલેન્ડર રજૂ કર્યું હતું. 2008માં હાર્લીએ દરેક વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલો પર ફ્‍ેક્‍ટરી સ્થાપિત વિકલ્પ તરીકે એન્‍ટીલોક બ્રેકીંગ સીસ્‍ટમનો ઉમેરો કર્યો હતો. <ref name="ABS"/> હાર્લી એ સ્ટોક એન્જિનના વિસ્થાપનમાં વધારો કર્યો હતો {{convert|1130|to|1250|cc|cuin|abbr=on}} જે સ્‍ક્રીમીન ઇગલમાંથી અગાઉ જ ઉપલબ્ધ હતુ અને પ્રમાણભૂત સાધન તરીકે સ્‍લીપર કલ્‍ચનો ઉમેરો કર્યો હતો. વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલોમાં સમાવેશ થાય છે : વીઆરએસસીએ (VRSCA) : વી-રોડ (2002-2006) વીઆરએસસીએડબ્લ્યુ (VRSCAW): વી-રોડ (2007–2010), વીઆરએસસીબી (VRSCB) : વી-રોડ (2004–2005), વીઆરએસસીડી (VRSCD): નાઇટ રોડ (2006-2008) વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX): નાઇટ રોડ સ્પેશિયલ (2007–2010), વીઆરએસસીએસઇ (VRSCSE): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ સીવીઓ (CVO) વી- રોડ (2005), વીઆરએસસીએસઇ2 (VRSCSE2): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ સીવીઓ (CVO) વી-રોડ (2006), વીઆરએસસીઆર (VRSCR): સ્‍ટ્રીટ રોડ (2006–2007), વીઆરએસસીએક્સ (VRSCX): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ ટ્રીબ્‍યુટ વી-રોડ (2007), વીઆરએસસીએફ (VRSCF): વી-રોડ મસલ (2009-2010). ==== વીઆરએક્‍સએસઇ ==== વીઆરએક્‍સએસઇ વી-રોડ ડિસ્ટ્રોયર હાર્લી-ડેવિડસનના ઉત્પાદનમાં બળપૂર્વક લીધેલી સ્પર્ધાની મોટરસાયકલ છે, જેની રચના દસ સેકંડની અંદર માઇલનો ચતુર્થ ભાગ દોડવા માટે કરાઇ હતી. જે વીઆરએસસી (VRSC) લાઇને મજબૂત કરે છે તે સમાન ક્રાન્‍તિકારી મશીન પર આધારીત છે. પરંતુ વીઆરએક્‍સએસઇ સ્ક્રીમીન ઇગલ 1,300 સીસી, "સ્ટ્રોક્ડ" પુનઃઅવરતારનો ઉપયોગ કરે છે, જે 75એમએમ ક્રેન્‍કશાફ્‍ટ, 105 એમએમ પીસ્‍ટોન અને 58 એમએમ થ્રોટલ રચનાના લક્ષણો ધરાવે છે. વી-રોડ ડિસ્ટ્રોયર એ શેરીની કાયદેસરની મોટરસાયકલ નથી. == પર્યાવરણીય ઇતિહાસ == એન્વાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજેન્સીએ 2005માં એન આર્બોર, મિશીગનમાં પ્રદૂષણ-પ્રમાણપત્ર અને પ્રતિનિધિત્વ પ્રદૂષણ પરીક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. પરિણામે, હાર્લી ડેવિડસને "એન્‍વાયર્નમેન્‍ટલ વોંરંટી" ઉત્પન્ન કરી હતી. આ બાંયધરી પ્રથમ અને તેના પછીના માલિકોને પૂરી પડાય છે, જેમ કે દરેક વાહનની ડિઝાઇન અને રચના ક્ષતિ વિનાની સામગ્રીઓમાંથી બનાવવામાં આવી છે અને વાહન માટે કારણભૂત વર્કમેનશીપ ઇપીએ ધોરણો સંતોષતી નથી. <ref>[http://epa.gov/otaq/regs/roadbike/21-harley-pres.pdf રિપ્રેઝેન્ટેટિવ એમિશન ટેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127003227/http://epa.gov/otaq/regs/roadbike/21-harley-pres.pdf |date=2009-01-27 }} 9 માર્ચ 2005 14 મે 2008ના રોજ સુધારેલ</ref> 2005માં ઇપીએ અને પેનસિલ્વેનીયા ડીપાર્ટમેન્‍ટ ઓફ્‍ એન્‍વાયર્નમેન્‍ટલ પ્રોટેક્‍શનએ હાર્લી ડેવીડસનને વન ક્લિન અપ પ્રોગ્રામમાં સ્‍વૈચ્‍છીક રીતે સભ્‍ય થનાર પ્રથમ કોર્પોરેશન તરીકે સમર્થન આપ્યું હતું. આ કાર્યક્રમ અગાઉના યોર્ક નેવલ ઓર્ડનન્સ પ્લાન્ટ ખાતે અસરગ્રસ્ત જમીન અને ભુજળને ચોખ્ખું કરવા માટે રચવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ ભાગ લેતી સંસ્થાઓ અને કોર્પોરેશનો સાથે રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકાર દ્વારા આગળ ધપાવવામાં આવ્યો છે. આ કાર્યક્મને ભાગ લેતી સંસ્થાઓ અને કોર્પોરેશનો સાથે રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારનો ટેકો છે. <ref name="vupxae">[http://www.yorksiteremedy.com/ અગાઉનો યોર્ક નેવલ ઓર્ડનન્સ પ્લાન્ટ] 2005. 14 મે 2008ના સુધારેલ.</ref> ઇપીએના ડિરેક્ટર ઓફ ઓપરેશન્સ પૌલ ગોથહોલ્ડે મોટર કંપનીને અભિનંદન આપ્‍યા હતાઃ {{cquote| "Harley-Davidson has taken their environmental responsibilities very seriously and has already made substantial progress in the investigation and cleanup of past contamination. Proof of Harley's efforts can be found in the recent EPA determination that designates the Harley property as 'under control' for cleanup purposes. This determination means that there are no serious contamination problems at the facility. Under the new One Cleanup Program, Harley, EPA, and PADEP will expedite the completion of the property investigation and reach a final solution that will permanently protect human health and the environment."<ref name = "vupxae"/>}} હાર્લી ડેવીડસને મોટાભાગના કાસ્ટએલોય ખરીદી લીધા હતા. જે દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલીયાના કાસ્ટ મોટરસાયકલ વ્હીલ્સ અને હબ્સના ઉત્પાદક છે. સાઉથ ઓસ્‍ટ્રેલિયન સરકારે "પર્યાવરણીય ખતરાઓ સામે ખરીદનારને રક્ષણ (હાર્લી-ડેવિડસન)"નો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref>[http://www.minterellison.com/public/connect/Internet/Home/Expertise/Track+Records/TR-Harley-Davidson હાર્લી-ડેવિડસનની કેસ્ટાલોય મિલકતની ખરીદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807072632/http://www.minterellison.com/public/connect/Internet/Home/Expertise/Track+Records/TR-Harley-Davidson/ |date=2011-08-07 }} 2008. 14 મે 2008ના સુધારેલ.</ref> == ફ્‍ેક્‍ટરી પ્રવાસ અને સંગ્રહાલય == {{Wide image|HD museum panorama.jpg|1000px|Harley-Davidson Museum in Milwaukee|35%|right|alt=}} હાર્લી ડેવીડસને તેના ચાર ઉત્‍પાદક ફ્‍ેક્‍ટરી સ્‍થળોએ ફ્‍ેક્‍ટરી પ્રવાસ ઓફર કરે છે અને હાર્લી-ડેવિડસન મ્યુઝિયમ, જે 2008માં ખુલ્‍લુ મૂકાયું હતું, તે હાર્લી-ડેવિડસનનો ઇતિહાસ, સંસ્‍કૃતિ અને વાહનોનું પ્રદર્શન કરે છે, જેમાં મોટર કંપનીના કોર્પોરેટ આર્કાઇવ્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Factory_Tours/factory_tours.jsp?locale=en_US |title=હાર્લી-ડેવિડસન યુએસએ: ''ધી ગ્રેટ અમેરિકન ફેક્ટરી ટુર'' |access-date=2010-10-08 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105182827/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Factory_Tours/factory_tours.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_Museum/visit_the_museum.jsp?locale=en_US |title=હાર્લી-ડેવિડસન યુએસએઃ ''હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા મ્યુઝિયમમાં ફેરફારો'' |access-date=2010-10-08 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131184321/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_Museum/visit_the_museum.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> * યોર્ક પેનસિલ્વેનીયા વેહિકલ ઓપરેશન્સઃ પ્રવાસી વર્ગ, સોફ્ટેઇલ અને કસ્ટમ માટે ઉત્‍પાદક સ્‍થળ. * ટોમહોક, વીલકોન્સીન - ટોમહોક ઓપરેશન્સ : સવલતો કે જેમાં સાઇડકાર, સેડલબેગ,વિન્‍ડશીલ્‍ડ બનાવે છે. * કાન્સાસ સિટી, મિસૌરી - વેહિકલ અને પાવરટ્રેઇન ઓપરેશન્સ : સ્પોર્ટસ્ટર અને અન્ય વાહનોનું ઉત્‍પાદક સ્‍થળ. * મેનોમોની ફોલ્‍સ, વીસ્કોન્સીન - પિલગ્રીમ રોડ પાવરટ્રેઇન ઓપરેશન્સ પ્‍લાન્ટ, બે પ્રકારના પ્રવાસ. * મિલવૌકી, વિસ્કોન્સીન - હાર્લી-ડેવિડસન મ્‍યુઝીયમ : આર્કાઇવ, લોકો, ઉત્‍પાદનો, સંસ્‍કૃતિ અને ઇતિહાસ; રેસ્‍ટોરન્‍ટ અને કાફે, સંગ્રહાલય સ્‍ટોરનું પ્રદર્શન. કામગીરીમાં મજબૂતાઈને કારણે, વૌવાટોસા, વિસ્કોન્સીનનું કેપિટલ ડ્રાઇવ ટુર સેન્ટર 2009 માં બંધ થયુ હતુ. == હાર્લી-ડેવિડસન સંસ્‍કૃતિ == [[ચિત્ર:HarleyDavidsonCafeLV.jpg|thumb|લાસ વેગાસમાં સ્થિત હાર્લી ડેવીડસન કાફે અનુસારનો રેસ્ટોરન્ટ ]] હાર્લી-ડેવિડસનના તાજેતરના અભ્‍યાસ મુજબ, 1987માં હાર્લી સવારોમાંથી અડધા 35થી નીચેની ઉંમરના હતા. <ref name="age35"/> હવે, માત્ર 15% હાર્લીના ખરીદારો 35થી નીચેના છે <ref name="age35">[http://www.businessweek.com/magazine/content/06_45/b4008069.htm બિઝનેસ વીક - હાર્લી ફરવાનુ સતત રાખે છે]</ref> અને 2005ના અનુસાર મધ્‍યમ વર્ષ વધીને 46.7 થયા છે. <ref name="age46.7">{{Cite web |url=http://www.timescommunity.com/site/tab2.cfm?newsid=14245896&BRD=2553&PAG=461&dept_id=506066&rfi=6 |title=હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ સેટલ ઇનટુ મિડલ એઇજ, ટાઇમ્સ કોમ્યુનિટી ન્યૂઝપેપર્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220105508/http://www.timescommunity.com/site/tab2.cfm?newsid=14245896&BRD=2553&PAG=461&dept_id=506066&rfi=6 |url-status=dead }}</ref><ref name="age47">{{Cite web |url=http://new.savannahnow.com/node/280591 |title=સ્પર્ધકોમાં સુધારો થતાં હાર્લી માટે કપરી સવારી, કસ્ટમર્સ એઇજ, સવાન્નાનાવ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803223335/http://new.savannahnow.com/node/280591 |url-status=dead }}</ref><ref name="seniors">{{Cite web |url=http://www.coastalsenior.com/archives/march2003/SNReasyriders.html |title=પેક્સ ઓફ ઇઝી રાઇડર્સ વધુ ગોલ્ડન એજરોને આકર્ષે છે, કોસ્ટલ સિનીયર |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516065753/http://www.coastalsenior.com/archives/march2003/SNReasyriders.html |url-status=dead }}</ref><ref name="chart">[http://reporting.journalism.ku.edu/fall06/fred-musser/jn-median-age-21.html ચાર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313000844/http://reporting.journalism.ku.edu/fall06/fred-musser/jn-median-age-21.html |date=2012-03-13 }}, સ્ત્રોતઃ હાર્લી-ડેવિડસન</ref> હાર્લી-ડેવિડસન સવારની સરેરાશ આવક પણ વધી છે. 1987માં હાર્લી-ડેવિડસન સવારની મધ્યમ નિવાસી આવક 38,000 ડોલર હતી. 1997 સુધીમાં, તે સવારોની મધ્‍યમ નિવાસી આવક બમણા કરતા વધુ 83,000 ડોલરની થઇ હતી. <ref name="age35"/>{{Clarify|date=January 2009}} હાર્લી-ડેવિડસન લોગોનો પરવાનો કંપનીની ચોખ્ખી આવક (2004માં 41 મિલીયન ડોલર)ના આશરે 5 ટકાનો હિસ્સો ધરાવવાની <ref>{{cite web | title=Harley-Davidson's 100th anniversary - the sound of a legend | author=Richard Pierson and Alexander Bozmoski | work=Sound and Vibration | month=March | year=2003 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4075/is_200303/ai_n9223788 | access-date=2007-12-13 | archive-date=2011-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110624040731/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4075/is_200303/ai_n9223788/ | url-status=dead }}</ref> સાથે હાર્લી-ડેવિડસન ઉમદા બ્રાન્ડ કોમ્યુનિટીને આકર્ષે છે. <ref>{{cite book | title = The Standard & Poor's 500 Guide | year = 2006 | url = https://archive.org/details/standardpoors50000stan_1 | publisher = McGraw-Hill Professional | author = Standard & Poor's | isbn = 0071468234 | access-date = 2007-12-22}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન તેમના મોટરસાયકલના કાફલાઓ સાથે અસંખ્ય અમેરિકન પોલીસ દળો પૂરા પાડે છે. <ref name="On Patrol">{{cite web | title = On Patrol | work = 2005 Harley-Davidson Police Motorcycles | url = http://www.mapc.org/services/GBPC/Harley/On%20Patrol%202005%20Harley-Davidson%20Police%20Motorcycles%20Catalog.pdf | format = PDF | access-date = 2007-06-18 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927190348/http://www.mapc.org/services/GBPC/Harley/On%20Patrol%202005%20Harley-Davidson%20Police%20Motorcycles%20Catalog.pdf | url-status = dead }}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો નીચેની પેટા સંસ્કૃતિઓ સાથે લાંબા ગાળા સુધી સંલગ્ન રહી હતી: * બાઇકર * મોટર સાયકલ ક્લબ * કાયદોતોડતી મોટરસાયકલ ક્લબો, બાઇકરો === "હોગ" હૂલામણા નામની ઉત્પત્તિ === 1920ના પ્રારંભમાં, રાય વેઇશાર સહિતના ખેત યુવકોની એક ટીમ, કે જે "હોગ બોયઝ" તરીકે જણીતી બની હતી, તેણે સતત સ્પર્ધાઓ જીતી હતી. જૂથ પાસે સારા પગલાના પ્રાણી તરીકે ડુક્કર અથવા સુઅર હતા. જીતને પગલે તેઓ ડુક્કર (જીવતા)ને તેમના હાર્લી પર મુકતા અને જીતનો અવાજ કરતા હતા. <ref name="history">[http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US હાર્લી-ડેવિડસન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930052726/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |date=2011-09-30 }} - ઇતિહાસ</ref> 1983માં મોટર કંપનીએ હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ માટે "હોગ"ને એચઓજી (HOG) ટૂંકાક્ષરમાં ફેરવીને લાંબા ગાળાથી ચાલી આવતા હૂલામણા નામનો ફાયદો ઉઠાવતા તેના ઉત્‍પાદનોના માલિકો માટે એક ક્લબની સ્થાપના કરી હતી. હાર્લી-ડેવિડસને "હોગ" ટ્રેડમાર્કનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ સ્વતંત્ર હાર્લી-ડેવિડસન નિષ્ણાત ધી હોગ ફાર્મ ઓફ વેસ્ટ સેનેકા, એનવાય, સામે <ref>{{cite web|url=http://www.the-hog-farm.com/another-victory.html |title=Decision at the U.S. Second Circuit Federal Court of Appeals N.Y.C.: Corporate Harley Davidson LOST the Hog Trademark |publisher=The-hog-farm |date=1999-01-15 |access-date= 2009-01-05}}</ref> 1999માં કેસ હારી ગયા હતા, જ્યારે એપેલેટ પેનલે એવો ચૂકાદો આપ્યો હતો કે "હોગ" એ મોટી મોટરસાયકલો માટે ઉત્પત્તિ શબ્દ બની ગયો છે અને તેથી તે ટ્રેડમાર્ક તરીકે બિનરક્ષીત છે. <ref>{{cite web | title = Motorcycle manufacturer has no trademark right in 'hog' | publisher = News Media Update | url = http://www.rcfp.org/news/1999/0208k.html | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2008-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080221004252/http://www.rcfp.org/news/1999/0208k.html | url-status = dead }}</ref> 15 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ, હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક. પાસે તેનું એનવાયએસઇ ટિકર પ્રતીક હતું જે એટડીઆઇથી બદલાઇને એચઓજી (HOG) થયું હતું. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson: High on the Hog | publisher = BusinessWeek | url = http://www.businessweek.com/investor/content/aug2006/pi20060825_905406.htm?campaign_id=rss_null | access-date = 2007-12-13}}</ref> ડબ્લ્યુએચ (UH)ક્યુજી, મુખ્ય રોક રેડીયો સ્‍ટેશન હતું, જે મિલવૌકી મહાનગરીય વિસ્‍તારમાં સેવા આપે છે, તે પોતાના વતનના મોટરસાયકલ ઉત્પાદક તેમજ તેના ચાહકો અને સવારોને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે તેમની સત્તાવાર કોલસાઇન (102.9 ધી હોગ) માં મોનીકરનો ઉપયોગ કરે છે. === હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ કલ્બ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન === [http://www.harley-davidson-hangout.com હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ ક્લબ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100629062428/http://www.harley-davidson-hangout.com/ |date=2010-06-29 }} (સ્થાપના 1949) એ પ્રથમ બ્રિટીશ સવાર ક્લબ (મોટરસાયકલ ક્લબની વિરુદ્ધમાં) હતી અને તેણે પ્રારંભથી જ રાષ્ટ્રીય રેલીઓ અને સવારીઓનું આયોજન કર્યું હતું. 1982ની રેલીએ ઘટનાઓનો લોકપ્રિય ગાળાની શરૂઆત થઇ હતી, જેમાં શક્યતઃ વીલીયમ જી. ડેવીડસનના સારા નસીબને કારણે તેઓ ગ્રેટ બ્રિટનમાં યુ.એસની બહાર તેમની પ્રથમ રેલીમાં હાજર રહ્યા હતા. એચડીઆરસીજીબી મેગેઝીન "હાર્લીક્વીન"ની હેમંત આવૃત્તિના આવરણ પર ગુપ્ત "ઇવોલ્યુશન મોટર"ની સમગ્ર વિગતો કેવી રીતે આવી તે શોધી કાઢવા તેઓ વધુ આતુર હોવાનું મનાય છે, પરંતુ ક્ષમા આપવાના તેમના સ્વભાવને કારણે, વીલી. જી. 1984માં [http://www.hdrcgb.org.uk એચ.ડી.આર.સી.જી.બી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415040624/http://www.hdrcgb.org.uk/ |date=2019-04-15 }} (H.D.R.C.G.B.) દ્વારા ચલાવવામાં આવતી બીજી બ્રાઇટન ઇન્ટરનેશનલ સુપર રેલીમાં પરીક્ષણ સવારી કાફલા દ્વારા સત્તાવાર રીતે ઇવોલ્યુશન એન્જિનનું પ્રદર્શન કરવા વૌઘન બીલ્સ અને લેન થોમસન સાથે પરત ફર્યા હતા. પ્રદર્શનકારી સવારીઓ યુરોપીયન રેલીમાં સૌપ્રથમ હતી. તેમના ઓસ્ટ્રેલીયાના સ્થાપક સભ્યને ભૂલી નહી જઇને ક્લબ હાલમાં યુ.કે., યુ.એસ.એ. અને યુરોપમાં આશરે 1800 સભ્યો ધરાવે છે. ક્લબને પ્રદેશોમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે અને મોટે ભાગે ઉનાળામાં રેલીઓનું આયોજન કરે છે અને ક્લબ્સ [http://www.harley-davidson-hangout.com/pages/oz2008/index.htm ઇન્ટરનેશનલ રેલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715143922/http://www.harley-davidson-hangout.com/pages/oz2008/index.htm |date=2009-07-15 }}[[ચિત્ર:Harley Rider.JPG|thumb|right|હાર્લી-ડેવિડસન 2004 હેરિટેજ]]માં પૂર્ણ થાય છે. === હાર્લી માલિક જૂથ (હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ) === હાર્લી-ડેવિડસને ફક્ત ઉપભોક્તા પેદાશ તરીકે જ નહી પરંતુ જીવનશૈલી તરીકે પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશથી હાર્લી-ડેવિડસનની મજબૂત નિષ્ઠા અને ભાઈચારો ઊભો કરવા માટે હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ (એચઓજી (HOG))ની 1983માં સ્થાપના કરી હતી. એચઓજી (HOG) કંપની માટે નવા આવક પ્રવાહો ખોલવા માટેની કામગીરી પણ ધરાવે છે, તેની સાથે એક મિલીયનથી વધુ મજબૂત સંખ્યાના ક્લબ સભ્યોને ટાઇ-ઇન મર્ચેન્ડાઇઝના ઉત્પાદનને ક્લબના સભ્યોને ઓફર કરવામાં આવે છે. અન્ય મોટરસાયકલ બ્રાન્ડઝ, <ref>{{Cite book |publisher=Global Co-Operation in the New Millennium The 9th European Conference on Information Systems |location=Bled, Slovenia |date=June 27–29, 2001 |title=EMBARKING ON E-BUSINESS AT DUCATI MOTORCYCLES (ITALY) <nowiki>[CASE STUDY]</nowiki> |first1=Tawfik |last1=Jelassi |first2=Stefanie |last2=Leenen |url=http://is2.lse.ac.uk/Support/ECIS2001/pdf/040_Jelassi.pdf |format=PDF |quote= |access-date=2010-10-08 |archive-date=2011-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221173802/http://is2.lse.ac.uk/Support/ECIS2001/pdf/040_Jelassi.pdf |url-status=dead }}</ref> અને અન્ય અને ઉપભોક્તા બ્રાન્ડો મોટરસાયક્લીંગને બહાર રાખે છે, તેણે પોતાના માટે ફેક્ટરી સ્પોન્સર્ડ કોમ્યુનિટી માર્કેટીંગનું સર્જન કરીને આ પ્રયત્નમાં હાર્લી-ડેવિડસનની સફળતાને સાંકળવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. <ref>{{Cite book |title=Satisfaction: How Every Great Company Listens to the Voice of the Customer |first1=Chris |last1=Denove |first2=James D. |last2=Power, IV |publisher=Portfolio |year=2007 |isbn=159184164X, 9781591841647 |url=http://books.google.com/?id=PzSnr1xjOpUC&pg=PA195 |page=195}}</ref> એચઓજી (HOG) સભ્યોએ વિશિષ્ટ રીતે વસ્ત્રો અને હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા સ્પોન્સર કરાયેલા પ્રસંગો પર અન્ય હાર્લી માલિકોની તુલનામાં 30 ટકા વધુ ખર્ચ કર્યું છે. <ref>{{Cite book |title=Brands and branding; The economist series |first1=Rita |last1= Clifton |first2=John |last2=Simmons |first3=Sameena |last3=Ahmad |edition=2nd |publisher=Bloomberg Press |year=2004 |isbn=1576601471, 9781576601471 |url=http://books.google.com/?id=ykUGuV3ncaEC&pg=PA106 }}</ref> 1991માં, ચેલ્તેનહામ, ઇંગ્લેંડમાં પ્રથમ સત્તાવાર યુરોપીયન એચઓજી (HOG) રેલી સાથે એચઓજી (HOG) આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર ગઇ હતી. <ref>{{cite web | title = H.O.G. History | publisher = Windsor Harley Owners Group | url = http://www.windsorhog.com/about.php | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2005-11-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051109164711/http://www.windsorhog.com/about.php | url-status = dead }}</ref> આજે, એક મિલીયનથી વધુ સભ્યો અને વિશ્વભરમાં 1400થી વધુ પ્રકરણો એચઓજી (HOG)ને વિશ્વમાં સૌથી મોટી ફેક્ટરી સ્પોન્સર્ડ મોટરસાયકલ સંસ્થા બનાવે છે. <ref>{{cite web | title = Harley Owners Group Members Ready To Rendezvous In Adirondacks | publisher = Motorcyclist | url = http://www.motorcyclistonline.com/calendar/122_0709_hog_members_adirondacks/ | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2012-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716111552/http://www.motorcyclistonline.com/calendar/122_0709_hog_members_adirondacks/ | url-status = dead }}</ref> એચઓજી (HOG)ના ફાયદાઓમાં સંગઠિત જૂથ સવારીઓ, અનન્ય પેદાશો અને પેદાશ ડિસ્કાઉન્ટ (વટાવ), ઇન્સ્યોરન્સ પ્રિમીયમ ડિસ્કાઉન્ટ અને એચઓજી (HOG) ટેલ્સ ન્યૂઝલેટરનો સમાવેશ થાય છે. એક વર્ષના પૂર્ણ સભ્યપદમાં નવી, બિનનોંધાયેલ હાર્લી-ડેવિડસનની ખરીદીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web | title = H.O.G. Membership | publisher = Harley-Davidson Motor Company | url = http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HOG/HOG.jsp?locale=en_US | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2007-12-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071213084554/http://www.harley-davidson.com/wcm/content/pages/hog/hog.jsp?locale=en_us | url-status = dead }}</ref> 2008માં, એચઓજી (HOG)એ હાર્લી મિલવૌકી વિસ્કોન્સીનમાં 105મી સાથેના સંદર્ભમાં તેની 25મી જન્મજયંતિ ઉજવી હતી. === જન્મજયંતિ ઉજવણીઓ === 1993માં હાર્લી-ડેવિડસનની 90મી જન્મજયંતિ સાથે પ્રારંભ કરતા, હાર્લી-ડેવિડસને "રાઇડ હોમ" તરીકે ઓળખાતા મિલવૌકીમાં સવારી ઉજવણી કરી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/ride_home.jsp?locale=en_US |title=રાઇડ હોમ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414115657/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/ride_home.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> આ નવી પરંપરા દર પાંચ વર્ષે ચાલુ રહી હતી અને તેને મિલવૌકીના અન્ય તહેવારો (સમરફેસ્ટ, જર્મન ફેસ્ટ, ફેસ્ટા ઇટાલીયાના વગેરે)ની સાથે બિનસત્તાવાર રીતે "હાર્લીફેસ્ટ" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ ઘટના હાર્લી સવારોને વિશ્વભરમાંથી એકત્ર કરે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/blog_detail.jsp?locale=en_US&postID=54879120&postAuthor=MikeMorgan |title=હાર્લીફેસ્ટ ઉદાહરણ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904175043/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/blog_detail.jsp?locale=en_US&postID=54879120&postAuthor=MikeMorgan |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.myfoxmilwaukee.com/myfox/pages/Home/Detail?contentId=7152483&version=1&locale=EN-US&layoutCode=VSTY&pageId=1.1.1 | title=Milwaukee Area Homes Rented To Harley Fest Bikers | publisher=[[WITI (TV)|WITI]] | date=2008-08-06}}</ref> 105મી જન્મજયંતિ ઉજવણી 28-31 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ ઉજવાઇ હતી, <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/landing.jsp?camp_id=16&source_cd=SEM_entertainment&locale=en_US&GCID=S18577x001&KEYWORD=anniversary+harley |title=105મી |access-date=2021-07-10 |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214112330/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/landing.jsp?camp_id=16&source_cd=SEM_entertainment&locale=en_US&GCID=S18577x001&KEYWORD=anniversary+harley |url-status=dead }}</ref> અને મિલવૌકી, વૌકેશા, રેસિન અને દક્ષિણપૂર્વમાં કેનોશા કાઉન્ટીમાં થતી ઘટનાઓને સમાવી લેવાઇ હતી. === લેબર હોલ ઓફ ફેમ === વિલીયમ એસ. હાર્લી, આર્થર ડેવીડસન, વિલીયન એ. ડેવીડસન અને વોલ્ટર ડેવીડસન, સિનીયરે એચ.ડી. પ્રોડક્ટનો વપરાશ કર્યો હોવાથી તેમાં માનતા હોવાથી અને ગુણવત્તાયુક્ત મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કરવા માટે તેમના કર્મચારીઓની સમર્પિતતા પર વિશ્વાસ રાખતા હોવાથી ચાર વ્યક્તિઓને [[:Category:Labor Hall of Fame Honorees|લેબર હોલ ઓફ ફેમ]]માં સમાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/2004_davidson.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930180954/http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/2004_davidson.htm |url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == * હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલોની યાદી * [[:Category:Harley-Davidson engines|કેટેગરીઃ હારલી-ડેવિડસન એન્જિન્સ]] == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == * બેચ. શેરોન, અને ઓસ્ટરમેન કેન, ઇડીએસ. 1993). ''દંતકથાનો પ્રારંભ થાય છે: હારલી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ્સ, 1903–1969'' (હારલી-ડેવિડસન ઇન્ક.) * {{cite book|author=Mitchel, D.|title=Harley-Davidson Chronicle - An American Original|url=https://archive.org/details/harleydavidsonch0000mitc_u3q3|page=|publisher=Publications International Limited|year=1997|isbn=0-7853-2514-X}} * વેગનર, હર્બર્ટ, 2003. ''એટ ધ ક્રિયેશન: માયથ, રિયાલિટી એન્ડ ધ ઓરિજીન ઓફ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ, 1901–1909'' (વિસ્કોન્સીન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી પ્રેસ) * વિલ્સન, એચ. "મોટરસાયકલનો જ્ઞાનકોશ" ડોર્લીંગ કિન્ડર્સલી લિમીટેડ, 1995 ISBN 0-7513-0206-6 == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Harley-Davidson motorcycles}} * [http://www.harley-davidson.com/ સત્તાવાર હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક. કોર્પોરેટ વેબસાઇટ] * {{dmoz|/Recreation/Motorcycles/Makes_and_Models/Harley-Davidson/|Harley-Davidson}} {{Milwaukee Based Companies}} {{Major USA motorcycle manufacturers}} [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મોટરસાયકલ ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:મિલવૌકી, વિસ્કોન્સીનમાં સ્થિત કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:૧૮૬૯માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:હાર્લી-ડેવિડસન]] [[શ્રેણી:ઔદ્યોગિક ડિઝાઈન]] [[શ્રેણી:યુનાઇટડે સ્ટેટ્સમાં ઉત્પાદિત મોટર વાહનો]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] t4pfqsmx9snms85uc66ev8dlwt5djfz 0 27461 905511 904098 2026-09-22T03:03:19Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905511 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit | unit_name = 1st Special Forces Operational Detachment-Delta (Airborne) | image = [[ચિત્ર:US Army Special Operations Command SSI.svg|125px]] | caption = US Army Special Operations Command patch worn by Delta | dates = November 21, 1977 – present | country = {{flag|United States}} | branch = [[ચિત્ર:Emblem of the United States Department of the Army.svg|20px]] [[United States Army|US Army]] | type = [[United States Special Operations Forces]] | role = Versatile [[Special Operations Force]], mainly trained for [[Counter-Terrorism]] | size = Unknown | command_structure = [[ચિત્ર:United States Special Operations Command Insignia.svg|20px]] [[United States Special Operations Command]]<br />[[United States Army Special Operations Command]]<br />[[ચિત્ર:JSOC emblem 2.jpg|20px]] [[Joint Special Operations Command]] | garrison = [[Fort Bragg (North Carolina)|Fort Bragg, North Carolina]] (35.12047,-79.363775) <!-- Commanders --> | current_commander = | ceremonial_chief = | colonel_of_the_regiment = | notable_commanders = <!-- Culture and history --> | nickname = Delta Force, Delta | patron = | motto = | colors = | march = | mascot = | battles = [[Operation Eagle Claw]]<br />[[Operation Urgent Fury]]<br />[[Operation Just Cause]]<br />[[Operation Acid Gambit]]<br />[[Operation Desert Storm]]<br />[[Operation Restore Hope]]<br />[[Operation Gothic Serpent]]<br />[[Operation Enduring Freedom]]<br />[[Operation Iraqi Freedom]] | anniversaries = | decorations = | battle_honours = }} '''ફર્સ્ટ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ - ડેલ્ટા''' ('''પ્રથમ એસએફઓડી-ડી(1st SFOD-D)''' ) - યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા સામાન્ય રીતે '''ડેલ્ટા''' , '''ડેલ્ટા ફોર્સ''' અથવા તો '''કોમ્બેટ એપ્લિકેશન્સ ગ્રુપ ''' ('''સીએજી''' (CAG)) તરીકે ઓળખાતું આ સશસ્ત્ર દળ પ્રતિષ્ઠિત સ્પેશ્યલ ઓપેરેશન્સ ફોર્સ (એસઓએફ (SOF)) છે. તે જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (જેએસઓસી (JSOC))નો આંતરિક હિસ્સો છે. તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું પ્રાથમિક કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટ છે. ડેલ્ટા ફોર્સની પ્રાથમિક જવાબદારીઓમાં ત્રાસવાદ વિરોધી કાર્યવાહી, વિદ્રોહ દબાવવાની કાર્યવાહી અને રાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ વખતે કાર્યવાહી કરવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જોકે આ અત્યંત બાહોશ દળ અપહ્યતોને છોડાવવા અને દરોડા સહિતના ગુપ્ત મિશનો પાર પાડવા માટે પણ સક્ષમ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.military.com/Recruiting/Content/0,13898,rec_step02_special_forces,,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725153608/http://www.military.com/Recruiting/Content/0,13898,rec_step02_special_forces,,00.html |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == 1970ના દાયકામાં સંખ્યાબંધ કુખ્યાત ત્રાસવાદી બનાવો યુ.એસ. (U.S.) સરકારને કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટને રચવા તરફ દોરી ગયા, જેના પગલે ડેલ્ટાની રચના કરવામાં આવી હતી. 1960ની શરૂઆતના વર્ષોમાં ચાવીરૂપ લશ્કરી અને સરકારી અધિકારીઓને આ પ્રકારના એકમ માટેના નમૂના બાબતે માહિતી આપી દેવામાં આવી હતી. યુએસ (US) આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસના સભ્ય ચાર્લ્સ બેકવિથે બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ (22 એસએએસ (SAS) રેજિમેન્ટ)માં વિનિમય અધિકારી તરીકે કામ કર્યું હતું. બેકવિથે પરત ફર્યા બાદ એક વિગતવાર રિપોર્ટ રજૂ કર્યો, જેમાં તેમણે લશ્કર પાસે એસએએસ (SAS) -પ્રકારના એકમો ન હોવાનો મુદ્દો ઉજાગર કર્યો હતો. તે સમયે યુ.એસ. (U.S.) આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસે રૂઢિમુક્ત યુદ્ધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, પરંતુ બેકવિથે સીધા પગલાં લેવા અને ત્રાસવાદ વિરોધી કાર્યવાહી માટેના ખાસ નિષ્ણાત અતિ સ્વાયત્ત દળોની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોર્યું. બેકવિથે સૈનિક અને સરકારી મહાનુભાવોને આ વાત કહેતા શરૂઆતમાં તેમણે સ્પેશ્યલ ફોર્સીસના સ્તરીકરણની બહાર કોઇ પણ યુનિટ રચવા માટે ખચકાટ અનુભવ્યો હતો. જોકે, ત્રાસવાદી ઘટનાઓ વધતાં, અંતે 70ના દાયકાની મધ્યમાં પેન્ટાગોનના અધિકારીઓએ બેકવિથને આ પ્રકારનું એકમ બનાવવા માટે આગળ વધવા કહ્યું.<ref>બેકવિથ, ચાર્લ્સ. "ડેલ્ટા ફોર્સ", એવોન બુક્સ, 2000. (માસ માર્કેટ પેપરબેક; ઓરિજિનલ વર્ક પબ્લિશ્ડ 1983.) ISBN 0-380-80939-7.</ref> જેના પગલે બેકવિથે 24 મહિનામાં તેમનું નવું એકમ મિશન માટે તૈયાર કરવાનું નક્કી કર્યું. દરમિયાન, 5મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ગ્રુપ દ્વારા બ્લુ લાઇટ નામની નાની ત્રાસવાદ-વિરોધી ટુકડીની રચના કરવામાં આવી. 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં ડેલ્ટા સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થયું ન હતું ત્યાં સુધી આ ટુકડીએ મોરચો સંભાળ્યો હતો. ડેલ્ટાની રચનાના થોડા સમય બાદ જ 4 નવેમ્બર, 1979ના દિવસે 53 અમેરિકનોને બંદી બનાવવામાં આવ્યા અને [[ઈરાન|ઇરાન]]ના તેહરાનમાં આવેલા યુ.એસ. (U.S.)ના દૂતાવાસમાં રાખવામાં આવ્યાં. ડેલ્ટાને ઓપરેશન ઇગલ ક્લો સોંપવામાં આવ્યું, અને છૂપી રીતે ઇરાનમાં પ્રવેશીને બળ વાપરીને બંધકોને દૂતાવાસમાંથી 24 અને 25 એપ્રિલ, 1980ની રાતે બચાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. હવાઇ સમસ્યાઓ અને અકસ્માતોને કારણે આ ઓપરેશન પડતું મૂકવામાં આવ્યું. બાદમાં આ ઓપરેશનની નિષ્ફળતાનું મૂલ્યાંકન કરનાર રીવ્યૂ કમિશને તેની નિષ્ફળતા માટે 23 કારણો શોધી કાઢયાં હતાં. આ કારણોમાં વિમાને અનુભવેલી અને પહેલેથી ન કહેવામાં આવેલી હવામાનની સમસ્યા, મલ્ટી-સર્વિસ કોમ્પોનન્ટ કમાન્ડરો વચ્ચે કમાન્ડ-એન્ડ-કન્ટ્રોલની સમસ્યાઓ, હેલિકૉપ્ટર અને ગ્રાઉન્ડ-રીફ્યુઅલિંગ ટેન્કર એરક્રાફ્ટ વચ્ચેની ટક્કર, લશ્કરી ટુકડી અભિયાન માટે ટ્રાન્સલોડિંગ/રીફ્યુઅલિંગ સ્થળ પર પહોંચે તે પહેલાંની યાંત્રિક ખામીઓને લીધે આઠની જગ્યાએ માત્ર પાંચ હેલિકૉપ્ટરની ઉપલબ્ધતા (લઘુતમ જરૂરિયાત કરતા એક ઓછું) વગેરેનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>ગેબ્રિઅલ, રીચાર્ડ એ. (1985). ''મિલિટરી ઇનકમ્પીટન્સ: વ્હાય ધ અમેરિકન મિલિટરી ડઝન્ટ વિન'' , હિલ એન્ડ વાન્ગ, ISBN 0-374-52137-9, pp. 106–116. એકંદરે, હોલોવે કમિશને આ ટાસ્કફોર્સના એડહોક સ્વરૂપ અને વધુ પડતી સલામતીને વખોડી કાઢ્યા હતાં, બંનેને કારણે કમાન્ડ-એન્ડ-કન્ટ્રોલના પ્રશ્નો વધુ વિકટ થયા છે. </ref> આ ઓપરેશન નિષ્ફળ ગયા બાદ, યુ.એસ.(U.S.) સરકારે કેટલાક નવા કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટો ઊભા કર્યા. ''નાઇટસ્ટૉકર્સ'' તરીકે પણ ઓળખાતી 160મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ એવિએશન રેજિમેન્ટ (એરબોર્ન)ને ડેલ્ટા માટે ખાસ રચવામાં આવી. ડેલ્ટાના ઘૂસણખોરી/દુશ્મનના પ્રદેશોમાં ઘૂસીને સૈનિકોને બચાવવાના ઓપરેશન ઇગલ ક્લો જેવા અભિયાનો પાર પાડવા માટે આ રેજિમેન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી હતી. દરિયાઇ ઘટનાઓ માટે નૌકાદળની સીલ (SEAL) ટીમ સિક્સ બનાવવામાં આવી. યુ.એસ. (U.S.) લશ્કરની વિવિધ શાખાઓ અને ત્રાસાવાદ-વિરોધી દળો વચ્ચેની સંયુક્ત તાલીમ પર ધ્યાન રાખવા અને નિયંત્રણ માટે પણ જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડની રચના કરવામાં આવી. == સંગઠન અને માળખું == આ એકમ યુએસ (US) આર્મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (યુએસએએસઓસી (USASOC)) હેઠળ આવે છે. પરંતુ તેનું નિયંત્રણ જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (જેએસઓસી (JSOC)) દ્વારા થાય છે. અપ્રત્યક્ષ રીતે આ એકમ વિષેની તમામ માહિતી વિગતવાર રીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે. ચોક્કસ મિશનો અથવા ઓપરેશન્સની વિગત સામાન્ય રીતે જાહેરમાં ઊપલબ્ધ નથી હોતી. કમાન્ડ સાર્જન્ટ મેજર એરિક એલ. હાને (નિવૃત્ત)ના ઇન્સાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સ પુસ્તક સહિતના કેટલાક સૂત્રો દર્શાવે છે કે આ એકમ 800 થી 1000 સૈનિકોનું બનેલું છે જેમાં નીચેના દળોનો સમાવેશ થાય છે: === ટુકડીઓના નામો === * ડી (D) – અધિકાર અને નિયંત્રણ (મુખ્યમથક) * ઇ (E) – સંદેશાવ્યવહાર, ગુપ્ત માહિતી અને વહીવટી મદદ (નાણાં, સરંજામ પૂરો પાડવો, તબીબી ટુકડી, સંશોધન અને વિકાસ, ટેક્નોલોજી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વગેરે. સહિત) * એફ (F)– ઓપરેશનલ શાખા (ચાલકોનું જૂથ) * તબીબી ટુકડીઓ ફોર્ટ બ્રેગ્ગ અને દેશભરનાં અન્ય બીજા મથકો ખાતે ગુપ્તરીતે ખાસ ડોક્ટરોને તૈયાર કરે છે, જેથી જરૂર મુજબ તબીબી મદદ પૂરી પાડી શકાય. * ઓપરેશનલ સપોર્ટ ટ્રૂપ, અથવા "ધ ફની પ્લટૂન" એ ડેલ્ટાની આંતરિક ગુપ્ત માહિતી શાખા છે. ઇન્ટેલિજન્સ સપોર્ટ એક્ટિવિટી સાથે લાંબા સમયના વિવાદ/સ્પર્ધા બાદ તેને ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. ગુપ્ત માહિતી ભેગી કરવા આ ટુકડી ડેલ્ટાની દખલ પહેલા જ જે-તે દેશમાં ઘૂસી જાય છે. * એવિએશન સ્ક્વૉડ્રન, ડેલ્ટા તેમના અભિયાનના સ્થળ પર જવા અને પરત ફરવા તેમજ તાલીમ માટે મોટેભાગે 160મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ એવિએશન રેજિમેન્ટ અને યુએસ (US) હવાઇ દળ પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તેમના એકમની અંદર એક નાનું હવાઇ દળ છે જેનો ઉપયોગ તેમની મર્યાદિત આંતરિક હવાઇ અવરજવર માટે કરવામાં આવે છે. આ હવાઇ દળ બાર એએચ-6 (AH-6) અટૅક અને એમએચ (MH)-6 ટ્રાન્સપોર્ટ હેલિકૉપ્ટરો ધરાવે છે (જોકે આ આંકડો હવે વધ્યો હશે). પાઇલટોની પસંદગી લશ્કરી દળો, 160મી એસઓએઆર (SOAR) અથવા તો હેલિકૉપ્ટર પાઇલટ તરીકેની તાલીમ પામેલા ડેલ્ટાના જ સૈનિકોમાંથી કરાય છે કે કેમ તે બાબત જાણી શકાઇ નથી. * ઓપરેશનલ સંશોધન વિભાગ * તાલીમ પાંખ ડેલ્ટા ફોર્સનું માળખું બ્રિટિશ 22 સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ રેજિમેન્ટ જેવું જ છે. ડેલ્ટાના સર્જક ચાર્લ્સ બેકવિથને આ જ રેજિમેન્ટે ડેલ્ટાની રચના માટેની પ્રેરણા આપી હતી. ''નોટ અ ગુડ ડે ટુ ડાઇ: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ઓપરેશન એનાકોન્ડા'' , ''આર્મી ટાઇમ્સ'' ના કર્મચારી લેખક સીન નેયલર દ્વારા ડેલ્ટામાં આશરે 1,000 ચાલકો હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે.<ref name="Naylor">{{Cite book | last = Naylor | first = Sean | title = Not a Good Day to Die: The Untold Story of Operation Anaconda | url = https://archive.org/details/notgooddaytodie00sean | year = 2006 | location = [[University of California, Berkeley|Berkeley]] | isbn = 0425196097 | access-date = 2008-02-14 | publisher = Berkley Books | postscript = <!--None--> }} </ref> નેયલરે લખ્યું છે કે તેમાંથી આશરે 250 જેટલા ચાલકોને સીધી કાર્યવાહી અને જાસૂસી પૂર્વ-તપાસ અભિયાનો હાથ ધરવા માટે તાલીમ પામેલા છે. <ref name="Naylor"/> તેમાં કાર્યવાહી કરનારી મુખ્ય ત્રણ સ્ક્વૉડ્રન છે: * '''એ (A) સ્ક્વૉડ્રન''' * '''બી (B) સ્ક્વૉડ્રન''' * '''સી (C) સ્ક્વૉડ્રન''' આ સ્ક્વૉડ્રનો એસએએસ (SAS) "સૅબર સ્ક્વૉડ્રન"ના સંગઠન પર આધારિત છે અને દરેક 75 થી 85 લડાકુ ધરાવે છે.<ref>સીન નેયલર, ''એક્ષ્પેન્સન પ્લાન્સ લીવ મેની ઇન આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ અનઇઝી'' , આર્મ્ડ ફોર્સીસ જર્નલ, નવેમ્બર, 2006.</ref> દરેક સૅબર સ્ક્વૉડ્રનને ત્રણ ટુકડીમાં વિભાજિત કરી દેવામાં આવી છે. એક રેકિ/સ્નાઇપર ટુકડી અને બે ડાયરેક્ટ એક્શન/એસોલ્ટ ટુકડીનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. આ ટુકડીઓ ટીમ તરીકે અથવા તો ચારથી છ લડાકુના નાના જૂથ બનાવીને કોઇ પણ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકે છે. 29 જૂન, 2006ના રોજ ડેલ્ટા (DELTA)ના માઇકલ વિકર્સે અન્ય તમામ સ્પેશ્યલ મિશન યુનિટોની સાથે હાઉસ આર્મ્ડ સર્વિસીસ કમિટીને સોગંદનામું આપ્યું હતું. આ સોગંદનામામાં વધારાની સ્ક્વૉડ્રન ઉમેરવા અને કદમાં ત્રીજા ભાગનો વધારો કરવાનું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું. == ભરતી અને તાલીમ == === ભરતી === ડેલ્ટામાં ભરતી થનારામાં મોટાભાગના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ અને 75મી રેન્જર રેજિમેન્ટમાંથી આવતા હોય છે, પરંતુ કેટલાક લડાકુઓ સેનાના અન્ય એકમોમાંથી પણ આવતાં હોય છે. <ref>http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm</ref> 1990ના વર્ષોથી સેનાએ ફર્સ્ટ એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) માટેની ભરતીની જાહેરાતો આપવાની શરૂ કરી છે<ref>પર્વતારોહક. [http://www.carson.army.mil/pao/MountaineerArchive/2003%20Archive/01-16-03.pdf એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) નવા મેમ્બરો શોધે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602011438/http://www.carson.army.mil/pao/MountaineerArchive/2003%20Archive/01-16-03.pdf |date=2010-06-02 }}. ફોર્ટ કાર્સન, કોલોરાડો: ''પર્વતારોહક'' (પ્રકાશન). 16 જાન્યુઆરી, 2003.</ref> જે ડેલ્ટા ફોર્સ માટેની હોવાનું ઘણા લોકોનું માનવું છે. જોકે, સેનાએ આ ફોર્સ માટે ક્યારેય કોઇ પણ સત્તાવાર તથ્યો બહાર પાડ્યા નથી. ફોર્ટ બ્રેગ્ગના અખબાર ''પેરાગ્લાઇડ'' માં દર્શાવવામાં આવેલી ભરતીની જાહેરાત ડેલ્ટા ફોર્સના નામનો સંદર્ભ લઇને લખે છે "...વિશિષ્ટ લડાઇ કૌશલ્યની વ્યાપક વિવિધતાથી શસ્ત્રોના ઉપયોગ સાથે તાત્કાલિક કાર્યવાહી જરૂરી હોય તેવા અભિયાનો હાથ ધરવા માટે બનાવવામાં આવેલું યુ.એસ. (U.S.) સેનાનું સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ યુનિટ..."<ref>{{cite web|title=Fort Bragg's newspaper Paraglide, recruitment notice for Delta Force|url=http://us2.newsmemory.com/ee/paraglide/default.php|3=''To find the cited document, use the 11/12/2009 edition of Paraglide, page A6''|access-date=November 17, 2009|archive-date=જુલાઈ 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714174719/http://us2.newsmemory.com/ee/paraglide/default.php|url-status=dead}}</ref> ભરતીની આ જાહેરાતમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે તમામ અરજદારો ઇ-4 (E-4)થી લઇને ઇ-8 (E-8)ની હદમાં અને પુરુષ હોવા જોઇએ. લશ્કરમાં સેવા આપવાની નોંધણીમાં ઓછામાં ઓછા અઢી વર્ષની નોકરીનો સમય બાકી હોવો જોઇએ, ઉંમર 21 અથવા તેનાથી વધુ હોવી જોઇએ. તેમજ પ્રવેશ માટે ધ્યાનમાં લેવાનારી ચર્ચામાં ભાગ લેવા માટે આર્મ્ડ સર્વિસીસ વોકેશનલ એપ્ટિટ્યુડ બેટરી ટેસ્ટમાં પૂરતો ઊંચો સ્કોર કરવો જરૂરી છે. === ઐતિહાસિક પસંદગી પ્રક્રિયા === એરિક હાનેનાં પુસ્તક ઇન્સાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સમાં તેની પ્રારંભની પસંદગી પ્રક્રિયાનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. હાને લખે છે કે પસંદગી પ્રક્રિયા પુશ-અપ્સ, સિટ-અપ્સ અને {{convert|3|mi|km|adj=on}} દોડ જેવી આવશ્યક પરીક્ષાથી શરૂ થઇ હતી. તેમાંથી પસંદગી પામેલા ઉમેદવારોને બાદમાં જમીન પરની પરીક્ષાઓની શ્રેણીમાંથી પસાર કરવામાં આવ્યાં,{{convert|18|mi|km|adj=on}} જેમાં ઘોર-અંધકારમાં જમીન ખૂંદવાની કસોટીમાં પીઠ પર {{convert|40|lb|kg|adj=on}} થેલો ભરાવવાની કસોટીનો સમાવેશ થતો હતો. જેમ પીઠ પરના થેલાનું વજન અને જમીનનું અંતર વધતું જતું હતું તેમ આ પરીક્ષા પૂરી કરવાના સમયના માપદંડો દરેક કૂચ સાથે ઘટતાં જતાં હતાં. અત્યંત ઉબડખાબડ ભૂપ્રદેશ પર થેલો ઊંચકીને થયેલી કૂચ {{convert|75|lb|kg|adj=on}} સાથે આ શારીરિક પરીક્ષા પૂરી થઇ. {{convert|40|mi|km|adj=on}} હાનેએ આગળ લખ્યું છે કે માત્ર વરિષ્ઠ અધિકારી અને ભરતીનો હવાલો સંભાળતા એનસીઓ (NCO)ને જ નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા જોવાની પરવાનગી હતી, પરંતુ અન્ય મૂલ્યાંકનો અને પસંદગીના કાર્યો તેમજ શરતો ડેલ્ટા તાલીમના લશ્કરી માળખા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Beckwith">{{cite book |title=Delta Force| last=Beckwith |first=Charlie A | year=1983 |publisher=Harcourt}}</ref><ref name="Haney"/> સંખ્યાબંધ મનોવૈજ્ઞાનિક પરીક્ષાઓ સાથે કસોટીના માનસિક હિસ્સાની શરૂઆત કરવામાં આવી. ઉમેદવારો બાદમાં ડેલ્ટા સલાહકારો, મનોચિકિત્સકો અને કમાન્ડરોના બોર્ડ સમક્ષ ગયા. બોર્ડના દરેક અધિકારીએ ઉમેદવાર પર પ્રશ્નોની ઝડી વરસાવી અને તેના દરેક પ્રતિભાવ અને શૈલીનું સૂક્ષ્મ પરીક્ષણ કર્યું. અધિકારીઓનો આમ કરવા પાછળનો હેતુ ઉમેદવારને માનસિક રીતે થકવી દેવાનો હતો. છેલ્લે યુનિટ કમાન્ડરે ઉમેદવારનો સંપર્ક કરીને તે પસંદગી પામ્યો છે કે નહીં તે જણાવ્યું હતું. જે ઉમેદવાર તે સમયે ડેલ્ટા માટે પસંદગી પામ્યા, તેમને બાદમાં છ મહિનાની ઓપરેટર ટ્રેનિંગ કોર્સ (ઓટીસી (OTC))ની સઘન તાલીમ હેઠળ પસાર થવું પડ્યું હતું. જ્યાં તેઓ ત્રાસવાદ-વિરોધી કાર્યવાહી અને વિદ્રોહ સામે લડવાની પ્રક્રિયા શીખ્યા હતા. આ પ્રક્રિયાઓમાં અગ્નિ શાસ્ત્રની સચોટતા અને વિવિધ દારૂગોળાની તાલીમનો સમાવેશ થતો હતો. <ref name="Haney"/> સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીનું અત્યંત ગુપ્ત સ્પેશ્યલ એક્ટિવિટીઝ ડિવિઝન (એસએડી (SAD)) અને વધુ ચોક્કસ રીતે કહીએ તો તેનું ઉત્કૃષ્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ ગ્રુપ (એસઓજી (SOG)) ઘણી વખત ડેલ્ટા ફોર્સમાંથી ચાલકોની ભરતી કરે છે.<ref>વોલર, ડગ્લાસ (2003-02-03). "ધ સીઆઇએ (CIA) સીક્રેટ આર્મી" ટાઇમ (TIME) (ટાઇમ ઇન્કોર્પોરેશન). http://www.time.com/time/covers/1101030203/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030201095351/http://www.time.com/time/covers/1101030203/ |date=2003-02-01 }}</ref> === તાલીમ === ડેલ્ટા ફોર્સે પ્રસંગોપાત મિત્ર દેશોના તેના જેવા જ એકમો સાથે પરસ્પર-તાલીમ લીધી છે. આવા એકમોમાં ઓસ્ટ્રેલિયન સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ રેજિમેન્ટ, બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ અને સ્પેશ્યલ બોટ સર્વિસ, કેનેડાના જોઇન્ટ ટાસ્ક ફોર્સ 2, ફ્રાન્સના જીઆઇજીએન (GIGN), જર્મનીના જીએસજી 9 (GSG 9) અને ઇઝરાયેલના સયેરેટ મટ્કલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/unit_profile.htm|title=Unit Profile: 1st Special Forces Operational Detachment - Delta (SFOD-D)|access-date=2010-03-10|archive-date=2010-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726122423/http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/unit_profile.htm|url-status=dead}}</ref> તેમણે એફબીઆઇ (FBI)ની હોસ્ટેજ રેસ્ક્યુ ટીમ અને નેવીના ડેવગ્રુ (DEVGRU) જેવા યુ.એસ. (U.S.)ના અન્ય કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટો સાથે પણ પરસ્પર-તાલીમ લીધી છે. == ગણવેશ == પૅન્ટાગૉન ડેલ્ટા ફોર્સ વિશેની માહિતી પર અત્યંત નિયંત્રણ રાખે છે તેમજ આ અત્યંત ગુપ્ત એકમ અને તેની પ્રવૃતિઓ વિશે જાહેરમાં કંઇ પણ બોલવાનું ટાળે છે. ડેલ્ટા લડાકુઓને વિપુલ પ્રમાણમાં લવચીકતા અને સ્વાયત્તતા આપવામાં આવી છે. તેમની ઓળખ છૂપાવવા માટે તેઓ ભાગ્યે જ ગણવેશ પહેરે છે અને ફરજ પર હોય કે ના હોય પણ મોટેભાગે સામાન્ય કપડાં જ પહેરે છે. <ref name="Haney"/> જ્યારે તેઓ લશ્કરી ગણવેશ પહેરે છે ત્યારે તેમાં કોઇ પણ પ્રકારના નિશાનો, અટક અથવા તો શાખાના નામ જોવા મળતાં નથી. <ref name="Haney"/> સામાન્ય નાગરિકોમાં ભળી જવા માટે તેમના જેવી વાળની સ્ટાઇલ અથવા દાઢી રાખવાની તેમને છૂટ હોય છે. સેનાના માણસ તરીકેની ઓળખ છતી ન થાય તે માટે આ પ્રકારની છૂટ આપવામાં આવે છે. <ref name="Haney"/><ref name="BHD"/> == ઓપરેશન્સ અને છૂપી કાર્યવાહીઓ == ડેલ્ટાને સોંપવામાં આવતા ઓપરેશન્સ અત્યંત વર્ગીકૃત હોય છે અને જાહેર જનતાને ક્યારેય તેની ખબર હોતી નથી. જોકે, કેટલાક ઓપરેશન્સની વિગતો લોકો સુધી પહોંચી ગઇ છે. ડેલ્ટાને કાર્યવાહી માટે તૈયાર રહેવા જણાવવામાં આવ્યું હોય અને ઓપરેશનની યોજનાઓ ઘડાઇ ગઇ હોય, પરંતુ જે-તે કારણસર છેલ્લે તેમને ન મોકલવામાં આવ્યા હોય તેવું કેટલીય વખત બની ચૂક્યું છે. જાણીતાં ઓપરેશન અને તેમની વ્યૂહાત્મક ગોઠવણી કરાઇ હોય તેવી ઘટનાઓ આ મુજબ છે: === મધ્ય અમેરિકન ઓપરેશન્સ === મધ્ય અમેરિકામાં ડેલ્ટાની કાર્યવાહી વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળી છે. જેમાં સાલ્વાડોરન ક્રાંતિકારી જૂથ ફેરાબુન્ડો માર્તી નેશનલ લિબરેશન ફ્રન્ટ સામે લડવું અને સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલીજન્સ એજન્સી દ્વારા ફંડ મેળવતા નિકારાગુઆના કોન્ટ્રાસને મદદ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Haney">{{cite book | last = Haney | first = Eric L. | authorlink = Eric Haney | title = Inside Delta Force | url = https://archive.org/details/insidedeltaforce0000hane | publisher = Delacorte Press | year = 2002 | location = [[New York]] | pages = 325 | isbn = 9780385336031}} </ref> === ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરી === ગ્રેનેડામાં ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરીના પ્રથમ દિવસની વહેલી સવારે ડેલ્ટાનું બીજું અભિયાન છેડવામાં આવ્યું હતું. આ અભિયાનમાં રિચમન્ડ હિલ જેલ પર ચડાઇ કરીને ત્યાં બંધક બનાવાયેલા રાજકિય કેદીઓને બચાવવાના હતા. અઢારમી-સદીના જૂના કિલ્લાના અવશેષો પર બંધાયેલી આ જેલ ત્રણ બાજુથી ગીચ જંગલથી ઘેરાયેલી હતી અને ત્યાં આ ત્રણ બાજુથી પગે ચાલીને જઇ શકાય તેમ ન હતું. આ જંગલ સીધા ઢોળાવવાળી ટેકરીઓ પર ફેલાયેલું હતું. ચોથી બાજુ પર સાંકડા રસ્તાથી જઇ શકાય તેમ હતું પણ તે રસ્તો બંને બાજુ ઊંચા વૃક્ષોથી ભરેલો હતો. હેલિકૉપ્ટર આક્રમણ ટુકડી ઉતરી શકે તેવી કોઇ જગ્યા જેલમાં નહોતી. સીધી ખીણના એક હિસ્સામાં રિચમન્ડ હિલ આવેલી હતી. આજુબાજુ ખીણની સાથે એક ઊંચા શીખર પર અન્ય એક જુનો ફ્રેડરિક કિલ્લો હતો, જેમાં ગ્રેનેડાનું લશ્કર રહેતું હતું. ફ્રેડરિક કિલ્લા પરથી લશ્કર સરળતાંથી નીચેના ઢોળાવો અને ખીણના તળિયાના હિસ્સા પર નાના શસ્ત્રો અને મશીન ગન ચલાવીને કાબૂ રાખી શકે તેમ હતું. ગ્રેનેડાના લશ્કર દ્વારા ચાલુ ગોળીબાર વચ્ચે ડેલ્ટા ફોર્સના હેલિકૉપ્ટરો સવારે 6.30 વાગ્યે આ ખીણમાં ઉડ્યા.{{Citation needed|date=March 2010}} ટાસ્ક ફોર્સ 160ના હેલિકૉપ્ટરોએ ખીણમાં ઉડીને પોતાનાં મોઢાં જેલ તરફ રાખ્યાં. હેલિકૉપ્ટર ઉતરી શકે તેમ ન હોવાથી ડેલ્ટા લડાકુઓએ હેલિકૉપ્ટરના દરવાજામાંથી દોરડાં દ્વારા લટકવાનું શરૂ કર્યું. દોરડાઓથી મોટાપાયે લડાકુઓને લટકતાં જોઇને બચવાના ભાગરૂપે હેલિકૉપ્ટરો પર જેલમાંથી ભારે ગોળીબાર શરૂ થઇ ગયા. એટલું જ નહીં, પાછળથી ફ્રેડરિક કિલ્લા પરથી દુશ્મન દળોએ પણ નાના શસ્ત્રો અને મશીન ગનોમાંથી ઘાતક રીતે ગોળીઓ વરસાવવાની શરૂઆત કરી દીધી. આ ઘટનાને નજરે જોનારા ગ્રેનેડાના નાગરિકોના મતે આ ઘટના બાદ ઘણાં હેલિકૉપ્ટરો ખીણમાંથી ભાગી ગયા હતાં. એક કિસ્સામાં તો એવું બન્યું હતું કે પાઇલટે આદેશો વગર જ હેલિકૉપ્ટરને પાછું વાળી દીધું હતું અને હુમલામાં જવાની ના પાડી દીધી હતી. આ નાઇટસ્ટોકર પાઇલટ પર બાદમાં હુમલો ઇચ્છતા ડેલ્ટાના સભ્યો દ્વારા કાયરતાના આરોપો ઘડાયા હતા, પરંતુ બાદમાં આ આરોપો પડતાં મૂકાયાં હતાં. <ref name="dtic.mil">[રોનાલ્ડ એચ. કોલ, 1997, ''ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરી: ધ પ્લાનિંગ એન્ડ એક્ઝિક્યુશન ઓફ જોઇન્ટ ઓપરેશન્સ ઇન ગ્રેનેડા 12 ઓક્ટોબર - 2 નવેમ્બર 1983'' જોઇન્ટ હિસ્ટરી ઓફિસ ઓફ ધ ચેરમેન ઓફ ધ જોઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ વોશિંગ્ટન, ડીસી], p.62]</ref> === એરોપોસ્ટલ ફ્લાઇટ 252 === 29 જુલાઇ, 1984ના રોજ એરોપોસ્ટલની કારાકાસથી કુરાકાઓ ટાપુ જતી ફ્લાઇટ 252ને હાઇજૅક કરી લેવામાં આવી. બે દિવસ બાદ, ડીસી-9(DC-9)માં વેનેઝુએલાના કમાન્ડો ધસી ગયા અને હાઇજૅકરોને મારી નાખ્યાં. <ref>{{cite journal |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926759,00.html |title=Terrorism: Failed Security |first=Janice |last=Castro |coauthors=Thomas A. Sancton; Bernard Diederich |date=1984-08-13 |journal=TIME |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029151237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926759,00.html |url-status=dead }}</ref> આ કસોટીના સમયમાં ડેલ્ટા ફોર્સે મદદ કરી હતી. <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=qYVi8qrEUxIC |title=Pen & Sword: A Journalist's Guide to Covering the Military |first=Edward |last=Offley |publisher=Marion Street Press, Inc |year=2002 |isbn=9780966517644 |chapter=Chapter 13 - Going to War I: Realtime |page=220}}</ref> === ''અશિલ્લે લૉરા'' હાઇજૅક === [[સાયપ્રસ]] જતી વખતે ''અશિલ્લે લૉરા'' નું અપહરણ થયું ત્યારે પ્રમુખ રોનાલ્ડ રીગન દ્વારા નેવીની સીલ (SEAL) ટીમ સિક્સ અને ડેલ્ટા ફોર્સને તૈનાત કરવામાં આવી હતી અને ગમે ત્યારે આ જહાજને અપહરણકર્તાઓના કબજામાંથી મુક્ત કરવા માટે તૈયાર રહેવા જણાવ્યું હતું. === ઓપરેશન રાઉન્ડ બોટલ === [[લેબેનાન|લેબનોન]]ના બૈરુતમાં ડેલ્ટા દ્વારા ત્રણ ટીમોની મદદથી હીઝ્બોલ્લાહ દ્વારા બંધક બનાવવામાં આવેલા પશ્ચિમીઓને છોડવવાની યોજના ઘડવામાં આવી હતી. પરંતુ વાટાઘાટોમાં બંધકોના બદલામાં હથિયારો આપવાનું નક્કી થયા બાદ આ યોજના પડતી મૂકાઇ. લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સમાં ઇરાન-કોન્ટ્રા અફેરનો ઘટસ્ફોટ થયા બાદ અંતે આ ઓપરેશન રદ કરવું પડ્યું હતું. <ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=xMj69G2CxjwC |title=Killer Elite |first=Mark|last=Smith|publisher=St. Martin's Press |date=March 6, 2007 |isbn=0312362722}}</ref> === ઓપરેશન હેવી શેડો === ''કિલિંન્ગ પાબ્લો'' નામના પોતાના પુસ્તકમાં માર્ક બોડેન સૂચવે છે કે ડેલ્ટા ફોર્સ સ્નાઇપરે [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]]ના ડ્રગ માફિયા પાબ્લો એસ્કોબારનો કાંટો કાઢી નાખ્યો હોવાની શક્યતા છે. આ બાબતે કોઇ નક્કર પુરાવાઓ ઊપલબ્ધ નથી. જોકે સામાન્ય રીતે આ સમગ્ર ઘટનાનો શ્રેય કોલંબિયાના સલામતી દળોને આપવામાં આવે છે. === ઓપરેશન જસ્ટ કોઝ === યુએસ (US) દળો દ્વારા ઓપરેશન જસ્ટ કોઝ હાથ ધરાયું તે પહેલા ઘણા ચાવીરૂપ ઓપરેશન્સ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ ગ્રુપ દ્વારા થઇ ચૂક્યાં હતાં. પનામા શહેરમાં આવેલી કાર્સલ મોડેલો જેલમાં બંધક બનાવાયેલા કર્ટ મુસેને છોડવીને પાછા લાવવા માટે ડેલ્ટાને ઓપરેશન એસિડ ગૅમ્બિટ નામનું ઓપરેશન સોંપવામાં આવ્યું હતું. ઓપરેશન નિફ્ટી પેકેજ એ ડેલ્ટાને સોંપાયેલું અન્ય મહત્વનું ઓપરેશન હતું, જેમાં જનરલ મેન્યુઅલ એન્ટોનિઓ નોરિએગાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. === ઓપરેશન ડેઝર્ટ શીલ્ડ/ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ === ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ વખતે ડેલ્ટાને તે વિસ્તારમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું અને ઘણી બધી જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી. જેમાં [[સાઉદી અરેબિયા]]માં જનરલ નોર્મન સ્વાર્ઝકોપ્ફને નજીકથી રક્ષણની માહિતી પૂરાં પાડતા નિયમિત સેનાના એકમોને મદદનો સમાવેશ થતો હતો. આ મદદને પગલે સેનાના સંપર્ક અધિકારીઓએ સ્વાર્ઝકોપ્ફના બોડીગાર્ડની વધતી જતી સંખ્યાને ઓછી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ અને અન્ય સહયોગી સ્પેશ્યલ ફોર્સના પક્ષે ડેલ્ટાને એસસીયુડી (SCUD) મિસાઇલો શોધવાનું કામ પણ સોંપવામાં આવ્યું હતું. === ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ === ૩ ઓક્ટોબર 1993ના રોજ ડેલ્ટા ફોર્સના સભ્યોને યુ.એસ. (U.S.)આર્મી રેન્જર્સની સાથે સોમાલિયાના મોગાદિશુમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ માટે મોકલવામાં આવ્યા. આ અભિયાનને ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ એવું કોડ નામ અપાયું હતું. મોહમ્મદ ફરાહ ઐદિદના ઉચ્ચ લેફ્ટેનન્ટો અને અન્ય અત્યંત મહત્વના લોકોને ઝડપી પાડવાનું કામ તેમને સોંપવામાં આવ્યું હતું. આરપીજી (RPG) દ્વારા બે એમએચ-60એલ (MH-60L) બ્લેકહોક હેલિકૉપ્ટર ફૂંકી મરાયા બાદ આ અભિયાન પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું. આ ઘટનાને પગલે ભીષણ જંગ ખેલાયો. જેમાં પાંચ ડેલ્ટા લડાકુ (છઠ્ઠો થોડા દિવસ બાદ મોર્ટાર હુમલામાં માર્યો ગયો), છ રેન્જર્સ, પાંચ સેના હવાઇદળના સભ્ય અને બે 10મી માઉન્ટેન ડિવિઝનના સૈનિકો માર્યા ગયા. જ્યારે સોમાલીઓના મૃત્યુના આંકાડા માટે વિવિધ દાવાઓ કરવામાં આવતાં હતાં. ઐદિદના સેક્ટર કમાન્ડરના મતે આ જંગમાં સોમાલીઓના મૃત્યુની સંખ્યા માત્ર 133 હતી,<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/interviews/haad.html ]</ref> જોકે સોમાલિયામાં યુએસ (US) રાજદૂતના જણાવ્યા મુજબ આ સંખ્યા 1500થી 2000ની હતી. <ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/interviews/oakley.html ]</ref> 1999માં લેખક માર્ક બોડેન દ્વારા પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું''[[Black Hawk Down: A Story of Modern War]]'' , જેમાં 3 ઓક્ટોબર, 1993ના બેટલ ઓફ મોગાદિશુની આસપાસની ઘટનાઓનો ચિતાર આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="BHD"> {{Cite book | last = Bowden | first = Mark | authorlink = Mark Bowden | title = Black Hawk Down: A Story of Modern War | url = https://archive.org/details/blackhawkdownsto0000bowd | year = 1999 | publisher = Atlantic Monthly Press | location = [[University of California, Berkeley|Berkeley]] | isbn = 0-87113-738-0 | access-date = 2008-02-14 | postscript = <!--None--> }}</ref> આ પુસ્તક, યુદ્ધ તરફ દોરી ગયેલી કેટલીક ઘટનાઓ પહેલાં થયેલા ઓપરેશન્સમાં ડેલ્ટા ફોર્સની સંડોવણી હતી તેવો ટૂંકમાં ઉલ્લેખ કરે છે. <ref name="BHD"/> આ પુસ્તક પરથી બાદમાં 2001માં દિગ્દર્શક રિડ્લી સ્કોટ્ટ દ્વારા ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી. === ત્રાસવાદ-વિરોધી કાર્યવાહીની તાલીમ === જાન્યુઆરી, 1997માં ડેલ્ટાની નાની આધુનિક ટીમને બ્રિટિશ એસએએસ (SAS)ના છ સભ્યો સાથે પેરુના લિમા મોકલવામાં આવ્યા હતાં. જાપાનના રાજદૂતના ઘર પર કબજો મેળવી લેવાયાની ઘટનામાં કાર્યવાહી કરવા તેમને મોકલાયા હતાં.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ - ડેલ્ટા]</ref> === સીએટલ ડબલ્યુટીઓ (WTO) === 1999 સીએટલ ડબલ્યુટીઓ (WTO) કોન્ફરન્સની સલામતીની તૈયારીમાં પણ ડેલ્ટા ફોર્સના સભ્યોનો ફાળો હતો. ખાસ કરીને રાસાયણિક શસ્ત્રોના હુમલા સામે લડવા તેમણે તૈયારી કરી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.seattleweekly.com/1999-12-22/news/delta-s-down-with-it.php |title=ન્યુઝ: ડેલ્ટાસ ડાઉન વિથ ઇટ (સીએટલ વીકલી) |access-date=2010-10-14 |archive-date=2009-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817165219/http://www.seattleweekly.com/1999-12-22/news/delta-s-down-with-it.php |url-status=dead }}</ref> === ઓપેરેશન એન્ડ્યોરિંગ ફ્રીડમ === [[ચિત્ર:DeltaSBSTora.jpg|thumb|તોરા બોરામાં ડેલ્ટા ફોર્સ અને બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ બોટ સર્વિસ કમાન્ડો]] 2001માં અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન પરની ચડાઇ વખતે પણ ડેલ્ટા ફોર્સને સામેલ કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.hq.usace.army.mil/cepa/pubs/sep03/story13.htm |title=સપ્ટેમ્બર 2003 એન્જિનીઅર અપડેટ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210202258/http://www.hq.usace.army.mil/cepa/pubs/sep03/story13.htm |url-status=dead }}</ref> ડેલ્ટા ફોર્સે ઓસામા બિન લાદેન તેમજ અન્ય અલ-કાયદા અને તાલિબાન નેતાઓ જેવા હાઇ વેલ્યુ ટાર્ગેટ (એચવીટી (HVT)) ની શોધ માટે ત્રાટકવા એક એકમ બનાવ્યું હતું. ઓપરેશન એન્ડ્યોરિંગ ફ્રીડમની ઓક્ટોબર 2001માં શરૂઆત થઇ ત્યારથી આ એકમની રચના કરવામાં આવી હતી. 75મી રેન્જર રેજિમેન્ટની મદદથી કરાયેલું આવું જ એક ઓપરેશન એરબોર્ન એસોલ્ટ હતું, જેમાં મુલ્લાહ મોહમ્મદ ઓમરના કંદહાર હવાઇપટ્ટી ખાતેના વડાંમથક પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે મોહમ્મદ ઓમરને પકડવામાં ડેલ્ટા ફોર્સનું આ અભિયાન નાકામ રહ્યું હતું, પરંતુ રેન્જર્સે એક મહત્વની વ્યૂહાત્મક હવાઇપટ્ટી કબજે કરી લીધી હતી.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2001/nov/06/afghanistan.terrorism8 ]</ref>. વિવિધ સ્થળે ત્રાટકતી આ ટુકડીઓને ટાસ્ક ફોર્સ 11, ટાસ્ક ફોર્સ 20, ટાસ્ક ફોર્સ 121, ટાસ્ક ફોર્સ 145 અને ટાસ્ક ફોર્સ 6-26 જેવા વિવિધ નામ આપવામાં આવ્યાં હતાં. 2009માં ડેલ્ટા ફોર્સે અફઘાનિસ્તાનના પૂર્વ ભાગમાં પણ તેમની કાર્યવાહી આગળ ધપાવી હતી. એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) અને ડેવગ્રુ (DEVGRU) દ્વારા હક્કાનીના નેટવર્ક સામે ઘણા વિજયો મેળવવામાં આવ્યા. હક્કાની તાલિબાનનું મહત્વનું અંગ હતું અને તેના સભ્યો જરૂર પડ્યે ગમે ત્યારે સીમા ઓળંગીને પાકિસ્તાનમાં જતા રહેતા હતા. <ref>[http://www.mercurynews.com/politics-government/ci_14074429?nclick_check=1 સાન જોસ મર્ક્યુરી ન્યુઝ]</ref> === ઓપરેશન ઇરાકી ફ્રીડમ === [[ચિત્ર:Airborne and Special Forces Uday-Qusay raid, 2003.jpg|thumb|left|ઉદય અને કુસયના છેલ્લા સ્ટેન્ડ દરમિયાન આ ફોટો લેવામાં આવ્યો છે.નિયમિત સૈનિકોની સાથે એમઆઇસીએચ (MICH) હેલમેટ પહેરેલા ડેલ્ટા ફોર્સ ઓપરેટર્સ જોઇ શકાય છે. ]] ડેલ્ટા ફોર્સના લડાકુએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે તેવા કેટલાક ઓપરેશન્સમાંથી એક હતું 2003નું ઇરાક પરનું આક્રમણ. <ref>{{Cite web |url=http://carlisle-www.army.mil/usawc/Parameters/03autumn/noonan.pdf |title=W:\pmtr\ventura\#article\noonan.vp |access-date=2010-10-14 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227010642/http://carlisle-www.army.mil/usawc/Parameters/03autumn/noonan.pdf |url-status=dead }}</ref> એવું કહેવાય છે કે તેઓ પહેલેથી જ છૂપી રીતે બગદાદમાં પ્રવેશી ચૂક્યા હતા. તેમણે લપાઇછુપાઇને ગુપ્ત વાતો સાંભળી અને ઇરાકી સંદેશાવ્યવહારની લાઇનો વિખેરી નાખીને હવાઇ હુમલાઓ માટે માર્ગદર્શન અને ખબરીઓનું નેટવર્ક ઊભું કરવાનું હતું. એપ્રિલ 2004ના ઓપરેશન ફેન્ટમ ફ્યુરીમાં તેમની ભૂમિકા ચાવીરૂપ રહી હતી, જેમાં તેમને યુએસએમસી (USMC) ટુકડીઓ સાથે સ્નાઇપર્સ તરીકે મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ ઓપરેશનમાં તેમને મોકલવાનું રહસ્ય હજુ પણ અકબંધ જ છે. <ref>[http://www.usatoday.com/news/nation/2006-11-09-medals-fallujah_x.htm ]]</ref> ઉદય અને કુસય હુસૈન જ્યાં માર્યા ગયા હતા તે મોસુલ પરના કબજા વખતે પણ ડેલ્ટા હાજર હતા. સદ્દામ હુસૈનની ધરપકડ અને તે પહેલાં તેને શોધવા માટેના અભિયાનમાં પણ ડેલ્ટાની ભૂમિકા હતી. એમ પણ જાણવા મળ્યું છે કે 7 જૂન, 2006ના રોજ બાકુબાની ઉત્તરમાં આવેલા મેદાનમાં ડેલ્ટા હાજર હતા. ત્યાં રહેતા અલ-ઝરકાવીના સંકુલને તેમણે ઘેરો ઘાલ્યો હતો. ઘણી લાંબી શોધખોળ પછી ડેલ્ટાની નજરમાં ઝરકાવી આવ્યો હતો અને તરત જ તેમણે હવાઇહુમલા માટે કહી દીધું હતું. <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1202929,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812064558/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1202929,00.html |date=2010-08-12 }} ]]</ref> == ગ્રંથસૂચિ == * બેકવિથ, ચાર્લ્સ (ડોનાલ્ડ નોક્ષ સાથે)(1983). ''ડેલ્ટા ફોર્સ'' * હાને, એરિક એલ. (2002). ઇનસાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સ. ન્યુયોર્ક: ડેલ્ટાકોર્ટે પ્રેસ, ૩૨૫. ISBN 978-0-226-77142-7 * બોડેન, માર્ક (1999). ''બ્લેક હોક ડાઉન: એ સ્ટોરી ઓફ મોડર્ન વૉર'' . એટલાન્ટિક મન્થલી પ્રેસ. બર્કલે, કેલિફોર્નિયા (યુ.એસ.(U.S.)). ISBN 0-87113-738-0 ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ વિશે. * બોડેન, માર્ક (2001). ''કિલિંગ પાબ્લો: ધ હન્ટ ફોર ધ વર્લ્ડ્સ ગ્રેટેસ્ટ આઉટલૉ'' . ISBN 0-87113-783-6 પાબ્લો એસ્કોબારની શોધ વિશે * {{Cite book |last=Bowden |first=Mark |title=Guests Of The Ayatollah: The First Battle In America's War With Militant Islam |url=https://archive.org/details/guestsofayatolla00bowd |publisher=Atlantic Monthly Press |year=2006 |isbn=0-87113-925-1}} * {{Cite web |url=http://www.theatlantic.com/doc/200605/iran-hostage |title=The Desert One Debacle |publisher=''The Atlantic Monthly'' |last=Bowden |first=Mark |year=2006 |month=May}} * નેયલર, સીન (2005). ''"નોટ અ ગુડ ડે ટુ ડાઇ: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ઓપરેશન એનાકોન્ડા'' ", પેન્ગવિન ગ્રુપ, ન્યુ યોર્ક એબાઉટ ઓપરેશન એનાકોન્ડા * ગ્રિસવોલ્ડ, ટેરી. "ડેલ્ટા (DELTA), અમેરિકાસ એલાઇટ કાઉન્ટરટેરરિસ્ટ ફોર્સ", ISBN 0-87938-615-0 * રોબિન્સન, લિન્ડા, ''માસ્ટર્સ ઓફ કેઓસ: ધ સીક્રેટ હિસ્ટરી ઓફ ધ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ'' * નેશનલ જીઓગ્રાફિક ડોક્યુમેન્ટરી: ''રોડ ટુ બગદાદ'' * પુશિસ, ફ્રેડ જે., et al. (2002). યુ. એસ. કાઉન્ટર-ટેરરિસ્ટ ફોર્સીસ. અનનોન: ક્રેસ્ટિલાઇન ઇમ્પ્રિન્ટ્સ, 201. ISBN 0-7603-1363-6. * હાર્ટમુટ શૌઉર: ''ડેલ્ટા ફોર્સ'' . મોટોરબક વેરલેગ, સ્ટુટ્ટગાર્ટ 2008. ISBN 978-3-613-02958-3 * ડાલ્ટન ફ્યુરી: "કિલ બિન લાદેન", ISBN 978-0-312-56740-8 == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.defense.gov/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડીફેન્સ (ડીઓડી(DoD))ની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.army.mil/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સર આર્મીની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.shadowspear.com/united-states-special-operations/joint-special-operations-command/1st-special-forces-operational-detachment-delta.html શેડોસ્પીઅર સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ: એસએફઓડી (SFOD)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211204821/http://www.shadowspear.com/united-states-special-operations/joint-special-operations-command/1st-special-forces-operational-detachment-delta.html |date=2010-02-11 }} * [http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/default.html સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ.કોમ ડેલ્ટા ફોર્સ પર લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306021538/http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/default.html |date=2010-03-06 }} * [http://www.aei.org/events/filter.all,eventID.1030/transcript.asp અમેરિકન એન્ટરપ્રાઇસ ઇન્સ્ટિટ્યુટને સીન નેયલરે આપેલા વ્યાખ્યાનનું લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104114542/http://www.aei.org/events/filter.all,eventID.1030/transcript.asp |date=2008-11-04 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm વૈશ્વિક સલામતી તરફ ફસ્ટ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ (એરબોર્ન) ડેલ્ટા (DELTA) ] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ]] [[શ્રેણી:ડેલ્ટા ફોર્સ]] 7ebrxh21uufgqhundxusxnivbgvoemm 0 27462 905504 904961 2026-09-22T02:43:05Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905504 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Agoraphobia | ICD10 = {{ICD10|F|40||f|40}}<br />F40.00 Without panic disorder, F40.01 With panic disorder | ICD9 = {{ICD9|300.22}} Without panic disorder, {{ICD9|300.21}} With panic disorder | MeshID = D000379 }} '''ઍગોરાફોબિયા''' (જાહેર સ્થળોનો ડર) (ગ્રીક શબ્દ ἀγορά, "જાહેરસ્થળ"; અને φόβος/φοβία, ડર)એ એક અસ્વસ્થ કરતી માનસિક અવસ્થા છે. ઍગોરાફોબિયા ગભરાટ ભર્યા હુમલાની એવી સ્થિતિમાં ઉદ્ભવી શકે છે જેમાંથી છુટકારો મેળવવાના કોઈ સરળ ઉપાય ઉપલબ્ધ નથી. અથવા તો પછી, સામાજિક અસ્વસ્થતાની સમસ્યાઓ પણ સહજ કારણ હોઇ શકે છે. પરિણામ સ્વરૂપ, ઍગોરાફોબિયાથી પીડિત લોકો એવી જાહેર અને/અથવા અજાણી જગ્યાઓએ, ખાસ કરીને મોટા, ખુલ્લા, શોપિંગ મૉલ કે ઍરપોર્ટ જેવી જગ્યાઓ કે જ્યાં છુપાઇ શકવાની ઓછી જગ્યાઓ હોય છે, ત્યાં જવાનું ટાળે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં, પીડિત વ્યક્તિ પોતાનાં જ ઘરમાં પુરાઈને રહે તેમ પણ બની શકે છે, કેમ કે તે આ સુરક્ષિત સ્થળથી બહાર નીકળતા તકલીફ અનુભવે છે. જોકે મોટાભાગે જાહેર સ્થળોના ડર તરીકે ધ્યાન પર લેવામાં આવતો હોવા છતાં, હવે એવું માનવામાં આવે છે કે ઍગોરાફોબિયા ગભરાટ ભર્યા હુમલામાં પેદા થયેલી ગૂંચવણ ભરેલી સ્થિતિને કારણે વિકસે છે. <ref>{{Cite web |url=http://helpguide.org/mental/panic_disorder_anxiety_attack_symptom_treatment.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100910193753/http://www.helpguide.org/mental/panic_disorder_anxiety_attack_symptom_treatment.htm |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, એવાં કેટલાંક પ્રમાણ છે જ્યાં ડીએસએમ-આઇવી (DSM-IV)માં સ્વયંસ્ફૂર્ત ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓ અને ઍગોરાફોબિયાની વચ્ચે લક્ષિત એક-તરફી કારણદર્શક સંબંધ ખોટાં હોઇ શકે.<ref> બીઆર જે સાયકિયાટ્રી. 2006 મે;188:432-8.</ref>યુએસ (US)માં 18 થી 54 વર્ષની વયના અંદાજે 3.2 મિલિયન પુખ્ત લોકો, કે લગભગ 2.2% જેટલાં લોકો ઍગોરાફોબિયાથી પીડિત છે.<ref>{{cite web | last = Phobia Fear Release | first = | title = Percentage Of Americans With Phobias | url = http://www.phobia-fear-release.com/percentage-of-americans-with-phobias.html | access-date = 2010-4-7 | archive-date = 2010-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100628214007/http://www.phobia-fear-release.com/percentage-of-americans-with-phobias.html | url-status = dead }}</ref> ==વ્યાખ્યા== આગ્રાફોબિયાની સાથે ગેરસમજ ન કરતાં, ઍગોરાફોબિયા એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં પીડિત વ્યક્તિ અજાણ્યા વાતાવરણમાં ચિંતાતુર બની જાય છે જ્યાં એમ માને છે કે અહીં તેમનું નિયંત્રણ નહીંવત છે. ચિંતાની સ્થિતિ માટેના કારકોમાં ખુલ્લી જગ્યાઓ, ભીડ-ભાડ (સામાજિક અસ્વસ્થતા) કે મુસાફરી (નાના અંતરની પણ)નો સમાવેશ થઈ શકે છે. ઍગોરાફોબિયામાં, હંમેશા માટે નહીં પણ ક્યારેક-ક્યારેક, જાહેર સ્થળના ડરના કારણે સામાજિક અગવડતાની લાગણીની સાથે-સાથે ડરના ગભરાટ ભર્યા હુમલાની શરૂઆત થવા લાગે છે અને જાહેરમાં દેખાવા તરફે અસ્વસ્થ બની જવાના લક્ષણો જોવા મળે છે. આને ક્યારેક ‘સામાજિક ઍગોરાફોબિયા’ પણ કહેવામાં આવે છે જે સામાજિક અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકારનો જ એક પ્રકાર હોઈ શકે છે જેને “સામાજિક ડર” પણ કહેવામાં આવે છે. જો કે, બધાં જ પ્રકારના ઍગોરાફોબિયાનાં લક્ષણો સામાજિક નથી હોતા. ઍગોરાફોબિયા ધરાવતાં કેટલાંક લોકોને ખુલ્લી જગ્યાનો ડર હોય છે. ઍગોરાફોબિયાની એક વ્યાખ્યા એવી પણ કરવામાં આવે છે જેમાં તેને “ જેમણે એક કે તેનાથી વધુ વખત ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓનો અનુભવ કર્યો છે તેમના દ્વારા એક એવા પ્રકારનો ડર, જે ક્યારેક આતંકિત કરી મુકનારો હોય છે”. આવા કિસ્સાઓમાં, ડરથી પીડાનારી વ્યક્તિ કોઇ ચોક્ક્સ જગ્યાને લઈને એટલા માટે ભયભીત હોય છે કેમકે આ પહેલાં તેમણે એ જ સ્થળે ગભરાટ ભર્યા ડરના હુમલાનો અનુભવ કર્યો હોય છે. અચાનક થઈ શકનારાં ગભરાટ ભર્યા હુમલાની આશંકાના ડરથી, ડરથી પીડિત વ્યક્તિ ભયભીત હોય છે કે પછી તે એ જગ્યા પર જવાનું ટાળે છે. પીડિત વ્યક્તિ હવે ઍગોરાફોબિયાથી પીડાતી હોવાનું ગંભીરતાથી વિચારણામાં લેવામાં આવે છે. પીડિત વ્યક્તિ ક્યારેક તેમણે જે સ્થળે ગભરાટ ભર્યા હુમલોનો અનુભવ કર્યો હોય છે તે સ્થળોએ ક્યારેક લાંબા સમય સુધી જવાનું ટાળે છે. આ રીતે જણાવવામાં આવેલા, ઍગોરાફોબિયામાં, ખરેખર તો જ્યારે તેમાં ગભરાટ ભર્યા વિકારનું નિદાન કરવામાં આવે ત્યારે તેની સાથે સંકળાયેલા લક્ષણોની તપાસ થવી જોઈએ. બાધ્યતા મનોગ્રસ્તિયુક્ત માનસિક વિકાર કે આઘાત પછીની માનસિક તાણના વિકારની સ્થિતિ જેવા અન્ય લક્ષણો પણ ઍગોરાફોબિયા લાવી શકે છે, મૂળભૂત રીતે કોઈ પણ અતાર્કિક ડરના કારણે વ્યક્તિ જ્યારે બહાર જવાથી ડરે છે, ત્યારે આ પ્રકારના લક્ષણો ઉદ્ભવે છે.<ref>[http://psychcentral.com/disorders/sx29.htm સાઈક સેન્ટ્રલ: ઍગોરાફોબિયા લક્ષણો ]</ref> લાંબા અંતરની મુસાફરી સંબંધી ઍગોરાફોબિયાની ગંભીરતાના મૂળભૂત રીતે ત્રણ સ્તર છે જેનો હાલમાં માનસિક વિકારના નિદાનાત્મક આંકડાને લગતી માહિતી પુસ્તિકામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી. સ્તર I ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિ જે વિસ્તારમાં રહે છે, જેમ કે તેનું મોટું શહેર કે દેશની સામાન્ય સીમા બહારના પ્રવાસના પરિણામે ઊભા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. સ્તર II ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિના પડોશ કે નિવાસી જિલ્લાની સામાન્ય સીમા બહારના પ્રવાસના પરિણામે ઊભા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. સ્તર III ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિને પોતાના નિવાસસ્થાનની આસપાસ કે તેની સીમાની બહાર કદમ માંડતા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. આ શ્રેણીના મોટાભાગના પીડિત લોકો પરસાળ, બાલ્કની, છત, ચોગાન કે ઘરની અંદરના ચોકમાં આંટા મારી શકવાને સમર્થ હોય છે, પરંતુ સ્તર III ના થોડાં લોકો બહાર નિકળવાના ડરથી જ ભયભીત હોય છે. ખાસ કરીને સ્તર II અને સ્તર III ઍગોરાફોબિયા ધરાવતા પીડિતો અસ્થાયી જુદા પડવાના અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકારથી પીડાતા હોય તેવું બની શકે. આવું ત્યારે બને છે જ્યારે ઘરના અન્ય વ્યક્તિઓ જેમ કે માતા-પિતા, પતિ-પત્ની ઘરમાંથી થોડા સમય માટે બહાર જાય છે, અથવા ઍગોરાફોબિયાથી પીડિત વ્યક્તિને ઘરમાં એકલા મૂકીને જાય છે. આ પ્રકારની અસ્થાયી સ્થિતિ અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકાર કે ગભરાટના હુમલામાં વધારો કરી શકે છે. ઍગોરાફોબિયાની સાથે એક અન્ય સામાન્ય માનસિક વિકાર સંલગ્ન છે જે થેનેટોફોબિયા – મોતનો ડર, તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઍગોરાફોબિયા પીડિત લોકોના મનમાં ઘણીવાર જ્યારે આખરે મરી જવાના વિચારો ઘર કરી જાય છે ત્યારે તેમનામાં ચિંતાનું સ્તર વધી જતું જોવા મળે છે, કેમ કે આ વિચારોને તેઓ જાણ્યે-અજાણ્યે પોતાના પ્રાણઘાતક ભાવનાશીલ સુખાકારી સુરક્ષિત ક્ષેત્ર અને પ્રિય પાત્રથી અલગ પડવાની સાથે જોડી દે છે અને આ બાબત એ લોકોમાં પણ જોવા મળી છે જેઓ બીજી રીતે આધ્યાત્મિકપણે જીવન પછીના દિવ્ય અસ્તિત્વમાં માન્યતા ધરાવે છે. ===લિંગ ભેદો === પુરૂષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં ઍગોરાફોબિયા થવાનું પ્રમાણ સામાન્યપણે લગભગ બમણું છે.<ref> મેગી,ડબલ્યુ.જે.,ઈટન ડબલ્યુ. ડબલ્યુ., વિટ્ટ્ચેન, એચ.યુ., મેકગોનેગલ, કે.એ., અને કેસ્સલર, આર.સી. ( 1996). ''ઍગોરાફોબિયા, સિમ્પલ ફોબિયા, એંડ સોશ્યલ ફોબિયા ઈન ધ નેશનલ કોમોર્બિડિટી સર્વે'' , આર્કાઈવ્ઝ ઓફ જનરલ સાઈકિયાટ્રી,53,159-168. </ref> મહિલાઓ દ્વારા પોતાની જાતને રોકી રાખીને મુકાબલો કરવાની વ્યૂહરચનાની બૃહદ અભિવ્યક્તિ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતાં, કે પરવાનગી આપતાં સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પરિબળો કદાચ લિંગ-ભેદ માટે ગણતરીમાં લઈ શકાય છે. અન્ય માન્યતાઓમાં એ વિચારનો સમાવેશ થાય છે કે સ્ત્રીઓમાં મદદ માંગવાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે અને એટલે નિદાન થઈ શકે છે, અને પુરૂષો ચિંતાની પ્રતિક્રિયા રૂપે શરાબનું સેવન વધુ કરવામાં આવતું હોવાને કારણે તેમનું નિદાન એક શરાબી તરીકે કરવામાં આવે છે, અને એ કે પરંપરાગત રીતે સ્ત્રીઓની જાતીય ભૂમિકા તેમને ચિંતા સામે આશ્રિત અને નિરાધાર વર્તણૂક દાખવીને પ્રતિક્રિયા આપવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.<ref>{{cite web | last = Agoraphobia Research Center | first = | title = Is agoraphobia more common in men or women? | url = http://www.agoraphobia.ws/whogets.htm | access-date = 2007-11-15 | archive-date = 2007-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071202133421/http://www.agoraphobia.ws/whogets.htm | url-status = dead }}</ref> સંશોધનના પરિણામોએ ઍગોરાફોબિયામાં લિંગ ભેદ-ભાવ{{Citation needed|date=November 2009}}વિશે હજુ સુધી એકપણ સ્પષ્ટ ખુલાસો પ્રસ્તુત કર્યો નથી. ==કારણો અને સહાયક પરિબળો== ઍગોરાફોબિયાના ચોક્કસ કારણોની હાલમાં કોઈ જ જાણકારી ઉપલબ્ધ નથી, તેમ છતાં કેટલાંક એવાં નિદાનવિદો યોગ્ય સિદ્ધાંતો આગળ ધરે છે કે જેમણે ઍગોરાફોબિયાની સારવાર કે સારવારનો પ્રયત્ન કર્યો હોય. આ અવસ્થાને ચિંતા જેવી માનસિક અસ્વસ્થતાની હાજરી, તાણગ્રસ્ત વાતાવરણ કે વિષય સાથેની નક્કર નિંદા સાથે જોડી દેવામાં આવી છે. લાંબા સમયથી ટ્રાંક્વીલાઈઝર્સ અને ઊંઘની ગોળીઓ જેમ કે બેન્ઝોડાયાઝિપાઇન્સના ઉપયોગને ઍગોરાફોબિયા થઈ શકવા માટે કારણભૂત માનવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite book |editor=Palmer S, Dainow S, Milner P (eds.) |title=Counselling: The BACP Counselling Reader |volume=1 |year=1996 |publisher=Sage |isbn=978-0803974777 |pages=211–4 |url=http://books.google.com/?id=wnIBEQKQi7IC |author=Hammersley D, Beeley L |chapter=The effects of medication on counselling }}</ref> જ્યારે બેન્ઝોડાયાઝિપાઇન પરના આધારની સારવાર કરવામાં આવે છે અને લાંબા વખત સુધી તેનાથી દૂર રાખ્યા પછી ધીમે-ધીમે ઍગોરાફોબિયાના લક્ષણો ઘટાડી શકાય છે.<ref>{{cite journal | author =Professor C Heather Ashton | url =http://www.benzo.org.uk/ashbzoc.htm | year =1987 | title =Benzodiazepine Withdrawal: Outcome in 50 Patients | journal =British Journal of Addiction | volume =82 | pages =655–671 }}</ref> સંશોધને ઍગોરાફોબિયા અને અવકાશને લગતા નિર્ધારણ વચ્ચેની સહલગ્નતાને અનાવૃત કરી છે.<ref>{{cite journal | authorlink = Yardley L, Britton J, Lear S, Bird J, Luxon LM | title = Relationship between balance system function and agoraphobic avoidance. | url = https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_1995-05_33_4/page/435 | journal = Behav Res Ther. | volume = 33 | issue = 4 | pages = 435–9 | date = 1995 May | doi =10.1016/0005-7967(94)00060-W | pmid = : 7755529 | author =Yardley, L | last2 =Britton | first2 =J | last3 =Lear | first3 =S | last4 =Bird | first4 =J | last5 =Luxon | first5 =LM }}</ref><ref>{{cite journal | authorlink = RG Jacob, JM Furman, JD Durrant and SM Turner | title = Panic, agoraphobia, and vestibular dysfunction | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1996-04_153_4/page/503 | journal = Am J Psychiatry | volume = 153 | issue =4 | pages = 503–512 | year = 1996 | pmid =8599398 | last1 =Jacob | first1 =RG | last2 =Furman | first2 =JM | last3 =Durrant | first3 =JD | last4 =Turner | first4 =SM }}</ref> ઍગોરાફોબિયા ન ધરાવતી વ્યક્તિઓ પોતાના વેસ્ટબ્યૂલર વ્યવસ્થા, તેમની દ્રષ્ટિ વ્યવસ્થા અને તેમની પ્રોપ્રિઓસેપ્ટિવ સેન્સ પાસેથી માહિતી એકત્ર કરીને સંતુલન કરવા સમર્થ હોય છે. અપ્રમાણસર સંખ્યા ધરાવતા ઍગોરાફોબિક લોકો નબળી વેસ્ટબ્યુલર (દીવાનખાનામાં પ્રવેશ કરવાના ઓરડાને ઓળખવાની શક્તિ) કાર્યશક્તિ ધરાવતાં હોય છે અને પરિણામે દ્રષ્ટિ કે સ્પર્શેન્દ્રિય દ્વારા મળતી માહિતી પર વધારે આધાર રાખે છે. ખુલ્લામાં જ્યારે તેમને દૃષ્ટિગોચર થતી માહિતી મળતી ઘટી જાય છે કે ભીડમાં જ્યારે તેનું પ્રમાણ વધી જાય છે ત્યારે તેઓ અનિર્ધારણની સ્થિતિએ જતાં રહે છે. એવી જ રીતે, તેઓ ઢાળ કે અનિયમિત સપાટી દ્વારા પણ અસમંજસની સ્થિતિમાં પહોંચી શકે છે.<ref>{{cite journal | authorlink = Jacob RG, Furman JM, Durrant JD, Turner SM | title = Surface dependence: a balance control strategy in panic disorder with agoraphobia | journal = Psychosom Med. | volume = 59 | issue = 3 | pages = 323–30 | date = 1997 May-June | pmid = : 9178344 | last1 =Jacob | first1 =RG | last2 =Furman | first2 =JM | last3 =Durrant | first3 =JD | last4 =Turner | first4 =SM }}</ref> નિયંત્રિત અભ્યાસની તુલનામાં, વાસ્તવિક પ્રત્યક્ષ અભ્યાસોમાં, ઍગોરાફોબિયા ધરાવતાં લોકો સામાન્ય રીતે દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માહિતીની અદલા-બદલીમાં અસામાન્ય પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.<ref>{{cite journal | authorlink = Viaud-Delmon I, Warusfel O, Seguelas A, Rio E, Jouvent R. | title = High sensitivity to multisensory conflicts in agoraphobia exhibited by virtual reality. | journal = Eur Psychiatry | volume = 21 | issue = 7 | pages = 501–8 | date = 2006 October | doi =10.1016/j.eurpsy.2004.10.004 | pmid = : 17055951 | author =Viauddelmon, I | last2 =Warusfel | first2 =O | last3 =Seguelas | first3 =A | last4 =Rio | first4 =E | last5 =Jouvent | first5 =R }}</ref> ==વૈકલ્પિક સિદ્ધાંતો== ===અટેચમેન્ટ થીયરી=== {{main|Attachment theory}} કેટલાંક વિદ્વાનોએ<ref>જી.લિયોટ્ટી, (1996). ''ઈંસિક્યોર અટેચમેંટ એંડ ઍગોરાફોબિયા'' , ઈન : સી.મુર્રે-પાર્ક્સ, જે. સ્ટિવન્સન-હિંડ, એંડ પી.મારીસ(એડ્સ.). અટેચમેંટ્સ એક્રોસ ધ લાઈફ સાયકલ. </ref><ref>જે.બોવ્લબી, (1998). ''અટેચમેંટ એંડ લોસ્સ'' (વોલ.2:સેપરેશન).</ref> ઍગોરાફોબિયાને જોડાણના અભાવ તરીકે વર્ણવ્યું છે, એટલે કે, એક સુરક્ષિત આધારથી અવકાશીય અલગાવને સહન કરવાની ક્ષમતામાં થોડા સમય માટે ઊભી થતી ઊણપ.<ref> કે.જેકબસન, (2004). “ઍગોરાફોબિયા એંડ હાઈપોકોંડ્રિયા એસ ડિસોર્ડર ઓફ ડ્વેલિંગ”. ''ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ ઈન ફિલોસોફી'' 36, 31-44.</ref> તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા પ્રયોગમૂલક સંશોધન ઍગોરાફોબિયાના જોડાણ અને સ્પેશલ થીયરીને એકબીજાને જોડે છે.<ref> જે.હોમ્સ, (2008). “સ્પેસ એંડ ધ સિક્યોર બેઝ ઈન ઍગોરાફોબિયા: અ ક્વોલિટેટીવ સર્વે”, એરિયા, 40, 3, 357 - 382.</ref> ===સ્પેશલ થીયરી=== સમાજ વિજ્ઞાનમાં ઍગોરાફોબિયા સંશોધન અંતર્ગત ઇન્દ્રિય દ્વારા જાણી શકવાની વસ્તુલક્ષી<ref> જે.ડેવિડસન, (2003). ''ફોબિક જિઓગ્રાફીસ'' </ref> નિશ્ચિત માન્યતા હોય છે. સમાજ વિજ્ઞાનની શાખાઓમાં, ખાસ કરીને [[ભૂગોળ|ભૂગોળ]]માં, અવકાશ (સ્પેશલ) સંબંધી દ્રશ્યમાન ઘટના પરત્વે શું વિચારવામાં આવી રહ્યું છે તે જાણવા માટેની ઉત્સુકતા વધતી જતી જોવા મળે છે. આવો જ એક અભિગમ ઍગોરાફોબિયાના વિકાસને આધુનિકતા સાથે જોડવાનો છે. <ref> જે.હોમ્સ, (2006). “ બિલ્ડીંગ બ્રિજસ એંડ બ્રેકિંગ બાઉંડ્રીઝ: મોડર્નિટી એંડ ઍગોરાફોબિયા”, ઑપ્ટીકોન 1826, 1, 1, http://www.ucl.ac.uk/opticon1826/archive/issue1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233808/http://www.ucl.ac.uk/opticon1826/archive/issue1 |date=2016-03-03 }}</ref> ==નિદાન== માનસિક સ્વાસ્થ્યના વિશેષજ્ઞો પાસે લાવવામાં આવતાં મોટાભાગના લોકોમાં ગભરાટના હુમલાના વિકારની જોરદાર શરૂઆત પછી ઍગોરાફોબિયાનો વિકાસ થતો જોવા મળે છે (અમેરિકન સાઇકિઍટ્રિક એસોસિએશન,1998). ઍગોરાફોબિયાને સૌથી સારી રીતે સમજવા માટે એટલું સમજવું જોઇએ કે તેમાં વારંવાર થતાં ગભરાટ ભર્યા હુમલાના પરિણામે વર્તણૂક પર વિપરીત અસર જોવા મળે છે અને ત્યારબાદ મગજ પર જે ચિંતા ઊભી થાય છે તેમજ આ હુમલાઓના પરિણામે જે પૂર્વગ્રહ બંધાય છે તે એવી પરિસ્થિતિ તરફ લઈ જાય છે જ્યાં ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓ ઉદ્ભવી શકે છે જેના તરફ દુર્લક્ષ સેવવામાં આવે છે.<ref>{{cite book | year=1988| author=Barlow, D. H.| title='''Anxiety and its disorders: The nature and treatment of anxiety and panic'''| url=https://archive.org/details/anxietyitsdisord0000barl_v3c7| publisher=Guilford Press}}</ref> બહુ ઓછાં કિસ્સાઓમાં કે જ્યાં ઍગોરાફોબિયા પીડિત લોકો ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓના વિકારના નિદાન માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં ધોરણોને પહોંચી શકે છે, ગભરાટ ભર્યા હુમલાના વિકારના કોઈ પૂર્વ ઇતિહાસ વગર ઍગોરાફોબિયાના નિદાન માટે ઔપચારિક નિદાન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે (પ્રાથમિક ઍગોરાફોબિયા). ==ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓ સાથે સમાયોગ== ઍગોરાફોબિયાના દર્દીઓ, જ્યારે તેઓ પોતે નિયંત્રણમાં નથી એવો ડર હોય તેવી જગ્યાઓએ પ્રવાસ કરતા, જ્યાં મદદ મળવી મુશ્કેલ હોય, અથવા તેઓને શરમ આવે ત્યાં અચાનક ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓનો અનુભવ કરી શકે છે. ગભરાટ ભર્યા હુમલા દરમિયાન, એપિનેફ્રાઇન મોટા પ્રમાણમાં છૂટું પડે છે જે શરીરનો કુદરતી લડો-અથવા-ભાગોનો પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત કરે છે. ગભરાટ ભર્યો હુમલો અચાનક થાય છે, જે 10 થી 15 મિનિટમાં મહત્તમ તીવ્રતા સુધી પહોંચે છે, અને ભાગ્યે જ 30 મિનિટ કરતા વધારે ટકે છે.<ref name="NIH4.2">{{cite book | year=1999 | chapter=Chapter 4.2| author=David Satcher etal.| title='''Mental Health: A Report of the Surgeon General'''| url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2.html}}</ref> ગભરાટ ભર્યા હુમલાના લક્ષણોમાં સામેલ છે પેલપીટેશન્સ, ઝડપી હૃદયનો દર, પરસેવો થવો, ધ્રૂજારી, ઊલટી, ચક્કર, ગળમાં અક્કડતા અને હાંફ. ઘણાં દર્દીઓ મરવાના ડરનો અથવા લાગણીઓ અને/અથવા વર્તણૂક પર નિયંત્રણ ખોવાનો અહેવાલ આપે છે.<ref name="NIH4.2"></ref> ==સારવારો== ===પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તણૂક સારવારો === ગભરાટ ભર્યા હુમલાના વિકાર અને ઍગોરાફોબિયા ધરાવતાં દર્દીમાં મોટાભાગના લોકોને ખુલ્લી સારવારથી લાંબા સમયની રાહત આપી શકાય છે. આ ખુલ્લી સારવાર પદ્ધતિનું મુખ્ય લક્ષ્ય શેષ અને ઉપનૈદાનિક ઍગરફોબિક લક્ષણોને દૂર કરવાનું જ હોવું જોઇએ, નહીં કે ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓને દૂર કરવાનું.<ref>{{cite journal | last1=Fava | first1=G.A. | last2=Rafanelli | first2=C. | last3=Grandi | first3=S. | last4=Cinto | first4=S. | last5=Ruini | first5=C. | title=Long-term outcome of panic disorder with agoraphobia treated by exposure | url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2001-07_31_5/page/891 | journal=Psychological Medicine | volume=31 | pages=891–898 | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S0033291701003592 | year=2001 | author=Fava, G. A. | pmid=11459386 | last6=Mangelli | first6=L | last7=Belluardo | first7=P | issue=5}}</ref> એ જ રીતે, વ્યવસ્થિત રીતે સંવેદનાહરણની પદ્ધતિ પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય. પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનું પુન:સંગઠન પણ ઍગોરાફોબિયાની સારવારમાં ઉપયોગી સાબિત થયું છે. આ સારવારમાં ભાગ લેનાર વ્યક્તિને નિદાનાત્મક ચર્ચા-વિચારણા દ્વારા પ્રશિક્ષિત કરવામાં આવે છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ અતાર્કિક, અને આડ-અસર પેદા કરનારી માન્યતાઓને વધુ સાચી અને ફાયદાકારક માન્યતાઓથી દૂર કરવાનો હોય છે.{{Citation needed|date=January 2008}} ઍગોરાફોબિયાથી પીડિત લોકોમાં સુધારો લાવવા માટે ઘણીવાર રિલેક્સેશન તકનીકોના ઉપયોગ ફાયદાકારક નિવડે છે, કેમ કે તેનો ઉપયોગ ચિંતા-ગભરાટના લક્ષણોને રોકવા કે તેને ખતમ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=January 2008}} ===માનસિક ઔષધ સંબંધી સારવારો === ચિંતા-ગભરાટના વિકારની સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી એન્ટિ-ડિપ્રેસેન્ટ (નિરુત્સાહ પ્રતિરોધક) દવાઓ મુખ્યત્વે એસએસઆરઆઈ (SSRI) (સિલેક્ટીવ સેરોટોનિન રયુપ્ટેક ઈનહેબીટર) વર્ગની હોય છે અને તેમાં સર્ટ્રાલીન,પેરોક્ષીટીન અને ફલુઓક્ષીટીનનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. બેન્ઝોડાયાઝિપાઇન ટ્રાંક્વીલાઈઝર્સ, એમએઓ (MAO) ઈનહીબીટર્સ અને ટ્રાઈસાઈક્લીક એન્ટિ-ડિપ્રેસેન્ટ્સનો પણ ઍગોરાફોબિયાની સારવારમાં સામાન્ય રીતે સૂચવવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=January 2008}} ===વૈકલ્પિક સારવારો=== આંખની હલન-ચલનને સંવેદનહીન બનાવવી અને તેના કાર્યક્રમના પુનર્ગઠન (ઇએમડીઆર (EMDR))નો અભ્યાસ ઍગોરાફોબિયાની શક્ય સારવાર માટે કરવામાં આવ્યો છે, જેનાં નબળા પરિણામ આવ્યા છે.<ref> {{cite journal | coauthors = Goldstein, Alan J., de Beurs, Edwin, Chambless, Dianne L., Wilson, Kimberly A. | title = EMDR for Panic Disorder With Agoraphobia : Comparison With Waiting List and Credible Attention-Placebo Control Conditions | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2000-12_68_6/page/947 | journal = Journal of Consulting & Clinical Psychology | volume = 68 | issue = 6 | pages = 947–957 | year = 2000 | doi = 10.1037/0022-006X.68.6.947 | author = Goldstein, Alan J. }}</ref> એ રીતે, માત્ર એવા કિસ્સાઓમાં જ ઇએમડીઆર (EMDR)ની ભલામણ કરવામાં આવે છે જ્યાં પ્રત્યક્ષ-જ્ઞાન વર્તણૂક અભિગમથી એ બિન-અસરકારક પુરવાર થયું છે અથવા તો એવા કિસ્સાઓમાં કે જ્યાં ઍગોરાફોબિયાનો વિકાસ કોઈ માનસિક આઘાત પછી થયો હોય. <ref>{{Cite web | last = Agoraphobia Resource Center | first = | title = Agoraphobia treatments - Eye movement desensitization and reprogramming | url = http://www.agoraphobia.ws/treatment-emdr.htm | access-date = 2008-04-18 | archive-date = 2008-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080405230027/http://www.agoraphobia.ws/treatment-emdr.htm | url-status = dead }}</ref> ઘણાં એવા લોકોને કે જેઓ ચિંતા-ગભરાટના વિકારથી પીડાતા હોય, તેઓને સ્વ-મદદ કે સહાય જૂથની (સંપૂર્ણ રીતે ઘરમાં જ રહેતાં લોકો માટે એક ચોક્કસ પ્રકારની સહાય પૂરી પાડતાં ઑન-લાઈન સહાય જૂથો કે ટેલિફોન કોન્ફરન્સ કૉલ સહાય જૂથો) સાથે જોડાઈને ફાયદો થયો છે. આ જૂથોમાં તકલીફો અને પ્રાપ્તિઓની અરસપરસ ચર્ચા-વિચારણા કરવામાં આવે છે તેમજ વિવિધ પ્રકારના સ્વ-મદદના ઉપકરણોની ચર્ચા એ સામાન્ય પ્રવૃત્તિ છે. તનાવ વ્યવસ્થાપક તકનીકો અને વિવિધ પ્રકારની ધ્યાન પદ્ધતિની સાથે-સાથે કલ્પનાતીત તકનીકો ખાસ કરીને ચિંતા-ગભરાટ વિકારો ધરાવતા લોકોને જાતે શાંત થવામાં મદદરૂપ થાય છે અને ઉપચાર પદ્ધતિની અસરને વધારી શકે છે. તે જ રીતે અન્યોને મદદરૂપ થવાથી પોતાને અસર કર્તા ચિંતા-ગભરાટની તકલીફોથી પણ દૂર રહી શકાય છે. ઍરોબિક કસરતો દ્વારા પણ શાંતિ પ્રાપ્ત થવાના પ્રાસ્તાવિક પુરાવાઓ મળ્યા છે. કેમ કે કૅફીન, કેટલાંક નિષિદ્ધ ઔષધો, અને કેટલીક આસાનીથી મળી રહેતી શરદી માટેની દવાઓ ચિંતા-ગભરાટના લક્ષણોને વધારે તીવ્ર બનાવી શકે છે, એટલા માટે તેને ટાળવું જોઇએ.<ref>{{Cite web | last = National Institute of Mental Health | first = | title = How to get help for anxiety disorders | url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/anxiety-disorders/how-to-get-help-for-anxiety-disorders.shtml | access-date = 2008-04-18}} </ref> ==નોંધપાત્ર ઍગોરાફોબ્સ (જાહેર સ્થળો પર જવાનો ડર ધરાવનાર લોકો)== <div> *રોઝ મેક્ગોવન (1973-), ચાર્મ્ડ શૉમાં પેગી મેથ્યુસની અને કેટલીક હોલિવૂડ ફિલ્મોમાં તેની ભૂમિકા માટે જાણીતી અમેરિકન અભિનેત્રી.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Rose_McGowan#Personal_life</ref> *બોલસ્લોવ પ્રુસ (1847-1912), પોલીશ પત્રકાર અને નવલકથાકાર.<ref>સ્ટેનીસ્લૉવ ફિટા, એડ., ''સ્પૉમ્નીનીયા ઑ બૉલેસ્લૉવી પ્રુસી'' ( રેમિનીસીંસસ અબાઉટ બૉલેસ્લૉવ પ્રુસ), વૉર્સૉવ, પૅંસ્ટ્વૉવી ઈંસ્ટીટ્યુટ વાયડાવિંસ્ઝી (સ્ટેટ પબ્લિશિંગ ઈંસ્ટીટ્યુટ), 1962, પૃ. 113.</ref> *હૉવર્ડ હ્યુગ્સ (1905-1976), અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગપતિ, ફિલ્મ નિર્માતા અને દાનવીર.<ref>{{Cite web |url=http://www.crimelibrary.com/criminal_mind/forensics/psych_autopsy/4.html |title=truTV.com પર સાયકોલોજીકલ ઑટોપ્સી કેન હેલ્પ અંડરસ્ટેન્ડ કોંટ્રોવર્શિયલ ડેથ્સ – ધ ક્રાઈમ લાઈબ્રેરી |access-date=2010-10-14 |archive-date=2015-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214053314/http://www.crimelibrary.com/criminal_mind/forensics/psych_autopsy/4.html |url-status=dead }}</ref> *એચ.એલ.ગોલ્ડ (1914-1996), વિજ્ઞાનની કાલ્પનિક કથાઓના તંત્રી; તેમના યુદ્ધ સમયના અનુભવો દરમ્યાન માનસિક આઘાતના પરિણામે, તેમનો ઍગોરાફોબિયા એટલો તીવ્ર બની ગયો હતો કે બે દાયકા કરતાં વધુ સમય સુધી તેઓ પોતાના ઍપાર્ટમેન્ટની બહાર નીકળી શકવામાં અસમર્થ રહ્યા હતા. તેમની જિંદગીના અંત સમય આસપાસ તેમણે આ પરિસ્થિતિ ઉપર થોડું નિયંત્રણ મેળવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=H._L._Gold&action=edit&section=4 |title=Editing H. L. Gold (section) - Wikipedia, the free encyclopedia |publisher=En.wikipedia.org |date=2009-02-05 |access-date=2009-08-19}}</ref> *વૂડી એલન (1935-), [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] અભિનેતા, નિર્દેશક, સંગીતકાર.<ref>[http://www.vanityfair.com/culture/features/2005/12/woodyallen200512?currentPage=4 “રિકંસ્ટ્રક્ટીંગ વૂડી”]</ref> *બ્રિઆન વિલ્સન (1942-), અમેરિકન ગાયક અને ગીતકાર; બીચ બોય્ઝના પ્રાથમિક ગીતના લેખક. ભૂતપૂર્વ એકાંતવાસી અને ઍગરાફોબિક- જાહેર સ્થળો પર જવાના ડરથી પીડિત- જેમને સ્કિઝોફ્રેનિઆ (વિચાર–આચાર અને ભાવનાને જોડી ન શકનારી માનસિક બિમારી)ના હુમલાઓનો સામનો કરવો પડેલો.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/brian-wilson-here-comes-the-sun-401202.html બ્રિયાન વિલ્સનની પ્રોફાઇલ]. ધ ઇનડિપેન્ડન્ટ. 3 સપ્ટેમ્બર 2007 પુનપ્રાપ્ત કર્યું</ref> *પૉલા ડીન (1947-), અમેરિકન શૅફ.<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2007/02/28/dining/28deen.html?_r=1&ref=dining | work=The New York Times | title=From Phobia to Fame: A Southern Cook's Memoir | first=Julia | last=Moskin | date=2007-02-28 | access-date=2010-03-27}}</ref> *ઓલીવિયા હસ્સી(1951-), ઍંગ્લો-આર્જેંટીન અભિનેત્રી.<ref>{{Cite web |url=http://www.oliviahussey.com/olivia_scrapbook/clippings/people.htm |title=ઓલીવિયા હસ્સી – પીપલ્સ મેગેઝિન – માર્ચ 16, 1992 |access-date=2010-10-14 |archive-date=2012-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318064857/http://www.oliviahussey.com/olivia_scrapbook/clippings/people.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.imdb.com/name/nm0001377/bio ઓલીવિયા હસ્સી બાયોગ્રાફી – ઈંટરનેટ મુવી ડૅટાબેઝ]</ref> *કિમ બાસિંગર (1953-), અમેરિકન અભિનેત્રી.<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/310/000025235 |title=Kim Basinger |publisher=Nndb.com |date= |access-date=2009-08-19}}</ref> *ડેરિલ હાન્નાહ (1960-), અમેરિકન અભિનેત્રી.<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0000435/bio બાયોગ્રાફી ફોર ડેરિલ હાન્નાહ]. ઈંટરનેટ મુવી ડૅટાબેઝ. 28 નવેમ્બર 2006 પુનપ્રાપ્ત કર્યું.</ref> *પીટર રોબિન્સન (1962-), બ્રિટિશ સંગીતકાર જે સામાન્યપણે મર્લીન તરીકે જાણીતો છે.<ref>''વ્હોટએવર હેપ્પંડ ટુ ધ જેંડર બેંડર્સ?'' ચેનલ 4 ડોક્યુમેંટ્રી, યુનાઇટેડ કિંગડમ </ref> </div> ==આ પણ જુઓ== * માનસિક બિમારીઓ#ઍગોરાફોબિયા દર્શાવતી ફિલ્મોની સૂચિ * ઍગાઈરોફોબિયા, રસ્તો ઓળંગવાનો ડર * એનોક્લોફોબિયા, ભીડનો ડર * સર્વસામાન્ય ચિંતા-ગભરાટનો વિકાર * હિકિકોમોરી * ઑબ્સેસિવ કમ્પલસિવ ડિસોર્ડર (બાધ્યતા મનોગ્રસ્તિ વિકાર), કેટલાંક ચોક્કસ પ્રકારના ભય જેના કારણે વ્યક્તિ ઘરમાં જ પુરાય રહેવાનું પસંદ કરે * માનસિક આઘાત પછીના તાણનો વિકાર * સામાજિક ચિંતા * સામાજિક ડર * ઝેનોફોબિયા, અજાણ્યા લોકોનો ડર ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} [[Category:રોગ]] [[Category:ડરો]] [[Category:ચિંતાગ્રસ્ત, તાણ સંબંધી અને સોમાટોફોર્મ વિકારો]] ==સૂચન કરાયેલ લિંક્સ== *{{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Anxiety/Social_Anxiety/Support_Groups/ Support Group Providers for }} ઘરમાં જ રહેતાં ઍગરફોબિક્સ લોકો માટે ટેલિફોન સહાય જૂથ ઉપલબ્ધકર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે gjpqbcjgfdtcmqvy69rn71t7g8t4w4b 0 27485 905510 901860 2026-09-22T03:02:47Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905510 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[File:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|400px|રોમને સેનેટમાં સિસેરોએ કેટીલાઇનની નિંદા કરી હતી.]] '''વાક્છટા''' ભાષાને અસરકારક રીતે સંદેશાવ્યવહાર કરવા માટે વાપરવાની કળા છે. તેમાં પ્રેક્ષકોની વિનંતી: [[લોગો]], [[કરૂણરસ]], અને [[સ્વભાવ]], તેમજ રેટરિકના પાંચ નિયમો સંશોધન અથવા શોધ, ગોઠવણી, શૈલી, યાદગીરી અને બોલવાની શૈલીનો સમાવેશ થાય છે. તેની સાથે [[વ્યાકરણ]] અને [[તર્ક]] અથવા [[ડાયલેક્ટિક(સત્યશોધન માટે તર્કશુદ્ધ વાદવિવાદ ઈ. કરવાની કળા)]], રેટરિક એ [[જાહેર કરવાની ત્રણ પ્રાચીન કળાઓ]]માંની એક છે. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]થી 10મી સદીના અંત સુધી તે પશ્ચિમી શિક્ષણનો મધ્ય ભાગ હતો, જે જાહેરમાં પ્રવચન આપનારાઓ અને લેખકોને દલીલ સાથે ક્રિયા કરવા માટે તાલીમ આપવાની જરૂરિયાત પૂરી કરતો હતો. <ref>રહેટરિકની વ્યાખ્યા એ તે ક્ષેત્રમાં વિવાદાસ્પદ વિષય છે અને પ્રાચીન ક્રીસમાં તેના અર્થ બાબતે ભાષાશાસ્ત્રીઓની લડાઇમાં વધારો કર્યો હતો. ઉદાહરણ તરીક જુઓ, જોહ્નસ્ટોન, હેનરી ડબ્લુય. જુનિયર (1995. "શિયાપ્પા વિરુદ્ધ પૌલાકોસ." ''રેટરિક સમીક્ષા.'' 14:2. (સ્પ્રીંગ), 438-440.</ref> પોતાની રીતે સ્પષ્ટતા આપતી નજીકની ક્રિયાએ રેટરિકનો મધ્ય ભાગ રહ્યો છે, જે [[એરિસ્ટોટલ]]ના ''[[વિષયોમાં]]'' દેખાય છે. <ref>"...રેટરિક એ તર્ક વિજ્ઞાન અને રાજકારણ નીતિશાસ્ત્રની શાખા છે..." [http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html એરિસ્ટોટલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html ''રેટરિક.'' (ભાષાંતર. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html ડબ્લ્યુ. રિઝ રોબર્ટસ). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html I:4:1359.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}</ref> શબ્દ (''રેટર''), "પબ્લિક સ્પીકર",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392385 પર્સિયસ.][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392385 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેટર, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'', પર્સિયસ ખાતે</ref>[[ગ્રીક]] {{Polytonic|ῥητορικός}} (''રેટોરિકોસ'' ), "ઓરેટોરિકલ",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374 પર્સિયસ.][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેટરિકોસ, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે</ref> પરથી {{Polytonic|ῥήτωρ}} લેવામાં આવ્યો છે જે {{Polytonic|ῥημα}} (''રહેમા'' ), "એટલે કે બોલાયેલું કે કહેવાયેલું, શબ્દ, કહેતા",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392330 પર્સિયસ][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392330 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેમા, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે</ref> સાથે સંબંધિત છે અને અંતે તે ક્રિયાપદ {{Polytonic|ἐρῶ}} (''ઇરો'' ), "બોલવું, કહેવું" પરથી લેવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2342831 પર્સિયસ][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2342831 ટફ્ટસ.એજ્યુ], એરો, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે </ref> તેના વ્યાપક અર્થમાં, રેટરિક માનવ પ્રવચનને લાગે વળગે છે. <ref>યંગ, આર. ઇ., બેકર, એ. એલ., અને કે.એલ. (1970). રેટરિકઃ શોધ અને ફેરફાર ન્યુયોર્ક,: હારકોર્ટ બ્રેસ અને વર્લ્ડ. પી. 1</ref><ref>વધુ માહિતી માટે જુઓ કોલોરાડો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના ડો. ગ્રેગ ડિકીન્સન.</ref> રેટરિકના સમકાલીન અભ્યાસો પ્રાચીન સમયની તુલનામાં અધિકારની વિવિધ શ્રેણી પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પ્રાચીન રેટરિક સંબોધનકર્તાઓ કોર્ટરૂમ અને વિધાસભાઓની જેમ જાહેર જનતાને અને સંસ્થાઓને સમજાવવામાં અસરકારક સાબિત થયા હતા ત્યારે, સમકાલીન રેટરિક મોટેભાગે માનવ વાર્તાલાપ કરવાનો કે ન કરવાનું શોધી કાઢે છે. રેટરિશિયનોએ અધિકારોના વિવિધ જાતના વાર્તાલાપોનો અભ્યાસ કર્યો છે, જેમાં રાજકારણ અને કાયદાના વધુ પરંપરાગત અધિકાક્ષેત્ર ઉપરાંત નેચરલ અને સોશિયલ સાયંસ, ફાઇન આર્ટ, ધર્મ, પત્રકારિત્વ, કાલ્પનિક, ઇતિહાસ, માનચિત્રકલા અને સ્થાપત્યનો સમાવેશ થાય છે. <ref>જોહ્ન. એસ. નેલ્સન, એલન મેગિલ અને ડોનાલ્ડ એન. મેકક્લોસ્કી ''[http://hhs.sagepub.com/cgi/content/citation/3/2/305?ck=nck ધી રેટરિક હ્યુમન સાયંસીઝ: છાત્રવૃત્તિ અને જાહેર બાબતોમાં ભાષા અને દલીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124163114/http://hhs.sagepub.com/cgi/content/citation/3/2/305?ck=nck |date=2009-11-24 }}'' , લંડન, યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ, 1987. ; "છેલ્લા દશ વર્ષોમાં ઘણા છાત્રોએ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં રેટરિક ખરેખર કેવી રીતે કામ કરે છે તે શોધી કાઢ્યું છે." થિયોડોરા પોલિટો, ''[http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/epat/2005/00000037/00000004/art00003 એજ્યુકેશનલ થિયરી એઝ થિયરી ઓફ કલ્ચર: જોહ્ન ડ્યૂઅરી અને કિયરન એગાનની શૈક્ષણિક થિયરી પર વિશિયન દ્રષ્ટિકોણ]'' શૈક્ષણિક માન્યતા અને થિયરી, વોલ્યુમ. 37, નં. 4, 2005; [[ડેઇરડ્રે એન. મેકક્લોસ્કી]] (1985) ''[http://books.google.com/books?id=WtcKAAAACAAJ ધી રેટરિક ઓફ ઇકોનોમિક્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' ; [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0515(198306)21:2%3C481:TROE%3E2.0.CO;2-R જેએસટીઓઆર.ઓઆરજી] (મેડીસન, [[યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ]]); નેલ્સન, જે.એસ. (1998) ટ્રોપ્સ ઓફ પોલિટિક્સ (મેડીસન, યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ); બ્રાઉન, આર.એચ. (1987) ટેક્સટ તરીકે સોસાયટી (શિકાગો, [[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ ]]).</ref> જાહેર સંપર્ક, લોબીયીંગ (એકત્રીકરણ), કાયદો, માર્કેટિંગ, વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ લખાણ અને જાહેરાત એ આધુનિક વ્યવસાયો છે, જે રેટરિકલ પ્રેક્ટિશનરને કામે રાખે છે. ==રેટરિકનો ઉપયોગ== ===રેટરિકની તક=== વિદ્વાનો પ્રાચીન કાલથી રેટરિકની તક અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે. રાજકીય વાર્તાલાપના ચોક્કસ વિષય અંગે કેટલાક પાસે મર્યાદિત રેટરિક હોવા છતા આધુનિક વિદ્વાનો સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતિના દરેક તબક્કાઓને આવરી લેવા માટે સામાન્ય રીતે ઉદાર વલણ દાખવે છે. પ્રાચીન ગ્રીકની પ્રજાના રાજકારણમાં ઊંચા મૂલ્યો ધરાવતી ભાગીદારીને કારણે રેટરિક રાજકારણ પર પ્રભાવ પાડનારા નિર્ણાય સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. પરિણામે, રેટરિક તેમના રાજકીય મૂળ સાથે સંકાળાયેલા રહે છે. જોકે, પશ્ચિમી સંબોધનના મૂળ સલાહકાર [[વિતંડાવાદી]]એ આ રેટરિકની મર્યાદિત દ્રષ્ટિકોણ અંગે વિવાદ પેદા કર્યો હતો. વિતંડાવાદીઓ જેમ કે [[ગોર્ગીયાસ]], સફળ રેટરિશિયનના અનુસાર તેઓ કોઇ પણ વિષય પર વિશ્વાસપ્રદ બોલી શક્યા હોત, ચાહે તેમનો તે ક્ષેત્રમાં અનુભવ હોય કે ન હોય. આ પદ્ધતિએ એવુ સુચન કર્યું હતું કે રેટરિક ફક્ત રાજકારણ જ નહી પરંતુ કોઇ પણ કુશળતાનો સંદેશાવ્યવહાર કરવાનું સાધન બની શકે છે. તેમના ''[[એન્કોમિયમ ટુ હાલેન]]'' માં, ગોર્ગીયાસે પણ [[ત્રોજન યુદ્ધ]]ના પ્રારંભમાં પૌરાણિક [[હાલેન]]ની દોષોને સાબિત કરવા માટે પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરીને કલ્પાનમાં રેટરિક લાગુ પાડ્યો હોત. <ref>રોસમોન્ડ કેન્ટ સ્પ્રાક, આવૃત્તિ, મોટા વિતંડી: ડાઇ ફ્રેગમેન્ટ ડિર વોર્સોક્રેટિકરમાં ફ્રેગમેન્ટનું વિવિધ હાથો દ્વારા સંપૂર્ણ ભાષાંતર, ડિયલ્સ-ક્રાન્ઝ દ્વારા સુધારેલ(કોલંબિયા, દક્ષિણ કેરોલિના: યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથ કેરોલીના પ્રેસ, 1972), 50-54</ref> અન્ય મહત્વના રેટરિકલ થિયોરિસ્ટ [[પ્લેટો]] તરફ દ્રષ્ટિ નાખતા જણાય છે કે તેણે તેમની પોતાની કલાના નકારાત્મક મંતવ્યો અનુસાર રેટરિકની તકો સ્પષ્ટ કરી હતી. સત્ય શોધવાને બદલે છેતરવાના સાધન તરીકે રેટરિકનો ઉપયોગ કરવા બદલ તેમણે વિતંડાવાદીઓની ટીકા કરી હતી. “ગોર્ગીયાસ,”માં પ્લેટોના અનેક [[સોક્રેટિક ડાયલોગ]]માંના એકમાથી, પ્લેટો રેટરિકને કોર્ટો અને વિધાનસભાઓમાં અવગણેલા સમૂહને અનુસરનાર તરીકે ગણાવે છે. <ref>પ્લેટે, “ગોર્ગીયાસ,” ધી ક્લાસિકલ લાયબ્રેરી, http://www.classicallibrary.org/plato/dialogues/15_gorgias.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121014929/http://classicallibrary.org/plato/dialogues/15_gorgias.htm |date=2022-01-21 }}</ref> પ્લેટોના મંતવ્ય અનુસાર રેટરિક ફક્ત ખુશામતનું સ્વરૂપ છે અને રાધણકળાની જેમ જ કામ કરે છે, જે બિનતંદુરસ્ત ખાધાન્નનો સુંદર સ્વાદ બનાવીને તેની બિનતંદુરસ્તીને ઢાંકે છે. આમ, પ્લેટોએ રેટરિકની તકના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ખુશામતને લક્ષ્યાંક બનાવીને કોણ પણ લાંબા ગદ્યની વિચારણા કરી હતી. એરિસ્ટોટલે તેમના શિક્ષક પાસેથી બન્ને પરત મેળવ્યા હતા અને રેટરિકનની ત્રણ ઉત્પત્તિની સ્પષ્ટતા કરીને તેમનું ધ્યાન સંકુચિત બનાવ્યું હતું જેમાં —[[ચર્ચાવિચારણા લાયક]], [[ફોરેન્સિક]], અને [[પ્રદર્શનાર્થ]]નો સમાવેશ થાય છે. એરિસ્ટોટલે ફક્ત રાજકારણાં જ નહી પરંતુ દરેક ક્ષેત્રોમાં રેટરિકને લાગુ પાડવા માટે પ્રસ્તુત સ્થિતિમાં અનુસરણના યોગ્ય હેતુને ઓલખી કાઢવાની ક્ષમતા સુધી રેટરિકની વ્યાખ્યાને લંબાવી હતી. <ref>જ્યોર્જ એ. કેનેડી, એરિસ્ટોટલ, રેટરિક બાબતે: સિવીક ડિસ્કોર્સની થિયરી(ન્યુ યોર્ક: ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1991).</ref> છતા, તેમણે જાહેર રાજકારણ વ્યવહારના અધિકારક્ષેત્રમાં સીમીત કલા પર કેન્દ્રિત સામાન્ય શરતો પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે [[અનિશ્ચિત]] અથવા સંભવતઃના અધિકારક્ષેત્ર સુધી રેટરિકને મર્યાદિત રાખી હતીઃ જે મંતવ્યો અને દલીલોની અનેક રીતેની કાયદેસરતા સાથે સંબંધિત છે. સમકાલીન સમયની રેટરિક પરની [[નિયો એરિસ્ટોટેલીયન]] અને [[નિયો સોફિસ્ટીક]] સ્થિતિઓ વિતંડાવાદીઓ અને એરિસ્ટોટલ વચ્ચેના ભાગલાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. નિયો એરિસ્ટોટેલિયન સામાન્ય રીતે રેટરિકનો રાજકીય પ્રવચન તરીકે અભ્યાસ કરે છે, જ્યારે નિયો સોફિસ્ટીકનો દ્રષ્ટિકોણ રેટરિક મર્યાદિત ન હોઇ શકે તેવો દ્રષ્ટિકોણ વ્યક્ત કરે છે. રેટરિકલ વિદ્વાન [[મિશેલ લેફ્ફ]] આ સ્થિતિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને "કન્ટેઇનર" વિરુદ્ધ "સમાવિષ્ટ ચીજ" તરીકે રેટરિકને જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ આપે છે. નિયો એરિસ્ટોટેલીયન આટલા મર્યાદિત ક્ષેત્ર સુધી અટકાવીને રેટરિકના અભ્યાસ પર જોખમ હોવા તરીકે જુએ છે, જે રેટરિકલ થિયરી, આલોચના અને વ્યવહારની અસંખ્ય નિર્ણાયક ઉપયોગોને અવગણે છે. તેની સાથે જ, નિયો સોફીસ્ટ સુસંગત મૂલ્યના બિંદુ ઉપરાંત રેટરિકને વિસ્તરવા સામે ધમકી ઉચ્ચારે છે. ભૂતકાળની સદીમાં જે લોકો રેટરિકનો અભ્યાસ કરતા હતા તેઓ સંબોધનની માહિતી ઉપરાંત તેના હેતુ અધિકાર ક્ષેત્રને મોટું બનાવવાનો ઇરાદો ધરાવતા હતા. [[કેન્નેથ બર્કે]] નિશ્ચયપૂર્વક જણાવ્યું હતું માનવીઓ વિભાજિત લાક્ષણિકતાઓ અને સંકેતોમા હિતોને ઓળખીને સંઘર્ષ નિવારવા રેટરિકનો ઉપયોગ કરે છે. કુદરતી રીતે, માનવીઓ [[ઓળખ આપવામાં]]માં, અથવા તો પોતાની જાતને ઓળખી કાઢવામાં અથવા અન્ય વ્યક્તિને કોઇ એક જૂથ સાથે ઓળખી કાઢવામાં વ્યસ્ત છે. એક ઓળખ તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યાએ વ્યૂહાત્મકથી વ્યાપરક વિસ્તાર્યો હતો અને સ્ત્રોતોની વિપુલ શ્રેણીમાં મળી આવેલી વધુ ગર્ભિત રીતો સુધી ખુલ્લું રાજકીય અનુસરણ કર્યું હતું. <ref>કેનેથ બર્ક, અ રેટરિક ઓફ મોટિવ્સ, (બર્કેલી: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1969).</ref> [[જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટે]] પણ તેમના [[અંગભૂત રેટરિક]]ના વિચારમાં રેટરિકને એક સામાજિક અનુભવના વ્યાપક અધિકારક્ષેત્ર તરીકે જોયા હતા. [[સામાજિક બંધારણ]]ની થિયરીથી પ્રભાવિત થતા વ્હાઇટ માને છે કે સંસ્કૃતિનો ભાષા દ્વારા “પુનઃગઠન” થયું હતું. જેમ કે માત્ર ભાષા જ લોકો પર પ્રભાવ પાડે છે, તે રીતે લોકો પણ ભાષા પર પ્રભાવ પાડે છે. ભાષા સામાજિક રીતે બંધાયેલી હોય છે અને તેની સાથે સંકળાયેલા લોકોના અર્થ પર નિર્ભર છે. ભાષા કઠોર નહીં હોવાથી અને સ્થિતિને અનુસાર બદલાતી હોવાથી મોટે ભાગે વપરાતી ભાષા રેટરિકલ છે. લેખ, વ્હાઇટ કહેશે કે તેઓ હંમેશા નવી દુનિયાનું સર્જન કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા અને તેમના વાંચકોને દુનિયાને માહિતીમાં જ વિભાજન કરવાનું સમજાવતા હતા. <ref>જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટ, વ્હેન વર્ડઝ લોસ ધેઇર મીનીંગ (શિકાગો: ધી યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1984).</ref> વ્યક્તિગતો જ્યારે તેઓ બોલે કે અથવા અર્થ કાઢે ત્યારે રેટરિકલ પ્રક્રિયામા વ્યસ્ત રહેતા હતા. એટલું જ નહી, [[વિજ્ઞાન]] ક્ષેત્રે પણ, એક વખત હેતુ પરીક્ષણ અને જાણકારીના અહેવાલ તરીકે જોવાયા બાદ, વૈજ્ઞાનિકોએ તેમનો અભ્યાસ અથવા અનુભવ વિશ્વસનીય રીતે હાથ ધરાયો હતો અને તેમના પરિણામોને ટેકો આપવા પૂરતા પ્રમાણોમાં પરિણમ્યો હતો તેવુ દર્શાવીને તેમના તારણો અપનાવવા તેમના પ્રેક્ષકોને સમજાવવા જોઇએ. રેટરિકના વિશાળ કાર્યને સ્પષ્ટ કરવું મુશ્કેલ છે; જોકે, રાજકીય પ્રવચનો ઘણી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે ચોક્કસ તરકીબોના અભ્યાસ અને થિયોરાઇઝીંગ કરવા માટેનું સંક્ષિપ્ત ઉદાહરણ છે. <ref>મિશેલ લેફ, કોનટેમ્પોરરી રેટિરિકલ થિયરીમાં “ધી હેબિટેશન ઓફ રેટરિક” : વાચક, આવૃત્તિ જોહ્ન લુઇસ લુકેઇટ્સ, અને અન્યો (ન્યુ યોર્ક: ગિલફોર્ડ પ્રેસ, 1993).</ref> ===નાગરિક કલા તરીકે રેટરિક=== [[યુરોપીયન ઇતિહાસ]]માં, રેટરિકે તેની જાતને જાહેરમાં સમજાવટ અને રાજકીય વ્યવસ્થાઓ જેમ કે વિધાનસભાઓ અને અદાલતો સાથે સાંકળ્યું છે. તેના લોકશાહી સંસ્થાઓ સાથેના સાથને કારણે, રેટરિક મુક્ત સંબોધન, મુક્ત વિધાનસભા અને વસતીના થોડા ભાગને રાજકીય મતાધિકાર આપવાના હક્ક સાથે ખુલ્લી અને લોકશાહી સોસાયટીઓમાં ફૂલ્યુફાલ્યું છે. જે લોકો રેટરિકને એક નાગરિક કલા તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરે છે તેઓ માને છે કે રેટરિકમાં સમુદાયોને દિશા આપવાની, નાગરિકનું પાત્ર રચવાની અને નાગરિકના જુવન પર ભારે અસર પાડવાની શક્તિ છે. રેટરિકને વિવિધ પ્રાચીન તત્ત્વજ્ઞાનીઓ દ્વારા એક નાગરિક કલા તરીકે જોવામાં આવતી હતી. [[એરિસ્ટોટલ]] અને [[આઇસોક્રેટસ]] રેટરિકને આ રીતે જોવામાં બન્ને પ્રથમ હતા. એન્ટીડોસીસ નામની તેમની કૃતિમાં આઇસોક્રેટસ જણાવે છે કે, “અમે સાથે આવ્યા હતા અને શહેરોને શોધી કાઢ્યા હતા અને કાયદાઓ બનાવ્યા હતા અને કલાઓની શોધ કરી હતી; અને સામાન્ય રીતે કહીએ તો વ્યક્તિ દ્વારા રચવામાં આવેલી કોઇ સંસ્થા નથી, જેની સ્થાપનામાં વાણીની શક્તિએ આપણને મદદ કરી ન હોય”. આ નિવેદન સાથે તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે રેટરિક એ દરેક સમાજમાં નાગરિકના જીવનનું મૂળભૂત અંગ છે અને તે સમાજના દરેક તબક્કાની રચનામાં જરૂરી રહ્યું છે. તેઓ વધુમાં [[વિતંડાવાદીઓ]] સામેની શાંતિમાં દલીલ કરે છે કે રેટરિક કોઇને પણ શીખવી શકાય તેમ નહી હોવાથી તે પુરુષના પાત્રની રચના કરવામાં સક્ષમ છે. તેઓ લખે છે કે, “હુ માનુ છુ કે રાજકીય પ્રવચનનો અભ્યાસ આ પ્રકારના પાત્રને ઉત્તેજિત કરવામાં અને આ પ્રકારની ગુણવત્તાનું સર્જન કરવામાં અન્ય બાબત કરતા વધુ મદદ કરે છે”. એરિસ્ટોટલ આઇસોક્રેટ્સ બાદ અમુક વર્ષો સુધી લખતા રહ્યા હતા અને તેમની અનેક દલીલોને સમર્થન આપ્યું હતું અને રેટરિક એક નાગરિક કલા તરીકે સતત દલીલો કરી હતી. એરિસ્ટોટલના શબ્દોમાં, તેમના રેટરિકના નિબંધમાં, રેટરિક એ “સમજવાટના ઉપલબ્ધ હેતુઓના કિસ્સામાં નિરીક્ષણની આવડત છે”. એરિસ્ટોટલના અનુસાર, ત્રણ માર્ગે સમજાવાટની આ કલાનો જાહેર વ્યવસ્થાઓમાં ઉપયોગ કરી શકાય. તેઓ તેમની બુક I, પ્રકરણ IIIમાં લખે છે કે, “વિધાનસભાના સભાના સભ્ય ભવિષ્યની ઘટનાઓ અંગે, અને જ્યુરીમેન બૂતકાળની ઘટનાઓ અંગે નક્કી કરે છે: જ્યારે જેઓ ફક્ત વક્તાની કુશળતા અંગે નક્કી કરે છે તેઓ નિરીક્ષકો છે. આના પરથી એવું ફલિત થાય છે કે વક્તાની કક્ષાના ત્રણ વિભાગો છે- (1) રાજકીય, (2) ફોરેન્સિક, અને (3) ડિસ્પ્લેનું વિધિને લગતું વક્તવ્ય”. યુજેન ગાર્વર, "એરિસ્ટોટલના રેટરિક"ની આલોચનામાં એરિસ્ટેટલે રેટરિકને એક કલા તરીકે જોઇ હોવાની બાબતને સમર્થન આપે છે. ગાર્વર લખે છે, “રેટરિક રેટરિકની નાગરિક કલાને જોડે છે, અને ટેકનેના મોટે ભાગે અસંગત ગુણોને અને નાગરિકની યોગ્યતાને સાંકળે છે.”<ref>ગાર્વર, યુજેન. એરિસ્ટોટલનું રેટરિક. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1994. પ્રિન્ટ</ref>. એરિસ્ટોટલના દરેક વિભાગ નાગરિકના જીવનમાં ભાગ ભજવે છે અને શહેરો પર અસર પાડવા માટે વિવિધ માર્ગે ઉપયોગમાં આવે છે. [[સિસેરો]] માનતા હતા કે જો રેટરિકના સાધનોને સરળ રીતે જ યોગ્ય વ્યક્તિઓના હાથમાં મૂકવામાં આવે તો નાગરિક કલાનો ઉપયોગ ગણતંત્રને બચાવવા માટે કરી શકાયો હોત. કારણ કે રેટરિક નાગરિક, જાહેર કલા છે, જેમાં [[પ્લેટો]] સહિતના પ્રાચીનોને તેમાં દોષ દેખાયો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેનો ઉપયોગ શહેર પર નકારાત્મક અસરો સાથે નાગરિકની જીવનને સુધારવા માટે કરી શકાય હોત, સમાન રીતે સરળતાથી છેતરવા માટે કે ગેરમાર્ગે દોરવા માટે કરાયો હોત. સમૂહો પોતાની જાતે કોઇ પણ પૃથ્થકરણ અથવા નક્કી કરવા અસમર્થ હતા અને તેથી તેઓ અત્યંતચ સમજાવટવાળા સંબોધનોથી ઢચુપચુ થતા હતા. આમ, નાગરિક જીવનને જે લોકો શ્રેષ્ઠ સંબોધન કરી શકે તેના દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાયું હોત. આધુનિક યુગના કાર્યો પ્રાચીન લોકોના દાવાઓને ટેકો આપવાનું સતત રાખે છે કે રેટરિક એ નાગરિક જીવન પર પ્રભાવ પાડવાની સમર્થ કલા છે. [[રોબર્ટ હરીમન]] તેમની રચના પોલિટીકલ સ્ટાઇલમાં એવો દાવો કરે છે કે, “વધુમાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા અે ન્યાયનો પ્રશન વારંવાર ઉઠે છે અને ચર્ચાઓથી લઇને પ્રદર્શનો સુધી નૈતિક તત્વો ગુમાવ્યા વિના કામગીરીને આધારે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ”<ref>હરીમન, રોબર્ટ. પોલિટીકલ સ્ટાઇલ: શક્તિનું કર્મ. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1995. પ્રિન્ટ</ref> . જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટ એવી વધુ દલીલ કરે છે કે રેટરિક એ ફક્ત રાજકીય હિતના મુદ્દા પર ધ્યાન રાખવા સક્ષમ નથી પરંતુ તે એકંદરે સંસ્કૃતિ પર પણ પ્રભાવ પાડી શકે છે. તેમના પુસ્તક વ્હેન વર્ડઝ લોસ મિનીંગમાં તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે સમજાવટના શબ્દો અને ઓળખ સમાજ અને નાગરિક જીવનની સ્પષ્ટતા કરે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે શબ્દો “જે રીત દ્વારા સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવામાં આવે છે, આલોચના કરવામાં આવે છે અને સ્થાપિત કરવામા આવે છે” તે પેદા કરે છે <ref>વ્હાઇટ, જેમ્સ બી. વ્હેન વર્ડઝ લોસ દેઇર મિનીંગ. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1984. પ્રિન્ટ</ref>. વ્હાઇટ અને હરીમન બન્ને સંમત થાય છે કે શબ્દો અને રેટરિક સંસ્કૃતિ એ નાગરિક જીવનને આકાર આપવાની શક્તિ ધરાવે છે. આધુનિક સમયમાં, રેટરિક નાગરિક કલા તરીકે સતત રીતે સુસંગત રહ્યું છે. સંબોધનોમાં તેમજ બિન શાબ્દિક સ્વરૂપોમાં, રેટરિકનો ઉપયોગ સ્થાનિકથી લઇને રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી સમુદાયો પર પ્રભાવ પાડવાના એક સાધન તરીકે થયો છે. ===રેટરિક એક અભ્યાસક્રમ તરીકે === રેટરિકનો તેના પ્રાચીન કાલથી એક અભ્યાસક્રમ તરીકે નોંધપાત્ર રીતે વિકાસ થયો છે. સમય વીતતા, ખાસ પ્રકારની કટોકટીમાં રેટરિકનો અભ્યાસ એ શિક્ષણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. <ref>કેનેડી, જ્યોર્જ એ. ક્લાસિકલ રેટરિક અને તેની ખ્રિસ્તી અને બિનસાંપ્રદાયિક પરંપરા. ચેપલ હીલ: યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલીના પ્રેસ, 1999. પ્રિન્ટ: 1.</ref> રેટરિકના અભ્યાસે સ્થાપત્યથી લઇને શિક્ષણ સાહિત્ય સુધી સમર્થન આપ્યું છે. <ref>વિકર્સ, બ્રાયન. "રેટરિક પર ડિકંસ્ટ્રક્શનની ડિઝાઇન." રેટરિક અને પેડાગોગી: તેનો ઇતિહાસ, માન્યતા અને અભ્યાસ. એડ. વિનીફ્રેડ બ્રાયન હોર્નર અને મિશાલ લેફ. 295-315.</ref> અભ્યાસક્રમ અનેક માર્ગોમાં સ્થાપિત થયો હોવાથી તે સામાન્ય રીતે સિદ્ધાંતોના અભ્યાસ અને પ્રેક્ષકોને ફેરવવાના હેતુથી મિશ્રણના નિયમો પર ભાર મૂક્યો છે. સામાન્ય રીતે કહીએ તો રેટરિકનો અભ્યાસ વિદ્યાર્થીઓને બોલવા અને / અથવા અસરકારક રીતે લખવા તેમજ નિર્ણાયક રીતે સમજીને અને પ્રવચનના પૃથ્થકરણ માટે વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપે છે. રેટરિકનો પ્રારંભ પ્રાચીન ગ્રીસમાં એક નાગરિક કલા તરીકે થયો હતો, જેમાં વિદ્યાર્થીઓને ખાસ કરીને કાનૂની વિવાદમાં પ્રવચન અનુસરણની તરકીબો માટે તાલીમ આપવામાં આવી હતી. રેટરિક [[સોક્રેટિક પહેલાના]] ફિલોસોફરની શાળામાં મૂળ ધરાવે છે જે [[વિતંડાવાદી]] સિરકા 600 બીસી તરીકે ઓળખાય છે. [[ડેમોસ્થેન્સ]] અને [[લિસીયાસ]] તેમના સમયગાળામાં મોટા વક્તા તરીકે અને [[આઇસોક્રેટસ]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]] એક આગવા શિક્ષક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. રેટરિકલ શિક્ષણ પાંચ ચોક્કસ સિદ્ધાંતો છે: ઇન્વેન્શિયો (શોધ), ડિસપોસિશિયો (ગોઠવણી), ઇલોક્યુશિયો (શૈલી), મેમોરીયા (યાદગીરી), અને એક્ટીઓ (બોલવાની શૈલી). આધુનિક શિક્ષણે આ રેટરિકલ નેતાઓને ટાંકવાનું અને પ્રાચીન રેટરિક અને અનુસરણની ચર્ચામાં તેમના કામને ટાંકવાનું સતત રાખ્યું છે. રેટરિક બાદમાં [[મધ્ય યુગ]]માં ત્રણ મૂળ [[ઉદાર કલા]] અથવા [[મધ્ય યુગીન]] ([[તર્ક]] અને [[વ્યાકરણ]] સાથે)માંથી એક તરીકે શીખવવામાં આવતું હતું. <ref>સીએફ. કોન્લી, ટી.એમ. (1990) યુરોપીયન પરંપરામાં રેટરિક. (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ.; કેનેડી, જી.એ., 1994). ક્લાસિકલ રેટરિકનો નવો ઇતિહાસ. પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.</ref> મધ્યયુગ ગાળા દરમિયાન, રાજકીય રેટરિકનો અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે ગણતંત્રીય વકૃત્ત્વકળાનો નાશ થયો હતો અને રોમના સમ્રાટે વિસ્તરિત સત્તા કબજે કરી લીધી હતી. તે પછીના દેશોમાં યુરોપીયન શાસકોના ઉદભવથી રેટરિક શાસક પરિવાર અને ધાર્મિક ઉપયોગોમાં સ્થળાંતર કરી ગઇ હતી. [[ઓગસ્ટીને]] મધ્ય યુગમાં ક્રિશ્ચિયન રેટરિક પર પ્રભાવ પાડવાનો મજબૂત પ્રયાસ કર્યો હતો, અને જનતાને ખાસ કરીને ચર્ચમાં સત્ય અને સમજણ તરફ દોરવા માટે રેટરિકનો ઉપયોગ કરવાની હિમાયત કરી હતી. ઉદાર કલાઓના અભ્યાસે રેટરિકલ અભ્યાસમાં યોગદાન આપ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે : “આતુર અને ઉત્સાહી સ્વભાવના કિસ્સામાં સુંદર શબ્દો રેટરિકનના નિયમોને અનુસરવાને બદલે વકતૃત્વશાલી વાચન અને સાંભળવાથી વધુ તૈયાર સ્વરૂપમાં મળશે.”<ref>"રેટરિક." ઔગનેટ. એન.પી., 2010. વેબ. 12 એપ્રિલ. 2010. <http://www.augnet.org/default.asp?ipageid=412 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912094446/https://augnet.org/default.asp?ipageid=412 |date=2009-09-12 }}>.</ref> ઉદાહરણ તરીકે કવિતા અને પત્રલેખન, મધ્ય યુગ દરમિયાનમાં રેટરિકલનો મધ્ય બિંદુ બની ગયા હતા. <ref>પ્રિલ, પાઉલ ઇ."મધ્યકાળના પ્રારંભમાં રેટરિક અને કાવ્યમય." રેટોરિકા 5.2 (1987): 129-147. જેએસટીઓઆર. વેબ. 20 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref> રોમમાં ગણતંત્રના પતન બાદ, રાજકીય પ્રવચન માટે થોડી તકો હોવાના કારણે રેટરિકલ તાલીમ માટે કવિતા એક સાધન બની ગયા હતા. <ref> પ્રિલ, પાઉલ ઇ."મધ્યકાળના પ્રારંભમાં રેટરિક અને કાવ્યમય." રેટોરિકા 5.2 (1987): 131. જેએસટીઓઆર. વેબ. 20 ફેબ્રુઆરી 2010. [http://www.jstor.org/stable/20135127 ].</ref> પત્રલેખન એ પ્રાથમિક સ્વરૂપ હતું જેના દ્વારા સરકાર અને ચર્ચમાં એમ બન્નેમાં કારોબાર હાથ ધરવામાં આવતો હતો, તેથી તે રેટરિકલ શિક્ષણનો અગત્યનો ભાગ બની ગયો હતો. <ref>"રેટરિકનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ અને મિશ્રણ." લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડ ગ્રંથસૂચિ. બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી. વેબ. 12 એપ્રિલ 2010. [http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.</ref> ફ્રાંસમાં [[પીટીર રામુસ]] સાથે 16મી સદીમાં શૈલી અને પદાર્થ અલગ પડી જતા રેટરિક શિક્ષણ વધુ નિયંત્રિત બની ગયું હતુ અને ધ્યાન વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ તરફ વળી ગયું હતું. વિદ્વાનો જેમ કે [[ફ્રાંસિસ બેકોને]] “વૈજ્ઞાનિક રેટરિક”ના અભ્યાસની રચના કરી હતી. <ref>ઝાપ્પેન, જેમ્સ પી."ફ્રાંસિસ બેકોન અને વૈજ્ઞાનિક રેટરિકનું ઇતિહાસલેખન." રેટરિક સમીક્ષા 8.1 (1989): 74-88. જેએસટીઓઆર. વેબ. 21 ફેબ્રુઆરી 2010. [http://www.jstor.org/stable/465682 ].</ref> આ એકાગ્રતાએ પ્રાચીન ભાષણોના લક્ષણોના વિગતવાર શૈલીને ફગાવી દીધી હતી. આ શુદ્ધ ભાષા [[જોહ્ન લોક]]ના શિક્ષણ સુધી લઇ જવામાં આવી હતી, જેમણે નક્કર જાણ સુધી લઇ જવામાં આવી હતી, જેણે નક્કર જાણકારી અને ભાષણોમાં અંલંકારોથી દૂર રહેવાની દૂર રહેવા પર ભાર મૂક્યો હતો. 18મી સદીમાં રેટરિકે વધુ સામાજિક ભૂમિકા અપનાવી હતી, જેણે નવી શિક્ષણ વ્યવસ્થાના સર્જનની પહેલ કરી હતી. “[[ઇલોક્યુશન]] શાળાઓ”નો ઉદભવ થયો હતો (મોટે બાગે ઇંગ્લેંડમાં) જેમાં સ્ત્રીઓએ પ્રાચીન સાહિત્યનું પૃથ્તકરણ કર્યું હતું, જેમાં સૌથી વધુ નોંધવાલાયક [[વિલીયમ સેક્સપિયર]]ની કૃતિ રહી હતી અને ઉચ્ચારણોની યુક્તિની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. <ref>એડવર્ડઝ, પાઉલ સી. "વક્તૃત્વ અને શેક્સપિયર: લિટરરી ટેસ્ટના ઇતિહાસમાંનું પ્રકરણ." શેક્સપિયર ત્રિમાસિક 35.3 (1984): 305-314. જેએસટીઓઆર. વેબ. ૨૧ ફેબ્રુઆરી 2010. 34</ref> 18મી સદીના અંતમાં અને 19મી સદીના પ્રારંભમાં રેટરિકના અભ્યાસમાં લોકશાહી સંસ્થાઓનો ઉદભવ અનુભવાયો હતો. સ્કોટલેન્ડના લેખક અને થિયરિસ્ટ [[હઘ બ્લેયરે]] 1700ના અંતમાં આ ચળવળના મહત્વના નેતા તરીકે કામ કર્યુ હતું. તેમની વિખ્યાત કૃતિમાં રેટરિક અને બેલિસ પત્રો પરના પ્રવચનોને માન્યતા અપાઇ છે, તેઓ સામાજિક સફળતા માટે સામાન્ય નાગરિક માટે રેટરિકલ અભ્યાસની તરફેણ કરે છે. ઘણી અમેરિકન કોલેજો અને સેકંડરી શાળાઓ રેટરિકના વિદ્યાર્તીઓને તાલીમ આપવા માટે 19મી સદીમાં બ્લેયરની ટેક્સટનો ઉપયોગ કરતા હતા. <ref>"રેટરિક અને મિશ્રણનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ." લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડની ગ્રંથસૂચિ. બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી. વેબ. 12 એપ્રિલ 2010. [http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.</ref> યુએસ અને ફ્રેંચ ક્રાંતિને પગલે રાજકીય રેટરિકમાં રિન્યુઅલ થયું હતું. સંબોધનકર્તાઓ અને શિક્ષકોએ નવા ગણતંત્રના બચાવ માટે પ્રેરણા આપવા [[સિસેરો]] તરફ દ્રષ્ટિપાત કરતા અભ્યાસ યુગમાં પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમના રેટરિકલ અબ્યાસ ફરી ચાલુ કરવામાં આવ્યા હતા. અગ્રણી રેટરિકલ થિયરીસ્ટોમાં [[હારવર્ડ]]ના [[જોહ્ન ક્વિન્સી આદમ્સ]] જેમણે રેટરિકલ કલાના લોકશાહી એડવાન્સમેન્ટની હિમાયત કરી હતી. હારવર્ડના રેટરિક અને ઓરેટરીની બોયલસ્ટોન પ્રોફેસરશીપના તારણોએ આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કોલેજોમાં રેટરિકલના અભ્યાસની વૃદ્ધિને વેગ આપ્યો હતો. <ref>"રેટરિક અને મિશ્રણનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ." લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડની ગ્રંથસૂચિ. બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી. વેબ 12 એપ્રિલ 2010. [http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.</ref> હારવર્ડના રેટરિક કાર્યક્રમે સાક્ષરતા સ્ત્રોતોથી માર્ગદર્શક સંસ્થા અને પ્રકાર સુધી પ્રેરણા આપી હતી. ચર્ચા ક્લબો અને સાહિત્યીક સંસ્થાઓનો પણ વિકાસ થયો હતો કેમ કે આવા ફોરમોમાં સામાન્ય નાગરિકો સંબોધનકર્તાઓને સાંબળી શકતા હતા અને તેમની ચર્ચાની કુળળતાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકતા હતા. અમેરિકાની સાહિત્યીક સંસ્થાને ખાસ કરીને સૈક્ષણિક અને સામાદિક સંસ્થા એમ બન્ને રીતે જોવાઇ હતી, જે જૂત ચર્ચા અને મહેમાનોના પ્રવચનોનો સમાવેશ કરતું હતું. <ref>રે, એન્જેલા જી. ઓગણીસમી સદીના યુનાઇટેજ સ્ટેટ્સમાં વિદ્યાલય અને જાહેર સંસ્કૃતિ. (ઇસ્ટ લેન્સીંગ: મિશીગમ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2005), 14-15.</ref> આ કાર્યક્રમોએ લોકશાહી મૂલ્યોને ઉજાગર કર્યા હતા અને રાજકીય પૃથ્થકરણમાં સક્રિય ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. 20મી સદી દરમિયાનમાં હાઇસ્કુલો અને યુનિવર્સિટીઓમાં રેટરિકલ અભ્યાસક્રમોની સ્થાપના સાથે અબ્યાસના કેન્દ્રિત ક્ષેત્ર તરીકે રેટરિકનો વિકાસ થયો હતો. જાહેર સંબોધન અને સ્પીચ પૃથ્થકરણ અભ્યાસક્રમોમાં ગ્રીક થિયરી લાગુ પડે છે (જેમ કે સમજાવટનો પ્રકાર: [[પ્રાકૃતિક લક્ષણ]], [[કરૂણરસ]], અને [[શબ્દશૈલી]]) તેમજ ઇતિહાસના સમગ્ર અબ્યાસક્રમમાં રેટરિકલ વિકાસ પર નજર રાખવાનો સમાવેશ થાય છે. યુનિવર્સિટી કાર્યક્રમોમાં [[સંદેશાવ્યવહાર અભ્યાક્રમ]]ના વિકાસથી અભ્યાસમાં અને ભાષાકીય વળાંક સાથેના સંદર્ભમાં ક્ષેત્ર તરીકે રેટરિકે વધુ નામાંકિત પ્રતિષ્ઠા હાંસલ કરી છે. રેટરિકલ અભ્યાસ તકની દ્રષ્ટિએ વધુ વ્યાપક બન્યો ચે અને ખાસ કરીને તેનો ઉપયોગ માર્કેટિંગ, રાજકારણ અને સાહિત્ય દ્વારા તેનો ઉપયોગ થાય છે. ===જ્ઞાનમીમાંસા === રેટરિક અને જ્ઞાન વચ્ચેનો સંબંધ અનેક ઘણા જુના અને અત્યંત રસપ્રદ સમસ્યામાંનો એક છે. "ખાલી સંબોધન" અથવા "ખાલી શબ્દો" તરીકે સમયકાલીન રૂઢીગત રેટરિક એ જ્ઞાનથી ધરમૂળથી ફેરફારનો વિભાગનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, આ એ વિભાગ છે જે રેટરિકલ પરંપરામાં પ્રભાવી બંધન ધરાવે છે, જેમાં મોટે ભાગે [[પ્લેટો]] અને [[પીટર રેમસ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ એવો વિભાગ છે જે મજબૂત રીતે ભાષા વિશેના વિચાર પર પ્રકાશ પાડે છે, જેણે ભાષાને તટસ્થ, પારદર્શક માધ્યમ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. રેટરિક અને સત્યને એકબીજા સાથે સહસંબંધ છે કે કેમ તે વિશે ફિલોસોફિકલ દલીલ સદીઓ સુધી પરિણમતી રહી છે. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં, વિતંડાવાદીઓ સામાન્ય રીતે માનતા હતા કે માનવીઓ સત્યને નક્કી કરવામાં સક્ષમ ન હતા પરંતુ સમાજ માટે શું શ્રેષ્ઠ (અથવા સૌતી ખરાબ છે) તે નક્કી કરવા [[લોગો]]નો ઉપયોગ કરતા હતા. [[વિતંડાવાદીઓ]] જેમ કે [[પ્રોટાગોરસે]] સમુદાય માટે આ નિર્ણયો લેવામાં મદદરૂપ નીવડી શકે તેવા હેતુથી સંબોધન પર ભારે દબાણ કર્યું હતું. જોકે રેટરિક કુશળતા અને સામાન્ય મત ([[ડોક્સા]]) પર આધારિત હોવાથી રેટરિક સરળ રીતે જ ભારે જોખમી હોવાનું મનાતુ હોવાને કારણે પ્લેટોએ વિતંડાવાદીઓના દ્રષ્ટિકોણની ટીકા કરી હતી. [[ડાયલેક્ટિકલ પદ્ધતિ (સત્યશોધન માટે તર્કશુદ્ધ વાદવિવાદ ઈ.કરવાની કળા)]] મારફતે [[જ્ઞાનમીમાંસા]] અથવા સત્યને શોધી કાઢવાની પદ્ધતિ પ્લેટોએ સ્થાપી હતી. પ્લેટોની દલીલે પશ્ચિમી માન્યતાને આકાર આપ્યો હોવાથી રેટરિકને મુખ્યત્વે એક ખરાબ ભાષા તરીકે કે જેને જ્ઞાનમીમાંસા જેવો કોઇ દરજ્જો ન હતો તે રીતે માનવામાં આવતી હતી. 20મી સદી દરમિયાન [[સામાજિક સ્થાપિતવાદ]] અને [[પ્રેગ્મેટિસ્ટ(વ્યવહારની દૃષ્ટિથી બધી બાબતોનો વિચાર કરનાર)ની માન્યતા]]ના પ્રભાવને કારણે આ પરંપરામાં બદલાવ આવવાનો પ્રારંભ થઇ ગયો હતો. રોબહર્ટ. એલ. સ્કોટ્ટ જણાવે છે કે હકીકતમાં રેટરિક એ જ્ઞાનમીમાંસા છે. <ref>સ્કોટ, રોબર્ટ એલ. 1967. રેટરિકને જ્ઞાનગત તરીકે જોતા . ''સેન્ટ્રલ સ્ટેટ્સ સ્પીચ જર્નલ'' (મૂળ પ્રકાશન)</ref> તેમની દલીલ એવી માન્યતા પર આધારિત છે કે સત્ય કેન્દ્રસ્થાને નથી, હેતુઓ હકીકત પર આધારિત છે પરંતુ તે સત્ય દેખીતી પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે. સ્કોટ્ટ બને ત્યાં સુધી એવુ દર્શાવે છે કે જો માનવી આખરી સત્યમાં માનતો હોય અને તેની દલીલ કરતો હોય તો, તે અનેક શક્ય વિકલ્પોમાંથી એક માન્યતાથી પોતાની જાતને સમજાવીને પોતાની જાતને જ મુર્ખ બનાવે છે. અંતે, સત્ય રહેલા અનુભવો સાથે સંબંધિત છે અને વ્યક્તિગત સંજોગોમાં અર્થ આપવા માટે રેટરિક જરૂરી છે. [[વિજ્ઞાનના રેટરિક]]ના સંશોધકોએ દર્શાવ્યું છે કે બેને અલગ પાડવા કેટલા મુશ્કેલ છે અને જાણકારીના સર્જન માટે વાર્તાલાપ કેવી રીતે મદદ કરે છે. આ દ્રષ્ટિકોણને ઘણી વખત "[[જ્ઞાનમીમાંસા રેટરિક]]," કહેવાય છે, જ્યાં સંકલનકારોની વચ્ચેનો સંદેશાવ્યવહાર સમાજમાં જાણકારીના સર્જન માટે આધારભૂત હોય છે. સમાજમાં સત્યને અસરપરસની સમજૂતિ તરીકે થિયોરાઇઝડ કરવામાં આવ્યું છે. થોમસ ફેરેલ જેવા શિક્ષણવિંદો જાણકારી તરીકે સામાજિક સંમતિની અગત્યની ચર્ચા કરે છે. <ref>ફેરેલ, થોમસ. જાણકારી, સંમતિ અને રેટરિક થિયરી . ''પ્રવચના ત્રિમાસિક જર્નલ'' 62 (1): 1-14.</ref> વધુમાં, બ્રુમેટ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે, “વિશ્વની નજરે જેમાં સત્ય એક કરાર છે તે તેના કેન્દ્ર સ્થાનની દ્રષ્ટિએ રેટરિક જ હોવું જોઇએ, જે અન્ય માર્ગે સંમતિથી પ્રાપ્ત થયેલ હોવો જોઇએ.”<ref>બ્રુમેટ, બી. 1976. "પ્રક્રિયા" અથવા "આંતરવિષયાકતા"ની અસરો: આધુનિક પશ્ચાદ રેટરિક. ''ફિલસૂફી અને રેટરિક'' 9:35.</ref> તેથી, કોઇ એ નિવેદન સાથે સંમત થાય કે સત્ય એ અરસપરસની સમજૂતિ છે, તો સત્ય સંબંધિત હોવું જોઇએ અને સમજાવટમાંથી જરૂરી રીતે પેદા થયેલું હોવું જોઇએ. વાર્તાલાપ અને જાણકારી વચ્ચેના ગાઢ સંબંધ પર ભાર મૂકતા મધ્યકાલીન રેટરિશીયનો અસંખ્ય ફિલોસોફિકલ અને સામાજિક વૈજ્ઞાનિક થિયરીઓ સાથે સંકળાયેલા છે જે જાણકારીના સર્જન સાથે સંઘર્ષમાં ઉતરવાને બદલે ભાષા અને વાર્તાલાપને એક કેન્દ્ર તરીકે જુએ છે. (જુઓ [[ક્રિટીકલ થિયરી]], [[પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ]], [[હર્મેન્યુટિક્સ]], [[ડ્રામેટિઝમ]], [[રિફ્લેક્સીવીટી]]). ==ઇતિહાસ== રેટરિક પ્રારંભિક સંસ્કૃતિ [[મેસોપોટેમિયા]]માં ઉત્પત્તિ ધરાવે છે. <ref>{{citation|author=William W. Hallo|contribution=The Birth of Rhetoric|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson & Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=25-46}}</ref> રેટરિકના પ્રારંભના કેટલાક ઉદાહરણો રાજકુમારી અને ખ્રિસ્તીધર્મની પૂજારણ [[એન્હેદુન્ના]]ના [[અક્કાદીન લખાણો]]માં મળી આવી શકે છે.(સીએ. 2285-2250 બીસી),<ref>{{citation|author=Roberta Binkley|contribution=The Rhetoric of Origins and the Other: Reading the Ancient Figure of Enheduanna|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson & Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=47-64}}</ref> જ્યારે બાકીના ઉદાહરણો [[સેન્નાચેરીબ]]ના સમય દરમિયાનમાં [[નિયો એસ્સારિયન]] એમ્પાયરમાં મળી આવે છે. (704–681 બીસી). <ref>{{citation|author=Paul Y. Hoskisson & Grant M. Boswell|contribution=Neo-Assyrian Rhetoric: The Example of the Third Campaign of Sennacherib (704–681 B.C.)|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson & Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=65-78}}</ref> [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં, રેટરિક ઓછામાં ઓછા [[મધ્ય કાલીન કિંગડમ ગાળા]]થી અસ્તિત્વમાં હતી. (સીએ. 2080-1640 બીસી). [[ઇજિપ્તીયનો]] ઊંચી પ્રતિષ્ઠા સાથે છટાદાર સંબોધન કરતા હતા અને આ એવી કુળશતા હતી કે જેનું સમાજમાં ઊંચુ મૂલ્ય હતું. "ઇજિપ્તીયનના રેટરિકના નિયમો" પણ સ્પષ્ટતા કરે છે કે ક્યારે ન બોલવું તે જાણવું આવશ્યક છે અને રેટરિકલ જાણકારી અત્યંત સન્માનનીય છે." તેમનો "રેટરિક પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ" આમ છટાદાર અને શાણી શાંતિ વચ્ચેનું સંતુલન હતો. સંબોધનના નિયમો પણ મજબૂત રીતે "સંકુચિત યથાવતને ટેકો આપતી સામાજિક વર્તણૂંક ને વળગી રહે છે અને તે એવું ઠરાવે છે કે "કુશળ સંબોધને સમાજને ટેકો આપવો જોઇએ, પ્રશ્ન કરવો જોઇએ નહી."<ref>{{citation|title=Ancient Egyptian Rhetoric in the Old and Middle Kingdoms|author=David Hutto‌|journal=[[Rhetorica]]|date=Summer 2002|volume=20|issue=3|publisher=[[University of California Press]]|pages=213–233|doi=10.1525/rh.2002.20.3.213}}</ref> [[પ્રાચીન ચીન]]માં, રેટરિક ભૂતકાળના [[ચાઇનીઝ તત્ત્વજ્ઞાની]], [[કન્ફ્યુશિયસ]]ને લાગે વળગે છે (551-479 બીસી), અને ત્યાર બાદના અનુયાયીઓ સાથે સતત રહી હતી. [[કન્ફ્યુશિયનિઝમ]]ની પરંપરાએ બોલવામાં [[છટાદાર]] શૈલી પર ભાર મૂક્યો હતો. <ref>{{citation|author=George Q. Xu|contribution=The Use of Eloquence: The Confucian Perspective|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson & Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=115-130}}</ref> રેટરિકનો ઉપયોગ પ્રાચીન [[બાઇબલ]] પરંપરામાં પણ મળી આવે છે. <ref>{{citation|author=David Metzger|contribution=Pentateuchal Rhetoric and the Voice of the Aaronides|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson & Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=165-82}}</ref> [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં, અગાઉ જેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો તેવી રેટરિકલ કુશળતા [[હોમર]]ની ''[[ઇલીયાડ]]'' માં થાય છે, જેમાં નાયકો જેમ કે [[એચિલેસ]], [[હેક્ટોર]], અને [[ઓડિસિયસ]]ને તેમના અનુયાયીઓ (''લાઓસ'' અથવા લશ્કર)ને શાણી રીતે અને યોગ્ય પગલાંમાં સલાહ આપવાની ક્ષમતા બદલ નવાજવામાં આવ્યા હતા. લોકશાહી ''સંસ્કૃતિ'' ના ઉદભવ સાથે, બોલવાની કુશળતાને પ્રાચીન ગ્રીસના શહેરોમાં જાહેર જનતા અને રાજકીય જીવનની જરૂરિયાત તરીકે સ્વીકારવામાં આવી હતી, જેમાંનું ઘણુ ખરું, રાજકીય અને ન્યાયિક નિર્ણયો લેવામાં આવતા હતા અને જેના દ્વારા ફિલોસોફિકલ ખ્યાલો વિકસાવવામાં આવતા હતા અને પ્રચાર કરવામાં આવતા હતા તેના માધ્યમ તરીકે [[વકૃત્ત્વકળા]]ના ઉપયોગની આસપાસ ફરતું હતું. આજના આધુનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે, એ યાદ રાખવું મુશ્કેલ બનશે કે લેખિત માહિતીનો બહોળો ઉપયોગ અને ઉપલબ્ધિ એ અસાધારણ ઘટના છે જે માત્ર પ્રાચીન ગ્રીસમાં પ્રચલિત બન્યુ હતું. . પ્રાચીન સમયમં, મહાન વિચારકો અને રાજકીય નેતાઓમાંથી ઘણાએ સામાન્ય રીતે સ્પર્ધાના સદર્ભમાં અથવા પ્રતિષ્ઠાની સ્પર્ધા, રાજકીય પ્રભાવ અને સાસ્કૃતિક મૂડીના સંદર્ભમાં પ્રેક્ષકો સામે કામગીરી કરી બતાવી છે; હકીકતમાં, તેમાંના ઘણા તેમના વિદ્યાર્થીઓ, અનુયાયીઓ અને ટીકાકારોએ લખી હતી તે માહિતી દ્વારા ઓળખાતા હતા. જેમ અગાઉ નોંધાયું છે તેમ, ''રેટર'' એ ''ઓરેટર:'' માટેનો ગ્રીક શબ્દ હતો, ''રેટર'' એ એવ ોનાગરિક હતો જે નિયમિતપણે જ્યુરીઓ અને રાજકીય સભાઓને સંબંધતો હતો અને તે રીતે તેણે જાહેરમાં સંબોધન વિશે કેટલીક જાણકારી મેળવી હોવાનું મનાય છે, જોકે સામાન્ય અર્થમાં ભાષા સાથે ઘણી વાક ''લોગોન ટેકને'' , "દલીલો સાથેની કુશળતા" અથવા "મૌખિક કલા" તરીકે ગણાતી હતી. <ref>સીએફ. [[મોગેન્સ હર્મન હંસીન]] ડેમોસ્થેનેસના કાળમાં એથેનિયન લોકશાહી (બ્લેકવેલ, 1991); જોસિયાહ ઓબર ''લોકશાહીત્વ એથેન્સમાં સમૂહ અને પ્રતિષ્ઠિત'' (પ્રિન્સટોન યુપી, 1989); જેફરી વોકર, ''પ્રાચીનકાળમાં રેટરિક અને કાવ્યમય(ઓક્સફોર્ડ યુપી, 2000).'' </ref> રટેરિકે આમ એક અગત્યની કલા વિકસાવી હતી, જેમાંની એકે વકૃત્ત્વ આપનારની દલીલોના પ્રેક્ષકોને સમજાવવા માટેના સ્વરૂપ, હેતુઓ, અને વ્યૂહરચનાઓ પૂરી પાડી હતી. આજે શબ્દ ''રેટરિક'' નો ઉપયોગ દલીલોના સ્વરૂપને દર્શાવવા માટેના સમયે થાય છે, ઘણી વખત હીણપતાઇના અર્થની સાથે રેટરિક અસ્પષ્ટ સત્યનો અર્થ છે તેવું દર્શાવે છે. પ્રાચીન [[તત્ત્વજ્ઞાનીઓ]] તેનાથી તદ્દન ઊંધુ માનતા હતા: રેટરિકનો કુશળ ઉપયોગ એ સત્યની શોધ હતો, કેમ કે તેણે દલીલોનો ક્રમ અને સ્પષ્ટતા પૂરી પાડી હતી. ===વિતંડાવાદીઓ (સોફિસ્ટ)=== {{main|Sophists}} યુરોપમાં, જાહેર સંબોધનનો સંગઠિત ખ્યાલનો પ્રારંભ [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં થયો હતો. <ref>સીએફ. કેનેડી, જી.એ. (1994). ક્લાસિકલ રેટરિકનો નવો ઇતિહાસ. પ્રિન્સટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ. પૃષ્ઠ 3.</ref> શક્યતઃ, ભાષાની શક્તિનો પ્રથમ અભ્યાસનો યશ તત્ત્વજ્ઞાની [[એમ્પેડોકલ્સ]]ને આપી શકાય (જી. સીએ. 444 બીસી), જેમની માનવ જાણકારી પરની થિયરીઓ ઘણા ભવિષ્યના રેટરિશિયન માટેનો પાયો પૂરો પાડશે. પ્રથમ લેખિત મેન્યુઅલનો યશ [[કોરેક્સ]] અને તેમના વિદ્યાર્થી [[ટિસીયાસ]]ને જાય છે. તેમનું કાર્ય, તેમજ અસંખ્ય અગાઉના રેટરિશિયનો અદાલતી કાયદાની બહાર ઉભર્યા હતા; ઉદાહરણ તરીકે ટિસિયાસ, એવું મનાય છે કે તેણે કાયદાનને લગતા પ્રવચનો લખ્યા હતા જેનો અન્યોએ અદાલતોમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. વકૃત્ત્વકળામાં શિક્ષણ અલગ અલગ ઠેકાણ ફરનાર શિક્ષકો કે જે [[સોફિસ્ટ]] તરીકે ઓળખાતા હતા તેમના દ્વારા 5મી સદીમાં લોકપ્રિય બન્યું હતું, તેમાના અત્યંત જાણીતા [[પ્રોટેગોરસ]] (સી.481-420 બીસી), [[ગોર્ગીયસ]] (સી.483-376 બીસી), અને [[આઇસોક્રેટ્સ]] (436-338 બીસી) હતા. સોફિસ્ટો ભિન્ન જૂથ હતા, જેઓ શહેરથી શહેર સુધી મુસાફરી કરતા હતા, વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવા જાહેર સ્થળોએ શિક્ષણ આપતા હતા અને તેમને શિક્ષણ આપતા હતા. તેમનું કેન્દ્રિત ધ્યાન [[લોગો]] અથવા આપણે વ્યાપક રીતે અર્થ કરીએ છીએ તેવા [[પ્રવચન]], તેના કાર્યો અને શક્તિ પર હતું. તેમણે વિવિધ પ્રકારના સંબોધનો, પૃથ્થકરણ કરાયેલી કવિતા, નજીકના સમાનાર્થી, શોધેલી દલીલયુક્ત વ્યૂહરચનાની શોધ કરી હતી અને વાસ્તિવિકતાની ચર્ચા કરી હતી. તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીઓને "વધુ સારા," અથવા, બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો [[સદાચાર]] શીખવવાનો દાવો કર્યો હતો. તેમણે આવી રીતે દાવો કર્યો હતો કે માનવ "શ્રેષ્ઠતા" એ નસીબનો અકસ્માત ન હતો અથવા ઉમદા જન્મની લાજ ન હતી, પરંતુ કલા અથવા "''ટેકને'' " હતી જેને શીખવી શકાય અને શીખી શકાય. આમ તેઓ પ્રથમ માનવવાદી હતા. વિવિધ સોફિસ્ટોએ ઇશ્વરો અને ગ્રીક સંસ્કૃતિ વિશે મળેલા શાણપણ અંગે પ્રશ્નાર્થ કર્યો હતો, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તે સમયના ગ્રીકોએ અગાઉથી સંમતિ હોવાનું માન્યુ હતું, જેમણે તેઓને પ્રથમ અજ્ઞેયવાદી બનાવ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે સાસ્કૃતિક આચરણો લોહી અથવા જન્મ અથવા ''ફુસીસ'' હોવાને બદલે કન્વેન્શન અથવા ''[[નોમોસ]]'' હતા. તેઓ વધુમાં એવી દલીલ કરે છે કે કોઇ પણ પગલાના નૈતિકતા અથવા અનૈતિકતા તે જ્યાં બની હોય તે સંજોગોની અંદર જ સાસ્કૃતિક સંદર્ભની બહાર જઇને નક્કી કરી ન શકાય. સુવિખ્યાત શબ્દસમૂહ, "માનવી એ દરેક ચીજનો માપદંડ છે" આ માન્યતામાથી બહાર આવે છે. તેમાના અનેક વિખ્યાતો અથવા વિખ્યાત નહી તેવામાંથી એક ઉપદેશે શક્યતા અે દલીલોને રોકવાની છે. તેમણે એવું શીખવ્યું હતું કે દરેક દલીલને વિરોધાત્મક દલીલથી ખાળી શકાય છે, દલીલની અસરકારકતા પ્રેક્ષકો સમક્ષ કેવી દેખાશે તેમાંથી લેવામાં આવી છે (સત્ય લાગવાની તેની શક્યતા) અને કોઇપણ સંભવતઃ દલીલને વિપરીત સંભવતઃ દલીલ સાથે ખાળી શકાય. આમ, જો તે સંભવતઃ મજબૂત દેખાય તો, ગરીબ માણસો શ્રીમંત, નબળા માણસને લૂંટતા ગુન્હેગાર થઇ શકે છે, મજબૂત ગરીબ માણસ તેની દલીલ કરી શકે છે કે તેનાથી વિરુદ્ધ, તે અત્યંત શક્ય હોઇ શકે છે (કે તે શંકાસ્પદ હોઇ શકે છે), તે તેને ગુન્હો કર્યો હોય તેમ શક્યતઃ દર્શાવતું નથી, કેમ કે ગુન્હા અંગે તેની પર મોટે ભાગે શંકા ઉપજે છે. તેઓ એવું પણ શીખવાડે છે અને તેઓ નબળી દલીલી (અથવા વધુ ખરાબ) દલીલને મજબૂત બનાવવા (અથવા વધુ સારી બનાવવા) માટેની તેમની ક્ષમતા માટે પણ જાણીતા હતા. [[એરિસ્ટોફેન્સ]] જાહેરમાં હોંશિયારીથી ઉલટી પેરોડીઝ કરે છે કે સોફિસ્ટો તેમના નાટક ''ધી ક્લાઉડ્ઝ'' માટે જાણીતા હતા. શબ્દ "સોફિસ્ટ્રી"એ પ્રાચીન મજબૂત નકારાત્મક ધ્વનિતાર્થ કર્યો હતો જે આજે પણ ચાલે છે, પરંતુ પ્રાચીન ગ્રીસમાં સોફિસ્ટો છતા પણ લોકપ્રિય અને સારી કમાણી કરતા વ્યાવસાયિકો હતા, બહોળ પ્રમાણમાં તેમને તેમની ક્ષમતા માટે માન આપવામાં આવતું હતું, પરંતુ તેમની અતિશયોકિત માટે ટીકા પણ કરવામાં આવતી હતી. ===આઇસોક્રેટ્સ=== {{main|Isocrates}} [[File:Parc de Versailles, Rond-Point des Philosophes, Isocrate, Pierre Granier MR1870 05.jpg|thumb|right|આઇસોક્રેટ્સે સારા પ્રવચન દ્વારા માનવપાત્રને સુધારવાની માગ કરી હતી. ]] [[સોફિસ્ટો]]ની જેમ આઇસોક્રેટ્સે (436-338 બીસી) માનવ સુધારાના હેતુ તરીકે જાહેર વાતચીત શીખવી હતી, પરંતુ તેમણે સોફિસ્ટોથી અલગ પડવાની રીતે કામ કર્યું હતું, જેથી તેમને તેઓ જે આપી શકતા હતા તેનાથી પણ વધુ આપવા માટેના દાવેદાર ગણવામાં આવતા હતા. તેમણે એવુ સુચન કર્યું હતું કે વિશિષ્ટતા અથવા શ્રેષ્ઠતાની કલાનું અસ્તિત્વ હતું ત્યારે તે સ્વ-સુધારાની પ્રક્રિયામાં એક માત્રને માત્ર ટુકડો હતો, જે મોટે ભાગે મૂળ પ્રતિભા અને ઇચ્છા, સતત અભ્યાસ અને સારા નમૂનાઓની નકલ પર આધારિત હતું. આઇસોક્રેટ્સ એવુ માનતા હતા કે વિખ્યાત વાર્તાઓ અને અગત્યના પ્રશ્નો અંગે જાહેરમાં બોલવાની ટેવ બોલનાર અને પ્રેક્ષક એમ બન્નેના પાત્રના સુધારામાં કાર્ય કરશે, જ્યારે શહેરમાં શ્રેષ્ઠ સેવાઓ પણ પૂરી પાડશે. હકીકતમાં, આઇસોક્રેટ્સ નાગરિક સામેલગીરીના એક પ્રકાર તરીકે રેટરિકને ખુલ્લા દિલે બોલવામાં નિપુણ હતા. <ref>આઇસોક્રેટ્સ. "વિતંડાવાદીઓની વિરુદ્ધમાં." જ્યોર્જ નોર્લિન, પીએચ.ડી., એલએલ.ડી, કેમ્બ્રિજ, એમએ દ્વારા ''ત્રણ વોલ્યુમોમાં ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે આઇસોક્રેટ્સ'' માં, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, લંડન, વિલીયમ હેઇનમેન લિમીટેડ 1980.; આઇસોક્રેટ્સ. "એન્ટીડોસીસ." જ્યોર્જ નોર્લિન, પીએચ.ડી., એલએલ.ડી, કેમ્બ્રિજ, એમએ દ્વારા ''ત્રણ વોલ્યુમોમાં ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે આઇસોક્રેટ્સ'' માં, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, લંડન, વિલીયમ હેઇનમેન લિમીટેડ 1980.</ref> આમ તેમણે તેના સંબોધનોને જેમ એક કવિ હોમર કે હેસિયોડની નકલ કરી શકે તે રીતે તેમના વિદ્યાર્થીઓ માટે "નમૂનાઓ" તરીકે લખ્યા હતા, જેમાં તેઓ નાગરિક નેતાગીરી મારફતે ખ્યાતિ મેળવવાની ઇચ્છાની પ્રેરણા આપવા માગતા હતા. તેમની શાળા [[એથેન્સ]]માં સૌપ્રથમ કાયમી શાળા હતી અને કદાચ [[પ્લેટોની એકેડમી]] અને [[એરિસ્ટોટલની લિસીયમ]] આઇસોક્રેટ્સના પ્રતિભાવના ભાગ તરીકે સ્થાપવામાં આવી હતી. તેમણે કોઇ હસ્તલિખિત પુસ્તકો છોડ્યા નહી હોવાથી તેમના સંબોધનો(''"એન્ટિડોસિસ"'' અને ''"અગેઇન્સ્ટ ધ સોફિસ્ટ"'' રેટરિકના વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યંત સુસંગત હતા) વકૃત્ત્વકળા (તેઓ અનેક પ્રમાણભૂત "[[દસ એટિક ઓરેટર્સ]]માંના એક હતા")ના નમૂનાઓ તરીકે અને તેમના સમગ્ર શૈક્ષણિક કાર્યક્રમની ચાવી તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. તેમનો [[સિસેરો]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]] પર સ્પષ્ટ પ્રભાવ છે, અને તેમના દ્વારા પશ્ચિમની સમગ્ર શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા પર પણ પ્રભાવ દેખાય છે. ===પ્લેટો=== {{main|Plato}} [[File:Plato-raphael.jpg|thumb|left|પ્લેટોએ સાચી અને ખોટી રેટરિક વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવ્યો હતો. ]] પ્લેટો (427-347 બીસી) વિખ્યાત રીતે ઘણા વાર્તાલાપ દરમિયાનમાં સાચા અને ખોટા રેટરિક વચ્ચેના ભેદભાવો પર ભાર મૂક્યો હતો; ખાસ કરીને ગોર્ગીયાસ અને ફાએડ્રુસ કે જેમાં પ્લેટો વિતંડાવાદ વલણ સામે વિવાદ છેડે છે કે સમજાવટની કલા (સોફિસ્ટની કલા કે જેને તેઓ "રેટરિક" કહે છે), ડાયલેક્ટિકની કલાની સ્વતંત્રતા ધરાવી શકે છે. પ્લેટો એવો દાવો કરે છે કે સોફિસ્ટો શક્ય હોય તેની જ અપીલ કરતા હોવાનું લાગતુ હોવાથી તેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રેક્ષકોને વધુ શિક્ષણ આપતા નથી પરંતુ તેમને જે સાંભળવું ગમે છે તે તેમને સંભળાવે છે. ફાએડ્રસમાં ગોર્ગીયાસમાં રેટરિક અંગે પ્લેટોની નિંદા સ્પષ્ટ છે ત્યારે તેઓ સાચી કલાની શક્યતાનું સુચન કરે છે, જેમાં રેટરિક ડાયાલેક્ટિક દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી જાણકારી પર આધારિત છે અને મુખ્ય પાત્રને અરજ કરવા માટે ડાયાલેક્ટિક રીતે માહિતગાર રેટરિક પક વિશ્વાસ રાખે છેઃ ફાએડ્રસ, ફિલોસોફી અપનાવવા માટે. આમ પ્લેટોની રેટરિક ખરેખર ડાયાલેક્ટિક (અથવા માન્યતા) છે જે જેઓ હાલમાં તત્ત્વજ્ઞાની નથી અને તેથી તેઓ ડાયાલેક્ટિકને સીધી રીતે અનુસરવા તૈયાર નથી તેની તરફ "વળેલી" છે. પ્લેટોની રેટરિક અને સોફઇસ્ટો પ્રત્યેની ધૃણા, ફક્ત તેમના સદાચાર શીખવવાના દાવા અને દેખાવ પરના તેમના વિશ્વાસમાંથી જ પેદા થાય છે તેવું નથી પરંતુ, તેમના શિક્ષક સોક્રેટીસને તત્ત્વજ્ઞાની હોવાના કારણે મૃત્યુદંડ આપવવામાં આવ્યો હતો તેવી હકીકતમાંથી પણ ફલિત થાય છે. ===એરિસ્ટોટલ=== {{main|Rhetoric (Aristotle)}} [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|એરિસ્ટોટલે ગ્રીક રેટરિકની પદ્ધતિ નિયત બનાવી હતી. ]] પ્લેટોના વિદ્યાર્થી [[એરિસ્ટોટલે]] (384-322 બીસી) જાહેરમાં રેટરિક પર વિસ્તરિત ગ્રંથ બહાર પાડ્યો હતો જે આજે અંત્યંત સુંદર અભ્યાસ પૂરો પાડે છે. [[ધી આર્ટ ઓફ રેટરિક]]ના પ્રથમ વાક્યમાં, એરિસ્ટોટલ કહે છે કે "રેટરિક એ ડાયાલેક્ટિકની વિરુદ્ધ (દેખીતી રીતે જ [[પ્રતિગતિ]] (એન્ટિસ્ટ્રોફ)] છે." ગ્રીક [[ઉર્મિકાવ્ય]]ના "એન્ટિસ્ટ્રોફ" તરીકે પ્રતિભાવ આપે છે અને "[[સ્ટ્રોફી]]" (તે સમગ્ર કાવ્યના બે ભાગ રચે છે અને કોરસના બે બાગ દ્વારા ગાવામાં આવે છે) ના માળખા બાદ તેની રચના થઇ હતી, તેથી રેટરિકની કલા અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બન્ને કવેળાના ઉત્પાદનની કલા હોવાથી ડાયાલેક્ટિકની કલા બાદ માળખાગત રીતે રચાયેલી હોય છે. આમ, થિયોરેટિકલ પદ્ધતિમાં સત્ય શોધવા માટે ડાયાલેક્ટિકલ પદ્ધતિ જરૂરી છે, ત્યારે ન્યાયાલયમાં કોઇને ગુન્હેગાર કે નિર્દોષ જાહેર કરવાનો ચૂકાદો આપતી વખતે અથવા વિમર્શક સભામાં દેકીતા પગલા અંગેનો ચૂકાદો આપવા જેવી વ્યવહારીક બાબતોમાં રેટરિકલ પદ્ધતિ જરૂરી છે. પ્લટો અને એરિસ્ટોટલ માટે ડાયાલેક્ટિકમાં સમજાવટનો સમાવેશ થાય છે જેથી, એરિસ્ટોટલ કહે છે કે રેટરિકલ ડાયાલેક્ટિકની [[એન્ટિસ્ટ્રોફ]] છે, ત્યારે તેનો મતલબ એવો થાય છે કે તે એવા શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે જે અધિકાર ધરાવતો હોય અથવા લાગુ પાડવાની તક કે જે સમાંતર હોય પરંતુ અધિકારથી અલગ હોય અથવા લાગુ પાડવાની તક ડાયાલેક્ટિક હોય. ''નિત્ઝશે હ્યુમનીસ્ટ'' (1998: 129)માં, ક્લાઉડ પાવુર સમજાવે છે કે "ગ્રીક ઉપસર્ગ 'એન્ટી' ફક્ત વિરોધાભાસ જ દર્શાવતો નથી પરંતુ તેનો અર્થ 'ને બદલે' એવો પણ થાય છે." જ્યારે એરિસ્ટોટલ ડાયાલેક્ટિકના એન્ટીસ્ટ્રોફ તરીકે રેટરિકને ગણાવે છે ત્યારે તેમને એ બાબતે શંકા નથી કે જ્યારે આપણે ન્યાયાલયમાં અથવા સંસદીય સભામાં શેહીર મુદ્દાઓની ચર્ચા કરતા હોઇએ ત્યારે રેટરિકનો ઉપયોગ ડાયાલેક્ટિકના સ્થાને થાય છે. રેટરિકનું અધિકાર ક્ષેત્ર શહેરી બાબત અને શહેરી બાબતોમાં વ્યવહારુ નિર્ણય લેવાની બાબત છે, નહી કે શબ્દોની કાર્યાત્મક વ્યાખ્યાની થિયોરેટિકલ વિચારણ અને વિચારની સ્પષ્ટતા-આ તેમના માટે ડાયાલેક્ટિકના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. એરિસ્ટોટલનો રેટરિક પરનો ગ્રંથ એ શહેરી રેટરિકને માનવીય કલા કે કુશળતા (ટેકને) તરીકે પદ્ધતિસર વર્ણવવાનો પ્રયાસ છે. "સમજાવટના ઉપલબ્ધ ઉદ્દેશોના કિસ્સામાં નિરીક્ષણ કરતા શિક્ષકો" તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યા મૂળભૂત રીતે શોધનો પ્રકાર છે, જે લાગે છે કે શોધખોળની પ્રક્રિયામાં કલાને મર્યાદિત કરે છે અને એરિસ્ટોટલ આ પ્રક્રિયાના તર્કબદ્ધ તબક્કા પર ઉગ્ર પણે ભારે મૂકે છે. પરંતુ ગ્રંથો હકીકતમાં શૈલીના તત્વોની અને (સંક્ષિપ્તમાં) બોલવાની શૈલીની જ નહી પરંતુ લાગણીયુક્ત અરજ (કરૂણભાવ) અને પાત્રને લગતા (પ્રાકૃતિક લક્ષણો)ભાવની પણ ચર્ચા કરે છે. આમ તેઓ રેટરિકની શોધના ત્રણ પગલાંઓ અથવા "ઓફિસીઝ" - શોધ, ગોઠવણી અને શૈલી અને વિવિધ રેટરિકલ સાબિતીના ત્રણ પ્રકારને ઓળખી કાઢે છે: *[[પ્રાકૃતિક લક્ષણ]]: સંબોધનકર્તાનું પાત્ર અને શાખપાત્રતા તેની/તેણીના માનવાપણાને ધ્યાનમાં લેવા માટે પ્રભાવ પાડી શકે છે. આ પ્રકાર આજે પણ પ્રેક્ષકોને સમજાવવાના અસરકારક ઉદ્દેશો છે; જોકે, વિચક્ષણ, આલોચનાત્મક શ્રોતાઓ નોંધશે કે નિષ્ણાતની દલીલો ખરેખર તેના અથવા તેણીનું શિર્ષક [[સત્તાવાળાઓની અરજ]]ને ઔપચારીક તર્કબદ્ધ ભ્રામકતાને અવગણતા હોવાથી તે મુગ્ધ અને સંતોષ આપી શકે છે કે કેમ તે નોંધશે. <ref>{{Cite web |url=http://napoletano.net/front/node/350#d2 |title=નેપોલેટાનો.નેટ |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227030102/http://napoletano.net/front/node/350#d2 |url-status=dead }}</ref> * **તે કોઇપણ સ્થિતિમાં હોઇ શકે છે, જેમાં વક્તા ચાહે તે વિષય પર પ્રસિદ્ધ નિષ્ણાત હોય કે કેમ અથવા જે તે વ્યક્તિની થોડી ઓળખાણ હોય જેણે વિષયને લગતી પ્રશ્ન જાણકારીનો અનુભવ કર્યો હોય. **ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે કોઇ મેગેઝીન એવો દાવો કરે કે ''એક [[એમઆઇટી]] અધ્યાપક આગાહી કરે છે કે 2050માં રોબોટીક યુગ આવી રહ્યો છે, '' મોટુ નામ "એમઆઇટી" (વિશ્વ વિખ્યાત ગણિત, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં આગોતરા સંશોધનની અમેરિકન યુનિવર્સિટી)નો ઉપયોગ "મજબૂત" શાખપાત્રતા સ્તાપિત કરે છે. *[[પાકૃતિક લક્ષણ]]: પ્રેક્ષકોના ચૂકાદાને બદલવા માટે લાગણીયુક્ત અરજોનો ઉપયોગ. **આવું રૂપક, વ્યાપકતા, વાર્તા કહેવી તે રીતે અથવા વિષયને એવી રીતે રજૂ કરવો કે જે પ્રેક્ષકોની મજબૂત લાગણીઓ જગાડે તેવી રીતે કરી શકાય છે. *[[લોગો]]: દલીલના બંધારણ માટે અનુમાનીત રીતે કારણનો ઉપયોગ. **લોગની અરજોમાં આંકડાશાસ્ત્ર, ગણિત, તર્ક અને ''વસ્તુલક્ષીતા'' નો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે જાહેરાતો એવો દાવો કરે છે કે તેમના પેદાશ '' સ્પર્ધાની તુલનામાં 37 ટકા વધુ અસરકારક છે,'' ત્યારે તેઓ તર્કબદ્ધ દલીલ કરે છે. **[[અનુમાનીત કારણ]] પૂર્ણતા માટે ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરે છે (ઐતિહાસિક, માન્યતા આધારિત અથવા કલ્પના આધારિત). **[[અનુમાનીત કારણ]], અથવા "એન્થીમેમાટિક" કારણોનો ચોક્કસ તારણો પ્રાપ્ત કરવા માટે સામાન્ય રીતે સ્વીકાર્ય સિદ્ધાંત છે. શબ્દ ''તર્ક'' ''લોગો'' પરથી વિકસાવવામાં આવ્યો છે. એરિસ્ટોટલે રેટરિકલ શોધની પ્રક્રિયાના કેન્દ્ર તરીકે એન્તીમેમાટિક કારણો પર ભાર મૂક્યો હતો, જોકે બાદમાં રેટરિકલ થિયરિસ્ટોએ તેની પર બહુ ઓછો ભાર મૂક્યો હતો. એરિસ્ટોટલ પણ શહેરી રેટરિકના વિવિધ ત્રણ પ્રકાર કે જાત ઓળખી કાઢે છે: ''[[ફોરેન્સિક]]'' (જ્યુડિશિયલ તરીકે પણ જાણીતુ, જે ગુન્હાની બાબતમાં ભૂતકાળમાં થયેલી ઘટનાની ''[[સત્યતા]]'' અથવા ''જૂઠાણુ'' નક્કી કરવા સાથે સંબંધિત હતી), ''[[વિચાર માંગી લે તેવી]]'' (જે રાજકીય તરીકે પણ જાણીતી હતી, જે ''[[ભવિષ્ય]]'' માં ચોક્કસ પ્રકારના પગલાંઓ ''લેવા જોઇએ'' કે ન લેવા જોઇએ તે નક્કી કરવા સાથે લાગે વળગે છે), અને ''[[એપિડેક્ટિક (પ્રદર્શનાથ)]]'' (જે કર્મકાંડ તરીકે પણ જાણીતુ છે, તે વખાણ અને દોષ, મૂલ્યો, સાચુ કે ખોટુ, સુંદરતા દર્શાવવા અને વર્તમાનમાં કુશળતા ''દર્શાવવા'' સાથે લાગે વળગે છે). રેટરિક ક્ષેત્રે એરિસ્ટોટલની રેટરિકની વ્યાખ્યા અંગે બૌદ્ધિક ચર્ચા છે. કેટલાક લોકો એવુ માને છે કે એરિસ્ટોટલ ''ઓન રેટરિક'' માં સમજાવટની કલા તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યા આપે છે, જ્યારે અન્યો માને છે કે તેઓ ચૂકાદાની કલા તરીકે વ્યાખ્યા આપે છે. એક ચૂકાદા તરીકે રેટરિકનો અર્થ એવો થાય કે રેટર પસંદગી સાથે સમજાવટના ઉપલબ્ધ હેતુઓને સ્પષ્ટ રીતે પારખે છે. એરિસ્ટોટલ એવું પણ કહે છે કે રેટરિકને ચૂકાદા સાથે સંબંધ છે કારણ કે પ્રે7કો રેટરના કરૂણરસને નક્કી કરે છે. એરિસ્ટોટેલિયનનો અત્યંત પ્રખ્યાત સિદ્ધાંત વિષયનો ખ્યાલ હતો (જેને સામાન્ય વિષયો અથવા સામાન્ય સ્થળો તરીકે પણ સંબોધવામાં આવે છે). શબ્દ બહોળો ઉપયોગ ધરાવતો હોવાથી (ઉદાહરણ તરીકે યાદ રાખવાની તરકીબ અથવા રચનાત્મક કવાયત) તેને ઘણી વખત "દલીલોની બેઠક" તરીકે સંબોધવામાં આવે છે-વિચારોની કક્ષાની યાદી અથવા કારણ આપવાના પ્રકાર-જે વક્તા કદાચ દલીલો અથવા સાબિતી પેદા કરવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શક્યા હોત). આમ વિષયો સંશોધનાત્મક અથવા શોધખોળ સાધનો હતા જેની રચના વક્તાઓને કક્ષા નક્કી કરવામાં સહાય કરવમાં અને આમ વધુ સારી સ્થિતિ જાળવી રાખવામા અને વારંવાર ઉપયોગમાં આવતી દલીલોના પ્રકાર લાગુ પાડવા માટે કરાઇ હતી. ઉદાહરણ તરીકે, આપણે તેના કારણે "લાઇક" તરીકે અસરો જોતા હોવાથી, દલીલની શોધ માટેનો એક માર્ગ (આશરે ભવિષ્યની અસરો) કારણની ચર્ચાનો છે (જે તે "લાઇક" હશે). આ અને અન રેટરિકલ વિષયોને એરિસ્ટોટલની એ માન્યત પરથી લેવામાં આવ્યા છે કે કેટલાક ચોકકસ આગાહી કરી શકાય તેવા માર્ગો છે, જેમાં માનવીઓ (ખાસ કરીને વિશિષ્ટતા નહી ધરાવતા) પ્રારંભમાંથી તારણો કાઢે છે. તેમના ડાયાલેક્ટિકલ વિષયો પર આધારિત અને સ્વીકારવામાં આવેલા રેટરિકલ વિષયો પાછળથી કેન્દ્રિત લાક્ષણિકતા તરીકે સિસેરોની તે નામની કૃતિમાં રેટરિકલ થિયોરાઇઝીંગ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. ===સિસેરો=== {{main|Cicero|De Inventione|De Oratore|Brutus (Cicero)}} રોમનો માટે વકૃત્ત્વ જાહેર જીવનનો એક ભાગ બની ગયુ હતું. [[સિસેરો]] (106-43 બીસી) રોમન રેટરિશિયન્સમા વડા હતા અને જાણીતા પ્રાચીન વક્તા બની રહ્યા હતા અન તેઓ એક માત્ર વક્તા હતા જેમણે જાહેરમાં અને વિષયો પર સર્જેલા ગ્રંથો અંગે સંબોધન આપ્યું હતું. ''[[રેટરિકા અને હેરેનિયમ]]'' , અગાઉ તેનો યશ સિસેરોને જતો હતો પરંતુ તેની લેખનમાલિકી અજાણ હતી, તે રેટરિક પરની અત્યંત નોંધપાત્ર કૃતિ હતી અને હજુ પણ આજે તેનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. તે રેટરિકના ઉપયોગ પરનો વિસ્તરિત સંદર્ભ છે અને [[મધ્ય યુગ]]માં અને [[પુનરુજ્જીવન]]માં, તેણે રેટરિક પર એડવાન્સ શાળા માહિતી તરીકે બહોળું પ્રકાશન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. સિસેરોની ગણના દરેક સમયના અત્યંત નોંધપાત્ર રેટરિશિયન તરીકે થાય છે. તેમની કૃતિઓમાં અગાઉના અને અત્યંત પ્રભાવશાળી ''ડી ઇન્વેન્શન'' (શોધ પર, જેને ઘણી વખત મધ્ય યુગમાં અને પુનરુજ્જીવનમાં રેટરિકલ થિયરીની બે મૂળ માહિતી તરીકે ''એડ હેરેનિયમ'' ની સાથે વાંચવામાં આવતી હતી), ''ડિ ઓરેટર'' (સામસામી વાતચીતના સ્વરૂપમાં રેટરિકલ સિદ્ધાંતોના સંપૂર્ણ નિવેદન), ''ટોપિક્સ'' (સામાન્ય વિષયોની રેટરિકલ સારવાર, પુનરુજ્જીવન દ્વારા ઊંચા પ્રમાણમાં પ્રભાવશાળી), ''બ્રુટુસ'' (વિખ્યાત વક્તાઓની ચર્ચા) અને ''ઓરેટર'' (સિસેરોની શૈલીનો બચાવ). સિસેરોએ મોટી સંખ્યામાં તેની પાછળ ભાષણો અને પત્રો છોડ્યા હતા, જે કદાચ લેટિન વાકપટુતાની રૂપરેખા અને આગામી પેઢી માટેની શૈલીની સ્થાપના કરશે. તે સિસેરોના ભાષણોની પુનઃશોધ હતી (જેમ કે આર્કિયાસનો બચાવ) અને ઇટાલીયન દ્વારા પત્રો (એટ્ટીકસને) જેમાં [[પેટ્રાર્ક]]નો સમાવેશ થતો હતો અને થોડા અંશે તેણે જેને આપણે પુનરુજ્જીવન તરીકે ઓળખીએ છીએ તેવી સાંસ્કૃતિક શોધની જ્વાલા પ્રજ્વલિત કરી હતી. તેઓ ગ્રીક (અને ગ્રીક રેટરિક)શીખવામાં વિજેતા બન્યા હતા, અને રોમન સિદ્ધાંતો, ભાષાકીય, માન્યતા અને રાજકારણમાં ફાળો આપ્યો હતો અને અપીલ (લાગણી, રમૂજ, શૈલીયુક્ત કક્ષા, વ્યંગ્ય અને શુદ્ધ કારણો ઉપરાંત વિષયાંતર) પર વકૃત્ત્વમાં ભાર મૂક્યો હતો. પરંતુ કદાચ ત્યાર બાદના રેટરિકમાં તેમનો અત્યંત નોંધપાત્ર અને સામાન્ય અર્થમાં શિક્ષણાં ફાળો એ હતો કે તેમણે દલીલ કરી હતી કે વક્તાઓ ફક્ત જે તે કેસ(''કલ્પના'' )ના ચોક્કસ લક્ષણો જ શીખતા નથી પરંતુ સામાન્ય પ્રશ્નો બાબતે પણ શીખે છે, જેમાંથી તેમને (''થિસીસ'' ) મેળવવામાં આવ્યા હતા. જેમની રોમન નાગરિકતા સામે પ્રશ્નાર્થ કરવામાં આવ્યો હતો તેવા કવિના બચાવમાં ભાષણ આપવામાં વક્તાએ તે કવિના શહેરી દરજ્જાની લાક્ષણિકતાઓની જ ચકાસણી કરવી જોઇએ એટલું જ નહી પરંતુ તેમણે કવિતાની ભૂમિકા અને મૂલ્યની પણ ચકાસણી કરવી જોઇએ અને વનધુ સામાન્ય રીતે રોમન સંસ્કૃતિ અને રાજકીય જીવનમાં સાહિત્યની પણ ચકાસણી કરવી જોઇએ. સિસેરોએ જણાવ્યું હતું કે વક્તાએ કાયદો, રાજકારણ, ઇતિહાસ, સાહિત્ય, સિદ્ધાંતો, યુદ્ધની પરિસ્થિતિ, દવા ઉપરાંત અંકગણિત અને ભૂમિતિ સહિત માનવજીવન અને સંસ્કૃતિના તમામ ક્ષેત્રોનું જ્ઞાન રાખવાની જરૂર છે. સિસેરોએ એ ખ્યાલને વેગ આપ્યો હતો કે "શ્રેષ્ઠ વક્તા" શીખવાની તમામ શાખાઓમાં ઉત્તમ હોવો જોઇએઃ તે ખ્યાલ "ઉદાર માનવતાવાદી" તરીકે ગણાવાયો હતો અને તે આજે ઉદાર કલાઅથવા દેશમાં કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં સામાન્ય શિક્ષણ જરૂરિયાતો તરીકે જીવતો છે. ===ક્વિન્ટીલીયન=== {{main|Quintilian|Byzantine rhetoric}} [[File:Quintilian, Institutio oratoria ed. Burman (Leiden 1720), frontispiece.jpg|thumb|ઇન્સ્ટિટ્યશિયો ઓરેટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીયાની 1720ના ફ્રંટસ્પાઇસ ક્વિન્ટીલાનને રેટરિક શીખવતા બતાવે છે. ]] ક્વિન્ટીલીયને (35-100 એડી) કાયદાની અદાલતમાં એક વકીલ તરીકે પોતાની કારકીર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો; તેમની પ્રતિષ્ઠામાં એટલ હદે વધારો થયો હતો કે [[વેસ્પાસિયને]] રોમમાં તેમના માટે રેટરિકની ખુરશીની રચના કરી હતી. ''ઇન્સ્ટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીયા'' (''ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ઓફ ઓરેટરી,'' અથવા વૈકલ્પિક રીતે, ''ધી ઓરેટર્સ એજ્યુકેશન'' ), વક્તાની તાલીમ પરનો લંબાણપૂર્વકનો ગ્રંથ, જેમાં તેઓ જન્મથી લઇને વૃદ્ધત્વ સુધી "સંપૂર્ણ" વક્તાની તાલીમ અંગેની ચર્ચા કરે છે, આ પ્રક્રિયામાં તેઓ અસંખ્ય પ્રભાવાત્મક રેટરિશિયનો કે જેને તેઓ અનુસર્યા હતા તેમના સિદ્ધાંતો એ મંતવ્યોની સમીક્ષા કરે છે. સંસ્થામાં, ક્વિન્ટીલીયન શિક્ષણના તબક્કાઓ મારફતે રેટરિકલ અભ્યાસ કરે છે, જેમાં ઉચ્છા રાખતા વક્તાએ નર્સની પસંદગીથી લઇને તમામ પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડશે. પ્રાથમિક શિક્ષણના તબક્કાઓ (વાંચન અને લેખન, વ્યાકરણ અને સાહિત્ય આલોચના)નો ક્રમ પ્રાથમિક રેટરિકલ કવાયતના મિશ્રણ(પ્રોગીમ્નાસ્મતા) બાદ આવે છે, જેમાં અનુભવમાંથી તારવેલા સિદ્ધાંત અને કાલ્પનિક કથા, હકીકત અને તુલનાઓ અને અંતે કાનૂની અથવા રાજકીય ભાષણોનો સમાવેશ થાય છે. શિક્ષણના સંદર્ભમાં અથવા મનોરંજન માટેના હેતુમાં ભાષણો આપવાની પ્રથા "જુસ્સાદાર ભાષણ" હેઠળ વ્યાપક અને લોકપ્રિય બની ગઇ હતી. રેટરિકલ તાલીમ નિજને પાંચ સિદ્ધાંતો હેઠળ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી, જે શૈક્ષણિક વર્તુળમાં સદીઓ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેશે: *''[[ઇન્વેન્શિયો]]'' (શોધ) એવી પ્રક્રિયા છે જે વિકાસ અને દલીલના શુદ્ધિકરણમાં પરિણમે છે. *એક વખત દલીલ આકાર લે છે ત્યારે ''[[ડિસ્પોશિયો]]'' (અસ્થિતિ અથવા ગોઠવણી)ન ઉપયોગ મોટી અસર માટે તેની કઇ રીતે ગોઠવણી કરવી તે નક્કી કરવા માટે, સામાન્ય રીતે ''[[પ્રસ્તાવના]]'' ના પ્રારંભ સાથે થાય છે. *એક વખત ભાષણના મુદ્દાઓની જાણ થઇ જાય અને તેનું માળખું નક્કી થઇ જાય, તે પછી તેના પછીના પગલાંમાં ''[[ઇલોક્યુશિયો]]'' (શૈલી) અને ''[[પ્રોનુનશિયાશિયો]]'' (રજૂઆત)નો સમાવેશ થાય છે. *''[[મેમોરિયા]]'' (યાદગીરી) એ સમયે ચિત્રમાં આવે છે, જ્યારે વક્તા તેના ભાષણમાં આ તમામ તત્વોને યાદ કરે છે. *''[[એક્ટીયો]]'' (બોલવાની શૈલી) એ અંતિમ પગલું છે, કેમ કે પ્રેક્ષકો સમક્ષ ઉદાર અને આનંદિત, [[ગ્રાન્ડ સ્ટાઇલ]] તરીકે ભાષણ આપવામાં આવે છે. મધ્ય યુગમાં આ રચના ફક્ત ટુકડાઓમાં જ ઉપલબ્ધ હતી પરંતુ [[સેંટ.ગલીના એબે]] ખાતે સંપૂર્ણ નકલની શોધ 1416માં થતા તે પુનરુજ્જીવન દરમિયાન રેટરિક પરના અનેક અત્યંત પ્રભાવશાળી રચનાઓમાંની એક તરીકે ઉભરી આવી હતી. ક્વિન્ટીલીયનનું કામ ફક્ત રેટરિકની કલાનું વર્ણન કરે છે તેવું નથી પરંતુ રાજકીય રીતે સક્રિય, નીતિવાન, જાહેર જીવનનો ખ્યાલ ધરાવતા નાગરિક તરીકે એક સંપૂર્ણ વક્તાની રચનાને પણ વર્ણવે છે. તેમણે રેટરિકલ તાલીમના નૈતિક વપરાશ પર ભાર મૂક્યો હતો, જે રોમન શાળાઓમાં વાર્તાઓ અને તરકીબોના સમાનીકરણ તરફ વધતા જતા વલણ વિરુદ્ધના પ્રતિભાવનો એકસ ભાગ હતો. તેજ સમયે, રાજકીય નિર્ણય લેવાની ક્રિયાથી રેટરિક અલગ પડી ગયું હતું, રેટરિક સાંસ્કૃતિક રીતે ગતિશીલ અને મનોરંજનનો અગત્યનો વળાંક અને સાંસ્કૃતિક આલોચના તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું, જે "બીજા સોફિસ્ટીક" તરીકે જાણીતુ બન્યું હતું, આ પ્રગતિએ એ આરોપમાં (ક્વિન્ટીલિયન અને અન્યો દ્વારા કરાયેલ)વધારો કર્યો હતો કે શિક્ષકો રેટરિકમાં પદાર્થ પર ભાર મૂકતા હતા. ===મધ્યયુગથી પ્રકાશ પાડવા સુધી=== પશ્ચિમી રોમન સામ્રાજ્ય પડી ભાંગ્યા બાદ, રેટરિકનો અભ્યાસ મૌખિક કલાઓના અભ્યાસના મધ્યબિંદુ તરીકે સતત રહ્યો હતો; પરંતુ કેટલીક સદીઓ સુધી મૌખિક કલાઓના અભ્યાસમાં ઘટાડો થયો હતો, જે મધ્યયુગની યનિવર્સિટીઓના ઉદભવની પરાકાષ્ઠા સુધી પહોંચી ગયો હતો. પરંતુ રેટરિકે આ ગાળા દરમિયાન પત્ર લેખની કલા (''[[આર્સ ડિક્ટામીનીઝ]]'' ) અને ધાર્મિક પર્વચન લખાણ (''આર્સ પ્રએડિકાન્ડી'' )માં રૂપાંતર કર્યું હતું. ''[[ટ્રાઇવિયુમ]]'' ના એક ભાગ તરીકે, રેટરિક તર્કના અભ્યાસમાં ગૌણ હતું અને તેનો અભ્યાસ ભારે વિદ્વતાપૂર્ણ હતોઃ વિદ્યાર્થીઓને ઐતિહાસિક વિષયો (''સૌસોરી'' ) અથવા સંગીન કાનૂની પ્રશ્નો (''કોન્ટ્રોવર્સી'' ) પર પ્રવચનની રચના કરવામાં પરિવર્તીત કવાયત આપવામાં આવતી હતી. [[File:Augustinusbishop.jpg|thumb|right|200px|ઓગસ્ટીન ઓફ હિપ્પો]] તેમને રેટરિશિયન તરીકે ગણવામાં આવતા ન હોવા છતા, [[સેંટ. ઓગસ્ટીન]] (354-430)ને રેટરિકમાં તાલીમ આપવામાં આવી હતી અને એક સમયે તેઓ મિલાનમાં લેટિન રેટરિકના અધ્યાપક હતા. તેમના ખ્રિસ્તીધર્મમાં રૂપાંતરણ બાદ, તેઓને તેમના ધર્મના પ્રચાર માટે આ "[[પાગન]]"નો ઉપયોગ કરવાનો રસ જાગ્યો હતો. રેટરિકના નવો ઉપયોગ તેમના પુસ્તક ''ડિ ડોક્ટ્રીના ક્રિસ્ટ્રીના'' માં શોધી કાઢવામાં આવ્યો હતો, જેણે સર્મોનના રેટરિક [[ધર્મોપદેશ]] તરીકે શું ઉભરી આવશે તેનો પાયો નાખ્યો હતો. "વાકપટુતાની શક્તિ જે ભૂલભરેલા કારણ અથવા સત્ય માટેની દલીલમાં ગુણકારક કેમ છે" તેવું પૂછતા ઓગસ્ટીને પુસ્તકનો પ્રારંભ કર્યો હતો, તેનો સાચા હેતુ માટે ઉપયોગ થવો જોઇએ નહી. (IV.3). મધ્યયુગીન ક્રિશ્ચિયન ચર્ચની અગાઉની ચિંતા એ હતી કે તેની વર્તણૂંક પ્રાચીન રેટરિક જેવી હતી. [[જેરોમે]] (ડી. 420) ફરિયાદ કરી હતી કે, "[[હોરાક]]ને સેલ્મસ, અને [[વિર્જીલ]]ને ગોસ્પેલ્સ સાથે અને સિસેરોને એપોસ્ટલ્સ સાથે શુ લેવાદેવા છે?" પાગનની કૃતિઓ સાચવી રાખવા માટેની દલીલ કરનારા તરીકે અને ચર્ચની પરંપરાને ઉત્તેજન આપવા તરીકે પણ ઓગસ્ટીનને યાદ કરવામાં આવે છે, જે અસંખ્ય ક્રિશ્ચિયન રેટરિકલ લખાઓને જાળવી રાખવામાં પરિણમી હતી. રેટરિક પુનરુજ્જીવન સિવાય તેની પ્રાચીન ઊંચાઇ ફરી હાંસલ કરી શકશે નહી, પરંતુ નવા લખાણોએ એડવાન્સ રેટરિકલ વિચારો જન્માવ્યા હતા. [[બોથીયસે]] (480?-524), તેમના સંક્ષિપ્ત લખાણ ''રેટરિકના માળખાનો ઉપરછલ્લો દેખાવ'' માં, રેટરિકને ફિલોસોફિકલ દલીલ અથવા ડાયાલેક્ટિક સુધી ગૌણતામાં મૂકીને એરિસ્ટોટલા વર્ગીકરણને સતત રાખ્યું હતું. <ref>પેટ્રિસીયા બિઝેલ અને બ્રુસ હર્ઝબર્ગ''રેટરિકલ પરંપરા: પ્રાચીન સમયથી વર્તમાન સમય સુધીનું વાંચન'' , બોસ્ટોન: બેડફોર્ડ / સેંટ. માર્ટિન, બીજી આવૃત્તિ, 2001, પૃષ્ઠ 486.</ref> યુરોપીયન સંબંધથી [[મુસ્લીમ સામ્રાજ્ય]] (ખાસ કરીને [[અલ-એન્ડાલુસ]]) સાથે [[આરબ છાત્રવૃત્તિના પ્રારંભે]] સામાન્ય રીતે એરિસ્ટોટલ અને પ્રાચીન વિચારમાં નવેસરનો ઉત્સાહ જગાવ્યો હતો, જે જેને કેટલાક ઇતિહાસવિંદો 12મી સદીનું પુનરુજ્જીવન કહેતા હતા તેમાં પરિણમ્યુ હતું. અસંખ્ય મધ્યયુગીન વ્યાકરણો અને કવિતાઓનો અભ્યાસો અને રટેરિકે દેખા દીધી હતી. પૂર્વેના મધ્યયુગીન રેટરિકલ લખાણોમાં સેંટ. [[થોમસ એક્વિન્સ]] (1225?-1274), [[વેન્ડોમના મેથ્યુ]] (''આર્સ વર્સીફિકેટોરીયા'' , 1175?), અને [[વિનસૌફના જિયોફ્રે]] (''પોટ્રીયા નોવા'' , 1200–1216)નો સમાવેશ થાય છે. સોક્રેટ્સના મિત્ર [[અસ્પાસિયા]] સિવાય આધુનિક સમય પહેલાની મહિલા રેટરિશિયન્સ જવલ્લેજ જોવા મળે છે; પરંતુ મહિલાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલ મધ્યયુગીન રેટરિક ક્યાં તો ધાર્મિક ક્રમમાં હતા, જેમ કે [[જુલિયન ઓફ નોર્વિક]] (ડી. 1415), અથવા અત્યંત સારી રીતે જોડાયેલ [[ક્રિસ્ટીન ડી પિઝાને]] (1364?-1430?), એવું કરી બતાવ્યું હતું જેનો લખાણમાં હંમેશ માટે સમાવેશ થતો ન હતો. તેમના 1943ના ઇંગ્લીશમાં [[કેમ્બ્રિજ યુનવર્સિટી]]ના ડોકટરની પદવીને લગતા મહાનિબંધમાં કેનેડાના [[માર્શલ મેકલુહાન]] (1911–1980), [[સિસેરો]]ના આશરે સમયગાળામાં મૌખિક કલાઓ થી [[થોમસ નાશ]] (1567-1600?)ના સમયગાળા સુધીનો સર્વેક્ષણ કરે છે. <ref>મેકલુહાનનો ''ધી ક્લાસિકલ ટ્રિવીયમઃ થોમસ નાશેના શીખવાના સમયમાં તેનું સ્થળ'' શિર્ષક વાળો મહાનિબંધ ગિન્ગકો પ્રેસ દ્વારા એપ્રિલ 2006માં આલોચનાત્મક આવૃત્તિમાં પ્રકાશિત થનાર છે. </ref> તેમનો મહાનિબંધ હજુ પણ ટ્રાઇવિયુમ તરીકે મૌખિક કલાના ઇતિહાસનો અભ્યાસ હાથ ધરવા માટે મહત્વનો ગણાય છે, તેમ છથા તેમણે જે પ્રગતિઓનું સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું હતું તેનો અભ્યાસ તેમણે જ્યારે અભ્યાસ હાથ ધર્યો ત્યારથી જ કરવામાં આવે છે. નીચે નોંધ્યું છે તેમ, મેકલુહાન 20મી સદીમાં વ્યાપક રીતે વખાણાયેલા વિચારક બન્યા હતા, તેથી રેટરિક અને ડાયાલેક્ટિકના ઇતિહાસના અભ્યાસમાં તેમના વિદ્વતાપૂર્ણ મૂળ નોંધવા અગત્યના છે. મધ્યયુગીન રેટરિકલ વિચારનો અન્ય રસપ્રદ રેકોર્ડ ઘણા [[પ્રાણીઓની ચર્ચાવાળી કવિતાઓ]]માં જોઇ શકાય છે, જે ઇંગ્લેંડ અને ઉપખંડમાં મધ્ય યુગ દરમિયાનમાં લોકપ્રિય છે જેમ કે [[ધી ઓવલ એન્ડ ધી નાઇટીંગલ]] (13મી સદી) અને[[જિયોફ્રે ચૌસર]]ના [[પાર્લીયામેન્ટ ઓફ ફોવલ્સ]] (1382?). ===16મી સદી=== 1967માં વોલ્તેર જે. ઓન્ગના મહાગ્રંથ લેખ "હ્યુમનીઝમ" ''ન્યુ કેથોલિક એનસાક્લોપીડીયા'' માનવતાના પુનરુજ્જીવનનું સુ-માહિતગાર સર્વેક્ષણ પૂરું પાડે છે, જે તેની જાતે મધ્યયુગીન વિદ્વતાપૂર્ણ તર્ક અને ડાયાલેક્ટિકને તરફેણ નહી કરતો હોવાનું અને તેને બદલે પ્રાચીન લેટિન શૈલી અને વ્યાકરણ અને ફિલોસોફિ અને રેટરિકને તરફેમ કરતો હોવાનું વ્યાખ્યાયિત કરે છે. (ઓન્ગના ''પેઇથ એન્ડ કોન્ટેક્સ્ટસ'' માં પુનઃ પ્રકાશિત (સ્કોલર્સ પ્રેસ, 1999; 4: 69-91.)) [[File:Holbein-erasmus.jpg|left|thumb|180px|ડેસીડેરિયસ ઇરેસ્મુસ ક્લાસિકલ રેટરિકના હિમાયતી હતા. ]] પ્રાચીન રેટરિકના પુનઃહિત ઉત્પત્તિમાં એક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ [[એરાસમુસ]] (સી.1466-1536) હતા. તેમનું 1512નું કાર્ય, ''ડિ ડુપ્લીસી કોપીયા વર્બોરુમ એટ રિરુમ'' (તરીકે પણ જાણીતુ ''[[Copia: Foundations of the Abundant Style]]'' )નું મોટા પ્રમાણમાં પ્રકાશન કરવામાં આવ્યુ હતુ (તેની સમગ્ર યુરોપમાં 150 કરતા વધુ આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી) અને તે વિષય પરના અનેક મૂળ ટેક્સ્ટસમાંની તરીકે ઉભરી આવી હતી. પ્રાચીન યુગની સંગીન કૃતિઓની તુલનામાં રેટરિકની સંભાળ લેવામાં ઓછી વિગતવાર છે, પરંતુ તે ''રેસ વર્બા'' (વિગત અને સ્વરૂપ)ની પરંપરાગત સંભાળ પૂરી પાડે છે: તેમની પ્રથમ [[એલોક્યુશિયો]]ના કાર્યની સંભાળ લે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને [[અભ્યાસક્રમ અને અલંકાર]]નો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તે બતાવે છે; બીજુ પુસ્તક [[ઇન્વેન્શિયો]]ને આવરી લે છે. વિપુલ ભિન્નતા (''કોપીયા'' એટલે કે "પુષ્કળ" અથવા "વિપુલતા", જેમ કે ભરપૂરતા અથવા અક્ષયપાત્રતા), આમ બન્ને પુસ્તકો પ્રવચનમાં વિવિધતાની વધુમાં વધુ માત્રા અમલમાં લાવવા પર ભાર મૂકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ''ડિ કોપીયા'' ના એક ભાગમાં, ઇરેસ્મુસ ''"સેમ્પર, ડુમ વિવામ, તુઇ મેમિનેરો"'' વાક્યની 200 જેટલી વિવિધતા રજૂ કરે છે. તેમની અન્ય કૃતિઓમાં, અત્યંત લોકપ્રિય [[ધી પ્રેઇઝ ઓફ ફોલી]]એ પણ સોળમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં રેટરિકના શિક્ષણ પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. કવાયતના એક પ્રકાર એવા પાગલપણાની ઉત્પત્તિઓ જેવી લાક્ષણિકતાઓની તરફેણમાં તેમના વક્તવ્યો એલિઝાબેથન વ્યાકરણ શાળાઓમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા, જે બાદમાં [[એડોક્સોગ્રાફી]] તરીકે કહેવાયા હતા, જેમાં વિદ્યાર્થીને નકામી બાબતોના વખાણમાં થોડા ભાગ લખવાની જરૂરિયાત રહેતી હતી. [[જુઆન લુઇસ વાઇવ્સે]] (1492–1540) પણ ઇંગ્લેંડમાં રેટરિકના અભ્યાસને આકાર આપવામાં સહાય કરી હતી. સ્પેનિયાર્ડની નિમણૂંક [[કાર્ડિનલ વોલ્સલી]] દ્વારા ઓક્સફોર્ડ ખાતે 1523માં રેટરિકના લેક્ટરશીપ માટે કરવામાં આવી હતી અને તેમને [[હેનરી VIII]] દ્વારા મેરીના અનેક શિક્ષકોમાંના એક તરીકેની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. જ્યારે હેનરી VIIIએ કેથરીન ઓફ આર્ગોનથી અલગ પડી ગ્યા અને 1528માં ઇંગ્લેંડ છોડ્યુ ત્યારે વાઇવ્સ તેમનાથી વિરુદ્ધ ગયા હતા. તેમની શિક્ષણ પરની શ્રેષ્ઠ કૃતિ, ''ડિ ડિસીપ્લીનીસ'' , 1531માં પ્રકાશિત થઇ હતી અને તેમના રેટરિક પરના લખાણોમાં ''રેટરિક, સિવ ડિ રેશન ડિસેન્ડી, લિબરી ટ્રેસ'' (1533), ''ડિ કન્સલટેશન'' (1533), અને પત્ર લેખન પરના રેટરિક, ''ડિ કોન્સ્ક્રીબેન્ડીસ એપિસ્ટોલાસ'' (1536)નો સમાવેશ થાય છે. એવી પણ શક્યતા છે કે ઘણા વિખ્યાત ઇંગ્લીશ લેખકો [[ઇરાસ્મુસ]] અને [[વાઇવ્સ]] (તેમજ પ્રાચીન રેટરિશિયનો)ની કૃતિઓ સામે તેમના શાળા કામમાં ખુલ્લા પડી ગયા હતા, જે લેટિન (ઇંગ્લીશ નહી)માં હાથ ધરાયું હતું અને ઘણી વાર તેમાં ગ્રીકના કેટલાક અભ્યાસનો સમાવેશ કરાયો હતો અને રેટરિક પર નોંધપાત્ર ભાર મૂક્યો હતો. ટી.ડબ્લ્યુ. બેલ્ડવિનના ''વિલીયમ શેક્સપિયરના સ્મોલ લેટિન એન્ડ લેસે ગ્રીક'' , 2 વોલ્યુમોના ઉદાહરણ માટે જુઓ. યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલ્લીનોઇસ પ્રેસ, 1944). 1500 સદીની મધ્યમાં, પ્રાદેશિક રેટરિકનો ઉદભવ થતો જોવા મળ્યો હતો-જે પ્રાચીન ભાષાઓને બદલે ઇંગ્લીશમાં લખાયા હતા; લેટિન અને ગ્રીક તરફના પૂર્વાભૂમીખીકરણના લીધે ઇંગ્લીશમાં કામોની સ્વીકાર્યતા ધીમી હતી. [[લિયોનાર્દ કોક્સ]]ના ''ધી આર્ટ અથવા ક્રાફ્ટે ઓફ રેટોરિક'' (સી. 1524-1530; 1532માં બીજી આવૃત્તિ પ્રકાશિત થઇ હતી)ને અગાઉની ઇંગ્લીશ ટેક્સ્ટ હોવા તરીકે મનાય છે; મોટે ભાગે તે [[ફિલીપ મેલાન્કથોન]]નું ભાષાંતર છે. <ref>ફ્રેડરિક આઇવ્સ કારપેન્ટર, "લિયોનાર્દ કોક્સ અને પ્રથમ ઇંગ્લીશ રેટરિક," ''આધુનિક ભાષા નોંધો'' , વોલ્યુમ 13, નં. 5 (મે 1898), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 146-47 ([http://www.jstor.org/stable/2917751 જેએસટીઓઆર] ખાતે ઉપલબ્ધ - લવાજમ જરૂરી).</ref> અગાઉની સફળ ટેક્સ્ટ થોમસ વિલ્સનની ''ધી આર્ટે ઓફ રેટરિક'' (1553) હતી, જે રેટરિકની પરંપરાગત સંભાળ રજૂ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિલ્સન રેટરિકના પાંચ સિદ્ધાંતો રજૂ કરે છે (શોધ, ડિસ્પોઝીશન, [[ઇલોક્યુશિયો]], [[મેમોરિયા]], અને ઉચ્ચાર અથવા [[એક્ટીઓ]]). અન્ય વિખ્યાત કામોમાં એન્જલ ડેના ''ધી ઇંગ્લીશ સેક્રેટોરી'' (1586, 1592), [[જ્યોર્જ પુટ્ટેહામ]]ના ''ધી આર્ટે ઓફ ઇંગ્લીશ પોસી'' (1589), અને [[રિચાર્ડ રેઇનહોલ્ડે]]ના ''ફાઉન્ડેશન ઓફ રેટરાઇક'' (1563)નો સમાવેશ થાય છે. સમાન ગાળા દરમિયાન જે ચળવળ શરૂ થઇ હતી તે પ્રોસ્ટેસ્ટન્ટ અને ખાસ કરીને પ્યોરિટન વર્તુળમાં શાળા અભ્યાસક્રમના સંચાલનને ફેરવી નાખ્યું હતું અને રેટરિક તેનું કેન્દ્ર સ્થાન ગુમાવવામાં પરિણમ્યું હતું. ફ્રેંચ વિદ્વાને વધુ પડતા વ્યાપક અને નિરર્થક [[ટ્રાઇવીયુમ]]ના સંચાલનને જોતા તેમના લેટિન [[પેટ્રુસ રામુસ]] (1515–1572), પિયર ડિ લા રામીમાં અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને નવા અભ્યાસક્રમની દરખાસ્ત કરી હતી. તેમની વસ્તુઓની યોજનામાં રેટરિકના પાંચ તત્વો રેટરિકના સમાન શિર્ષક હેઠળ રહ્યા ન હતા. શોધ અને ડિસ્પોઝીશનને ડાયાલેક્ટિકના શિર્ષક હેઠળ આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે બોલવાની શૈલી અને યાદગીરી રેટરિક માટે કાયમ રહ્યા હતા. જુઓ, [[વોલ્તેર જે. ઓન્ગ]], ''રામુસ, મેથોડ અને ડિકે ઓફ ડાયલોગ: પ્રવચનની કલાથી કારણની કલા સુધી'' (ગાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1958; એડ્રીયન જોહ્નની નવી પ્રસ્તાવના સાથે યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ દ્વારા પુનઃ જારી કરાયેલ). રામુસ પર તે સમયે સૃષ્ટિ વિરુદ્ધનું કાર્ય કરવા બદલ્ અને નાસ્તિકવાદ માટે કસૂરવાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા, અને તેઓ ફ્રેંચના ધાર્મિક યુદ્ધમાં શહીદ થયા હતા. ચેમના શિક્ષણોને કેથોલિસીઝમમાં વિરોધાત્મક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા અને ફ્રાંસમાં તેઓ બહુ ઓછો સમય રહ્યા હતા, પરંતુ તેમને નેધરલેન્ડ્ઝ, જર્મની અને ઇંગ્લેંડમાં ફળદાયી મેદાન પ્રાપ્ત થયું હતું. <ref>તે સમયમાં ફ્રાંસ અને ઇટાલીમાં રેટરિક સંબંધી જટિલ રાજકીય અને ધાર્મિક ચર્ચાની ઉગ્ર રજૂઆત માટે જુઓ, [[માર્ક ફુમારોલી]], ''એઇજ ડિ એલોક્વિન્સ'' , 1980</ref> [[File:John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg|thumbnail|right|150px|જોહ્ન મિલ્ટોન, ઇંગ્લીશ કવિ અને રેટોરિશિયન ]] રામુસના અનેક અનુયાયીઓમાંના એક ઔડોમારુસ ટેલાઅસે (ઓમર ટેલોન) તેમનું રેટરિક ''ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ ઓરેટોરી'' પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ કામે રેટરિક પરની સરળ રજૂઆત પૂરી પાડી હતી જેણે શૈલીની સંભાળ પર ભાર મૂક્યો હતો અને એટલી લોકપ્રિય બની હતી કે તેનો ઉલ્લેખ [[જોહ્ન બ્રેઇન્સ્લી]](1612)ના ''લુડુસ લેટેરિયસ; અથવા ધી ગ્રામર સ્કુલ'' માં "શ્રેષ્ઠ શાળાઓમાં સૌથી વધુ વપરાતો" હોવાને લીધે કરાયો હતો. અન્ય ઘણા [[રામીસ્ટ]] રેટરિક્સે પછીની અર્ધી સદીમાં અનુસરણ કર્યું હતું અને 1600મી સદી સુધીમાં તેમનો દ્રષ્ટિકોણ પ્રોટેસ્ટન્ટ અને ખાસ કરીને પ્યોરિટન વર્તુળમાં રેટરિક શીખવવામાં પ્રાથમિક પદ્ધતિ પૂરવાર થઇ હતી. જુઓ વોલ્તેર જે. ઓન્ગ, ''રામુસ અને ટેલોન ઇન્વેન્ટરી'' (હરાવર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ,, 1958); જોસેફ એસ. ફ્રીડમેન, ''ફિલોસોફી અને ધી આર્ટ યુરોપ, 1500-1700: શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણ અને ટેક્સ્ટસ'' (અશગાટે, 1999). [[જોહ્ન મિલ્ટોને]] (1608–1674) રામુસના કામ પર લેટિન આધારિત તર્ક અથવા ડાયાલેક્ટિકમાં પુસ્તક લખ્યું હતું, જેનું હાલમાં વોલ્તેર જે. ઓન્ગ અને ચાર્લ્સ જે. એર્માટિંગર દ્વારા ''ધી કંપ્લીટ પ્રોસ વર્કસ ઓફ જોહ્ન મિલ્ટોન'' માં ઇંગ્લીશમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે (યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1982; બીઃ206-407), જેમાં ઓન્ગ દ્વારા લંબાણપૂર્વક પરિચય આપવામાં આવ્યો છે (144-205). આ પરિચયને ઓન્ગના ''ફેઇથ એન્ડ કોન્ટેક્સ્ટસ'' માં પુનઃ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે (સ્કોલર્સ પ્રેસ, 1999; 4: 111-41). રામીઝમ સ્થાપિત કેથોલિક શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં કોઇ પ્રભાવ પાડી શક્યા ન હતા, જે મોટે ભાગે શાળા કે શિક્ષણ સંબંધી જાણકારી પૂરતું અથવા નવી કેથોલિક શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ કે જે ધાર્મિક પાંખના સભ્યો કે જે [[સોસાયટી ઓફ જિસસ]] અથવા ઓરેટેરિયન્સ દ્વારા જાણીતા હતા તેમના દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી તેના પૂરતી સીમીત રહી હતી, તેવું જ [[જેસ્યુટ]] અભ્યાસક્રમ (સમગ્ર ખ્રિસ્તી વિશ્વમાં 19મી સદી સુધીના વપરાશ)માં જોઇ શકાય છે જે [[રેશિયો સ્ટુડીયોરુમ]] તરીકે ઓળખાય છે (ક્લાઉડ પેવુર, એસ.જે., એ તાજેતરમાં જ ઇંગ્લીશમાં ભાષાંતર કર્યું છે , જેમાં દરેક પાનામાં સમાંતર કોલમમાં લેટિન ટેક્સ્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. (સેંટ. લુઇસઃ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ જેસ્યુટ સોર્સીસ, 2005)). સિસેરો અને ક્વિન્ટીલીયનનો પ્રભાવ [[રેશિયો સ્ટુડીયોરુમ]]માં પ્રસરે છે, તો તે ભક્તિના દ્રષ્ટિકોણ અને વિરુદ્ધ-પુનઃરચનાના આક્રમણથી થાય છે. ''રેશિયો'' ખરેખર ઇષ્ટત્વના અર્થમાં, અવતારી લોગોમાં તરબોળ છે, એક ભાષણ અને માનવ અર્થમાં રેટરિક છે તેનો અર્થ એવો થાય છે કે તે વધુ ભક્તિ અને ખ્રિસ્તી શહેરમાં વધુ પગલાં સુધી પહોંચે છે, જેમાં ઔપચારીકતાનો અભાવ હતો. રેટરિકમાં રેશિયો એ સેંટ ઇગ્નાટિયસ લોયોલાના અભ્યાસનો ભક્તિમાં, ભક્તિ કવાયતનો જવાબ છે. આ જટિલ ઓરેટોરીકલ પ્રાર્થના પદ્ધતિ રામીઝમથી મુક્ત છે. ===17મી સદીનું નવું ઇંગ્લેંડ=== નવા ઇંગ્લેડમાં અને [[હાર્વર્ડ કોલેજ]] (સ્થાપના 1636) ખાતે, રામુસ અને તેમના અનુયાયીઓએ પ્રભુત્વ રાખ્યું હતું, જેમ કે [[પેરી મિલર]] ''ધી ન્યુ ઇંગ્લેડ માઇન્ડ: ધી સેવન્ટીન્થ સેન્ચ્યુરી'' (હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1939)માં દર્શાવે છે. જોકે, ઇંગ્લેંડમાં, વિવિધ લેખકોએ સત્તરમી સદી દરમિયાન રેટરિકના અભ્યાસક્રમ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો, તેમાંના ઘણા રામુસ અને તેમના અનુયાયીઓ દ્વારા અગાઉની સદીઓમાં સ્થાપેલી એવી દ્વિમુખી વિભાજન પદ્ધતિને આગળ ધપાવે છે. તેનું મોટું મહત્વ એ છે કે આ સદીએ આધુનિક, પ્રાદેશિક શૈલીની પ્રગતિ જોઇ હતી, જે ગ્રીક, લેટિન અથવા ફ્રેન્ચ મોડેલને બદવે ઇંગ્લીશ તરફ દ્રષ્ટિ નાખતી હતી. [[ફ્રાંસિસ બેકોન]] (1561–1626), રેટરિશિયન ન હોવા છતાં તેમણે તેમના લખાણોમાં આ ક્ષેત્રે ફાળો આપ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિક વિષયોની ચર્ચા માટે યોગ્ય શૈલી શોધવી તે સમયની અનેક ચિંતાઓમાંની એક હતી, જેમાં તે સમયની તરફેણકારી અલંકારીત શૈલીને બદલે તમામ હકીકતો અને દલીલો પર સ્પષ્ટ વિવરણ જરૂરી હતું. બેકોને તેમના ''ધી એડવાન્સમેન્ટ ઓફ લર્નીંગ'' માં એવા લોકોની આલોચના કરી છે જેમણે "બાબતના વજન, વિષયોનું મૂલ્ય, દલીલોની સલામતી, શોધનું જીવન અથવા ચૂકાદાની ઊંડાઇ"ને બદલે શૈલી સાથે અગાઉથી સ્થાન ગ્રહણ કરી લીધું હતું. શૈલીની બાબતમાં, તેમણે દરખાસ્ત કરી હતી કે શૈલી વિષય વસ્તુ અને પ્રેક્ષકોને સમર્થન આપે છે, કે સરળ શબ્દો જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં લાગુ પાડી શકાય છે અને શૈલી તેની સાથે સંમત થાય તેવી હોવી જોઇએ. <ref>જુઓ [[લિસા જાર્ડીન]], ''ફ્રાંસિસ બેકોન: ડિસકવરી એન્ડ ધ આર્ટ ઓફ ડિસ્કોર્સ'' ([[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1975).</ref> [[થોમસ હોબ્સ]] (1588–1679) પણ રેટરિક પર લખે છે. [[એરિસ્ટોટલ]]ના ''રેટરિક'' ના ટૂંકા ભાષાંતરની સાથે, હોબ્સે આ વિષય પર અસંખ્ય અન્ય કૃતિઓનું સર્જન કર્યું હતું. ઘણા વિષયો પરના તીવ્ર વિરોધાભાસની જેમ હોબ્સે, બેકોન જેવાએ પણ સરળ અને વધુ કુદરતી શૈલી કે જેણે વાણીનો કરકસર સાથે ઉપયોગ કર્યો હતો તેને વેગ આપ્યો હતો. કદાચ [[રોયલ સોસાયટી]] (સ્થાપના 1660માં)ના કામોમાથી ઇંગ્લીશ શૈલીમાં મોટા ભાગનો પ્રભાવી વિકાસ બહાર આવ્યો હતો, જેણે 1664માં ઇંગ્લીશ ભાષામાં સુધારો કરવા માટે એક સમિતિની સ્થાપના કરી હતી. સમિતિઓમાં સભ્યોમાં [[જોહ્ન એવલીન]] (1620–1706), [[થોમસ સ્પ્રેટ]] (1635–1713), અને [[જોહ્ન ડ્રાયડેન]] (1631–1700)નો સમાવેશ થાય છે. સ્પ્રેટે "સુંદર વાણી"ને એક રોગ તરીકે ગણાવી હતી અને "પ્રાથમિક શુદ્ધતા અને સંક્ષિપ્તતા તરફ પાછ ફરવાને" બદલે વિચાર કે યોગ્ય શૈલીએ "તમામ વૃદ્ધિ, વિષયાંતર અને શેલીનો વધારો" નકારી કાઢવો જોઇએ. (''રોયલ સોસાયટીનો ઇતિહાસ'' , 1667). આ સમિતિનું કાર્ય ક્યારે પણ આયોજાનથી વધ્યું નહી હોવાથી જોહ્ન ડ્રાયડેનને ઘણી વખત નવી અને આધુનિક ઇંગ્લીશ શૈલીનું સર્જન અને દ્રષ્ટાંત આપવા બદલ યશ આપવામાં આવે છે. તેમનો કેન્દ્રિત સિદ્ધાંત એ હતો કે શૈલી "પ્રસંગ, વિષય અને વ્યક્તિઓ" અનુસાર યોગ્ય હોવો જોઇએ. આમ, તેઓએ ફોરેન શબ્દોને બદલે શક્ય હોય ત્યાં ઇંગ્લીશ શબ્દો વાપરવાની તેમજ લેટિન, સિંટેક્સને બદલે પ્રાદેશિકનો ઉપયોગ કરરવાની હિમાયત કરી હતી. તેમના પોતાના ગદ્ય (અને તેમની કવિતા) નવી શૈલીના દ્રષ્ટાંતો બન્યા હતા. ===18મી અને 19મી સદીમા રેટરિક=== આ સમયગાળા દરમિયાનમાં રેટરિકની અત્યઁત પ્રભાવશાળી શાળા સ્કોટ્ટીશ બેલ્લેટ્રિસ્ટિક રેટરિક હતી, જેની વિકાસ રેટરિકના અધ્યાપકો જેમ કે [[હઘ બ્લેયર]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જેમના ''રેટરિક પરના ભાષણો અને બેલીસ પત્રો'' ને વિવિધ આવૃત્તિઓ અને ભાષાંતરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઇ હતી. ==આધુનિક રેટરિક == વીસમી સદીના પ્રવેશ સમયે, રિટરિક વિભાગ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તેમજ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં રેટરિકલ અભ્યાસનું પુનઃસજીવન પ્રતિબિબીત થતું હતું. થિયરીસ્ટો સામાન્ય રીતે સંતમ થાય છે કે રેટરિકનો અભ્યાસ એ વીસમી સદીના મધ્યસ્થ પર્યાવરણમાં ભાષા અને સમજાવટની નવેસરની અગત્યતા માટેના નોંધપાત્ર કારણો છે (જુઓ [[ભાષાકીય વળાંક]]) અને એકવીસમી સદીમાં માધ્યમોએ બહોળી ભિન્નતા પર અને રાજકીય રેટરિકના પૃથ્થકરણ અને તેના પરિણામો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. [[જાહેરાત]] અને [[સામૂહિક માધ્યમો]] જેમ કે [[ફોટોગ્રાફી]], [[ટેલિગ્રાફી]], [[રેડીયો]], અને [[ફિલ્મ]]ના ઉદભવે રેટરિકને આગવી રીતે લોકોના જીવનનમાં પ્રવેશ અપાવ્યો હતો. આ બાબતને પ્રતિબિંબીત કરતા, તાજેતરમાં જ રેટરિક શબ્દ મૌખિક ભાષાને બદલે માધ્યમ સ્વરૂપમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો, ઉદાહરણ તરીકે [[દાર્શનિક રેટરિક]]. બિન-મૌખિક સંદેશાવ્યવહાર સમજાવટ કેવી છે તેનું પૃથ્થકરણ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. ઉદાહરણ તરીકે, હળવા પીણાની જાહેરાત યુવાન લોકો પીતા હોવાની અસર દર્શાવે છે અને હસવું એ દર્શાવે છે કે ગ્રાહક આ પેદાશના વપરાશથી તંદુરસ્ત અને ખુશ રહી શકશે. ===વિખ્યાત આધુનિક થિયરીસ્ટો=== *'''[[ચેઇન પેરેલમેન]]''' કાયદાના તત્ત્વજ્ઞાની હતા, જેમણે શિક્ષણ લીધું હતું, શીખવાડ્યું હતું અને જીવનનો મોટો ભાગ બ્રશેલ્સમાં રહ્યા હતા. તેઓ વીસમી સદીના અત્યંત અગત્યના [[દલીલ કરનાર]] થિયરીસ્ટ હતા. તેમનું મુખ્ય કામ ''ટ્રેઇટ ડિ એલ'આર્ગુયમેન્ટેશન -લા નૌવેલી રેટરિક'' (1958) હતું, સાથે લ્યુસી ઓલબ્રેચટસ-ત્યટેકા, જેનું ઇંગ્લીંશમાં ''ધી ન્યુ રેટરિક: અ ટ્રીટાઇસ ઓન આર્ગ્યુમેન્ટેશન'' તરીકે જોહ્ન વેલકિન્સન અને પ્યોરસેલ વીવર દ્વારા ભાષાંતર કરાયું હતું. (1969). પેરેલમેન અને ઓલબ્રેચટસ-ત્યટેકા આસપાસની પ્રેદશથી દલીલયુક્ત થિયરીથી રેટરિક સમક્ષ ફર્યા હતા. તેમના અત્યંત પ્રભાવાત્મક વિચારોમાં "સનાતન પ્રેક્ષકગણ," "લગભગ તર્કયુક્ત દલીલ," અને "હાજરી"નો સમાવેશ થાય છે. *'''[[હેનરી જોહ્નસ્ટોન જુનિયર]]''' અમેરિકન તત્ત્વજ્ઞાની અને રેટરિશિયન હતા, જેઓ ખાસ કરીને "રેટરિકલ ફાચર" અને તેમના એડ હોમિનેમ ભૂલભરેલી માન્યતાના પુનઃમૂલ્યાંકનના ટાંકણ માટે જાણીતા છે. તેઓ જર્નલ ''ફિલોસોફી એન્ડ રેટરિક'' ના સ્થાપક અને લાંબા સમય સુધીના સંપાદક રહ્યા હતા. <ref>ઇનોસ, આર. જે. (2000). હંમેશાં હેનરી ડબ્લ્યુ. જોહ્નસ્ટોન, જુનિયરને એપિટેફિઓસ (1920-2000). રેટરિક સમીક્ષા, વોલ્યુમ 19, નંબરો 1/2, આવે છે.</ref> *'''[[કેન્નેથ બર્કે]]''' રેટરિકલ થિયરિસ્ટ, તત્ત્વજ્ઞાની અને કવિ હતા. તેમના મોટા ભાગની કૃતિમાં આધુનિક રેટરિકલ થિયરી કેન્દ્ર સ્થાને છે: ''એ રેટરિક ઓફ મોટિવ્સ'' (1950), ''એ ગ્રામર ઓફ મોટિવ્સ'' (1945), ''લેગ્વેજ એઝ સિંબોલિક એકશન'' (1966), અને ''કાઉન્ટરસ્ટેટમેન્ટ'' (1931). તેમના પ્રભાવાત્મક ખ્યાલોમાથી થોડા ખ્યાલો "આઇડેન્ટિફિકેશન," "કોનસબસ્ટેન્શિયાલિટી," અને "ડ્રામેસ્ટિક પેન્ટેડ" છે. *'''[[લ્લોયડ બિત્ઝર]]''' એ રેટરિશિયન છે, જેઓ "રેટરિકલ સ્થિતિ" પ્રત્યેના તેમના વલણ અંગે સારી રીતે જાણીતા છે."<ref>બિત્ઝર. એલ1968). રેટિકલ પરિસ્થિતિ ફિલસૂફી અને રેટરિક. 1-1 1-14.</ref> *'''એડવિન બ્લેક''' રેટરિકલ ટિપ્પણીકાર હતા અને તેમના પુસ્તક ''રેટરિકલ ક્રિટીસીઝમ અ સ્ટડી ઇન મેથડ'' <ref>બ્લેક, એડવિન. (1965)''રેટરિકલ આલોચના, પદ્ધતિમાં અભ્યાસ.'' મેડીસન, ડબ્લ્યુઆઇ: યુનિવર્સિટી ઓફ વિસકોન્સીન પ્રેસ.</ref> (1965) માટે સારી રીતે જાણીતા હતા, જેમા તેમણે આગળપડતા "નિયો-એરિસ્ટોટેલીયન" પરંપરાની અમેરિકન રેટરિકલ આલોચનાત્મક આલોચના કરી હતી કેમ કે તેઓ "ચર્ચાના કેટલાક વિષયો ઉપરાંત અને રેટરિકલ પ્રવચનનો અસ્પષ્ટ ઉત્પન્ન દ્રષ્ટિકોણ" ધરાવતા હોવાથી એરિસ્ટોટલ સાથે થોડી સમાનતા ધરાવતા હતા. વધુમાં, તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે રેટરિકલ વિદ્વાનો મુખ્યત્વે એરિસ્ટોટોલીયન તર્ક સ્વરૂપ અંગે પ્રકાશ પાડતા હોવાથી તેઓએ ઘણી વખત અગત્યના, પ્રવચનના વૈકલ્પિક પ્રકારો સામે આંક આડા કાન કર્યા છે. તેમણે વિવિધ ભારે પ્રભાવાત્મક નિબંધો પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાં "સિક્રસી એન્ડ ડિસક્લોઝર એઝ રેટરિકલ ફોર્મસ.",<ref>બ્લેક એડવિન. "રેટરિકલ સ્પરૂપ તરીકે ગુપ્તતા અને જાહેરાત." પ્રવચનની ત્રિમાસિક જર્નલ. 74:2 (મે 1988): 133.</ref> "ધી સેકંડ પર્સોના,"<ref>બ્લેક, એડવિન. "ધી સેકંડ પર્સોના." પ્રવચનની ત્રિમાસિક જર્નલ. 56:2 (1970)109.</ref> અને "અ નોટ ઓન થિયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ ઇન રેટરિકલ ક્રિટીસીઝમ"નો સમાવેશ થાય છે. <ref>બ્લેક, એડવિન. "રેટરિકલ આલોચનામાં થિયરી અને અભ્યાસ પરની નોંધ." પ્રવચન સંદેશાવ્યવહારની પશ્ચિમી જર્નલ: ડબ્લ્યુજેએસસી 44.4 (1980 1980 માં આવે છે): 331-336.</ref> *'''[[માર્શલ મેકલુહાન]]''' માધ્યમ થિયરીસ્ટ હતા, જેમની શોઘો રેટરિકના અભ્યાસ માટે અગત્યની હતી. મેકલુહાનના વિખ્યાત ઉક્તિ "માધ્યમ એ સંદેશ છે" છે તેણે આધુનિક સંદેશાવ્યવહારમાં સામૂહિક માધ્યમની અગત્યની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો. <ref>જ્યારે મેલુહાન વર્બલ આર્ટસ અન નાશે, ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં 1943માં ડોક્ટરલ મહાનિબંધ પર કામ કરતા હતા ત્યારે તેઓ આખરે પ્રકાશિત કરાઇ હતી તેવા ''ધી મેકેનિકલ બ્રાઇડઃ ધી ફોકફોર ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ મેન'' (વાનગાર્ડ પ્રેસ, 1951) પુસ્તકની સામગ્રીઓ પણ તૈયાર કરતા હતા. આ પુસ્તક જાહેરાતો અને મેકલુહાન દ્વારા તેના વિશેના ટૂાક નિબંધો સાથે લોકપ્રિય સંસ્કૃતિની અન્ય સામગ્રીઓનું રજૂઆતનું મિશ્રણ છે. નિબધોમાં વિવિધ માર્ગે થતા રેટરિકલ પૃથ્થકરણનનો સમાવેશ કરે છે જેમાં દરેક આઇટમમાં અનુસરવામાં આવતી વ્યૂહરચના પર અનુસરણ અને ટિપ્પણી કરવાનો આશય ધરાવતી આઇટમમાં સામગ્રીઓ છે. લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં આવી આઇટમની ગોઠવણીમાં સમાવિષ્ટ અનુસરણ વ્યૂહરચનાઓનો અભ્યાસ કર્યા બાદ, મેકલુહાન તેમના રેટરિકલ પૃથ્થકરણ તરફ વળ્યા હતા અને સંદેશાવ્યવહારના માધ્યમો તેમની રીતે અનુસરણ ઘટક તરીકે કેવી અસર ધરાવે છે તે વિચારવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. અન્ય શબ્દોમાં, સંદેશાવ્યવહાર માધ્યમો જેમ કે વ્યક્ત સ્વરૂપ અને અનુસરણ દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા હોય. મેકલુહાન જ્યારે "[[માધ્યમ એ સંદેશ છે]]" કહે છે ત્યારે આ સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિ વ્યક્ત કરવા માટે [[હાયપરબોલ]]નો ુપયોગ કરે છે". તેમના 1951ના પુસ્તકથી આ સ્થળાંતર તેમના બે બહોળ પ્રમાણમાં જાણીતા પુસ્તકોમાં પરિણમી હતી, આ પુસ્તકો ''ધી ગુટેનબેરી ગેલેક્સી: ટાઇપોગ્રાફિક વ્યક્તિના સર્જનકર્તા'' (યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરંટો પ્રેસ, 1962) અને ''અંડસ્ટેન્ડજિંગ મિડીયા: વ્યક્તિના વિસ્તરણો'' (મેકગ્રો-હીલ, 1964). આ બન્ને પુસ્તકોને કારણે મેકલુહાન 20મી સદીમાં અત્યંત જાણીતા વૈચારિક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. ઇતિહાસ અને રેટરિક થિયરીના અન્ય કોઇ સ્કોલર મેકલુહાન જેટલો જાણીતો બન્યો ન હતો. મેકલુહાને લોનરગાનની ઉપર દર્શાવેલ ''ઇનસાઇટ'' 1957માં વાંચી હતી, (જુઓ ''લેટર્સ ઓફ માર્શલ મેકલુહાન'' , 1987: 251). લોનરગાનનું પુસ્તક જે તે વ્યક્તિની આંતરિક સ્થિતિને ઉજાગર કરવાની અને જે તે વ્યક્તિની આંતરિક સ્થિતિની સભાનનતાને પ્રદર્શિત કરવાનું વિગતવાર વર્ણન કરતી માર્ગદર્શિકા છે. મેકલુહાનની 1962 અને 1964ના પુસ્તકો જે તે વ્યક્તિની સભાનતાને ધ્યાનમાં રાખતા આંતરિક વળાંક દર્શાવે છે, જે તેમના 1951ના પુસ્તક અથવા તેમના 1943ના મહાનિબંધની તુલનામાં વધુ પડતી સ્પષ્ટતા કરે છે. તેનાથી વિરુદ્ધમાં, રેટરિકના અભ્યાસમાં અન્ય વિચારકો સામાજિક વિચારસરણીની સંકેતાત્મક પ્રતિભાવમાં વધુ દૂર હતા. </ref> *'''[[આઇ.એ. રિચાર્ડસ]]''' સહજપણે ટિપ્પણીકાર અને રેટરિશિયન હતા. તેમની ''ધી ફિલોસોફી ઓફ રેટરિક'' આધુનિક રેટરિકલ થિયરીમાં આગત્યની ટેક્સ્ટ છે. આ કૃતિમાં, તેઓ રેટરિકને "ગેરસમજણોનો અભ્યાસ અને તેના ઉકેલો"<ref>રિચાર્ડઝ, આઇ.એ. (1965)''રેટરિકની ફિલસૂફી'' ન્યુ યોર્ક: ઓક્સફોર્ડ.</ref>ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને પ્રભાવાત્મક ખ્યાલ ''ભાવાર્થ'' અને ''વાહન'' નો અલંકાર અને ખ્યાલો વચ્ચેના સંબધને વર્ણવવા માટે પરિચય આપ્યો હતો. *'''[[સ્ટીફન ટૌલમીન]]''' એ તત્ત્વજ્ઞાની છે, જેમના દલીલોના નમૂનાઓનો આધુનિક રેટરિકલ થિયરી પર ભારે પ્રભાવ હતો. તેમની ''યુઝીઝ ઓફ આર્ગ્યુમેન્ટ'' આધુનિક રેટરિકલ થિયરીમાં અગત્યની ટેક્સ્ટ અને [[આર્ગ્યુમેન્ટેશન થિયરી]] છે. <ref>{{cite book | first= Stephen| last=Toulmin| authorlink= Stephen Toulmin| year=2003| title= The Uses of Argument | url= https://archive.org/details/usesofargument0000toul_v7v3|publisher = [[Cambridge University Press]] | isbn = 978-0521534833}}</ref> *'''[[એડવર્ડ બેર્નાયસ]]''' આધુનિક જાહેર સંબંધોનો પિતા છે. તેવી રીતે, તેમણે લોકોને માલનું વેચાણ કરવા માટે ગૂંચવણ ભરેલા વેચાણો અને માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ વિશે કામની શોધ કરી હતી. સિગમુન્ડ ફ્રિયુડના ભત્રીજા 19મી સદીના અંતની સાયકોલોજીનો તેમની તરકીબોમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. *'''[[રિચાર્ડ ઇ. વાત્ઝ]]''' રેટરિક અને સંદેશાવ્યવહારના અધ્યાપક છે, જેમની ઉભાર/હેતુ માટેના સંઘર્ષ તરીકે સમજાવટની રચના અને ત્યાર બાદ અર્થ/કાંતણ માટે સંઘર્ષ પ્રથમ "ધી માયથ ઓફ ધ રેટરિકલ સિચ્યુએશન"માં <ref>રિ વાત્ઝ, "રેટરિકલ સ્થિતિની માન્યતા" (ઉનાળુ, 1973) ફિલોસોફિ એન્ડ રેટરિક</ref> અને બાદમાં “ધી માયથીકલ સ્ટેટસ ઓફ સિચ્યુએશનલ રેટચરિક"માં વ્યક્ત થયો હતો. <ref>રિ વાત્ઝ, “સ્થિતિ રેટરિકનો પ્રાચીન કાળનો દરજ્જો" (જાન્યુઆરી, 2009) સંદેશાવ્યવહારની સમીક્ષા</ref> ===પૃથ્થકરણની રીતો=== એવી કોઇ પૃથ્થકરણની રીત અસ્તિત્વમાં નથી જેને વ્યાપક રીતે "ધી" રેટરિકલ પદ્ધતિ તરીકે ઓળખી શકાય, કારણ કે થોડા ઘણા અંશે ઘણા રેટરિકલ અભ્યાસોમાંરેટરિકને ફક્ત વાસત્વિકતા દ્વારા ઉત્પન્ન તરીકે જ જોવામાં આવે છે (નીચે આપેલા તે દ્રષ્ટિકોણથી મતભેદ જુઓ). એ નોધવું અગત્યનું છે કે રેટરિકલ પૃથ્થકરણનો હેતુ ખાસ કરીને પ્રવચન છે અને તેથી "રેટરિકલ પૃથ્થકરણ" સિદ્ધાંતો "પ્રવચન પૃથ્થકરણ" થી અલગ પડે છે. જોકે, રેટરિકલ પૃથ્થકરણ રીતોને મોટે ભાગે દરેકમાં લાગુ પાડી શકાય, જેમાં કાર, કેસલ, કોમ્પ્યુટર, કોમ્પોનન્ટ જેવા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે કહીએ તો રેટરિકલ પૃથ્થકરણ રેટરિકલ ખ્યાલો (કરૂણરસ, લોગો, કેઇરો, ભક્તિ વગેરે)નો અભ્યાસના પદાર્થોના સામાજિક કે એપિસ્ટેમોલોજીકલ કાર્યોનું વર્ણન કરવા ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે અભ્યાસનો હેતુ કોઇક પ્રકારનું પ્રવચન બને છે (સંબોધન, કવિતા, ટુચકો, અખબારનો લેખ), ત્યારે રેટરિકલ પૃથ્થકરણનો હેતુ પ્રવચન દરમિયાન આકાર લેતા દાવાઓ અને દલીલોનું વર્ણન કરવા માટે જદ નથી, પરંતુ (વધુ અગત્યની રીતે) ચોક્કસ સમજાવટના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવા માટે વક્તા દ્વારા કામે લગાડવામાં આવેલી ચોક્કસ સેમિયોટિક વ્યૂહરચનાને ઓળખી કાઢવા માટે હોય છે. તેથી, સમજાવટ હાંસલ કરવામાં ખાસ કરીને અગત્યની ભાષાના ઉપયોગની શોધ રેટરિકલ વિશ્લેષક કરે છે, ત્યારે તેણી ખાસ કરીને "તે કેવી રીતે કામ કરે છે?" તેવા પ્રશ્ન તરફ ફરે છે. રેટરિકનો ખાસ ઉપયોગ પ્રેક્ષકો પર કેવી અસર કરે છે તે છે અને આ અસરો વક્તા (કે લેખકના) હેતુઓને વધુ સંકેતો કેવી રીતે પૂરા પાડે છે? કેટલાક એવા વિદ્વાનો છે જેઓ આંશિક રેટરિકલ પૃથ્થકરણ કરે છે અને રેટરિકલ સફળતા અંગે ચૂકાદાઓ મુલતવી રાખે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કેટલાક વિશ્લેષકો "શુ રેટરિકલ સફળનો ઉપયોગ હતો [વક્તાના હેતુઓને પૂર્ણ કરવા માટે]?" પ્રશ્નને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અન્યો મટે, જોકે, તે સર્વોપરિ મુદ્દો છે: શું રેટરિક વ્યૂહાત્મક રીતે અસરકારક છે અને રેટરિક પૂર્ણતાએ શું કર્યું? આ પ્રશ્ન વક્તાના હેતુથી રેટરિકની અસરો અને કાર્યો સુધી પ્રકાશ પાડવાના સ્થળાંતરની છૂટ આપે છે. {{Expand section|date=September 2008}} ===રેટરિકલ આલોચના === આધુનિક રેટરિકલ આલોચના ટેક્સ્ટ અને સંદર્ભ વચ્ચેના સંબંધની શોધ કરે છે; રેટરિકનું ઉદાહરણ સંજોગોને કેવી રીતે લાગે વળગે છે તે છે. તેમના રેટરિકલ આલોચના: પદ્ધતિમાં અભ્યાસ, વિદ્વાન [[એડવિન બ્લેક]] દર્શાવે છે કે, “આ કાર્ય આલોચનાનું છે, માપવાનું નહી પ્રવચનો સંકુચિત રીતે જ વ્યાવહારિકતાના કેટલાક મર્યાદા ધોરણોનું વિરુદ્ધ છે, જે માનવ અુભવની માપી ન શકાય તેવી બહોળી રેન્જની તેમજ તે જેમ છે તેમ જોવાની મંજૂરી આપે છે.”<ref>બ્લેક, એડવિન. રેટરિકલ ઔલોચના: પદ્ધતિમાં અભ્યાસ. (મેડીસન: યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ, 1978), 131. </ref> ભાષા "તે ખરેખર છે તેમ" ચર્ચાસ્પદ હોવાથી, રેટરિકલ ટીકાકારો તેમની રેટરિકલ સ્થિતિ, ખાસ કરીને તેમના વક્તા/પ્રેક્ષક વિનીયમના માળખામાં મૂકીને તપાસ કરીને ટેક્સ્ટસ અને સંબોધનો સમજાવે છે. <ref> બિત્ઝર, લોયડ એફ.“રેટરિકલ સ્થિતિ.” ફિલોસોફિ અને રેટરિક, શિયાળુ (1968). 1-14. </ref> નીચે જણાવેલી આલોચનાઓ [[નિયો એરિસ્ટોટેલીયન]] દ્રષ્ટિકોણોની છે, વિદ્વાનોએ અન્ય રીતો જેમ કે ઇતિહાસ, ફિલોસોફી અને સામાજિક વિજ્ઞાન દ્વારા પદ્ધતિ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref>જનસિંસ્કી જેમ્સ. “રેટરિકલ આલોચનામાં થિયરીની સ્થિતિ અને પદ્ધતિ.” વેસ્ટર્ન જનરલ ઓફ કોમ્યુનિકેશન 65, નં. 3 (ઉનાળુ 2001): 249 </ref> ટીકાકારના વ્યક્તિગત ચૂકાદાની અગત્યતા સ્પષ્ટ કવરેજમાં ઘટી જાય છે, જ્યારે ટીકાનો પૃથ્થકરણીય દ્રષ્ટિકોણે વેગ પકડવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ સદી દરમિયાનમાં પદ્ધતિયુક્ત બહુમતીવાદે એકમાત્ર નિયો એરિસ્ટોટેલીયન પદ્ધતિનું સ્થાન લીધુ હતું. પદ્ધતિયુક્ત રેટરિકલ આલોચના ખાસ કરીને ઘટાડા મારફતે કરવામાં આવી હતી, જ્યાં રેટરિકના ચોક્કસ કિસ્સાની તપાસ માટે વ્યાપક પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રકારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:<br> *'''વૈચારીક આલોચના''' – ટીકાકારોએ રેટરિકને જાળવી રાખી હતી કેમ કે તે રેટર અથવા મોટી સંસ્કૃતિ દ્વારા અપનાવાયેલી માન્યતાઓ, મૂલ્યો, ધારણાઓ અને અર્થઘટન સુચવે છે. વૈચારિક ટીકા વિચારને પ્રવચનની વિચારધારા તરીકે દરકાર રાથે છે, તેમાંનો એક તેની સાથે સંકળાયેલો શબ્દ (જેને “[[આઇડિયોગ્રાફ્સ]]” કહેવાય છે) તેમજ સામગ્રી સ્ત્રોત અને પ્રવચનીય સમાવેશી છે. <br> *'''નારીવાદી ટીકા''' – નારીવાદી ચળવલણાં તેના મૂળ નંખાયા હતા, જે સ્ત્રીઓ માટેની સ્થિતિમાં સુધારો લાવવા માગે છે અને પ્રવર્તમાન પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના સંબંધમાં ફેરફાર લાવવા ઇચ્છે છે. તે રેટરિકલ સ્વરૂપ અને પ્રક્રિયાની ટીકા કરે છે, જે જુલમ જાળવી રાખવામાં આવે અને તેને સ્થાપિત કરવા માગે છે. <br> *'''જૂથ ટીકા''' – આ પદ્ધતિ [[કેનેથ બર્ક]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે, જે રેટરના વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણને સમજવા માટેની સહાય કરે છે. તેનો અર્થ એ કે એ શબ્દોને ઓલખવા કે જે રેટરિકલ માવસર્જનમાં ચાવીરૂપ સંકેતોની આસપાસ "ટોળામાં" છે અને તે દેખાય છે તેવી પદ્ધતિમાં છે. <br> *'''જિનેરિક ટીકા''' – આ પદ્ધતિ પ્રેક્ષકો વચ્ચે સમાન જરૂરિયાતો અને આશાઓ માટે ચોક્કસ પ્રકારની સ્થિતિનો આદેશ કરે છે, તેથી રેટરિકના ચોક્કસ પ્રકારો માટે કહે છે. તે રેટરિકલ સ્થિતિ અને તેમને પ્રતિભાવ આપતા રેટરિક તરફ દ્રષ્ટિ નાખીને વિવિધ સમયે અને સ્થળે રેટરિકનો અભ્યાસ કરે છે. તેના ઉદાહરણોમં ઇયુલોગીઝ, ઉદઘાટન સંબોધન અને યુદ્ધની જાહેરાતનો સમાવેશ થાય છે. <br> *'''વૃતાંત ટીકા''' – હકીકતો ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને સ્થાપિતતાઓના ક્રમમાં અનુભવનું સંચાલન કરવામાં સહાય કરે છે. રેટરિકલ ટીકા તેની પોતાની વાર્તા પર અને હકીકતોની રચના સ્થિતિના અર્થઘટનને કેવી રીતે માર્ગદર્શન આપે છે તેની પર પ્રકાશ પાડે છે. રેટરિકલ ટીકાકાર [[સોન્જા ફોસ]] નીચે જણાવેલા ચાર પગલાંઓ દ્વારા માવસર્જિત હકીકત સુધી પહોંચે છે: *1. સંશોધન પ્રશ્નોની રચના કરીને અને માનવસર્જિત હકીકતની પસંદગી કરીને <br> *2. પૃથ્થકરણોના એક જૂથની પસંદગી કરીને <br> *3. માનવસર્જિત હકીકતોનું પૃથ્થકરણ કરીને <br> *4. આલોચનાત્મક નિબંધ લખીને <ref>ફોસ્સ, સોન્જા. 1989. રેટરિકલ આલોચના: સંશોધન અને અભ્યાસ. ઊવિષ્ય ઊંચાઇ: વેવલેન્ડ પ્રેસ, ઇન્ક.</ref> 1980મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં, જોકે ત્યારે રેટરિકલ ટીકાએ સંક્ષિપ્ત પદ્ધતિથી ખ્યાલાત્મક મુદ્દા તરફ જવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. વિદ્વાન [[જેમ્સ જાસિન્સ્કી]]ના અનુસાર ખ્યાલ આધારિત ટીકાઓ વધુ અપહરણ મારફતે સંચાલન કરે છે, જેઓ દલીલ કરે છે કે ઉભરી રહેલો ટીકાનો આ પ્રકાર ટેક્સ્ટ અને ખ્યાલ વચ્ચે ફરીને એક જગ્યાએ પરત ફરે છે, જેનું સમાન સમયે સંશોધન થઇ રહ્યું છે. આ ખ્યાલ દર્સાવે છે કે “કામ પ્રગતિમાં છે,” અને તે શબ્દોની સમજણ ટેક્સ્ટના પૃથ્થકરણ માટે વિકાસ પામે છે. <ref>જાસિન્સ્કી, “સ્ટેટસ,” 256.</ref> ટીકા એ વિચારેલી રેટરિકલ છે જ્યારે તે સ્થિતિ આધારિત અમીની વેળા, સમસ્યાઓ અને માગ અને નિયંત્રણો સામે પ્રવચનના કેટલાક પ્રકાર પર પ્રકાશ પાડે છે. તેનો અર્થ એ થાય કે આધુનિક રેટરિકલ ટીકા એ રેટરિકલ કેસ કેવો છે અથવા સમજાવટ, વ્યાખ્યા અથવા પ્રેક્ષકોની રચના કેવી રીતે કરે છે. આધુનિક વ્યાખ્યામાં, રેટરિક કોને ગણી શકાય તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તે મર્યાદિત નથી, જેમ કે વાણી, વૈજ્ઞાનિક પ્રવચન, પત્રિકાઓ, સાક્ષર કાર્ય, કલાના કામ અને ચિત્રો. અલ્પકાલીન રેટરિકલ ટીકાએ ગાઢ વાંચન મારફતે અગાઉના નિયો એરિસ્ટોટેલીયન વિચારધારાના તબક્કાઓ રજૂ કર્યા છે, જે રેટરિકલ હેતકુના સંચાલન અને શૈલીયુક્ત માળખાને શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. <ref>મિશેલ લેફ, “કૂપર યુનિયન ખાતે લિન્કોલીન: નિયો ક્લાસિકલ ક્રિટીઝીઝમ રિવિઝીટેડ,” વેસ્ટર્ન જર્નલ ઓફ કોમ્યુનિકેશન 65 (2001): 232-248</ref> ગાઢ માહિતીપ્રદ પૃથ્થકરણનો ઉપયોગ કરવો એટલે રેટરિકલ ટીકાકારો પ્રાચીન રેટરિકના સાધન અને સાક્ષરતા પૃથ્થકરણનો ઉપયોગ દલીલના સંદેશાવ્યવહારમાં ઉપયોગી શૈલી અને વ્યૂહરચનાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કરે છે. રેટરિકલ ટીકા વિવધ હેતુઓ અથવા કાર્યો ધરાવે છે. પ્રથમ, રેટરિકલ ટીકા જાહેર સ્વાદને રચવાનું અને સુધારવામાં સહાય કરવાની આશા ધરાવે છે. તે પ્રેક્ષકોને શિક્ષણ આપવામાં સહાય કરે છે અને મૂલ્ય, નૈતિકતા અને યોગ્યતાના ખ્યાલો લાદીને રેટરિકલના વધુ સારા નિર્ણયકર્તામાં વિકસાવે છે. રેટરિકલ ટીકા આમ પ્રેશ્રકોની તેમની પોતાની અને સમાજની સમજણમાં ફાળો આપી શકે છે. {{Expand section|date=September 2008}} *વાતચીત પૃથ્થકરણ *પ્રવચન પૃથ્થકરણ *દલીલ પુનઃરચના ===રેટરિકની કટોકટી અને પુનઃસંબંધકતા=== ભૂતકાળમાં [[તત્ત્વજ્ઞાનીઓ]] અને રેટરિશિયનો તેમના પોતાના પ્રદેશમાં રેટરિકની ફાળવણી કરવા માટેનો પ્રયાસ રેટરિકને [[અનિશ્ચિત]] અને [[સંબંધિત]] બાબતના અધિકારક્ષેત્રમાં રેટરિકને સમાવવાના પ્રયત્ન સાથે પૂર્ણ થયો હતો. [[એરિસ્ટોટલે]][http://en.wikipedia.org/wiki/Rhetoric_(Aristotle)|''Rhetoric'' ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}માં સમજાવ્યું હતું, “રેટરિકની ફરજ એવી બાબતો સાથે કામ પાર પાડવાની છે જેમ કે આપણે આપણી જાતને માર્ગદર્શન આપવા માટે કલા અથવા પદ્ધતિ વિના ચર્ચા કરીએ છીએ…” <ref>એરિસ્ટોટલ. રેટરિક. ટ્રાન્સ. ડબ્લ્યુ. ર્હિઝ રોબર્ટ. ન્યુ યોર્ક: રેન્ડમ હાઉસ, 1954.</ref> કોઇપણ જરૂરી અથવા અશક્ય પર મસલત કરતું નહી હોવાથી એરિસ્ટોટલ કટોકટી પર ભાર મૂકે છે. તેઓ એવુ માનતા હતા કે “દૂર ન કરી શકાય તેવી અને સંભવિત સંચાલન ન કરી શકાય તેવી અસંખ્ય શક્યતાઓની હાજરી” અથવા નિર્ણયોનો જટિલ પ્રકાર રેટરિકનું સર્જન કરે છે અને આમંત્રણ આપે છે. <ref>એરિસ્ટોટલ. રેટરિક. ટ્રાન્સ. ડબ્લ્યુ. હ્રિઝ રોબર્ટસ. ન્યુ યોર્ક: રેન્ડમ હાઉસ, 1954.</ref> એરિસ્ટોટલનો દ્રષ્ટિકોણ [[પ્લેટો]]ના દ્રષ્ટિકોણને પડકાર ફેંકે છે, જેમણે જણાવ્યું હતું કે રેટરિક પાસે કપટબાજી સિવાય કોઇ વિષય વસ્તુ નથી અને રાજકીય ચર્ચાની પરાકાષ્ઠાએ રેટરિકને તેની સ્થિતિ અપાવે છે. અલ્પકાલીન વિદ્વાનો માને છે કે જો રેટરિક ફક્ત આકસ્મિકતા વિશે જ માનતા હોય તો તે આપોઆપ જ જરૂરી અથવા અશક્ય હોય તેની બાદબાકી કરે છે. “જરૂરી” એ છે કે તે ક્યાં તો થયેલું હોવું જોઇએ અથવા આવશ્યક રીતે થવું જોઇએ. “અશક્ય” એ છે કે જે ક્યારેય થશે નહી; તેથી, તેની પર મસલત થશે નહી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ]] કંિક જરૂરી છે તેના માટે આવતી કાલે યોજાશે નહી, જેમ કે ચુંટણી યોજવી કે નહી અથવા કંઇક અશક્ય જેમ કે લૂંટારાનું મૃત્યુ. કોંગ્રેસ સમસ્યાઓની ચર્ચા કરવા, તે સમસ્યાઓના વિવિધ ઉકેલો અને દરેક ઉકેલોના પરિણામો માટે યોજાય છે. આ ફરીથી કટોકટીનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કરે છે કારણ કે જરૂરી કે અશક્ય હોવાનું મનાય છે, તેનો આધાર મોટે ભાગે સમગ્ર [[સમય]] અને [[સંજોગો]] પર આધારિત છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇતિહાસ]]માં, એક સમય એવો હતો કે જેમાં [[કોંગ્રેસી]] કે જેણે [[ગુલામી]]નો વિરોધ કર્યો હતો તે આખરમાં કહેશે કે તેની પાછી પાની અશક્ય છે. આ સમાન બાબત જેમણે [[મહિલાઓના મતાધિકાર]]ની તરફેણ કરી હતી તેમના મટે સાચી ઠરી હતી. આજે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી નાબૂદ કરાઇ છે અને મહિલાઓને મત આપવાનો અધિકાર છે. આ રીતે, રેટરિકોએ સમગ્ર સમયગાળામાં દ્રષ્ટિ નાખી હતી તે સમગ્ર રીતે અનિશ્ચિત છે અને તેમાં વ્યાપક વ્યાખ્યાનો સમાવેશ થાય છે જે રેટરિકે લીધેલી ક્ષણ પ્રતિ ક્ષણ વધુ સંકુચિત હતી અને જરૂરી અને અશક્ય એમ બન્નેની બાદબાકી કરે છે. નિર્ણયોનો સામનો કરતા, લોકો અન્યોની બાદબાકી સામે એક વિકલ્પની પસંદગી કરશે. <ref> ગાઓનકર, દિલીપ પરમેશ્વર. "આકસ્મિકતા અને સંભવના." રેટરિકનો જ્ઞાનકોશ. એડ. થોમસ ઓ. સ્લોઅન. ન્યુ યોર્ક: ઓક્સફોર્ડ યુપી, 2001. 156.</ref> આ આવશ્યક રીતે ન દેખાતા પરિણામો ઉત્પન્ન કરે છે. આ પરિણામોને કારણે નિર્ણય લેનારાઓએ મસલત અને પસંદગી કરવી જ જોઇએ. અન્ય સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે ક્યા મુદ્દાઓ "જરૂરી છે" અને "અશક્ય છે" તે પેદા થાય છે અને જાણકારીને લોકો પર કેવી રીતે લાગુ પાડી શકાય. રેટરિશિયન [[રોબર્ટ એલ. સ્કોટ્ટ]] એમ કહેતા આ સમસ્યાનો જવાબ આપે છે કે રેટરિક ખરેખક અનિશ્ચિત અને સંબધિત હોવાથી તે [[એપિસ્ટેમિક]] હોય છે. <ref> સ્કોટ્ટ, રોબર્ટચ એલ. “રેટરિકને જ્ઞાનગત તરીકે જોતા.” સેન્ટ્રલ સ્ટેટ સ્પીચ જર્નલ 18 (1967), પૃષ્ઠ. 9.</ref>આમ સ્કોટ્ટ માટે, એની ચર્ચા થવી જોઇએ કે જે બાબતો રેટરિકને લગતી હોય, જેમ કે વ્યક્તિગતો ભાષા મારફતે અર્થ કરે છે અને શેમાં સત્યનો સમાવેશ થાય છે તે નક્કી કરે છે અને તેથી, જે પ્રશ્ન અને ચર્ચાથી પર છે. થિયરીસ્ટ [[લ્લોયડ બિત્ઝર]] તેમના પુસ્તક ''રેટરિક, ફિલોસોફી એન્ડ લિટરેચર: એન એક્સપ્લોરેશન'' માં રેટરિક વિશે પાંચ અટકળો કરે છે. <ref> બિત્ઝર લોયડ એફ. “રેટરિક અને લોકોની જાણકારી .” રેટરિક, ફિલોસોફી અને સાહિત્ય: સંશોધન. એડ. જી.એમ.બહર્કસ, પૃષ્ઠ.70. પશ્ચિમ લાફાયેટ્ટ, આઇએન, 1978.</ref> <nowiki>1. </nowiki><nowiki>રેટરિક એ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં અનિશ્ચિતતા અંગે પૂછપરછ અને સંદેશાવ્યવહાર થાય છે. </nowiki><nowiki>2. </nowiki><nowiki>આ પૂછપરછ ચોક્કસ જાણકારી પ્રાપ્ત કરતી નથી, પરંતુ મંતવ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. </nowiki><nowiki>3. </nowiki><nowiki>આ મુદ્દે કામ કરવાનો યોગ્ય માર્ગ એ મસલત છે જે વ્યાજબી ચૂકાદા પર આધારિત છે. </nowiki><nowiki>4. </nowiki><nowiki>આ મસલત અને નિર્ણય પ્રેક્ષકોને કેન્દ્ર સ્થાને રાખીને કરવામાં આવે છે. </nowiki><nowiki>5. </nowiki><nowiki>આ પ્રેક્ષકો સાથેની સામેલગીરીમાં સમયની મર્યાદા છે. </nowiki> અનિશ્ચિતતાનો અભ્યાસ અને સંબંધિતતા રેટરિકને લાગેવળગતી હોવાથી [[પોસ્ટસ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ]] અને પોસ્ટફાઉન્ડેશનાલિસ્ટ થિયરી અપનાવે છે. [[રિચાર્ડ રોર્ટી]] અને [[સ્ટેન્લી ફિશ]] રેટરિકના અને અનિશ્ચિતતાના આંતરિક ભાગના અભ્યાસક્ષેત્રે અગ્રણી થિયરીસ્ટો છે. ===નિંદાત્મક શબ્દ તરીકે રેટરિક=== સમજાવટ માટેના નૈતિક હેતુ તરીકેના તેનો વારસો હોવા છતા રેટરિક પાસે ઐતિહાસિક રીતે જ નકારાત્મક અભિપ્રેત છે. સમય જતા, પેઢીઓએ રેટરિકના મૂળ અર્થની દ્રષ્ટિ ગુમાવી છે અને તેઓ ગેરમાર્ગે દોરતી અને કપટ કરતા કોઇ પણ સંબોધન તરીકે મૂલવે છે. આજે, રેટરિકનો ખાસ કરીને જાહેર નીતિઓ અને રાજકારણીઓ સંબધિત નિદાત્મક અર્થમાં સામૂહિક માધ્યમોમાં વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. [[સફિસ્ટો]]નો રેટરિકનો દ્રષ્ટિકોણ તણકા જેવો જ હોઇ શકે છે જેણે આજે રેટરિક પાછળના અર્થ પરની વૈશ્વિક મૂંઝવણને આગ ચાપી છે. સંદેશાવ્યવહાર વિદ્વાન જોહ્ન પૌલાકોસ રેટરિક અંગેના સોફિસ્ટીક દ્રષ્ટિકોણ તરફ એવી દલીલ કરે છે કે સોફિસ્ટોએ રેટરિકને એવું માધ્યમ ગણાવ્યું છે જે સરકાર સાથે આનંદનું મિશ્રણ કરી શકે છે. <ref>જોહ્ન પૌલાકોસ, રેટરિકના શાણપણભર્યા દેખાવ તરફ (પેન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1983). પૃષ્ઠ.35-48 </ref> સોફિસ્ટો માને છે કે શબ્દો પાસે સાંભળનારાઓનો ઉપચાર કરવા માટેની શક્તિ છે. જોકે, ઊંચી લાગણીઓની અરજ સાથે કલાના સ્વરૂપમાં આ રેટરિકના યુગે પ્લેટોની ટીકાઓ વધુ લોકપ્રિય બનતા નકારાત્મક અભિપ્રેત તરફ સ્થળાંતર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. નિંદાત્મક શબ્દ તરીકે રેટરિકનું અગાઉનું ઉદાહરણ [[પ્લેટો]] અને તેના સોફિસ્ટોના ટીકાકારોમાં શોધી શકાય છે. [[સોક્રેટ્સ]]ના અનેક વિખ્યાત વિદ્યાર્થીઓમાંના એક એવલા પ્લેટોએ ઘણી વખત સોફિસ્ટોને સતત અને ઉત્પાદક લેખ તરીકે ગણાવ્યા છે, જેમણે પ્રેક્ષકોને સમજાવવા અને પ્રભાવ પાડવા માટે ભ્રામક ભાષા રીતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. પ્લેટોની [[વિતંડાવાદ]] પરની થિયરી આઇસોક્રેટ્સના સમગ્ર લખાણમાં પ્રતિબિબીત થાય છે, જે કંજૂસ, છળકપટ અને સત્યવિહીન બાબતો અને ન્યાયની ચિંતા પર ભાર મૂકે છે. સોફિસ્ટોને શબ્દ કલાકાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા જેમણે ખરાબમાં ખરાબ કેસને વધુ સારા દર્શાવવા માટે સંબોધન તૈયાર કર્યું હતું. આજે, શબ્દ વિતંડાવાદે આ નકારાત્મક અભિપ્રેત જાળવી રાખ્યો છે. ''રિરીડંગ ધ સોફિસ્ટસ: ક્લીસિકલ રેટરિક રેફિગર્ડ'' માં, લેખક [[સુસાન જર્રાટ]] વિતંડાવાદને અપમાનજનક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જેણે કોઇને છેતરવાના ઉદ્દેશથી ખોટી દલીલ સંભાળપૂર્વક તૈયાર કરી હતી. વિતંડાવાદ વધુમાં આધુનિક સંદર્ભમાં રેટિરિકલ સ્થિતિને વર્ણવવા માટે ઉપયોગમાં આવે છે , જેમાં તર્ક અપીલો ઉપરાંત પણ લાગણીયુક્ત અપીલો કરવામાં આવે છે. વિતંડાવાદ અને રેટરિકે આપણા આધુનિક સમયમાં આ નકારાત્મક સંગઠનની વહેંચણી કરી છે. <ref>સુસાન, જેરેટ, વિતંડાવાદીઓનું પુનઃવાંચન: ક્લાસિકલ રેટરિક રેફિગુર્ડ. (સધર્ન ઇલીનોઇસ યુનિવર્સિટી, 1991) પૃષ્ઠ.71</ref> [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ના પતન બાદ [[ખ્રિસ્તીવાદ]] [[મધ્ય યુગ]]માં પ્રસરવાનું શરૂ થતા સમાજોએ છટાદાર અને અલંકારો તરીકે રેટરિકને સાંકળવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેમાં હજુ પમ શાણપણ અથવા મહત્વતાનો અભાવ છે. છટાદાર વક્તવ્ય સંદેશાવ્યવહાર અને સંબોધનનો અગત્યનો તબક્કો નહી હોવાનું ચર્ચ માનતા હોવાથી રેટરિકનું અવમૂલ્યન કરાયું હતું અને નિદાત્મક રીતે જોવામાં આવતું હતું. 16મી સદી દરમિયાનમાં, રેટરિકની લોકપ્રિયતા પુનઃસજીવન થઇ હતી, પરંતુ કેટલાક પ્રભાવાત્મક વિદ્વાનોએ તે શબ્દની નિદા કરવાની ચાલુ રાખ્યું હતું. સુધારાવાદી [[પેટ્રસ રામુસે]] એવો પ્રશ્ન કરતા રેટરિકની હાકલ કરી હતી કે [[ક્વિન્ટીલિયને]] શૈલી અને બોલવાની શૈલીમાં ઉપયોગ માટે શબ્દ લીધો હતો અને તેમાં શોધ, ક્રમ અને યાદગીરીની વધારાની થિયરીઓ ઉમેરીને શબ્દને ડહોળી નાખ્યો હતો, જેમાં રામુસ એવુ માને છે કે તે સખત રીતે [[ડાયાલેક્ટિક]] સુધી સીમીત હતા. . રામુસે ડાયાલેક્ટિક્સના વખાણ કર્યા હોવાથી અને રેટરિક સામે પ્રશ્ન કર્યો હોવાથી, રેટરિકે તેની ફિલોસફિકલ અસરકારકતા ગુમાવી હતી અને ફરીથી તેને સંબોધન કરવાના સાધન પર શૈલીયુક્ત કરતા વધુ રીતે જોવામાં આવતી ન હતી. શિક્ષણવિંદો પણ સ્પષ્ટ રીતે રેટરિક અને પ્રચાર સાધન વચ્ચે તફાવત કરે છે. રેટરિકને વૈચારિક સંબોધનમાં નાખવાની વૃત્તિએ ઘણી વ્યક્તિઓને તેમના અસમાન વારસા સામે આંખ આડા કાન કરવા તરફ ધકેલી હતી. લેખક [[જેક્સ એલ્લુલે]] તેમના 1962ના પુસ્તક ''પ્રોપેગાન્ડા, ધી ફાઉન્ડેશન ઓફ મેન્સ એટીટ્યુડ'' માં રેટરિક અને પ્રચાર સાધન વચ્ચે કોઇ ફરક કર્યો નથી. જોકે તેમણે વિવિધ પ્રકારના પ્રચાર સાધન અને જે સ્થિતિએ તેને વેગ આપ્યો હતો તેની વચ્ચેનું વર્ણન કર્યું હોવાથી, તેઓ “રેટરિકની પરંપરાનું કોઇ જ્ઞાન નહી હોવાના પૂરાવા આપતા નથી,” આમ વાંચકોને “પ્રચાર સાધનોથી રેટરિકના તફાવતના ચોક્કસ શરતો આપ્યા વિના જ” છોડી દે છે. <ref>જેક્સ એલુલ, પ્રચાર, પુરુષની વર્તણૂંકની સ્થાપના. (ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1962).</ref> આધુનિક વિદ્વાનો રેટરિકને શા માટે નિદાત્મક અર્થ તરફ લઇ જવામાં આવી છે તેની પર શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ પાડ્યો છે. તેઓ અંતમાં કહે છે કે રેટરિકના ભૂતકાળ સામે નહી જોવાની વૃત્તિ છે, જેણે ખોટી રીતે તેમજ નાગરિકોને અગત્યની રીતે સમજવામાં શિક્ષણ આપવામાં અને સારા સંબોધનનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ જનાર તરીકે તમામ રાજકીય સંબોધનોની કક્ષા પાડીને લોકશાહીને ખેંચી રાખી છે. ==ફ્રેંચ રેટરિક == રેટરિક એ જેસ્યુટમાં અભ્યાસક્રમનો એક ભાગ હતો અને ફ્રેંચ ક્રાંતિ સુધી ઓછી માત્રામાં ઓરેટોરીયન કોલેજો હતી. જેસ્યુટ માટે ફ્રાંસમાં સોસાયટીની સ્થાપનાથી ચર્ચ અને સરકારી સંસ્થાઓમાં અગ્રણી સ્થિતિ હાંસલ કરવા તરફ યુવાન પુરુષોની તાલીમનો રેટરિક અંતર્ગત ભાગ હતો, જેમ કે [[માર્ક ફુમારોલી]]એ તેમના ફાઉન્ડેશનલ ''એજ ડિ ઇલોક્વેન્સ'' (1980)માં દર્શાવ્યું છે. વક્તાઓએ વિરોધાભાસ રીતે, તેમણે આધુનિક ભાષા હસ્તાંતરણ અને વધુ વિષયઆસક્ત માન્યતા (બર્નાર્ડ લેમીના ''રેટરિક'' એ તેમના દ્રષ્ટિકોણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે) પરના ભારના ભાગરૂપે ઓછા સ્થળોએ તેને અનામત રાખી હતી. આમ છતાપણ, 18મી સદીમાં, રેટરિક એ માળખું હતું અે સેકંડરી શિક્ષણનો તાજ હતી, જેમાં રોલીન્સની ''ટ્રીટાઇઝ ઓફ સ્ટડીઝે'' ઉપખંડમાં વ્યાપક અને મજબૂત ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. <ref>ફ્રેંચા 1789ના પહેલાના રેટરિશીયનના દ્રષ્ટિકોણ માટે; નિષ્ણાતો, ફિલીપી-જોસેફ સાલાઝાર, ''એલ'આર્ટ ડિ પેરિયર'' , પેરિસ ક્લિન્કસિયેક, 2003 માટે જુઓ થોમસ એમ. કોનલી, ''યુરોપીયન પરંપરામાં રેટરિક'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ.</ref> ફ્રેંચ ક્રાંતિએ જો કે તેને ચારે બાજુ પ્રસરાવી હતી. કોન્ડોસેટ જેવા તત્ત્વજ્ઞાનીઓ, કે જેમણે કારણના નિયમ હેઠળ લોકોના શિક્ષણ માટે ફ્રેંચ ક્રાંતિકારી ચાર્ટ તૈયાર કર્યો હતો તેમણે ખાસ કરીને પાદરીઓના હાથમાં જુલમના સાધન તરીકે રેટરિકને રદ કરી હતી. આ ક્રાંતિ બારને દબાવવા સુધી પ્રસરી હતી, જેમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ફોરેન્સિક રેટોરિકે ન્યાયની વ્યાજબી વ્યવસ્થામાં સારી સેવા આપી ન હતી, તેને કારણે ભ્રામકતા અને લાગણીઓ વ્યવહારમાં આવી ગઇ હતી. છતાં પણ, જેમ કે 19મી સદીના બાદના ઇતિહાસકારો સમજાવવા આતુર હતા તેમ, ક્રાંતિ છટાદાર વાણી અને રેટરિકલ બહાદૂરીની પરાકાષ્ઠાએ હોવા છતા રેટરિકને અવગણવાની પશ્ચાદભૂમિકા તૈયાર કરી હતી. પ્રથમ સામ્રાજ્ય અને તેના બહોળી રેન્જના શૈક્ષણિક સુધારાઓ હેઠળ ઉપખંડમાં લાદવામાં આવ્યું હતું અથવા તેની નકલ કરવામાં આવી હતી, જેના લીધે રેટરિકને નાનું મેદાન મળ્યું હતું. હકીકતમાં, નવી જ સ્થપાયેલી પોલીટેકનિક શાળામાં વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનિકલ વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ અપાતા એક વસ્તુ સ્પષ્ટ થઇ ગઇ હતી કે લેખિત અહેવાલે મૌખિક અહેવાલ પદ્ધતિને બરતરફ કરી હતી. રેટરિકને સેકંડરી અભ્યાસક્રમમાં વારંવાર પુનઃદાખલ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ''પ્રાચીન શાસન'' માં હતી તેવી અગત્યતા ક્યારેય મળી ન હતી જોકે, છેલ્લેથી પહેલા સેકંડરી શિક્ષણના વર્ષને રેટરિકના વર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરવા માટે ખાસ કરીને 1848ની ક્રાંતિ બાદ સદીની મધ્માં મેન્યુઅલના પુનઃમુસદ્દાઓ તૈયાર કરવામાં આવ્યા ત્યારે, ચર્ચને રેટરિક તરફના દ્રષ્ટિકોણથી અંતર રાખવાની કાળજી લેવામાં આવી હતી, જેને વાતચીતના એજન્ટ અને પ્રતિભાવાત્મક રાજકારણ તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. 1870ના અંત સુધીમાં, મોટચા ફેરફારોએ સ્થાન લીધુ હતુ: વિવેકી અે પ્રાચીન ફિલસૂફોની ફિલોસોફી મોટે ભાગે કાન્ટીયન હતી, તેમણે રેટરિકને એક સેકંડરી શિક્ષણના સાચા અંત તબક્કા તરીકે લીધી હતી (બહુ ચર્ચીત ફિલોસોફી આધારિત સેકંડરી અને યુનિવર્સિટી શિક્ષણનો વર્ગ). રેટરિકને ત્યાર બાદ વાણીના સાક્ષર આંકડાઓના અભ્યાસ સુધી ઉતારી દેવામાં આવ્યું હતું, તે શિસ્તને બાદમાં ફ્રેંચ સાહિત્ય અભ્યાસક્રમમાં સ્ટાઇલીસ્ટિક્સ તરીકે શીખવવામાં આવતી હતી. વધુ નિર્ણયાત્મક રીતે, 1890માં નવા િયમત અભ્યાસક્રમે વાણી અભ્યાસ, પત્ર લેખમ અને બયાનના રેટરિકલ અભ્યાસને બરતરફ કર્યો હતો. નવી પેઢી કે જેને મહનિબધ કહે છે તેની શોધ ફિલોસોફી વર્ગમાં વ્યાજબી દલીલ માટે 1866માં થઇ હતી. ખાસ કરીને, મહાનિબંધમાં પ્રશ્ન પુછવામાં આવે છે, જેમ કેઃ: “શું ઇતિહાસ માનવતાની મુક્તિનો સંકેત છે?” મહાનિબંધના માળખાનો એ પરિચયમાં સમાવેશ થાય છે કે જે સમજાવે છે કે મૂળ વ્યાખ્યા સેટ કરાયેલા પ્રશ્નમં સમાયેલી છે, ત્યાર બાદ દલીલો અથવા નિબંધો આવે છેવિરોધી દલીલો અથવા વિરુદ્ધ નિબંધો, અને દલીલોનો ઉકેલ અથવા અગાઉની નહી પરંતુ નવી દલીલના ઉત્પાદન વચ્ચેનું સમધાન નથી તેવો સમન્વય, અને તેનો અંત એ રીતે આવે છે કે પોઇન્ટનો સરવાળો કરતું નથી પરંતુ નવી સમસ્યામાં ખુલે છે. મહાનિબંધની રચના પર હેગેલિયનિઝમનો પ્રભાવ હતો. તે આજે ફ્રેંચ વસતીમાં લખાણની નિયમત પદ્ધતિ બની ગઇ છે. 20મી સદીના પ્રારંભમાં રેટરિક તેની અગાઉની અગત્યતા ગુમાવી રહી હતી અને આખરે રાજ્ય અને ચર્ચના ભાગલાના (1905) સમયે શાળાના અભ્યાસક્રમમાંથી તેને બહાર કાઢી લેવામાં આવી હતી. ધાર્મક દલીલોને આધારે થોડી દલીલ એ હતી કરે તે રેટરિક એ ગેરવ્યાજબીપણાનું છેલ્લું તત્વ હતું, જેને ગણતંત્ર શિક્ષણમાં હાનિકારક તરીકે જોવાઇ હતી. આ પગલું, 1789માં ભરવામાં આવ્યું હતું, અને જ્યારે રેટરિકને તમામ અભ્યાસક્રમોમાંથી દૂર કરી દેવાઇ ત્યારે તેનો ઉકેલ આવ્યો હતો. જોકે, એ નોંધવું જ જોઇએ કે, તેજ સમયે, એરિસ્ટોટેલીયન રેટરિકે, રોમ દ્વારા શરૂ કરાયેલા થોમિસ્ટીક ફિલોસોફીના પુન-સજીવનને કારણે પુનઃ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું, જે તેણે, કેથોલિક શિક્ષણ ગુમાવ્યું હતું, ખાસ કરીને કહીએ તો પ્રતિષ્ઠાવંત પેરિસની ફેકલ્ટી ઓફ થિયોલોજીમાં ફ્રાંસમાં, તે આજે ખાનગી સંસ્થા બની ગઇ છે. હજુ પણ, તમામ ઇરાદાઓ અને હેતુઓ માટે રેટરિક ફ્રેંચ દ્રશ્ય, શૈક્ષણિક અથવા બૌદ્ધિક માંથી છેલ્લા ૬૦ વર્ષથી ગૂમ થઇ ગઇ છે. 1960ના પ્રારંભમાં પરિવર્તના પ્રારંભે સ્થાન લીધુ હતું, કેમ કે શબ્દ રેટરિક અને જાણકારીની સંસ્થાએ અત્યંત નમ્ર અને ખાનગી રાહે તેનો ઉપયોગ કરવા માટે ફરીથી આવરી લેવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. [[સેમિઓટિક્સ]] તેમજ માળખાગત [[ભાષાશાસ્ત્ર]]ના ઉદભવથી નવો ભાષાકીય વળાંક એક સંકેત તરીકે, ખાસ કરીને એક રૂપક તરીકે સંબોધનની રચનામાં નવા રસ તરીકે આવ્યો હતો, ([[રોમન જેકોબસન]], મિશેલ ચાર્લ્સ, ગેરાર્ડ જેનેટ્ટની કૃતિમાં) જ્યારે વિખ્યાત સ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ [[રોનાલ્ડ બાર્થસ]], તાલીમ દ્વારા ગ્રીક અને લેટિન વિદ્વાને જોયું હતું કે મૂળબૂત રેટરિક તત્વો કેવી રીતે હકીકત, ફેશન અને વિચારધારાના અભ્યાસના ઉપયોગમાં આવી શકે. રેટરિકની જાણકારી 1970ના પ્રારંભમાં એટલી ઓછી હતી કે તેમની રેટરિક અંગેની ટૂંકી યાદગીરી ઊંચી સંશોધનાત્મક રીતે જોવાતી હતી. મૂળ હતું તેમ, તેણે રેટરિકને આવાન્ટ ગ્રેડ વર્તુલણાં કેટલાક ચલણો પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં સહાય કરી હતી. [[સાયકોએનાલિસ્ટ]] [[જેક્સ લેકાને]], અલ્પકાળ માટે ખાસ કરીને સોક્રાટિક્સ પહેલા રેટરિકનો સંદર્ભ બનાવ્યો હતો. ફિલોસોફર [[જેક્સ ડેરિડા]]એ અવાજ પર લખ્યં હતું. તે જ સમયે, વધુ તલસ્પર્શી કામ સ્થાન લેતા હતા, જેણે આખરે ફ્રેંચ સ્કુલ ઓફ રેટરિકને વેગ આપ્યો હતો, તે આજે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. <ref>ફ્રેંચ વાઇકીપિડીયામાં જુઓ લેખ પર[[:fr:Rhétorique]]</ref> રેટરિકલ પુનઃસજીવને બે મોરચે સ્થાન લીધું હતું. <ref>ફિલીપ્પી-જોસેફ સાલાઝારનો દ્રષ્ટિકોણ "રેટરિક એચિવ્સ નેચર જુઓ. જૂના પરથી દેખાવ",'' ફિલોસોફી અને રેટરિક'' 40(1), 2007, 71-88</ref> પ્રથમ, 17મી સદીમાં ફ્રેંચ અભ્યાસોમાં, ફ્રેંત સાક્ષરતા શિક્ષણની વિચારધારા, જાગૃતિએ વેગ આપ્યો હતો કે રેટરિક જાણકારીની મર્યાદાને આગળ ધકેલવા જરૂરી છે, અને [[સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ]]ના નાશ માટે અને સંસ્કૃતિમાં ઇતિહાસવાદના અસ્વીકાર માટે પણ જરૂરી છે. તે માર્ક ફુમારોલીનું અગ્રણી કાર્ય હતું, જેઓએ નીચેનાની કૃતિઓ પર સર્જન કર્યું હતું. વિદ્વાનો અને નિયો લેટિનિસ્ટ એલન માઇકલ અને ફ્રેંચ વિદ્વાન જેમ કે રોજર ઝુબેર, કે જેમણે તેમની વિખ્યાત ''એજ ડિ ઇલોક્વેન્સ'' (1980) પ્રકાશિત કરી હતી અને તેઓ ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર ધ હિસ્ટી ઓફ રેટરિકના અનેક સ્થાપકોમાંના એક હતા અને આખરે તેમણે પ્રતિષ્ઠિત કોલેજ ડિ ફ્રાંસમાં રેટરિકના સ્થાનને ઊંચુ કર્યું હતું. તેઓ મોન્યુમેન્ટલ ''હિસ્ટી ઓફ રેટરિક ઇન મોડર્ન યુરોપ'' માં એડિટર ઇન ચિફ છે. <ref>''હિસ્ટોરી ડિ લા રેટરિક ડેન્સ 1 યુરોપ મોડર્ન 1450-1950'' , [[માર્ક ફુમારોલી]] ઇડી., પેરિસ, [[પ્રેસીસ યુનિવર્સિટેઇર્સ ડિ ફ્રાંસ]], 1999. આઇએસબીએન 9780761933250.</ref> બીજી પેઢીના તેમના અનુયાયીઓ,<ref>« ડિ લ,ઇલોક્વિન્સ અ લા રેટરિટીક, ટ્રેન્ટે અનેસ ફાસ્ટેસ», ''ડિક્સ-સેપ્ટીમ સિયેકલ'' 236, લિક્સ (3), 2007, 421-426 આઇએસબીએન 978-2-13-056096-8</ref> ફ્રાંકોઇસ વકેત અને ડેલ્ફીન ડેનિસ જેવા રેટરિશિયનો સાથે, બન્નેના સોરબોન અથવા [[ફિલીપ્પી-જોસેફ સાલાઝાર]] ([[:fr:Philippe-Joseph Salazar]] ફ્રેંચ વાઇકીપીડીયા પર), તાજેતર સુધી ડેરિડાઝ કોલેજ ઇન્ટરનેશનલ ડિ ફિલોસોફી, [[હેરી ઓપ્પેનહેઇમર]]નું ઇનામ મેળવનાર અને જેમના ''હાયપરપોલીટીક'' પરના તાજેતરના પુસ્તકે "સમજાવટના ઉત્પાદનના પુનઃયોગ્યતાકરણ" પર ફ્રેચ માધ્યમોનું આકર્ષણ જગાવ્યું હતું. ([http://www.idee-jour.fr/Apprendre-la-rhetorique-un-art.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511232741/http://www.idee-jour.fr/Apprendre-la-rhetorique-un-art.html |date=2011-05-11 }} બીજું, પ્રાચીન અભ્યાસ ક્ષેત્રે, એલન મિશેલ, લેટિન વિદ્વાને સિસેરો અભ્યાસોમાં રિન્યુઅલની દરકાર લીધી હતી. યુરોપીયન સિદ્ધાંતોમાં સિસેરોને બેસાડવા જતા તેમના વક્તત્વના શુદ્ધ સાક્ષરતા વાંચનથી તેઓ દૂર ચાલ્યા ગયા હતા. દરમિયાનમાં, ગ્રીક વિદ્વાનોમાં સાક્ષર ઇતિહાસવિંદો અને ફિલોલોજિસ્ટ જેક્સ બોમાપેઇર, ફિલોલોજિસ્ટ અને ફિલોસોફર ઇ. ડુપ્રીલ, અને બાદમાં સાહિત્ય ઇતિહાસવિંદ [[જેકલાઇન ડિ રોમિલી]] સોફિસ્ટો અને દ્વિતીય સોફિસ્ટીકમાં નવા અભ્યાસમાં અગ્રણી રહ્યા હતા. વિદ્વાનોની બીજી પેઢી, જેઓએ ઘણી વાર ફિલોસોફીમાં તાલીમ લીધી હતી (ત્યારબાદ [[હેઇડેગર]] અને ડેરિડા, મુખ્યત્વે), તેમણે નીચેનાના કાર્ય પર સર્જન કર્યું હતું જેમ કે [[માર્સલ ડેટિની]] (હવે જોહ્નસ હોપકિન્સ ખાતે), નિકોલ લોરૌક્સ, મેડિએવલિસ્ટ અે લોજિશિયન એલન ડિ લિબેરા (જિનીવા), સિસેરોનિયમ વિદ્વાન કાર્લોસ લેવી (સોરબોન, પેરિસ) અને [[બાર્બરા કેસિન]] (કોલેજ ઇન્ટરનેશનલ ડિ ફિલોસોફી, પેરિસ).<ref>બાર્બરા કેસિન,''એલ,ઇફેટ સોફિસ્ટીક'' , પેરિસ, ગાલીમાર્ડ, 1995</ref> વિજ્ઞાન સોશિયોલોજિસ્ટ [[બ્રુનો લેટૌર]] અને અર્થશાસ્ત્રી રોમન લૌફરને પણ એક ભાગ તરીકે અથવા આ જૂથ સાથે ગાઢ ગણી શકાય. બે વાર્તા વચ્ચેની કડીઓ – ફ્રેંચ સ્કુલ ઓફ રેટરિકની સાક્ષરતા અને ફિલોસોફિકલ કડીઓ મજબૂત અને સહયોગાત્મક છે અને ફ્રાંસમાં રેટરિકના પુનઃસજીવનમાં સાક્ષી ધરાવે છે. <ref>ફ્રેંચ શાળાની પાસે, બેલ્જીયન્સ [[ચેઇન પેરેલમેન]] અને તેના શિષ્ય મિશેલ નેયરનું કાર્ય નોંધવાલયક છે, જોકે પેરેલમેનનું સ્થાપન કાર્ય 1990 સુધી ફ્રાંસમાં મોટે ભાગે અજાણ રહ્યું હતું. </ref> ''ફિલોસોફી અને રેટરિક'' નો તાજેતરનો ઇસ્યુ આ ક્ષેત્રેનું પ્રવર્તમાન લખાણ રજૂ કરે છે [http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_rhetoric/toc/par.42.4.html ]. ==ચાઇનીઝ રેટરિક== {{Expand section|date=January 2010}} ચાઇનીઝ રેટરિકમાં, રેટરિક મુખ્યત્વે ''લેખિત'' હતું, મૌખિક નહી, કેમ કે ભાષાઓમાં પ્રાદેશિક ભેદભાવો અને લેખિત [[ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ]] ભાષા સામ્રાજ્યમાં કેન્દ્રસ્થાને હતી; તે અનુસાર, [[કોલીગ્રાફી ]] અને પ્રાચીન ચાઇનીઝ સાહિત્યના અભ્યાસોએ મૌખિક બોલવાની શૈલીની તુલનામાં વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ચીન સત્તામાં, અમલદારોને વિવિધ પ્રદેશોમાં મોકલી દેવામાં આવશે, જ્યા તેઓ લેખિતમાં સંદેશાવ્યવહાર કરી શકવા સમર્થ હોય પરંતુ વાણીમાં સંબંધિત રીતે ઓછા હોય અને 20મી સદીમાં [[માઓ ઝેડોંગ]] મોટા ભાગના ચાઇનીઝ સાંભળનારાઓ માટે સતત બિનવ્યાપક હતી કેમ કે તેમાં ભારે પ્રાદેશિક સ્વરાઘાત ચિહ્નો હતા, તેની રેટરિક વધુ સારી રીતે તેના [[લખાણો અને કેલીગ્રાફી]]થી ઓળખાતી હતી અને ખાસ કરીને તેમના ''[[અધ્યક્ષ માઓના ટાંકણો]]'' (''લિટલ રેડ બુક'' )માં છે. ==આ પણ જુઓ== {{Portal}} {{portal|Philosophy|The_Thinker_Musee_Rodin.jpg}} {{Portal|Psychology|Psi2.svg}} {{colbegin|5}} * [[દલીલપૂર્ણ થિયરી ]] * [[આર્ટસ વિપુલતા]] * [[કૅઝુઇસ્ટ્રિ (શબ્દચ્છલ વિતંડાવાદ કરવો તે)]] * [[નગર માનવતાવાદ]] * [[અભ્યાસ રચના]] * [[આલોચનાત્મક થિયરી ]] * [[આલોચનાત્મક વિચારસરણી]] * [[ડેમાગોગી (ટોળા(ની લાગણીઓ)ને ઉશ્કેરનાર રાજકીય ચળવળિયો)]] * [[સંવાદ]] * [[વક્તૃત્વ]] * [[રેટરિક ]] * [[ભ્રામકતા]] * [[શબ્દાલંકાર]] * [[અર્થાલંકાર]] * [[વ્યાકરણ]] * [[હર્મેન્યુટિક્સ (શાસ્ત્રાર્થમીમાંસા–ભાષ્ય–ટીકા)]] * [[હોમિલેટિક્સ (બોધ આપનારુ]] * [[ભાષા અને વિચાર ]] * [[હોમિલેટિક્સ (પ્રવચનની કળા)]] * [[તર્ક]] * [[ઓરેટરી (ઘરમાંનુ દેવઘર)]] * [[પેડાગોગી (સુચનાના સિદ્ધાંતો અને રીતો)]] * [[મનાવવું]] * [[મનાવવી પ્રક્રિયા ]] * [[ફેનોમોલોજી (માન્યતા)]] * [[પ્લેટોનિઝમ (પ્લેટોનું કે પ્રેમ વિષયક તત્ત્વજ્ઞાન)]] * [[રાજકીય રેટરિક ]] * [[વાસ્તવવાદ બાદ]] * [[સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ બાદ (ઉપયોગિતા કરતાં રચના વધુ મહત્વની છે એ સિદ્ધાંત)]] * [[પ્રોપેગાન્ડા (સિદ્ધાન્ત કે માહિતીના પ્રસારનું સાધન)]] * [[જાહેર વાતચીત]] * [[રેટોરિકલ આલોચના ]] * [[રેટોરિકલ કારણ ]] * [[રોજરની દલીલ ]] * [[સેમિયોલોજી (નિશાની અને સંકેતોના કાર્યોના તત્ત્વજ્ઞાનની થિયરી)]] * [[ખોટી દલીલ ]] * [[ટેકનિકલ સંદેશાવ્યવહાર]] * [[ટ્રાઇવિયુમ (શિક્ષણ)]] * [[દાર્શનિક રેટરિક ]] {{colend}} ;પરચૂરણ શરતો {{columns-list|6| * [[Ad captandum]] * [[Allusion]] * [[Ambiguity]] * [[Anaptyxis]] * [[Antimetabole]] * [[Aphesis]] * [[Aphorism]] * [[Apologue]] * [[Aposiopesis]] * [[Archaism]] * [[Atticism]] * [[Brachyology]] * [[Cacophony]] * [[Catachresis]] * [[Chiasmus]] * [[Circumlocution]] * [[Climax]] * [[Conceit]] * [[Eloquence]] * [[Enthymeme]] * [[Ethos]] * [[Euphemism]] * [[Figure of speech]] * [[Formal equivalence]] * [[Hendiadys]] * [[Hysteron-proteron]] * [[Idiom]] * [[Innuendo]] * [[Ipsedixitism]] * [[Kairos]] * [[Kenning]] * [[Krisis]] * [[Logos]] * [[Literary topos]] * [[Logical fallacies]] * [[Mediation]] * [[Merism]] * [[Metanoia]] * [[Mnemonic]] * [[Negation]] * [[Overdetermination]] * [[Parable]] * [[Paraphrase]] * [[Paraprosdokian]] * [[Pathos]] * [[Pericope]] * [[Period (rhetoric)|Period]] * [[Perissologia]] * [[Praeteritio]] * [[Proverb]] * [[Representation]] * [[Rhetoric of science]] * [[Rhetorical device]] * [[Rhetorical figure]] * [[Rhetorical stance]] * [[Soundbite]] * [[Synchysis]] * [[Synesis]] * [[Synonymia]] * [[Tautology (rhetoric)|Tautology]] * [[Tertium comparationis]] * [[Trope (linguistics)|Trope]] * [[Truism]] * [[Word play]] }} ;રાજકીય સંબોધન સ્ત્રોત * [[રાજકીય સૂત્રોની યાદી ]] * [[સંબોધનોની યાદી ]] ==નોંધ== {{reflist|2}} ==સંદર્ભો== ;પ્રાથમિક સ્ત્રોત રેટરિક પરની ગ્રીક અને લેટિન પ્રાથમિક ટેક્સ્ટસ માટે ''લોકુસ ક્લાસિકુસ'' એ [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]]ની [[લોએબ ક્લાસિકલ લાયબ્રેરી]] છે, સામેના પાના પર ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે પ્રકાશિત કરવામા આવી હતી. *એરિસ્ટોટલ ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Rh.+1.1.1 રેટરિક ]'' *સિસરો [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/inventione.shtml ''ડી ઇન્વેન્શન'' ] ફક્ત લેટિન. *------. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Cic.+de+Orat.+1.1 ડી ઓરાટોરે]'' ફક્ત લેટિન. *[[ડેમોસ્થેનેસ]]. ''ઓરેશન્સ'' . [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Dem.+21+1 ગ્રીક] [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=9060 અંગ્રેજી] *[[હર્નીયસ]]. ''[http://dobc.unipv.it/scrineum/wight/herm1.htm ડી રેશન ડિસેન્ડી ]'' ફક્ત લેટિન *[[આઇસોક્રેટસ]]. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Isoc.+13+1 વિતંડાવાદ વિરુદ્ધ ]'' *[[હેનરી પિકેમ]]. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.03.0096 ઇલોક્વીન્સનો બગીચો.]'' *[[જ્યોર્જ પુટ્ટેનહામ]]. રિપ્રેઝન્ટેટિવ પોએટ્રી ઓનલાઇન પર ''[http://rpo.library.utoronto.ca/display/displayprose.cfm?prosenum=17 ધી આર્ટ ઓફ પોસી.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' *[[ક્વિન્ટીલીયન]]. ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/home.html ઇન્સ્ટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીસ.]'' *[[જોહાનીસ સુસેનબ્રોટુસ]]. ''[http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&amp;O=NUMM-83897 એપિટોમ ટ્રોપોરુમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240512221000/http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-83897 |date=2024-05-12 }}'' *[[થોમસ વિલ્સન]]. ''[http://darkwing.uoregon.edu/%7Erbear/arte/arte.htm ધી આર્ટે ઓફ રેટોરિક.]'' ;ગૌણ સ્ત્રોતો *[[જેકલીન ડી રોમિલી]], ''પર્શિયન એથેન્સમાં મહાન વિતંડાવાદી'' (ફ્રેચ ઉત્પત્તિ. 1988; ઇંગ્લીશ ભાષાંતર ક્લેરેન્ડન પ્રેસ/ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992). * રાલ્ફ વાન બુહરેન: ''કુન્સ્ટ ડે, 12.-18માં ડાઇ વેર્ક ડેર બાર્મહર્ઝીકેઇટ.'' ''જાહહંન્ડ્રટ્સ. '' ''ઝુમ એઇન્સ બિલ્ડોટીવ વોર ડેમ હિન્ડરગ્રુન્ડ ન્યુઝેઇટલિચર રેટોરિક્રેઝપ્શન'' (સ્ટડીયન ઝુર કુન્સ્ટગેસ્ચીશ્ટ, વો. 115), હિલ્ડેશિમ / ઝુરિચ / ન્યુ યોર્ક: વર્લાગ જ્યોર્જ ઓલ્મસ 1998. આઇએસબીએન 3-85052-197-4 *યુજેન ગર્વેર, ''એરિસ્ટોટલનું રેટરિક: કેરેક્ટરની કળા'' (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1994). *[[લિસા જાર્ડીન]], ''ફ્રાંસિસ બેકોન: ડિસકવરી એન્ડ ધ આર્ટ ઓફ ડિસ્કોર્સ'' ([[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1975) ==બાહ્ય લિંક્સ== {{sisterlinks|Rhetoric}} *[http://rhetoricafrica.org/ આફ્રિકન રેટરિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515184424/http://rhetoricafrica.org/ |date=2011-05-15 }} અને [http://www.rhetoricafrica.org/pdf/RhetoricAfrica.pdf ''આફ્રિકામાં રેટરિક'' , સાન્યા ઓશાનો લેખ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727215117/http://www.rhetoricafrica.org/pdf/RhetoricAfrica.pdf |date=2011-07-27 }} *[http://americanrhetoric.com/ અમેરિકન રેટરિક: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વકૃત્વકળાની શક્તિ.] *ઇંગ્લીશ કવિતામાં કેમ્બ્રિજ સાથીમાં રેટરિક પર [[બ્રાયન વિકર્સ]] *[http://www.americanrhetoric.com/speechbank.htm ધી ઓનલાઇન સ્પીચ બેન્ક ] *[http://www.americanrhetoric.com/top100speechesall.html 20મી સદીના ટોચના 100 ઇંગ્લીશ ભાષણો ] *[[b:Rhetoric and Composition|વાઇકીબુક્સ: રેટરિક અને મિશ્રણ ]] *ઇર્મશર, કરેન ''[http://www.ericdigests.org/1996-3/skills.htm સંદેશાવ્યવહારની કુશળતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605054639/http://www.ericdigests.org/1996-3/skills.htm |date=2010-06-05 }}'' *લૌઅર, જેનિસ. ''[http://wac.colostate.edu/books/lauer%5Finvention/ રેટરિક અને મિશ્રણમાં શોધ.]{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' *મિશેલ, એન્થોની. ''[http://www.crmbuyer.com/story/39361.html બિઝનેસ રેટરિક માટેનું પ્રાઇમર.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314134845/http://www.crmbuyer.com/story/39361.html |date=2010-03-14 }}'' વિશાળ વર્ગને સ્વીકાર્ય બને તે માટે સંદેશાઓને કેવી રીતે રૂપાંતરીત કરવામાં આવે છે તેની ચર્ચા કરો. *ન્યુવોલ, પાઉલ. ''[http://www.galilean-library.org/int21.html રેટરિક અને રેટોરિકલ ફિગર્સની ઓળખ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118202303/http://www.galilean-library.org/int21.html |date=2005-11-18 }}'' પ્રારંભકર્તાઓને ધ્યાનમાં રાખીને. *''વી ધ મિડીયા...'' માં ટેયલર, એલન. [http://wethemedia.edublogs.org/hello-welcome - બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331051839/http://wethemedia.edublogs.org/hello-welcome/ |date=2010-03-31 }}, હોલિવુડ્ઝ ફિલ્મ્સ, 1977-99માં યુએસએ બ્રોડકાસ્ટ ન્યૂઝની રેટોકલ રજૂઆત. *[http://www.rhetorosaurus.co.uk/rhetoric/base/home.aspx રેટોસૌરસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530122314/http://www.rhetorosaurus.co.uk/rhetoric/base/home.aspx |date=2010-05-30 }} રેટોરિકલ શબ્દો માટે શોધી શકાય તેવી માહિતી. *[http://rhet.net/ રેટોરિશિયન્સ માટે રેટ.નેટ ] *[http://humanities.byu.edu/rhetoric/silva.htm સિલ્વા રેટોરિકા.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214094206/http://humanities.byu.edu/rhetoric/silva.htm |date=2004-12-14 }} *[http://www.figarospeech.com/ તેમાં ફિગર્સ ઓફ સ્પીચનો સમાવેશ થાય છે. ] *ધી યુનિવર્સિટી ઓફ કેન્ટુકી ખાતે ડિવીઝન ઓફ ક્લાસિક્સ દ્વારા [http://www.uky.edu/ArtsSciences/Classics/rhetoric.html ઉદતાહરણો સાથે રેટોરિકલ શબ્દોના વિશિષ્ટ શબ્દો] *[http://www.specgram.com/CXLVII.3/09.seely.rhetoric.html રેટરિકના વીસ ખાસ સ્વરૂપો.] બિન પરંપરાગત પરંતુ સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા રેટોરિકલ સ્વરૂપો પ્રત્યે વ્યગાત્મક દેખાવ. * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20041028.shtml રેટોરિક પર બીબીસી રેડીયો 4ના ઇન અવર ટાઇમ પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115062245/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20041028.shtml |date=2009-01-15 }} ([[રિયલૉઓડીયો]]ની જરૂર પડે છે) * [http://www.gresham.ac.uk/text.asp?PageId=22 રોડની બાર્કર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105183328/http://www.gresham.ac.uk/text.asp?PageId=22 |date=2009-01-05 }}, [[ગ્રેશામ કોલેજ]] રેટોરિકના અધ્યાપક, લંડનમાં તેમના મફત જાહેર પ્રવચનોની કડી. *[http://www.voicesofdemocracy.com લોકશાહીનો અવાજ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303113932/http://www.voicesofdemocracy.com/ |date=2011-03-03 }} સ્નાતકો હેઠળના વર્ગખંડના વિદ્યાર્થીઓને સુંદર ભાષણો અને જાહેર ચર્ચાને પ્રોત્સાહન આપે છે. *[http://www.criticalthinking.org આચોલચનાત્મક વિચારસરણી.] આલોચનાત્મક વિચારસરણી વિશેની વેબસાઇટ. *[[કોક્સ, લિયોનાર્ડ]]. {{gutenberg|no=25612|name=The Art or Crafte of Rhetoryke}}. *રેઇનોલ્ડ (અથવા રેઇનહોલ્ડ), રિચાર્ડ. {{gutenberg|no=26056|name=A booke called the Foundacion of Rhetorike}}. * જેનસિન્સ્કી, જેમ્સ. ''રેટરિક પરની સ્ત્રોતબુક'' . (સાગે પબ્લિકેશન્સ, ઇન્ક. 2001). {{philosophy of language}} [[Category:લાગુ પાડેલ ભાષાશાસ્ત્ર]] [[Category:વિગતવાર વૃતાંત]] [[Category:રેટરિક ]] [[Category:ગ્રીક લોનવર્ડઝ]] [[Category:આલોચનાત્મક વિચરસરણી]] dcs8a3ehtoiida70olhst1h6at9q68c 0 27632 905508 903868 2026-09-22T03:01:04Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905508 wikitext text/x-wiki '''બજરંગ દળ''' (હિન્દિ: बजरंग दल}}), એક હિંદુ સંગઠન છે, જે [[ભારત|ભારત]]માં કાર્યરત છે. તે વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP))ની યુવા પાંખ છે અને તે હિંદુત્વની વિચારધારા પર આધારીત છે.<ref name="EV105">{{cite book |author= Chetan Bhatt |title= Hindu Nationalism: Origins, Ideologies and Modern Myths |publisher= Berg Publishers |location= |year= ૨૦૦૧ |page= ૧૯૯ |isbn= 9781859733486 |oclc= |doi= }}</ref><ref>[http://www.hindu.com/2008/09/07/stories/2008090750160100.htm દક્ષિણ કન્નાડામાં ’નૈતિક આચરણના ઉલ્લંઘન પર તૂટી પડવું’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217033804/http://www.hindu.com/2008/09/07/stories/2008090750160100.htm |date=2009-02-17 }} ''ધ હિંદુ''</ref> [[ભારત|ભારત]]ના [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]માં [[ઓક્ટોબર ૧| પહેલી ઓક્ટોબર]], [[૧૯૮૪]]ના રોજ સ્થાપના થઈ હતી. ત્યારબાદ સમગ્ર દેશમાં આ દળનો ફેલાવો થયો છે. આ જૂથ ૧,૩૦૦,૦૦૦ સભ્યો હોવાનો દાવો કરે છે,{{Citation needed|date=June 2008}}જેમાં ૮૫૦,૦૦૦ કાર્યકરો છે અને ૨,૫૦૦ જેટલા અખાડા ચલાવે છે (રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શાખાની જેમ જ). "બજરંગ" શબ્દનો સંદર્ભ [[હિંદુ|હિંદુ]] સંસ્કૃતિના એક દેવ [[હનુમાન|હનુમાન]] પરથી લેવામાં આવ્યો છે. બજરંગ દળનું સૂત્ર 'સેવા, સુરક્ષા અને સંસ્કૃતિ' છે. તેના એજન્ડાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ ગૌહત્યાને અટકાવવાનો છે, જે ભારતીય બંધારણની 48મી ધારામાં સામેલ છે.<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/in00000_.html આર્ટ.48] </ref> દળના મુખ્ય હેતુઓમાંનો એક હેતુ [[અયોધ્યા|અયોધ્યા]]માં રામજન્મભૂમિ મંદિર, [[મથુરા|મથુરા]]માં ક્રિષ્નાજન્મભૂમિ મંદિર અને [[વારાણસી|કાશી]] (વારાણસી)માં [[વારાણસી|કાશી વિશ્વનાથ]] મંદિરનું નિર્માણ કરવાનો છે, જે અત્યારે પૂજા-અર્ચનાના વિવાદાસ્પદ સ્થળો છે. તેના અન્ય લક્ષ્યાંકોમાં સામ્યવાદ, મુસ્લિમ વસતિમાં વૃદ્ધિ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ પરિવર્તનના જોખમથી ભારતની હિંદુ સંસ્કૃતિ કે ઓળખનું સંરક્ષણ સામેલ છે. ==ઉત્પત્તિ== ઓક્ટોબર, ૧૯૮૪માં વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP))એ [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]ના [[અયોધ્યા|અયોધ્યા]]માં નિયમિતપણે શોભાયાત્રા કાઢવાની શરૂઆત કરી હતી. આ શોભાયાત્રા "રામ-જાનકી રથયાત્રા" તરીકે ઓળખાતું હતું અને તેનો ઉદ્દેશ "સમાજમાં જાગૃતિ" આણવાનો હતો. આ યાત્રામાં કોઈ પણ ધર્મવિરોધી અભિયાન હોવાનો દાવો વીએચપી (VHP)એ કર્યો નહોતો ત્યારે ભારતમાં સમાજના અનેક વર્ગોએ તેને હિંદુત્વવાદી આંદોલન ગણાવ્યું હતું. તેના પરિણામે કોમી તનાવનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું અને જેને આ રથયાત્રા માટે જોખમ સર્જાયુ હતું. આ પ્રકારના સંજોગોમાં 'પવિત્ર સંતો'એ (વીએચપી (VHP)ના સભ્યો) રથયાત્રાની રક્ષા કરવા યુવાનોને હાકલ કરી હતી, જેના પગલે બજરંગ દળની રચના થઈ હતી. તેના પરિણામે બજરંગ દળની રચના થઈ અને આ દળની પાંખો અત્યારે [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]ની બહાર પણ ફેલાઈ છે અને દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં તેના સભ્યો છે. ==વિચારધારા અને એજન્ડા== બજરંગ દળ વિવિધ લક્ષ્યાંકો ધરાવે છે. તેમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્યાંક આધુનિક ભારતમાં મુસ્લિમ વિજેતાઓ અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય દ્વારા થયેલા સામાજિક-સાંસ્કૃતિ આક્રમણને ખાળવાનો અને ભારતીય સમાજમાં હિંદુ સંસ્કૃતિ કે હિંદુત્વને પુનઃપ્રસ્થાપિત કરવાનો છે. તેમાં ઐતિહાસિક સાંસ્કૃતિક સ્થળોને પરિવર્તિત કરવાની માગણી સામેલ છે. દેશમાં કેટલાંક ધાર્મિક શહેરોમાં ઐતિહાસિક મંદિરોને લઈને વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, જે હિંદુઓને સુપ્રત કરવા આ દળ માગણી કરી રહ્યું છે<ref>{{Cite web |url=http://hinduunity.org/aboutus.html |title=બજરંગ દળની વેબસાઇટમાંથી |access-date=2010-10-21 |archive-date=2013-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410113724/http://hinduunity.org/aboutus.html |url-status=dead }}</ref> . બજરંગ દળે તેની વેબસાઈટ પર ભાર મૂક્યો છે કે દળ ન તો કોમવાદી છે, ન વિભાજનવાદી. ખાસ કરીને, સંગઠનનું કહેવું છે કે <ref>{{Cite web |url=http://www.hinduunity.org/bajrangdal.html |title=બજરંગ દળની વેબસાઇટમાંથી ઘોષણાપત્ર |access-date=2010-10-21 |archive-date=2005-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305034932/http://www.hinduunity.org/bajrangdal.html |url-status=dead }}</ref> <blockquote>"બજરંગ દળ કોઈ ધર્મવિરોધી નથી. તે અન્ય લોકોની ધાર્મિક આસ્થાથી વાકેફ છે, પણ હિંદુઓની ધાર્મિક ભાવનાને પણ તેટલું જ સન્માન મળે તેવી અપેક્ષા રાખે છે અને તેના પર ભાર મૂકે છે. હિંદુ સંસ્કૃતિમાં માન્યતા ધરાવતું હોવાથી બજરંગ દળ જાતિ, રંગ અને ધર્મ (આત્મસ્વત સર્વ ભૂતેષુ)ને ધ્યાનમાં રાખ્યાં વિના તમામ ધર્મોને માન્યતા આપવામાં અને તમામ મનુષ્યોને સન્માન આપવામાં માને છે. આ હેતુ માટે બજરંગ દળે વિવિધ જનજાગરણ અભિયાન હાથ ધર્યા છે. દળ હિંસા કે કોઈ પણ પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં વિશ્વાસ ધરાવતું નથી."</blockquote> ઉપરાંત બજરંગ દળે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ૫૦ લાખ પત્રિકાઓ વહેંચશે, જેમાં ખ્રિસ્તી પાદરીઓની પ્રવૃત્તિની વિસ્તૃત માહિતી આપશે. બજરંગ દળના રાષ્ટ્રીય સંયોજક સુરેન્દ્ર કુમાર જૈને કહ્યું હતું કે સંગઠન શાંતિપૂર્ણ રીતે કેટલીક ખ્રિસ્તી સંસ્થાઓએ વૈશ્વિક ખ્રિસ્તીકરણ યોજના હેઠળ ગરીબ લોકોનું ધર્મ પરિવર્તન કરવા અપનાવેલા શંકાસ્પદ ઉપાયોનો ઘટસ્ફોટ કરશે. આ યોજના ખાસ કરીને ભારતમાં બહુમતી હિંદુઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છે<ref name="Media Watch">{{Cite web |url=http://www.media-watch.org/articles/0299/224.html |title=મીડિયા વોચ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2006-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903115324/http://www.media-watch.org/articles/0299/224.html |url-status=dead }}</ref>. વિશ્વ હિંદુ પરિષદ સાથે બજરંગ દળ ભારતમાં ઇસ્લામિક આતંકવાદનો ખુલ્લો વિરોધ કરે છે અને સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં જાગૃતિ અભિયાન હાથ ધરશે તેવી જાહેરાત પણ કરી છે. બજરંગ દળના સભ્યોનું કહેવું છે કે ઇસ્લામિક આતંકવાદ ભારતમાં સામાન્ય વસતિમાં છુપાયેલો છે અને તેમને ઉઘાડા પાડવામાં આવશે<ref>[http://www.deccanherald.com/deccanherald/oct312006/district17225420061030.asp આતંકઃ વીએચપીની જનજાગૃતિની યોજના],''ડેક્કન હેરાલ્ડ'' </ref>.બજરંગ દળના સંયોજક પ્રકાશ શર્માએ ભાર મૂક્યો હતો કે તેઓ કોઈ ખાસ કોમને લક્ષ્યાંક બનાવતા નથી, પણ ભારતની જનતાને-ખાસ કરીને યુવાનોને-આતંકવાદી જૂથ લશ્કર-એ-તોઇબા દ્વારા રચિત અને વર્ષ 2002માં થયેલા અક્ષરધામ મંદિર હુમલા જેવા બનાવોમાં આતંકવાદના ભયસ્થાને વિષે જાગૃત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20021021/ldh1.htm#6 બજરંગ દળે અભિયાન શરૂ કર્યું],''ધ ટ્રિબ્યુન'' </ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Three get death for Akshardham attack |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1696455,prtpage-1.cms |work=Times of India |publisher= |date= 2006-06-02 |access-date=2008-08-04 }}</ref>. વીએચપી (VHP)ના ગૌહત્યાના વિરોધને પણ બજરંગ દળ સંપૂર્ણપણે ટેકો આપે છે અને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની યોજનાને સમર્થન જાહેર કર્યું છે (અનેક હિંદુઓ ગાયને પવિત્ર માને છે).<ref>[http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr192005/district1941312005418.asp ગૌહત્યાઃ બજરંગ દળે ફોરમના વલણને હિંદુવિરોધી ગણાવ્યું],''ડેક્કન હેરાલ્ડ'' </ref> . બજરંગ દળની ગુજરાત પાંખ સૌંદર્ય સ્પર્ધાવિરોધી અભિયાનમાં અગ્રેસર છે. તેનો અન્ય એક હેતુ હિંદુ-મુસ્લિમ આંતરલગ્નો અટકાવવાનો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.india-today.com/itoday/08021999/cover3.html |title=બજરંગ દળ સામૂહિક ગાંડપણ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122060101/http://www.india-today.com/itoday/08021999/cover3.html |url-status=dead }}</ref> ==વિવાદો== * હ્યુમન રાઇટ્સ વોચના જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાતમાં વર્ષ 2002માં થયેલા મુસ્લિમ વિરોધી કોમી રમખાણોમાં બજરંગ દળ સામેલ હતું<ref>[http://hrw.org/reports/2002/india/ ગુજરાતમાં કોમી રમખાણમાં સરકારની ભાગીદારી અને જોડાણ] હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ-જૂન,2002</ref>. * એપ્રિલ, 2006માં મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડ નજીક બોમ્બ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં બજરંગ દળના બે કાર્યકરો માર્યા ગયા હતા. આ જ જૂથના કાર્યકરો વર્ષ 2003માં પરભાણી મસ્જિદ વિસ્ફોટના ષડયંત્રમાં સામેલ હોવાની પણ શંકા હતી<ref>[http://www.hindu.com/2006/09/09/stories/2006090907431100.htm માલેગાંવઃ અધોગતિનો માર્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319194647/http://www.hindu.com/2006/09/09/stories/2006090907431100.htm |date=2007-03-19 }},''ધ હિંદુ''</ref>. પાછળથી ધરપકડ થયેલા લોકોએ પૂછપરછ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે તેઓ દેશમાં થયેલા કેટલાંક બોંબ વિસ્ફોટોનો બદલો લેવા માગતા હતા.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1971372.cms ] માલેગાંવ વિસ્ફોટઃ બજરંગ કે લશ્કર?</ref> તે પછી એનડીટીવી (NDTV)એ નાન્દેડ<ref>[http://www.ndtv.com/morenews/showmorestory.asp?id=93414&amp;frmsrch=1&amp;txtsrch=nanded નાન્દેડ વિસ્ફોટમાં પોલીસનો ઢાંકપિછોડો],''NDTV.com'' .</ref> પ્રકરણમાં પોલીસ છુપાવી રહી હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. સેક્યુલર સિટિઝન્સ ફોરમ અને પીયુસીએલ (PUCL), નાગપુરે એક રીપોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે બોંબ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં મૃત્યુ પામેલા બજરંગ દળના બે કાર્યકરોમાંથી એકના ઘરેથી વિવિધ મસ્જિદોના નકશા મળ્યાં હતાં.<ref>[http://www.pucl.org/Topics/Religion-communalism/2006/nanded.htm મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડમાં આરએસએસના જાણીતા કાર્યકરના ઘરમાં બોમ્બ વિસ્ફોટનો અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924083128/http://www.pucl.org/Topics/Religion-communalism/2006/nanded.htm |date=2015-09-24 }},''pucl.org''</ref> * વીએચપી (VHP)ના નેતા પ્રવીણ તોગડિયાએ રાજસ્થાનના અજમેરમાં પ્રતિબંધ અને પ્રતિબંધક આદેશોની અવગણના કરીને બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓમાં ત્રિશૂળની વહેંચણી કરી હતી, જે પછી એપ્રિલ 2003માં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તોગડિયાએ ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે ભારતીય રાજ્ય [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]માં વિધાનસભાની આગામી ચૂંટણી ત્રિશૂળના મુદ્દે લડાશે અને તેમણે શાસક કોંગ્રેસ પક્ષ ચૂંટણીમાં ફાયદો મેળવવા મુસ્લિમોને ખુશ રાખે છે તેવો આક્ષેપ પણ કર્યો હતો. આ ઘટનાને કારણે મળેલી પ્રસિદ્ધિ પર તેમણે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો<ref>[http://www.hinduonnet.com/2003/04/14/stories/2003041404280100.htm તોગડિયાએ પ્રતિબંધની અવગણના કરી, ત્રિશૂળ વહેંચ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218171206/http://www.hinduonnet.com/2003/04/14/stories/2003041404280100.htm |date=2009-02-18 }},''ધ હિંદુ''</ref>. * ગુજરાતના કેટલાંક વિસ્તારોમાં મુસ્લિમોને ઘર કે ફ્લેટનું વેચાણ કરનાર વેપારીઓ પર હુમલો કરી મુસ્લિમોને તેમની માલિકીની જમીન કે મકાનમાં ન પ્રવેશવા દેવાનો આરોપ પણ બજરંગ દળ પર મૂકાયો છે. એટલું જ નહીં બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓ મુસ્લિમોને મકાન કે ફ્લેટ વેચવા દબાણ કરે છે તેવો આક્ષેપ પણ થયો છે. તેના પગલે [[અમદાવાદ|અમદાવાદ]] અને [[વડોદરા|વડોદરા]] જેવા ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં કોમી વિસ્તારો ઊભા થયા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2106/stories/20040326004301700.htm |title=સંગઠિત અસહિષ્ણુતા |access-date=2010-10-21 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218171444/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2106/stories/20040326004301700.htm |url-status=dead }}</ref> *કેટલાંક પ્રસંગે બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓએ "સમાજના સ્વયંભૂ રખેવાળ"ની ભૂમિકા ભજવી વેલેન્ટાઇન ડેના રોજ અપરણિત યુગલ કે યુવાન પ્રેમીપંખીડાઓને ઝડપી લીધા હતા અને તેમની ઇચ્છા વિરૂદ્ધ બળજબરીપૂર્વક લગ્ન કરવાની કે રાખડી બાંધવાની એટલે કે ભાઈ-બહેન હોવાનો સ્વીકાર કરવાની ફરજ પાડી હતી. બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓ અવારનવાર હિંસક તોફાન કરે છે, ગિફ્ટ શોપ્સ અને રેસ્ટોરામાં તોડફોડ કરે છે અને વેલેન્ડાઇન ડેના રોજ યુગલોને ધમકાવે છે<ref>વેલેન્ટાઇન ડે</ref>.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2783653.cms</ref><ref>http://www.rediff.com/news/2008/feb/14vday.htm</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214200050/http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm |url-status=dead }}</ref> *મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડ<ref>[http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1052080 સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા બજરંગ દળની તપાસ, બાંગલનો માલેંગાવ સાથે સંબંધ] ડીએનએ ઇન્ડિયા- 6 સપ્ટેમ્બર, 2006</ref>માં છ ઓગસ્ટ, 2006 અને ઉત્તરપ્રદેશના કાનપુરમાં 24 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ બોમ્બ બનાવવાના બનાવોમાં પણ બજરંગ દળ સામેલ હતું<ref>[http://www.indianexpress.com/story/354326.html કાનપુરમાં બજરંગ દળે બદલો લેવા વિસ્ફોટો કરવાની યોજના ઘડી હતીઃ ઉત્તરપ્રદેશ પોલીસ] ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ-28 ઓગસ્ટ, 2008</ref>. *ન્યૂલાઇફ પાદરીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ધર્મ પરિવર્તન અભિયાન અને હિંદુ દેવીદેવતાઓના અપમાનના વિરોધમાં બજરંગ દળે સપ્ટેમ્બર, 2008માં ન્યૂલાઇફ ખ્રિસ્તી દેવળો અને [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]]માં પ્રાર્થના ખંડ સામે હુમલાનો દોર નવેસરથી શરૂ કરવાની સૂચના આપી હતી. ત્યારબાદ તે સંબધે બજરંગ દળના સંયોજક મહેન્દ્ર કુમારની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જોકે તેમણે આ હુમલાઓ માટે તેઓ જવાબદાર નહીં હોવાની જાહેરાત કરી હતી. ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારએ રાજ્ય સરકારની ટીકા કરી હતી. ઉપરાંત લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચએ પણ ભાજપશાસિત રાજ્યો કર્ણાટક અને [[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]]માં ધાર્મિક હિંસા માટે પણ બજરંગ દળને જવાબદાર ઠેરવ્યું હતું<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Christians_Sangh_Parivars_new_target/articleshow/3505720.cms ખ્રિસ્તી સમુદાયઃ સંઘ પરિવારનું નવું લક્ષ્યાંક] ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ-20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref>. જોકે પોલીસના કેટલાંક અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે બજરંગ દળ ''તેની સંસ્કૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને'' આ પ્રકારના હુમલામાં સંકળાયેલ નહોતું અને હુમલાઓ તોફાની જૂથોએ કર્યા હતા. જોકે બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓની જુબાની તેનાથી વિપરીત વાત રજૂ કરે છે, કારણ કે તેઓ હુમલાનું વર્ણન કરે છે અને ખુલ્લેઆમ વધુ હિંસાની ચેતવણી આપે છે<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080066428 કર્ણાટક પર બાજપ, દળને જુદાં જુદાં સૂર] એનડીટીવી-23 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref>. ==ટીકા== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટના વર્ષ 2000 માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને વૈશ્વિક અહેવાલ (2000)ના અહેવાલમાં આ સંગઠનને હિંદુ ઉગ્રવાહી જૂથ ગણાવાયું છે. આ રીપોર્ટ હ્યુમન રાઇટ્સ વોચએ તૈયાર કર્યો છે.<ref name="ARIRR">{{cite book |author= Barbara Larkin |title= Annual Report on International Religious Freedom 2000 |publisher= |location= |year= |page= 508 |isbn= 0756712297 |oclc= |doi= }}</ref><ref name="HRWWR">{{cite book |author= |title= Human Rights Watch World Report 2000 |year= 1999 |url= https://archive.org/details/humanrightswatch0000unse_i9c3 |publisher= [[Human Rights Watch]] |location= |page= [https://archive.org/details/humanrightswatch0000unse_i9c3/page/n215 188] |isbn= 1564322386 |oclc= |doi= }}</ref> વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીના રાજ્યશાસ્ત્ર અને દક્ષિણ એશિયાના અભ્યાસ વિભાગના માનદ પ્રોફેસર પોલ આર બ્રાસએ બજરંગ દળને ભારતનું નાઝી જર્મની સંગઠન સ્ટર્માટીલંગ ગણાવ્યું છે.<ref name="TITCRCV">{{cite book |author= Paul R. Brass |title= Theft of an Idol: Text and Context in the Representation of Collective Violence |url= https://archive.org/details/theftofidoltextc0000bras |publisher= [[Princeton University Press]] |location= |year= 1997 |page= [https://archive.org/details/theftofidoltextc0000bras/page/17 17] |isbn= 0691026505 |oclc= |doi= }}</ref> બજરંગ દળની ટીકા હિંદુ મહાસભા જેવા આધુનિક હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી જેવા સંગઠનોએ પણ કરી છે. ઇસ્લામિક આતંકવાદના પ્રસારને અટકાવવા ઇસ્લામિક કટ્ટરપંથીઓ જેવી જ પદ્ધતિઓ અપનાવવા બદલ બજરંગ દળની ટીકા થઈ રહી છે. આ કદમને મહાસભા પ્રત્યાઘાતી કદમ ગણાવે છે<ref>[http://hindutva.org/bajrang.html બજરંગીઓ-હિંદુ જેહાદીઓ ન બનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040612044145/http://hindutva.org/bajrang.html |date=2004-06-12 }},''hindutva.org''</ref>. ઉપરાંત ભારતીય જનતા પક્ષના સભ્ય અને ભારતના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ પણ બજરંગ દળની ટીકા કરી હતી. વાજપેયીએ કહ્યું હતું કે બજરંગ દળ "ફક્ત ભાજપની મૂંઝવણમાં વધારો જ કરે છે" અને સંઘ પરિવારને "બજરંગ દળને અંકુશમાં લેવાની" વિનંતી કરી હતી<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20020429/nation.htm#1 પરિવારની પાંખો પર લગામ કસો, વડાપ્રધાનની આરએસએસને સલાહ],''ધ ટ્રિબ્યુન'' </ref>. ઓરિસ્સામાં ધર્મ આધારિત તોફાનો થયા પછી ભારતીય જનતા પક્ષના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન પદ]]ના દાવેદાર એલ. કે. અડવાણીએ બજરંગ દળના હિંસાનો ત્યાગ કરવાની સલાહ આપી હતી. તેનાથી [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં યુપીએ (UPA) સરકાર પરથી દબાણ હળવું થઈ જશે તેવી બાબતે તેઓ ચિંતિત હતા<ref>[http://www.telegraphindia.com/1081004/jsp/nation/story_9926821.jsp ભાજપની સલાહને અવગણતું બજરંગ દળ] ધ ટેલીગ્રાફ, કોલકાતા-3 ઓક્ટોબર, 2008</ref> ==પ્રતિબંધ માટે માગણી== *તાજેતરમાં પ્રતિબંધ મૂકવા માટે કોઈ માગણી થઈ નથી છતાં શાસક કોંગ્રેસે પ્રતિબંધ માટે અનેક વખત માગણી કરી છે, જેના પર વિપક્ષ લઘુમતી તુષ્ટિકરણનો આરોપ મૂકે છે. ઉપરાંત સરકાર સંચાલિત લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચ સહિત વિવિધ લઘુમતી જૂથોએ પણ પ્રતિબંધની માગણી કરી છે. જોકે પુરાવાના અભાવના ડરે સરકારે પ્રતિબંધ ન મૂકવાનો નિર્ણય લીધો છે.<ref>[http://www.rediff.com/news/2008/oct/13ban.htm રાજકીય ધ્રુવીકરણનો એક કેસ]</ref> ઉપરાંત ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારે સૂચવ્યું હતું કે બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ ટકી શકે તે નથી.<ref>[http://www.rediff.com/news/2008/oct/12ban.htm?zcc=rl બજરંગ દળ સામે પ્રતિબંધ ટકી ન શકેઃએનએસએ] (NSA)</ref> *સપ્ટેમ્બર, 2008માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (આઇએનસી (INC))એ બજરંગ દળ અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP)) પર પ્રતિબંધની માગણી કરી હતી. આઇએનસી (INC)ના જણાવ્યા મુજબ, આ સંગઠનો રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા મનિષ તિવારીએ કહ્યું હતું કે, "સિમી (SIMI) જેવા સંગઠન સામે જ શ્વેતપત્ર જાહેર કરવાની જરૂરી નથી, પણ બજરંગ દળ અને વીએચપી (VHP) જેવા રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્યોમાં સામેલ તમામ સંગઠનો સામે શ્વેતપત્ર જાહેર કરવું જોઈએ."<ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=466509&amp;sid=NAT બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP)પર શ્વેતપત્ર લાવવા કોંગ્રેસની માગણી]</ref> કોંગ્રેસના પ્રવક્તા શકીલ અહમદે કહ્યું હતું કે, "જે સંગઠનો આતંકવાદી પ્રવૃત્તિમાં સંકળાયેલા હોય તેની તપાસ થવી જોઈએ તો પ્રશ્ન એ છે કે બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ શા માટે ન મૂકાવો ન જોઈએ".<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Congress_demands_ban_on_Bajrang_Dal/articleshow/3423922.cms બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા કોંગ્રેસની માગણી]</ref> મુસ્લિમ મૌલવી મૌલાના ખાલિદ રાશિદ ફિરંગી માહલીએ પણ કાનપુર વિસ્ફોટના પગલે આ સંગઠન પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે. તેઓ "મૂવમેન્ટ અગેઇન્સ્ટ ટેરરિઝમ" સાથે સંકળાયેલા છે.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Muslim-cleric-demands-ban-on-Bajrang-Dal/353369/ બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા મુસ્લિમ મૌલવીની માગણી]</ref> *માસિક સામયિક ''કોમ્યુનાલિઝમ કોમ્બેટ'' માનવાધિકાર કાર્યકર્તા તીસ્તા સેતલવાડએ શરૂ કર્યું છે, જેમાં ઓગસ્ટ, 20008માં બજરંગ દળ પર તાત્કાલિક ધોરણે પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/08/30/stories/2008083061311300.htm |title=બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકવા માગણી |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902110434/http://www.hindu.com/2008/08/30/stories/2008083061311300.htm |url-status=dead }}</ref> લોક જનશક્તિ પાર્ટી (એલજેપી (LJP))ના નેતા રામચંદ્ર પાસવાને બજરંગ દળને કોમી સંગઠન ગણાવતા કહ્યું હતું કે, "બજરંગ દળ અને વીએચપી (VHP) પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકી દેવો જોઈએ."<ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=466488&amp;sid=REG બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા એલજેપી (LJP)ની માગણી]</ref> *ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ, કેન્દ્રીય મંત્રી રામવિલાસ પાસવાન, ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન એચ. ડી. દેવે ગૌડા અને ઉત્તરપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી [[માયાવતી|માયાવતી]]એ બજરંગ દળ અને શ્રી રામ સેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે. આ સંબંધે દેવે ગૌડાએ વડાપ્રધાનને એક પત્ર લખ્યો છે અને બજરંગ દળ પર ઓરિસ્સા અને કર્ણાટકમાં લઘુમતીઓ સામે અવિચારી હિંસા કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે.<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&amp;theme=&amp;usrsess=1&amp;id=223444 બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા ગૌડા, માયાની માગણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217001736/http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&theme=&usrsess=1&id=223444 |date=2009-02-17 }} ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા,22 સપ્ટેમ્બર2008</ref><ref>[http://www.hindu.com/2008/09/20/stories/2008092055961300.htm બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા પાસવાનની માગણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922112921/http://www.hindu.com/2008/09/20/stories/2008092055961300.htm |date=2008-09-22 }} ધ હિંદુ, 20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref><ref>[http://sify.com/news/fullstory.php?id=14762651 બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા કોંગ્રેસની માગણી] સિફી ન્યૂઝ, 20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref> *પાંચ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચએ કર્ણાટકમાં ખ્રિસ્તી સંસ્થાઓ પર હુમલામાં શંકાસ્પદ ભૂમિકા બદલ બજરંગ દળ અને વીએચપી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે<ref>[http://www.ibnlive.com/news/ban-bajrang-dal-says-national-minorities-panel/75102-3.html બજંરગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકોઃ રાષ્ટ્રીય લઘુમતી પંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009065723/http://www.ibnlive.com/news/ban-bajrang-dal-says-national-minorities-panel/75102-3.html |date=2008-10-09 }} સીએનએન-આઇબીએન, 6 ઓક્ટોબર 2008</ref>. જોકે રાજ્યસ સરકાર પાસે <ref>[http://www.rediff.com/news/2008/sep/26karna.htm?zcc=rl ટીકા ]</ref> લઘુમતીઓ પંચની ભલામણો છે, પણ તે સૂચનોને સમર્થન આપતી નથી. *ઓરિસ્સા અને કર્ણાટકમાં ખ્રિસ્તીઓ અને તેમની સંસ્થાઓ પર સતત હુમલાને કારણે બજરંગ દળ અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદ પર પ્રતિબંદ મૂકવાની શક્યતા પર ચર્ચા કરવા પાંચ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ ભારતીય વડાપ્રધાને મંત્રીમંડળની વિશેષ બેઠક બોલાવી હતી<ref>[http://www.telegraphindia.com/1081005/jsp/nation/story_9930126.jsp બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા મંત્રીમંડળની ચર્ચા] ધ ટેલીગ્રાફ</ref>. ==પ્રમુખોની યાદી== *વિનય કટિયાર *જયભાણ સિંહ પવૈયા *ડો. સુરેન્દ્ર જૈન ==આ પણ જુઓ== *રોહિત વ્યાસમાન ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.bajrangdal.org બજરંગ દળની અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128164352/https://bajrangdal.org/ |date=2018-11-28 }} * [http://hrw.org/reports/2002/india/ ગુજરાતમાં વર્ષ 2002માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં બજરંગ દળની ભૂમિકા સંદર્ભે હ્યુમન રાઇટ્સ (માનવાધિકારો) વોચનો રીપોર્ટ] {{Sangh Parivar}} [[Category:1984માં સ્થપાયેલી સંસ્થાઓ]] [[Category:હિંદુત્વ]] [[Category:સંઘ પરિવાર]] [[Category:ધર્મ અને રાજકારણ]] [[Category:ભારતમાં ધાર્મિક હિંસા]] [[Category:ભારતમાં જમણેરી રાજકારણ]] gzv6mcomqagco3p5yrz49oe2lffhvxm 0 28052 905484 904155 2026-09-22T02:29:23Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |name = Airbus <small>SAS</small> |logo = [[Image:Airbus Logo 2017.svg|center|175px|Airbus logo]] |type = [[Subsidiary]] |genre = |foundation = 1970 (Airbus Industrie) <br> 2001 (Airbus <small>SAS</small>) |founder = |location_city = [[Blagnac]] |location_country = [[France]] |location = |locations = |area_served = |key_people = [[Thomas Enders]], [[CEO]] <br> [[Harald Wilhelm]], [[CFO]] <br>[[John Leahy (airline executive)|John Leahy]], Chief Commercial Officer <br> [[Fabrice Brégier]], [[Chief Operating Officer|COO]] |industry = [[Aerospace]] |products = [[Airliners|Commercial airliners]] ([[Airbus#Civilian products|list]]) |services = |revenue = {{profit}} €27.45 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008)<ref name="financials">{{cite web |url =http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |format =PDF |title =EADS Annual Review 2008 |access-date =2009-02-14 |year =2008 |publisher =[[EADS]] |archive-date =2009-09-13 |archive-url =https://web.archive.org/web/20090913002647/http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |url-status =dead }}</ref> |operating_income = |net_income = {{profit}} €1.597 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008) |assets = |equity = |owner = |num_employees = 57,000 <ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity/ |title = Airbus - Corporate Information - Ethics & Commitments - Diversity |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100328014954/http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity |url-status = dead }}</ref> |parent = [[EADS]] |divisions = |subsid = [[Airbus Military]] |slogan = "Setting the standards" |homepage = [http://www.airbus.com www.airbus.com] |footnotes = |intl = }} [[File:13-08-07-hongkong-airport-04.jpg|thumb|A 330-200]] '''એર બસ''' <small>[[સાસ]]</small>(SAS) ({{pron-en|ˈɛərbʌs}}[[અંગ્રેજીમાં]],[[File:Loudspeaker.svg]][[દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા):Airbus2.ogg|{{IPA|/ɛʁbys/}}]] [[ફ્રેંચ]]માં, {{IPA|/ˈɛːɐbʊs/}}[[જર્મન]]માં) [[વિમાન ઉત્પાદન]] કંપની જે યુરોપીયન એરોસ્પેસ કંપની [[ઈએડીએસ]] (EADS) ની પેટાશાખા છે. [[ફ્રાન્સ]]માં [[બ્લેગનેક]] ખાતે [[તુલોઝ]] નજીક<ref>"એરબસ એ380 હવાઇ ઉડ્ડયન નો ઇતિહાસ સર્જી ને જમીન ઉપર" [[યુએસે ટુડે]] 27 એપ્રિલ 2005. અપડેટેડ 28 એપ્રિલ 2005. 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>{0 /}"{1 }સંપર્કો{/1 }." એરબસ 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref> તેનું મથક બનાવી સમગ્ર યુરોપની એક બાજુથી બીજી બાજુ સુધી અર્થપૂર્ણ સક્રિયતા સાથે દુનિયાની અડધા ભાગની જેટ [[એરલાઇનર્સ]]નું ઉત્પાદન આ કંપની કરે છે. એરબસ એરોસ્પેસ ઉત્પાદકોના સંઘથી શરુ થયું હતું. યુરોપિયન સંરક્ષણ એજન્સીઓ અને એરોસ્પેસ કંપનીઓના સદીની આસપાસ એકત્ર 2001 માં [[ઈએડીએસ]] (EADS) (80%) અને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ]] (20%)ની માલિકીવાળી સરળતાપૂર્ણ જોઈન્ટ સ્ટોક કંપનીની સ્થાપના કરવાની પરવાનગી મળી. લાંબી વેચાણ પ્રક્રિયા પછી બીએઈ (BAE) એ તેનો શેરનો હિસ્સો 13 ઓકટોબર 2006ના રોજ ઈએડીએસને વેચી દીધો.<ref>{{cite news | title = BAE Systems says completed sale of Airbus stake to EADS | publisher = Forbes | date = 2006-10-13 | url = http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | access-date = 2006-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070319090922/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | archive-date = 2007-03-19 | url-status = live }}</ref> એરબસે ચાર યુરોપીયન સંઘના દેશોની સોળ અલગ અલગ જગ્યાએ લગભગ 57,000 કર્મચારીઓને નિયુક્ત કર્યાં છે. [[જર્મની]], [[ફ્રાન્સ]], [[યુનાઇટેડ કીંગ્ડમ]] અને [[સ્પેન]]. આખરનું એકત્રિત ઉત્પાદન [[તુલોઝ]](ફ્રાંસ), [[હેમ્બર્ગ]](જર્મની), [[સેવિલ]](સ્પેન) અને 2009 થી [[તિઆંજિન]](ચીન) માં થાય છે<ref>{{cite news| title = First Airbus final assembly line outside Europe inaugurated in Tianjin, China| date = 28 September 2008| publisher = Airbus| url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| access-date = 10 નવેમ્બર 2010| archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091211182749/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| url-status = dead}}</ref>. [[યુ.એસ]], [[જાપાન]], [[ચીન]]અને [[ભારત]]માં એરબસની સહાયક કંપનીઓ છે. સૌથી પહેલી વ્યાપારી દ્રષ્ટિથી ઉડાવી શકાય તેવી [[ફ્લાય-બાય-વાયર]] એરલાઈનનું ઉત્પાદન અને જાહેરાત કરવા માટે આ કંપની જાણીતી છે.<ref>{{cite news |title = Air Safety: Is America Ready to `Fly by Wire'? |date = 2 April 1989 |url = http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992:73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire'%3F&pqatl=google |publisher = Washington Post |first = Jim |last = Beatson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 21 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721205924/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992%3A73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire%27%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref><ref name="airbuscorphis">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |publisher = Airbus |title = History - Imaginative advances |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193815/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |url-status = dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===મૂળ=== [[બોઇંગ]], [[મેક્ડોનેલ ડગ્લાસ]] અને [[લોકહીડ]] જેવી [[અમેરિકન]] કંપનીઓની બરાબરી કરવા [[યુરોપીયન]] હવાઇ વ્યાપારી પેઢીઓના [[સંઘ]] દ્વારા ''એરબસ ઉદ્યોગ'' ની સ્થાપના થઇ.<ref name="USAirbushisite">{{cite web |title=Airbus Industrie |url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |access-date=2009-10-05 |author=T. A. Heppenheimer |publisher=US Centennial of Flight Commission |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825124308/http://centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |url-status=dead }}</ref> એકબાજુ જ્યાં અનેક યુરોપીયન હવાઇજહાજો નવીનતા લાવી રહ્યા હતા, ત્યાં સૌથી સફળ કંપનીઓ પણ ખુબ જ ઓછું ઉત્પાદન કરી રહી હતી.<ref name="airlinerworldspec">{{cite book |last=|first= |editor=Mark Nicholls |title=Airbus Jetliners: The European Solution|format= |access-date=2007-08-22|series=Classic Aircraft Series No.6 |year=2001 |publisher=Key Publishing |location=Stamford |isbn=0946219532|pages=}}</ref> 1991માં જીન પિયર્સન, કે જે ત્યારે એરબસ ઉદ્યોગના સીઇઓ (CEO) અને મેનેજિંગ ડાયરેક્ટર હતા, તેમણે ઘણા બધા પરિબળો વર્ણવ્યા કે જે અમેરીકન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોનું વર્ચસ્વ સમજાવતા હતા: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ભૂ-સ્થળ વિસ્તારે હવાઇ સ્થાનાંન્તર માટેની અનુકૂળતા પુરી પાડી હતી; 1942ની એંગ્લો-અમેરિકન સંધિએ યુએસમાં સ્થાનાંતર માટે એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદનની જવાબદારી સોંપી; અને વિશ્વયુદ્ધ બિજામાં અમેરિકાને "નફાકારક, ઉત્સાહી, મજબૂત અને બંધારણીય વિમાન ઉદ્યોગ"નું માળખું પુરુ પાડયું.<ref name="airlinerworldspec"></ref> {{Quote box|align=right|width=20%|quote="For the purpose of strengthening European co-operation in the field of aviation technology and thereby promoting economic and technological progress in Europe, to take appropriate measures for the joint development and production of an airbus."|source=<small>Airbus Mission Statement</small>}}1960ની મધ્યમાં, યુરોપીયન સંઘ સાથે મળીને કામ કરવા માટેની પ્રયોગાત્મક વાતચીતની શરૂઆત થઇ. વ્યક્તિગત એરક્રાફ્ટ કંપનીઓએ પહેલેથીજ આવી જરૂરિયાતની કલ્પના કરી હતી; 1959માં [[હોકર સિડલી]]એ [[આર્મસ્ટ્રોંગ વ્હીટવર્થ એડબલ્યુ.660 આર્ગોસી]]નાં "એરબસ" નામનાં વૃતાન્તની જાહેરાત કરી હતી,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA091FFF3D5A1A7493C5A8178BD95F4D8585F9 |publisher = New York Times |title = British plan big 'Air-Bus' |date = 17 October 1959}}</ref> જે 126 જેટલાં પ્રવાસીને અત્યંત નાનાં માર્ગ પર [[2ડી (d).]] સીટ માઈલનાં સીધાં સંચાલન ખર્ચે લઇ જવા સમર્થ હશે.<ref>{0 /}"ફ્લાયીંગ વિધાઉટ ફ્રિલ્સ", હોકર સિડલી એવીયેશન,{1 }ધ ટાઈમ્સ{/1 }, શુક્રવાર, ફેબ્રુ. 13, 1959 ; પૃ. 5 </ref> જોકે યુરોપીયન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોને આ પ્રગતિથી થતાં જોખમોની જાણ હતી જ અને તેમના સરકારની સાથે સાથે તેઓ પણ સ્વીકારવા લાગ્યાં હતાં કે આવા એરક્રાફ્ટનાં વિકાસ માટે અને વધુ શક્તિશાળી યુ.એસ ઉત્પાદકોનો સામનો કરવાં સાથે મળીને કામ કરવું ખુબ જરૂરી હતું. 1965નાં [[પેરિસ હવાઇ શો]]માં મુખ્ય યુરોપીયન એરલાઈન્સોએ અન-ઔપચારિક રીતે પોતાનાં નવાં "એરબસ" ની જરૂરીયાતો વિષે ચર્ચા કરી હતી, જે ટૂંકા કે મધ્ય-અંતર સુધી ઓછા ખર્ચમાં 100 કે તેથી વધારે યાત્રીઓનાં પરિવહનની ક્ષમતા ધરાવતી હોય.<ref name="flightintairhist">{{cite news|title=Airbus history|work=Flight International |publisher=Reed Business Publishing |date=1997-10-29 |access-date=2007-08-22}}</ref> એ જ વર્ષમાં હોકર સિડલીએ (યુકે સરકારનાં આગ્રહથી) [[બ્રિગેટ]] અને [[નોર્ડ]] સાથે જોડાઈને હવાઇ બસની રચનાનો અભ્યાસ કરવા માંડ્યો હતો. હોકર સિડલી/બ્રિગેટ/નોર્ડ ગ્રુપ એચબીએન (HBN) 100 એ યોજનાના સાતત્યનો પાયો બન્યા. 1966 સુધીમાં [[સુદ એવિએશન]], ત્યારબાદ [[એરોસ્પેશિએલ]] (ફ્રાન્સ), અર્બીત્સેમેન્સક્રાફ્ટ એરબસ, પછી ડચ એરબસ (જર્મની) અને હોકર સીડલી (યુકે) ભાગીદાર બન્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> ઓક્ટોબર 1966 ત્રણ સરકારોને આમાં ભંડોળ માટે અરજ કરાઇ.<ref name="flightintairhist"></ref> 25 જુલાઇ 1967 ત્રણ સરકારોએ યોજનામાં આગળ વધવા માટે સહમતી આપી. આ સંધિપત્ર પછીના બે વર્ષ દરમ્યાન, બ્રિટીશ અને ફ્રાન્સ બંન્ને સરકારોએ આ યોજના અંગે શંકાઓ દર્શાવી. [[એમઓયુ]]માં (MoU) દર્શાવ્યું હતું કે 31 જુલાઇ 1968 પહેલા 75 માંગપત્ર પ્રાપ્ત થવા જોઇએ. એરબસ એ300 [[કોન્કોર્ડ]], [[ડેઝૌલ્ટ મરકયુર]]ના એકત્રિત વિકાસના વધુ પડતા મૂડી ખર્ચના કારણે ફ્રેંચ સરકારે પ્રોજેક્ટ છોડવાની ધમકી આપી, પણ તેમને મનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="airbus2"></ref> એ300બી ની દરખાસ્ત બાબતમાં પોતાની નિસ્બત અંગે ડિસેમ્બર 1968 અને વેચાણમાં ઉણપને કારણે પોતાના રોકાણના વળતર અંગેના ભયથી, બ્રિટીશ સરકારે 10 એપ્રિલ 1969 રોજ પાછા ખસી જવાની જાહેરાત કરી.<ref name="flightintairhist"></ref><ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0A10F7355D137A93C3A8178FD85F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Britain abandons the European Airbus project; believes building the plane is a losing proposition |date = 11 April 1969 |first = John |last = Lee}}</ref> જર્મનીએ આ તકનો લાભ લઇને પોતાનો હિસ્સો આ યોજનામાં 50% વધાર્યો.<ref name="airbus2"></ref> હોકર સિડલી દ્વારા ત્યાંસુધી સહભાગી થયા બાદ, ફ્રાન્સ અને જર્મનીએ તેની પાંખની રચના અંગે નામરજી દર્શાવી. આથી બ્રીટીશ કંપનીને પેટા ઠેકેદાર તરીકે ચાલુ રહેવા માટે ખાસ સવલત પુરી પાડવામાં આવી.<ref name="airlinerworldspec"></ref> હોકર સિડલીએ ઓજારો માટે [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનનું રોકાણ કર્યું હતું અને વધુ મૂડી માટે બીજા [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનની લોન જર્મન સરકાર પાસેથી મેળવી.<ref name="airbus2"></ref> ===વિમાન ઉદ્યોગની રચના === [[File:Airbus A300 B2 Zero-G.jpg|thumb|એરબસ એ300, એરબસ દ્વારા રજુ કરાયેલ પ્રથમ નમુનો.]] વિમાન ઉદ્યોગ ઔપચારિક રીતે ''ગ્રુપમેંટ ડી'ઇન્ટરેટ ઇકોનોમિક'' (અર્થશાસ્ત્રિય સંબંધિત સમુહ અથવા જીઆઈઈ (GIE)) તરીકે 18 ડીસેમ્બર 1970 સ્થપાઈ હતી.<ref name="airbus2"></ref> તેની સ્થાપના ફ્રાંસ, જર્મની અને યુ.કે સરકાર વચ્ચેની પહેલવૃત્તિથી 1967 થઈ હતી. "એરબસ" નામ કોઈની માલિકી વગરનાં શબ્દમાંથી લીધું હતું જે વિમાન ઉદ્યોગમાં 1960માં વપરાતુ હતું. આ શબ્દનો સંદર્ભ એક વ્યાપારિક દ્રષ્ટિથી વપરાતાં નિશ્ચિત કદ અને અવકાશવાળા એરક્રાફ્ટથી હતો જે શબ્દ ફ્રેંચની ભાષાશાસ્ત્રમાં શામેલ કરાયું હતું. એરોસ્પેટીએલ અને દોઈચે એરબસ પ્રત્યેકે 36.5% તેમજ હોકર સીડલી 20% અને ફોક્કર-વીએફડબલ્યુ 7% ઉત્પાદન કામનાં શેર લઇ લીધાં.<ref name="flightintairhist"></ref> દરેક કંપની પોતાનાં ભાગને સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ, ઉડવા માટે તૈયાર હોય તે રીતે પહોંચાડવાની હતી. ઓક્ટોબેર 1971માં [[સ્પેનીશ]] કંપની [[સીએએસએ]] (CASA) વિમાન ઉદ્યોગનાં 4.2% શેર પ્રાપ્ત કર્યાં જેની સાથોસાથ એરોસ્પેટીએલ અને ડોઈચે વિમાનની રકમ 47.9% થી ઘટાડવી પડી.<ref name="flightintairhist"></ref> જાન્યુઆરી 1979માં બ્રિટીશ એરોસ્પેસે વિમાન ઉદ્યોગનાં 20% શેરને પ્રાપ્ત કર્યાં હતાં, જેણે હોકર સીડલી ને 1977માં પોતાનામાં સમાવી લીધો હતો.<ref>{{cite web |url = http://seattletimes.nwsource.com/news/business/757/ |publisher = Seattle Times |title = A special report on the conception, design, manufacture, marketing and delivery of a new jetliner — the Boeing 757 |first = Peter |last = Rinearson |date = 1983-06-19}}</ref> મોટાભાગનાં શેરહોલ્ડરઓએ તેમના શેર 37.9% પર ઘટાડી મુક્યા હતા, જયારે સીએએસએ (CASA) પોતાનાં 4.2% જાળવી રાખ્યાં હતાં.<ref name="airbus5">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |publisher = Airbus |title = History - Technology leaders |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100326091613/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |url-status = dead }}</ref> ===વિમાન એ300નો વિકાસ === {{Main|Airbus A300}} [[File:American Airlines Airbus A300-600 inbound to John F. Kennedy International Airport.jpg|thumb|left|એન અમેરિકન એરલાઈન્સ એ300બી4-605આર]] વિમાન એ300 સૌથી પહેલું વિકસિત, ઉત્પાદિત અને વેચાણરૂપી એરબસનું હવાઇ જહાજ હતું. 1967 ની શરૂઆતમાં જ યોજનામાં મુકેલાં 320 બેઠક વાળા, બે એન્જીનવાળા એરલાઈનર ને "[[એ300]]"ના નામથી ઓળખવા લાગ્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> 1967નાં ત્રી-સરકારી કરારને અનુસરીને, [[રોજર બેટેઈલી /0}ની , એ300નાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ માટે ટેકનીકલ ડાયરેક્ટર તરીકેની નિમણુક થઇ હતી.<ref name="airbus1">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days/ |publisher = Airbus |title = History - Early days |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100414010100/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days |url-status = dead }}</ref>]] બેટેઈલીએ કામનું વિભાજન એવી રીતે ઉભું કર્યું જે વર્ષોવર્ષ આ વિમાન નાં ઉત્પાદનનો પાયો રહે: ફ્રાંસ કોકપીટ બનાવશે, ફ્લાઈટ કન્ટ્રોલ અને ઢાંચા ના નીચલા વચલા વિભાગ નું ઉત્પાદન , હોકર સીડેલી કરે જેની [[ટ્રાઈડેન્ટ]] ટેકનોલોજી એ તેને પ્રભાવિત કર્યા હતા, તેને પાંખોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30D10F63B55127B93C7AB178BD95F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Hawker-Siddeley starts wing work for Europe Airbus |date = 25 October 1969}}</ref> જર્મનીએ આગળનાં અને પાછળનાં ઢાંચાના વિભાગોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું, જેની સાથે સાથે ઉપલા વચ્ચેનાં વિભાગને પણ કરવાનો હતો, ડચ ફ્લેપ્સ અને સ્પોઇલર્સ બનાવે અને આખરે સ્પેન(જે હજી પૂરે પુરા ભાગીદાર ન હતા) તેણે આડી ટેલપ્લેન(વિમાન ની પાછળ નો ભાગ)બનાવાની હતી.<ref name="airbus1"></ref> 26 સપ્ટેમ્બર 1967 નાં જર્મન, ફ્રેંચ અને બ્રિટીશ સરકારે એક સમજુતી પત્રક ઉપર લંડન ખાતે સહી કરી જેનાથી વિકાસ અધ્યયન ને ચાલુ રાખવાની પરવાનગી મળી. આનાથી સુડ એવિયેશન ને "આગેવાન કંપની" તરીકે ની મંજુરી મળી, ફ્રાંસ અને યુકે પ્રત્યેકને 37.5% ની કામની ભાગીદારી મળશે, જર્મનીને 25% અને [[રોલ્સ રોઇસ]] એન્જીનનું ઉત્પાદન કરશે.<ref name="airlinerworldspec"></ref><ref name="airbus1"></ref> 300+ ની બેઠક વાળા વિમાન એ300 માટે એરલાઈન્સ ની હૂંફાળી મદદ જોઇને, ભાગીદારોએ એ250 નો વિચાર રજુ કર્યો જે પછીથી એ300બી, એક 250 ની બેઠકવાળું એરલાઈનર બન્યું જે પહેલેથી મોજુદ એન્જીનથી કાર્યરત હોય.<ref name="flightintairhist"></ref> આનાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો આવ્યો, કારણકે રોલ્સ-રોયસે આરબી207 ને એ300 માં વાપર્યું જેમાં ઘણો મોટો ખર્ચો થયો હતો. આરબી207ને ઘણી મુશ્કેલી અને વિલંબનો સામનો કરવો પડ્યો કારણ કે [[રોલ્સ-રોયસ]] નું પૂરે પૂરું ધ્યાન બીજા જેટ એન્જીન, [[આરબી211]], [[લોકહીડ]] એલ-1011 માટે ના વિકાસમાં હતું,<ref name="airbus2">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |title = History - Trouble and strife |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193841/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |url-status = dead }}</ref> તેમજ રોલ્સ-રોયસે 1971 દેવાળિયું ફુંકયુ હતું.<ref>{{cite web|url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=ClIVAAAAIBAJ&sjid=ceUDAAAAIBAJ&pg=2007,9468941&dq=a300+airbus&hl=en |title = German Aircraft-makers eye Aust with new jet |publisher = Sydney Morning Herald |date = 27 April 1971}}</ref><ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B1EFD3D5F107B93C7A91789D85F458785F9 |title = Rolls-Royce Is Bankrupt; Blames Lockheed Project |publisher = New York Times |date = 5 February 1971 |first = John |last = Lee}}</ref> એ300બી તેના ત્રણ એન્જીન વાળા અમેરિકન હરીફ કરતા વધારે કિફાયતી અને હલક વજન નું હતું.<ref name="airbus3">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |title = History - First order, first flight |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193810/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19%2C+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |title = A300B Airbus ahead of its time? |publisher = Los Angeles Times |date = 19 December 1971 |first = Joe |last = Morris |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120300/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19,+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> {{Quote box|align=right|width=30%|quote="We showed the world we were not sitting on a nine-day wonder, and that we wanted to realise a family of planes…we won over customers we wouldn’t otherwise have won...now we had two planes that had a great deal in common as far as systems and cockpits were concerned."|source=<small>Jean Roeder, chief engineer of Deutsche Airbus, speaking of the A310<ref name="airbus5"/></small>}}1972 માં એ300 ના સૌ પ્રથમ ઉત્પાદિત મોડેલે તેની પ્રથમ ઉડાન કરી, એ300બી2 1974 થી સેવામાં આવી,<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26%2C+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |title = Selling Airbus to U.S. carriers a tough task |publisher = Los Angeles Times |date = 26 August 1974 |first = Harold |last = Watkins |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120451/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26,+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> જેને એ300 જેવીજ સમયસૂચિત સુપરસોનિક એરક્રાફ્ટ [[કોન્કોર્ડે]] ઝાંખી પડી દીધી.<ref name="Beebover">{{cite web|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/802741.stm |title = The Airbus fight to stay ahead |publisher = BBC News |date = 23 June 2000 | access-date=2010-01-01}}</ref> શરૂઆત માં સંઘની સફળતા નબળી હતી,<ref>{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |title = Now, the Poor Man's Jumbo Jet |publisher = TIME Magazine |date = 17 October 1977 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101022164535/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |url-status = dead }}</ref> પરંતુ વિમાનનાં ઓર્ડરોને ગતિ મળી,<ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50B11F93F5513728DDDAE0894DC405B888BF1D3 |title = Eastern accepts $778 million deal to get 23 Airbuses |publisher = New York Times |date = 7 April 1978 |first = Richard |last = Witkin}}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=DXgQAAAAIBAJ&sjid=7JIDAAAAIBAJ&pg=2954,5223070&dq=a300+airbus&hl=en |title = Airbus funds flow on |publisher = The Age |date = 11 December 1979 |first = Gerry |last = Carman }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસ ના સીઈઓ બર્નાર્ડ લેથીએરની વ્યાપાર કુશળતા ની યોગ્ય અધિકારી હેઠળ અમેરિકા અને એશિયા ની એયરલાઈન્સને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="airbus8">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |publisher = Airbus |title = History - A market breakthrough |access-date = 2009-10-21 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193755/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |url-status = dead }}</ref> 1979 સુધીમાં સંઘ પાસે એ300 માટે 256 ઓર્ડરો હતા,<ref name="Beebover"></ref> અને તેનાં આગલાં વર્ષમાં એરબસે વધુ આધુનિક એરક્રાફ્ટ [[એ310]] રજુ કરી હતી.<ref name="airbus5"></ref> 1981 માં [[એ320]] ના રજુઆત કારણે એરબસને વિમાન માર્કેટમાં મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ખાતરીથી રાખી દીધા<ref>{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title = Airbus takes flight with big-jet sales |publisher = Philadelphia Inquirer |date = 22 August 1982 |first = Tom |last = Belden |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 8 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110608191510/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}</ref>- આ વિમાન ને તેની પેહલી ઉડાન પેહલાંજ 400 થી પણ વધુ ઓર્ડર હતા, જેની સરખામણીમાં 1972 માં એ300 પાસે ફક્ત 15 હતા. ===એરબસ <small>એસએએસ</small> (SAS)માં સંક્રાંતિ=== પ્રભાવશાળી ભાગીદાર કંપનીના ઉત્પાદનનાં અવધારણ અને એન્જિનીયરીંગની મિલકતે વિમાન ઉદ્યોગ ને એક સેલ્સ અને માર્કેટિંગ કંપની બનાવી.<ref name="FTSAS">{{cite news |first=Kevin |last=Done|title=Survey - Europe Reinvented: Airbus has come of age|work=[[Financial Times]]|date=2001-02-02|access-date=2007-09-08}}</ref> આ ગોઠવણીથી અંતર્ગત સ્વાર્થ-હિત સંઘર્ષોનાં કારણે ચારે ભાગીદાર કંપનીઓને અક્ષમતાનો સામનો કરવો પડ્યો. તે બધાં આ સંઘ નાં જીઆઈઈ (GIE) શેરહોલ્ડર અને પેટા કરારદાર હતાં. એરબસની શ્રેણીનાં વિકાસ માટે કંપનીઓ એ સાથે મળીને કામ કર્યું, પણ પોતાનાં ઉત્પાદન ક્રિયાઓની નાણાકીય વિગતો ની છુપાવી અને પેટા-સ્થળોના સ્થળાંતર ખર્ચને વધારવા માટેની ખુબ માંગ કરી.<ref name="awst formation">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate Conducive For Airbus Consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-09-08}}</ref> હવે એ સ્પષ્ટ થતું જતું હતું કે તેના મૂળ નિવેદનની સરખામણી માં એરબસ માત્ર એક વિમાનનું ઉત્પાદન કરનારી કામચલાઉ સંગઠન નહતી, પણ ભવિષ્યના વિમાનનાં વિકાસ માટે લાંબુ ટકનારી બ્રાંડ બની ગઈ હતી. 1980ની અંતમાં નવા મધ્યમ કદનાં હવાઇ જહાજ માટેનું કામ શરુ થઇ ગયું હતું. અને એ વખત સુધી એરબસના નામ હેઠળ સૌથી મોટુ ઉત્પાદન હતું [[એ330]] અને [[એરબસ એ340]].<ref>{0 /}ફ્રોલે, જેરાલ્ડ. "એરબસ એ330-200". "એરબસ એ330-300".. ''ધ ઈન્ટરનેશનલ ડિરેક્ટરી ઓફ સિવિલ એરક્રાફ્ટ,2003/2004 '' . એરોસ્પેસ પબ્લીકેશન્સ, 2003. આઇએસબીએન 81-7304-025-7 </ref><ref>{{cite web |title=Airbus faces critical decision in coming months |publisher=Reuters |date=26 December 2001 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=8 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608191523/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref> [[File:Northwest Airlines A330-323 (N805NW) landing at London Gatwick Airport.jpg|thumb|left|એરબસ એ330, નવુ હવાઇ જહાજ 1994 માં દાખલ કર્યુ]] 1990ની શરૂઆતમાં એ વખતનાં સીઈઓ (CEO) જીન પીયર્સને દલીલ કરી હતી કે જીઆઈઈ (GIE)ને ત્યાગ કરવો જોઈએ અને એરબસની એક રૂઢીચુસ્ત કંપની તરીકે સ્થાપના થવી જોઇએ.<ref>{{cite press release |title=Airbus Tries to Fly in a New Formation;Consortium's Chief Hopes a Revamping Could Aid Its Challenge to Boeing |publisher=New York Times |date=2 May 1996 |url= http://www.nytimes.com/1996/05/02/business/international-business-airbus-tries-fly-new-formation-consortium-s-chief-hopes.html?pagewanted=all}}</ref> જોકે, ચાર કંપનીનું સંયોજન કરવાની મુશ્કેલી અને તેની મિલકતનું મૂલ્યાંકન, એની સાથે તેના કાયદાકીય ઝગડાના કારણે, તેની શરૂઆત કરવામાં વિલંબ પડ્યો. 1998 ડિસેમ્બેરમાં જયારેએ અહેવાલ મળ્યો કે બ્રિટીશ એરોસ્પેસ અને ડીએએસએ (DASA) એક બીજા સાથે વિલીન થવાની છે,<ref>{{cite news |last=Spiegel |first =Peter |title=End of an era at BAE: how Sir Richard Evans changed the UK defence industry |publisher=Financial Times |date =2004-07-17}}</ref> તો એરોસ્પતિઅલે એરબસ પરિવર્તનની વાટાઘાટો નિષ્ક્રિય કરી નાખી; ફ્રેંચ કંપનીને ડર બેઠો કે ભેગી થયેલી બીએઈ/ડીએએસએ (BAe/DASA), જે 57.9% નો હિસ્સો એરબસમાં ધરાવશે અને કંપની પર વર્ચસ્વ જમાવશે જેના કારણે તેણે 50/50 ના ભાગલા પર ભાર આપ્યો.<ref>{{cite news|title=Platform envy |work=[[The Economist]]|date=1998-12-12|access-date=2007-09-08}}</ref> જોકે આ મુદ્દાનો અંત જાન્યુઆરી 1999માં થયો જયારે બીએઈ (BAe)એ ડીએએસએ (DASA) સાથેની વાતો નિષ્ક્રિય કરી અને [[માર્કોની ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સ]]માં ભળીને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ્સ]] બનાવવાની ચાહના કરી.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/the_company_file/239057.stm |title = GEC spoils DASA / BAe party |publisher = BBC News |date = 20 December 1998 | access-date=2010-01-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.janes.com/articles/Janes-Navy-International-99/BRITISH-AEROSPACE-AND-MARCONI-ELECTRONIC-SYSTEMS-FORM-THE-THIRD-LARGEST-DEFENCE-UNIT-IN-THE-WORLD.html |title = British Aerospace and Marconi Electronic Systems form the third largest defence unit in the world |publisher = Jane's International |date = 19 January 1999}}</ref><ref name="scotsman2000">{{cite news |first=Andrew|last=Turpin| title = BAE eyes US targets after profit rockets |work= The Scotsman| publisher =The Scotsman Publications|page=26| date = 4 March 2000}}</ref> 2000ના વર્ષમાં ચાર માંથી ત્રણ ભાગીદાર કંપની ([[ડેઈમલર ક્રાઇસ્લર]] એરોસ્પેસ, ડોઈચે એરબસના વારસદાર, [[એરોસ્પેતિએલ-માત્રા]], સુડ-એવિયેશનનાં વારસદાર; અને સીએએસએ (CASA)) [[ઇએડીએસ]] (EADS)નું સર્જન કરવા એકબીજામાં જોડાઈ જવાનું નક્કી કર્યું. એરબસ ફ્રાંસ, એરબસ ડોઇચ્લેન્ડ અને એરબસ એસ્પના ની માલિકી ઈએડીએસ (EADS) ધરાવતું હતું અને તેથી 80% એરબસ ઉદ્યોગ મેળવતું હતું.<ref name="awst formation"/><ref>{{cite web |url = http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |title = History of EADS |publisher = EADS |access-date = 2009-10-07 |archive-date = 2008-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080603121737/http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |url-status = dead }}</ref> બીએઈ (BAE) સિસ્ટમ્સ અને ઈએડીએસ (EADS)એ પોતાની ઉત્પાદનની મિલકત નવી કંપનીને ટ્રાન્સફર કરી, વિમાન <small>એસએએસ</small> (SAS),તેમાં શેર ધરાવાના બદલામાં.<ref name="awst formation2">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate conducive for Airbus consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-10-04}}</ref><ref>{{cite press release |title=EADS and BAE SYSTEMS complete Airbus integration - Airbus SAS formally established |publisher=BAE Systems plc|date=2001-07-12 |url= http://www.baesystems.com/Newsroom/NewsReleases/2001/press_120720011.html |access-date=2007-10-04}}</ref> ===એ380નો વિકાસ === {{Main|Airbus A380}} <div class="floatright"> <timeline> ImageSize = width:275 height:210 PlotArea = left:50 right:0 bottom:10 top:10 DateFormat = yyyy Period = from:1991 till:2007 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1991 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1992</div> PlotData= Color:yellow mark:(line,black) align:left fontsize:M shift:(0,-3) # shift text to right side of bar # there is no automatic collision detection, fontsize:XS # so shift texts up or down manually to avoid overlap shift:(25,-10) at:2007 shift:15,-6 text: એરબસે પહેલા A380-800ની સોંપણી કરી at:2006 shift:15,-6 text: પ્રમાણતા અને વિલંબો at:2005 shift:15,-6 text: પ્રથમ ફ્લાઇટ્સ at:2004 shift:15,-6 text: પહેલા એન્જિનની સોંપણી at:2002 shift:15,-6 text: અગભૂત ભાગના ઉત્પાદનની શરૂઆત at:2001 shift:15,-6 text: એરબસ મંડળનું જોડાવવું at:2000 shift:15,-6 text: A3XXના વ્યાપારિક શરૂઆત at:1996 shift:15,-6 text: ''વિશાળ વિમાન વિભાજન'' ની સ્થાપના થઇ. at:1996 shift:15,-6 text: તેના જેવી જ યોજનાઓનું બોઇંગ રદ કરવામાં આવ્યું at:1991 shift:15,-6 text: બજાર માંગ પર શોધખોળ </timeline> 1988નાં ઉનાળામાં, એરબસ ઇજનેરોના એક સંઘ એ જીન રોડરની આગેવાનીમાં ખાનગીમાં અલ્ટ્રા-હાઇ-કેપેસીટીનાં એરલાઈનર (યુએચસીએ (UHCA))ના વિકાસનું કામ શરૂ કર્યું, પોતાના બન્ને ઉત્પાદનની હારમાળા પૂર્ણ કરવા તેમજ [[બોઇંગ]]નું વર્ચસ્વ તોડવા જેણે આ માર્કેટ શાખામાં 1970 થી તેનાં [[747]] સાથે ફાયદાનો આનંદ માણ્યો હતો.<ref>{0 /}નોરિસ, 2005. પૃ.7.</ref> 747-400 થી 15% ઓછા સંચાલન ખર્ચનો લક્ષ્ય રાખી આ પ્રોજેક્ટની ઘોષણા 1990માં [[ફાર્નબોરોહ એર શો]]માં થઇ.<ref>નોરિસ, 2005. પૃ. 16-17.</ref> એરબસે ડીઝાઈનરોની ચાર ટીમોનું આયોજન કર્યું, જેમાં [[ઈએડીએસ]] (EADS)નાં ભાગીદારોમાનાં દરેક માંથી એક([[એરોસ્પેતીએલ]], [[ડાઈમરક્રાઇસ્લર એરોસ્પેસ]], [[બ્રિટીશ એરોસ્પેસ]], [[ઈએડીએસ સીએએસએ]] (EADS CASA)) ભવિષ્યના વિમાન રચનાની નવી ટેકનોલોજીની યોજના કરવા માટે લેવાયા હતાં. જૂન 1994માં એરબસે પોતાની બહુ વિશાળ એરલાઈનરનો વિકાસ કરવાની શરૂઆત કરી, જે પછી એ3એક્સએક્સ (A3XX)નાં નામે ઓળખાયું.<ref name="Beebover"></ref><ref>{{cite web | title = Airbus will reveal plan for super-jumbo: Aircraft would seat at least 600 people and cost dollars 8bn to develop | publisher = The Independent | date = 4 June 1994 | url = http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | first = David | last = Bowen | access-date = 10 નવેમ્બર 2010 | archive-date = 28 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100928050035/http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Airbus unveils plans for 854-passenger airliner | publisher = The Baltimore Sun | date = September 8, 1994 | url = http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08%2C+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | access-date = નવેમ્બર 10, 2010 | archive-date = જૂન 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120512/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08,+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | url-status = dead }}</ref> એરબસે અમુક રચનાને ધ્યાનમાં લીધી, [[વિમાન એ340]]ની વિચિત્ર બે ઢાંચા વાળી સાઈડ-બાય-સાઈડ જોડાણ વાળી પણ, જે એરબસનું મોટામાં મોટું તે સમયેનું જેટ હતું.<ref name="norris_wagner_book">{{cite book | last = Norris | first = Guy | coauthors = Mark Wagner | title = Airbus A380: Superjumbo of the 21st Century | publisher = Zenith Press | year = 2005 | url = http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | isbn = 978-0-7603-2218-5 | access-date = 2010-11-10 | archive-date = 2009-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090507101924/http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | url-status = dead }}</ref> એરબસે પોતાની રૂપરેખા સુધારીને બોઇંગ 747-400 ના ચાલુ સંચાલન ખર્ચમાં 15 થી 20% જેટલો ઘટાડો સુચવ્યો. એ3એક્સએક્સનુ રૂપાંતર એક દ્વિસ્તરીય માળખામાં કરવામાં આવ્યુ જે પારંપરિક એક સ્તરીય માળખા કરતા વધુ યાત્રીઓની ક્ષમતા ધરાવતુ હતું. પાંચ એ380 પ્રયોગાત્મક અને ખરાપણુ સિદ્ધ કરવા માટે બનવવામાં આવ્યા. 18 જાન્યુઆરી 2005ના દિવસે પ્રથમ એ380ની અનાવરણ વિધિ તુલોઝમાં ઉદ્દધાટન સમારોહમાં કરવામાં આવી, અને તેની પ્રથમ ફલાઈટ 27 એપ્રિલ 2005ના રોજ ઉડી. સફળ ઉતરાણના ત્રણ કલાકને 54 મિનિટ પછી, મુખ્ય પાયલોટ [[જેકસ રોસે]]એ કહ્યુ કે એ380 ચલાવવુ એ "સાયકલ સંભાળવા જેવું છે"<ref name="First flight">{{cite web | title = A380 Successfully completes its first flight | publisher = Flug Revue | date = 27 April 2005 | url = http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | access-date = 2008-03-14 | archive-date = 2008-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080417032419/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | url-status = dead }}</ref> 1 ડિસેમ્બર 2005ના, એ380 એ મેચ 0.96ની મહત્તમ ઝડપ મેળવી.<ref name="flight_test_2005">{{Cita noticia|fecha=20 de diciembre de 2005|título=A380 powers on through flight-test|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaacceso=25 de septiembre de 2007|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070930043200/http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaarchivo=30 de septiembre de 2007|editorial=Flight International|autor=Max Kingsley-Jones}}</ref> 10 જાન્યુઅરી 2006 ના દિવસે એ380 એ તેની [[કોલંમ્બિયા]]ના [[મેડેલિન]] સુધીની સૌ પ્રથમ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પાર કરવાની હવાઇ સફર કરી.<ref name="Cold wethet test">{{cite news | title = Airbus tests A380 jet in extreme cold of Canada | publisher = [[MSNBC]] | date = 8 February 2006 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | access-date = 2006-09-16 | archive-date = 2011-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110829163032/http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | url-status = dead }}</ref> [[File:Airbus A380.jpg|thumb|એરબસ એ380, દુનિયા નુ સૌ પ્રથમ ઉતારુ જેટ,2007 મા્ ધંધાકિય સેવા માં દાખલ કર્યુ. ]] 3 ઓકટોબર 2006ના દિવસે સીઇઓ (CEO) [[ક્રિસટીન સ્ટેરિફે]] જાહેરાત કરી કે એ380 ના વિલંબનુ કારણ હવાઇ જહાજ બનાવવાના અસંગત [[સોફટવેર ની સંરચનાનો]] ઉપયોગ છે. પ્રારંભમાં, [[તુલોઝ]] ના એકત્રિકરણ પ્લાન્ટમાં ([[ડેસાલ્ટ]] દ્વારા બનાવેલ)[[કેટીયા]] ની આધુનિક 5 આવૃત્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે [[હેમ્બર્ગ]] કારખાનાના રૂપરેખા કેન્દ્રએ જુની અધુરી આવૃત્તિ 4 વાપરી હતી.<ref name="matlack2006">{{cite news|url=http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|title=Airbus: First, blame the Software|first=Carol|last=Matlack|publisher=Businessweek|date=5 October 2006|access-date=2007-12-12|archive-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019002713/http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|url-status=dead}}</ref> પરિણામે સંપુર્ણ હવાઇ જહાજમાં વાપરવામાં આવેલ 530 કિ.મી. જેટલા કેબલની રચના ફરીથી કરવી પડી.<ref>{{cite news|url=http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|title=What Grounded the Airbus A380?|date=6 December 2006|first=Kenneth|last=Wong|publisher=Cadalyst|access-date=2007-12-12|archive-date=2009-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609111539/http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|url-status=dead}}</ref> જો કે કોઇ ઓર્ડરને રદ કરવાની જરૂર ના પડી, તોપણ એરબસે મોડા વહેંચણી કરવાને કારણે લાખોનો દંડ ચુકવવો પડ્યો.<ref name="matlack2006"></ref> 15 ઓક્ટોબર 2007માં સૌ પ્રથમ હવાઇ જહાજ [[સીંગાપોર એરલાઇન]]ને પુરુ પાડવામાં આવ્યુ અને [[સીંગાપોર]] અને [[સીડની]] વચ્ચે 25 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ ઉદ્દઘાટન ઉડ્ડયન શરુ કરવામાં આવ્યુ.<ref name="1st SIA flight">{{cite news |title=First A380 Flight on 25–26 October |url=http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |publisher=[[Singapore Airlines]] |date=2007-08-16 |access-date=2007-08-16 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319141802/http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title= A380 superjumbo lands in Sydney |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7061164.stm |publisher=BBC |date=2007-10-25 |access-date=2008-10-22 }}</ref> બે માસ બાદ સીંગાપોર એરલાઇન ના સીઇઓ (CEO) ચ્યુ ચુંગ સેંગે કહ્યુ કે એ380 એરલાઇન અને એરબસ બંન્નેની અપેક્ષા કરતા સારી કામગીરી દર્શાવી રહ્યા છે તેમજ પ્રતિ ઉતારુ [[747-400]] ફ્લિટ કરતા 20% ઓછું બળતણ બાળી રહ્યું છે.<ref name="SIA's Chew: A380 pleases">{{cite news | title = SIA's Chew: A380 pleases, Virgin Atlantic disappoints | publisher = ATW Online | date = 2007-12-13 | url = http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2007-12-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071215175343/http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | url-status = dead }}</ref> [[એમીરેટ્સ]] બીજી હવાઇ કંપની હતી જેણે 28 જુલાઇ 2008 ના રોજ એ380 છોડાવીને [[દુબઇ]] અને [[ન્યુયોર્ક]]<ref>{{cite news | title = Emirates A380 arrives in New York! | date = 2008-08-03 | access-date = 2008-08-03 | url = http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | archive-date = 2008-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080904225503/http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | url-status = dead }}</ref> વચ્ચે 1 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ ઉડ્ડયન શરુ કર્યુ.<ref name="1st UAE flight">{{cite news | title = Emirates A380 Lands At New York's JFK | date = 2008-08-01 | access-date = 2008-08-05 | url = http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | archive-date = 2008-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080806020526/http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | url-status = dead }}</ref> ત્યારબાદ [[કોન્તાસ]] 19 સપ્ટેમ્બર 2008માં આ વાતને અનુસરીને, 20 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ [[મેલબોર્ન]] અને [[લોસ એન્જેલિસ]]વચ્ચે ઉડાન શરુ કર્યુ.<ref name="1st QFA flight">{{cite news |title= Qantas A380 arrives in LA after maiden flight |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/10/21/1224351190665.html |publisher=[[The Age]] |date=2008-10-21 |access-date=2008-10-22 }}</ref> ===બીએઇ (BAE) સ્ટેકનું વેચાણ=== 6 એપ્રીલ 2006 ના રોજ બીએઈ (BAE) સીસ્ટમએ એરબસનો 20% હિસ્સો, જેનુ "રૂઢિગત મૂલ્ય" 3.5 બીલીયન[[€]]([[US$]]4.17bn) હતું તેને વેચવાની જાહેરાત કરી.<ref name="bbc_bae_20060406">{{cite web| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4885426.stm |title = BAE Systems to sell Airbus stake |publisher = [[BBC News]] |date = 6 April 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> વિશ્લેષકો સુચવ્યુ કે યુએસ પેઢીઓ સાથે ભાગીદારી કરવી નાણાકીય અને રાજકીય રીતે વધુ યોગ્ય છે.<ref name="wsj_bae_20060407">{{cite web |url = http://online.wsj.com/article/SB114439030968919877.html |title = BAE in Talks With EADS to Sell its 20% Airbus Stake; British Firm is Focusing Increasingly on Defense Market, Especially in U.S. |author = Michaels, D. |publisher = ''[[The Wall Street Journal]]'' |date = 7 April 2006}}</ref> બીએઈ (BAE)એ પ્રારંભમાં અન-ઔપચારિક રીતે જેની ખુબ માંગ હતી તેવી કિંમતમાં ઇએડીએસ (EADS) સાથે સહમતિ દર્શાવી. લાંબી વાટાઘાટો અને કિંમતમાં અસહમતિને કારણે બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર [[આકરણી]] આપવા માટે રોકાણકર્તા બેંક [[રોથસિલ્ડ]]ની નિમણુકનો પોતાનો વિકલ્પ રજુ કર્યો. [[File:singapore airlines a380 9v-skf takeoff arp.jpg|thumb|left|સિંગાપોર એરલાઇન્સ નું એ380લંન્ડન ના હિથ્રો હવાઇ અડ્ડા ઉપર થી રવાના]] જૂન 2006માં એ380ના વધુ વિલંબની ઘોષણાને કારણે એરબસ ઘણા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદમાં ચડી ગયું. જાહેરાતને કારણે સંલગ્ન સ્ટોકના મૂલ્યમાં અચાનક જ થોડાક દિવસોમાં 25% જેટલો ઘટાડો થયો, જોકે ત્યારબાદ તે ઝડપથી પાછો સુધરી ગયો હતો. [[આંતરિક વ્યાપાર]] અંગે ઇએડીએસ (EADS)ના સીઇઓ (CEO) [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] ઉપર આક્ષેપો મુકાયા જેને મોટાભાગના સંબધિત ઘટકો અનુસર્યા. બીએઈ (BAE)ને થયેલ સંલગ્ન નુકસાનથી ભારે ચિંતા થઇ, છાપાંઓએ તેને બીએઈ (BAE) અને ઇએડીએસ (EADS) વચ્ચેની "ભયંકર સીધી હાર" વર્ણવી, જેથી બીએઈ (BAE) માનતુ થયુ કે આ જાહેરાતથી તેના શેરના ભાવ માં ઘટાડો કરવાની યોજના છે.<ref name="row">{{cite web |url = http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |title = BAE launches attack on EADS over Airbus superjumbo warning |publisher = ''[[The Independent]]'' |access-date = 15 June 2006 |first = Michael |last = Harrison |archive-date = 22 નવેમ્બર 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081122115820/http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |url-status = dead }}</ref> ફ્રેંચ શેરધારક સમુહે ઇએડીએસ (EADS) સામે એ380ના વિલંબને કારણે રોકાણકારોને નાણાકીય અસરોથી અંધારામાં રાખવા બદલ કાયદાકીય કાર્યવાહી દાખલ કરી જ્યારે હવાઇ કંપનીઓ એ વિલંબિત વહેંચણીને કારણે નુકસાનની માંગણી કરી.<ref name="FT 20060711 frontpage">{{cite news |last=Hollinger |first=Peggy |coauthors=Done, Kevin |title=Sharp drop in orders at Airbus |pages=1,14 |publisher=Financial Times Daily |date=11 July 2006 }}</ref> આ કારણે ઇએડીએસ (EADS) ના વડા [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] અને એરબસ ના [[સીઇઓ]] (CEO) [[ગુસ્તાવ હંબર્ટ]] એ 2 જુલાઇ 2006ના રોજ તેમના રાજીનામા ની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web |url = http://www.nytimes.com/2006/07/03/business/worldbusiness/03airbus.html |title = Top Officials of Airbus and EADS Step Down |publisher = New York Times |date = 3 July 2006|first = Carter |last = Dougherty}}</ref> 2 જુલાઇ 2006ના રોજ રોથસીલ્ડે બીએઈ (BAE)ના વિશ્લેષકો અને ઇએડીએસ (EADS)ની અપેક્ષા કરતા બીએઈ (BAE)ના શેરનું મૂલ્ય ઘણુ ઓછુ, 1.9 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €) આકાર્યુ.<ref>{{cite web |url = http://business.guardian.co.uk/story/0,,1811589,00.html |title = BAE under pressure to hold Airbus stake |publisher = ''The Guardian'' |date = 3 July 2006 |first = David |last = Gow}}</ref> 5 જુલાઇ એ બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર હિસાબનીશની નિમણૂક કરી કે શા કારણે રોથશિલ્ડના મૂળભૂત અંદાજીત મૂલ્યાંકન કરતા પણ એરબસના શેરનુ મૂલ્ય નીચું ગયુ; જોકે સપ્ટેંબર 2006માં બીએઈ (BAE)એ પોતાના એરબસના શેર ,બીએઈ (BAE)ના શેરધારકો ની મંજૂરીની અપેક્ષાએ, એડીએસ (EADS)ને 1.87 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €,3.53 બિલિયન ડોલર)માં વેચાણ માટે સહમત થયું.<ref>{{cite news |title = BAE agrees to £1.87bn Airbus sale |publisher = BBC News |date = 6 September 2006 |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5321626.stm | access-date=2010-01-01}}</ref> 4 ઓક્ટોબરના રોજ શેરધારકોએ , ઇએડીએસ (EADS)ને એરબસની સંપૂર્ણ માલિકી જાળવી રાખી, વેચાણની તરફેણમાં મત આપ્યો. <ref>{{cite news |last = Hotten |first = Russell |title = BAE vote clears sale of Airbus stake |publisher = Daily Telegraph |date = 4 October 2006 |url = http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/2006/10/04/bcnbae04.xml |access-date = 13 જુલાઈ 2021 |archive-date = 10 જૂન 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080610212158/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=%2Fmoney%2F2006%2F10%2F04%2Fbcnbae04.xml |url-status = dead }}</ref> ===2007 પુનઃરચના=== 9 ઓક્ટોંબર 2006 ના રોજ હંમ્બર્ટના ઉત્તરાધિકારી [[ક્રિસ્ચિયન શેરિફે]] ઇએડીએસ (EADS) ની પિત્રુ સંસ્થા સાથે એરબસની પુનઃ રચનાના અમલીકરણની યોજના બાબતે પોતાને સ્વતંત્ર રીતે વર્તવા અંગે મતભેદ થતા રાજીનામું આપ્યું.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6035357.stm |publisher=BBC News |title=Streiff resigns as CEO of Airbus |date=October 9, 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> તેમના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ઇએડીએસ (EADS) ના સહ-સીઇઓ [[લુઇસ ગેલોઇસ]] આવ્યા, જેમણે એરબસને તેની પિત્રુ સંસ્થા સાથે વધુ સીધા અંકુશમાં લાવી. 28 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ, સીઇઓ (CEO) લુઇસ ગેલોઇસે કંપની ની પુનઃરચના ની યોજના ની જાહેરાત કરી. એનટાઈલ્ડ પાવર⁸, આ યોજના ચાર વર્ષના સમયગાયામાં 10,000 નોકરીમાં ઘટાડો કરવા પર જોવોનો હતો, જેમાં ફ્રાન્સમાં 4300, જર્મનીમાં 3700, યુકેમાં 1600, અને સ્પેનમાં 400 અને 10000 માંથી 5000 પેટા ઠેકેદારો સમાવિષ્ટ હતા. [[સેન્ટ નઝીરે]], [[વારેલ]] અને [[લ્યુફિમ]]માં આવેલા પ્લાન્ટો વેચાણર કે બંધ થવાની સ્થિતીમાં આવી ગયા, જયારે [[નોર્ડેન્હામ]] અને [[ફિલ્ટન]]ને "રોકાણ માટે ખુલ્લા" મુકાયા.<ref>{{cite news |title= Airbus confirms 10,000 job cuts|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6402859.stm|publisher= BBC News|date= 28 February 2007 | access-date=2010-01-01}}</ref> 16 સપ્ટેબર 2008ના રોજ લ્યુફિમ પ્લાન્ટ થેલ્સ-ડ્હેલ સંઘને [[ડ્હેલ હવાઇ મથક]] બનાવવા માટે વેચી દેવામાં આવ્યો અને ફિલ્ટનનો કાર્યભાર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ની જીકેએન (GKN)ને વેચી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news |title = GKN buys Airbus operation in the U.K. |url = http://defensenews.com/story.php?i=3724705&c=EUR&s=TOP |publisher = Defence News |date = 15 September 2008 |first = Andrew |last = Chuter }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ જાહેરાતના પરિણામે ફ્રાન્સમાં એરબસ સંગઠનને જર્મન એરબસના કારીગરો સાથે મળીને હડતાલ પાડવાની યોજના કરી. <ref>{{cite web |url = http://www.signonsandiego.com/news/world/20070302-0438-france-airbus.html |title = Airbus unions call for a strike on Tuesday over job cuts |publisher = SignOnSanDiego |date = March 2, 2007 |first = Laurence |last = Frost}}</ref> 2009 ના અંતે, બીજી સાહસિક યોજના મુકાઇ. '''એરબસ ફાઇનાન્સ ઇમ્પ્રુવમેંસન્ટ એન્ડ ટ્રાન્સફોરમેશન (એએફઆઇટી (AFIT))''' ની શરુઆત નાણાકીય અને તે ઉપરાંત ના સતત સુધારા માટેનો મંચને પુરો પાડવા માટે કરવામાં આવી. એએફઆઇટી (AFITની શરુઆતની પ્રારંભિક મિટીંગમાં હેરલ્ડ વિલ્હેમ,એરબસ ના સીએફઓ (CFO), એ સમજાવ્યુ કે આ નવો પડકારાત્મક કાર્યક્રમ નાણાકીય કાર્ય ને સરળ અને સુમેળપૂર્ણ બનાવવામાં ફાળો આપશે. આ હેતુ સિધ્ધ કરવા માટે એએફઆઇટી (AFIT) ચાર મુખ્ય સુધારાઓ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે: કામગીરી વ્યવસ્થા અને કાર્યકારી અહેવાલ તૈયાર કરવા, ધંધાકિય ભાગિદારી અને અપેક્ષા, હિસાબ વિધી/નિયંત્રણ કાર્યવિધી અને ઓજારો, એરબસ મિલેટરી રોડ નકશાઓ. ==નાગરિક ઉત્પાદનો== [[File:swiss.a320-200.hb-ijq.arp.jpg|thumb|right|એ318, એ319,એ320 અને એ321એરલાઇનર શ્રેણી માંનો પ્રથમ નમુનો એરબસ એ320.]] [[File:thai airways a340-600 hs-tna takeoff arp.jpg|thumb|right|એરબસ એ340-600, લાંબા અંતરનુ ચાર એંનજીન વાળુ અને વિશાળ કદ ધરાવતુ એરલાઇનર]] દુનિયાની સૌ પ્રથમ [[દ્વિ-પાંખિય]], [[બે- એંજીન]]વાળુ હવાઇ જહાજા એરબસ ઉત્પાદનોની શરુઆત [[એ300]]થી પ્રારંભ થઇ, નાનું, પંખો અને એન્જિનવાળું એ300 થી ભિન્ન તેને [[એ310]] તરીકે ઓળખાય છે. તેની સફળતા થી પ્રેરાઇને ,એરબસે [[એ320]] નો [[વાયરો દ્વારા ઉડાન]] નિયંત્રણ પ્રણાલી દ્વારા નવીન પ્રારંભ કર્યો. એ320 એ સાતત્યપુર્ણ, વિસ્તૃત ધંધાકિય સાહસ બન્યું. એ318 અને એ319 એ આગળ ઉપરના ''બીઝ-જેટ'' ([[એરબસ કોર્પોરેટ જેટ]]) ઉત્પાદન હેઠળના નાના ઉત્પાદનો છે. વિસ્તૃત રૂપાંતર એ321 તરીકે જાણીતું છે, અને તે ત્યારપછીના બોઇંગ 737ના નમૂના કરતા સ્પર્ધાત્મક પુરવાર થયુ.<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21%2C+1993&author=Richard+W.+Stevenson%2C+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies%2C+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |title = A321 set for takeoff at Airbus Question of subsidies, threat to U.S. companies rise |publisher = Chicago Tribune |date = 21 March 1993 |first = Richard |last = Stevenson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120527/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21,+1993&author=Richard+W.+Stevenson,+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies,+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> લાંબા પંક્તિના અને [[વિશાળ દેહ]] ધરાવતા ઉત્પાદન [[એ330]] અને ચાર એન્જીન વાળા [[એ340]] ને સક્ષમ અને [[સુધારેલ પાંખો]] છે. એરબસ [[એ340-500]]ની સંચાલન ક્ષમતા 16 700 કિલોમીટરની (9000 ન્યૂટ્રીકલ માઇલ) છે, જે તેને [[બોઇંગ 777-200LR ]](17 446 કીમી કે 9420 ન્યૂટ્રિકલ માઇલની ક્ષમતા) બાદનું બીજું વ્યાપારિક જેટનું સ્થાન આપે છે, જેમાં આટલી લાંબી ક્ષમતા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |title=Simon Calder: The man who pays his way |publisher=The Independent |date=18 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906110441/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |archive-date=6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref> હવાઇજહાજના પરિવારમાં સામાન્ય કોકપિટ પ્રણાલી અને [[વાયર દ્વારા ઉડાન]]ની પદ્ધતિથી કંપની ગૌરવ અનુભવે છે, જે વિમાનના ખલાસીઓને તાલીમ આપવા માટે ઘણી સરળ પુરવાર થાય઼ છે. વિમાન એ320ના બદલે અન્ય "નવા ટૂંકા અંતરના હવાઇ જહાજ" શક્યતઃ ડબલ [[એનએસઆર]] (NSR)નો અભ્યાસ કરી રહ્યુ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news/aw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |title = Airbus may not do A320 replacement alone |publisher = [[Aviation Week]] |date = 2 July 2007 |access-date = 18 ડિસેમ્બર 2021 |archive-date = 11 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110811060753/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news%2Faw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |url-status = dead }}</ref><ref name="fi_737rs_nsr">{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |title = The 737 Story: Smoke and mirrors obscure 737 and Airbus A320 replacement studies |publisher = ''[[Flight International]]'' |date = February 7, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = માર્ચ 18, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060318152043/http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |url-status = dead }}</ref> આ અભ્યાસ એનએસઆર (NSR) માટે વધુમાં વધુ 9-10% બળતણ ક્ષમતા મેળવવાનું દર્શાવે છે. છતાંપણ એરબસે હયાત એ320ની રચના ના પાંખીયાનો ઉપયોગ કરીને અને વાયુ ગતિશાસ્ત્ર માં સુધારો કરવાનુ ચાલુ રાખ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2006/06/20/207273/pictures-airbus-aims-to-thwart-boeings-narrowbody-plans-with-upgraded-a320.html |title= Airbus aims to thwart Boeing’s narrowbody plans with upgraded 'A320 Enhanced' |publisher = Flight International |date = 2006-06-20}}</ref> એ320ના પ્રારંભિક ઉડાન બદલીને 2017-2018 માં લઇ જવામાં અવે તોઆ "એ320 સુધારેલ" ની બળતણ ક્ષમતા માં સુધારો 4-5% આસપાસ થવો જોઇએ, 24 સપ્ટેંબર 2009 ના રોજ સીઓઓ (COO) ફેબ્રિસ બ્રીગીએર [[લે ફિગારો]] ને સુચવ્યુ કે કંપની ને નવા હવાઇ જહાજો વિકસાવવામાં અને તેની કંપની યાંત્રિક ઉચાઇ જાળવી રાખવા છ વર્ષ ના ગાળા માં 800 મિલિયન € થી 1 બિલિયન € ઉપરાંત ની જરુર પડશે. <ref>{{cite news |title=China names first jumbo jet C919, to take off in 8 years |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-03/06/content_10959526.htm |newspaper= |publisher=[[Xinhua News Agency]] |date=6 March 2009 |access-date=8 September 2009}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE58N14A20090924 |title = Airbus needs extra cash for new planes |publisher = Reuters |date = September 24, 2009}}</ref> જુલાઇ 2007 માં એ300/310 ની ઉત્પાદન નો અંત લાવી એરબસે તેના છેલ્લા એ300ફેડએક્સ ને પહોચાડ્યા. વિમાન એ320 ના અંતિમ જોડાણ ની પ્રક્રિયા ટુલોઝે થી બદલી ને હેમ્બર્ગ ખાતે ખસેડવાની ઇચ્છા ધરાવે છે,અને [[પાવર 8]] સંગઠન ના ભુતપુર્વ સીઇઓ [[ક્રિસ્ચિયન સ્ટ્રિફ]] ની યોજના અંતર્ગત એ350/એ380 નુ ઉત્પાદન વિરુદ્દ દિશા માં.<ref name="forbes_20070115">{{cite web |url = http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |title = Airbus to base A320 production in Hamburg, 350s and 380s in Toulouse |publisher = ''[[Forbes]]'' |date = January 15, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071012005401/http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |archive-date = ઑક્ટોબર 12, 2007 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |url-status = live }}</ref> એરબસે [[કોન્કોર્ડ]] ને તેના 2003 ના નિવૃત્તિ સુધી પુરજાઓની બદલી અને સેવા ઓ પુરી પાડી.<ref>{{cite web |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |title = BA chief blames French for killing off Concorde |publisher = The Times |date = 1 May 2003 |first = Ben |last = Webster |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604203501/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |title = End of an era - Concorde is retired |publisher = The Independent |date = 10 April 2003 |first = Peter |last = Woodman |archive-url = https://web.archive.org/web/20110906110453/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |archive-date = 6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |+ ઉત્પાદન યાદી અને વિસ્તૃત માહિતી (એરબસ દ્વારા તારીખ માહિતી) |- ! હવાઈ જહાજ ! વર્ણન ! બેઠકો ! મહત્તમ ! પ્રારંભ તારીખ ! પ્રથમ ઉડાન ! પ્રથમ સોંપણી ! ઉત્પાદન બંધ કર્યુ |- | [[એ300]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|228-254 | align="center"|361 | મે 1969 | 28 ઓક્ટોંબર 1972 | મે 1974 <br> [[એર ફ્રાંસ]] | 27 માર્ચ 2009 |- | [[એ310]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ, સુધારેલ એ300 | align="center"|187 | align="center"|279 | જુલાઇ 1978 | 3 એપ્રિલ 1982 | ડિસેમ્બર 1985 <br> [[એર અલ્જેરિયા]] | 27 માર્ચ 2007 |- | [[એ318 ]] | 2 એનજિન, દ્વિ પાંખ ,એ320માંથી 6.17 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|107 | align="center"|117 | એપ્રિલ 1999 | 15જાન્યુઆરી 2007 | ઓક્ટોબર 2003 <br> [[ફ્રન્ટિયર એરલાઇન્સ]] | |- | [[એ319 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ, એ320 માંથી 6.77 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|124 | align="center"|156 | જૂન 1993 | 25 ઓગસ્ટ 1995 | એપ્રિલ 1996 <br> [[સ્વીસ એર]] | |- | [[એ320]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|150 | align="center"|180 | માર્ચ 1984 | 22 ફેબ્રુઆરી 1987 | માર્ચ 1988 <br> [[એર ઇન્ટર]] | |- | [[એ321]] | 2 એન્જિન,દ્વિ પાંખ, એ320માંથી 6.94 એમ લંબાવેલ | align="center"|185 | align="center"|220 | નવેમ્બર 1989 | 11 માર્ચ 1993 | જાન્યુઆરી 1994 <br> [[લુફથાન્સા]] | |- | [[એ330 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|253–295 | align="center"|406–440 | જૂન 1987 | 2 નવેમ્બર 1992 | ડિસેમ્બર 1993 <br> [[એર એન્ટર ]] | |- | [[એ340 ]] | 4 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|239 –380 | align="center"|420–440 | જૂન 1987 | 25 ઓક્ટોંબર 1991 | જાન્યુઆરી 1993 <br> [[એર ફ્રાંસ ]] | એ340-200 અને 300: સપ્ટેમ્બર 2008 |- | [[એ350 ]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|270–350 | અલાઇન="સેન્ટર" | 2006 ડિસેમ્બર | 2011 સંભવિત | મધ્ય-2013 <br> [[કતાર]] | |- | [[એ380]] | 4 એન્જિન, બે ડેક, દ્વિ પાંખ<ref>{{cite web |url = http://www.aerospace-technology.com/projects/a380/ |title = Airbus A380 'Superjumbo' |publisher = Aerospace Technology |access-date = 2009-09-30}}</ref> | align="center"|555 | align="center"|853 | 2002 | 27 એપ્રિલ 2005 | 15 ઓક્ટોંબર 2007 <br> [[સિંગાપોર એરલાઇન ]] | |} ==લશ્કરી ઉત્પાદનો == {{main|Airbus Military}} 1990ના અંત માં એરબસ ને લશ્કરી વિમાન બજાર ના વિકાસ અને વેચાણ માં વધુ રસ જાગ્યો. લશ્કરી વિમાન બજાર માં વિસ્તૃતીકરણ ઈચ્છિત હતુ કારણકે તેથી નાગરિક ઉડ્ડયન વિમાન સંચાલન ઉદ્યોગ મા એરબસ નું ફેલાવો ઘટતો જતો હતો. તેના વિકાસના બે મુખ્ય ક્ષેત્રો ખુલ્યા:[[એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] દ્વારા [[હવામાં બળતણ ભરવું]] અને વ્યુહાત્મક સ્થળો એ [[એ400એમ એમઆરટીટી (MRTT)]] વડે માલની હેરફેર કરવી. [[File:Airbus A400M Rollout.JPG|thumb|right|સેવિલે ઉપર 26 જુન ના રોજ પ્રથમ એ400એમ]] જાન્યુઆરી 1999માં એરબસે અલગ કંપની 'એરબસ લશ્કરી <small>એસએએસ</small>'સ્થાપી, [[વ્યુહાત્મક સ્થળો એ માલસામાન ના પરિવહન કરવા]],જેટ એંજીન ના માટે વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે હવાઇ જહાજ [[એરબસ એ400એમ]] બનાવ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.airforce-technology.com/projects/fla/ |title = A400M (Future Large Aircraft) Tactical Transport Aircraft, Europe |publisher = airforce-technology.com |access-date = 2009-10-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |title = A400M Programme: A Brief History |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2009-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708040836/http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |url-status = dead }}</ref> એ400એમ એ ઘણા બધા [[નાટો]] (NATO) સભ્યો,[[બેલ્જિયમ]],[[ફ્રાંન્સ]],[[જર્મની]],[[લક્સમબર્ગ]],[[સ્પેન]],[[તૂર્કી ]]અને [[યુકે]] દ્રારા વિકસાવવા માં આવ્યું, કે જે પરદેશી હવાઇ જહાજ જેવા કે યુક્રેનિયન [[એન્ટોનોવ એએન-124]]<ref>{{cite news | title=Strategic airlift agreement enters into force |publisher = NATO | date = 3 March 2006 | url=http://www.nato.int/docu/update/2006/03-march/e0323a.htm }}</ref> બદલે વ્યુહાત્મક સ્થળોએ સામાન હેરફેર કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડવા માટે વિસ્વાસપાત્ર વિકલ્પ બને.<ref>{{cite web |url = http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |title = RAF transport aircraft delay |publisher = The Times |date = 11 January 2009 |first = Dominic |last = O’Connell |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 17 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110817100646/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2008/04/28/223293/hercules-support-deal-transforms-raf-operations.html |title = Hercules support deal tranforms RAF operations |publisher = Flight International |date = 28 April 2008 |first = Craig |last = Hoyle}}</ref> એ400એમ યોજના માં ઘણો વિલંબ થયો.<ref>{{cite web |url = http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |title = Why wait for the Airbus? |publisher = Defence Management |date = 5 May 2009 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709011137/http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |title = Airbus A400M delay does not foster confidence |publisher = Forbes |date = 30 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110814173209/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |archive-date = 14 ઑગસ્ટ 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> જો રાજ્ય તરફ થી આર્થિક સહાય ના મળે તો એરબસે વિકાસ અટકાવી દેવાની ધમકી આપી કે.<ref>{{cite web |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=4204306 |title = A400M Partners to Renegotiate Contract with EADS |publisher = Defense News |date = 27 July 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="FTscrap">{{cite web |coauthors = Hollinger, Peggy. Clark, Pilita. Lemer, Jeremy |url = http://www.ft.com/cms/s/0/dfb12870-f9f1-11de-adb4-00144feab49a.html?catid=4&SID=google |title = Airbus threatens to scrap A400M aircraft |publisher = Financial Times |date = 5 January 2010}}</ref> 2008માં પાકિસ્તાને [[એરબસ એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] નો ઓર્ડર આપ્યો, કે જે હયાત હવાઇ નમુના નુ રૂપાંતરણ હતુ કારણ કે મુળભૂત નમૂનો એ310 ઉત્પદન માં ન હતુ.<ref>{{cite news |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=3801474 |title = Pakistan eyes boost in Transport, Lift |publisher = Defense News |first = Usman |last = Ansari |date = 3 November 2008 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 25 ફેબ્રુઅરી 2008 ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ ને યુનાઇટેડ એમીરાત તરફથી ત્રણ એર રિફિલીંગ મલ્ટી રોલ- ટેકર (એમઆરટીટી (MRTT)) હવાઇ જહાજ, જે એ330 ઉતારુ જેટ ઊપરથી બંધબેસતા હતા તેના ઓર્ડર મળ્યા છે.<ref>{{cite web |url = http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |title = Airbus EAE tanker order |publisher = [[Reuters]] |date = 25 February 2008 |first = Tim |last = Hepher |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 10 જૂન 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090610062520/http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |url-status = dead }}</ref> 1 માર્ચ 2008 ના દિવસે જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ સંઘ અને [[નોરથ્રોપ ગ્રુમેન]] ને નવુ ઉડાન દરમ્યાન બળતણ ભરીશકે તેવુ યુએસએએફ (USAF) માટે, હવાઇ જહાજ [[કેસી-45એ]], કે જે યુએસ વિશિષ્ટતા વાળુ એમઆરટીટી (MRTT), બનાવવાનો 35 બિલિયન ડોલરનો ઓર્ડર મલ્યો છે <ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7272272.stm |title = Air tanker deal provokes US row |publisher = BBC News |date = 1 March 2008 | access-date=2010-01-01}}</ref> આ નિર્ણયથી બોઇંગ દ્વ્રારા ઔપચારિક ફરિયાદ દાખલ કરવા માં આવી,<ref>{{cite web |url = http://boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |title = Boeing Protests U.S. Air Force Tanker Contract Award |publisher = Boeing |date = 11 March 2008 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130509140253/http://www.boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://online.wsj.com/public/resources/documents/GAOBoeing20080718.pdf |title = Statement regarding the bid protest decision resolving the Aerial Refueling Tanker protest by the Boeing Company |publisher = United States Government Accountability Office |date = 18 June 2008}}</ref>અને કેસી-એકસ (KC-X) કરાર ફરિથી તાજો કરાર કરવા માટે રદ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url = http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |title = SecDEF announces return of KC-X program |publisher = Secretary of the Air Force Public Affairs |date = 16 September 2009 |archive-url = https://archive.today/20120723011113/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |archive-date = 23 જુલાઈ 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSTRE58N34E20090924 |title = Pentagon's new tanker rules exclude trade fight |publisher = Reuters |first = Jim |last = Wolf |coauthor = Shalal-Esa, Andrea |date = 24 September 2009}}</ref> ==બોઇંગ સાથે સ્પર્ધા== {{Main article|Competition between Airbus and Boeing}} દર વર્ષે હવાઇ જહાજના હુકમો માટે એરબસ બોઇંગ સાથે ભારે હરિહાઇમાં હોય છે. બંને ઉત્પાદકો પાસે બેઠકની એકજ હારથી માંડીને [[પહોળી કાયા]] જેવા અલગ અલગ વિભાગોમાં બહોળી ઉત્પાદનોની હારમાળા ધરાવતા હોવા છતાં તેમના હવાઇ જહાજો હંમેશા કટોકટીની હરિફાઇમાં નથી હોતા. એની જગ્યાએ તેઓ માંગણીને પુર્ણ કરવા માટે તેના પ્રતિભાવમાં બીજાનાથી થોડી મોટી અથવા થોડી નાની પ્રતિક્રૃતિ બનાવી સારી હદ મેળવી લેતાં. એ380, દાખલા તરીકે 747 થી મોટું બનાવવા માટે ઘડાયુ છે. એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB) 787ની ઊંચી બાજુ અને 777ની નીચી બાજુની હરિફાઇ કરે છે. એ320 એ 737-700થી મોટું પરંતુ 737 થી નાનું છે. એ321 એ 737-900 થી મોટું પરંતુ પહેલાના 757-200થી નાનું છે. વિમાની કંપનીઓ આને ફાયદા તરીકે જુએ છે કારણકે જો બંને કંપનીઓ એકસરખા હવાઇજહાજો બનાવે તેના કરતા તેમને 100 ખુરશીઓની જગાયાએ 500 ખુરશીઓની વધુ સંપૂર્ણ ઉત્પાદન હારમાળા મળે છે. [[File:A350XWB-941 ETIHAD AIRWAYS.png|thumb| એતિહાડ એરવેઝ લાઇવરી માંએરબસ એ350એક્સડબલ્યુબી]] હમણાના વર્ષોમાં [[બોઇંગ 777]]એ તેના હવાઇજહાજ હરીફોની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે, જેમાં એ 340 પરિવાર તેમજ એ 330-300 સમાવિષ્ટ છે. નાનાએ 330-200 [[767]] સાથે હરિફાઇ કરે છે, તેના બોઇંગના સમોવડિયાની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે. એ380 ના કાર્યક્રમમાં વારંવાર વિલંબ થવાને કારણે ઘણા ગ્રાહકોને નવીનીકરણ કરેલ [[747-8]] માટે ગંભીરપણે વિચારતા કર્યાં છે છતાં, એ380 બોઇંગ 747નું વેચાણ હજું ઘટાડી, બહુ મોટા હવાઇજહાજોના બજારનો હિસ્સો એરબસને અપાવે તેવું માનવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="times_delays_20061004">{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/article/0,,9077-2387999,00.html|title=Airbus will lose €4.8bn because of A380 delays|first=David|last=Robertson|publisher=The Times|date=October 4, 2006|location=London}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસે ઝડપથી વેચાતા [[બોઇંગ 787]]ની સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે, વિમાની કંપનીઓ તરફથી હરિફાઇ કરી શકે તેવિ પ્રતિકૃતિ પેદા કરવા માટેના ખુબજ દબાણ પછી, [[એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB)]] ની યોજના પણ બનાવી છે. <ref>{{cite news|url=http://www.flightglobal.com/landingpage/airbus%20a350.html |title=Aircraft Profile: Airbus A350 |publisher=Flight International |access-date=2009-10-01}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |title=Redesigning the A350: Airbus’ tough choice |publisher=Leeham Company |date=4 April 2006 |first=Scott |last=Hamilton |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=27 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327094646/http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના વર્ષોમાં [[હવાઇજહાજો]] ના 50 ટકાથી વધુ આદેશોની વ્યવસ્થા કરતાં, આશરે 5,102 એરબસ હવાઇજહાજો સેવામાં છે. 3 થી 1ના ક્રમે એરબસના ઉત્પાદનો હાલ પણ બોઇંગ સેવામાં કાર્યરત છે (એકલા 4,500થી પણ વધુ 737s વિમાનો સેવામાં છે). આ જોકે ઐતિહાસિક સફળતાનો નિર્દેશ છે - એરબસે આધુનિક જેટ વિમાનકંપનીઓના બજારમાં મોડુ આગમન કર્યું (બોઇંગના 1958ની સામે 1972). એરબસે ઓર્ડરોનો મોટો હિસ્સો 2003 અને 2004માં મેળવ્યો. 2005માં, એરબસે 1111 (ચોખ્ખા 1055) ઓર્ડરો<ref name="airbuspageorders">{{cite web|url=http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|title=Airbus Orders and Deliveries|publisher=Airbus|access-date=2009-09-30|archive-date=2009-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907084244/http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|url-status=dead}}</ref> મેળવ્યા, તેની સરખામણીમાં હરીફ બોઇંગે<ref name="r1">{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=displaystandardreport.cfm&optReportType=AnnOrd&pageid=m15521|access-date=2009-09-30|title=Orders and Deliveries|publisher=Boeing}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે જ વર્ષે 1029 (ચોખ્ખા 1002) મેળવ્યા, જોકે બોઇંગે કિંમતની માત્રામાં 2005ના 55% ઓર્ડરો મેળવ્યા, અને તે પછીના વર્ષે બોઇંગે બંને રીતે વધુ ઓર્ડરો મેળવ્યા. એરબસે 2006માં તેના 35 વર્ષના ઇતિહાસમાં 824 જેટલા આર્ડરો મેળવીને તેના પહેલા વર્ષની જેમ બીજા વર્ષને પણ કંપની માટે શ્રેષ્ઠ વર્ષ બનાવ્યું.<ref name="airbus2006res">{{cite web|url=http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|access-date=2009-10-07|title=Airbus Annual Review 2006|publisher=Airbus|archive-date=2007-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|url-status=dead}}</ref> ===ઓર્ડરો અને વહેંચણી === {{:Competition between Airbus and Boeing}} ===સબસીડીની હારમાળા=== બોઇંગે "પ્રારંભિક મદદ" અને એરબસને અન્ય સરકારી મદદ માટે સતત વિરોધ નોધાવ્યો હતો, જ્યારે એરબસે દલીલ કરી હતી કે બોઇંગ લશ્કર અને સંશોધનને નામે અને કર રાહતો ને નામે ગેરકાયદેસર રાહત મેળવી રહયુ છે.<ref>{{cite news |title= New European Airbus could affect US jobs |work=Free-lance Star |first = Jack |last = Anderson |date=8 May 1978}}</ref> જુલાઇ 2004 માં બોઇંગ ના સીઇઓ, [[હેરી સ્ટોનેસિફરે]] એરબસ ઉપર 1992 ના ઇયુ-યુએસ દ્વિપક્ષિય કરાર ના દુરઉપયોગ અંગેઆરોપ મુક્યો અને નાગરિક હવાઇ જહાજો માટે સરકાર પાસેથી મદદની માગણી કરી. એરબસ ને ભરપાઇ થઇ શકે તેવા પ્રારંભિક રોકાણ (આરએલઆઇ), જેને યુએસ દ્વારા "પ્રારંભિક મદદ" કહેવાય તે યુરોપિય સરકારો દ્વારા વ્યાજ સહિત નાણા વત્તા અનિશ્વિત રોયલ્ટી પાછી આપવાની વાત રજુ કરી પરંતુ જો હવાઇ જહાજ વ્પાયારિક સફળતા મેળવે તો.<ref name="r2">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |date=May 29, 2005 |title=Trade war threatened over £379m subsidy for Airbus |publisher=The Times |first=Andrew |last=Porter |location=London |access-date=નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060114200645/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |url-status=dead }}</ref> એરબસે 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો હેઠળ આ પ્રણાલિ સંપુર્ણ માન્ય રાખી. કાર્યક્રમ મુલ્ય ના 33 પ્રતિશત ખર્ચ સરકારી ઉછીના નાણા થી મેળવવાની આ સંધિ માં જોગવાઇ હતી કે જે 17 વર્ષ માં વ્યાજ અને રોયલ્ટી સહિત સંપુર્ણપણે ભરપાઇ કરવાની થતી હતી. આ ઉછીની લીધેલી રકમ નુ લઘુત્તમ વ્યાજ એટલુ રાખવુ કે જે સરકારે ઉછીના લીધા હોય તે વત્તા 0.25% બરાબર થાય, અને તે બજાર મુલ્ય કરતા ઓછુ સરકારી સહકાર વિના એરબસ ને મળવુ જોઇએ.<ref name="r3">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3722888.stm |date=7 October 2004 |title=Q&A: Boeing and Airbus |publisher = BBC News | access-date=2010-01-01}}</ref> ઍરબસ નો દાવો હતો કે 1992 ના ઇયુ-યુ.એસ કરાર ની સહી કર્યા ત્યાર થી,યુરોપિયન સરકારો ને 6.7 બિલિયન યુ.એસ.ડોલર કરતા વધુ ભરપાઇકર્યા છે અને આ તેને મેળવેલ કરતા 40% વધુ છે. એરબસે દલીલ કરી કે બોઇંગ ને [[પોર્ક બેરલ]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવવેલો, કે જે યુ.એસ સંરક્ષણ નો સૌથી બીજો મોટો કોન્ટ્રાક્ટ હતો,જે રાહત ના સ્વરુપનો હતો, આ પ્રકાર નો વિરોધાભાસ બોઇંગ [[કેસી-767]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ ગોઠવણીની આસપાસ હતો. પ્રક્રિયા પધ્ધતિ ના વિકાસ ને યુ.એસ. સરકાર નો [[નાસા]] દ્વારા અર્થપુર્ણ સહકાર, બોઇંગ ને પણ અર્થપુર્ણ સહકાર પુરો પાડવામાં આવતો હતો,જે બોઇંગ ને કર રાહતો પુરી પાડવામાં આવતી હતી,તેને કેટલાક લોકો 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો ની અવગણ ના તરીકે લેખાવતા હતા. તેના છેલ્લા ઉત્પાદનો જેવાકે [[787]] ને, પ્રાદેશિક અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા નાણાકીય સહકાર બોઇંગ ને પુરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=See you in court; Boeing v Airbus: The Airbus-Boeing subsidy row |work=The Economist |date=25 March 2005 |access-date=2007-09-06}}</ref> જાન્યુઆરી 2005 માં યુરોપિય યુનિયન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ધંધાદારી પ્રતિનિધિઓ,અનુક્રમે [[પિટર મેંન્ડેલ્સન]] અને [[રોબર્ટ ઝોલિક]],વધતા જતા દબાણ ને ધ્યાન માં રાખી વાર્તાલાપ માટે સહમત થયા.<ref>{{cite news |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8437712_ITM |title=US, EU meet on Airbus-Boeing dispute |work=Journal of Commerce Online |date=24 February 2005 |archive-url=https://archive.today/20120718023829/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-6535362_ITM |archive-date=18 જુલાઈ 2012 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.forbes.com/2005/01/11/cx_ab_0111video2.html |title=U.S., EU To Settle Airbus-Boeing Dispute |work=Forbes |date=11 January 2005 |first = Annalisa |last = Burgos}}</ref> આ વાર્તાલાપ સફળ ના રહ્યો અને સમજુતી પર પહોચવાને બદલે વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો.<ref>{{cite news |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19%2C+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing%2C+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |title = U.S.-EU Talks on Boeing, Airbus Subsidies Falter |work = Los Angeles Times |date = 19 March 2005 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120545/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19,+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing,+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> ==આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન ક્ષેત્રે હાજરી== [[File:Airbus Toulouse plant entrance DSC02696.jpg|thumb|center|650px| ટોલાઉસે નજીક ,બ્લાગનાક માં એરબસ ની મુખ્ય ઓફિસ અને મુખ્યકારખાનુ,જે ટોલાઉસે-બ્લાગનાક હવાઇ અડ્ડાની નજીક.([245])]] [[File:Hh-eads1.jpg|thumb|center|650px|હેમબર્ગ/જર્મની માં મુખ્ય એરબસ કારખાનુ]] એરબસ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા યંત્રો [[એરબસ એ400એમ]] માટે [[તુલોઝ]], ફ્રાન્સ, [[હેમ્બર્ગ]], જર્મની, [[સેવિલે]], સ્પેનમાં અને [[એરબસ એ320 શ્રેણી]] માટે [[ટીઆન્જીન]], ચીનમાં છે. એરબસ પાસે જોકે, અલગ અલગ યુરોપીઅન સ્થળોએ ઘણા બધા યાંત્રિક સ્થળો છે, જે તેના એક મંડળ તરીકેના પાયાનું પ્રતિબિંબ છે. હવાઇજહાજના ટુકડાઓને અલગ અલગ કારખાનાઓ અને યાંત્રિક જોડાણના સ્થળોએ ખસેડવાની મુશ્કેલીનો મૂળભૂત ઉપાય "[[બેલુગા]]" ખાસ રીતે મોટા કરેલા જેટ, કે જે એરબસ હવાઇજહાજના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડાને લઇ જવા સક્ષમ હોય,તેનો ઉપયોગ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |title = Airbus aircraft families: Beluga |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2008-04-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080410201322/http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |url-status = dead }}</ref> આ ઉપાય પણ બોઇંગેજ શોધ્યો હતો; જેણે 787ના ભાગોનું પરિવહન કરવા તેમના 3 747 હવાઇજહાજો ને જોડ્યા હતા. આ યોજનામાં એ380 અપવાદ છે, જેના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડા અને પાંખો [[બેલુગા]]ને લઇ જવા માટે બહુ મોટા ટુકડા હતા.<ref>{{cite web |url = http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |title = Supersize Wings |publisher = ''Ingenia'' |date = June 2007 |first = Rob |last = Bray |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520141547/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |url-status = dead }}</ref> એ380ના મોટા ટુકડાને [[બોર્ડ્યુક્ષ]] જહાજ દ્વારા લવાયા હતા, અને ત્યાર પછી ખાસ પહોળા કરેલા રસ્તે તુલોઝના યાંત્રિક જોડાણના સ્થળે ખસેડાયા હતા. હવાઇજહાજોના વેચાણ અને પુરવઠો પૂરો પાડનાર એમ બંને તરીકે એરબસ માટે ઉત્તર અમેરીકા મહત્વનો પ્રદેશ છે. સમગ્ર વિશ્વમાં એરબસ દ્વારા વેચાયેલ કુલ આશરે 5,300 માંથી 2,000 એરબસ જેટલાઇનર્સ, જેમાં તેમની ઉત્પાદન રેખા પ્રમાણે 107 - બેઠકવાળા એ318 થી 565 - યાત્રીઓવાળા એ380, દરેક હવાઇજહાજ ઉત્તર અમેરીકાના ગ્રાહકોએ હુકમ આપેલાં છે. એરબસ મુજબ, યુએસના ઠેકેદારો, આશરે 120,000 નોકરીઓને ટેકો આપે છે, આશરે $5.5 બીલિયનની કિંમતનો ધંધો કમાઇ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એ380ની એક રજૂઆતમાં કામના હિસ્સાના મૂલ્ય પ્રમાણે 51% અમેરીકન ભાગ હોય છે. [[મોબિલ, અલાબામા]] માં કેસી - 45એ, એ330 - 200એમઆરટીટી અને એ330 - 200એફ ના ઉત્પાદન માટે એક યાંત્રિક જોડાણ કરવાનું સ્થળ બાંધવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url = http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,540485-2,00.html |title = The Airbus March on America: Could the Air Force Contract cost European jobs? |publisher = Spiegel |date = 1 July 2009 |first = Dinah |last = Deckstein}}</ref> એરબસે 2009માં તેના એ320 શ્રેણીના હવાઇજહાજો માટે, [[ટીઆન્જીન]],[[પીપલ્સ રીપબ્લીક ઓફ ચાઇના]]માં યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ ખોલ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1P1-126381148.html |title = Airbus to build A320 jet assembly line in Tianjin in 2006 |publisher = AsiaInfo Services |date = 18 July 2006 |archive-url = https://archive.today/20120923212839/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=AIRBUS+TO+BUILD+A320+JET+ASSEMBLY+LINE+IN+TIANJIN+IN+2006&searchType=Article&currentPage=0&orderBy= |archive-date = 23 સપ્ટેમ્બર 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://sify.com/news/international/fullstory.php?a=jgxra8gcbbb&title=Airbus_delivers_first_China-assembled_A320_jet |title = Airbus delivers first China-assembled A320 jet |publisher = Sify News |date = 23 June 2009}}</ref><ref name="eads_20061026_pr">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |title = Airbus signs framework agreement with Chinese consortium on A320 Final Assembly Line in China |publisher = Airbus official |date = October 26, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ડિસેમ્બર 14, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061214183501/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે જુલાઇ 2009માં [[હાર્બીન]], [[ચીન]] ખાતે $350 મીલિયનનું, ભાગો બનાવવાનું યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ બાંધવાનું શરુ કર્યુ છે, જે 1000 લોકોને રોજગારી આપશે. <ref>{{cite web |url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=CAICPZ%3ACH&sid=agA3dlq3Jp.o |title = Airbus, Harbin Aircraft form Chinese parts venture |publisher = Bloomberg |date = 16 July 2008 |first = Jiang |last = Jianguo}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |title = China's commercial aviation in take-off mode |publisher = Asia Times |date = 8 February 2008 |first = Eugene |last = Kogan |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509082555/http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2007-09/02/content_6073669.htm |title = China needs 630 more regional jets in next 2 decades |publisher = China Daily |date = 2 September 2007}}</ref> 2010ના અંત સુધીમાં કાર્યરત થવાના હેતુથી, 30000 ચોરસ મીટર નો પ્લાન્ટ સંયુક્ત ભાગ નું ઉત્પાદન કરશે અને એ350 એક્ષડબ્લ્યુબી માટે સંયુક્ત ભાગ ને એકત્રિત કરશે, એ320 પારિવારિક અને ભવિષ્ય ના એરબસ કામ માટે. હર્બીન એરક્રાફ્ટ ઉદ્યોગ ગ્રુપ કોર્પોરેશન, હાફેઈ એવિએશન ઉદ્યોગ કંપની લીમીટેડ, એવીચીન ઉદ્યોગ અને ટેકનોલોજી કંપની અને અન્ય ચાઈનીઝ ભાગીદારો પ્લાન્ટ નો 80% હિસ્સો ધરાવે છે જયારે એરબસ બાકી નો 20% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="China Daily">{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-07/01/content_8342103.htm |title = Airbus starts $350 million Harbin plant construction |publisher = China Daily |date = 1 July 2009}}</ref> ==પર્યાવરણ નોંધ== પ્રદુષણ અને તેલ ની પરાધીનતા ના પ્રયત્નો માં ઘટાડો કરવા એરબસ [[હનિવેલ]] અને [[જેટબ્લ્યુ એરવેઝ]] સાથે જોડાઈ. તેઓ 2030 સુધી માં વાપરી શકાય તેવા જૈવિક બળતણ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. કંપની ઓ વિચારતી હતી કે દુનિયા ના હવાઇ જહાજ ના બળતણ ના એક ત્રુતિયાંસ હિસ્સા નો સમાવેશ તેઓ કરી શકે તેમ છે. ખોરાક ના સંશાધનો ને અસર કર્યા વગર જૈવિક બળતણ બનાવવા માટે યોજના ની દરખાસ્ત હતી આલ્ગી એ શક્ય વિકલ્પ હતો કારણ કે તે કાર્બન ડાયોકસાઇડ ને શોષતો હતો અને તેના થી ખોરાક ના ઉત્પાદન ઉપર કોઇ અસર પડે તેમ ન હતી. છતા પણ, આલ્ગી અને બીજી વનસ્પતિઓ પણ પ્રયોગ માં હતી, અને આલ્ગી નો વિકાસ ખર્ચાળ હતો.<ref>{{cite web |url = http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |title = Biofuel gets lift from Honeywell, Airbus, JetBlue |publisher = CNET |first = Jonathan |last = Skillings |date = May 15, 2008 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ઑગસ્ટ 29, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080829143351/http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે હમણાંજ પ્રથમ વૈકલ્પિક બળતણ થી હવાઇ ઉડ્ડયન કર્યુ. એક એન્જીન માં તે 60% કેરોસીન અને 40% [[વાયુ થી પ્રવાહી]] બળતણ(જીટીએલ) થી ચાલે છે. તેનાથી કાર્બન નિકાસ માં ઘટાડો ન થયો પરંતુ તે સલ્ફર નિકાસ થી મુક્ત હતો.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |title = Airbus tests new fuel on A380 |publisher = USA Today |date = 1 February 2008 |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120521105813/http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |url-status = dead }}</ref> વૈકલ્પિક બળતણ એરબસ ના એન્જીન માં યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતુ હતુ, આથી વૈકલ્પિક બળતણ ને કારણે નવા હવાઇ એંન્જીન ની જરૂરિયાત ઉભી થતી ન હતી. આ ઉડ્ડયનો અને કંપની ના લાંબા ગાળા ના પ્રયત્નો ને પર્યાવરણ ની દ્રષ્ટિ એ હવાઇ જહાજ ના મૈત્રીપૂર્ણ પ્રગતિ સમજવામાં આવી.<ref name="autogenerated1"></ref> ==રોજગાર માહિતી== ===સ્થળ અનુસાર કામદારો=== {| class="wikitable" |- ! એરબસ સ્થળ1 ! દેશ ! કર્મચારીઓની સંખ્યા |- | [[તુલોઝ]]<br>((તુલોઝ, કોલોમિયર્સ,બ્લાગનેક) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|16992 |- | [[હેમબર્ગ]]<br> (ફિન્કનવર્ડર,સ્ટેડ,બુક્સટેહ્યુડ) | [[જર્મની]] | align="right"|13420 |- | બ્રુટોન,ફ્લિંન્ટશાયર,વેલ્સ | [[યુકે ]] | align="right"|5031 |- | બ્રિસ્ટોલ(ફિલ્ટન),ઇન્ગ્લેન્ડ | [[યુકે ]] | align="right"|4642 |- | [[બ્રેમેન]] | [[જર્મની]] | align="right"|3330 |- | માડ્રિડ(ગેટાફે,ઇલસાક્સ) | [[સ્પેન]] | align="right"|2484 |- | [[સેઇંન્ટ નઝિરે]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|2387 |- | [[નોર્ડેન્હામ]] | [[જર્મની]] | align="right"|2086 |- | [[નાનતેસ]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1996 |- | એલબર્ટ(માઉલ્ટે) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1288 |- | [[વરેલ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1191 |- | [[લૌફેઈમ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1116 |- | કાદીઝ(પ્યુઅર્ટો રીઅલ) | [[સ્પેન]] | align="right"| 448 |- | [[વોશીન્ગ્ટન, ડી.સી.]] ([[હેર્ન્ડોન ]], [[એશબર્ન]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|422 |- | [[બેઇજિંગ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|150 |- | [[વિચીતા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|200 |- | [[મોબાઈલ, અલાબામા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|150 |- | [[મિયામી ]] ([[મિયામી સ્પ્રીન્ગ્સ]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|? |- | [[સેવીલ્લા ]] | [[સ્પેન]] | align="right"|? |- | [[મોસ્કો]] | [[રશિયા]] | align="right"|? |- | [[તીંજીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|આયોજન માં |- | [[હર્બીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|1000 (2010 સુધી માં ખુલે છે) |- | [[બેંગલોર]] | [[ભારત]] | align="right"|120 |- | '''કુલ ''' | | align="right"|56,966 + |} <small>''(31 ડિસેમ્બર સુધીના આકડા , 2006)'' </small> <small> 1 શહેરી/રાજધાની વિસ્તાર નું નામ પ્રથમદર્શાવ્યુ છે,અને પછી ચોક્કસ સ્થળ ના નામ કૌસ માં </small> ==એરબસ હવાઇ જહાજના ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ== એરબસ ને ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ માં પ્રથમ ગ્રીક વર્ણમાળા નો પહેલો અક્ષર ત્યારબાદ વિરામ ચિહ્ન અને પછી ત્રણ આંક નો ક્રમાંક. નમુનો ક્રમાંક"એ"અક્ષર નુ સ્વરૂપ ધરાવે છે ત્યારબાદ '3' એ અંક,અને ત્યારબાદ સામાન્ય રીતે '0'(સિવાય કે એ318,એ319,એ321,અને એ400એમ ના કિસ્સા ઓ ને બાદ કરતા),દા.ત.એ320. ત્યાર પછી ના ત્રણ આંક હવાઇ જહાજ ની શ્રેણી રજુ કરે છે, એન્જીન ઉત્પાદક અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક અનુક્રમે દર્શાવે છે. એ320-200 નો ઉપયોગ આંતરરાસ્ટ્રીય એરો એન્જીન(આઇએઇ)માટે,વી2500-એ1 એ ઉદાહરણ તરીકે; 200 શ્રેણી માટે સંજ્ઞા 2 છે, આઇએઇ માટે 3 અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક 1,આમ હવાઇ જહાજ ક્રમાંક એ320-231. કેટલીક વાર વધારાની સંજ્ઞા વપરાય છે. કોમ્બિ રુપાંતર માટે 'સી'(ઉતારુ/માલવાહક), માલવાહક ના નમુના માટે 'એફ', લાંબા અંતર ના નમુના માટે 'આર', અને વધારાના નમુના માટે 'એક્સ'. ===એન્જીન ની સંજ્ઞાઓ=== {| class="wikitable" |- ! સંજ્ઞા ! ઉત્પાદન કરનાર કંપની |- | 0 | જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (જીઇ) |- | 1 | સીએફએમ આંતરરાસ્ટ્રિય(જીઇ/એસએનઇસીએમએ) |- | 2 | પ્રેટ એન્ડ વ્હિટની(પી એન્ડ ડબલ્યુ) |- | 3 | આંતરરાસ્ટ્રિય એરો એન્જીન્સ(આર-આર,પી એન્ડ ડબલ્યુ,કાવાસાકી,આને ઇશિકાવાજિમા-હરિમા) |- | 4 | રોલ્સ-રોય્સ(આર-આર) |- | 6 | એન્જીન એલાયન્સ(જીઇઅને પી એન્ડ ડબલ્યુ) |} ==આ પણ જોશો== {{portalbox | name1 = Europe | image1 = Flag of Europe.svg | name2 = France | image2 = Flag of France.svg | name3 = Companies | image3 = factory 1b.svg | name4 = Aviation | image4 = Aviacionavion.png }} * [[બોઈંગ ]] * [[એરબસ બાબત]] – [[એર કેનેડા]] ડીલ ઉપરનો ચાલુ વિવાદ * [[બોઈંગ કોમર્શિયલ એરપ્લેન]] * [[બોમ્બાર્ડીયર એરોસ્પેસ ]] * [[એરબસ અને બોઈંગ વચ્ચે સરખામણી ]] * [[એમ્બ્રેર]] {{-}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=35em}} ==ગ્રંથસૂચિ== *{{cite book|title=Airbus Industrie: An Economic and Trade Perspective|author=Congressional Research Service|year=1992|publisher=U.S. Library of Congress}} *{{cite book|last=Heppenheimer|first=T.A.|title=Turbulent Skies: The History of Commercial Aviation |url=https://archive.org/details/turbulentskieshi0000tahe|publisher=John Wiley|year=1995|isbn=0471196940}} *{{cite book|last=Lynn|first=Matthew|title=Birds of Prey: Boeing vs. Airbus, a Battle for the Skies|url=https://archive.org/details/birdsofpreyboein0000lynn_b4e7|publisher=Four Walls Eight Windows |year=1997|isbn=1568581076}} *{{cite book|last=McGuire|first=Steven|title=Airbus Industrie: Conflict and Cooperation in U.S.E.C. Trade Relations|url=https://archive.org/details/airbusindustriec0000mcgu|publisher=St. Martin's Press|year=1997}} *{{cite book|last=McIntyre|first=Ian|title=Dogfight: The Transatlantic Battle Over Airbus|publisher=Praeger Publishers|year=1982|isbn=0275942783}} *{{cite book|last=Thornton|first=David Weldon|title=Airbus Industrie: The Politics of an International Industrial Collaboration |publisher=St. Martin's Press|year=1995|isbn=0312124414}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{commons|Airbus}} * [http://www.airbus.com/en/ એરબસ ની અધિકૃત વેબસાઇટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220172624/http://www.airbus.com/en/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.airbusnorthamerica.com/ એરબસ ઉત્તર અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061130054137/http://www.airbusnorthamerica.com/ |date=2006-11-30 }} * [http://biz.yahoo.com/ic/40/40566.html યાહુ!-એરબસ એસએએસ કંપની નુ રેખાચિત્ર] ===એરબસ ના મુખ્ય પ્રકાશનો=== * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf એરબસ 2006 વાર્ષિક અહેવાલ(પિડિએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf |date=2007-01-26 }} * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls એરબસ ના પરિણામો 1989-2006 (એક્સ એલ એસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207171322/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls |date=2007-02-07 }} * [http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls એરબસ ની વરદી ઓ અને વહેચણીઓ 1974-ફેબ્રુઆરી 2008 ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208031528/http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls |date=2012-02-08 }} {{Airbus aircraft}} {{Aviation lists}} [[Category:એરોસ્પેસ કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની સંરક્ષણ કંપનીઓ ]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકો ]] [[Category:એરબસ]] dwmpkab8ecelzv57piqra54pmjh5a4n 0 28054 905463 890293 2026-09-22T02:13:24Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905463 wikitext text/x-wiki {{POV|date=January 2010}} {{Infobox company | company_name = Louis Vuitton Malletier | company_logo = [[Image:Louis Vuitton logo and wordmark.svg|110px]] | company_type = Division of holding company ([[LVMH]]) | foundation = 1854 | founder = Louis Vuitton | location_city = [[Paris]] | location_country = [[France]] | key_people = Louis Vuitton, (Founder)<br />[[Bernard Arnault]], (President)<br />[[Marc Jacobs]], (Art Director)<br />Antoine Arnault, (Director of Communications) | industry = Retail | parent = [[LVMH]] | products = [[Luxury goods]] | revenue = {{profit}}[[Euro|€]]1.98 billion<!--figures in EUROS, house's native currency--> <small>(2009)</small><ref>{{cite web|url=https://www.drapersonline.com/news/louis-vuitton-records-double-digit-growth-in-2009|title= Louis Vuitton records double-digit growth in 2009|work=Drapers|date=5 February 2010|access-date=12 May 2010}}</ref> | num_employees = 9,671 <small>(March 2010)</small> | homepage = [http://www.louisvuitton.com www.louisvuitton.com] }} '''લૂઈસ વીટન માલેટીયર''' સામાન્ય રીતે '''લૂઈસ વીટન''' કહેવાય છે({{IPA-fr|lwi vɥitɔ̃|lang}}સામાન્ય રીતે {{IPA-en|ˈluːi ˈvuːtɒ|}}તરીકે અંગ્રેજીમાં રૂપાંતરિત),અથવા ટૂંકમાં '''એલવી''' (LV) - એક [[ફ્રાન્સ|ફ્રેંચ]] ફેશન હાઉસ છે જેની સ્થાપના 1854માં થઇ હતી. આ લેબલ તેના એલવી (LV) મોનોગ્રામ (આદ્યાક્ષરી મુદ્રા)ને લીધે સુવિખ્યાત છે,જે તેના મોટા ભાગના ઉત્પાદનો પર હોય છે, લક્ઝરી સંદૂકો અને ચામડાના ઉત્પાદનોથી લઈને તૈયાર કપડા, જોડા, ઘડિયાળો, ઘરેણા, સહાયક સાધનો, તડકાના ચશ્મા અને પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે. લૂઈસ વીટન વિશ્વના મુખ્ય ફેશન હાઉસોમાંનું એક છે. લૂઈસ વીટન તેના ઉત્પાદનોને ઉચ્ચ સ્તરીય ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સના નાના બૂટીક્સ(કપડાની દુકાન)માં અને તેની વેબસાઇટ પરના ઇ-કોમર્સ વિભાગ વડે વેચે છે.<ref name="legal">{{cite web|url=http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp;jsessionid=AFYOJ1P4XBPV0CRBXUDVAFYKEG4RAUPU?direct2=ch_legal_notice&direct1=faq&langue=en_GB&buy=0|title=Legal Notice|work=Louis Vuitton|access-date=24 April 2010|archive-date=1 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102919/http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp%3Bjsessionid%3DAFYOJ1P4XBPV0CRBXUDVAFYKEG4RAUPU?direct2=ch_legal_notice&direct1=faq&langue=en_GB&buy=0|url-status=dead}}</ref> ==ઇતિહાસ== {{Listtable|date=May 2010}} === લૂઈસ વીટનનું જીવનચરિત્ર === કંપનીના નામસ્રોતી સ્થાપક લૂઈસ વીટનનો જન્મ ([[ઓગસ્ટ ૪]], [[૧૮૨૧]] – [[ફેબ્રુઆરી ૨૭]], [[૧૮૯૨]]),<ref name="LV Timeline">{{cite web|url=http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp;jsessionid=QEDUVBBTA0GZWCRBXUXFAHYKEG4RAUPU?buy=1&langue=en_US|title=Timeline|publisher=Louis Vuitton|access-date=2008-03-03|archive-date=2008-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219020321/http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp%3Bjsessionid%3DQEDUVBBTA0GZWCRBXUXFAHYKEG4RAUPU?buy=1&langue=en_US|url-status=dead}}</ref>ના રોજ જ્યુરા, [[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ]]ના વિભાગમાં થયો હતો. ઈ. સ. ૧૮૩૫માં,તે [[પૅરિસ|પેરિસ]] ચાલ્યો ગયો. પોતાના વતન પેરિસ સુધીની તેની યાત્રા પૂરી થઇ {{km to mi|400}},અને તેણે પગપાળા મુસાફરી કરી હતી. તેના રસ્તામાં, તેણે તેના પ્રવાસનો ખર્ચ પૂરો કરવા ઘણા અસાધારણ કાર્યોની શૃંખલા પસંદ કરી. ત્યાં, વિશેષ ઘરોમાં ''લેટીયર'' મુખ્ય ઘરકામો માટે પ્રશિક્ષુ પણ બન્યો.<ref name="Contemporary Fashion">{{cite book |author=Martin, Richard |title=Contemporary fashion |url=https://archive.org/details/contemporaryfash0000unse |publisher=St. James Press |location=London |year=1995 |pages=750|isbn=1-55862-173-3 |oclc= |doi= }}</ref> પોતાના મિત્રોમાં તેની સારી એવી પ્રતિષ્ઠાને લીધે ફ્રાન્સના નેપોલિયન ત્રીજો (III) દ્વારા તેમની પત્ની, મહારાણી યુગીની ડેના લેટીયર તરીકે નિમણૂંક કરી. ફ્રેન્ચ રાજવી તરીકેના પોતાના અનુભવ વડે, તેણે એક સારી યાત્રા કઇ રીતે કરવી તેનું પ્રગટ જ્ઞાન મેળવ્યું. તે જ સમયે તેમણે તેના સામાનની ડીઝાઇન બનાવવાનું શરૂ કર્યુ, જેનાથી એલ. વી. (LV) કંપનીનો આધાર રચાયો.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> === ઈ. સ. ૧૮૫૪ થી ૧૮૯૨ === શ્રી વીટને ઈ. સ. ૧૮૫૪માં [[પૅરિસ|પેરિસ]]માં રયૂ ન્ય્યોવ ડેસ કૈપ્યૂસીન્સ પર લૂઈસ વીટન લેબલની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="LV Timeline"></ref> 1858માં, શ્રી વિટને ટ્રાયનોન કેનવાસની સાથે સમતલ-તળિયાવાળી સંદૂક શરૂ કરી ,જે હળવી અને હવાચુસ્ત પણ હતી.<ref name="LV Timeline"></ref> વિટને સંદૂકો શરૂ કર્યા પહેલા ગોળ ઉપરની સપાટીવાળી પાણીને વહેતું રોકવા સંદૂકો વપરાતી હતી,અને તેનાથી ઢગલો થઇ શકતો નહોતો. આમ વિટનના ગ્રે ટ્રીઆનન કેનવાસ સમતલ સંદૂકે સમુદ્રી યાત્રામાં સમાન લઇ જવાનું સરળ બનાવી દીધું. સફળ અને પ્રતિષ્ઠિત બનતા, ઘણા બીજા સામાન ઉત્પાદકો એલવી (LV)ની શૈલી અને રચનાની નકલ કરવા લાગ્યા.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> ઈ. સ. ૧૮૬૭માં કંપનીએ પેરિસમાં વિશ્વસ્તરીય પ્રદર્શનમાં ભાગ લીધો.<ref name="LV Timeline"/> નકલથી બચવા માટે,તેને તેની રચનાને ટ્રીઆનન રચનાને બદલાવીને રાતા અને કથ્થાઈ રંગના પટ્ટાવાળી કરી નાખી.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> ઈ. સ. ૧૮૮૫ સુધીમાં, કંપનીએ તેનો [[લંડન|લંડન]],ઇંગ્લેન્ડમાં ઓક્સફોર્ડ સ્ટ્રીટમાં તેનો પ્રથમ સ્ટોર ખોલ્યો.<ref name="LV Timeline"></ref> તેની તરત પછી , તેના દેખાવની સતત થઇ રહેલી નકલને લીધે ઈ. સ. ૧૮૮૮માં, લૂઈ વિટને ડેમીયર કેનવાસ પેટર્ન બનાવી, જેમાં "માર્ક એલ. વિટન ડીપોઝી" લખેલ ચિહ્ન હતું જેનો અનુવાદ "એલ. વિટને જમા કરેલ" કે એકંદરે "એલ. વિટન ટ્રેડમાર્ક" થતો હતો. ઈ. સ. ૧૮૯૨માં, લૂઈસ વીટન મૃત્યુ પામ્યો, અને કંપનીનો વહીવટ તેના પુત્રના હાથમાં આવ્યો.<ref name="Contemporary Fashion"></ref><ref name="LV Timeline"></ref> === ઈ. સ. ૧૮૯૩ થી ૧૯૩૯ === પિતાના મૃત્યુ બાદ, જ્યોર્જ વિટને કંપનીને વિશ્વવ્યાપક સંસ્થા બનાવવા એક કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જેમાં તેમણે કંપનીના ઉત્પાદનોનું ૧૯૮૩ના વર્ષના શિકાગો વિશ્વ મેળામાં પ્રદર્શન કર્યું. ૧૮૯૬ના વર્ષમાં, કંપનીએ સિગ્નેચર મોનોગ્રામ બહાર પાડ્યો અને તેની પર વિશ્વવ્યાપક પેટન્ટ પણ મેળવી.<ref name="Contemporary Fashion"></ref><ref name="LV Timeline"></ref> તેનાં ચિત્રવત્ ચિહ્નો, ચતુષ્દલીય અને ફૂલ (તેમજ એલવી (LV) મોનોગ્રામ), વિક્ટોરિયન યુગના અંતમાં જાપાની અને પૂર્વી દેશોની શૈલીના ઉપયોગને આધારિત હતા. ત્યાર પછી પેટન્ટ નકલને રોકવામાં સફળ સાબિત થયા. તે જ વર્ષે, જ્યોર્જે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|સંયુક્ત રાજ્યો]]ની યાત્રા કરી, જ્યાં તેણે ઘણા શહેરોનો પ્રવાસ કર્યો (જેમકે ન્યૂ યોર્ક), ફિલાડેલ્ફિયા અને શિકાગો) અને વિટનના ઉત્પાદનોનું આ મુલાકાત દરમિયાન વેચાણ કર્યું. ૧૯૦૧ના વર્ષમાં, ધ લૂઇસ વિટન કંપનીએ ''સ્ટીમર બેગ'' શરૂ કરી, જે વિટન સામાન સંદૂકોમાં રાખવા માટેનો નાનો ભાગ હતી. ઈ. સ. ૧૯૧૩માં, ચેમ્પ્સ એલ્વિસમાં ધ લૂઇસ વિટન ભવન ખુલ્યું. તે વિશ્વનું તત્કાલીન સૌથી મોટો યાત્રા-સામાન ભંડાર હતો. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક, મુંબઇ (બોમ્બે), વોશિંગ્ટન, [[લંડન|લંડન]], એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને બુએનોસ એઇર્સમાં દુકાનો શરૂ થઇ. ત્યારબાદ, ઈ. સ. ૧૯૩૦માં, કીપઓલ બેગ શરૂ કરવામાં આવી. ઈ. સ. ૧૯૩૨માં, એલવી (LV)એ "''નોઈ'' " બેગ શરૂ કરી. આ બેગ મૂળ શેમ્પેઇન વેચનાર માટે શીશીઓના વાહન માટે બનાવવામાં આવી હતી. તેની તરત પછી, ધ લૂઇસ વિટન ''સ્પીડી'' બેગ શરૂ કરવામાં આવી (આ બંને આજે પણ બને છે).<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૧૯૩૬માં જ્યોર્જીસ વિટન મૃત્યુ પામ્યો અને તેના પુત્ર, ગેસ્ટન લૂઇ વિટને કંપનીનું સંચાલન હાથમાં લીધું.<ref name="LV Timeline"></ref> ===લૂઈસ વીટનનું યહૂદી વિરોધી વલણ (વિશ્વ યુદ્ધ II)=== [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વ યુદ્ધ II]] દરમ્યાન, ફ્રાન્સના જર્મની પર આધિપત્ય વખતે લૂઇસ વિટને નાઝીઓને સહયોગ આપ્યો. ફ્રેંચ લેખક પત્રકાર સ્ટીફન બોનવિસિની લિખિત ફ્રેંચ પુસ્તક અને પેરિસ-સ્થિત એડીશન્સ ફાવર્ડ<ref>{{cite web|url=http://www.editions-fayard.fr/|title=Fayard}}</ref> દ્વારા પ્રકાશિત ''લૂઇસ વિટન,એક ફ્રેંચ કથા'' , કહે છે કે કેવી રીતે નીતાન પરિવારના સદસ્યોએ માર્શલ ફીલીપ પીટેઈનની કઠપૂતળી સરકારની સક્રિય સહાય કરી અને તેમના જર્મન સાથે વેપાર દ્વારા આવક વધારી. આ પરિવારે પીટેઇનનો મહિમા જાળવી રાખવા કલાકૃતિઓ બનાવવા એક કારખાનું સ્થાપ્યું, જેમાં અર્ધ પ્રતિમાઓનો સમાવેશ થાય છે. પીટેનનું વીચી શાસન ફ્રેંચ યહૂદીઓને જર્મનોને અત્યાચાર શિબિરોમાં મોકલવા માટે જવાબદાર હતું.<ref name="guardian.co.uk">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/secondworldwar/story/0,14058,1230301,00.html|title=''Louis Vuitton's links with Vichy regime exposed'', The Guardian, June 3, 2004. | location=London | date=June 3, 2004 | access-date=May 11, 2010}}</ref> ફાયર્ડ પ્રકાશનની એક સંવાદદાત્રી કેરોલીન બબુલે,કહ્યુ કે""તેમણે કોઈ વસ્તુને બદલાવી નથી પણ તેનું અસ્તિત્વ જ ન હોત તેમ દેખાડી તેને દફનાવી દેવા પ્રયાસ કર્યો છે."<ref name="guardian.co.uk"></ref> 2004માં પુસ્તકના વિમોચનની પ્રતિક્રિયામાં એલએમવીએચના એક પ્રવક્તાએ કહ્યું:"આ પ્રાચીન ઇતિહાસ છે." પુસ્તકમાંએ કાળનો ઉલ્લેખ છે જયારે તે પરિવાર દ્વારા સંચાલિત હતું અને તે એલએમવીએચ (LVMH)નો ભાગ બન્યાની બહુ પહેલાની વાત છે. આપણે ભિન્ન અને સહિષ્ણુ છીએ અને આપણામાં એક આધુનિક કંપનીને જોઈતું બધું જ છે.<ref name="guardian.co.uk"></ref> એક એલએમવીએચ (LVMH) પ્રવક્તાએ વ્યંગ માસિક લે કાનાર્ડ એન્શાઇનને કહ્યું, "અમે તથ્યોને નકારતા નથી પણ લેખકે વીચી શાસનના પ્રકરણને વધારીને કરેલ ઉલ્લેખ માટે અમને રંજ છે,". આ તે એકમાત્ર ફ્રેંચ નિયતકાલિક પ્રકાશન હતું જેણે તે પુસ્તકનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref name="guardian.co.uk"></ref> === ઈ. સ. ૧૯૪૫ થી ઈ. સ. ૨૦૦૦ === {{See also|:en:Louis Vuitton Cup|America's Cup|LVMH}} તે સમય દરમ્યાન, લૂઈ વિટને નાના પર્સથી માંડીને ખિસ્સામાં રાખતા પાકીટ સુધીના પોતાના મોટા ભાગના ઉત્પાદનોમાં ચામડાંનો સમાવેશ કર્યો. તેમના ક્ષેત્રને વ્યાપક બનાવવા કંપનીએ ઈ. સ. ૧૯૫૯માં<ref name="LV Timeline"></ref> તેનાં પર્સ, બેગ અને પાકીટમાં પણ વાપરી શકાય તે માટે તેના મોનોગ્રામ કેનવાસને વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવ્યો. એવું મનાય છે કે ઈ. સ. ૧૯૬૦માં એક વધુ અગત્યની સમસ્યા તરીકે નકલનું પુનરાગમન થયું, જે એકવીસમી સદીમાં પણ ચાલુ જ છે.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> ઈ. સ. ૧૯૬૬માં, ''પેપીલોન'' બહાર પડી (એક નળાકાર બેગ જે આજે પણ જાણીતી છે). ઈ. સ. ૧૯૭૭ સુધીમાં વાર્ષિક આવક ૭૦ મિલિયન ફ્રાન્ક્સ ($14.27 મિલિયન યુએસ ડોલર(USD)) જેટલી થઇ.<ref name="exchng77">{{cite web|url=http://www.google.co.uk/url?sa=t&source=web&ct=res&cd=1&ved=0CBUQFjAA&url=http%3A%2F%2Ffx.sauder.ubc.ca%2Fetc%2FUSDpages.pdf&rct=j&q=1977+exchange+rate&ei=FdrvS-yAKtGi_Aadssz-CA&usg=AFQjCNHzUxqBSTNIhzJ-3W_aLJihZHi36w|title=1977 Exchange Rates|access-date=16 May 2010}}</ref> એક વર્ષ બાદ, લેબલે [[જાપાન|જાપાન]]માં તેની પ્રથમ દુકાનો ટોકિયો અને ઓસાકા શહેરમાં ખોલી. ઈ. સ. ૧૯૮૩માં, લૂઇસ વિટન કપમાંથી અમેરિકાના કપ સાથે જોડાઇ ગઇ, જે નૌકા દોડની એક પ્રારંભિક સ્પર્ધા છે. (જે એલીમેન્ટરી રીગાટા તરીકે જાણીતી છે) લૂઇસ વિટને પછી ઈ. સ. ૧૯૮૪માં તાઈપેઈમાં, અને ઈ. સ. ૧૯૮૩માં [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] અને ઈ. સ. ૧૯૮૪માં [[દક્ષિણ કોરિયા|દક્ષિણ કોરિયા]]ના સિયોલમાં પોતાના સ્ટોર ખોલીને [[એશિયા|એશિયા]]ખંડમાં પોતાની હાજરીનો વિસ્તાર કર્યો. એના પછીના વર્ષે, ઈ. સ. ૧૯૮૫માં એપી લેધર લાઈન શરૂ કરાઈ.<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૧૯૮૭માં એલએમવીએચ (LVMH)નું નિર્માણ જોવા મળ્યું.<ref name="LV Timeline"></ref> વૈભવી સામાનના સંકલન માટે શેમ્પેઇન અને કોગ્નેકના અગ્રણી નિર્માતાઓ મોએટ એટ ચેન્ડોન અને હેન્નેસી ક્રમશ: લૂઈ વિટન સાથે જોડાયા. ઈ. સ. ૧૯૮૮માં થયેલ નફો ઈ. સ. ૧૯૮૭ કરતાં ૪૯% વધુ હતો. ઈ. સ. ૧૯૮૯ સુધીમાં, લૂઈસ વીટનના વિશ્વમાં ૧૩૦ સ્ટોર્સ હતા.<ref name="LV Timeline"></ref> ૧૯૯૦ના દશકની શરૂઆતમાં યાવ્સ કાર્સલનું એલવી (LV)ના અધ્યક્ષ તરીકે નામકરણ થયું અને ઈ. સ. ૧૯૯૨માં તેમની બ્રાન્ડે બેઇજીંગમાં પેલેસ હોટલ ખાતે તેની ચીની જગ્યાની શરૂઆત કરી. ઈ. સ. ૧૯૯૩ પછી અન્ય ઉત્પાદન જેમકે ટેઇગા લેધર લાઈન અને ઈ. સ. ૧૯૯૪માં ''વોયેજર એવેક''નું સાહિત્ય સંકલન શરૂ થયું. ઈ. સ. ૧૯૯૬માં મોનોગ્રામ કેનવાસની શતાબ્દીનો ઉત્સવ વિશ્વભરમાં સાત શહેરોમાં યોજાયો.<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૧૯૯૭માં તેના પેનના સંકલન બાદ, ૧૯૯૮ના આવનાર વર્ષમાં લૂઇસ વિટને તેના કળાના નિર્દેશક જે સાથે માર્ક જાકોબ્સ બનાવ્યું.<ref name="LV Timeline"></ref> પછીના વર્ષના માર્ચમાં તેમણે ડીઝાઇન અને કંપનીની મહિલાઓ અને પુરૂષોનાં કપડાંની પહેલી શ્રેણી "પ્રેટ-એ-પોર્ટર"ની રચના થઇ અને આરંભ થયો. આ વર્ષે શરૂ થયેલા ઉત્પાદનોમાં મોનોગ્રામ વર્નીસ લાઈન, ધ લેવી સ્ક્રેપબૂક્સ અને ''લૂઇસ વિટન સીટી ગાઈડ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૧૯૯૯માં મીની મોનોગ્રામ લાઈન, ઈ. સ. ૨૦૦૦માં [[આફ્રિકા|આફ્રિકા]]ના મારકેચ, મોરોક્કોમાં પ્રથમ સ્ટોર ખુલ્યો અને અંતમાં વેનિસ, ઇટાલીના આંતરરાષ્ટ્રીય ચલચિત્ર મહોત્સવમાં નીલામી, જ્યાં એઈડ્સ (AIDS) રીસર્ચની સ્થાપના સાથે શેરોન સ્ટોન દ્વારા બનાવેલ વેનિટી કેસ "amfAR" એ ૨૦મી સદીની છેલ્લી ઘટનાઓ હતી.<ref name="LV Timeline"></ref> === ઈ. સ. ૨૦૦૧થી આજ સુધી=== [[File:Louis Vuitton Fifth Avenue New York City.jpg|thumb|મેનહટનના ફીફ્થ એવન્યૂમાં સ્ટોર.]] [[File:Louis Vuitton, Galleria Vittorio Emanuele II.jpg|thumb|200px|left|ધ ગેલેરીયા વિટોરો એમેન્યુઅલ II,માં મિલાન, ઇટાલીમાં લૂઈસ વીટન બુટીક.]] ઈ. સ. ૨૦૦૧ સુધી, સ્ટીફન સ્પ્રાઉસે માર્ક જેકોબ્સ સાથે, વિટન બેગ્સની<ref name="LV Timeline"></ref> મર્યાદિત-આવૃત્તિની એક શ્રેણી રચી, જેની ઉપર મોનોગ્રામ પેટર્ન પર ગ્રેફીટ્ટી કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગ્રેફીટ્ટીમાં ''લૂઈસ વીટન'', અને અમુક બેગો પર નામ (જેમકે કીપલી અને સ્પીડી) પણ લખેલ છે, અમુક નમૂનાઓ, જેની પર મોનોગ્રામનું કેન્વાસ પૃષ્ઠભૂમિ વિના આલેખન છે, તે ફક્ત લૂઇસ વિટનના વી.આઇ.પી (V.I.P) ગ્રાહકો માટે જ ઉપલબ્ધ હતા. તે જ વર્ષે, જેકોબે એલવી તરફથી ઝવેરાતનો પ્રથમ નમૂનો ચાર્મ બ્રેસલેટ બનાવ્યો.<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૨૦૦૨માં, ટેમ્બૂર ઘડિયાળ શ્રેણી શરૂ કરાઈ.<ref name="LV Timeline"></ref> એ વર્ષ દરમ્યાન એલવી (LV) ભવન ટોકિયોમાં ખુલ્યું, અને બ્રાન્ડે પોતાની ક્રીસમસ વિન્ડો સીનીઓગ્રાફી માટે બોબ વિલ્સન સાથે સહયોગ કર્યો. ઈ. સ. ૨૦૦૩માં માર્ક જેકોબ્સના સહયોગથી હેન્ડ બેગ અને વિશેષ સામગ્રીના નવા મોનોગ્રામ તકાશી મુરાકામી<ref name="LV Timeline"></ref>ની યોજના બનાવી. આ શ્રેણીમાં આદર્શ મોનોગ્રામ સામેલ હતા, પણ ૩૩ અલગ રંગમાં કાળા કે સફેદ રંગની પૃષ્ઠભૂમિવાળા. (પારંપરિક કેનવાસમાં એક ભૂરા રંગની પૃષ્ઠભૂમિ પર સોનેરી મોનોગ્રામ છે.) મુરકામીએ ચેરી બ્લોસમ પેટર્ન પણ બનાવી, જેમાં ગુલાબી અને પીળા ફૂલો વચ્ચે હસતા કાર્ટૂન ચેહરા હતા, જેને કેનવાસ પર છૂટાછવાયા બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પેટર્ન એક મર્યાદિત સંખ્યાના નમૂનાઓ પર જ દેખાઈ. જૂન ૨૦૦૩માં આ મર્યાદિત આવૃત્તિનું ઉત્પાદન બંધ કરી દેવાયું. ઈ. સ. ૨૦૦૩માં મોસ્કો, [[રશિયા|રશિયા]] અને નવી દિલ્હી, [[ભારત|ભારત]]માં દુકાનો ખુલી, ઉટાહ અને સુહાલી શ્રેણીઓનો પ્રારંભ થયો અને એલવી (LV) કંપનીની ૨૦^મી વર્ષગાંઠ યોજાઇ.<ref name="LV Timeline"></ref> [[File:Louis-Vuitton-Paris.jpg|thumb|200px|લૂઈસ વીટન પ્રખ્યાત ચેમ્પ્સ-એલીસીસમાં સ્થિત લૂઇસ વિટન.]] [[File:Gump.waikiki.vuitton.JPG‎|thumb|200px| વિકીકીમાં ફ્લેગશીપ સ્ટોર હોનોલુલુ, હવાઇ ઐતિહાસિક ગમ્પ ઇમારત.]] ઈ. સ. ૨૦૦૪માં, લૂઈસ વીટને તેની ૧૫૦^મી વર્ષગાંઠ ઉજવી. ન્યૂ યોર્ક સિટી (ફિફ્થ એવન્યૂમાં) સાઓ પાઉલો અને જોહાનિસબર્ગ સ્થિત દુકાનોનું પણ ઉદ્ઘાટન થયું. શાંઘાઈમાં પ્રથમ વૈશ્વિક દુકાન ખુલી. ઈ. સ. ૨૦૦૫માં, લૂઇસ વિટને પેરિસમાં અમેરિકન શિલ્પી એરિક કાર્લસન દ્વારા રચિત [[ચેમ્પ્સ-એલીસીસ (પેરિસ)|ચેમ્પ્સ-એલીસીસ]] સ્ટોર (વિશ્વના સૌથી પ્રસિદ્ધ એલવી (LV) સ્ટોર તરીકે પ્રખ્યાત)ને ફરી ખોલી અને સ્પીડી ઘડિયાળની શ્રેણી બહાર પાડી. ઈ. સ. ૨૦૦૬માં, એલવી (LV)એ એસ્પેસ લૂઈસ વીટનનું ઉદ્ઘાટન તેમના ૭^મા માળે યોજ્યું.<ref name="LV Timeline"></ref> ઈ. સ. ૨૦૦૮માં, લૂઈસ વીટને ડેમીઅર ગ્રેફાઈટ કેનવાસ બહાર પાડ્યું. આ કેનવાસ પૌરૂષવાળા અને શહેરી દેખાવ માટે ફક્ત કાળા અને ભૂખરા રંગમાં પારંપરિક ડેમીયર નમૂના સાથે ઉપલબ્ધ છે. ઈ. સ. ૨૦૧૦માં લૂઈ વીટને ખોલેલ સ્ટોરની [[લંડન|લંડન]]માં સૌથી શાનદાર દુકાન તરીકે વરણી થઇ.<ref>{{Cite web |url=http://www.insidelux.com/2010/05/29/louis-vuitton-opens-most-luxurious-store-to-date/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-10 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514035359/http://www.insidelux.com/2010/05/29/louis-vuitton-opens-most-luxurious-store-to-date/ |url-status=dead }}</ref> ==લૂઈસ વીટન આજે== ===વિજ્ઞાપન અભિયાનો=== [[File:Louis vuitton houston.jpg|thumb|હ્યૂસ્ટનમાં લૂઈસ વીટન સ્ટોર]] લૂઈસ વીટન સાવધાનીપૂર્વક કોઇ હસ્તીનો ઉપયોગ કરે છે અને વિજ્ઞાપન અભિયાનોમાં જેનીફર લોપેઝ જેવી પ્રસિદ્ધ મોડેલ અને અભિનેત્રીઓ અને હાલમાં જ મેડોનાનો ઉપયોગ કર્યો છે. પોતાના ઉત્પાદનોના વિજ્ઞાપન માટે જાણીતી હસ્તીઓ અને શ્રેષ્ઠ મોડેલો ઉપયોગની રૂઢિને તોડતા, 2 ઓગસ્ટ 2007 ના રોજ કંપનીએ જાહેર કર્યું કે એના એક વિજ્ઞાપન અભિયાનમાં યુએસએસઆર (USSR)(સોવિયેત સંઘ)ના પૂર્વ નેતા મિથાઈલ ગોર્બાચોવ, સ્ટેફી ગ્રાફ, આન્દ્રે અગાસી અને કેથરીન ડેવન્યુની સાથે દેખાશે. અનેક રેપર્સ, મોટે ભાગે કાન્યે વેસ્ટે, કેટલાક ગીતોમા કંપનીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. કંપની સામાન્ય રીતે મહાનગરોમાં પત્રિકાઓ અને જાહેરાતોમાં છાપેલ વિજ્ઞાપનોનો ઉપયોગ કરે છે. પહેલા તેમણે પોતાના વિજ્ઞાપન અભિયાનોમાં એની લેબોવીઝ દ્વારા લીધેલ સ્ટેફી ગ્રાફ, આન્દ્રે અગાસી, જીસેલ બુન્ડચેન અને કેથરીન ડેવન્યુ જેવી પ્રખ્યાત હસ્તીઓની તસ્વીરોને સામેલ કરી ચુનંદા પ્રેસ પર જ ભરોસો કર્યો. જોકે,એન્ટોની એર્નોલ્ટ સંચાર વિભાગના નિર્દેશકે તાજેતરમાં ટેલીવિઝન અને સિનેમાની દુનિયામાં પ્રવેશવાનો નિશ્ચય કર્યો છેઃ વિજ્ઞાપન (90 સેકન્ડ્સ) "જીવન તમને ક્યાં લઇ જશે?" વિષય પર અન્વેષણ કરે છે. અને તેનો 13 વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવદ થયો છે. આ પ્રથમ વિટન વિજ્ઞાપન છે અને જાણીતા નિર્દેશક બ્રુનો એવેઇલન દ્વારા નિર્દેશિત છે.<ref name="titleFashion Week Daily - Dispatch -">{{cite web |url=http://www.fashionweekdaily.com/news/fullstory.sps?inewsid=52796 |title=Fashion Week Daily - Dispatch |access-date=2008-03-04 |format= |work= |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://archive.is/20121209041916/http://www.fashionweekdaily.com/news/fullstory.sps?inewsid=52796 |url-status=dead }}</ref> ===ઉત્પાદનો=== [[File:Night Ekaterinburg Louis Vuitton.jpg|thumb|250px|યેકાટરીનબર્ગ(રશિયા)માં સ્ટોર]] 19મી સદીથી, લૂઈસ વીટનની બનાવટ બદલી નથી: હજી પણ સામાન હાથ વડે જ બનાવાય છે.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> ''સમકાલીન ફેશન'' એલવી (LV) સંદૂકોના નિર્માણનું પૂર્વાવલોકન કરે છે: "કારીગર ચામડા અને કેનવાસને સાથે વાપરે છે અને નાની નાની ખીલીઓને એક પછી એક લગાવે છે, પાંચ અક્ષરવાળ સખત પિક-પ્રૂફ પિત્તળના તળા લગાવે છે જે માનવનિર્મિત એક જ ચાવીથી ખુલી શકે." સંદૂકનું ગૂંથેલ માળખું 30 વર્ષ જૂના પોપ્લર (એક વૃક્ષ)નું બનેલ હોય છે, જેને ઓછામા ઓછું 4 વર્ષ સૂકવેલ હોય છે. દરેક સંદૂકનો એક ક્રમાંક હોય છે જેને બનાવતા 60 કલાક લાગી શકે છે અને એક સૂટકેસને બનાવતા 15 કલાક લાગી શકે છે."<ref name="Contemporary Fashion"></ref> કંપનીના ઘણા ઉત્પાદનોમાં મૂળ ડેમીયર અને મોનોગ્રામ કેનવાસનો ઉપયોગ થાય છે, જે બંને પ્રથમ 19મી સદીમાં વાપરવામાં આવ્યા હતા. કંપનીનાં બધા ઉત્પાદનો નામસ્ત્રોતીય એલવી (LV) આદ્યાક્ષરો દર્શાવે છે. કંપની દુનિયાભરમાં આવેલ પોતાના સ્ટોર્સના માધ્યમથી જ પોતાના ઉત્પાદનોનો વિક્રય કરે છે, અને ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા અને મૂલ્ય નક્કી કરી શકે છે. જેનાથી એલવી (LV) નકલી ઉત્પાદનોને પોતાના વિતરણ માધ્યમોમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકે છે. લૂઈસ વીટનમાં કોઇ વટાવ વેચાણ કે ડ્યૂટી-ફ્રી દુકાનો નથી. વધુમં, કંપની તેના ઉત્પાદનોનું મર્યાદિત રીતે LouisVuitton.com દ્વારા વિતરણ કરે છે.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> ===બ્રાન્ડ=== લૂઈસ વીટન બ્રાન્ડ અને પ્રખ્યાત એલવી (LV) મોનોગ્રામ વિશ્વની સૌથી મૂલ્યવાન બ્રાન્ડમાંની એક છે. મીલીવર્ડ બ્રાઉન ઈ. સ. ૨૦૧૦ અવલોકન મુજબ લૂઈસ વીટન વિશ્વની ૨૯મી સૌથી વધુ મૂલ્યવાન બ્રાન્ડ છે જે વેલ્સ ફાર્ગોપહેલા અને જીલેટ પછી આવે છે. આ બ્રાન્ડની કિંમત યુએસડી (ઉસળ) ૧૯.૭૮૧ અબજ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.millwardbrown.com/Libraries/Optimor_BrandZ_Files/2010_BrandZ_Top100_Report.sflb.ashx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-10 |archive-date=2011-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504010229/http://www.millwardbrown.com/Libraries/Optimor_BrandZ_Files/2010_BrandZ_Top100_Report.sflb.ashx |url-status=dead }}</ref> ===નકલ=== [[File:CIMG0185.JPG|thumb|left|200px|એક અસલી લૂઈસ વીટન પર્સ.]] તેની પ્રતિષ્ઠિત છબીને લીધે લૂએસ વીટન વિશ્વની સૌથી વધુ નકલ કરાયેલ બ્રાન્ડ છે. એલવી (LV) આદ્યાક્ષરવાળા ખૂબ ઓછા ઉત્પાદનો અસલી છે. સમ્સ્યા એ છે કે ,ચિહ્નિત મોનોગ્રામ નકલ ''રોકવા'' જ બનાવેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2006/06/25/business/google.php|title=European trademarks vs. Google|archive-url=https://web.archive.org/web/20060701234957/http://www.iht.com/articles/2006/06/25/business/google.php|archive-date=2006-07-01|access-date=2010-11-10|url-status=live}}</ref> 2004માં યુરોપિયન સંઘમાં લૂઇસ વિટનના 18% નકલી ઉત્પાદનો જપ્ત કરાયા.<ref>{{cite news | url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/law/article673534.ece | title=Times Online: Special Report: Trying to stub out the fakes | work=The Times | location=London | date=June 11, 2006 | access-date=May 11, 2010 | archive-date=મે 14, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110514090854/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/law/article673534.ece | url-status=dead }}</ref> કંપની નકલને ગંભીરતાથી લે છે અને વકીલ અને વિશેષ તપાસ એજન્સીઓની એક ટુકડીને નિયુક્ત કરે છે,જે દુનિયામા અપરાધીઓને અદાલતો વડે પકડે છે અને સંચારનુ અડધુ બજેટ પાયરસી (ચાંચિયાગીરી)ને રોકવમાં વાપરે છે.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> એલએમવીએચ (LVMH) (વિટનની મૂળ કંપનીએ એમ કહીને એ વાતની પુષ્ટિ કરી છે કે "બહારના તપાસકર્તાઓને એક વ્યાપક નેટવર્ક અને વકીલોની એક ટીમના સહયોગથી 60 લોકો વિવિધ જવાબદારીઓ સાથે નકલ રકવા બધો સમય કામ કરે છે."<ref>{{cite news | url=http://business.timesonline.co.uk/article/0,,8209-2220038,00.html | title=Special Report: Trying to stub out the fakes | work=The Times | location=London | date=June 11, 2006 | access-date=May 11, 2010 }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વધુ પ્રયત્નમાં, કંપની તેના ઉત્પાદનોનું બારીકાઇથી વિતરણ કરે છે.<ref name="Contemporary Fashion"></ref> 1980 સુધી, વિટન ઉત્પાદનો વિભાગીય હાટમાં વ્યાપક રીતે વેચાતી હતી (ઉદાહરણ તરીકે નેઇમન માર્કસ અને સક્સ ફિફ્થ એવન્યૂ). આજે, વિટન ઉત્પાદનો થોડા અપવાદો સિવાય, મુખ્યત્વે પ્રમણિત લૂઈસ વીટન બૂટિક્સમાં ઉપલબ્ધ છે<ref name="Contemporary Fashion"></ref>. આ બૂટિક્સ સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ સ્તરના ખરીદી સંકુલો કે વૈભવી વિભાગીય હાટમાં જોવા મળે છે. ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સમાના એ બૂટિક્સ ડીપાર્ટમેન્ટથી સ્વતંત્ર રીતે સંચાલિત થાય છે,અને પોતાના એલવી (LV) પ્રબંઘકો અને કાર્યકારીઓ ધરાવે છે. એલવી (LV)એ તાજેતરમાં તેની મુખ્ય વેબસાઇટ વડે એક ઓનલાઈન સ્ટોર બહાર પાડ્યો છે, તેના ઉત્પાદનોને વેચવાનાં એક પ્રમાણિત માધ્યમ તરીકે.<ref name="Louis Vuitton Website">{{cite web |url=http://www.louisvuitton.com/ |title=Louis Vuitton: luxury leather luggage, French fashion designer |access-date=2008-03-04 |format= |work= |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225020212/http://www.louisvuitton.com/ |url-status=dead }}</ref> ==વિવાદ અને ચર્ચાઓ== === લૂઈસ વીટન વિરુદ્ધ બ્રીટની સ્પીયર્સ વીડીઓ === [[નવેમ્બર ૧૯]], [[૨૦૦૭]]ના રોજ નકલને રોકવાના વધુ પ્રયાસરૂપે બ્રિટની સ્પીયર્સ પર નકલ અંગેના કાયદા અંગે સફળતાપૂર્વક દાવો માંડ્યો. "ડૂ સમથિંગ" ગીતના મ્યુઝિક વિડીઓના એક ભાગમાં એક ગરમ ગુલાબી હમરના ડેશબોર્ડ પર આંગળીઓને અથડાવે છે, જે લૂઇસ વિટનની "ચેરી બ્લોસમ" ડીઝાઇન જેવું લાગે છે. બ્રિટની સ્પીયર્સ પોતે દોષિત સાબિત ન થઇ પણ [[પૅરિસ|પેરિસ]]માં એક દીવાની અદાલતે સોની બીએમજી (BMG) અને એમટીવી (MTV) ઓનલાઇનને વીડીયોનું પ્રસારણ રોકવા આદેશ આપ્યો. તે દરેક સમૂહને € ૮૦,૦૦૦નો દંડ થયો. એલએમવીએચ (LVMH)ના એક અનામી પ્રવક્તાએ કહ્યું કે આ વીડીયો લૂઇસ વિટનએ બ્રાન્ડ અને તેની વૈભવી છબી પર હુમલો કરવા માટે બનેલ છે.<ref name="'The Associated Press 2007'">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Louis Vuitton Wins Spears Video Lawsuit | date=2007-11-20 | publisher=The Associated Press | url =http://www.foxnews.com/wires/2007Nov20/0,4670,FranceBritneyBan,00.html | work =FOXNews | pages = | access-date = 2007-11-20 | language = }}</ref> ===લૂઈસ વીટન વિરુદ્ધ ડર્ફર દાન=== લૂઈસ વીટને 13 ફેબ્રુઆરી, 2007 લૂઈસ વીટને નાદિયા પ્લેજરને એક બેગના "પુનઃ ઉત્પાદન" માટે ''કેસ અને ડિઝિસ્ટ'' નો આદેશ મોકલ્યો જેમાં વિટનના બૌદ્ધિક સંપત્તિનાં અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરેલ હતું.<ref name="Cease">{{cite web|url=http://www.nadiaplesner.com/Website/LouisVuittonLetter.pdf|title=''Cease-and-Desist Order'', February 13, 2008.|format=PDF|access-date=નવેમ્બર 10, 2010|archive-date=ઑક્ટોબર 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026022441/http://www.nadiaplesner.com/Website/LouisVuittonLetter.pdf|url-status=dead}}</ref> પુનઃઉત્પાદન એક વ્યંગ ચિત્રના સંદર્ભે છે જેમાં દર્શાવેલ છે કે એક કુપોષિત બાળકે એક ડીઝાઇનર શ્વાન અને આધુનિક બેગ પકડેલ છે. આ ઉદાહરણ ટીશર્ટ્સ અને પોસ્ટર્સ પર દર્શાવાયા, જેનો બધો નફો "ડાઇવેસ્ટ્સ ફોર ડર્ફર"ના દાનને ગયો. 27 ફેબ્રુઆરી 2008, લૂઇસ વિટનને પોતાને એક લેખિત પ્રતિક્રિયામાં પ્રસિદ્ધ મોનોગ્રામના અભાવ તરફ ધ્યાન ખેંચતા એક કલાકારે પોતાના "સરળ જીવન" અભિયાન અને પોતાની કલાત્મકતાનો બચાવ કર્યો, વધુમાં દ્રઢતાપૂર્વક કહ્યું કે ચિત્ર સામાન્ય "આધુનિક બેગ" પર છે અને ચિત્ર કે સંબંધિત અભિયાનમાં લૂઇ વિટન બ્રાન્ડનો કોઇ ઉલ્લેખ નથી.<ref name="Answer">{{cite web|url=http://www.nadiaplesner.com/Website/AnswerToLouisVuitton.pdf|title=Answer to Louis Vuitton|author=Nadia Plesner|date=February 22, 2008|access-date=નવેમ્બર 10, 2010|archive-date=ડિસેમ્બર 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223165610/http://www.nadiaplesner.com/Website/AnswerToLouisVuitton.pdf|url-status=dead}}</ref> એપ્રિલ 15, 2008, લૂઈસ વીટને પ્લેન્સેરને તેની વિરુદ્ધ લવાયેલ મુકદ્દમા વિષે સૂચિત કર્યા. એવું દર્શાવેલ છે કે લૂઇસ વિટને પ્લેન્સરે સાદા જીવના ઉત્પાદનના વેચાણ માટે પ્રતિ દિન માટે $ 7500 (5000 યુરો ), મૂળ ''કેસ અને ડિઝિસ્ટ'' પત્રના સાઇટ પર પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રતિદિન $7500 અને તેની વેબસાઇટ પર લૂઇસ વિટન નામ વાપરવા $7500 માટે પ્રતિ દિન માગ્યાં. વધુમાં, આ આરોપ લગાવવામા આવ્યો કે લૂઇસ વિટને માંગ કરી છે કે કલાકાર 15000 ડોલર ઉપરાંત ,જે કંપનીના પોતાના બૌદ્ધિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે કર્યો તે ખર્ચ સહિત લૂઇ વિટનને કાનૂની ખર્ચની ભરપાઇ કરે.<ref name="Fundraiser">{{cite web|url=http://www.techdirt.com/articles/20080425/114126947.shtml|title=''Louis Vuitton Sues Darfur Fundraiser'', Techdirt, April 25, 2008.}}</ref> વિવાદાસ્પદ તસ્વીરને પ્લેન્સરની સાઇટ પરથી વિસ્તૃત અવધિ માટે કાઢી નાખવામાં આવી. જોકે, પ્લેન્સરના ભંડોળ વધારવાના અભિયાનમાં એક વૈકલ્પિક ચિત્રનો ઉપયોગ થાય છે, મૂળ ચિત્ર પણ ફરીથી પ્રગટ થયુ અને સાઇટ પર મુખ્ય રૂપે દેખાય છે. એલએમવીએચ (LVMH)ના પ્રવક્તા દ્વારા આપેલ માહિતીને આધારે ''ન્યૂ યોર્ક પત્રિકા'' એ સૂચિત કર્યું કે લૂઇસ વિટને મામલો અદાલતમાં જતો રોકવાની કોશિશ કરી હતી પણ જ્યારે પ્લેન્સરે, ન તો વિવાદાસ્પદ ચિત્રને હટવવાની મૂળ વિનંતી કે ન તો પરાવર્તી ''કેસ અને ડિઝિસ્ટ'' ના આદેશ પર કોઇ પ્રતિક્રિયા ન આપી, ત્યારે તેને કાનૂની કાર્યવાહી માટે મજબૂર થવુ પડ્યુ. એ લેખ મુજબ,એલએમવીએચ (LVMH) પ્રવક્તાએ એવો પણ દાવો કર્યો કે પ્લેન્સરે એલએમવીએચ (LVMH) દ્વારા કરેલ "મુકદ્દમો રોકવાના" પ્રયાસની આખી વાતને ગુપ્ત રાખવાની કોષિશ કરી હતી.<ref name="nyma_article">{{cite web|url=http://nymag.com/daily/fashion/2008/05/louis_vuitton_tried_to_prevent.html|title=''Louis Vuitton Tried to Prevent the Nadia Plesner Lawsuit'', nymag, May 9, 2008.}}</ref> આ દાવા ''કેસ અને ડિઝિસ્ટ'' આદેશ<ref name="Answer"/> માટે પ્લેન્સર દ્વારા પ્રકાશિત પ્રતિક્રિયા સાથે સામ્ય નથી ધરાવતા અને પ્લેન્સરને એલએમવીએચ (LVMH) દ્વારા કરેલ દાવાનો જવાબ દેવાની અનુમતિ ન હોવા અને ખાસ કરીને પત્રિકાના થોડા દિવસ પહેલા તેના સંપર્કમાં હોવા માટે લેખની ઘણી આલોચના થઇ.<ref name="NYMag">{{cite web|url=http://nymag.com/daily/fashion/2008/05/art_student_nadia_pelsners_gia.html|title=''Art Student Nadia Plesner's Giant Louis Vuitton Copyright Suit'', NYMag, May 6, 2008.}}</ref> ઓક્ટોબર 2008માં, લૂઈસ વીટને જાહેર કર્યુ કે તેની કંપનીએ મુકદ્દમો પાછો લઇ લીધો છે.<ref>{{cite news |author=Cecilie Back |title=Franske hyklere |language=[[Danish language|Danish]] |newspaper=[[Ekstra Bladet]] |date=October 27, 2008 |url=http://ekstrabladet.dk/nationen/article1075921.ece}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Portal box|Paris|Companies}} * [http://www.louisvuitton.com અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225020212/http://www.louisvuitton.com/ |date=2011-02-25 }} * [http://www.americascup.com 2007 લૂઈસ વીટન કપ માટેનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{LVMH}} [[શ્રેણી:ફેશન એક્સેસરી બ્રાન્ડ્સ]] [[શ્રેણી:વૈભવી બ્રાન્ડ્ઝ]] [[શ્રેણી:ફ્રાન્સની કપડાની કંપની]] [[શ્રેણી:ફ્રાન્સની કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ફ્રેંચ ડીઝાઇનર્સ]] [[શ્રેણી:એલએમવીએચ (LVMH) બ્રાન્ડ્સ]] [[શ્રેણી:ફ્રેંચ નાઝી સહયોગીઓ]] [[શ્રેણી:ફ્રેંચ બ્રાન્ડ્સ]] [[શ્રેણી:ફેશનની ઊંચી બ્રાન્ડ્ઝ]] [[શ્રેણી:૧૮૫૪માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] 6s4ha3m8iondeulvpeedy2snpp8vtzo 0 28346 905456 905084 2026-09-22T02:08:06Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905456 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Delirium | Image = | Caption = | DiseasesDB = 29284 | ICD10 = {{ICD10|F|05||f|00}} | ICD9 = {{ICD9|293.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 3006 | MeshID = D003693 | }} '''ચિત્તભ્રમણા''' અથવા ડિલીરીયમ (તીવ્ર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ) ઘણું સામાન્ય સ્થિતિમાં જોવા મળતુ અને ગંભીર ન્યૂરોસાઈકિયાટ્રિક લક્ષણ છે જેમાં તીવ્ર આવેશ, સતત બદલાતી માનસિકસ્થિતિ અને બેધ્યાનપણુ તેમજ વ્યવહારમાં સામાન્ય રીતે ગંભીર ગરબડ જોવા મળે છે. તેમા સામાન્યપણે અન્ય જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો, સજાગ્રતતામાં ફેરફાર (અતિસક્રિયતા, અલ્પસક્રિયતા અથવા બંને મિશ્રિત), સમજણશક્તિમાં ઘટાડો, ઊંઘવા-જાગવાના ચક્રમાં ફેરફાર અને દુઃસ્વપ્નો તેમજ ભ્રમના રૂપમાં અન્ય માનસિક વિશેષતાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્યપણે મગજની ‘બહારની બાજુ’ બીમારીઓની પ્રક્રિયા જેવી કે ઈન્ફેક્શન (સંક્રમણ)ના સામાન્યરૂપો (યુટીઆઈ (UTI), ન્યૂમોનિયા) અથવા દવાની અસરો, ખાસ કરીને એન્ટિકોલિનેર્ગિક અથવા અન્ય સીએનએસ (CNS) દર્દ શામકો (બેન્ઝોડિયાઝાપેનેસ અને ઓપિયોડ્સ)ના કારણે તે થાય છે. મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં થતી કોઈપણ પ્રાથમિક બીમારી પણ તેના માટે પરોક્ષરીતે કારણભૂત બની શકે છે. આભાસ અને ભ્રમણા કેટલીક વખત હોવા છતા રોગના નિદાનમાં તેને ધ્યાને લેવા જરૂરી નથી અને ચિત્તભ્રમના લક્ષણો તબીબીય રીતે મનોવિકૃત કે ભ્રામોત્પાદક દવાઓ લેનાર લોકો (પાગલ વ્યક્તિના અપવાદ સાથે)ના લક્ષણોથી અલગ હોય છે. સામાન્યપણે એકાગ્રતામાં વિકાર તરીકે ગણવામાં આવવા છતા, તેનાથી અન્ય પાયાની જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ પણ વિક્ષેપિત થાય છે, ખાસ કરીને કાર્યરત યાદશક્તિ અને પરોક્ષ રીતે કાર્યકારી કાર્યો (વર્તનનું આયોજન અને સંગઠન)ના તમામ પાસાઓ અસર કરે છે. સામાન્યપણે તેને ફેરવી શકાય તેવી સ્થિતિ તરીકે જોવામા આવવા છતા, અલ્ઝાઈમરની બીમારીની કારણે દર્દીમાં ચિત્તભ્રમણા આવે છે જેના કારણે તેમનામાં જ્ઞાનાત્મક ક્ષયની વૃદ્ધિ જોવા મળે છે, જે સુચવે છે કે વયસ્કોમાં ગૂંચવાડા ભરી માનસિક સ્થિતિ વધતી રોકવા માટે અથવા ઘટાડવા માટેના પ્રયત્નોને ખૂબ જ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. કમનસીબે ગૂંચવણ ભરી સ્થિતિ (ચિત્તભ્રમણા)ના સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો ચિકિત્સક પ્રેરિત (દવાઓ અથવા હોસ્પિટલ જનિત પેથોજેન્સ/બેક્ટેરિયા અથવા સર્જરી કે એનેસ્થેસિયાના કારણે) હોય છે. તબીબી ક્ષેત્રે તેને તંદ્રાવસ્થાના પર્યાય તરીકે ગણવામાં આવતી નથી અને તેના વગર પણ આ સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે. ચિત્તભ્રમણા અને ચિત્તભ્રંશ વચ્ચે સામ્યતા નથી (બંનેમાં નિદાન માટે અલગ અલગ માપદંડો છે), છતા બંને લક્ષણો પાગલ વ્યક્તિમાં સાથે જોવા મળે છે. ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ આવેશ અથવા લડાયકતાના ‘સકારાત્મક’ લક્ષણો દ્વારા દેખાતી વિવિધ અતિસક્રિયતા અથવા બોલચાલની અસક્ષમતા અથવા બેધ્યાનપણુ અથવા કોઈપણ જ્ઞાનના પાલનની અસક્ષમતા જેવા ‘નકારાત્મક’ લક્ષણોના દ્વારા દેખાતી વિવિધ અલ્પસક્રિયતા (સામાન્યપણે તેને ‘સ્તબ્ધ’ ચિત્તભ્રમણા કહેવાય છે)ને ગણવામાં આવે છે. એક એવી બિન-તબીબી અવધારણા છે કે જેને ખૂબ જ ભ્રમણાઓ થતી હોય તેને પાગલ વ્યક્તિ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તબીબી રીતે જેને પાગલ કરવામાં આવે તેમાંથી મોટાભાગના લોકોને આભાસ કે ભ્રમણાઓની સમસ્યા હોતી નથી. ચિત્તભ્રમણા સામાન્ય પણે સજાગ્રતામાં વિક્ષેપ (જેમકે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે જાગૃતતાની ઘટી ગયેલી સ્પષ્ટતા) સાથે સંકળાયેલી સમસ્યા છે. જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન (યાદશક્તિમાં ઘટાડો, દિશાહિનતા, ભાષામાં ગરબડ) અથવા કોઈ ચોક્કસ ગરબડમાં થતો વધારો, દર્દીમાં અગાઉથી હાજર, સ્થાપિત કે વિકસી રહેલા ચિત્તભ્રંશ માટે ફરજિયાતપણે જવાબદાર ન ગણી શકાય. સામાન્યપણે ચિત્તભ્રમણામાં સમયાનુસર ઝડપથી થતો ફેરફાર આગળ જતા મોટો તફાવત ઉભો કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.clevelandclinicmeded.com/diseasemanagement/psychiatry/delirium/delirium.htm |title=Delirium - Cleveland Clinic |access-date=2007-06-11 |work= |archive-date=2007-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607232319/http://www.clevelandclinicmeded.com/diseasemanagement/psychiatry/delirium/delirium.htm |url-status=dead }}</ref> ચિત્તભ્રમણા પોતે એક બીમારી નથી પરંતુ તે એક તબીબીય સિન્ડ્રોમ (લક્ષણોનો સમૂહ) છે જે [[મગજ]] સંબંધિત હયાત બીમારી કે નવી ઊભી થઈ રહેલી સમસ્યાના કારણે જોવા મળે છે. તેના ઘટકોની (ધ્યાન કેન્દ્રીતાની અસક્ષમતા, માનસિક ગૂંચવણ અને જાગૃકતા, લૌકિક અને સ્થાનિક દિશામાનમાં વિવિધ પ્રકારે થતી હાનિ) જેમ ચિત્તભ્રમણાએ આગોતરા મગજ કે માનસિક અપક્રિયા (કોઈપણ કારણોસર)ના લક્ષણો હોય છે. કાળજીપૂર્વકના મૂલ્યાંકન વગર, ચિત્તભ્રમણામાં સરળતાથી સંખ્યાબંધ માનસિક વિકૃતિઓના કારણે ગૂંચવાણ ઉભી થાય છે કારણ કે સંખ્યાબંધ ચિહ્નો અને લક્ષણો ડિમેન્શિયા, ડીપ્રેશન (તણાવ) અને સાઈકોસિસ (મનોવિકૃતિ)માં જોવા મળતી સ્થિતિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.aafp.org/afp/20030301/1027.html |title=અમેરિકન ફેમિલિ ફિઝિશિયન(પરિવારના તબીબ), માર્ચ 1, 2003 ચિત્તભ્રમણા |access-date=2010-11-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929110228/http://www.aafp.org/afp/20030301/1027.html |url-status=dead }}</ref> ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ એકમાત્ર એવી સૌથી સામાન્ય તીવ્ર અસર છે જે જનરલ હોસ્પિટલોમાં પુખ્તવયનાઓને અસર કરે છે. તે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા 10 થી 20 ટકા પુખ્ત લોકોને અસર કરે છે અને 30થી 40 ટકા હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા વયસ્ક દર્દીઓ તેમજ આઈસીયુ (ICU)માં અંદાજે 80 ટકા દર્દીઓને અસર કરે છે.<ref name="pmid15082703">{{cite journal |author=Ely EW, Shintani A, Truman B, et al.|title= Delirium as a predictor of mortality in mechanically ventilated patients in the intensive care unit |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-04-14_291_14/page/1753|journal=JAMA |volume=291 |issue=14 |pages=1753–62. |year=2004 |pmid=15082703 |doi=10.1001/jama.291.14.1753}}</ref> ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં દર્દીમાં હાલમાં જોવા મળતા કારણોની સારવાર પણ જરૂરી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં હંગામી સારવાર અથવા દર્દશામકથી સારવાર અથવા લક્ષણો આધારિત સારવાર દર્દીઓને આરામ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અથવા તેથી દર્દીને વધુ સારી રીતે રાખી શકાય છે (દા.ત. એવો દર્દી કે કંઈપણ સમસ્યા વગર તેના જીવન માટે જરૂરી એવી વેન્ટિલેશન ટ્યૂબ ખેંચવાનો પ્રયાસ કરતો હોય). ==વ્યાખ્યા== સામાન્યપણે, ચિત્તભ્રમણાને તંદ્રાધીનતા, દિશાહિનતા અને ભ્રામકતા માટે દર્શાવવામાં આવે છે. જોકે, વ્યાપક તબીબીય પરિભાષામાં ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા અને (પ્રાસંગિક રીતે) અનિંદ્રા તેમજ ગંભીર આવેશ અને ત્રાસદાયિતા સહિત સંખ્યાબંધ અન્ય લક્ષણો પણ “ચિત્તભ્રમણા”ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, અને તેની વ્યાખ્યા માટે ભ્રામકતા, તંદ્રાધીનતા કે દિશાહિનતાની જરૂર હોતી નથી. ‘ગંભીર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ’ અંગે જાણકારી મળતા પહેલા તબીબી ઇતિહાસમાં ચિત્તભ્રમણા માનસિકવિકૃતિના સૌથી જૂના પ્રકારો પૈકી એક છે.<ref>બેર્રિઓસ જી ઈ (1981) 19મી સદીમાં ચિત્તભ્રમણા અને ગૂંચવણ. ''બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ સાઈકિયાટ્રી'' 139: 439-449</ref> ચિત્તભ્રમણાની કેટલીક તબીબીય વ્યાખ્યાઓ છે (ડીએસએમ-પાંચ (DSM-IV) અને આઈસીડી-10 (ICD-10) સહિત). જોકે, તમામ સમાવિષ્ટોમાં કેટલાક પાયાના લક્ષણો છે. પાયાના લક્ષણો નીચે મુજબ છેઃ * જાગૃકતામાં ગરબડ (જેમકે, પરિસ્થિત પ્રત્યે જાગૃતિની ઘટી ગયેલી સ્પષ્ટતા, સાથે કોઈપણ બાબતે ધ્યાન આપવાની, ધ્યાન ટકાવી રાખવાની ઘટતી સક્ષમતા કે અન્યત્ર ધ્યાન ખેંચાઈ જવું) * જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન (જેમકે, સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો) અથવા સમજશક્તિમાં ગરબડ * કલાકોથી શરૂ થયેલી સમસ્યા આગળ જતા દિવસોમાં પરિણામે અને સતત તેમાં વધ-ઘટ જોવા મળે કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો પણ ઉમેરવા જરૂરી છેઃ * આભાસ અને અવ્યવસ્થિત ભાવનાત્મક સ્તર જેવી જાગૃકતા અને પ્રભાવમાં જોવા મળતી અનઅપેક્ષિત અસામાન્યતા. ==ચિહ્નો અને લક્ષણો== ચિત્તભ્રમણા સંવેદનાના સંખ્યાબંધ ગ્રેડમાં અલગ અલગ રીતે જોવા મળતું હોવાથી તમામ લક્ષણો સંભવતઃ ઘણા જુદા જુદા જોવા મળે તેવી શક્યતા છે. ધ્યાન કેન્દ્રીતતામાં આવતી સામાન્ય અસક્ષમતાના પરિણામે માત્ર ખૂબ જ જટીલ સમસ્યાઓનો ઉકેલ ન લાવી શકવાની જ સમસ્યા થાય છે. એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ જોઈએ તો, કોઈ ગણિતવિદ્ જો [[તાવ]] જેવી કોઈ સમસ્યાથી પીડાતો હોય તો તેના રચનાત્મક કાર્યને કદાય યોગ્ય રીતે ન કરી શકે પરંતુ તેના રોજીંદા જીવનની પાયાની પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં તેને કોઈ સમસ્યા નહીં પડે. જોકે, ચિત્તભ્રમણા વધુ પ્રબળતા પૂર્વક આવે છે અને તે અન્ય માનસિક કામગીરીઓમાં પણ ગરબડ ઉભી કરે છે અને તે કદાચ તે અચેતનાને વધુ વ્યાપક કરે છે અથવા જો જડવૃત્તિ (વેજીટેટીવ સ્ટેટ)માં વધારો કરે છે. બાદમાં આવતી અન્ય માનસિક સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સંભવતઃ અચાનક જાગી જાય અને ઝડપથી જાગૃત અવસ્થામાં આવી સંખ્યાબંધ ઉત્તેજનાત્મક બાબતોએ પ્રતિક્રિયા આપે અને કોઈપણ અનુબદ્ધ ગતિવિધિ માટે સક્ષમ હોય પરંતુ કોઈપણ અર્થપૂર્ણ માનસિક કામગીરી કરવા માટે કોઈપણ રીતે સક્ષમ ન હોય તેવી સ્થિતિમાં જોવા મળે છે. ===ધ્યાન કેન્દ્રીતતામાં અસક્ષમતા, ગૂંચવણ અને દિશાહિનતા=== ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતી વ્યક્તિ સ્પષ્ટ અને સુસંગત વિચારશક્તિ ગુમાવી દે છે. ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા (ધ્યાન કેન્દ્રીતતા), અથવા લક્ષ્ય-નિદેશિત વિચારસરણીમાં પણ સંભવતઃ તેમની અવ્યવસ્થિત અને અસંગત બોલીમાં આ લક્ષણ જોવા મળે છે. તેમના વિચારોમાં આ પ્રકારની મર્યાદાઓ તેમના ઉદ્દેશ્યવિહિન વર્તન જેમકે ખોળાખોળ કરવી, કંઈ શોધવા માટે આમતેમ ફાંફા મારવા, એક જ ઉદ્દેશ્ય કે દિશાના કામને પૂર્ણ કરવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડવી વગેરેમાં જોવા મળે છે - વધુ સ્પષ્ટ રીતે કહીએ તો અતિક્ષુબદ્ધ વ્યક્તિ સંભવતઃ સતત અપૂર્ણ અને અસંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં જ વ્યસ્ત રહે છે. દિશાહિનતાને (ગૂંચવણનું અન્ય લક્ષણ, અને સમાન્યપણે વધુ ગંભીર) આસપાસની સ્થિતિ, પરિસ્થિતિ અને એવા સંદર્ભો કે જેમાં વ્યક્તિ જીવે છે તે અંગેની અજાગૃકતાના અભાવ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તે સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા સાથે પણ જોવા મળી શકે છે પરંતુ તેની નોંધ લેવી જરૂરી નથી. દિશાહિનતા સમય (દિવસમાં શું સમય થયો, અઠવાડિયાનો કયો દિવસ થયો કે મહિનો, ઋતુ અથવા કયુ વર્ષ ચાલે છે તે પણ ખબર ન હોય), સ્થળ (વ્યક્તિ પોતે ક્યાં છે તે પણ ખબર ન હોય) કે વ્યક્તિ (એ પણ ખબર ન હોય કે પોતે કોણ છે)માં જોવા મળી શકે છે. ''જો દિશાહિનતા હોય તો પણ'' જ્ઞાનાત્મક કામગીરીને ચિત્તભ્રમણા માટે તબીબીય માપદંડ તરીકે ગણવા અપૂરતી છે. આથી એવા લોકો કે જેઓ પોતે કોણ છે અને ક્યાં છે તે અંગે સંપૂર્ણ જાગૃત હોવા છતા એકાગ્રતાના અભાવે વિચારી ન શકતા હોય તો તેમને તબીબીય રીતે અતિક્ષુબ્ધ કહી શકાય. દરેક વ્યક્તિમાં સરેરાશ રીતે ચિત્તભ્રમણાનો તબક્કો એવી સ્થિતિ કે જેમાં ચરમસીમાની પીડા, ઊંઘનો અભાવ અથવા ભાવનાત્મક આઘાત જોવા મળે તેની લગભગ સમકક્ષ હોય છે. ધ્યાન કેન્દ્રીતતા સહિત મોટાભાગની માનસિક આવડતો સમસ્યાઓના નિવારણ માટે જરૂરી હોવાથી આ સક્ષમતાને પણ ચિત્તભ્રમણામાં માઠી અસર પડે છે. જોકે, જ્યારથી સમસ્યાના નિરાકરણમાં સંખ્યાબંધ ગૌણ આવડતો અને મગજની પાયાની સક્ષમતા કે જે પૈકી કેટલીક અતિક્ષુબ્ધ દર્દીમાં ઘટી શકે છે તેનો સમાવેશ થયા બાદ આ બાબતને ગૌણ બાબત તરીકે ગણવામાં આવે છે. ===યાદશક્તિની રચનામાં અવ્યવસ્થા=== જ્ઞાનાત્મકતામાં હાનિ પહોંચવાથી ટૂંકા ગાળા કે લાંબા ગાળાની યાદશક્તિ (સ્મૃતિ)ની રચનાની સક્ષમતામાં હંગામી ધોરણે ઘટાડો થઈ શકે છે. ચિત્તભ્રમણા દરમિયાન ટૂંકાગાળાની યાદાશક્તિ સંબંધિત મુશ્કેલ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક ફોન નંબરનું પુનરાવર્તન સંભવતઃ સતત અવ્યવસ્થિત રહે પરંતુ ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિ સંબંધિત સરળ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક જ શબ્દનું પુનરાવર્તન અથવા કોઈ સરળ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે તેને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખવા જેવી બાબતોએ કદાચ હાનિ ન પણ પહોંચે. ચિત્તભ્રમણામાં નવી લાંબાગાળાની યાદશક્તિની રચનામાં ઘટાડો સામાન્યપણે જોવા મળે છે કારણ કે ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિની કામગીરીની સરખામણીએ (નવી)લાંબાગાળાની યાદશક્તિની (વ્યાખ્યાનુસાર તે કેન્દ્રીતતાને જતી રહેતી અટકાવે છે) રચનાના પ્રારંભિક તબક્કે સામાન્યપણે વધુ પડતી ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની જરૂર હોય છે. જૂની સ્મૃતિઓ એકાગ્રતા વગર જ યથાવત રહેતી હોવાથી, અગાઉથી રચાયેલી લાંબાગાળાની સ્મૃતિ (એટલે કે, ચિત્તભ્રમણા પહેલા રચાયેલી સ્મૃતિઓ) સામાન્યપણે તમામ પરંતુ ચિત્તભ્રમણાના સૌથી ગંભીર કેસોમાં જળવાઈ રહે છે. (અને જ્યારે નાશ પામે છે ત્યારે અતિક્ષુબ્ધ સ્થિતિથી નહીં પરંતુ મગજના અંતર્ગત રોગવિજ્ઞાનના આધારે નાશ પામે છે). ===જાગૃકતામાં અસામાન્યતા અને અસર=== ચિત્તભ્રમણામાં આભાસ (એક બાહ્ય સ્ત્રોતના અભાવના સાથે માનવામાં આવતો સંવેદના અનુભવ) અથવા તો ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) સ્થિતિ જોવા મળે છે પરંતુ નિદાન માટે તે જરૂરી નથી. સામાન્યપણે આ વિઝ્યુઅલ ડિસ્ટોર્શન (દ્રષ્ટિ વિકૃતિ) હોય છે અને તે સંખ્યાબંધ નાની પેટે સરકતી રચનાઓ (ખાસ કરીને ચિત્તભ્રમણા ટર્મન્સ વખતે ગંભીરરીતે દારુ બંધ કરવાથી થાય છે)થી તૈયાર થાય છે અથવા કદમાં ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) અથવા આસપાસના વાતાવરણની તીવ્રતાથી રચાય છે. અતિક્ષુબ્ધ અવસ્થામાં વિચિત્ર પ્રકારની માન્યતાઓ પણ જોવા મળે છે, પરંતુ તબીબીય દ્રષ્ટિએ તેને ભ્રમણાના મજબૂત લક્ષણ તરીકે ન ગણી શકાય કારણ કે તે ખૂબ ટૂંકા ગાળાની હોવાનું ગણાય છે (એટલે કે તે ''હંગામી'' ભ્રમણાઓ છે- જેવી કે, એક નર્સ એવી વ્યક્તિ છે જે તેના ભૂતકાળથી ઈજાના કારણની કોશિષ કરે છે). રસપ્રદ વાત એ છે કે, કેટલાક કિસ્સામાં પીડિત વ્યક્તિમાં ચિત્તભ્રમણા બાદ સંભવતઃ ખોટી અથવા ભ્રામક સ્મૃતિઓ રહી જાય છે, જેમાં તેમની યાદશક્તિ ગૂંચવણભર્યા વિચારોના આધાર પર હોય છે અથવા સંવેદનાઓનું ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) જે ચિત્તભ્રમણાના તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. અન્ય ઉદાહરણો વાસ્તવિકતાઓને સપનાથી અલગ કરવામાં અસક્ષમતારૂપ બનશે. પ્રભાવની અસામાન્યતા કે જે કદાચ ચિત્તભ્રમણાની સ્થિતિમાં હોય તેમાં સંભવતઃ સંખ્યાબંધ વિકૃતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે અથવા સમન્વિત ભાવનાત્મક સ્થિતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં સંભવતઃ વધઘટ આવી શકે છે માટે અતિક્ષુબ્ધ વ્યક્તિમાં કદાચ ઝડપથી પરિવર્તનો જોવા મળે છે, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ત્રાસ, ઉદાસિનતા અને ઈર્ષા. ===અવધિ=== ચિત્તભ્રમણાનો સમયગાળો વિશિષ્ટ રીતે અંતર્ગત કારણોથી અસર પામે છે. જો તાવના કારણે હોય તો, અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ મોટાભાગે તાવની તીવ્રતાની અસર ઘટવા સાથે ઓછી થતી જાય છે. જોકે, લાંબા સમયથી એમ માનવામાં આવે છે કે ચિત્તભ્રમણાના કેટલાક કિસ્સા અમુક મહિનાઓ સુખી રહે છે અને કદાચ તે જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં કાયમી ઘટાડા સાથે પણ સંબંધ ધરાવતા હોઈ શકે છે. બર્નોગે 1583માં કહ્યું હતું કે જો ચિત્તભ્રમણાનું નિરાકરણ થાય તો પણ, તેમાં “યાદશક્તિ અને તર્કશક્તિ ગુમાવવા”ની સ્થિતિ આવી શકે છે. એવા લોકો કે જે ક્યારેક ચિત્તભ્રમણાથી પીડાયા હોય અને હાલ સામાન્ય જ્ઞાનાત્મકતા ધરાવતા હોય તેવા દર્દીઓમાં પાછળના વર્ષોમાં ડિમેન્શિયા (ચિત્તભ્રંશ)નું જોખમ વધતુ થાય છે તેવા તારણો તાજેતરના અભ્યાસમાં આવ્યા છે. જોકે, આ પ્રકારના સંખ્યાબંધ કિસ્સામાં, બેશકપણે ચિત્તભ્રમણાની અલ્પત્તમ માનસિક અપક્રિયા (અગાઉ ડિમેન્શિયા)ની અગાઉ ન ધારેલી (પરંતુ સારી રીતે સમતુલિત) સ્થિતિનો કારણદર્શક પ્રકાર નથી હોતો પરંતુ માત્ર તણાવ સાથે હંગામી ધોરણે ખુલ્લા પડવાની પ્રક્રિયા તરીકે કામ કરે છે. ==કારણો== ચિત્તભ્રમણા અંગની નિષ્ક્રિયતાનું ખૂબ જ સામાન્ય અને અચોક્કસ લક્ષણ છે, જ્યાં અંગ તરીકે મગજને ગણવામાં આવે છે. વધુમાં મગજમાં રચનાની ક્ષતિ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ અંગ સંબંધિત કારણો કે ચયાપચયની સમસ્યાઓ, તેમજ કેટલાક માનસિક રોગના કારણો કે જેમાં સંભવતઃ માનસિક ઘટક અથવા ભાવનાત્મક તણાવ કે માનસિક સમસ્યા પણ હોઈ શકે. ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ સામાન્ય કે મોટી શારીરિક બીમારીના કારણે થઈ શકે છે અથવા અન્ય કોઈ પ્રક્રિયા કે જે સામાન્ય જીવનરસમાં થતા ફેરફારો અથવા મગજની કામગીરીમાં દખલ કરતી હોય તેના કારણે થઈ શકે છે.<ref>લોસ ઓફ આઈક્યૂ ઈન ધ આઈસીયુ બ્રેઈન ઈન્જરી વિધાઉટ ધ ઈન્સલ્ટ. મેડ હાઈપોથિસિસ. 2007;69(6):1179-82. ઈપબ્લિકેશન 2007 જૂન 6. પીએમઆઇડીઃ 17555884</ref> ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, તાવ, દુખાવો, ઝેર (ઝેરી દવાઓના રિએક્શન સહિત), મગજમાં ઈજા, સર્જરી, આઘાતજનક આંચકો, અન્ન, પાણી કે ઊંઘનો અભાવ, અને ચોક્કસ દવા કે દારુ આધારિત સ્થિતિના પાછા ખેંચાતા લક્ષણો આ તમામ બાબતો ચિત્તભ્રમણાના કારણ તરીકે ઓળખાય છે. વધુમાં, મગજની અપક્રિયામાં ઝડપી અને ધીમા લક્ષણો વચ્ચે પણ આદાનપ્રદાન થતુ હોય છે; ખાસ કરીને જે લોકો પહેલાથી જ ધીમી માનસિક અપક્રિયાથી પીડાતા હોય તેમનામાં અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ ખૂબ સરળતાથી ઉભી થાય છે.<ref>ગંધર એમએલ, જેક્સન જેસી, ઈલી ઈડબ્લ્યૂ. ધ કગ્નિટિવ કોસિક્વન્સીસ ઓફ ક્રિટિકલ ઈલનેસઃ પ્રેક્ટિકલ રિકમન્ડેશન્સ ફોર સ્ક્રિનિંગ એન્ડ એસેસમેન્ટ ક્રિટ કેર ક્લિન. 2007 જુલાઈ;23(3):491-506. સમીક્ષા. પીએમઆઇડી 17900482</ref> વયસ્ક લોકોમાં પેશાબતંત્રમાં ચેપને ચિત્તભ્રમણાનું સામાન્ય કારણ માનવામાં આવે છે, કે જેનો સરળતાથી એન્ટિબાયોટિક વડે ઈલાજ કરી ચિત્તભ્રમણાને પાછળ ધકેલી શકાય છે. ચોક્કસ રોગવિજ્ઞાન અનુસાર સંખ્યાબંધ કારણોની યાદી છે, ચિત્તભ્રમણાના કારણોની મુખ્ય શ્રેણીઓમાં નીચેના કારણોનો સમાવેશ શાય છેઃ ===ગંભીર બીમારી=== સામાન્યપણે દેખીતી રીતે વર્તનમાં ગંભીર માનસિક અપક્રિયા જોવા મળે તેને ચિત્તભ્રમણા કહેવાય છે, જે મિકેનિકલી વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ અને સર્જિકલ (યંત્રવત રીતે તૈયાર કરેલ ચોખ્ખી હવામાં રહેતા) આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં 60 ટકાથી 80 ટકા અને નોન વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં 50 ટકાથી 70 ટકા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.<ref name="pmid18241778">{{cite journal |author=Gunther ML, Morandi, A, Ely EW, et al.|title= Pathophysiology of delirium in the intensive care unit. |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-clinics_2008-01_24_1/page/45|journal=Critical Care Clinics |volume=24 |issue=1 |pages=45–65. |year=2008 |pmid=18241778|doi=10.1016/j.ccc.2007.10.002}}</ref> આઈસીયુ (ICU)માં રોકાણ દરમિયાન ગંભીર ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે જે નોસોકોમિઅલ ન્યૂમોનિયા, સેલ્ફ-એક્સટુબેશન અને રેઈન્યુબેશન સહિત મેડિકલ વેન્ટિલેશન આવતી સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલ છે.<ref name="pmid15082703"></ref> આઈસીયુ (ICU) ચિત્તભ્રમણાના કારણે બીમારીની ગંભીરતા સહિત અલગ અલગ સંબંધિત સમસ્યાઓને અંકુશમાં લેવાના પ્રયત્નો છતા છ મહિને દર્દીના મૃત્યુનું જોખમ 3 થી 11 ગણુ વધી જાય છે.<ref name="pmid15082703"></ref> અંતે, કેટલાક લોકો દ્વારા ડિરીલીયમને છઠ્ઠા મહત્વપૂર્ણ ચિહ્ન દ્વારા ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે અને ચિત્તભ્રમણાનું નિદાન નિયમિત આઈસીયુ (ICU) મેનેજમેન્ટના ભાગરૂપે હોવું જોઈએ તે સલાહભર્યું છે.<ref name="pmid17570303">{{cite journal |author= Flaherty JH, Rudolph J, Shay K, et al.|title= Delirium is a serious and under-recognized problem: why assessment of mental status should be the sixth vital sign |journal= J Am Med Dir Assoc|volume=8 |issue=5 |pages=273–5. |year=2007 |pmid=17234820|doi= 10.1016/j.jamda.2007.03.006 |pmc= 2645654}}</ref> વયસ્ક લોકોને સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયાના ચોક્કસ આ ગુણનું જોખમ રહે છે.<ref name="pmid17570303_B">{{cite journal |author= Inouye SK, Ferrucci L.|title= Elucidating the pathophysiology of delirium and the interrelationship of delirium and dementia |journal= J Gerontol a Biol Sci Med Sci |volume=61 |issue=12 |pages=1277–80. |year=2006 |pmid=17234820 |doi= |pmc= 2645654 }}</ref> ચિત્તભ્રમણાના પેથોસાઈકોલોજિક તંત્ર વધુ સુધારેલી નિદાન પ્રક્રિયા અને પ્રબળ સારવાર છતા ચોક્કસપણે તો સમજી શકાતું જ નથી. ===ચોક્કસ પદાર્થની ઉણપ સર્જાવી=== દવાઓ કે ડ્રગ્સનો ડોઝ બંધ કરવો એ ચિત્તભ્રમણા માટે જવાબદાર એવું ઘણું સામાન્ય કારણ છે. સૌથી વધારે દારુનું સવેન બંધ કરવાથી કે બેન્ઝોડાઈઝેપાઈનનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા તો અન્ય કોઈ ડ્રગ્સ એટલે કે માન્ય દવાઓ અથવા નશીલા પદાર્થો બંધ કરવાથી કેટલીક વખત ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે. ===મગજમાં સંપૂર્ણ સંરચનાત્મક વિકૃતિ=== * માથામાં ઈજા (જેમકે, મગજને સખત આઘાત, ઈજાના કારણે થતો રક્તપ્રવાહ, તીક્ષ્ણ ઈજા વગેરે) * મગજની બિમારીના કારણે મગજમાં સંપૂર્ણ સંરચનાત્મક વિકૃતિ (હુમલો, આપોઆપ લોહી વહી જવું, ગાંઠ વગેરે) ===મજ્જાતંત્રની વિકૃતિઓ=== * વિવિધ મજ્જાતંત્રની વિકૃતિઓ * ઊંઘનો અભાવ<ref name="elderly">{{cite news |author= |coauthors= |title=Hallucinations in Hospital Pose Risk to Elderly |url=http://www.nytimes.com/2010/06/21/science/21delirium.html?src=me&ref=general |quote=The cause of delirium is unclear, but there are many apparent triggers: infections, surgery, pneumonia, and procedures like catheter insertions, all of which can spur anxiety in frail, vulnerable patients. Some medications, difficult for older people to metabolize, seem associated with delirium. |work=[[New York Times]] |date=June 20, 2010 |access-date=2010-06-21 | first=Pam | last=Belluck}}</ref> ===રુધિરાભિસરણ=== * ઈન્ટ્રક્રેનિઅલ હાઈપરટેન્શન (મસ્તિસ્કમાં વધુ પડતું લોહીનું ભ્રમણ) ===શરીરમાં જરૂરી પોષકતત્વો, પોષક પદાર્થો વગેરેની ઉણપ=== * હાઈપોક્સિઆ (શરીરના કોષોમાં અપુરતો ઓક્સિજન પહોંચવો) * હાઈપોગ્સેમિયા (લોહીમાં અસામાન્ય રીતે શર્કરાના પ્રમાણમાં ઘટાડો) * ઈલેક્ટ્રોલાઈટ અસમતુલા (ડીહાઈડ્રેશન, વોટર ઈન્ટોક્સિકેશન) ===માદકતા=== * વિવિધ ડ્રગ્સ (દવાઓ), દારુ, એનેસ્થેટિક્સની માદકતા * ચોક્કસ પ્રકારની દવા કે નશીલા પદાર્થોની આદત હોય તેવી વ્યક્તિને જો અચાનક તે પદાર્થ લેવાનું (“ડી-ટોક્સ”) બંધ કરી દે તો (જેમકે, દારુ, જુઓ ચિત્તભ્રમણા ટર્મન્સ, અને અન્ય ઘણા ઉત્તેજનાત્મક કે નશીલા પદાર્થો) * ઝેરી તત્વો (કાર્બન મોનોક્સાઈડ અને ચયાપચયમાં અવરોધ સહિત) * નશીલી દવાઓ સહિતની દવાઓ<ref name="elderly"></ref> ===માનસિક બીમારી=== કેટલાક પ્રકારની માનસિક બીમારીઓ જેમકે માનસિક વિકૃતિ અથવા કેટલાક પ્રકારની માનસિક વ્યાધીઓ સંભવતઃ જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં ઝડપથી થતી વધઘટ અને નબળાઈ તેમજ ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની ક્ષમતામાં થતા ઘટાડાના કારણે થાય છે. જોકે, ટેકનિકલ રીતે જોઈએ તો તે ચિત્તભ્રમણા માટે જવાબદાર કારણો નથી, કારણ કે કોઈપણ જ્ઞાનાત્મક લક્ષણોમાં થતી વધઘટ કે જે આ પ્રકારની માનસિક વિકૃતિઓના પરિણામે જોવા મળે તેને ''વ્યાખ્યા'' અનુસાર પોતાની જાતે જ ઉભી થયેલી માનસિક વિકૃતિ અને તેના ભાગ રૂપે થતી સમસ્યા ગણવામાં આવે છે. આમ, ''શારીરિક'' વિકૃતિઓને ''માનસિક'' આડઅસરો કે લક્ષણોરૂપે થતા ચિત્તભ્રમણા તરીકે કહી શકાય; જોકે, પ્રાથમિક માનસિક વિકૃતિ કે જે, તેના લક્ષણો ઉભા કરે છે તેને એક વખત નિદાન થયા બાદ આ શ્રેણીમાં ન મુકી શકાય. જોકે, જો અંતર્ગત માનસિક વિકૃતિનું નિદાન કરવાનું બાકી હોય તો એવા સમયે, શારીરિક વિકૃતિઓના કારણે ઉત્પન થતા ચિત્તભ્રમણાથી આ લક્ષણનો તબીબીય રીતે અલગ દર્શાવવા કદાચ અશક્ય છે. ==નિદાન== જ્ઞાનાત્મક અપક્રિયા માટે કારણરૂપ અન્ય પ્રક્રિયાઓના વિભિન્ન મુદ્દાઓ અને લક્ષણો: *ચિત્તભ્રમણા કદાચ માનસિક વ્યાધીથી અલગ હોઈ શકે છે, જેમાં સજાગ્રતા અને સમજશક્તિ કદાચ ઘટતી ન હોય (જોકે, અહીં પારસ્પરિક વ્યાપ્તતાની શક્યતા છે કારણ કે કેટલીક તીવ્ર માનસિક વ્યાધી જેમકે ખાસ કરીને વિકૃતિ ચિત્તભ્રમણા જેવી સ્થિતિ ઉભી કરી શકે છે). *ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયા (જૂના જૈવિક મસ્તિસ્ક સિન્ડ્રોમ) એકબીજાથી અલગ છે, જે “ઉપાર્જિત” (બિન-જ્ઞાનાત્મક) અને સામાન્યપણે અપરિવર્તનિય જ્ઞાનાત્મકતા અને કામગીરીમાં મનોવિજ્ઞાનિક ઘટાડાને દર્શાવે છે. ડિમેન્શિયા સામાન્યપણે ઓળખી શકાય તેવી બિનઉત્પાદક માનસિક બીમારી (ઉદાહરણ તરીકે અલ્ઝાઈમરની બીમારી અથવા હંટીંગટનની બીમારી)ના કારણે થાય છે. ડિમેન્શિયા સામાન્યપણે જાગૃકતાના સ્તરમાં થતા ફેરફાર સાથે સંકળાયેલી બીમારી નથી અને ડિમેન્શિયાના નિદાન માટે જૂની ક્ષતિ વિશેની માહિતી જરૂરી છે. *ચિત્તભ્રમણા અને તણાવ વચ્ચે તફાવત છે. *ચિત્તભ્રમણા માનસિક ગૂંચવણ અને ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની ઉણપની સમય-સમય પર જોવા મળતી અસરના કારણે ઓળખાય છે જે લાંબાગાળાની અભ્યાસ વિકૃતિ અને વિવિધ જ્ઞાનાત્મક માનસિક અપક્રિયાના પરિણામે થાય છે. ચિત્તભ્રમણાને ‘ગંભીર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ’ અથવા ‘ગંભીર માનસિક સિન્ડ્રોમ’તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. બંનેમાં ‘ગંભીર’ શબ્દ સમાન છે (મતલબઃ ''તાજેતરમાં થયેલો હુમલો'' ), આથી ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયામાં ઘણી તબીબીય વિશેષતા(એટલે કે રોગના લક્ષણો), વિકાસ સંબધિત અસક્ષમતા અથવા લક્ષણોના સમયગાળા જેવા મહત્વપૂર્ણ ''અપવાદ'' સહિત ધ્યાન ક્ષતિ હાઈપરએક્ટિવટી વિકૃતિ સમાન જોવા મળે છે. *ચિત્તભ્રમણા અને ગૂંચવણ બંને સિન્ડ્રોમ એકજ સમયે એકબીજા પર વ્યાપ્ત થતા જોવા મળતા હોવા છતા બંને સમાન નથી. જોકે, ગુચવાયેલ દર્દી સંભવતઃ પાગલ ન પણ હોય (તેના ઉદાહરણ તરીકે માનસિક રીતે સ્થિર અને બેબાકળી વ્યક્તિ કે સ્થાન અને સ્થળ અંગે દિશાહિન હોય), અને પાગલ વ્યક્તિ સંભવતઃ ગુચવાયેલી ન પણ હોય (ઉદાહરણ તરીકે, એવી વ્યક્તિ કે જેને તીવ્ર પીડા હોય તે ધ્યાન કેન્દ્રીત ન કરી શકે પરંતુ સંભવતઃ સંપૂર્ણપણે તેને દિશાસુઝ હોય અને ગુચવાયેલ ન હોય). ઉપરોક્ત વિવિધ માપદંડ એવા ઉપસિદ્ધાંત કે નિષ્કર્ષ છે જે દર્શાવે છે કે ચિત્તભ્રમણાનું નિદાન અગાઉની બાબતોના જ્ઞાન વગર ''ન થઈ શકે'' અથવા અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિની જ્ઞાનાત્મક કામગીરીના ''પાયાના સ્તર'' ની જાણકારી વગર ન થઈ શકે. કેટલાક માન્ય અને વિશ્વસનિય માપદંડો હાલ છે જેનો ઉપયોગ કરીને તાલિમબદ્ધ વ્યક્તિ ચિત્તભ્રમણાનું ચોક્કસ નિદાન કરી શકે છે.<ref name="W. Ely, S. K 2710">ઈ. ડબ્લ્યૂ ઈલી, એસ.કે.ઈનોવ્ય. જી.આર. બર્નાર્ડ, એસ. ગોર્ડન, જે.ફ્રાન્સિસ, એલ. મે, બી. ટ્રુમન, ટી. સ્પેરોફ્ફ, એસ. ગૌતમ, આર. માર્ગોલીન, આર.પી. હેર્ટ અને આર. ડીટ્સ ડિલીરીયમ ઈન મિકેનિકલી વેન્ટિલેટેડ પેશન્ટ્સઃ વેલિટીડી એન્ડ રિલાયબલિટી ઓફ ધ કન્ફ્યૂઝન એસેસમેન્ટ મેથડ ફોર ધ ઈન્સેન્ટિવ કેર યુનિટ (સીએએમ- આઈસીયુ) (CAM-ICU). જેએએમએ (JAMA) 286 (21):2703-2710, 2001.</ref><ref name="N. Bergeron, M. J 2001">એન. બેર્ગેરોન, એમ.જે.ડુબોઈસ, એમ. ડુમોન્ટ, એસ. ડાયલ અને વાય. સ્કોર્બિક ઈન્સેન્ટિવ કેર ડિલીરીયમ સ્ક્રિનિંગ ચેકલિસ્ટઃ ઈવોલ્યુશન ઓફ અ ન્યૂ સ્ક્રિનિંગ ટૂલ. ઈન્સેન્ટિવ કેર મેડ 27 (5):859-864, 2001.</ref> ==સારવાર== ચિત્તભ્રમણા કોઈ બીમારી નથી પરંતુ એક સિન્ડ્રોમ છે (એટલે કે લક્ષણોનો સમૂહ) અને જે રીતે ઝડપી શ્વાસ થઈ જવા એ શ્વસનતંત્રની કામગીરીમાં ક્ષતિ દર્શાવે છે પરંતુ તેને બીમારી તરીકે ન ઓળખી શકાય તે જ રીતે આ સિન્ડ્રોમ મગજની અપક્રિયાનો સંકેત આપે છે. ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં બે મુખ્ય સ્ટ્રેટેજી (રીત) અપનાવવામાં આવે છે. એક તો એ કે જેમાં પહેલાથી જ ગણવામાં આવતા ગંભીર કારણ કે કારણોની સારવાર કરવામાં આવે છે. બીજી રીતમાં, મગજની આશાસ્પદ સ્થિતિની સારવાર કરવામાં આવે છે. તેમાં પહેલા ખાતરીમાં આવે છે કે ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતા દર્દીમાં પુરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજીનેશન, હાઈડ્રેશન, ન્યૂટ્રીશન અને પોષક તત્વો સામાન્ય સ્તરમાં છે કે નહીં, દવાઓની અસરો ઓછામાં ઓછી થઈ ગઈ છે કે નહીં, [[કબજિયાત]] અને દુઃખાવાની સારવાર થઈ છે કે નહીં તેમજ અન્ય બાબતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. માનસિક તણાવની જાણકારી અને તેનું નિયમન પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આમ, ચિત્તભ્રમણાની સારવારની પરંપરાત પરિકલ્પના એટલે કે ‘મૂળ કારણની સારવાર’ પુરતી નથી. ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતા દર્દીઓનું ખરેખર ઉચ્ચસ્તરીય ઉડાણપૂર્વકનું અને તજજ્ઞતાભર્યું વિશ્લેષણ થવું જોઈએ જેમાં મગજની કામગીરીને વિક્ષેપિત કરી શકે તેમન હોય એવા તમામ પાસાને સાંકળી લેવાય જરૂરી છે. ચિત્તભ્રમણાની તબીબીય સારવાર માટેની પ્રથમ પસંદગી તેના કારણો પર આધારિત છે. ચિત્તભ્રમણાની સારવાર માટે એન્ટિસાઈકોટિક્સ સૌથી સામાન્ય અને સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલ દવાઓ છે. બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સ પોતે જ ચિત્તભ્રમણાનું કારણ છે અથવા તો તેનાથી વધુ ગંભીર સ્થિતિ થઈ શકે છે અને સામાન્યપણે ચિત્તભ્રમણાના મોટાભાગના કારણોમાં બિનઅસરકારક નીવડે છે; જોકે, નશાપ્રેરક વસ્તુના સેવનને બંધ કરવાથી ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થઈ હોય, જેમ કે, દારુનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા દર્દી એન્ટિસાઈકોટિક્સ ન લઈ શકે તેમ હોય (જેમ કે, પર્કિન્સનની બીમારી) તો એવી સ્થિતિમાં બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સની ભલામણ કરવામાં આવે છે અને તે સૌથી અસરકારક સારવાર પૂરવાર થાય છે. ચિત્તભ્રમણાની દર્દશામક અથવા લાક્ષાણિક સારવાર કેટલીક વખત દર્દીને આરામ આપવા માટે જરૂરી છે. એન્ટિસાઈકોટિક્સ મોટાભાગે એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેમનામાં હેલોપેરિડોલ જેવી ઓછામાં ઓછી એન્ટિકોલિનેર્જિક પ્રવૃત્તિ જોવા મળતી હોય અથવા રિસ્પેરિડોન પણ લઈ શકાય.<ref>પંધારીપાન્ડે પીપી, પુન બીટી, હેર્ર ડીએલ, મેઝ એમ. ગીરાર્ડ ટીડી, મિલર આરઆર, શિન્તાનિ એકે, થોમ્પ્સન જેએલ, જેક્સન જેસી, ડેપ્પેન એસએ, સ્ટિલ્સ આરએ. ડીટ્સ આરએસ, બર્નાર્ડ જીઆર, ઈલી ઈબ્લ્યૂ. એન. જેએએમએ (JAMA). 2007 ડીસેમ્બર 12;298(22):2644-53. પીએમઆઇડી 18073360</ref><ref>{{cite journal |unused_data=DUPLICATE DATA: doi=10.1002/14651858.CD006379.pub2 |author=Lonergan E, Luxenberg J, Areosa Sastre A, Wyller TB |title=Benzodiazepines for delirium |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006379 |year=2009 |pmid=19160280 |doi=10.1002/14651858.CD006379.pub2}}</ref><ref>{{cite book |editor1-first=Peter |editor1-last=Tyrer |editor2-first=Kenneth R. |editor2-last=Silk |title=Cambridge Textbook of Effective Treatments in Psychiatry |url=http://books.google.com/?id=HLPXELjTgdEC |edition=1st |date=24 January 2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521842280 |pages=175–184 |chapter=Delerium |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=HLPXELjTgdEC&pg=PA175 }}</ref> અન્ય પૂરાવા પણ એમ સુચવે છે કે બિનતબીબીય માપદંડો પણ સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણાની ઘટનાના વિવરણ કરવામાં અથવા જાણવામાં અસરકારક સાબિત થાય છે.<ref name="pmid10053175">{{cite journal |author=Inouye SK, Bogardus ST, Charpentier PA, ''et al.'' |title=A multicomponent intervention to prevent delirium in hospitalized older patients |journal=N. Engl. J. Med. |volume=340 |issue=9 |pages=669–76 |year=1999 |month=March |pmid=10053175 |doi= 10.1056/NEJM199903043400901|url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=10053175&promo=ONFLNS19}}</ref> ચિત્તભ્રમણા માત્ર અન્ય સમસ્યાનું ચિહ્ન છે જે ઘણું નાનું કે નાજુક પણ હોઈ શકે છે આથી દવાઓ દ્વારા પાગલ વ્યક્તિની સારવાર પ્રાકૃતિક અટકળોથી ઘણી અલગ છે અને તેમાં ખૂબ ઉચ્ચ કક્ષાની કુશળતા હોવી જરૂરી છે. એવા અહેવાલો પણ પ્રાપ્ય છે કે ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં કોલીનેસ્ટેરેસ અવરોધકો અસરકારક સાબિત થાય છે પરંતુ આ સંબંધે ખૂબ થોડા પુરાવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |unused_data=DUPLICATE DATA: doi=10.1002/14651858.CD005317.pub2 |author=Overshott R, Karim S, Burns A |title=Cholinesterase inhibitors for delirium |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD005317 |year=2008 |pmid=18254077 |doi=10.1002/14651858.CD005317.pub2}}</ref> == રોગશાસ્ત્ર == ચિત્તભ્રમણાનો સૌથી વધુ પ્રભાવ (મોટાભાગે 50 ટકાથી 75 ટકા દર્દીઓમાં) સામાન્યપણે આઈસીયુ (ICU) કે વિશેષ સારવારના એકમોમાં (જે અગાઉ ખોટી રીતે આઈસીયુ સાઈકોસિસ તરીકે ગણવામાં આવતું હતું, જે ઓળખ હવે નથી કારણ કે વધુ વ્યાપાક સ્થિતિનો સ્વીકાર કરાયો છે અને વિજ્ઞાનિક રીતે ચિત્તભ્રમણા શબ્દને સમર્થિત છે) દાખલ કરાયેલા ગંભીર રીતે બીમાર દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. ત્યારથી આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણા થવાની વાતને માન્યતા મળી છે અને તેમના માટે ચિત્તભ્રમણા યંત્રો જેમ કે આઈસીયુ (ICU) માટે ગૂંચવણ મુલ્યાંકનની પદ્ધતિ (CAM-ICU)<ref name="W. Ely, S. K 2710"></ref> અને ઈન્સેન્ટિવ કેર ડિલીરીયમ સ્ક્રિનિંગ ચેકલિસ્ટ (IC-DSC)<ref name="N. Bergeron, M. J 2001"></ref> અમલમાં મુકવાનું સરળ બન્યું છે. દર વર્ષે આઈસીયુ (ICU)ના હજારો દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થતી હોવાથી, એમ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે મોટાભાગની હાઈપોકેટિવ વૈવિધ્યતાથી થતી સમસ્યા આ પ્રકારના યંત્રો દ્વારા જ્યાં સુધી સક્રિયપણે ધ્યાન આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ખૂબ સરળતાથી મેનેજિંગ ટીમ (પ્રબંધક ટુકડી) ચુકી જાય છે અને તેમની નજરમાં આવતી નથી. આ પ્રકારના દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણાનું કારણ અગાઉની માંદગીઓ પર આધારિત હોય છે, સડો કે ઓક્સિજનના સ્તરમાં ઘટાડાની નવી સમસ્યા, અને ઉન્માદક તેમજ પીડાની દવાઓ કે જે હવે લગભગ સમગ્ર વિશ્વમાં તમામ આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓનો આપવામાં આવે છે. આઈસીયુ (ICU)ની બહાર, હોસ્પિટલના વોર્ડ અને નર્સિગ હોમ્સમાં પણ ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા ખાસ કરીને વયસ્ક લોકો માટે ઘણી મહત્વની તબીબીય સમસ્યા છે. ઘણા કેન્દ્રોમાં હોસ્પિટલના સૌથી નવા વિસ્તારો કે જેમાં ચિત્તભ્રમણાની શરૂઆત જ થતી હોય ત્યાં નિયમિતપણે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે તે જગ્યા છે ઈમરજન્સી વિભાગ. ઉપરાંત, દર ચારમાંથી એક વૃદ્ધ દર્દી એક વખત પણ હોસ્પિટલમાં રોકાય તો તે ચિત્તભ્રમણાના અમુક ભાગથી પીડાય છે. ==સમાજ અને સંસ્કૃતિ== ચાર્લ્સ ડિકન્સના ધ પિરવિક પેપર પરથી સીમ્સે (1995, p.&nbsp;31) ''ધ સ્ટ્રોલર્સ ટેલ'' માં ચિત્તભ્રમણા અંગે ખૂબ જ "સારી રીતે વિસ્તૃત વિવરણ" કર્યું છે.<ref>{{cite book |author=Sims, Andrew |title=Symptoms in the mind: an introduction to descriptive psychopathology |url=https://archive.org/details/symptomsinmindin0000sims_o2s8 |publisher=W. B. Saunders |location=Philadelphia |year=2002 |pages= |isbn=0-7020-2627-1 |oclc= |doi=}}</ref><ref>ડીકન્સ, સી. (1837) ''ધ પિકવિક પેપર્સ'' . પ્રોજેક્ટ ગુટેનબર્ગ પર મફતમાં પ્રાપ્ય</ref> ==આ પણ જુઓ== *ચિત્તભ્રામક *ઓર્ગેનિક બ્રેઈન સિન્ડ્રોમ (અંગ સંબંધિત માનસિક સિન્ડ્રોમ) ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * {{cite journal |author=Burns A, Gallagley A, Byrne J |title=Delirium |journal=J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. |volume=75 |issue=3 |pages=362–7 |year=2004 |pmid=14966146 |doi=10.1136/jnnp.2003.023366 |pmc=1738952}} * {{cite book |author=Macdonald, Alastair; Lindesay, James; Rockwood, Kenneth |title=Delirium in old age |url=https://archive.org/details/deliriuminoldage0000unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2002 |pages= |isbn=0-19-263275-2 |oclc= |doi=}} [[Category:જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓ]] [[Category: માનસિક બીમારીઓ]] [[Category: રોગ]] rguqwg9zu0d0qjl8iylvvq6l1es8k29 0 28348 905439 904407 2026-09-22T01:26:07Z InternetArchiveBot 63183 Add 5 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905439 wikitext text/x-wiki [[File:Manhattan panorama under clouds.jpg|thumb|220px|મધ્યશહેર ન્યૂયોર્ક શહેર.શહેરો માનવ સંસ્કૃતિકરણના શ્રેષ્ઠત્વ ચિહ્ન સમાન છે.]] [[File:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|thumb|220px|ગિઝા નેક્રોપોલિસમાં મહાન ગિઝાના પિરામિડ સામે આવેલા મહાન સ્ફિંક્સને પ્રાચીન ઈજિપ્તની સંસ્કૃતિના શ્રેષ્ઠ ચિહ્નરૂપ ગણવામાં આવે છે.]] [[File:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|thumb|220px|5મી સદી બીસી (BC)માં બંધાયેલી ચીનની દિવાલ ચીનની સંસ્કૃતિની ચિહ્ન બની ગઈ છે.]] '''સંસ્કૃતિ''' કે '''સભ્યતા''' ({{lang-en|Civilization}}) કેટલાક સંજોગોમાં વિવાદિત શબ્દ છે જેને એકબીજા સાથે સંકળાયેલા કેટલાક સંદર્ભોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં, માનવ સંસ્કૃતિઓના ઉલ્લેખના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો જે ટેકનોલોજી, રાજનીતિ અને સમાજમાં લોકોની કામગીરીના વિભાગો સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે. આવી સંસ્કૃતિઓ સામાન્યપણે શહેરીકૃત થઈ ગઈ છે. પ્રાચીન સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જંગલી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવતા હતા જ્યારે શરૂઆતના આધુનિક સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જૂનવાણી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવે છે. જોકે, આજની આધુનિક ચર્ચાઓમાં સામાન્યપણે કોઈપણ માનવ સમુદાય (ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો “પ્રાચીન ગ્રીક સંસ્કૃતિ”) કે જે ઐતિહાસિક કે હાલના ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થળ કે ચોક્કસ સમયગાળા સાથે સંકળાયેલા હોય તેને રજૂ કરવા માટે લગભગ "સંસ્કૃતિ"ના સંદર્ભમાં જ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છતા, જ્યારે પણ બીજા સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે માત્ર એવા ચોક્કસ સમાજ ખાસ કરીને શહેરની સ્થાપના કે જ્યાં "શહેર" શબ્દ વિવિધ અર્થોમાં પરિપૂર્ણ થતો હોય તેવા અમુક સ્તર સુધીનો વિકાસ થયો હોય તેમના પુરતો જ ઉપયોગ સિમિત રાખવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતિકરણના સ્તરને ખેતીવાડી, લાંબા અંતરના વેપાર-ધંધા, વ્યવસાયિક વિશિષ્ટતાઓ અને <span class="goog-gtc-fnr-highlight">શહેરી</span>કરણમાં થયેલી પ્રગતિના સંદર્ભમાં નક્કી કરવામાં આવે છે. આ બધા પાયાના પાસાઓ ઉપરાંત, સંસ્કૃતિકરણને સંખ્યાબંધ બીજા દરજ્જાના પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને પણ નક્કી કરવામાં આવે છે જેમાં, વિકસિત પરિવહનતંત્ર, લેખન, માપણીના ધોરણો (ચલણ વગેરે), કોન્ટ્રાક્ટ અને ટોર્ટ(કોન્ટ્રાક્ટની હેઠળ આવે તે) આધારિત કાયદાકીય તંત્ર, વિશેષ [[કલા|કલા]] શૈલીઓ (જે સભવતઃ ચોક્કસ સંસ્કૃતિની રૂપરેખા હોઈ શકે છે), સ્મારકિય સ્થાપત્ય, [[ગણિત|ગણિત]], કૃત્રિમ ધાતુવિજ્ઞાન અને [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્ર]] વગેરેનો પણ સમાવેશ થાય છે. ==વ્યાખ્યા== સિવિલાઈઝેશન (''સંસ્કૃતિકરણ'' ) શબ્દ મૂળ લેટિન ''સિવિલિઝ'' એટલે કે ''સિવિલ'' (નાગરિક) શબ્દ પરથી આવેલો છે અને તે લેટિન ''સિવિસ'' શબ્દ સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ ''નાગરિક'' થાય છે. તેમજ ''સિવિટાસ'' સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ ''શહેર'' અથવા ''શહેર-રાજ્ય'' થાય છે. [[File:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|left|250px|પાકિસ્તાનમાં આવેલા મોહેંજો-દડાના પ્રાચીન શહેરોને વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન આધુનિક શહેરો તરીકે માનવામાં આવે છે.]] છઠ્ઠી સદીમાં બાઈઝેન્ટાઈન(પૂર્વ રોમનના) રાજા જસ્ટીનિઅને રોમન નાગરિક કાયદાનું નિરિક્ષણ કર્યું હતું. જેના પરિણામ સ્વરૂપે કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસ (નાગરિક કાયદાઓનું સંગઠન)ની રચના થઈ હતી. 11મી સદીમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બોલોગ્ના કે જે પશ્ચિમ યુરોપની પ્રથમ યુનિવર્સિટી (વિદ્યાપીઠ) હતી તેના પ્રાધ્યાપકોએ કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસની ફરી શોધ કરી અને ત્યારબાદ સમગ્ર પશ્ચિમ યુરોપમાં તેની અસરો જોવા મળી હતી. 1388માં અંગ્રેજીમાં "નાગરિક તે તેને સંબંધિત" ના અર્થમાં સિવિલ(''નાગરિક'' ) શબ્દ આવ્યો.<ref>"નાગરિક", ''મેર્રિયમ-વેબસ્ટર'' , 226</ref> 1704માં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ "એવો કાયદો કે જેમાં નાગરિકો સંબંધિત કેસોમાં થતી ફોજદારી કાર્યવાહી"ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધ સુધી સિવિલાઈઝેશન (''સંસ્કૃતિકરણ'' ) શબ્દ આધુનિક સમજણ પ્રમાણે "અસંસ્કારિતાના વિરોધી શબ્દ”ના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં નહોતો લેવાતો. - તેને સિવિલિટી (''વિનમ્રતા'' )ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો જેનો મતલબ છે વિનય અથવા જો નાગરિક આદરભાવ. એમિલ બેન્વેનિસ્ટ(1954<ref name="Benveniste">એમીલ બેન્વેનીસ્ટ, "''Civilization'' .''Contribution à l'histoire du mot'' "(વિશ્વના ઇતિહાસમાં સંસ્કૃતિકરણ અને સહયોગ), 1954, ''પ્રોબ્લેમ્સ ડે લિંગ્વીસ્ટિક જનરલ'' માં પ્રકાશિત, આવૃત્તિઓ ગેલીમાર્ડ, 1966, pp.336-345(મેરી એલિઝાબેથ દ્વારા ''પ્રોબ્લેમ્સ ઈન જનરલ લિંગ્વીસ્ટિક્સ'' તરીકે અનુવાદિત, 2 ભાગ, 1971)</ref>)ના જણાવ્યા અનુસાર અંગ્રેજીમાં ''સિવિલાઈઝેશન ('' સંસ્કૃતિ)ની આધુનિક સમજણનો ઉલ્લેખ સૌથી વહેલામાં વહેલો એડમ ફેર્ગુસનના ''એન એસે ઓન ધ હિસ્ટ્રી ઓફ સિવિલ સોસાયટી'' (એડીન્બર્ગ, 1767- p. 2)માં જોવા મળે છે. {{quote|Not only the individual advances from infancy to manhood, but the species itself from rudeness to civilization.<!-- please leave original spelling -->|}}એ વાત નોંધવી જોઈએ કે આ પ્રયોગમાં હાલની “સુસંસ્કૃતતા”ની શ્રેષ્ઠતા અને પરિપકવતાનો વિચાર મેળ ખાય છે જેને “અસંસ્કારિતા”ના વિપરિત તરીકે હાલ જોવામાં આવે છે અને કોઈ વ્યક્તિમાં સંસ્કાર અથવા વિનમ્રતાના અભાવને દર્શાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. [[File:Clash of Civilizations mapn2.png|400px|thumb|હંટીંગ્ટનનો વિશ્વ સંસ્કૃતિનો નક્શો (1996)]] બેન્વેનિસ્ટે તપાસ કરી તે પહેલા નવા અંગ્રેજી શબ્દકોષમાં જેમ્સ બોસવેલ્સે સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન સાથે કરેલી વાતચીતનો સંદર્ભ આપીને ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દને જ્હોન્સનના શબ્દકોષમાં સમાવવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી: {{quote|On Monday, March 23 (1772), I found him busy, preparing a fourth edition of his folio Dictionary... He would not admit ''civilization'', but only ''civility''. With great deference to him I thought ''civilization'', from ''to civilize'', better in the sense opposed to ''barbarity'' than ''civility'', as it is better to have a distinct word for each sense, than one word with two senses, which ''civility'' is, in his way of using it.}} બેન્વેનિસ્ટે રજૂઆત કરી હતી કે જ્હોન્સનની વ્યાખ્યાની ઝડપથી સ્વીકારવા અંગે વિવરણ કરતી અગાઉની ઘટનાઓ મળી શકે છે. 1775માં એસ્ટના શબ્દકોષમાં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દને “સુસંસ્કૃત કરતા રાજ્ય, સુસંસ્કૃત થવાની પ્રવૃત્તિ”<ref name="Benveniste"></ref> તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે અને આ પરિભાષાનો એડમ સ્મિથ દ્વારા ''એન ઈન્કવાઈરી ઈન ટુ ધ નેચર એન્ડ કોઝિસ ઓફ ધ વેલ્થ ઓફ નેશન્સ'' માં ઘણી વખત ઉપયોગ કરાયો છે(1776)<ref name="Benveniste"></ref> સ્મિથ અને ફેર્ગુસન ઉપરાંત જ્હોન મિલરે પણ 1771માં તેના પુસ્તક ''ઓબ્ઝવેર્શન્સ કન્સર્નિંગ ધ ડિસ્ટીન્કશન ઓફ રેન્ક્સ ઈન સોસાયટી'' માં ઉપયોગ કર્યો છે.<ref name="Benveniste"></ref> ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ સૌપ્રથમ બેન્વેનિસ્ટે મર્કીઝ ડે મિરાબ્યૂના ''લામી ડેસ હોમ્મસ ઓ ટ્રેઈટ ડે લા પોપ્યુલેશન'' (1756માં લખાયું પરંતુ 1757માં પ્રકાશિત થયું) નામના ફ્રેન્ચ પુસ્તકમાં શોધ્યો હતો. બેન્વેનિસ્ટનો પ્રશ્ન એ હતો કે અંગ્રેજીમાં લખાયેલો શબ્દ મૂળ ફ્રેન્ચ ભાષા પરથી આવ્યો છે કે પછી બંને પોતાની રીતે સ્વતંત્રપણે લખાયેલા છે – એક એવો પ્રશ્ન કે જેમાં વધુ સંશોધનની જરૂર છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ખરેખર તો ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ સંભવતઃ 1759માં ફેર્ગુસન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલો છે.<ref name="Benveniste"></ref> વધુમાં, બેન્વેનિસ્ટે નોંધ્યું હતું કે, સિવિલિટી (''સુસંસ્કૃતતા'' )થી વિપરિત, એક સીધી પરિભાષામાં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ ગતિશિલતાનો એક ભાવાર્થ પણ આપે છે. આથી તેમણે આ પ્રમાણે લખ્યું હતું. [10] {{quote|[i]t was not only a historical view of society; it was also an optimist and resolutely non theological interpretation of its evolution which asserted itself, sometimes at the insu of those who proclaimed it, and even if some of them, and first of all Mirabeau, still counted religion as the first factor of 'civilization''.<ref name=Benveniste/><ref>Benveniste (French): ''Ce n'était pas seulement une vue historique de la société; c'était aussi une interprétation optimiste et résolument non théologique de son évolution qui s'affirmait, parfois à l'insu de ceux qui la proclamaient, et même si certains, et d'abord Mirabeau, comptaient encore la religion comme le premier facteur de la "civilization".''</ref>}} તેમના પુસ્તક ''ધ ફિલોસોફી ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' અનુસાર આલ્બર્ટ સ્વાર્ત્ઝનેગર સિવિલાઈઝેશનની કલ્પના અંગેના ફિલસૂફો પૈકી એક મુખ્ય ફિલસૂફ છે જેમણે એ બાબતે ધ્યાન દોર્યું હતું કે સમાજમાં આ અંગે બે મંતવ્યો જોવા મળે છે. સિવિલાઈઝેશન અંગેનું એક મંતવ્ય સંપૂર્ણપણે ભૌતિક છે અને અન્ય મંતવ્ય નૈતિક અને ભૌતિક બંને વિચાર સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેમણે ટાંક્યું હતું કે હાલના જગતમાં કટોકટી એ છે કે 1923માં સિવિલાઈઝેશન શબ્દની નૈતિક કલ્પના માનવીયતાએ ગુમાવી દીધી હતી. આ સમાન કાર્યમાં તેમણે સિવિલાઈઝેશન શબ્દને એમ કહીને રજૂ કર્યો હતો કે {{quote|It is the sum total of all progress made by man in every sphere of action and from every point of view in so far as the progress helps towards the spiritual perfecting of individuals as the progress of all progress.}} “સિવિલાઈઝેશન”(સંસ્કૃતિકરણ) શબ્દ લોકોમાં અને વિદ્વાનોના વર્તુળોમાં “સંસ્કૃતિ” શબ્દને વ્પાયાક અર્થમાં રજૂ કરવા માટે તેના સમાનાર્થ તરીકે વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref>"સંસ્કૃતિકરણ" (1974), ''બ્રિટાનિકા એનસાઈક્લોપીડિયા'' 15મી આવૃત્તિ ભાગ II, એનસાઈક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા, ઈન્ક., 956.</ref> આ વાત સમજી શકાય એવી છે, કારણ કે તમામ ચોક્કસ સંસ્કૃતિમાં ચોક્કસ સંસ્કૃતિ સમાયેલી જ હોય છે અને એવા તમામ લોકો કે જે સંસ્કૃતિનો હિસ્સો હોય તેઓ સંસ્કૃતિની સંસ્કૃતિનો પણ હિસ્સો છે. જોકે, આ શબ્દો હંમેશા એકબીજામાં પરિવર્તિત થતા હોય તેમ જરૂરી નથી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ભટકતી જાતિના નાના સમૂહનું સંસ્કૃતિકરણ ન થયુ હોય તે રીતે કદાચ સ્વીકારી શકાય છે પરંતુ તેમની પોતાની સંસ્કૃતિ હોય તે વાત ચોક્કસપણે સ્વીકારી શકાય.(જેમકે કલા વસ્ત્રો, માન્યતાઓ, મુલ્યો, વર્તન અને ભૌતિક આદતો વગેરે લોકોની જીવનશૈલી છે જેને સંસ્કૃતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે<ref>"સંસ્કૃતિ", ''વિકિશનરી'' , [http://en.wiktionary.org/wiki/Culture સંસ્કૃતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825094759/http://en.wiktionary.org/wiki/culture |date=2010-08-25 }}. સુધારો 25 ઓગસ્ટ 2007</ref>. એવું કહી શકાય કે સંસ્કૃતિ(સંસ્કૃતિકરણ) વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે અને સંસ્કૃતિ મુક્ત કળા સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે પરંતુ બેશકપણે બંને એકબીજાની ખૂબ નીકટ છે અને સામાન્યપણે સમાંતર રીતે જ આગળ વધે છે. સંસ્કૃતિને સામાન્ય રીતે ખેતીવાડી અને શહેરી સંસ્કૃતિના જટીલ જોડાણ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. સભ્ય સંસ્કૃતિઓ શહેરી જીવનશૈલીમાંથી ઉભરતા કે તેના પરિણામે જોવા મળતા બહુમાળી મકાનો, સંસ્થાનો, કલાકૃતિઓના આધારે રચાય છે જેમાં શહેરોમાં એક સ્થળે કાયમી વસતા લોકોની વસ્તી રોજિંદા અન્ન અને અન્ય જીવન જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે તેના આધાર પર રચાયેલી હોય છે. પ્રાચીન પરંતુ સમયાંતરે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે તે કલ્પના અનુસાર “સિવિલાઈઝેશન” શબ્દ માનક તરીકે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. સામાજિક સંદર્ભમાં જોઈએ તો જ્યાં શહેરી સંસ્કૃતિ અને જટીલતા અન્ય “અણધડતા” અથવા “અસંસ્કારિતા”ની સંસ્કૃતિ પર વધુ પ્રભાવિત હોય ત્યાં “સિવિલાઈઝેશન”ની કલ્પના કોઈ ચોક્કસ જૂથની સાંસ્કૃતિક(ઘણી વખત નૈતિક) શ્રેષ્ઠતા દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેના જેવી જ કલ્પનામાં, સિવિલાઈઝેશનનો અર્થ એવો પણ થાય કે “વિચારો, વર્તન કે પસંદગીમાં સંસ્કારિતા.”<ref>"સંસ્કૃતિકરણ" (2004), ''મેર્રિઅમ-વેબસ્ટરનો મહાવિદ્યાલયને લગતો શબ્દકોષ'' અગિયારમી આવૃત્તિ, મેર્રિઅમ-વેબસ્ટર, ઈન્ક., 226.</ref> સિવિસાઈઝેશનનું આ માનક એવી વિચારધારામાં ખૂબ જ ઉંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે કે શહેરીકૃત વાતાવરણ ભૌતિક અને માનસિક દ્રઢતાની બાબતે વધુ સારી જીંદગી પુરી પાડે છે. સંસ્કૃતિ માટે વિજ્ઞાન, વેપાર, કલા, સરકાર અને ખેતીવાડીના '''આધુનિક જ્ઞાન''' ની જરૂર છે. ==ગુણધર્મો== [[File:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|26મી સદીનું સુમેરુ ભાષામાં લખાયેલા સુમેરુ કીલાક્ષર લેખો તેમની ચૂંટણી પ્રસંગે આદબના ઉચ્ચ પુરોહિતોને અપાયેલી ભેટોની યાદી આપે છે.માનવીય લખાણના સૌથી પ્રાચીન લેખો પૈકી એક છે.]] વી.ગોર્ડન ચિલ્ડ જેવા સમાજવિજ્ઞાનિકોએ સંખ્યાબંધ એવા લક્ષણો દર્શાવ્યા છે જે સંસ્કૃતિને અન્ય સમાજથી અલગ દર્શાવે છે.<ref>ગોર્ડન ચિલ્ડ, V., ''ઇતિહાસમાં શું બન્યુ'' (પેંગ્વિન, 1942) અને ''માણસે પોતાની જાત બનાવી'' (હેર્મન્ડસ્વોર્થ, 1951)</ref> સંસ્કૃતિ ત્યાં વસતા લોકોની ગુજરાન ચલાવવની રીતભાત, તેમની જીવનશૈલીઓના પ્રકાર, વસાહતોના માળખાઓ, સરકારના પ્રકાર, સામાજિક સ્તર, અર્થતંત્ર, સાક્ષરતા અને અન્ય સાંસ્કૃતિક ગુણોના આધારે દર્શાવવામાં આવે છે. દરેક માનવ સંસ્કૃતિનો આધાર [[કૃષિ|ખેતીવાડી]] અને જીવનનિર્વાહના સાધનો પર આધાર રાખે છે. ખેતરોમાં ઉગતું ધાન્ય વધારાના અન્ન તરીકે મળે છે ખાસ કરીને જ્યારે લોકો સિંચાઈ અને પાકની ફેરવણી જેવી ઘનિષ્ઠ ખેતીની ટેકનિકોનો ઉપયોગ કરે ત્યારે આમ બને છે. અનાજનો સંગ્રહ વિશેષ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેને ઘણા લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય છે. અનાજના સંગ્રહના કારણે લોકો અન્ન ઉત્પાદન સિવાય જીવન નિર્વાહ માટે અન્ય કામ કરી શકે છેઃ અગાઉના સમયમાં શહેરી વ્યવસ્થામાં કારીગરો, પુરોહિત, પૂજારણો અને વિશેષ કારકિર્દી ધરાવતા અન્ય લોકો સમાવેશ થતો હતો. અનાજના સંગ્રહના કારણે સમાજમાં વિવિધ કાર્યોના ભાગ પડે છે અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ ફાટાઓ પડતા જાય છે જે સંસ્કૃતિના લક્ષણોને યથાર્થ કરે છે. સંસ્કૃતિમાં અન્ય સમાજની સરખામણીએ ઘણી અલગ પ્રકારની વસાહત રચનાઓ જોવા મળે છે. સિવિલાઈઝેશન(''સંસ્કૃતિ'' ) શબ્દ કેટલીક વખતે માત્ર “શહેરમાં વસનાર” તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref>ટોમ સ્ટેન્ડેગ (2005), ''અ હિસ્ટ્ર ઓફ વલ્ડ ઈન ૬ ગ્લાસિસ'' , વોકર &amp; કંપની, 25.</ref> ખેતીના વ્યવસાયમાં ન હોય તેવા લોકો શહેરોમાં કામ કરવા માટે અને વેપાર કરવા માટે એકઠા થાય છે. અન્ય સમાજની સરખામણીએ સંસ્કૃતિમાં વધુ જટીલ રાજકીય માળખુ હોય છે જેને રાજ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=August 2010}} રાજ્યના સમાજો અન્ય સમાજોની સરખામણીએ વધુ વર્ગીકૃત કે {{Citation needed|date=August 2010}}વિભક્ત હોય છેઃ અહીં સામાજિક વર્ગોમાં ઘણો તફાવત હોય છે. શાસકવર્ગ સામાન્ય પણે શહેરોમાં વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને તેમના હાથમાં તમામ મહેસુલ કે જથ્થાનો અંકુશ હોય છે અને સરકાર કે અમલદારશાહીની પ્રવૃત્તિના ભાગરૂપે તે પોતાની કામગીરી કરે છે. વિવાદિત સિદ્ધાંતવાદી મોર્ટન ફ્રેઈડ અને એકીકરણ સિદ્ધાંતવાદી એલ્મન સર્વિસે માનવ સંસ્કૃતિઓને રાજકીય તંત્ર અને સામાજિક અસમાનતાના આધારે વર્ગીકૃત કરી છે. વર્ગીકરણના આ તંત્રમાં ચાર શ્રેણીઓ રાખવામાં આવી છેઃ{{Citation needed|date=August 2010}} * ''હન્ટર-ગેધરર બેન્ડ્સ'' શિકારીઓનો સમૂહ કે જેઓ સામાન્યપણે સમતાવાદી સમાજ છે{{Citation needed|date=July 2010}} * ''બાગકામ/ગોવાળોનો સમાજ'' જેમાં સામાન્યપણે બે વંશાગત સામાજિક વર્ગો હોય છેઃ ચીફ(વડા) અને કમાન્ડર(સંચાલક) હોય છે. * ''ખૂબ જ ઉચ્ચ રીતે વિભાજિત માળખા'' અથવા ચીફડોમ્સ(એક વ્યક્તિના સંચાલન હેઠળની પ્રાદેશિક સ્તરની સામુદાયિક રચના) જેમાં કેટલાક વશાંગત વર્ગો જોવા મળે છે જેમ કે, રાજા, ઉમરાવ, મુક્તમાણસો, દાસ અને ગુલામો. * એવું ''સંસ્કૃતિકરણ'' કે જેમાં સામાજિક ધર્માધિકારીઓ અને સુઆયોજિત સંસ્થાકીય સરકારો જોડાયેલી હોય.<ref>{{cite book | last = Beck | first = Roger B. | authorlink = | coauthors = Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor, Dahia Ibo Shabaka, | title = World History: Patterns of Interaction | publisher = McDougal Littell | year = 1999 | location = Evanston, IL | pages = | url =https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck| doi = | id = | isbn = 0-395-87274-X }}</ref> આર્થિકરીતે, સંસ્કૃતિ ઓછા આયોજિત સમાજના બદલે માલિકીપણા અને વિનિમયની રૂપરેખા વધુ રજૂ કરે છે. એક સ્થળે રહેતી વ્યક્તિ કોઈ ભટકતી વ્યક્તિની સરખામણીએ વધુ વ્યક્તિગત માલિકી ધરાવે છે. કેટલાક લોકો ભૂમિગત સંપત્તિ અથવા જમીનની અંગત માલિકી પણ મેળવે છે. સંસ્કૃતિમાં અમુક ટકા લોકો અન્ન ઉગાડતા ન હોવાના કારણે તેઓ અન્ન માટે ફરજિયાતપણે પોતાની ચીજવસ્તુઓ કે સેવાઓનો બજારમાં વેપાર કરે છે અથવા પ્રસંશારૂપે, પુનર્વિતરણ કરભાર, ભાડા અથવા વસ્તીના અન્ન ઉત્પાદન વિભાગના દશભાંશ રૂપે અન્ન મેળવે છે. પ્રાચીનકાળમાં આ પ્રકારના વિનિમયમાં જટીલતા વધતા વિનિમયના માધ્યમ તરીકે નાણું વિકસાવાયું હતું. વધુ સરળતા માટે, ગામડાઓમાં કુંભાર કોઈ બિયર ગાળનાર વ્યક્તિને માટલા ઘડીને આપતો હતો અને બિયર બનાવનાર માણસ તેને વળતરના સ્વરૂપમાં ચોક્કસ પ્રમાણમાં બિયર આપતો હતો. શહેરોમાં, કુંભારને નવા આશ્રયની જરૂર પડે, આશ્રયદાતાને જોડાની જરૂર પડે, મોચીને કદાચ નવી ઘોડાની નાળની જરૂર પડે, લુહારને કદાચ નવા બકરાની જરૂર પડે અને ચમારને કદાચ નવા માટલાની જરૂર પડે. આ લોકો કદાચ વ્યક્તિગત રીતે એકબીજાની કાળજી ન રાખી શકે અને તેની જરૂરિયાત કદાચ એક જ સમયે ઉભી ન થાય. . નાણાકીયતંત્ર એક એવું માધ્યમ છે જે આ જરૂરિયાતોને પુરી કરવા માટેના યોગ્ય આયોજનની ખાતરી આપે છે. લેખન સૌપ્રથમન સુમેરના લોકો દ્વારા વિકસાવાયું હતું જેને સંસ્કૃતિના ગુણવત્તાચિહ્ન તરીકે માનવામાં આવે છે અને “જટીલ પ્રસાશનિક અમલદારશાહીના ઉત્કર્ષ અથવા વિજયી રાજ્ય તરીકે જોવા મળે છે.”<ref>પૌકેટટ, ટીમોથી આર. 169.</ref> વેપારીઓ અને અમલદારો ચોક્કસ નોંધ રાખવા માટે લેખન પર વિશ્વાસ રાખતા હતા. નાણાંની જેમ, શહેરમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં તેમજ જે લોકો વ્યક્તિગત રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા નહોતા તેમના વચ્ચે વ્યાપારની જટીલતાના કારણે લેખનની જરૂરિયાત ઉભી થઈ. શ્રમમાં વિભાજન અને કેન્દ્ર સરકારના આયોજનની મદદથી, શહેરોમાં વૈવિધ્યસભર સાંસ્કૃતિક ગુણો પણ વિકાસ પામ્યા. તેમાં પ્રાદેશિક ધર્મો, કલાનો વિકાસ અને [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] તેમજ ટેકનોલોજીમાં અસંખ્ય આધુનિકતાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઇતિહાસના આધારે કહી શકાય કે, સફળ સંસ્કૃતિ વધુને વધુ સીમાઓ લંબાવીને તેમજ વધુ અને વધુ અગાઉ બિનશહેરી હોય તેવા લોકોને સમાવીને વિસ્તરણ કર્યું છે. છતા પણ, આજદિન સુધી પણ કેટલીક જ્ઞાતિઓ કે લોકો હજી પણ અસંસ્કૃત રહી ગયા છે. આવી સંસ્કૃતિઓને “જૂનવાણી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેને અન્ય લોકો નિંદાત્મક સંદર્ભમાં જુએ છે. કેટલાક સંજોગોમાં “જૂનવાણી” અંગે કહેવામાં આવે છે કે તે “પહેલા” તો સંસ્કૃતિ જ હતી.(લેટીનમાં પ્રિમસ), જે માનવજાતિના ઉત્પતિકાળથી નથી બદલાઈ છતા તેને સાચી રીતે રજૂ કરવામાં આવી નથી. ખાસ કરીને, આજના દિવસોમાં જોવા મળતી તમામ સંસ્કૃતિઓ સમકાલિન છે, આજની કહેવાતી જૂનવાણી સંસ્કૃતિ કોઈપણ રીતે આપણે જેને સુસંસ્કૃત કહીએ છીએ તેની પૂર્વવર્તિ ઘટના તરીકે જણાતી નથી. કેટલાય માનવશાસ્ત્રજ્ઞાતાઓએ આવા લોકોને દર્શાવવા માટે “અશિક્ષિત” શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. યુએસએ(USA) અને કેનેડા કે જ્યાં સંખ્યાબંધ લોકોની સંસસ્કૃતિ યુરોપીયન આશ્રયોમાંથી વિસ્થાપિત થઈ છે તેને “પ્રથમ રાષ્ટ્ર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્યપણે ઉત્તર અમેરિકાના પ્રથમ રાષ્ટ્ર પાસે ધર્માધિકારી સરકાર, ધર્મ અને વિનિમયતંત્ર, તેમની પરંપરા અનુસારની મૌખિક ભાષા, કાયદા વગેરે હતા. આ સંસ્કૃતિને 10,000થી વધુ વર્ષ જાળવી રાખનારા પૂર્વજોના બુદ્ધિચાતુર્ય અને તેમના સ્વાભાવિક પર્યાવરણ{{Citation needed|date=January 2010}} (7મી સદી નિર્ણાયક છે) આદરને પાત્ર છે. સમય જતા આક્રમણ, નરસંહાર, ધર્માંતરણ અને અમલદારશાહીના અંકુશ તેમજ વેપારના વિસ્તરણ તેમજ ખેતીવાડીની આગમન અને અશિક્ષિત લોકોના સાક્ષરજ્ઞાનમાં વધારા સાથે સંસ્કૃતિનો ફેલાવો થયો. કેટલાક અસંસ્કૃત કે બિન શહેરી લોકોએ કદાચ સુસંસ્કૃત વર્તનને ઈચ્છાપૂર્વક સ્વીકાર્યું હશે, પરંતુ સંસ્કૃતિને દબાણપૂર્વક પણ ફેલાવવામાં આવ્યું છે. જો બિનશહેરી લોકો ખેતીવાડી સ્વીકારવાની ના પાડે અથવા “સુસંસ્કૃત” ધર્મ અપનાવવાની ના પાડે તો ઘણી વખત સુસંસ્કૃત લોકો દ્વારા તેમને આ માટે દબાણપૂર્વક ફરજ પાડવામાં આવતી હતી અને તેઓ મોટાભાગે તેમની આધુનિક ટેકનોલોજી અને તેમની બહુમતિના કારણે સફળપણ થતા હતા. સુસંસ્કૃતો મોટાભાગે એવો ધર્મ જ અપનાવતા હતા જે તેમની પ્રવૃત્તિઓ માટે ન્યાયપૂર્ણ હોય, ઉદાહરણના દાવો તરીકે કહી શકાય કે અસંસ્કૃત લોકો “જૂનવાણી”, દાસો, અસંસ્કૃત લોકો અથવા તેમના જેવા અન્ય લોકો છે અને તેમને “સભ્ય ધર્મ” દ્વારા “ઉન્નતકૃત” કરવા જોઈએ. ==સાંસ્કૃતિક ઓળખ== “સંસ્કૃતિકરણ”ને પોતાની રીતે જે સમાજ ન હોય તેવા જટીલ સમાજની સંસ્કૃતિ દર્શાવવા પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. દરેક સમાજ કે જેમની સુસંસ્કૃત હોય કે નહીં, તેમની પાસે ચોક્કસ વિચારો અને રિવાજો તેમજ તેમને કંઈક અલગ દર્શાવે તેવી ચોક્કસ પ્રકારની બનાવટો અને કલા હોય છે. સંસ્કૃતિ સામાન્યપણે મુશ્કેલ સંસ્કૃતિના વિકાસ માટે હોય છે જેમાં સાહિત્ય, વ્યવસાયિક કલા, સ્થાપત્ય, સુનિયોજિત ધર્મો અને તેમની ભદ્રતા સાથે જોડાયેલા જટીલ વિચારોનો સમાવેશ થાય છે. સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલ સંસ્કૃતિ કે જે ફેલાવાની સક્ષમતા ધરાવે છે અને અન્ય સંસ્કૃતિ પર તેનો પ્રભાવ છે, કેટલીક વખત સંસ્કૃતિમાં અન્ય સંસ્કૃતિને સમાવી લે છે(ખૂબ પરંપરાગત ઉદાહરણ જોઈએ તો ચીની સંસ્કૃતિકરણ અને કોરિયા, [[જાપાન|જાપાન]], [[વિએટનામ|વિએતનામ]] તેમજ અન્ય આસપાસના દેશો પર તેનો પ્રભાવ ગણી શકાય). સંખ્યાબંધ સંસ્કૃતિ ખરેખર તો મોટા કદના સાંસ્કૃતિક ઘડા સમાન હોય છે જેમાં અનેક દેશો અને ધર્મોને સમાવાયેલા હોય છે. સંસ્કૃતિ કે જ્યાં કોઈ રહે છે તેને વ્યક્તિની વ્યાપક સાંસ્કૃતિક ઓળખ તરીકે ગણવામાં આવે છે. અનેક ઇતિહાસવિદોએ આ વ્યાપક સાંસ્કૃતિક ઘડા પર ધ્યાન આપ્યું છે અને સંસ્કૃતિને સ્વતંત્ર એકમના રૂપમાં સ્વીકાર્યા છે. એક ઉદાહરણ જોઈએ તો વીસમી સદીની શરુઆતમાં ફીલસુફ ઓસ્વાલ્ડ સ્પેંગલરે<ref>સ્પેંગલર, ઓસ્લાવલ્ડ, ''ડેકલાઈન ઓફ ધ વેસ્ટ: પર્સપેક્ટીવ ઓફ વર્લડ હિસ્ટ્રી'' (1919)</ref> પોતે જર્મન શબ્દ “કલ્ટર”(Kultur) ઉપયોગ કરતો હોવા છતા ”કલ્ચર”(Culture) શબ્દપ્રયોગ તેણે સંસ્કૃતિ(સંસ્કૃતિકરણ) માટે ઉપયોગમાં લીધો હતો. તેણે જણાવ્યું હતું કે સંસ્કૃતિની સમજ એક જ પ્રાથમિક સાંસ્કૃતિક સંજ્ઞા પર આધારિત છે. સંસ્કૃતિમાં જન્મ, જીવન, ઘટાડા અને મૃત્યુના ચક્ર તેમજ નવા સુસંસ્કૃતો દ્વારા નવી સંસ્કૃતિ સાથેની કપટ વગેરે નવી સાંસ્કૃતિક સંજ્ઞાની આસપાસમાં રચાતા જોવા મળે છે. સંસ્કૃતિમાં આ “એકસમાન સંસ્કૃતિ”ની કલ્પના ઇતિહાસવિદ એલ્મન્ડ જે ટોયન્બીની વીસમી સદીના મધ્યમાં આવેલી પદ્ધતિને દબાવી દે છે. ટોયન્બીએ ''અ સ્ટડી ઓફ હિસ્ટ્રી '' નામના અલગ અલગ ભાગોમાં રચાયેલા પુસ્તકમાં સંસ્કૃતિની પ્રક્રિયા અંગે ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો, જેમાં 21 સંસ્કૃતિમાં વધારો અને મોટાભાગનામાં બાદમાં આવેલા ઘટાડાને નોંધ્યો હતો અને પાંચ “બંધીકૃત સભ્યતાઓ” અંગે અભ્યાસ કર્યો હતો. ટોયન્બીના જણાવ્યા અનુસાર કેટલાક મહત્વના પડકારોને ઝીલવા માટે આર્થિક અથવા પર્યાવરણીય કારણો પર ધ્યાન આપવાના બદલે નૈતિક અને ધાર્મિક પડતીના પરિણામે “રચનાત્મક લઘુમતિ”ની નિષ્ફળતાના કારણે સામાન્યપણે સંસ્કૃતિમાં પડતી અને પછટાડ જોવા મળે છે. સમાન રીતે સેમ્યુઅલ પી. હંટીંગ્ટને પણ સંસ્કૃતિ અંગે જણાવ્યું હતું કે આ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં “સર્વાધિકપણે લોકોનું સાંસ્કૃતિક જૂથકરણ અને વ્યાપક પ્રમાણમાં સાંસ્કૃતિક ઓખળ ધરાવતા લોકો જોવા મળે છે જેના કારણે માનવજાત અન્ય જીવો કરતા અલગ તરી આવે છે.” આ બધા ઉપરાંત સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા આપતા હંટીંગ્ટને સંસ્કૃતિ અંગે કેટલીક પદ્ધતિઓ પણ સુચવિ હતી જેની નીચે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ==જટીલ પ્રણાલીઓ== સિદ્ધાંતવાદીઓનું અન્ય એક જૂથ, પ્રાણલીના સિદ્ધાંતને અનુસરી સંસ્કૃતિને એક જટીલ પ્રણાલી તરીકે જુએ છે એટલે કે એક એવું માળખુ કે જેના દ્વારા કંઈક ઉત્પાદનના આશય સાથે કામ કરતા વસ્તુઓના જૂથનું વિશ્લેષણ થઈ શકે. સંસ્કૃતિઓએ શહેરો પહેલાની સંસ્કૃતિઓમાં ઉભરી આવેલા શહેરોના નેટવર્ક તરીકે જોવામાં આવે છે અને તેમાં આવતા આર્થિક, રાજકીય, મિલટરી, રાજદ્વારી, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનના આધારે તેને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. કોઈપણ સંગઠન જટીલ સામાજિક પ્રણાલી હોય છે અને સંસ્કૃતિ એક મોટુ સંગઠન જ છે. પ્રણાલીનો સિદ્ધાંત છીછરાપણા સામે રક્ષણ આપે છે પરંતુ સંસ્કૃતિના વિવરણના અભ્યાસમાં સમાનપણાને ગેરમાર્ગે લઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, શહેરીવાદી જેન જેકોબ્સે શહેરોને એવા આર્થિક એન્જિનો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે જે લોકોનું વિશાળ નેટવર્ક તૈયાર કરવા માટે કામ કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મુખ્ય પ્રક્રિયા શહેરોનું નેટવર્ક તૈયાર કરવાની છે જે “આયાત પ્રતિસ્થાપન” છે. આયાત પ્રતિસ્થાપન એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા શહેરી પરિઘ એવી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ કે જે ઔપચારિક રીતે વધુ આધુનિક શહેરોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે તેના પ્રતિસ્થાપનની કામગીરી કરે છે. સફળ આયાત પ્રતિસ્થાપનથી શહેરોના પરિઘ વિસ્તારોમાં આર્થિક વૃદ્ધિ રચાય છે અને ત્યારબાદ આ શહેરો તેમની ચીજવસ્તુઓ ઓછા વિકસિત શહેરોમાં નિકાસ કરી શકે છે જેથી તેમના મુલકમાં નવી આર્થિક વૃદ્ધિનું નેટવર્ક નેટવર્ક રચાય છે. આથી જેકોબ્સ દરેક સમુદાયને અલગ સાંસ્કૃતિક ઘડા તરીકે રજૂ કરવાના બદલે સંપૂર્ણ વ્યાપક આર્થિક વિકાસના નેટવર્ક તરીકે દર્શાવે છે. પ્રણાલીના સિદ્ધાંતવાદીઓ શહેરો વચ્ચે અનેક પ્રકારના સંબંધોને જુએ છે જેમાં આર્થિક સંબંધો, સાંસ્કૃતિ વિનિમય અને રાજકીય/રાજદ્વારી/લશ્કરી સંબંધો આવે છે. આ ક્ષેત્રો વારંવાર જુદાજુદા ધોરણો પર જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ઓગણીસમી સદી સુધી વ્યાપાર નેટવર્ક હતા તે સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો અથવા રાજકીય ક્ષેત્રો કરતા વધુ મોટા હતા. વિસ્તરત વેપાર માર્ગો કે જેમાં મધ્ય એશિયા અને હિન્દ મહાસાગર થઈને રોમન સામ્રાજ્યો, પર્સિયન સામ્રાજ્યો, [[ભારત|ભારત]] અને ચીનને જોડતા સુંવાળા માર્ગોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે લગભગ 2000 વર્ષો પહેલા સ્થાપવામાં આવ્યા હતા, તે વખતે આ સંસ્કૃતિએ ખૂબ જ ભાગ્યે જ કોઈ રાજકીય, રાજદ્વારી, લશ્કરી અથવા સાંસ્કૃતિક સંબંધોથી જોડાયેલા હતા. આ પ્રકારના લાંબા અંતરના વેપારના પુરાવા પ્રાચીન વિશ્વમાં જોવા મળે છે. ઉર્ક સમયગાળામાં ગુઈલેર્મો આલ્ગાઝે દલીલ કરી હતી કે ઈજિપ્ત, મેસોપોટામિયા, ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાન<ref>એલ્ગાઝ, ગુઈલેર્મો, ''ધ ઉર્ક વર્લ્ડ સિસ્ટમ: ધ ડાયનેમિક્સ ઓફ એક્સપાન્શન ઓફ અર્લી મેસોપોયામિટન સિવિલાઈઝેશન'' " (બીજી આવૃત્તિ, 2004) (આઈએસબીએન (ISBN) 978-0-226-01382-4)</ref>ને જોડતા વ્પાપાર સંબંધો હતા. બાદમાં આ સંબંધોના તાર [http://www.mesopotamia.co.uk/tombs/index.html ઉરના શાહી કબરો]માં જોવા મળે છે જેનાથી મોઝામ્બિકથી ઉત્તરે વ્યાપાર થતો હોવાનું સુચિત થાય છે. સંખ્યાબંધ સિદ્ધાંતવાદીઓ એવી દલીલ કરે છે કે સમગ્ર વિશ્વ પહેલાથી જ એક એકીકૃત “વિશ્વ પ્રણાલી” બની ગયું છે જે પ્રક્રિયાને [[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિકરણ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં વિવિધ સંસ્કૃતિો અને સમાજો આર્થિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ અનેક પ્રકારે એકબીજાની પર આંતરિક રીતે આધારિત છે. એ બાબત પર ઘણી ચર્ચા થાય છે કે આ એકીકરણની પ્રક્રિયાની શરૂઆત ક્યારે થઈ અને કયા પ્રકારનું એકીકરણ – સાંસકૃતિક, પ્રાદ્યોગિક, આર્થિક, રાજકીય અથવા લશ્કરી-રાજદ્વારી – સંસ્કૃતિના વિસ્તરણમાં ચાવીરૂપ સંકેત છે. ડેવિડ વિલ્કિન્સને સુચવ્યુ હતું કે લગભગ 1500 બીસી(BC)<ref>વિલ્કિન્સન, ડેવીડ, ''[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol10/number3/pdf/jwsr-v10n3-wilkinson.pdf ધ પાવર કન્ફીગરેશન સિક્વન્સ ઓફ ધ સેન્ટ્રલ વર્લ્ડ સિસ્ટમ, 1500-700 બીસી (BC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921055505/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol10/number3/pdf/jwsr-v10n3-wilkinson.pdf |date=2006-09-21 }}'' (2001)</ref>માં મેસોપોટામિયન અને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત|ઈજિપ્તિયન]] સંસ્કૃતિમાં આર્થિક અને લશ્કરી-રાજદ્વારી એકીકરણના પરિણામરૂપે જે રચના થઈ તેને “કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ” કહેવામાં આવે છે. કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ બાદમાં વિસ્તરીને સમગ્ર મધ્યપૂર્વ અને યુરોપ પહોંચ્યુ અને બાદમાં વૈશ્વિક ધોરણો પર વિસ્તાર પામીને ઓગણીસમી સદી સુધીમાં યુરોપીયન વસાહતો સુધી પહોંચી અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ચીન અને જાપાનને પણ સમાવી લીધા. વિલ્કિન્સનના કહેવા પ્રમાણે સંસ્કૃતિો સાંસ્કૃતિક રીતે એકબીજાથી વિભિન્ન હોઈ શકે છે જેમકે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અથવા જાપાનીઝ સંસ્કૃતિની જેમ એકબીજામાં મિલનકૃત હોઈ શકે છે. હંટીંગ્ટને કહ્યુ હતું કે “સંસ્કૃતિનો સંઘર્ષ” વિલ્કિન્સન દ્વારા એક જ વૈશ્વિક સંસ્કૃતિમાં સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોના સંઘર્ષના રૂપમાં નિરુપિત કરાયો હોય તેમ બની શકે છે. અન્ય લોકો ક્રૂસેડ્સ(જેરુસલેમ વગેરે સ્થળો)ને વૈશ્વિકરણના પ્રથમ પગલાં તરીકે ગણાવે છે. વધુ રૂઢિવાદી દ્રષ્ટીકોણ એ છે કે સમાજોના નેટવર્કો પ્રાચનીકાળથી વધ્યા અને સંકોચાયા છે અને હાલનું વૈશ્વિકૃત અર્થતંત્ર અને સંસ્કૃતિ તાજેતરના યુરોપીયન વસાહતિકરણના પરિણામ સ્વરૂપ છે. ==ભવિષ્ય== [[File:Trade blocs.png|thumb|250px|સક્રિય ધાર્મિક સંગઠનો કે રાષ્ટ્રોના સહકારને આગળ વધારે છે અને આધુનિક સંસ્કૃતિ રચે છે.]] રાજકીય વિજ્ઞાનિક સેમ્યુઅલ હંટીંગ્ટ<ref>હંટીંગ્ટન, સેમ્યુઅલ પી., ''ધ ક્લેશ ઓફ સિવિલાઈઝેશન એન્ડ ધ રિમેકિંગ ઓફ વર્લ્ડ ઓર્ડર'' , (સીમોન &amp; સ્ચુસ્ટર, 1996)</ref>ને દલીલ કરી હતી કે 21મી સદીના ગુણધર્મો દર્શાવવાથી સંસ્કૃતિનો સંઘર્ષ થશે. હંટીંગ્ટને જણાવ્યા અનુસાર સંસ્કૃતિ વચ્ચેના સંઘર્ષના કારણે રાષ્ટ્રો-રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ થશે અને 19મી સદી તેમજ 20મી સદી વચ્ચેની વિચારસરણી વચ્ચે સંઘર્ષ થશે. આ વિચારોને પ્રબળતાપૂર્વક અન્ય લોકો જેવા કે એડવર્ડ સેઈડ અને મહંમદ અસાદી વગેરેએ પડકાર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.selvesandothers.org/article15618.html|title=A Critique of Huntington’s "Clash of Civilizations"|last=Asadi|first=Muhammed|date=2007-01-22|publisher=Selves and Others|access-date=2009-01-23|archive-date=2009-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042806/http://www.selvesandothers.org/article15618.html|url-status=dead}}</ref> રોનાલ્ડ ઈંગ્લેહર્ટ અને પીપ્પા નોર્રિસે દલીલ કરી હતી કે મુસ્લિમ વિશ્વ અને પશ્ચિમના દેશો વચ્ચે “સંસ્કૃતિના વાસ્તવિક સંઘર્ષ” અલગ અલગ રાજકીય વિચારસરણી<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|title=The True Clash of Civilizations|last=Inglehart|first=Ronald|coauthors=Pippa Norris|date=March/April 2003|publisher=Global Policy Forum|access-date= 2009-01-23}}</ref> કરતા પશ્ચિમના વધુ ઉદાર જાતિય મુલ્યોના કારણે થયો છે. હાલમાં, વિશ્વ સંસ્કૃતિ જે સ્તરે રચાયું છે જેને સંભવતઃ એક ઔદ્યોગિક સમાજ તરીકે નિરુપિત કરી શકાય જે ખેતીસંબંધિત સમાજને દબાવી દે છે જેણે તેને મહત્વ આપ્યું હતું. કેટલાક ભવિષ્યવિદો માને છે કે સંસ્કૃતિ અન્ય સ્વરૂપ તરફ જઈ રહ્યું છે અને વિશ્વ સમાજ કહેવાતો માહિતીપ્રદ સમાજ બની જશે, કેટલાક પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનિકો જોઈ રહ્યા છે કે વિશ્વ હાલ સંસ્કૃતિના ગ્રહોને લગતા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે જેને વિશ્વવ્યાપી સંસ્થાનો, પર્યાવરણીય પડકારો, આર્થિક પ્રણાલીઓ અને સજાગ્રતા સાથેના સ્વતંત્ર, મુક્ત રાષ્ટ્રો-રાજ્યોથી વધેલી વૈશ્વિક જોડાણ તરફ પ્રસ્થાન કરી રહ્યું હોવાનું કહી શકાય.<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmosjournal.org/kjo/backissue/s2006/laszlo-1.shtml |title=કોસ્મોસ જર્નલ પાથ્સ ટુ પ્લેનેટરી સિવિલાઈઝેશન |access-date=2010-11-23 |archive-date=2006-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060712162009/http://www.kosmosjournal.org/kjo/backissue/s2006/laszlo-1.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.orionsociety.org/pages/oo/sidebars/America/Rockefeller.html |title=ઓરિઅન > અમેરિકાના વિચારો |access-date=2010-11-23 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515112558/http://www.orionsociety.org/pages/oo/sidebars/America/Rockefeller.html |url-status=dead }}</ref> વધુ સારી સમજના પ્રયાસ રૂપે જોઈએ તો, સંસ્કૃતિનો ગ્રહોને લગતો તબક્કો હાલના સંરર્ભમાં ઘટતા કુદરતી સ્ત્રોતો અને વધતા વપરાશ જેવો લાગે છે, વૈશ્વિક ચિતાર જૂથ કે જે ત્રણ લાક્ષણિક ભવિષ્યો સુધી પહોંચવા માટે ચિતાર વિષ્લેશકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છેઃ જંગલીકરણ કે જેમાં વધતા સંઘર્ષોના પરિણામે વિશ્વમાં યુદ્ધભરી સ્થિતિ ઉભી થાય છે અથવા તો સંપૂર્ણપણે સામાજિક ભંગાણ થાય છે. રૂઢીવાદી વિશ્વ કે જેમાં બજાર દળો અથવા નીતિ સુધારો ધીમેધીમે વધુ મજબૂત પ્રક્રિયાઓમાં અવક્ષેપિત થાય છેઃ અને એક છે શ્રેષ્ઠ અવસ્થા કે જેમાં ઈકો-કમ્યુનાલિઝમ (આર્થિક-સમાજિકકરણ)ની ચળવળનો અમુક હિસ્સો સ્વીકાર્ય વિશ્વમાં ઉમેરાય છે અથવા વૈશ્વિક સમન્વયના પ્રયત્નો અને પગલાંના પરિણામે સ્થિરતા કોષ્ટક તૈયાર થાય છે.<ref>[http://www.gtinitiative.org/documents/Great_Transitions.pdf GTinitiative.org]</ref> કેર્ડેશેવ માનકો સંસ્કૃતિને ટેકનોલોજીકલ આધુનિકતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, વિશેષરૂપે ઊર્જાના જથ્થા દ્વારા મપાયેલ સંસ્કૃતિ આધાર આપવા માટે સક્ષમ છે. કેર્ડેશેવ માનકોએ સંસ્કૃતિ માટે હાલમાં જાણીતી કોઈપણ જોગવાઈઓ કરતા ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટીએ ઘણી વધુ આધુનિક જોગવાઈઓ રચી છે. ''(આ પણ જુઓઃ સંસ્કૃતિ અને ભવિષ્ય, અવકાશ સંસ્કૃતિ)'' ==સંસ્કૃતિઓનું પતન== સંસ્કૃતિઓના પતન માટે સંખ્યાબંધ ખુલાસાઓ આગળ ધરવામાં આવે છે: '''એડવર્ડ ગીબ્બન''' ની કામ “''ધ ડેકલાઈન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર''” થી લોકોને સંસ્કૃતિના પતનમાં રસ જાગવા લાગ્યો જેની શરૂઆત પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમના શિષ્ટ યુગ વચ્ચે પેટ્રાર્ચ<ref>[http://www.artsci.lsu.edu/voegelin/EVS/Panel72001.htm પેટ્રાર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023040718/http://www.artsci.lsu.edu/voegelin/EVS/Panel72001.htm |date=2005-10-23 }}, એલએસયુ(LSU).એજ્યુ</ref> દ્વારા કરાયેલા ઐતિહાસિક ભાગલાથી થઈ જેને મધ્યકાલીન યુગ અને નવજાગરણના ઉત્તરવર્તી તરીકે ગણવામાં આવે છે. ગીબ્બનના મતેઃ- ''“રોમનનું પતનએ અતિશય શ્રેષ્ઠતાની સ્વાભાવિક અને અનિવાર્ય અસર સમાન છે. '' ''સમૃદ્ધિમાં ઘટાડો અને સિદ્ધાંતોનું નિકંદન વળી ગયુ જે પતનના કારણમાં વધુ એક જવાબદાર કારણ બન્યું અને સમય પસાર થતો ગયો અને પ્રાચીનકાળ વિતતો ગયો તેમ કૃત્રિમ આધાર નાશ પામતો ગયો, સંબંધોના આસામાન્ય તાતણાઓ પોતાના જ બોજના દબાણમાં દેખાવા લાગ્યા. '' ''પતનની આ કહાની ઘણી સરળ અને સ્વાભાવિક છે અને શા માટે રોમન સામ્રાજ્ય ખતમ થયું તે અંગે પુછપરછ કરવાના બદલે આપણને એ બાબતે આશ્રર્ય થવું જોઈએ કે શા માટે તે આટલા લાંબા સમય સુધી ટકી શક્યું.”'' .”[ગીબ્બોન, ડેકલાઈન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર, બીજી આવૃત્તિ, ભાગ 4, જે.બી. બ્યૂરી(લંડન, 1909) દ્વારા સંપાદિત, pp. 173–174.- પ્રકરણ XXXVIII: રેન ઓફ ક્લોવીસ. ભાગ VI. રોમન સામ્રાજ્યના પતન અંગે પશ્ચિમમાં સામાન્ય અવલોકનો] ગીબ્બોને સુચવ્યુ હતું કે રોમનના પતનની અંતિમ પ્રક્રિયા 1453 એડી(AD)માં કોન્ટેન્ટીનોપલથી ઓટ્ટોમન ટ્રક્સના અધઃપતનને ગણી શકાય. * '''થીયોડર મોમ્મેસેને''' પોતાના “''હિસ્ટ્રી ઓફ રોમ(મોમ્મેસેન)'' ” પુસ્તકમાં સુચવ્યું હતું કે 476 એડી(AD)માં પશ્ચિમ રોમન સામ્રાજ્યના પતન સાથે રોમનું પતન થયું હતું અને તેમણે “ઉત્પત્તિ”, “વિકાસ”, “ઘડપણ”, “પતન” અને “પડતી”ની જૈવિક સાદૃશ્યતાને પણ ધ્યાને લીધી હતી. * '''ઓસ્વાલ સ્પેંગલરે''' , “''ડેકલાઈન ઓફ ધ વેસ્ટ'' ” નામથી તેમના પુસ્તકમાં પેટ્રાર્ચના કાળક્રમાનુસારી વિભાજનને નકારી કાઢ્યું હતું અને સુચવ્યું હતું કે માત્ર આઠ “પરિપકવ સંસ્કૃતિો” હતા. વિકસતિ સંસ્કૃતિ અંગે તેમણે દલીલ કરી હતી કે, શાહીવાદી સંસ્કૃતિની વૃત્તિ છે કે જે વિસ્તરીત થઈ અને અંતે ધનિકશાહીમાં દાખલ થનાર લોકશાહી સરકારના રૂપમાં સામે આવ્યા બાદ છેવટે સામ્રાજ્યવાદમાં પરિણમી તેનું પતન થયું. * '''આર્નોલ્ડ જે. ટ્યોન્બી''' એ “''અ સ્ટડી ઓફ હિસ્ટ્રી'' ”માં સુચવ્યું હતુ કે નાની સંખ્યામાં બંધીકૃત સંસ્કૃતિ સાથે ઘણી મોટી સંખ્યામાં સંસ્કૃતિો થયા હતા અને આ તમામ સંસ્કૃતિો મોમ્મેસેમ દ્વારા ઓળખાયેલા ચક્રના આધારે થયા હતા. જ્યારે સાંસ્કૃતિક જૂથો ધીમે ધીમે પરાશ્રયી જૂથોમાં પરિણમવા લાગ્યા જેના કારણે આંતરિક અને બાહ્યય મજૂર વર્ગની સંખ્યા વધવા લાગી ત્યારે સંસ્કૃતિના પતનનું કારણ જોવા મળ્યુ હતું. * '''જોસેફ ટેઈન્ટરે''' “''ધ કોલેપ્સ ઓફ કોમ્પલેક્સ સોસાયટીઝ'' ”માં સુચવ્યું હતું કે જટીલતાના ઘટતા વળતરો જોવા મળ્યા છે જેના કારણે જે રાજ્યોએ મહત્તમ સ્વીકાર્ય જટીલતા મેળવી તેમનું જ્યારે આગળ જતા ખરેખર નકારાત્મક વળતર પેદા થવા લાગ્યુ ત્યારથી પતન શરૂ થયું. ટેઈન્ટરે સુચવ્યું હતુ કે રોમે બીજી સદી એડી(AD)થી આ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. * '''જેર્ડ ડાયમન્ડે''' તેમના 2005 પુસ્તક “''કોલેપ્સઃ હાઉ સોસાયટીસ ચૂઝ ટુ ફેઈલ ઓર સક્સીડ'' ”માં અભ્યાસ કરેલી સંસ્કૃતિમાં પતનના મુખ્ય પાંચ કારણો સુચવ્યા હતા જેઃ જંગલોની કાપણી અને જમીનના ધોવાણ જેવી પર્યાવરણ હાનિ, જળવાયુ પરિવર્તન , જરૂરી સ્ત્રોતો માટે લાંબા અંતરના વેપારો પરનો આધાર, આંતરિક અને બાહ્ય હિંસાનું વધતુ સ્તર જેમકે યુદ્ધ અને નરસંહાર, આંતરિક તેમજ પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ પ્રત્યે સામાજિક પ્રતિક્રિયાઓ છે. * '''પીટર ટુર્ચિને''' તેના [http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/HistDyn.htm ''હિસ્ટ્રીકલ ડાયનામિક્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830212141/http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/HistDyn.htm |date=2006-08-30 }} અને '''એન્ડ્રે કોરોતાયેવે''' ''et al'' . તેમના [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=172&amp;Itemid=70 ''ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ સોસિયલ મેક્રોડાયનામિક્સ, સેક્યુલર સાઈકલ્સ એન્ડ મિલેનિયલ ટ્રેન્ડસ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122103823/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=172&Itemid=70 |date=2019-01-22 }}માં ખેતીવાડી સંબંધિત સંસ્કૃતિોના પતન માટેના સંખ્યાબંધ ગાણિતિક સુચનો આપ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ટુર્ચિનના પાયાના તર્ક “આર્થિક-વસ્તીવિષયક” મોડેલને નીચે મુજબ વર્ણવી શકાયઃ સમાજવસ્તીવિષયક ચક્રના પ્રારંભિક તબક્કામાં આપણે ઉચા સ્તરનું માથાદીઠ ઉત્પાદન અને વપરાશ જોઈ શકીએ છીએ જેનાથી સંબંધિત વસ્તી વધારાના ઉંચા દર તો થયો જ સાથે સિલક ઉત્પાદનનો સંબંધિત ઉંચો દર પણ તેનું જ કારણ છે. પરિણામ સ્વરૂપે, આ તબક્કામાં લોકો કોઈપણ મોટી સમસ્યા વગર જ કર ચુકવતા થઈ શક્યા, કરવેચા ઘણા સરળતાથી એકત્ર થઈ શકતા હતા અને વસ્તી વધારો રાજ્યની આવકના પ્રમાણમાં જોવા મળતો હતો. મધ્યવર્તી તબક્કામાં અતિશયવસ્તીના કારણે માથાદીઠ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને વપરાશના સ્તરમાં થયો જેના કારણે કરવેરા ઉઘરાવવાનું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનતું ગયું. અને રાજ્યોની આવકમાં વધારો થતો અટકી ગયો જ્યારે રાજ્ય દ્વારા અંકુશિત વસ્તીમાં વધારાના કારણે રાજ્યોના ખર્ચામાં વધારો થવા લાગ્યો. પરિણામ સ્વરૂપે, રાજ્યોમાં આ તબક્કામાં વિચારવા યોગ્ય આર્થિક સમસ્યાઓ ઉભી થવા લાગી. પતનની પહેલાના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન વધુ પડતી વસ્તીના કારણે આવકમાં ઘટાડો થયો પરંતુ રાજ્યોને વધુને વધુ વધતી વસ્તી(નીચાને નીચા દરો પર)ને અંકુશમાં લેવા માટે વધુ સ્ત્રોતોની જરૂર પડવા લાગી. તબક્કાવાર તેના પરિણામે અછત, રોગચાળો, રાજ્યોનું પતન અને વસ્તી વિષયક તેમજ સંસ્કૃતિઓનું પતન થયું.(પીટક ટુર્ચિન, ''હિસ્ટ્રીકલ ડાયનામિક્સ'' . પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2003. 121-127) * '''પીટર હેથરે''' તેમના પુસ્તક ''ધ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયરઃ અ ન્યૂ હિસ્ટ્રી ઓફ રોમ એન્ડ ધ બાર્બેરિયન્સ'' <ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-19-515954-3</ref>માં જણાવ્યું હતું કે નૈતિક અથવા તો આર્થિક કારણોથી સંસ્કૃતિનું પતન નહોતું થયું પરંતુ સમગ્ર રાજ્યોની સરહદે અસંસ્કારી અને નિદ્રયી લોકો સાથે મળતા જંગલોની સીમાઓના કારણે તેઓ પોતાની જાતે જ બદલો લેનારા બનીને એકબીજાના જોખમી વિરોધીઓ બન્યા. વાસ્તવિકતાએ છે કે, રોમના લશ્કરને પ્રથમ વખત વારંવાર યુદ્ધમેદાનમાં હારનો સામાનો કરવો પડ્યો હતો જેના કારણે લશ્કરને વધુ શસ્ત્ર સરંજામ પુરા પાડવા માટે વધુ મોટી આવક ઉભી કરવાની જરૂર પડી હતી જેના કારણે સમગ્ર રાજ્યના ભાગલા થયા હતા. આ દલીલ વિશેષરૂપે રોમ પુરતી હોવા છતા તેને ઈજિપ્તિયનોના એશિયાઈ સામ્રાજ્યો, ચીનના હેન અને તાંગ વંશજો, મુસ્લિમ અબ્બાસિદ ખલીફાઓ માટે પણ લાગુ પાડી શકાય. * '''બ્રેયાન વોર્ડ- પર્કીન્સે''' તેમના પુસ્તક ''ધ ફોલ ઓફ રોમન એન્ડ ધ એન્ડ ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' <ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-19-280728-5</ref>માં સંસ્કૃતિના પતન સાથે સંકળાયેલી વાસ્તવિક ભયાનકતાઓ એવા લોકો માટે દર્શાવી હતી જેઓ ખરેખર તેની અસરોથી પીડિત હતા, જે અન્ય કેટલાય સંશોધિત ઇતિહાસકારો કે જેમણે તેને ઓછુ મહત્વ આપ્યું તેનાથી વિપરિત છે. જટીલ સમાજોના આ પતનનો અર્થ એવો હતો કે લગભગ 1000 વર્ષ સુધી તો પાયાની યોજનાઓ પણ જોવા મળી નહોતી. અંધકાર યુગની સમકક્ષ આ પતનો પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશોમાં મોડેથી કાંસ્ય યુગના પતન, માયાનું પતન, ઈસ્ટર આઈલેન્ડ અને અન્યત્ર થયેલા પતનો, તેની સાથે જોવા મળ્યા હતા. * '''આર્થર ડેમેરેસ્ટે''' ''[[Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization]]'' ,<ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-521-53390-2</ref> પુરાતત્વવિદ્યા, પેલિઓકોલોજી(વ્યક્તિગત ધોરણે થયેલા પ્રાચીન સંશોધનો) અને શીલાલેખ પરથી ખૂબ જ તાજેતરમાં મળતા પુરાવાનો સમગ્ર દ્રષ્ટીકોણને ધ્યાનમાં રાખી દલીલ કરી હતી કે, એક પણ ખુલાસો પુરતો નથી પરંતુ શ્રેણીબદ્ધ અસ્થિરતાઓ, જમીનની ઉત્પાદકતાના નાશ સહિતની જટીલ ઘટનાઓ, દુકાળ અને આંતરિક તેમજ બાહ્ય સ્તરે વધતી હિંસાના સ્તરના કારણે માયાના સામ્રાજ્યોમાં અધઃપતનની શરૂઆત થઈ થઈ જેના કારણે પડતી અને રકાસનો એક સાથે પ્રારંભ થયો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે માયાનું પતન આજના સંસ્કૃતિઓ માટે પદાર્થપાઠ સમાન છે. * '''જેફ્ફ્રી એ.મેકનીલી''' એ તાજેતરમાં સુચવ્યું હતું કે “ઐતિહાસિક પુરાવાઓની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે અગાઉના સંસ્કૃતિઓએ તેમના જંગલોનું વધુ પડતુ નિકંદન વાળ્યું હતું અને મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોતોનો અવિચારી ઉપયોગ બેફામ ઢબે વિસ્તરતા સમાજના પતનનું મહત્વપૂર્ણ પાસુ છે.”<ref>મેકનીલે, જેફ્ફ્રી એ. (1994) "લેસન્સ ઓફ ધ પાસ્ટ: ફોરેસ્ટ્સ એન્ડ બાયોડાઈવર્સીટી" (ભાગ 3, ક્રમ 1 1994. જૈવવૈવિધ્યતા અને જાળવણી)</ref> * '''થોમસ હોમેર-ડીક્સોને''' “[http://www.theupsideofdown.com ''ધ અપસાઈડ ઓફ ડાઉનઃ કેટેસ્ટ્રોફિ, ક્રિએટીવીટી, એન્ડ ધ રિન્યુઅલ ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012070649/http://www.theupsideofdown.com/ |date=2017-10-12 }}”માં સ્વીકાર્યું હતું કે ઊર્જા પર રોકાણના બદલામાં વળતરમાં ઘટાડો, ઊર્જાના પરિણામના દર માટે વપરાયેલી ઊર્જા, એ સંસ્કૃતિના અસ્તિત્વને મર્યાદામાં રાખવા માટે કેન્દ્ર સ્થાને છે. સામાજિક જટીલતાના દરજ્જાઓ એકબીજા સાથે મજબૂતપણે જોડાયેલા છે, તેમણે સુચવ્યું હતું કે, વાપરી શકાય તેવી ઊર્જાના જથ્થાના કારણે પર્યાવરણીય, આર્થિક અને ટેકનિકલ પ્રણાલીઓ ચાલે છે. જ્યારે આ જથ્થામાં ઘડાટો થાય ત્યારે શહેરોએ નવા ઊર્જાના સ્ત્રોતો મેળવવા પડે અથવા તો તેમનું પતન થઈ જશે.... ==ઇતિહાસ== ===પ્રથમ સહસ્ત્રાબદ્ધી બીસી (BC)ની શરૂઆત અને તે પહેલાનો તબક્કો=== ====જૂનું વિશ્વ==== [[File:Map of fertile cresent.png|thumb|right|ફર્ટાઈલ ક્રેસ્ન્ટનો નક્શો]] * કેમેટ/[[પ્રાચીન ઇજિપ્ત|પ્રાચીન ઈજિપ્ત]] * પૂર્વ નજીક પ્રાચીન ** મેસોપોટામિયા/સુમેર/ઉર/એસેરિઆ ** એનાટોલિયા/હરિયનો ** લેવાન્ટ/કેનાન ** એલ્મ * પ્રાગૈતિહાસિક અર્મેનિયા * મિનીઅન સંસ્કૃતિ * ઈન્ડસ ખીણપ્રદેશની સંસ્કૃતિ * આફ્રિકા * પ્રાચીન ચીન * હેલાડિક ગ્રીસ * કેલ્ટીક સંસ્કૃતિ * જર્મેનિક સંસ્કૃતિ * સાલ્વિક સંસ્કૃતિ * પ્રાગૈતિહાસિક ઈબેરિયનો * મેગાસ્થિક સંસ્કૃતિઓ(મોટા પથ્થરોમાંનો ઉપયોગ થતો હોય તેવી સંસ્કૃતિ) ====અમેરિકા==== [[File:PeruCaral01.jpg|thumb|નોર્ટ ચીકોની વસાહતો, પશ્ચિમ હેમિસ્ફરમાં જાણીતી સૌથી જૂની સંસ્કૃતિ.]] * નોર્ટ ચીકો, કેરેલ અથવા કેરેલ-સુપે સંસ્કૃતિ * ઓલ્મેક * ઝેપોટેક સંસ્કૃતિ ===અક્ષીય યુગ=== જર્મનીના ઇતિહાસવિદ દાર્શનિક, કાર્લ જેસ્ફર્સે સુચવ્યુ હતું કે 800 બીસી(BC)-200બીસી(BC) દરમિયાન અક્ષીય યુગમાં પ્રાચીન સંસ્કૃતિકરણને મોટાપાયે અસર પડી હતી જે સમયમાં ભારત, ચીન, ઈરાન, ઈઝરાયલ અને ગ્રીસમાં સંખ્યાબંધ સંતો, પયગંબરો, ધાર્મિક સુધારકો અને ફિલસુફોએ સંસ્કૃતિકરણની દિશા હંમેશ માટે બદલી નાંખી હતી.<ref>ટાર્નાસ, રિચર્ડ (1993) "ધ લેસન ઓફ ધ વેસ્ટર્ન માઈન્ડ: અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ આઈડિયાઝ ધેટ હેવ શેપ્ડ અવર વર્લ્ડ" (બેલ્લેટાઈન બુક્સ)</ref> જુલિયન જેનેસે સુચવ્યુ હતું કે “દ્વીગૃહી મનના પતન” સાથે આ સંબંધ ધરાવે છે જે દરમિયાન આત્માના અવાજના બદલે અચેતન વિચારોને સરળતાપૂર્વક ઉદેશ્ય તરીકે સ્વીકરવામાં આવતી હતી. વિલિયમ એચ. મેકનેઈલે સુચવ્યું હતું કે ઇતિહાસનો આ સમયગાળો એવો છે કે જેમાં અગાઉ વિભક્ત થયેલા સભ્યતા વચ્ચે જોડાણની સંસ્કૃતિ જોડાઇ જે “ઓક્યૂમેન વચ્ચેની નિકટતા” દર્શાવતી હતી અને તેના કારણે ચીનથી ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશો સુધીના સામાજિક પરિવર્તનો દર્શાવાયા. આ વિચારોને તાજેતરમાં ક્રિસ્ટોફર ચેઝ-ડન અને વિશ્વ પ્રણાલીના સિદ્ધાંતવાદીઓએ ટેકો આપ્યો છે. ===અક્ષીય અને અક્ષીય પછીની સંસ્કૃતિઓ=== *આફ્રિકન સભ્યતાઓ : :*એક્ઝમ :*ઘાના સામ્રાજ્ય :*માલી સામ્રાજ્ય :*શાંઘાઈ સામ્રાજ્ય :*ગ્રેટ ઝીમ્બાબ્વે :*કેનેમ સામ્રાજ્ય :*બોર્નુ સામ્રાજ્ય :*કોંગોનું રાજ્ય * ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશોની સંસ્કૃતિઓ અને પ્રાચીન સમયગાળો : :* પ્રાચીન ગ્રીસ, પૌરાણિક ગ્રીસ અને હેલ્લેનીસ્ટિક સંસ્કૃતિ :* ફોએનિસિઆ :* રોમન સામ્રાજ્ય :* ઈલિરિયા :* લા ટેને કબિલાઓ * મધ્ય પૂર્વીય સંસ્કૃતિઓ : :* એકેમેનિડ્સના સમયથી પર્સિયન સંસ્કૃતિ :* અર્મેનિયન અને [[જ્યોર્જીયા (દેશ)|જ્યોર્જિયન]] સંસ્કૃતિ :* જુડાઈઝમનું બીજું મંદિર :* ફોએનિસિઅન સંસ્કૃતિ :* [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામિક]] સંસ્કૃતિ * ભારતીય હિન્દુ અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ : :* મૌર્ય અને મૌર્ય પછીની ભારતીય સંસ્કૃતિ :* ઉત્તર ભારતમાં ગુપ્ત સામ્રાજ્ય :* દક્ષિણ ભારતમાં ચોલા સામ્રાજ્ય :* પ્રાચીન લંકાની સંસ્કૃતિ * પૂર્વ એશિયન સંસ્કતિઓ : :* ચીની સંસ્કૃતિ :* કોરિયન સંસ્કૃતિ :* વિએતનામની સંસ્કૃતિ :* જાપાનની સંસ્કૃતિ * દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની સંસ્કૃતિઓ : :* ફુનાન અને ચેન-લા :* અંગકોર, ક્મ્બોડીયા :* શ્રીવિજ્યા, સિંઘાસારી અને માજાપાહિત સંસ્કૃતિઓ :* બર્મિઝ, થાઈ અને લાઓ * મધ્ય એશિયન સંસ્કૃતિઓ : :* તિબેટીયન સંસ્કૃતિ :* તૂર્કી અને મોંગલ સંસ્કૃતિ * યુરોપીયન સંસ્કૃતિઓ : :* પશ્ચિમી ખ્રિસ્તી સમાજ :* બેઝેન્ટીયમ અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી સમાજ :* રશિયન સંસ્કૃતિ * મેસો-અમેરિકન સંસ્કૃતિઓ : :* ટોલ્ટેક :* કુસ્કોના રાજ્યો/ઈન્કા સામ્રાજ્ય :* એઝટેક સંસ્કૃતિ :* માયા સંસ્કૃતિ 15 અને 16મી સદીના સંશોધકોએ જ્યારથી જળમાર્ગ સંશોધનની શરૂઆત કરી ત્યારથી યુરોપીયન સરકાર, ઉદ્યોગ, વાણિજ્ય, સંસ્કૃતિનો પશ્ચિમ યુરોપથી અમેરિકા, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને પૃથ્વીના બાકીના હિસ્સામાં નાના સામ્રાજ્યોમાં ફેલાવો થયો. આજે લાગી રહ્યું છે કે આપણે ગ્રહીય ઔદ્યોગિકરણ વિશ્વની સંસ્કૃતિના ભાગ સમાન છીએ જેમાં સંખ્યાબંધ રાષ્ટ્રો અને ભાષાઓ સમાયેલી છે, જે કેટલાક સંપર્કરહિત લોકોને બચાવે છે. ==સંદર્ભો== ===નોંધ=== {{Reflist|2}} ===ગ્રંથસૂચિ=== * {{cite book|last= Ankerl |first= Guy |title= Global communication without universal civilization |origyear= 2000 |series= INU societal research |volume= Vol.1: Coexisting contemporary civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western |publisher= INU Press |location= Geneva |isbn= 2-88155-004-5 |pages=|year= 2000 }} * [http://www.clashofcivilisations.com/ સંસ્કૃતિઓનો સંઘર્ષ અને અન્ય સંસ્કૃતિઓ અંગેની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415210044/http://www.clashofcivilisations.com/ |date=2009-04-15 }}, સંઘર્ષ અને કલ્પનાની આસપાસની ચર્ચાઓ અને સમાચારો જેમકે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે ચર્ચા, સમાનતા, સ્વીકૃતિ વગેરે. * [http://www.bbc.co.uk/religion/interactive/civilisations/ સંસ્કૃતિકરણ પર બીબીસી (BBC)] * વિકિશનરીઃ [[wikt:civilization|સંસ્કૃતિકરણ]], [[wikt:civilize|સભ્ય]] * {{cite book | last = Brinton | first = Crane (et al.) | authorlink = Crane Brinton | year = 1984 | title = A History of Civilization: Prehistory to 1715 | edition = 6th | publisher = [[Prentice Hall]] | location = Englewood Cliffs, N.J. | isbn = 0-13-389866-0}} * {{cite book | last = Casson | first = Lionel | year = 1994 | title = Ships and Seafaring in Ancient Times | publisher = British Museum Press | location = London | isbn = 0-7141-1735-8}} * {{cite book | last = Chisholm | first = Jane | coauthors = and Anne Millard | year = 1991 | title = Early Civilization | others = illus. Ian Jackson | publisher = Usborne | location = London | isbn = 1-58086-022-2}} * {{cite book | last = Collcutt | first = Martin | coauthors = Marius Jansen, and Isao Kumakura | year = 1988 | title = Cultural Atlas of Japan | url = https://archive.org/details/culturalatlasofj0000coll | publisher = Facts on File | location = New York | isbn = 0-8160-1927-4}} * {{cite book | last = Drews | first = Robert | year = 1993 | title = The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C. | url = https://archive.org/details/endofbronzeagech0000drew | publisher = Princeton University Press | location = Princeton | isbn = 0-691-04811-8}} * {{cite book | last = Edey | first = Maitland A. | year = 1974 | title = The Sea Traders | url = https://archive.org/details/seatraders0000mait | publisher = [[Time-Life Books]] | location = New York | isbn = 0-7054-0060-3}} * {{cite book | last = Fairservis | first = Walter A., Jr. | year = 1975 | title = The Threshold of Civilization: An Experiment in Prehistory | url = https://archive.org/details/thresholdofcivil00fair | publisher = [[Scribner]] | location = New York | isbn = 0-684-12775-X}} * {{cite book | last = Fernández-Armesto | first = Felipe | authorlink = Felipe Fernández-Armesto | year = 2000 | title = Civilizations | url = https://archive.org/details/civilizations0000fern | publisher = [[Macmillan]] | location = London | isbn = 0-333-90171-1}} * {{cite book | last = Ferrill | first = Arther | year = 1985 | title = The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great | url = https://archive.org/details/originsofwarfrom0000ferr | publisher = [[Thames and Hudson]] | location = New York | isbn = 0-500-25093-6}} * {{cite book | last = Fitzgerald | first = C. P. | year = 1969 | title = The Horizon History of China | url = https://archive.org/details/horizonhistoryof00fitz | publisher = American Heritage | location = New York | isbn = 0-8281-0005-5}} * {{cite book | last = Fuller | first = J. F. C. | authorlink = J.F.C. Fuller | year = 1954-57 | title = A Military History of the Western World | url = https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_k3t7 | others = 3 vols. | publisher = [[Funk & Wagnalls]] | location = New York}} *# ''પ્રાચીનકાળથી લેપાન્ટોના યુદ્ધ સુધી. '' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80304-6 (1987 પુનઃમુદ્રણ). *# ''સ્પેનના અર્માન્ડાના પરાજયથી વોટરલૂના યુદ્ધ સુધી'' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80305-4 (1987 પુનઃમુદ્રણ). *# ''અમેરિકાના નાગરિક યુદ્ધથી બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત સુધી'' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80306-2 (1987 પુનઃમુદ્રણ). * {{cite book | last = Gowlett | first = John | year = 1984 | title = Ascent to Civilization | url = https://archive.org/details/ascenttociviliza0000gowl_x7n2 | publisher = Collins | location = London | isbn = 0-00-217090-6}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | authorlink = Jacquetta Hawkes | year = 1968 | title = Dawn of the Gods | url = https://archive.org/details/dawnofgods0000hawk | publisher = [[Chatto & Windus]] | location = London | isbn = 0-7011-1332-4}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | coauthors = with David Trump | year = 1976 | title = The Atlas of Early Man | publisher = [[Dorling Kindersley]] | location = London | isbn = 0-312-09746-8 (1993 reprint)}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1974 | title = The Empire Builders | url = https://archive.org/details/empirebuilders0000hick | publisher = Time-Life Books | location = New York}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1975 | title = The Persians | url = https://archive.org/details/persians0000jimh | publisher = Time-Life Books | location = New York}} * {{cite book | last = Johnson | first = Paul | authorlink = Paul Johnson (writer) | year = 1987 | title = A History of the Jews | url = https://archive.org/details/historyofjews0000john_g1i3 | publisher = [[Weidenfeld and Nicolson]] | location = London | isbn = 0-297-79091-9}} * {{cite book | last = Jensen | first = Derrick | authorlink = Derrick Jensen | year = 2006 | title = [[Endgame (Derrick Jensen books)|Endgame]] | publisher = [[Seven Stories Press]] | location = New York | isbn = 978-1-58322-730-5}} * {{cite book | last = Keppie | first = Lawrence | year = 1984 | title = The Making of the Roman Army: From Republic to Empire | publisher = Barnes & Noble | location = Totowa, N.J. | isbn = 0-389-20447-1}} * કોરોતાયેવ, એન્ડ્રે, ''વિશ્વના ધર્મો અને જૂના વિશ્વની ઓઈકુમેને સંસ્કૃતિનો સામાજિક ઉત્કર્ષઃ સામસામી-સાંસ્કૃતિક કલ્પના'' લેવિસ્ટન ન્યૂ યોર્કઃ એડવીન મેલ્લેન પ્રેસ, 2004 આઇએસબીએન(ISBN) 0-907061-05-0 * ક્રેડિન નિકોલે. સંસ્કૃતિકરણ માટેનો પુરાતત્વિય માપદંડ ''સમાજિક ઉત્કર્ષ અને ઇતિહાસ'' , ભાગ. 5, ક્રમ 1 (2006): 89-108. આઈએસએસએન(ISSN) 1681-4363. * {{cite book | last = Lansing | first = Elizabeth | year = 1971 | title = The Sumerians: Inventors and Builders | url = https://archive.org/details/sumeriansinvento00lans | publisher = McGraw-Hill | location = New York | isbn = 0-07-036357-9}} * {{cite book | last = Lee | first = Ki-Baik | year = 1984 | title = A New History of Korea | others = trans. Edward W. Wagner, with Edward J. Shultz | publisher = [[Harvard University Press]] | location = Cambridge | isbn = 0-674-61575-1}} * {{cite book | last = McGaughey | first = William | year = 2000 | title = Five Epochs of Civilization | url = https://archive.org/details/fiveepochsofcivi0000mcga | publisher = Thistlerose Publications | isbn = 0-9605630-3-2 |location=Minneapolis}} * {{cite book | last = Nahm | first = Andrew C. | year = 1983 | title = A Panorama of 5000 Years: Korean History | url = https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm_v5o2 | publisher = Hollym International | location = Elizabeth, N.J. | isbn = 0-930878-23-X}} * {{cite book | last = Oliphant | first = Margaret | year = 1992 | title = The Atlas of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past | publisher = Ebury | location = London | isbn = 0-09-177040-8}} * {{cite book | last = Rogerson | first = John | year = 1985 | title = Atlas of the Bible | url = https://archive.org/details/atlasofbible0000roge_h3g2 | publisher = [[Infobase Publishing]] | location = New York | isbn = 0-8160-1206-7}} * {{cite book | last = Sandall | first = Roger | authorlink = Roger Sandall | year = 2001 | title = The Culture Cult: Designer Tribalism and Other Essays | url = https://archive.org/details/culturecultdesig00sand_0 | publisher = Westview | location = Boulder, Colo. | isbn = 0-8133-3863-8}} * {{cite book | last = Sansom | first = George | year = 1958 | title = A History of Japan: To 1334 | url = https://archive.org/details/historyofjapan0000sans_v7a8 | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 0-8047-0523-2 (1996 reprint)}} * {{cite book | last = Southworth | first = John Van Duyn | year = 1968 | title = The Ancient Fleets: The Story of Naval Warfare Under Oars, 2600 B.C.–1597 A.D. | publisher = Twayne | location = New York}} * {{cite book | last = Thomas | first = Hugh | authorlink = Hugh Thomas (historian) | year = 1981 | title = An Unfinished History of the World | url = https://archive.org/details/unfinishedhistor0000thom | edition = rev. | publisher = Pan | location = London | isbn = 0-330-26458-3}} * {{cite book | last = Yap | first = Yong | coauthors = and Arthur Cotterell | year = 1975 | title = The Early Civilization of China | url = https://archive.org/details/earlycivilizatio0000cott | publisher = Putnam | location = New York | isbn = 0-399-11595-1}} * એ. ન્યૂરી યુર્ડુસેવ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને ઇતિહાસની ફિલસુફીઃ સંસ્કૃતિકરણ અભિગમ(બેસિંગસ્ટોકઃ પેલગ્રેવ મેકમિલન, 2003) * {{cite book | last = Beck | first = Roger B. | authorlink = | coauthors = Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor, Dahia Ibo Shabaka, | title = World History: Patterns of Interaction | publisher = McDougal Littell | year = 1999 | location = Evanston, IL | pages = | url =https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck| doi = | id = | isbn = 0-395-87274-X }} [[Category:લોકોની માનવશાસ્ત્ર વિષયક શ્રેણી]] [[Category:સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર]] [[Category:સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ]] [[Category:સમાજ]] [[Category:ઇતિહાસના સિદ્ધાંતો]] [[Category:સામાજિક સંસ્કૃતિનો ઉદય]] [[Category:સાંસ્કૃતિક ભૂગોળ]] [[Category:સંસ્કૃતિ]] [[Category:સંસ્કૃતિઓ]] 8v1le5p7abvpuaeddp5x6v2hutbn0s3 0 28506 905497 903846 2026-09-22T02:39:36Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905497 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = The Prince Charles | title = [[Prince of Wales]]; [[Duke of Rothesay]] <small>([[#Titles, styles, honours and arms|more]])</small> | image = Charles, Prince of Wales.jpg | imgw = 220 | caption = The Prince of Wales during a visit of the [[White House]] in 2005 | spouses = ડિયાના, કેમિલા પારકર<br />(m. 1981, div. 1996)<!-- THESE DATES ARE THOSE OF THE ROYAL MARRIAGE&nbsp;— i.e. FROM THEIR WEDDING TO THEIR DIVORCE! --><br />Camilla <br />(m. 2005) | issue = Prince ફિલીપ <br /> Prince હેરી | full name = ચાર્લ્સ ફિલીપ આર્થર જ્યૉર્જ | house = Paternal: House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg<br />Maternal: House of Windsor | father = | mother = Elizabeth II of the United Kingdom|Elizabeth II | date of birth = {{Birth date and age|1948|11|14|df=yes}} | place of birth = Buckingham Palace]], London | date of christening = 15 December 1948 | place of christening = Buckingham Palace, London | occupation = | religion = Christian (Church of England) | signature = Prince Charles Signature.svg }} '''ચાર્લ્સ તૃતીય,''' (ચાર્લ્સ ફિલીપ આર્થર જ્યોર્જ;{{#tag:ref|When Charles uses a surname, it is ''[[Mountbatten-Windsor]]'', although, according to [[letters patent]] dated February 1960, his official surname is ''Windsor''.<ref>{{cite web| authorlink = Royal Households of the United Kingdom#The Royal Household|Royal Household of the United Kingdom| title = The Royal Family name| work=The Official Website of the British Monarchy| publisher=The Royal Household| url = http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheRoyalFamilyname/Overview.aspx| access-date = 3 Feb. 2009}}</ref>|group=N|name=sur}} જન્મ 14 નવેમ્બર 1948) એ મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય અને મહારાજ ફિલીપ, એડિનબર્ગના ઉમરાવના સૌથી જયેષ્ઠ પુત્ર છે.) તેઓ યુનાઈટેડ કિંગડમ અને ૧૪ રાષ્ટ્રમંડળ દેશોના મહારાજા છે. કેમ્બ્રિજ-સ્થિત ટ્રિનિટી કૉલેજમાંથી આર્ટ્સમાં સ્નાતક થયા બાદ, ચાર્લ્સે 1971-76માં રોયલ નેવીમાં ફરજ બજાવી હતી. 1981માં તેઓએ વિશ્વભરમાં રહેલા ટેલિવિઝન પ્રેક્ષકોની નજરો સમક્ષ લૅડી ડાયના સ્પેન્સર સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને બે સંતાન થયા હતા, 1982માં વેલ્સના રાજકુમાર વિલિયમ અને 1984માં વેલ્સના રાજકુમાર હેરી. તેમના સંબંધો અંગેના ચોપાનિયાઓના આક્ષેપો બાદ 1992માં આ દંપતી અલગ થઇ ગયું હતું. કેમિલા પાર્કર બાઉલ્સ સાથે સંબંધો ધરાવે છે તેવા ડાયનાએ કરેલા જાહેર આક્ષેપો બાદ 1996માં તેમના છૂટાછેડાં થઈ ગયા હતા. 1997ની 31મી ઓગસ્ટે પેરિસ ખાતે ડાયના એક કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી હતી. લાંબો સમય ચાલેલા સહવાસ બાદ, 2005માં પ્રિન્સે કેમિલા સાથે લગ્ન કર્યા, જે ડચેસ ઓફ કોર્નવોલ (કોર્નવોલના ઉમરાવ)નું બિરૂદ ભોગવે છે. પ્રિન્સ પોતાના સખાવતી કાર્યો બદલ જાણીતા છે તથા તેઓ ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટ, ધ પ્રિન્સ’સ રિજનરેશન ટ્રસ્ટ અને ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટના પ્રયોજક છે. તેઓ જૂની ઈમારતોની સ્થાપત્યકલા અને જાળવણી અંગે સ્પષ્ટપણે વિચારો વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે અને તેમણે ''અ વિઝન ઓફ બ્રિટેન'' (1989) શીર્ષક ધરાવતું એક પુસ્તક બહાર પાડ્યું હતું. તેમણે ઔષધીય વનસ્પતિ અને અન્ય વૈકલ્પિક તબીબી સારવાર અંગે ચર્ચાસ્પદ વિચારો વ્યક્ત કરેલા છે. 1958થી, તેમનું મુખ્ય બિરૂદ ''એચઆરએચ (HRH) વેલ્સના રાજકુમાર (ધ પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ)'' છે. સ્કોટલૅન્ડમાં તેઓ ''ધ ડ્યુક ઓફ રોથસે (રોથસેના ઉમરાવ) તરીકે ઓળખાય છે.'' <ref>"[http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/titles/ વેલ્સના રાજકુમાર: ટાઇટલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111194843/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/titles/ |date=2012-01-11 }}"</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== ચાર્લ્સનો જન્મ 14 નવેમ્બર, 1948ના રોજ બકિંગહામ પૅલેસ ખાતે થયો હતો, તેઓ રાજકુમારી એલિઝાબેથ, એડિનબર્ગની ઉમરાવ અને ફિલીપ, એડિનબર્ગના ઉમરાવના સૌપ્રથમ સંતાન છે, તથા તેઓ રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને મહારાણી એલિઝાબેથના સૌપ્રથમ પૌત્ર છે. તેમની ધર્મદિક્ષા વિધિ મહેલના સંગીતકક્ષમાં 15મી ડિસેમ્બર, 1948ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં જોર્ડન નદીના જળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની ધર્મદિક્ષા વિધિમાં કેન્ટરબરીના આર્કબિશપ જ્યોફ્રે ફિશર હતા. રાજકુમારના ગોડપેરેન્ટ્સ તેમના માતૃપક્ષના દાદા, તેમના માતૃપક્ષના વડદાદી, મહારાણી મેરી, તેમની મામી રાજકુમારી માર્ગારેટ, તેમના પિતૃપક્ષના વડદાદી ડોવાગર માર્ચિયોનેસ ઓફ મિલફોર્ડ હેવન, તેમના માતૃપક્ષના મોટા-કાકા ડેવિડ બોવ્સ-લિયોન, તેમના પિતાના પિતરાઇ લેડી બ્રેબોર્ન; તેમના દાદાના પિતરાઇ નોર્વેનો રાજા હેકન છઠ્ઠો (જેમનાથી એલેક્ઝેન્ડર કેમ્બ્રિજ, એથલોનના ઉમરાવની અવેજીમાં છે) અને તેમના પિતૃપક્ષના વડકાકા ગ્રીસના રાજકુમાર જ્યોર્જ ઉપસ્થિત હતા. ચાર્લ્સના વડદાદા રાજા જ્યોર્જ પાંચમાના વારસાના નિયમો અનુસાર બ્રિટિશ રાજકુમાર અથવા રાજકુમારીનું બિરૂદ અને ''રોયલ હાઇનેસ'' ની શૈલી માત્ર વેલ્સના રાજકુમારના સૌથી મોટા પુત્ર તેમજ સાર્વભૌમ રાજાના પુરૂષ જાતિના બાળકો અને પૌત્રોને જ આપવાના હોય છે. જોકે, 22 ઓક્ટોબર 1948ના રોજ જ્યોર્જ પાંચમાએ વારસાના નવા નિયમો જારી કરીને આ બહુમાન પ્રિન્સેસ એલિઝાબેથ અને રાજકુમાર ફિલીપના કોઇપણ સંતાનને આપવાનું ઠરાવ્યું; અન્યથા, ચાર્લ્સને માત્ર તેના પિતાનું બિરુદ જ મળ્યું હોત અને તેને મેરિયોનેથના ઉમરાવનું સૌજન્ય બિરુદ મળ્યું હોત. આ રીતે, સ્ત્રી વારસદારના બાળકોને શાહી અને રાજકુમાર-રાજકુમારીનું બિરુદ મળ્યું. ચાર્લ્સ જ્યારે ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય તરીકે બિરાજ્યાં, જેની સાથોસાથ ચાર્લ્સ તેમની માતા તે સમયે જે સાત દેશો પર હકુમત ધરાવતી હતી તેના મુખ્ય વારસદાર બની ગયા. આ ઘટનાક્રમને કારણે હવે તેમનો દરજ્જો ''આપોઆપ'' વધીને કોર્નવોલના ઉમરાવ (મહારાજા એડવર્ડ ત્રીજાના મુખપત્રમાં આ બિરુદ રાજાના સૌથી મોટા પુત્રને આપવામાં આવતું હતું)નો થઈ ગયો હતો, અને સ્કોટિશ દરજ્જામાં તેઓ રોથસેના ઉમરાવ, કૅરિકના ઉમરાવ, બૅરોન ઓફ રેનફ્ર્યૂ, લોર્ડ ઓફ ધ ઇઝ્લેસ, અને પ્રિન્સ તથા ગ્રેટ સ્ટ્યૂઅર્ડ ઓફ સ્કોટલેન્ડનો સમાવેશ થતો હતો. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં અગ્રતાક્રમ પ્રમાણે તાજ પરની દાવેદારીમાં તેમનો ક્રમ પ્રથમ હતો, તેમ છતાં તેમના માતાપિતાને ધ્યાનમાં લેતા તેમનો ક્રમ ત્રીજો હતો, અને તેમની માતા અને પિતા કે જેઓ શાહી પરિવારના ઉપ-પ્રતિનિધિ હતા, તેમના બાદ અન્ય લોકોના અગ્રપદના હક્કની દૃષ્ટિએ તેમનો ક્રમ ચોથો અથવા પાંચમો હતો. 1953માં વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબી ખાતે યોજાયેલા પોતાની માતાના રાજ્યારોહણ સમારોહમાં ચાર્લ્સ ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા, જ્યાં તેઓ પોતાની દાદી અને કાકીની જોડે બેઠા હતા. શાહી પરિવારના બાળક માટેના રિવાજ પ્રમાણે, ચાર્લ્સ માટે એક શિક્ષિકા, કેથેરીન પીબ્લેસની નિમણૂક કરવામાં આવી અને તેણે પાંચ વર્ષથી આઠ વર્ષની વય દરમિયાન ચાર્લ્સને શિક્ષણ આપ્યું. 1955માં બકિંગહામ પૅલેસે એવી જાહેરાત કરી કે ચાર્લ્સ ખાનગી શિક્ષકને બદલે શાળામાં ભણવા જશે, આમ આ રીતે શિક્ષણ મેળવનારા ચાર્લ્સ સૌપ્રથમ શાહી વારસદાર બન્યા હતા.<ref name="time 1988">{{cite news |title = Growing Up Royal |work = TIME |date = 25 Apr. 1988 |url = http://www.time.com/time/daily/special/diana/readingroom/8191/4_25.html |access-date = 4 Jun. 2009 |archive-date = 2005-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050331004503/http://www.time.com/time/daily/special/diana/readingroom/8191/4_25.html |url-status = dead }}</ref> ==યુવાની== ===શિક્ષણ=== ચાર્લ્સ પ્રારંભમાં પશ્ચિમ લંડનમાં આવેલી હિલ હાઉસ સ્કૂલમાં ભણ્યાં, જ્યાં તેમણે શાળાના સ્થાપક અને તે સમયના વડા સ્ટુઅર્ટ ટાઉનેન્ડ પાસેથી બિન-પસંદગીની ટ્રીટમેન્ટ મેળવી, તેઓએ રાણીને ચાર્લ્સને [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]]માં તાલીમ આપવાની સલાહ આપી હતી, કારણ કે હિલ હાઉસના છોકરાઓ ફૂટબોલના મેદાનમાં ક્યારેય કોઇની શેહ-આદર રાખતા નહોતા.<ref>{{Cite news| title=Lieutenant-Colonel H. Stuart Townend| newspaper=The Times| date=30 October 2002| url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article1180313.ece| access-date=29 May 2009| location=London| archive-date=5 જૂન 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031507/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article1180313.ece| url-status=dead}}</ref> રાજકુમાર ત્યારપછી પોતાના પિતાની ભૂતપૂર્વ શાળા, ઇંગ્લેન્ડના બર્કશાયર સ્થિત શીમ પ્રિપેરેટરી સ્કૂલમાં ભણ્યાં અને આખરે સ્કોટલેન્ડની ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલી ગોર્ડનસ્ટોઉનમાં ગયાં. એવી નોંધ મળે છે કે રાજકુમારે તેમની પછીની શાળા “કોલ્ડિટ્ઝ ઇન કિલ્ટ્સ” ખાતે પોતાનો સમય ઉપેક્ષિત હાલતમાં વિતાવ્યો હતો, કેમ કે ચાર્લ્સે નોંધ્યા પ્રમાણે – તેઓએ ઓસ્ટ્રેલિયાની ગીલોન્ગમાં આવેલી ગીલોન્ગ ગ્રામર સ્કૂલના ટિમ્બરટોપ કૅમ્પસમાં પોતાની બે ટર્મ ગાળી હતી જે દરમિયાન તેઓ પોતાના શિક્ષક માઇકલ કોલિન્સ પર્સી સાથે પપુઆ ન્યુ ગિયેનાની ઇતિહાસ સફરે ગયા હતા. ગોર્ડનસ્ટોઉનથી પરત ફરતાં ચાર્લ્સે હૅડ બોય બનીને પોતાના પિતાનું અનુસરણ કર્યું હતું, અને 1967માં ઇતિહાસ તથા ફ્રેન્ચ વિષયમાં બે એ લૅવલ્સ સાથે શાળા છોડી હતી. સૈન્ય દળોમાં જોડાવાનો વિરોધ કરીને, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળામાંથી યુનિવર્સિટીમાં સીધો પ્રવેશ મેળવીને ચાર્લ્સે ફરી એકવાર પરંપરા તોડી. વિન્ડસરના ડીન રોબિન વૂડ્સની ભલામણના આધારે અને પોતાના એ લેવલ્સમાં માત્ર બી અને સી ગ્રેડ્સ જ ધરાવતા હોવા છતાં,<ref name="princeofwales1">{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Biography |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100824181313/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/|archive-date=2010-08-24}}</ref> રાજકુમારને કેમ્બ્રિજની ટ્રિનિટી કૉલેજમાં દાખલ થયા, જ્યાં તેઓ કેનેડામાં જન્મેલા અધ્યાપક જોન કોલેસ હેઠળ માનવશાસ્ત્ર, પુરાતત્વવિદ્યા અને ઇતિહાસ વિષયો ભણ્યાં. 23મી જૂન, 1970ના રોજ તેઓએ 2:2 બૅચલર ઓફ આર્ટસની ડિગ્રી મેળવી અને એ રીતે શાહી પરિવારમાં યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી મેળવનાર ત્રીજા સદસ્ય બન્યાં.<ref name="powedu">{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/education/index.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Education |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100824182635/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/education/index.html|archive-date=2010-08-24}}</ref> ત્યારપછી 2 ઓગસ્ટ, 1975ના રોજ, તેઓને યુનિવર્સિટીની પરંપરા મુજબ કેમ્બ્રિજના માસ્ટર ઓફ આર્ટસ ડિગ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા.<ref name="powedu"/> પોતાના ત્રીજા તબક્કાના શિક્ષણ દરમિયાન, ચાર્લ્સે ઓલ્ડ કૉલેજમાં (યુનિવર્સિટી ઓફ વૅલ્સ, એબરીસ્ટ્વિથના ભાગરૂપ) પણ અભ્યાસ કર્યો હતો, જ્યાં તેઓએ વૅલ્શ ભાષા અને વૅલ્શ ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યો. વૅલ્સની બહાર જન્મનાર તેઓ એવા સૌપ્રથમ પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ છે કે જેમણે આ પ્રદેશની ભાષાને શીખવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય. ===વેલ્સના રાજકુમારનું સર્જન=== [[ચિત્ર:Charles investiture.jpg|thumb|right|મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય વેલ્સના રાજકુમારને 1969માં પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ ક્રાઉનથી નવાજે છે]] 26મી જુલાઈ, 1958ના રોજ ચાર્લ્સને પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ અને અર્લ ઓફ ચૅસ્ટર બનાવવામાં આવ્યા,<ref>{{London Gazette|issue=41460|startpage=4733|date=29 July 1958|access-date=2 Sep. 2008}}</ref><ref name="pow">{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/previousprincesofwales/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Previous Princes of Wales |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CRLkmrl?url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/previousprincesofwales/ |url-status=dead }}</ref> અલબત્ત 1 જુલાઈ, 1969 સુધી તેમનો વિધિપૂર્વકનો પદવીદાન સમારંભ યોજાયો નહોતો. કેર્નાર્ફન કૅસલ ખાતે યોજાયેલા અને ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવેલા એક સમારોહમાં તેમના માતા દ્વારા ચાર્લ્સને તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો અને ચાર્લ્સે વૅલ્શ અને ઇંગ્લિશ- બન્ને ભાષામાં પોતાની પ્રતિક્રિયા અને સંબોધન કર્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/investiture/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Investiture |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020021713/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/investiture/ |url-status=dead }}</ref> ત્યારપછીના વર્ષે તેમણે હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સમાં પોતાનું સ્થાન મેળવ્યું,<ref name="princeofwales1"/> અને તે દશકના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ મહારાજા જ્યોર્જ પહેલા પછી રાજ પરિવારના સૌપ્રથમ એવા વ્યક્તિ બન્યાં કે બ્રિટિશ કેબિનેટની બેઠકમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા. આ બેઠકમાં તેમને વડાપ્રધાન જેમ્સ કેલાઘન દ્વારા આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા જેથી યુવરાજ બ્રિટિશ સરકાર અને કેબિનેટની કામગીરીનો અનુભવ મેળવી શકે. ચાર્લ્સે વધુને વધુ જાહેર ફરજો નિભાવવી પણ શરૂ કરી, અને 1976માં પોતાના ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી,<ref>{{cite web |url=http://princescharities.org/princes-trust |title=The Prince's Trust &#124; The Prince's Charities |publisher=Princescharities.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921102217/http://princescharities.org/princes-trust |url-status=dead }}</ref> તેમજ 1981માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની યાત્રા કરી. આ સમયગાળામાં, રાજકુમારે ઓસ્ટ્રેલિયાના ગવર્નર જનરલ તરીકે કામ કરવામાં રસ વ્યક્ત કર્યો હતો; કમાન્ડર માઇકલ પાર્કરે જણાવ્યું હતું કે: “આ નિમણૂંક પાછળનો વિચાર તેમને રાજાશાહીનો અથવા તો ભાવિ રાજા બનવાના પાઠ શીખવવાનો અને વેપાર શીખવવાનો હતો.” જો કે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાઓ અને 1975માં ગવર્નર-જનરલ દ્વારા સરકારની બરખાસ્તી જેવા કારણોના પરિણામે, આ દિશામાં કંઈ આગળ વધી શક્યું નહી. ચાર્લ્સે વત્તાઓછાં અંશે થોડા રંજ સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાના મંત્રીઓનો નિર્ણય સ્વીકાર્યો, તેમણે એવું જણાવ્યું હતું કે: “જ્યારે કોઇ મદદ કરવા માટે કંઈક કરવા વિચારો છો ત્યારે તમારી ભાવના મદદ કરવાની હોય છે અને તમે કહી દો છો કે આપની જરૂરત નથી?” <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/time/episodes/ep1.htm |title=Episode 1 |publisher=Abc.net.au |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> તેથી ઊલટું, ટોમ ગાલેઘરે લખ્યું તું કે ચાર્લ્સને રોમાનિયાનાં રાજાશાહીવાદીઓ દ્વારા તે દેશના તાજની પેશકશ કરવામાં આવી હતી, આ પ્રસ્તાવને ઠુકરાવી દેવામાં આવી હોવાની નોંધ મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.romanialibera.ro/a77231/acarul-paun-european.html |title=Romania libera: Editia online |publisher=Romanialibera.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |language=Romanian |archive-date=2008-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218123815/http://www.romanialibera.ro/a77231/acarul-paun-european.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.libertatea.ro/index.php?section=articole&screen=stire&sid=163329 |title=Printul Charles si-a luat casa intre tigani :: Libertatea.ro |publisher=Libertatea.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219010631/http://www.libertatea.ro/index.php?section=articole&screen=stire&sid=163329 |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સ એ હાલમાં પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સનું બિરુદ ધરાવનારા સૌથી વયસ્ક વ્યક્તિ છે. આ બિરુદ શાહી વારસદારને આપવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રસમૂહના મૂલકોના ઇતિહાસને નજર સમક્ષ રાખીએ તો ચાર્લ્સ એ એડવર્ડ સાતમાં પછીના સૌથી લાંબો સમય સેવા આપનારા બીજા ક્રમના સૌથી વયસ્ક શાહી વારસદાર પણ છે. બ્રિટનના ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબો સમય પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ તરીકેની ભૂમિકા ભજવવામાં ચાર્લ્સનો ક્રમ એડવર્ડ સાતમાં અને જ્યોર્જ પાંચમા પછી ત્રીજો છે, અને જો તેઓ પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સના પદે યથાવત રહ્યાં તો 9 સપ્ટેમ્બર, 2013ના રોજ તેઓ આગળના બન્નેને ટપી જશે. જો તેઓ 18 સપ્ટેમ્બર, 2013 બાદ તાજ પર બિરાજશે, તો ચાર્લ્સ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજા બનનારા સૌથી વયસ્ક વ્યક્તિ હશે. ચાર્લ્સની અત્યારે જે ઉંમર છે તે કરતા વધુ વયે એકમાત્ર વિલિયમ ચોથો રાજા બન્યો હતો. ===સૈન્ય તાલીમ અને કારકિર્દી=== [[ચિત્ર:Prince Charles arrives at Andrews Air Force Base in the United States, 1981.jpg|thumb|પ્રિન્સ ચાર્લ્સ 1981માં અમેરિકામાં એન્ડ્રૂ એર ફોર્સ બેઝ પર]] પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ તરીકેની પરંપરાના ભાગરૂપે, ચાર્લ્સે નૌકાદળ અને વાયુસેનામાં સમય વિતાવ્યો હતો. કેમ્બ્રિજ ખાતેના પોતાના બીજા વર્ષ દરમિયાન ચાર્લ્સની વિનંતી પર તેમણે રોયલ એર ફોર્સની તાલીમ મેળવી હતી, જેના બાદ 8 માર્ચ 1971ના રોજ યુવરાજે જેટ પાયલટની તાલીમના ભાગરૂપે ક્રેનવેલ સ્થિત રોયલ એર ફોર્સ કૉલેજથી ઉડાન ભરી હતી. તે વર્ષના સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પાસિંગ આઉટ પરેડ બાદ, તેમણે નૌકાદળની કારકિર્દી હાથ ધરી હતી, અને ડ્વાર્ટમાઉથ ખાતેની રોયલ નૅવલ કૉલેજ ખાતે છ સપ્તાહના અભ્યાસક્રમમાં જોડાયા હતા અને ત્યારબાદ ગાઇડેડ મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર{{HMS|Norfolk|D21|6}} (1971-72) તથા ફ્રિગેટ્સ {{HMS|Minerva|F45|6}} (1972-1973) અને {{HMS|Jupiter|F60|6}} (1974) પર ફરજ બજાવી હતી. 9 ફેબ્રુઆરી, 1976ના રોજ 845 નૅવલ એર સ્ક્વૉડ્રનમાં જોડાતા પૂર્વે, ચાર્લ્સે 1974માં આરએનએએસ (RNAS) યેવોવિલ્ટન ખાતે હેલિકોપ્ટર પાયલટ તરીકેના ગુણો પણ શીખ્યાં હતા.{{HMS|Hermes|R12|6}} નૌકાદળમાં પોતાના આખરી નવ માસના ગાળામાં યુવરાજે કોસ્ટર માઇનહન્ટરની કમાન{{HMS|Bronington|M1115|6}} પણ સંભાળી હતી. કુલ મળીને, પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ચિપમન્ક બેઝિક પાયલટ ટ્રેનર, હેરિઅર ટી એમકે 4 વી/એસટીઓએલ (V/STOL) ફાઇટર, બીએસી (BAC) જેટ પ્રોવોસ્ટ જેટ પાયલટ ટ્રેનર, નિમરોડ મેરિટાઇમ પેટ્રોલ એરક્રાફ્ટ, એફ-4 ફૅન્ટમ ટુ ફાઇટર જેટ, એવરો વલ્કન જેટ બોમ્બર અને સ્પિટફાયર ક્લાસિક ડબલ્યુડબલ્યુટુ (WWII) ફાઇટર ઉડાડતા શીખેલા છે. ==પ્રારંભિક પ્રણય== [[ચિત્ર:HRH Prince Charles Allan Warren.jpg|thumb|1974માં બકિંગહામ પેલેસમાં પ્રિન્સ, એલેન વોરેન દ્વારા]] પ્રિન્સ ચાર્લ્સનું પ્રણય જીવન હંમેશાથી જ અટકળો અને અખબારોનો વિષય રહ્યું છે. પોતાની યુવાનીમાં તેઓ સંખ્યાબંધ સ્ત્રીઓ સાથે સંકળાયેલા હતા, જેમાં સ્પેન ખાતે બ્રિટનના રાજદૂતની પુત્રી જ્યોર્જિયાના રસ્સેલ, લૅડી જૅન વેલેસ્લી, ડેવિના શેફિલ્ડ, એક મોડેલ ફિયોના વૉટ્સન, સુસાન જ્યોર્જ, લેડી સારાહ સ્પેન્સર, લક્ઝમબર્ગની રાજકુમારી મેરી એસ્ટ્રિડ, ટ્રાયોનની બેરોનેસ ડૅલ, જેનેટ જેનકિન્સ અને જૅન વૉર્ડનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રસમૂહના પ્રદેશોના તાજનો વારસદાર હોવાને લીધે જ નહીં, પરંતુ ચાર્લ્સના લગ્ન તેની ભાવિ રાજાશાહીની શક્યતા વધારે એવી સંભાવના હતી. પરિણામે તેમની પાત્રની પસંદગી પ્રત્યે વ્યાપકપણે આકર્ષણ ઊભું થવાનું હતું જ. ચાર્લ્સના લગ્નમાં ખાસ કરીને નવવધુની પ્રતિષ્ઠા સૌથી મોટું મહત્વનું પરિબળ બની રહેવાની હતી, તેમાંય વળી 1772ના રોયલ મેરેજિઝ એક્ટ હેઠળ પોતાની માતાની અનુમતિ પણ લેવાની રહેતી હતી. આ કાનૂન હેઠળ કોઇ રોમન કેથોલિક સાથેના લગ્ન કરવાથી તેઓ અને લગ્નથી થયેલા સંતાનો વારસામાંથી આપોઆપ બહાર થઈ જાય તેમ હતા.<ref name="ActOfSettlement">http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1565208 Act of Settlement of 1700</ref> પોતાના પિતાનાં "અંકલ ડિકી", લ્યુઇસ માઉન્ટબૅટન, ફર્સ્ટ અર્લ માઉન્ટબેટન ઓફ બર્માએ ભાવિ પત્નીની પસંદગી અને મુલાકાત વિશે ચાર્લ્સને લેખિત સલાહ આપી હતીઃ "તમારા જેવા કોઇ કિસ્સામાં, માણસે ઠરીઠામ થતા પહેલા તેના જંગલી ઓટ્સ વાવવા જોઇએ અને શક્ય તેટલા અફેર્સ કરવા જોઇએ પરંતુ પત્ની માટે તેણે છોકરી બીજા કોઇને મળે અને તેના પ્રેમમાં પડે તે પહેલા, યોગ્ય, આકર્ષક અને મીઠા ચારિત્ર્યવાળી છોકરી પસંદ કરી લેવી જોઇએ... જો તેઓને લગ્ન બાદ ઉચ્ચ સન્માનના દરજ્જા પર રહેવાનું હોય તો મહિલા માટે અનુભવ વિચલિત કરનારા છે."<ref name="junor1">{{cite book|last= Junor|first=Penny|title=The Firm: the troubled life of the House of Windsor| url=http://books.google.com/?id=e_f6-ZPQuKAC&pg=PA72&lpg=PA72&dq=%22sow+his+wild+oats+and+have+as+many+affairs+as+he+can%22|access-date= 13 May 2007|year= 2005|publisher=Thomas Dunne Books| location=New York|isbn=9780312352745| oclc = 59360110|pages = 72|chapter = The Duty of an Heir}}</ref> માઉન્ટબેટન ગાદીના વારસદારને સલાહ આપવાની વિશેષણ ગુણત્તા ધરાવતા હતા. તેમણે પંચમ જ્યોર્જ, રાણી એલિઝાબેથ અને તેમની પુત્રીઓને 22 જુલાઈ,1939ના રોજ ડાર્ટમાઉથ રોયલ નેવલ કૉલેજ ખાતે મુલાકાત લેવા આમંત્રિત કર્યા હતા અને કૅડેટ પ્રિન્સ ફિલીપ ઓફ ગ્રીસને યુવાન રાજકુમારીની સંગતમાં રહેવા માટેની સમજ આપી હતી, તેમજ તેમણે ચાર્લ્સના ભાવિ સાસુ-સસરાં સાથેની સૌપ્રથમ સવિસ્તર મુલાકાત પણ ગોઠવી હતી.<ref>{{cite web| url = http://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/prince_philip.html| title = The Real Prince Philip| access-date = 12 May 2007| last = Edwards| first = Phil| date = 31 Oct. 2000| format = TV documentary| work=Real Lives: channel 4's portrait gallery| publisher=Channel 4}}</ref> 1974ના પ્રારંભમાં, માઉન્ટબેટને પોતાની પૌત્રી હોન. એમાન્ડા નોચબુલ (જન્મ 26 જૂન 1957) સાથેના સંભવિત લગ્ન વિશે એલિઝાબેથ અને ફિલીપના સૌથી મોટા પુત્ર સાથે પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો હતો, <ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 204-206</ref>અને એવી ભલામણ કરી હતી કે આ પચીસ વર્ષીય રાજકુમારી ચાર્લ્સના યુવાનીના અનુભવો સામે સાંગોપાંગ ખરી ઉતરે છે. ચાર્લ્સે કર્તવ્યનિષ્ઠતા સાથે એમાન્ડાની માતા લેડી બ્રેબોર્ન (જે તેની દાદી પણ હતી)ને તેમની પુત્રીમાં પોતાને રસ હોવા વિશે લખ્યું હતું, જેને લેડી બ્રેબોર્ને માન્ય રાખ્યો હતો, અલબત્ત તેમણે એવું સૂચન કર્યું હતું કે આ સંબંધ ઉતાવળિયો છે.<ref>ડિમ્બલેબી</ref> આ ઘટનાક્રમને લીધે માઉન્ટબેટન ડગ્યાં નહીં. ચાર વર્ષ બાદ તેમને અને એમાન્ડાને ચાર્લ્સે પોતાની 1980ની ભારતયાત્રામાં પોતાની સાથે રહેવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા. બન્ને પિતાએ, જો કે, તેની સામે વાંધો લીધો. ફિલીપે એવી ફરિયાદ કરી કે વેલ્સના રાજકુમાર પોતાના સુપ્રસિદ્ધ કાકા (જેમણે ભારતના આખરી બ્રિટિશ વાઇસરોય અને ભારતના સૌપ્રથમ ગવર્નર જનરલ તરીકે ફરજ બજાવી હતી)ના પ્રભાવ હેઠળ છે, જ્યારે લોર્ડ બ્રેબોર્ને એવી ચેતવણી આપી કે તેઓ દંપતી બનવાનો નિર્ણય કરી શકે તે પૂર્વે ભારતની સંયુક્તપણે મુલાકાત લેવામાં આવશે તો માધ્યમોનું ધ્યાન તેમના પ્રત્યે ખેંચાઇ શકે છે, જેનાથી તેમના ભવ્ય ભાવિ સામે પ્રશ્નાર્થ ઉભો થઇ શકે છે.<ref name="dimbleby_263_265">ડિમ્બલેબી, પાનાં 263-265</ref> જો કે, ચાર્લ્સ એકલો ભારત તરફ પ્રસ્થાન કરે તે પૂર્વે જ, 1979ના ઓગસ્ટ મહિનામાં માઉન્ટબેટનની હત્યા થઇ ગઇ. ચાર્લ્સ જ્યારે પરત ફર્યા, ત્યારે તેમણે એમાન્ડાની સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો. જો કે, એમાન્ડાએ આ હુમલામાં પોતાના દાદા ઉપરાંત પોતાની પૈતૃક દાદી, અને નાનાભાઈ નિકોલસને પણ ગુમાવી દીધા હતા અને હવે તે શાહી પરિવારના મુખ્ય સદસ્ય બનવાના પરિણામથી નફરત કરતી હતી.<ref name="dimbleby_263_265"/> 1980ના જૂન મહિનામાં, ચાર્લ્સે 1974થી પોતાનું ઘર રહેલા શેવિનીંગ હાઉસનો પોતાના ભાવિ રહેઠાણ તરીકે સત્તાવાર રીતે અસ્વીકાર કર્યો. કેન્ટમાં આવેલું રજવાડી ઘર એવું શેવિનીંગને એમાન્ડાના સંતાનવિહીન મોટા-કાકા છેલ્લા સ્ટેનહોપ ઉમરાવ દ્વારા શાહી પરિવારને અન્ય દેણગી સાથે વારસામાં આપવામાં આવ્યું હતું, તેમને એવી આશા હતી કે આખરે આ ઘર ચાર્લ્સને જ મળવાનું છે.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 299-300</ref> ==સૌપ્રથમ લગ્ન== ચાર્લ્સ લેડી ડાયના ફ્રાન્સિસ સ્પેન્સરને 1977માં ડાયનાના આલ્થોર્પ ખાતેના ઘરની મુલાકાત દરમિયાન મળ્યાં હતા જ્યાં તેમની સાથે ડાયનાની મોટી બહેન સારાહ હતી, તેમ છતાં 1980ની ગ્રીષ્મ ઋતુ સુધી ચાર્લ્સે પ્રણયાત્મક દૃષ્ટિએ ડાયનાનો વિચાર કર્યો નહોતો. જુલાઈ મહિનામાં પોતાના એક મિત્રના ઘરે કાપણી કરીને ગોઠવેલા સુકા ઘાસની ગંજી પર તેઓ અને ડાયના એકસાથે બેઠાં હતા ત્યારે ચાર્લ્સે માઉન્ટબેટનના મૃત્યુનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેનો ડાયનાને જવાબ આપ્યો કે તેના કાકાની અંતિમયાત્રા દરમિયાન ચાર્લ્સે ત્યક્તભાવ સેવવામાં આવ્યો હતો અને તેમનું ધ્યાન રાખવાની જરૂરત હતી. ચાર્લ્સના પસંદગીના જીવનચરિત્ર લેખક જોનાથન ડિમ્બલેબી જણાવ્યા પ્રમાણે, “ટૂંક સમયમાં લાગણીમાં કોઇ દેખીતો ઉભરો આવ્યા વિના, તેમણે ડાયનાને પોતાની ભાવિ પત્ની તરીકે જોવાનું ગંભીરતાપૂર્વક શરૂ કરી દીધું હતું.”<ref>ડિમ્બલેબી, પાનું 279</ref> બાલ્મોરલ અને સેન્ડ્રિન્ઘમની મુલાકાત દરમિયાન ડાયના પ્રિન્સની સાથે રહ્યાં હતા, જેને મોટાભાગના શાહી પરિવાર તરફથી ઉમળકાભર્યો પ્રતિસાદ સાંપડ્યો હતો. રાણીએ ચાર્લ્સને કોઇ સીધી સલાહ આપી નહોતી, અલબત્ત તેમના પિતરાઇ નોર્ટન નોચબુલ (એમાન્ડાના મોટાભાઈ) અને તેમની પત્ની પેનીએ આપી હતી. પરંતુ તેમણે એવો વાંધો લીધો કે ચાર્લ્સ ડાયનાના પ્રેમમાં હોય એવું જણાતું નથી અને તેણી ચાર્લ્સના હોદ્દાથી ખુબ મોહિત થઇ ગઇ હોય એવું જણાય છે, ચાર્લ્સ આ વાંધાઓથી ક્રોધે ભરાયા હતા.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 280-282</ref> દરમિયાન, આ દંપતીએ અવિરત અખબારી અટકળો અને પાછળ પડેલા પત્રકારોના કવરેજની વચ્ચે મુલાકાતો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. પ્રિન્સ ફિલીપે ચાર્લ્સને જણાવ્યું કે જો તેઓ ટૂંક સમયમાં ડાયના અંગે કોઇ નિર્ણય લેશે નહીં તો અખબારોના બિનજરૂરી ધ્યાનને કારણે તેણીની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ થઇ શકે છે. આ સલાહ ઉપરાંત ડાયના શાહી પરિવારની યોગ્ય વધુ માટેના માઉન્ટબેટનના ધારાધોરણો (અને દેખીતી રીતે જનતાના પણ) સાથે સુસંગત છે એવું લાગ્યા પછી ચાર્લ્સે સમય ગુમાવ્યા વિના આગળ ધપવા માટે ચેતવણી સ્વરૂપે પોતાના પિતાની સલાહ લીધી.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 281-283</ref> ===ડાયના સાથે સગાઇ અને લગ્ન=== [[ચિત્ર:British coin 25p (1981) reverse.jpg|thumb|right|ચાર્લ્સ અને ડાયનાના લગ્નને 1981 બ્રિટીશ ક્રાઉન પર યાદ કરવામાં આવ્યા (25 પેન્સ).]] પ્રિન્સ ચાર્લ્સે 1981માં ડાયના સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જેનો તેણીએ સ્વીકાર કર્યો, અને જ્યારે તેમણે તેના પિતા પાસે ડાયનાના હાથની માગણી કરી ત્યારે તેમણે સંમતિ આપી. આ સહઅસ્તિત્વને બ્રિટિશ અને કેનેડાની પ્રિવી કાઉન્સિલે (આવું એટલા માટે કરવામાં આવ્યું કેમ કે તેમના લગ્ન થકી પેદા થનારું સંતાન આ દેશોના તાજનો વારસદાર બને એવી સંભાવના હતી) મંજૂરી આપ્યા બાદ, ક્વીન-ઇન-કાઉન્સિલે કાયદાકીય જરૂરી મંજૂરી આપી, અને 29મી જુલાઈના રોજ સેંટ પૌલ’સ કેથેડ્રલ ખાતે ચાર્લ્સ અને ડાયના 3,500 આમંત્રિત મહેમાનો અને વિશ્વભરમાં ટેલિવિઝન પર જોઇ રહેલા 750 મિલિયન દર્શકોની નજરો સામે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. રાણીના તમામ ગવર્નર-જનરલો, તેમજ યુરોપના ક્રાઉન્ડ હૅડ્સ (આમાં સ્પેનના રાજા જુઆન કાર્લોસ પહેલા બાકી હતા, જેમને આ લગ્નમાં ઉપસ્થિત નહીં રહેવા સલાહ આપવામાં આવી હતી કારણ કે નવદંપતિની મધુરજની યાત્રામાં જિબ્રાલ્ટરના વિવાદિત ક્ષેત્રમાં કરાનારા રોકાણનો સમાવેશ થતો હતો) ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા. યુરોપના મોટાભાગના રાજ્યોના ચૂંટાયેલા વડાઓ મહેમાનોમાં સામેલ હતા, જેમાં ગ્રીસના પ્રમુખ કોન્સ્ટેન્ટાઇન કારમન્લિસ (તેમણે એટલા માટે ઇનકાર કર્યો હતો કે ગ્રીસના દેશવટો પામેલા રાજા કોન્સ્ટેન્ટાઇન બીજા, તેમનો એક નજીકના સગા અને બ્રિજરૂમના મિત્રને આ લગ્નમાં “કિંગ ઓફ ધ હૅલેનેસ” તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા), અને આયર્લેન્ડના પ્રમુખ પેટ્રિક હિલેરી (જેમને તાઓસિયેચ ચાર્લ્સ હૌગે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડના દરજ્જા અંગેના વિવાદને લીધે આ લગ્નમાં હાજરી નહીં આપવાની સલાહ આપી હતી). સલાહ આપવામાં આવી હતી ત્યારે સમય સરકારના પરિવર્તનનો પણ સમય હતો. પરંપરાગત રીતે આઇરિશ પ્રમુખ અને બ્રિટીશ રાજવી પરિવાર ઉત્તરી આયર્લેન્ડના મુદ્દે જાહેરમાં મળતા નથી. આ દંપતિએ ટેટબરી નજીકના હાઇગ્રોવ હાઉસ અને કેન્સિન્ગ્ટન પૅલેસ ખાતે રહેઠાણ બનાવ્યું હતું. લગભગ તરત જ, નવપરિણિત પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગઇ હતી, વણનોંતર્યા પત્રકારો તેમનો પીછો કરતા રહેતા, અને સમૂહ માધ્યમોને કારણે તેમના પ્રત્યેક પગલાને લાખો લોકો અનુસરતા. આ દંપતિને બે બાળકો હતાઃ રાજકુમાર વિલિયમ (જન્મ 21 જૂન 1982) અને હેનરી (“હૅરી” તરીકે ઓળખાય છે) (જન્મ 15 સપ્ટેમ્બર 1984). પોતાના બાળકોનાં જન્મ સમયે હાજર રહેનાર સૌપ્રથમ શાહી પિતા બનીને ચાર્લ્સે દાખલો સ્થાપ્યો હતો.<ref name="time 1988"/> ===વિચ્છેદ અને છૂટાછેડા=== પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સ વચ્ચેનોસંબંધ ટૂંક સમયમાં જ મુસીબતમાં મૂકાયો, પાંચ વર્ષની અંદર જ, આ “પરીકથા” સમાન લગ્ન ભંગાણના આરે આવીને ઉભા રહ્યાં. આ શાહી દંપતિ જ્યાં શામેલ હોય તે પ્રસંગો અને ઘટનાઓમાં સતત કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સની હાજરી ડાયના માટે અસહ્ય બની ગઇ. જાહેરમાં તથા ખાનગીમાં ડાયનાની વિરુદ્ધ {{Citation needed|date=March 2009}} બોલનારા ચાર્લ્સના સાથીદારોએ {{Who|date=March 2009}} એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેણી અસ્થિર અને સ્વભાવગત હતી; એક પછી એક, દેખીરી રીતે તેણે {{Weasel-inline|date=March 2009}} લાંબા સમયથી રહેલા ચાર્લ્સના સ્ટાફના સદસ્યોને બરખાસ્ત કરાવી દીધાં અને ચાર્લ્સના મિત્રો સાથેના તેમજ તેના પોતાના કુટુંબીજનો- પોતાના પિતા, માતા અને ભાઈ, અને શાહી પરિવારના સદસ્યો, જેવા કે યોર્કની ઉમરાવ સ્ત્રી સારાહ સાથેના સંબંધો ઘટાડી દીધાં.{{Citation needed|date=March 2009}} મહેલને રંજ થાય તે રીતે, પ્રિન્સેસે શાહી પરામર્શન માટેના સામાન્યપણે માન્ય સ્રોતો સિવાયના લોકો પાસેથી સલાહ લીધી હતી.{{Citation needed|date=March 2009}} પ્રિન્સે માગેલી મદદના પ્રતિસાદરૂપે, ડાયનાએ ઉદારતાથી જવાબ આપ્યો હતો. જો કે, લગ્નજીવનમાં થયેલી તકરારની માટે ચાર્લ્સને પણ જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે, કેમ કે તેણે પાર્કર-બાઉલ્સ સાથે પોતાનું [[વ્યાભિચારયુક્ત]] અફૅર ફરી શરુ કરી દીધું હતું.<ref>ડિમ્બલેબી, જોનાથન, ''વેલ્સના રાજકુમાર, ગ્રંથસૂચિ'' , પાનું 395</ref> જાહેરમાં તેઓ એક દંપતી તરીકે રહેતા હતા તેમછતાં ચાર્લ્સ અને ડાયના 1980ના દશકના અંતભાગ સુધીમાં ખાસ્સા એવાં અલગ થઇ ગયા હતા. પ્રિન્સ હાઇગ્રોવમાં રહેતા હતા અને પ્રિન્સેસ કેન્સિંગ્ટન પૅલેસમાં રહેતી હતી. વધુ સમયગાળા સુધી બન્નેના અલગાવ અને એકબીજાની ઉપસ્થિતિમાં જોવા મળતી દેખીતી પ્રતિકૂળતા માધ્યમોના ધ્યાનમાં આવવી શરૂ થઇ ગઇ. વધુમાં ચોપાનિયાઓમાં અને સમાચારોમાં પુરાવાઓ અને બેવફાઇના પ્રત્યારોપો પ્રકાશિત થયા હતા. 1992 સુધીમાં આ લગ્ન ફક્ત નામનું જ રહ્યું હતું; તે જ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં, યુનાઇટેડ કિંગડમના તત્કાલિન વડાપ્રધાન જોહન મેજરે બ્રિટિશ સંસદમાં પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસના ઔપચારિક વિચ્છેદની જાહેરાત કરી, ત્યારબાદ માધ્યમોએ પતિ-પત્નીના પક્ષ લેવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે ''વૉર ઓફ વૅલ્સિસ'' તરીકે ઓળખાતો ઘટનાક્રમ સર્જાયો. 1993ના ઓક્ટોબરમાં, ડાયનાએ એક મિત્રને પત્રમાં જણાવ્યું કે તેનું માનવું છે કે તેના પતિ હવે ટિગ્ગી લેગ-બોર્કના પ્રેમમાં છે અને તેને પરણવા ઇચ્છે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/monarchy/story/0,,2236744,00.html |title=Diana affair over before crash, inquest told &#124; guardian.co.uk |work=The Guardian |author=Rosalind Ryan and agencies |access-date=12 Oct. 2008 | location=London | date=7 Jan. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અને ડાયનાના લગ્નનો અંત 28 ઓગસ્ટ 1996ના રોજ ઔપચારિક છૂટાછેડા સાથે આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/20/newsid_2538000/2538985.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 20 &#124; 1995: 'Divorce': Queen to Charles and Diana |publisher=BBC News |access-date=12 Oct. 2008 | date=20 Dec. 1995}}</ref> પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસ છૂટા પડ્યાના એક વર્ષ બાદ 31 ઓગસ્ટ 1997ના રોજ પેરિસમાં ડાયના એક કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી, તેની સાથે તેનો સાથીદાર ડોડી ફયાદ અને કારચાલક હેનરી પૌલ પણ હતા. મહેલના રાજકીય શિસ્તના નિષ્ણાતોએ એવી દલીલ કરી કે ડાયના હવે શાહી પરિવારની સદસ્ય નહોતી, અને તેની અંતિમયાત્રાની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી તેના પિયરપક્ષના લોકો- સ્પેન્સર પરિવાર અને ડાયનાની બહેનોની છે. આ દલીલને ચાર્લ્સે ફગાવી દીધી અને પોતાની ભૂતપૂર્વ-પત્નીની આખરી મંઝિલમાં સાથે રહેવા માટે પેરિસ ગયા. તેમણે એવો પણ આગ્રહ કર્યો હતો કે, ભાવિ રાજા (પોતાના પુત્ર વિલિયમ)ની માતા તરીકે, તેણીને ઔપચારિક શાહી અંતિમયાત્રાનું સન્માન અપાવું જોઇએ: જેથી ખાસ ડાયના માટે જ ઔપચારિક અંતિમયાત્રાની એક નવી જ શ્રેણી ઉભી કરવામાં આવી. ==બીજા લગ્ન== 1993માં, બ્રિટિશ ટેમ્બ્લોઇડ્સ પાસે 1989માં વેલ્સના રાજકુમાર અને કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સ વચ્ચે કથિતપણે સેલફોન પર થયેલી વાતચીતની રેકોર્ડિંગ્સ આવી, જેમાં ચાર્લ્સે પોતાની સાથેના તેના સંબંધોને લીધે કેમિલાનાં થયેલા અપમાન બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો, તેમાં બન્ને વચ્ચેની ભૌતિક સમીપતાને વ્યક્ત કરતા શબ્દપ્રયોગો પ્રગટ થયા હતા.<ref>[http://www.textfiles.com/phreak/camilla.txt 'ધ કેમિલાગેટટેપ્સ'], 18 ડિસેમ્બર 1989, ફોન ટ્રાન્સ્ક્રિપ્ટ, ફોન ફ્રિકીંગ- TEXTFILES.COM</ref> ત્યારપછીના વર્ષએ એક ટેલિવિઝન મુલાકાતમાં, ચાર્લ્સે એવી કબુલાત કરી કે તેણે વ્યાભિચાર કર્યો હતો “એ વખતે કે જ્યારે લગ્નજીવન પડી ભાંગ્યું હોવાનું સ્પષ્ટ થઇ ગયું હતું”. તે મુલાકાતમાં ચાર્લ્સે જણાવ્યું હતું કે તેમના પિતાએ એક રખાત રાખવાની મંજૂરી આપી દીધી હતી. આ નિવેદનને જો કે ડ્યુક ઓફ એડિનબર્ગે આવેશપૂર્વક ફગાવી દીધા, અને વ્યાભિચારની કબુલાતને કારણે પિતા અને પુત્ર વચ્ચે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં તકરાર થઈ.{{Citation needed|date=December 2008}} બાદમાં જ્યારે એ સ્પષ્ટ થઇ ગયું કે ચાર્લ્સે એ જ કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સ સાથે વ્યાભિચાર કર્યો હતો કે જેની સાથે તેને પ્રેમ હતો, કેમિલાના પતિ એન્ડ્રુએ તાત્કાલિકપણે પોતાની પત્નીથી છૂટાછેડાની માગ કરી અને ત્યારપછી પ્રિન્સ સાથેના પોતાની પત્નીના ચાલી રહેલા પ્રણયફાગ વિશે ચૂપ રહ્યો. [[ચિત્ર:Charles Camilla Jamaica 2008.jpg|thumb|left|ચાર્લ્સ અને કેમિલા જમૈકામાં, 13 માર્ચ 2008.]] ચાર્લ્સે શ્રીમતી પાર્કર-બાઉલ્સ સાથેના પોતાના સંબંધોને વધુ જાહેર બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેને સ્વીકૃતિ મળી, તેમણે કેમિલાને વિવિધ પ્રસંગોમાં પોતાની બિનસત્તાવાર, પ્રાસંગિક સાથીદાર બનાવી. પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સના મૃત્યુના સમયે આ સાથ પર હંગામી અલ્પવિરામ મૂકી દેવામાં આવ્યું, પણ 1999માં પાર્કર-બાઉલ્સની બહેન એન્નાબેલ એલ્લિયોટના જન્મદિવસની પાર્ટી બાદ ચાર્લ્સ અને પાર્કર-બાઉલ્સની જાહેરમાં તસવીર પાડવામાં આવી, આ એક સંકેત હતો કે તેમનો સંબંધ હવે સત્તાવાર બની ગયો હતો.{{Citation needed|date=December 2008}} આ અનુભૂતિ વધુ બળવત્તર 2000ના જૂન મહિનામાં બની, તે વખતે ચાર્લ્સ અને પાર્કર-બાઉલ્સ રાણીને મળ્યાં હતા. 2003માં કેમિલાએ ચાર્લ્સના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો, જેના પરિણામે બન્ને ઘરના સુશોભનમાં ફેરફાર થયો, અલબત્ત બકિંગહામ પૅલેસે સ્પષ્ટ જણાવ્યું હતું કે નવીનીકરણની કામગીરીમાં જાહેર નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો. બન્નેના લગ્નની વ્યાખ્યા કરવી મુશ્કેલ હતી, ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેન્ડના ભાવિ સુપ્રીમ ગવર્નરને ચાર્લ્સના એક છૂટાછેડાં લીધેલ સ્ત્રી કે જેની સાથે તેણે ગેરકાયદે સંબંધો હતા તેની સાથેના લગ્ન વિવાદાસ્પદ જણાતા હતા. જાહેર જનતા અને ચર્ચ- બન્નેના મતો બદલાતા રહ્યાં, અને એક તબક્કે સિવિલ મેરેજ એક રુચિકર ઉપાય જણાયો.{{Citation needed|date=December 2008}} ===કેમિલા સાથે સગાઇ અને લગ્ન === {{Main|Wedding of Charles, Prince of Wales and Camilla Parker Bowles}} 10 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ ક્લેરેન્સ હાઉસે ચાર્લ્સ અને કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સની સગાઇ થયાની જાહેરાત કરી; પ્રિન્સે મૂળ તેની દાદીની સગાઇની વીંટી કેમિલાને આપી. 2 માર્ચના રોજ યોજાયેલી પ્રિવી કાઉન્સિલની બેઠકમાં, આ લગ્ન માટે રાણીની સંમતિ (રોયલ મેરેજિઝ એક્ટ 1772 અનુસાર જરૂરી) લેવામાં આવી.<ref>{{Cite web |url=http://www.privy-council.org.uk/files/word/Orders%20in%20Council%202%20March%202005.doc |title=ઓર્ડર ઇન કાઉન્સિલ, 2 માર્ચ 2005 |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101103140224/http://www.privy-council.org.uk/files/word/Orders%20in%20Council%202%20March%202005.doc |url-status=dead }}</ref> કેનેડામાં, જો કે, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસે એવો નિર્ણય જાહેર કર્યો કે આ લગ્ન માટે મંજૂરી આપવા માટે કેનેડા માટેની રાણીની પ્રિવી કાઉન્સિલે બેઠક યોજવાની જરૂરત નથી, કેમ કે આ લગ્નથી બાળક થવાનું નથી અને તેથી કેનેડાના તાજના વારસાઇ હક્ક ઉપર કોઇ અસર થવાની નથી.<ref>{{Cite news| last=Valpy| first=Michael| author-link=Michael Valpy| title=Scholars scurry to find implications of royal wedding| newspaper=The Globe and Mail| date=2 November 2005| url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/Page/document/v5/content/subscribe?user_URL=http://www.theglobeandmail.com%2Fservlet%2FArticleNews%2FTPStory%2FLAC%2F20050211%2FPROTOCOL11%2FTPInternational&ord=5357017&brand=theglobeandmail&force_login=true| access-date=4 March 2009}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ બન્નેના લગ્ન તે જ વર્ષની 8 એપ્રિલે વિન્ડસર કૅસલ ખાતે એક નાગરિક સમારોહ દરમિયાન અને ત્યારબાદ સેંટ જ્યોર્જ’સ ચૅપલ ખાતે ધાર્મિક આશીર્વાદ સાથે યોજાવાના હતા. પરંતુ, જો આ નાગરિક લગ્ન વિન્ડસર કૅસલમાં યોજાય તો ત્યારપછી ત્યાં લગ્ન કરવા ઇચ્છતા અન્ય લોકો માટે પણ તેને ઉપલબ્ધ કરવો પડે તેમ હતું, આથી સ્થળ બદલીને વિન્ડસર ગિલ્ડહૉલ રાખવામાં આવ્યું. 4 એપ્રિલના રોજ, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે વેલ્સના રાજકુમાર અને આમંત્રિત મહેમાનો પૈકીના કેટલાક મહાનુભાવો પોપ જોહન પોલ બીજાની અંતિમયાત્રામાં ઉપસ્થિત રહી શકે તે માટે લગ્નને એક દિવસ પાછા ઠેલવામાં આવ્યા છે. ચાર્લ્સના માતાપિતા આ લગ્ન સમારોહમાં હાજર રહ્યાં નહોતા. ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેન્ડના સુપ્રીમ ગવર્નર તરીકેના પોતાના પદને લીધે રાણી ખચકાયાં હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4289417.stm |title=BBC NEWS &#124; UK &#124; Q&A: Queen's wedding decision |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> રાણી અને ડ્યુક ઓફ એડિનબરોએ જોકે આશીર્વાદ આપવાની વિધિમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં અને તેમણે ત્યારબાદ નવદંપતિ માટે વિન્ડસરના કિલ્લામાં સત્કાર સમારોહ યોજ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |title=Charles And Camilla Finally Wed, After 30 Years Of Waiting, Prince Charles Weds His True Love&nbsp;— CBS News |publisher=Cbsnews.com |date=9 April 2005 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=12 નવેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112201734/http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |url-status=dead }}</ref> ====પશ્ચાતાપની વિધિ==== ચાર્લ્સ અને કેમિલાના લગ્નને આશીર્વાદ દરમિયાન કેન્ટરબરીના આર્કબિશપ દ્વારા 1662ના સામાન્ય પ્રાર્થના પુસ્તકમાંથી પશ્ચાતાપની વિધિનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. શાહી દંપતિએ ઉપસ્થિત સભાસદોને ઘોષણા કરાવડાવી કેઃ <blockquote>અમે અમારા અગણિત પાપો અને નબળાઇઓને સ્વીકારીએ છીએ તથા તેનો શોક કરીએ છીએ, જેને અમે સમયે સમયે બોલચાલ, વિચાર અને કર્મ દ્વારા પવિત્ર ઇશ્વરની વિરુદ્ધ આચર્યું છે, અને તેમનો રોષ તથા પ્રકોપ વ્હોરી લીધો છે.<ref>[http://marriage.about.com/od/royalty/a/charleswedding.htm "ધ વેડિંગ ઓફ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ એન્ડ કેમિલા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025143536/http://marriage.about.com/od/royalty/a/charleswedding.htm |date=2011-10-25 }} દ્વારા ટંકાયેલું, ઉપયોગ 7 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref></blockquote> આ “ઉગ્ર પશ્ચાતાપની વિધિ” શાહી દંપતિએ પોતાના પાછલા લગ્નો દરમિયાન આચરેલા વ્યાભિચારી પ્રણયના પાપને શમાવવા માટે કરવામાં આવી હોય એવું જણાતું હતું.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-344100/Charles-say-sorry-affair.html "ચાર્લ્સ ટુ સે સોરી ફોર અફેર"], ઉપયોગ 7 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref> ====નાગરિક લગ્નની કાયદેસરતા==== આ લગ્નને કારણે ચાર્લ્સ ઇંગ્લેન્ડમાં નાગરિક વિધિ અનુસાર લગ્ન કરનારા શાહી પરિવારના સૌપ્રથમ સદસ્ય બન્યા. બીબીસી (BBC) દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરાયેલા સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રકારના લગ્ન ગેરકાયદેસર છે,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/panorama/4262943.stm |title=BBC NEWS &#124; Programmes &#124; Panorama &#124; Possible bar to wedding uncovered |publisher=BBC News |date=Last Updated: 14 Feb. 2005 |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> અલબત્ત ક્લેરેન્સ હાઉસ દ્વારા તેને રદિયો આપવામાં આવ્યો હતો,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/panorama/4262963.stm |title=BBC NEWS &#124; Programmes &#124; Panorama &#124; Panorama: Lawful impediment? |publisher=BBC News |date=Last Updated: 14 Feb. 2005 |access-date=25 Feb. 2009}}</ref> અને તત્કાલીન સરકાર દ્વારા તેને રદબાતલ ગણાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200405/ldhansrd/vo050224/text/50224-51.htm#50224-51_head0 |title=Royal Marriage; Lords Hansard Written Statements 24 Feb 2005 : Column WS87 (50224-51) |author=The Secretary of State for Constitutional Affairs and Lord Chancellor (Lord Falconer of Thoroton) |publisher=Publications.parliament.uk |date=24 Feb. 2005 |access-date=12 Oct. 2008}} સંકલિત અંશો : "સરકાર તે વાતથી સંતુષ્ટ છે કે વેલ્સના રાજકુમાર અને શ્રીમતિ પાર્કર બાઉલ્સ માટે અન્ય કોઇ પણ વ્યક્તિની જેમ મેરેજ એક્ટ 1949ની ભાગ 3 અંતર્ગત નાગરિક ઉજવણી દ્વારા લગ્ન કરવા કાયદેસર છે. ¶ ઇંગ્લેન્ડમાં મેરેજ એક્ટ 1836 મારફતે સિવિલ મેરેજ દાખલ કરાયા હતા. કલમ 45 જણાવે છે કે કાયદો... કોઇ પણ રાજવી પરિવારના લગ્નને લાગુ નહીં પડે." ¶ પરંતુ મેરેજ એક્ટ 1949 દ્વારા 1836 કાયદામાં સિવિલ મેરેજની જોગવાઇઓ રદ કરવામાં આવી હતી. 1836 એક્ટના બાકીના તમામ ભાગ, કલમ 45 સહિત, રજિસ્ટ્રેશન સર્વિસ એક્ટ 1953 દ્વારા રદ કરાયા હતા. માટે 1836 એક્ટનો કોઇ પણ ભાગ કાયદાની પુસ્તક પર નહીં રહે."</ref> ==અંગત રસ== મુખ્ય વારસદાર તરીકેના પોતાના વર્ષો દરમિયાન પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ સંખ્યાબંધ રસના વિષયો તથા ગતિવિધિઓ ધરાવતા હતા, અને સકાવતી કાર્યો તેમજ સ્થાનિક સમુદાયો સાથે સહકાર સાધવામાં પોતાનો સમય અને પ્રયાસો રેડતાં હતા. ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટની સ્થાપના થયા બાદ, તેમણે વધુ 15 સખાવતી સંસ્થાઓ સ્થાપી હતી, અને હવે તેઓ આ તમામ સંસ્થાઓ તેમજ અન્ય બે સંસ્થાઓના પ્રમુખ તરીકે ફરજ નિભાવતા હતા. આ સંસ્થાઓ એકસાથે મળીને હળવાશમાં ''ધ પ્રિન્સ’સ ચેરિટીઝ'' તરીકે ઓળખાતી હતી, જેમણે વાર્ષિક આશરે 110 મિલિયન પાઉન્ડ એકત્ર કર્યા હોવાનો દાવો કરાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/atwork/theprincescharities/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— The Prince's Charities |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અન્ય આશરે 350 ચેરિટીઝ અને સંસ્થાઓના પેટ્રન પણ છે,<ref>{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/patronages/index.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Patronages |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> તથા કોમનવેલ્થ મૂલકોના વિસ્તારોમાં આ સંસ્થાઓની કામગીરી હાથ ધરે છે; ઉદાહરણ તરીકે, તેઓ કેનેડાના તેમના પ્રવાસનો યુવાનો, અસક્ષમ લોકો, પર્યાવરણ, કલા, દવા, વડીલો, વારસાની જાળવણી તથા શિક્ષણ પ્રત્યે ધ્યાન ખેચવામાં મદદરૂપ થવાના એક રસ્તા તરીકે ઉપયોગ કરે છે.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://www.canadianheritage.gc.ca/special/royalvisit/biography.htm |title=Royal Visit 2001 |publisher=Canadianheritage.gc.ca |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080922153922/http://www.canadianheritage.gc.ca/special/royalvisit/biography.htm |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સના ભૂતપૂર્વ અંગત સચિવએ વર્ણન કર્યા પ્રમાણે પ્રિન્સ એ પ્રસ્થાપિત સરકારથી અસંતુષ્ટ એક એવા વ્યક્તિ છે કે જે બહુમતી રાજકીય દ્વષ્ટિકોણોથી જૂદું જ કામ કરે છે.<ref name="BBCjournals">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4734798.stm |title=BBC NEWS &#124; UK &#124; Charles 'adopted dissident role' |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> જોનાથન ડિમ્બલેબીએ નોંધ્યા પ્રમાણે “પ્રિન્સ વિશ્વની સ્થિતિ અંગે સંખ્યાબંધ દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે.”<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5161186.ece|title=Prince Charles: Ready for active service|date=16 November 2008|work=The Times|location=London|access-date=29 March 2009|first=Jonathan|last=Dimbleby|archive-date=5 જૂન 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031405/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5161186.ece|url-status=dead}}</ref> ===પર્યાવરણ નિર્માણ=== વેલ્સના રાજકુમારે અવારનવાર સ્થાપત્ય અને શહેરી આયોજન અંગે જાહેર સમારોહોમાં પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે, જેમાં તેમણે “પર્યાવરણ, સ્થાપત્ય, શહેરની આંતરિક કાયાપલટ અને જીવનની ગુણવત્તા જેવા મુદ્દાઓ વિશે ઊંડી કાળજી” લેવા અંગે ચિંતાનો સૂર વ્યક્ત કર્યો હતો. ક્રિસ્ટોફર એલેક્ઝેન્ડર અને લિયોન ક્રાયરના વિચારોની જેવા નવ-પરંપરાગત વિચારોની તરફેણ માટે ચાર્લ્સ જાણીતા છે. 1984ના હુમલાઓ વિશે રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ્સ ખાતે બ્રિટિશ આર્કિટેક્ચરલ કમ્યૂનિટીને કરેલા પોતાના સંબોધનમાં ચાર્લ્સે આ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા જેમાં લંડનમાં નેશનલ ગેલેરીના સૂચિત વિસ્તરણને “બિહામણાં ગુમડાં” તરીકે વર્ણવ્યું હતું. ચાર્લ્સે એક પુસ્તક પણ પ્રસિદ્ધ કરેલું છે અને તેમણે ''અ વિઝન ઓફ બ્રિટન'' શીર્ષક ધરાવતું દસ્તાવેજી ચિત્ર પણ બનાવ્યું છે, જેમાં આધુનિક સ્થાપત્યના કેટલાક પાસાઓની આલોચના કરવામાં આવી છે. વ્યવસાયિક આર્કિટેક્ચરલ પ્રેસે આલોચના કરી હોવા છતાં, પ્રિન્સે પોતાના વિચારો રજૂ કરવાનું અને પરંપરાગત શહેરવાદ, માનવ સૂચકાંકની આવશ્યક્તા, નવા વિકાસના સંકલિત તત્વ અને સાતત્યપૂર્ણ ડિઝાઇન તરીકે ઐતિહાસિક ઇમારતોની પુર્નસ્થાપના અને જળવાઇ રહે એવી રચનાની હિમાયત કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. ચાર્લ્સની ચેરિટી સંસ્થાઓ પૈકીની બે ખાસ કરીને રચના વિશે ચાર્લ્સના સિદ્ધાંતોને રજૂ કરે છે જેમાં ધ પ્રિન્સ’સ રિજનરેશન ટ્રસ્ટ (જેને 2006માં હેરિટેજ અને ફિનીક્સ ટ્રસ્ટના એકીકરણ કરીને બનાવવામાં આવ્યું હતું.) અને ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ (જેમાં 2001માં ધ પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ’સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્કિટેક્ચરને ભેળવી દેવાયું હતું)નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, પ્રિન્સ ચાર્લ્સની પ્રેરણાથી પાઉન્ડબરી ગામની રચના કરવામાં આવી હતી, જેની મુખ્ય યોજના લિયોન ક્રાયરે બનાવી હતી. 1996માં કેનેડાના નગરોમાં આવેલા ઐતિહાસિક સ્થળો પૈકીના ઘણાના નિરંકુશ વિધ્વંસ બાદ ચાર્લ્સે કેનેડામાં બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ માટે એક રાષ્ટ્રીય ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવામાં મદદ કરી હતી. તેમણે કેનેડાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કેનેડિયન હેરિટેજને બ્રિટનનાં સમાન ટ્રસ્ટ પર આધારિત ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં મદદનો પ્રસ્તાવ કર્યો હતો, અને 2007નું વર્ષ પૂરું થતાની સાથે કેનેડામાં તેમની માતાના પ્રતિનિધિઓના 2007 ફેડરલ બજેટમાં આની વ્યવસ્થા થઇ, અને આખરે કેનેડાનું નેશનલ ટ્રસ્ટનો સંપૂર્ણપણે અમલ થયો. 1999માં, હેરિટેજ કેનેડા ફાઉન્ડેશન દ્વારા ઐતિહાસિક સ્થળોની જાળવણી કરવામાં સતતપણે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવનારી મ્યુનિસિપલ ગવર્મેન્ટને અપાતા વેલ્સના રાજકુમાર પ્રાઇઝ ફોર મ્યુનિસિપલ હૅરિટેજ લિડરશીપ માટે પોતાના બિરુદનો ઉપયોગ કરવા દેવાની છૂટ આપવા માટે પણ ચાર્લ્સ સંમત થયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.heritagecanada.org/eng/services/winners.html#pow |title=The Heritage Canada Foundation&nbsp;— Heritage Services |publisher=Heritagecanada.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914170352/http://www.heritagecanada.org/eng/services/winners.html#pow |url-status=dead }}</ref> સ્થાપત્યની દિશામાં પોતાના પ્રયાસો માટે ચાર્લ્સ પુરસ્કારો પણ મેળવી ચૂક્યાં છે જેમાં 2005માં મળેલો નેશનલ બિલ્ડીંગ મ્યુઝિયમના વિન્સેન્ટ સ્કલી પ્રાઇઝ કે જે કેટરિના વાવાઝોડાને કારણે થયેલા નુકશાનનો અભ્યાસ કરવા માટે દક્ષિણ મિસિસિપી અને ન્યુ ઓર્લિયોન્સના પ્રવાસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુલાકાત દરમિયાન મળ્યો હતો; આ વાવાઝોડાને લીધે સમાજને થયેલા નુકશાનનો પુનરોદ્ધાર કરવા માટે ચાર્લ્સે પોતાના પુરસ્કારની 25,000 ડોલરની રકમનું દાન કર્યું હતું. 1997ના પ્રારંભમાં, વેલ્સના રાજકુમારે નિકોલ સૌસીઝુના સામ્યવાદી શાસન દરમિયાન થયેલા વિનાશ પૈકીના કેટલાકને, ખાસ કરીને ટ્રેન્સિલવૅનિયાના ઓર્થોડોક્સ મઠ અને સેક્સન ગામોને, નજરે જોવા તથા તે તરફ લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે [[રોમાનિયા]]ની મુલાકાત પણ લીધી હતી, <ref name="ref1">[http://www.evz.ro/article.php?artid=120139 "મિસેલેનિયસ," ઇવેનિમેન્ટુલ ઝીલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230110420/http://www.evz.ro/article.php?artid=120139 |date=2007-12-30 }}, 13 મે 2003</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1971271.stm |title=BBC News &#124; EUROPE &#124; Prince opposes Dracula park |publisher=BBC News |date=6 May 2002<!--, 18:18 GMT 19:18 UK -->|access-date=12 Oct. 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ihbc.org.uk/context_archive/75/Charles/Charles.html |title=Prince of Wales inspects IHBC work in Transylvania |publisher=Ihbc.org.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613195605/http://www.ihbc.org.uk/context_archive/75/Charles/Charles.html |url-status=dead }}</ref> અહીં તેમણે એક ઘર ખરીદ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.hotnews.ro/articol_58302-Cum-merg-afacerile-printului-Charles-in-Romania.htm |title=Cum merg afacerile printului Charles in Romania&nbsp;— Arhiva noiembrie 2007 - HotNews.ro |publisher=Hotnews.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |language=Romanian |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095818/http://www.hotnews.ro/articol_58302-Cum-merg-afacerile-printului-Charles-in-Romania.htm |url-status=dead }}</ref> સાંસ્કૃતિક પરંપરા અને ઓળખની કદર કરે એવા સ્થાપત્યની તરફેણ કરતી રોમાનિયાની બે રોમાનિયન બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ સંસ્થાઃ મિહાઇ એમિનેસ્ક્યુ ટ્રસ્ટ અને ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્ક ફોર ટ્રેડિશનલ બિલ્ડિંગ, આર્કિટેક્ચર, એન્ડ અર્બનિઝમના<ref>{{cite web |url=http://www.mihaieminescutrust.org/content/nd_standard.asp?n=114 |title=The Mihai Eminescu Trust |publisher=Mihaieminescutrust.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024000010/http://www.mihaieminescutrust.org/content/nd_standard.asp?n=114 |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સ પેટ્રન પણ બન્યા હતા. “ચાર્લ્સ ઇસ્લામિક કલા અને સ્થાપત્યની ઊંડી સમજણ” પણ ધરાવે છે, અને તેઓ ઓક્સફર્ડ સેન્ટર ફોર ઇસ્લામિક સ્ટડીઝના ભવન અને બગીચાના બાંધકામ સાથે પણ સંકળાયેલા છે જેમાં ઇસ્લામિક અને ઓક્સફર્ડની સ્થાપત્યશૈલીઓનો સમન્વય થાય છે.<ref name="princeofwales"/> સ્થાપત્યમાં ચાર્લ્સની સામેલગીરીને કારણે વિવાદો પણ થયા છે, ખાસ કરીને પોતે જેની સાથે અસંમત હોય તે અભિગમ અથવા સ્થાપત્ય શૈલી ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સની પુર્નરચનામાં પોતાના અંગત હસ્તક્ષેપને લીધે વિવાદો થયેલા છે. તેમણે ખાસ કરીને આધુનિકવાદ અને પ્રવૃત્તિવાદ જેવી શૈલીઓનો તેમણે વિરોધ કર્યો છે.<ref name="ArchCon1">{{cite web| url=http://www.msnbc.msn.com/id/30686547/| publisher=[[MSNBC]]| title=Architects urge boycott of Prince Charles speech| date=11 May 2009| access-date=20 Jun. 2009| archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090930012156/http://www.msnbc.msn.com/id/30686547/| url-status=dead}}</ref><ref name="ArchCon3">{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601117&sid=aZWgmQ.WDjtM| publisher=[[Bloomberg L.P.]]| title=Prince Charles Faces Opponents, Slams Modern Architecture | date=12 May 2009| access-date=20 Jun. 2009}}</ref><ref name="ArchCon4">{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm|publisher=BBC| title=Architects to hear Prince appeal | date=12 May 2009| access-date=20 Jun. 2009}}</ref> પ્રિટ્ઝકર પ્રાઇઝ અને સ્ટિર્લિંગ પ્રાઇઝના મેળવી ચૂકેલા રિચર્ડ રોજર્સે યોજનાઓમાં પ્રિન્સના અંગત હસ્તક્ષેપનું વર્ણન “સત્તાના દુરૂપયોગ” અને “ગેરબંધારણીય” તરીકે કર્યું છે.<ref name="ArchCon2">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2009/jun/15/prince-charles-richard-rogers-architecture|work=The Guardian |location=UK| title=Prince Charles's meddling in planning 'unconstitutional', says Richard Rogers| date=15 Jun. 2009| access-date=20 Jun. 2009 | location=London | first=Robert | last=Booth}}</ref> 2009માં, રોજર્સ દ્વારા રચાનારી ચેલ્સિયા બેરેક્સના ડેવલપર એવા કતારના શાહી પરિવારને ચાર્લ્સે એક પત્ર લખ્યો હતો, જેમાં રોજર્સની રચના “અયોગ્ય” હોવાનું સૂચન કર્યું હતું. પરિણામરૂપે, આ યોજનામાંથી રોજર્સને પડતો મૂકાયો હતો અને વિકલ્પ સૂચવવા માટે ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્યારમેન્ટની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref name="ArchCon3"/> રોજર્સે એવો દાવો પણ કર્યો છે કે રોયલ ઓપેરા હાઉસ અને પેટર્નોસ્ટર સ્ક્વેરમાં તેની રચનાને અટકાવવા માટે પ્રિન્સે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો.<ref name="ArchCon3"/> ચાર્લ્સના અંગત હસ્તક્ષેપોએ સ્થપતિ સમુદાયના જાણીતા સભ્યોની આલોચના વહોરી લીધી છે. નોર્મન ફોસ્ટર, ઝેહા હદીદ, જેક્વસ હેર્ઝોગ, જીયાન નોઉવેલ, રેન્ઝો પિયાનો અને ફ્રાન્ક ગેહરી તથા અન્યોએ ધ સન્ડે ટાઇમ્સને આ વિશે એક એક પત્ર લખ્યો હતો. આ પૈકીના દરેકે પ્રિટ્ઝકર પ્રાઇઝ મેળવેલા છે.<ref name="ArchCon3"/> તેમણે લખ્યું હતું કે ચેલ્સિયા બેરેક્સ પ્રોજેક્ટના કિસ્સામાં પ્રિન્સ દ્વારા કરાયેલી “અંગત ટિપ્પણીઓ” અને “પરદે કે પીછેના પ્રચારે” “ખુલ્લી અને લોકતાંત્રિક આયોજન પ્રક્રિયાને” ખોરંભે ચઢાવી છે.<ref name="ArchCon3"/> તેવી જ રીતે, પિયર્સ ગોફ સીબીઇ (CBE) અને અન્ય સ્થપતિઓએ એક પત્ર લખીને રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ્સને ચાર્લ્સ દ્વારા કરાનારા સંબોધનનો બહિષ્કાર કરવા પ્રેર્યાં હતા. આ પત્રમાં ગોફે સ્થાપત્ય વિશેના ચાર્લ્સના વિચારોને “વર્ચસ્વવાદી” ગણાવ્યા હતા.<ref name="ArchCon1"/><ref name="ArchCon4"/> ===કુદરતી પર્યાવરણ=== [[ચિત્ર:Revolve Eco Rally 2007.jpg|right|thumb|300px|રિવોલ્સ ઇકો રેલી, 2007ના શાહી પ્રારંભમાં સર સ્ટર્લિંગ મોસ અને ઝેક ગોલ્ડસ્મિથ સાથે ભાગ લઇ રહેલા વેલ્સના રાજકુમાર]] 1980ના દાયકાના પ્રારંભથી, ચાર્લ્સે પર્યાવરણીય સંવેદનશીલ વિચારણસરણીને પ્રોત્સાહિત કરવામાં નેતાની ભૂમિકા ભજવીને પર્યાવરણ સંબંધી પ્રશ્નોમાં ઊંડો રસ લીધો છે.{{Citation needed|date=October 2009}}. હાઇગ્રૂવ એસ્ટેટમાં રહેવા ગયા બાદ તે સજીવ ખેતી પર તેમનું ધ્યાન વધતું ગયું, જેના પરીણામે 1990માં તેમની પોતાની ઓર્ગેનિક બ્રાન્ડ ડચી ઓરીજનલ્સનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો,<ref>{{cite web |url=http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/ourstory/default.aspx# |title=The history of Duchy Originals, its commitment to charity and our producers |publisher=Duchyoriginals.com |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081119151737/http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/ourstory/default.aspx |url-status=dead }}</ref> જે હાલમાં ખાદ્યપદાર્થોથી માંડીને ગાર્ડન ફર્નિચર સહિતની 200 જેટલી સાતત્યપૂર્ણ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરે છે, જેનો નફો (2008ની સ્થિતિએ 6 મિલિયન પાઉન્ડ) ધ પ્રિન્સ'સ ચેરીટીઝમાં દાનમાં આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/charity/ |title=The history of Duchy Originals, its commitment to charity and our producers |publisher=Duchyoriginals.com |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704181905/http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/charity/ |url-status=dead }}</ref> તેમના એસ્ટેટમાં પોતાના કાર્યોને દર્શાવતા ચાર્લ્સે (ચાર્લ્સ ક્લોવર, ''ડેઇલી ટેલિગ્રાફ'' ના પર્યાવરણ એડિટર) સાથે મળીને ''હાઇગ્રૂવ-એન એક્સપરિમેન્ટ ઇન ઓર્ગેનિક ગાર્ડનિંગ એન્ડ ફાર્મિંગ'' નામનું પુસ્તક લખ્યું છે, જે 1993માં પ્રકાશિત થયું હતું અને તે ગાર્ડન ઓર્ગેનિકને ઉત્તેજન પૂરું પાડે છે. આવી જ રીતે, વેલ્સના રાજકુમાર ખેતી અને તેની સાથે સંકળાયેલા ઉદ્યોગોમાં સંકળાયા, નિયમિત રીતે ખેડૂતોને મળીને તેમના વ્યાપાર અંગે ચર્ચા કરતાં, જો કે 2001માં યુકેમાં પ્રસરેલા ફૂટ-એન્ડ-માઉથ રોગચાળાએ ચાર્લ્સને એસિનીબોઇઆ ટાઉન હોલમાં તેમના મળવા આવેલા સેસકેચવનના ઓર્ગેનિક ખેતી કરતાં ખેડૂતોને મળતા રોક્યા હતા. 2004માં, તેમણે મટન રેનેસાં કેમ્પેઇનની સ્થાપના કરી હતી જેનો ઉદ્દેશ બ્રિટીશ ઘેટાં ઉછેરતા ખેડૂતોને સહાય કરવાનો અને મટનને બ્રિટનમાં વધારે આકર્ષક બનાવવાનો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.muttonrenaissance.org.uk/index.php |title=What is The Mutton Renaissance |access-date=23 Jan. 2008 |format= |work=[[Mutton Renaissance Campaign]] |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125032529/http://www.muttonrenaissance.org.uk/index.php |url-status=dead }}</ref> જો કે તેમના સજીવ ખેતીના પ્રયાસોની મિડિયા દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી – ''ધ ઇન્ડિપેન્ડેન્ટે'' ઓક્ટોબર 2006માં જણાવ્યા અનુસાર, "...ડચી ઓરીજનલ્સની સફળતાની વાર્તામાં ચોક્કસ ચીજવસ્તુના વેચાણ કાર્યક્રમમાં વણી લેવામાં આવતા સમાધાન અને અનૈતિક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે."<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/living/food_and_drink/features/article1816837.ece |title=Oatcakes at dawn: The truth about Duchy Originals&nbsp;— Features, Food & Drink&nbsp;— The Independent |work=The Independent |location=London |author=What on earth do you do with a quail's egg? |access-date=12 Oct. 2008 |date=7 Oct. 2006 |archive-date=2007-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015074838/http://independent.co.uk/living/food_and_drink/features/article1816837.ece |url-status=dead }}</ref> અને ફેબ્રુઆરી 2007 ડચી પ્રોડક્ટ્સ પર જ આકરા પ્રહારો કરવામાં આવ્યા, જેમાં ટેબ્લોઇડ ''ડેઇલી મેઇલે'' દાવો કર્યો કે ખોરાક "બીગ મેક્સ કરતાં વધારે અસ્વાસ્થપ્રદ હતો".<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=438997&in_page_id=1770 |title=Hypocrite Prince Charles' own brand food unhealthier than Big Macs &#124; Mail Online |work=The Daily Mail |location=London |date= 27 February 2007|access-date=12 Oct. 2008 | first=Sean | last=Poulter}}</ref> 2007માં ચાર્લ્સે ધ પ્રિન્સ'સ મે ડે નેટવર્ક લોન્ચ કર્યું, જે વાતાવરણમાં થતાં પરીવર્તન સામે પગલાં લેતાં વ્યવસાયને પ્રોત્સાહન આપે છે. ડિસેમ્બર 2006માં ક્લેરેન્સ હાઉસ દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી કે વેલ્સના રાજકુમાર તેમની ઘરઆંગણાંની યાત્રાઓની વ્યવસ્થા વધારે ઇકો-ફ્રેન્ડલી બનાવશે અને 2007માં, ચાર્લ્સે તેમના વાર્ષિક એકાઉન્ટ્સમાં તેમની કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટની વિગતો જાહેર કરવા ઉપરાંત ઘરગથ્થુ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનું લક્ષ્યાંક પણ જાહેર કર્યું.<ref name="BBCenv"/> આ જ વર્ષે, તેમને હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલના સેન્ટર ફોર રેલ્થ એન્ડ ધ ગ્લોબલ એન્વાયર્મેન્ટ તરફથી 10મો ગ્લોબલ એન્વાયર્મેન્ટલ સીટીઝન એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો, જેના ડિરેક્ટર એરીક શિવિયને જણાવ્યું કે, "વેલ્સના રાજકુમાર દાયકાઓથી કુદરતી વિશ્વના ચેમ્પિયન છે.. તેઓ એવા વૈશ્વિક નેતા છે જે ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવા અને પ્રદૂષિત વસ્તુઓનો પૃથ્વી પર અને હવા તથા મહાસાગરોમાં નિકાલ થતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે."<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/the_prince_of_wales_is_presented_with_the_10th_global_enviro_1663716754.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— The Prince of Wales is presented with the 10th Global Environmental Citizen Award in New York |publisher=Princeofwales.gov.uk |date=28 January 2007 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616152801/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/the_prince_of_wales_is_presented_with_the_10th_global_enviro_1663716754.html |url-status=dead }}</ref> જો કે, આ એવોર્ડ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા માટે વ્યાવસાયિક વિમાનમાં અમેરિકા સુધીની ચાર્લ્સની મુસાફરીને કારણે તેમને કેટલાક પર્યાવરણવાદીઓ જેમ કે પ્લેન ક્લાઇમેટ ચેન્જ એક્શન ગ્રૂપના કેમ્પેઇનર જોસ જર્મન તરફથી ટીકા સહન કરવી પડી <ref name="BBCenv">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23390946-details/Charles+'the+hypocrite'+flies+to+Scotland/article.do |title=Charles 'the hypocrite' takes private plane for {{convert|500|mi|km|sing=on}} trip to Scotland&#124; News &#124; This is London |publisher=Thisislondon.co.uk |date=London |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704145721/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23390946-details/Charles+%27the+hypocrite%27+flies+to+Scotland/article.do |url-status=dead }}</ref> અને એપ્રિલ 2009માં તેમણે પર્યાવરણના પ્રશ્નોને ઉત્તેજન આપવા માટે યુરોપની પાંચ દિવસની યાત્રા માટે ખાનગી વિમાન ભાડે રાખવાના મુદ્દે પણ ટીકાઓ સહન કરવી પડી હતી.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1173588/Green-initiative-Charles-cost-80-000-leave-53-ton-carbon-footprint-flies-12-seat-private-jet.html 'ચાર્લ્સ દ્વારા હરિયાળા પગલાથી £80,000નો ખર્ચ થશે અને 53-ટન કાર્બન છોડશે કારણકે તે 12-બેઠકના ખાનગી જેટમાં ઉડે છે], ધ ડેઇલી મેઇલ, 25 એપ્રિલ 2009</ref> પ્રિન્સે યુરોપિયન પાર્લામેન્ટમાં 14 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ ભાષણ આપ્યું જેમાં તેમણે યુરોપિયન યુનિયન નેતાગીરીને આબોહવામાં ફેરફાર સામેના યુદ્ધમાં જોડાવા હાકલ કરી. આ ભાષણ બાદના સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન (તમામ લોકો ઊભા થઈને આપતા સન્માન) દરમિયાન યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ઇન્ડિપેન્ડન્સ પાર્ટી (યુકેઆઇપી (UKIP))ના નેતા નીગેલ ફેરાજ જ એક માત્ર એવા મેમ્બર ઓફ યુરોપીયન પાર્લામેન્ટ હતા જે બેઠેલા રહ્યા હતા અને તેમણે ચાર્લ્સની સલાહને "નાદાન અને મૂર્ખતાભરી ગણાવી હતી." ફેરાજે આગળ જણાવ્યું હતું કે, "આવા સમયે પ્રિન્સ ચાર્લ્સ જેવા વ્યક્તિને યુરોપીયન પાર્લામેન્ટમાં આવીને એવી જાહેરાત કરવાની પરવાનગી કેવી રીતે આપી શકાય કે તે એવું વિચારે છે કે તેની પાસે વધારે સત્તા છે? તેમના માટે એ વધારે સારું રહ્યું હોત કે તે જે દેશ પર એક દિવસ રાજ્ય કરવાના છે તેમાં રહીને ગોર્ડન બ્રાઉનને લોકોને ચૂંટણી ઢંઢેરામાં આપવામાં આવેલા વચન (લિસ્બનની સંધિ અંગે) પૂરા કરવા માટે રાજી કરે."<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7245183.stm યુકેઆઇપી (UKIP)નો પ્રિન્સના ઇયુ (EU) વક્તવ્ય પર રોષ], 14 ફેબ્રુઆરી 2008, બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ</ref> ===તત્ત્વજ્ઞાન અને ધાર્મિક માન્યતાઓ=== સર લૌરેન્સ વાન ડર પોસ્ટ 1977માં ચાર્લ્સના મિત્ર બન્યા, જે સંબંધોને કારણે તેમને "પ્રિન્સ ચાર્લ્સના ગુરુ" માની લેવામાં આવ્યા અને તેમને ચાર્લ્સના પુત્ર પ્રિન્સ વિલિયમ્સના ગોડફાધર બનાવી દીધા. તેમની પાસેથી વેલ્સના રાજકુમારે તત્ત્વજ્ઞાન, ખાસ કરીને એશિયન અને મધ્યપૂર્વ દેશોના તત્ત્વજ્ઞાન, અને કબ્બાલિસ્ટિક કલાકૃતિઓની પ્રશંસા કરતી ન્યૂ એઝ થીયોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું શરૂ કર્યું <ref>{{cite web | work=sacredweb.com | title=Sacred Web Conference: An introduction from His Royal Highness the Prince of Wales | url=http://www.sacredweb.com/conference06/conference_introduction.html | access-date=13 Jan. 2006 | archive-date=2010-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101103042930/http://www.sacredweb.com/conference06/conference_introduction.html | url-status=dead }}</ref> અને 2003માં મૃત્યુ પામેલા નીયોપ્લેટોનિક કવિ કેથલીન રૈનની યાદોને શબ્દોમાં ઢાળવાનું શરૂ કર્યું.<ref>''લાઇટિંગ એ કેન્ડલઃ કેથલીન રૈને એન્ડ ટેમિનોસ,'' ટેમેનોસ એકેડેમી પેપર, નં. 25, પ્રકાશન. [http://www.temenosacademy.org/ ટેમિનોસ એકેડેમી], 2008, પાનાં 1-7</ref> ગ્લોસેસ્ટરશાયરમાં હાઇગ્રૂવ ખાતેના તેમના નિવાસસ્થાનની આસપાસમાં આવેલા અનેક જુદા-જુદા એંગ્લિકન ચર્ચમાં પ્રિન્સ સર્વિસમાં હાજરી આપવા માટે જાણીતા છે <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/gloucestershire/4262155.stm પ્રિન્સ અને કેમિલાએ ચર્ચામાં હાજરી આપી], 13 ફેબ્રુઆરી 2005, બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ</ref> અને બાલમોરલ કિલ્લામાં હોય ત્યારે ક્રેથી કિર્ક ખાતે નિયમિત પ્રાર્થના કરવા માટે પણ તેઓ પ્રસિદ્ધ છે. 200માં, તેમને ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડની જનરલ એસેમ્બ્લીમાં લોર્ડ હાઇ કમિશનર તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા. વેલ્સના રાજકુમાર રૂઢિવાદી મોનાસ્ટેરીઝ સાથે કેટલોક સમય ગાળવા માટે દરવર્ષે (ગુપ્ત રીતે) માઉન્ટ એથોર<ref name="Helena Smith in Athens">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,1214522,00.html |title=Has Prince Charles found his true spiritual home on a Greek rock? &#124; UK news &#124; The Guardian |work=The Guardian |location=UK |author=Helena Smith in Athens |access-date=12 Oct. 2008 | location=London | date=12 May 2004}}</ref> ઉપરાંત રોમાનિયાની પણ યાત્રા કરે છે, <ref name="ref1"/> જે તેમની રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તિધર્મમાં રહેલી રૂચીને દર્શાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.orthodoxengland.btinternet.co.uk/hrh.htm |title=Is HRH the Prince of Wales considering entering the Orthodox Church? |publisher=Orthodoxengland.btinternet.co.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-url=https://archive.is/20120913082458/http://www.orthodoxengland.btinternet.co.uk/hrh.htm |archive-date=2012-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/princem.htm |title=The Prince And The Mountain: What Price Spiritual Freedom? |publisher=Orthodoxengland.org.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref><ref>{{Cite news| title=Is Charles turning his back on the Church?| newspaper=Sunday Express| date=28 April 2002}}</ref> તેમના પિતાની સાથે, જેઓ ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ તરીકે જ જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા, ચાર્લ્સ ફ્રેન્ડ્સ ઓફ માઉન્ટ એથોસ ઉપરાંત 21મી ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ ઓફ બાયઝાન્ટાઇન સ્ટડિસના હિમાયતી છે.<ref>http://www.byzantinecongress.org.uk/spons.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229061309/http://www.byzantinecongress.org.uk/spons.html |date=2008-12-29 }} 21st International Congress of Byzantine Studies</ref> એવું માનવામાં આવે છે કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સના ઘરમાં એક ઓર્થોડોક્સ આઇકોન માટેનો ખૂણો આવેલો છે, જ્યાં તેઓ તેમના મોટાભાગના ઓર્થોડોક્સ આઇકોન્સ રાખે છે. આમાંથી કાંઇપણ આશ્ચર્યજનક નથી કારણ કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સના પિતાનો ઉછેર ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ તરીકે થયો હતો, પરંતુ તેમણે તેમની વર્તમાન પત્ની મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય સાથે લગ્ન કરવા માટે ધર્મપરિવર્તન કર્યું હતું, અહેવાલો અનુસાર, તાજેતરના વર્ષોમાં તેમના પિતા પ્રિન્સ ફિલિપ પણ પેનિન્સુલાની કેટલીક પ્રસંગોપાત રીટ્રીટમાં તેમની સાથે જોડાયા હતા.<ref name="Helena Smith in Athens"/> ચાર્લ્સ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા ઓક્સફર્ડ સેન્ટર ફોર ઇસ્લામિક સ્ટડિઝના પણ પેટ્રોન છે.<ref name="princeofwales">{{cite web|title=HRH visits the Oxford Centre for Islamic Studies new building|publisher=The Prince of Wales|date=9 February 2005|url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/hrh_visits_the_oxford_centre_for_islamic_studies_new_buildin_566.html|access-date=15 Dec. 2008|archive-date=19 જૂન 2007|archive-url=https://archive.is/20070619191733/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/hrh_visits_the_oxford_centre_for_islamic_studies_new_buildin_566.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=About OCIS|publisher=[[Oxford Centre for Islamic Studies]]|url=http://www.oxcis.ac.uk/about.html|access-date=2010-11-30|archive-date=2007-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028192204/http://www.oxcis.ac.uk/about.html|url-status=dead}}</ref> ===વૈકલ્પિક દવા=== ચાર્લ્સે વૈકલ્પિક દવાઓમાં પણ રસ દાખવ્યો હતો, જેના ઉત્તેજનના પ્રસંગો ક્યારેક વિવાદમાં પરીણમતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9D03E6DE163BF93AA35752C0A963948260 |title=More Britons Trying Holistic Medicine&nbsp;— New York Times |publisher=Query.nytimes.com |author=Barnaby J. Feder, Special To The New York Times |date=Published: 9 January 1985 |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> 2004માં, ચાર્લ્સના "ફાઉન્ડેશન ફોર ઇન્ટેગ્રેટેડ હેલ્થે" વૈજ્ઞાનિક અને મેડિકલ સમુદાયને જનરલ પ્રેક્ટિશનરને નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ હેઠળ સારવાર લેતા દર્દીને ઔષધીય અને અન્ય વૈકલ્પિક દવાઓ આપવાની પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપવાના મુદ્દે વહેંચી નાંખ્યો, <ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article555157.ece|title=Prince Charles' alternative GP campaign stirs anger|date=14 August 2005|work=The Times|location=London|access-date=11 March 2009|first=Jonathon|last=Carr-Brown|archive-date=27 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727020240/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article555157.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,1248282,00.html|title=Now Charles backs coffee cure for cancer|date=27 Jun. 2004|work=The Observer |location=UK|access-date=19 Jun. 2007 | location=London | first=Jo | last=Revill}}</ref> અને મે 2006માં, જિનીવા ખાતે વર્લ્ડ હેલ્થ એસેમ્બલીમાં વિવિધ દેશોના આરોગ્ય મંત્રીઓના બનેલા શ્રોતાગણ સમક્ષ ચાર્લ્સે પરંપરાગત અને વૈકલ્પિક દવાઓ વચ્ચે સંકલન સાથવા અંગે આયોજન કરવાની અપીલ કરતું વક્તવ્ય આપ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/05/24/world/europe/24iht-royals.html|title=Lying in wait for Prince Charles|date=24 May 2006|work=The New York Times |access-date=15 Oct. 2009 | first=Alan | last=Cowell}}</ref> એપ્રિલ 2008માં, ''ધ ટાઇમ્સે'' એડ્ઝાર્ડ અર્ન્સ્ટનો એક પત્ર પ્રકાશિત કર્યો હતો જેમાં પ્રિન્સ'સ ફાઉન્ડેશનને "વૈકલ્પિક દવાઓ"ને ઉત્તજેન આપતી બે ગાઇડ દૂર કરવાનું કહીને આગળ જણાવ્યું હતું કે, "મોટાભાગની વૈકલ્પિક ઉપચાર દવાખાનામાં બિનઅસરકારક રહેતી હોવાનું જણાય છે અને ઘણી તો તદ્દન જોખમી છે." ફાઉન્ડેશનના પ્રવક્તાએ ટીકાનો જવાબ આપતાં જણાવ્યું હતું કે, "અમે એવા આરોપોને સંપૂર્ણ રીતે નકારીએ છે કે અમારા ઓનલાઇન પબ્લિકેશન ''કોમ્પ્લિમેન્ટરી હેલ્થકેર- અ ગાઇડ'' માં પૂરક ઉપચાર અંગેના ફાયદાઓ કોઇ પણ પ્રકારે ગેરમાર્ગે દોરનારા અથવા અચોક્કસ દાવાઓ છે. તેનાથી વિપરિત, તે લોકોનો પુખ્ત ગણે છે અને માહિતીના વિશ્વાસપાત્ર સ્ત્રોત પર નજર નાંખવા લોકોને પ્રોત્સાહનજનક અભિગમ અપનાવે જેથી તેઓ માહિતીસભર નિર્ણય લઇ શકે. ફાઉન્ડેશન પૂરક ઉપચાર પદ્ધતિઓને ઉત્તેજન આપતી નથી."<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/alternative_medicine/article3760857.ece|title=Prince of Wales's guide to alternative medicine ‘inaccurate’|last=Henderson|first=Mark|date=17 April 2008|work=Times|location=London|access-date=30 Aug. 2008|archive-date=7 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007072155/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/alternative_medicine/article3760857.ece|url-status=dead}}</ref> અર્ન્સ્ટે વિજ્ઞાન લેખક સિમોન સિંઘ સાથે મળીને વૈકલ્પિક દવાઓને વખોજતું એક પુસ્તક ''ટ્રીક ઓર ટ્રીટમેન્ટ-ઓલ્ટરનેટિવ મેડિસીન ઓન ટ્રાયલ'' તાજેતરમાં પ્રકાશિત કર્યું છે. આ પુસ્તકને વક્રોક્તિપૂર્ણ રીતે "એચઆરએચ (HRH) ધ વેલ્સના રાજકુમાર"ને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું છે અને છેલું પ્રકરણ "પૂરક" અને "વૈકલ્પિક" ઉપચારની તેમની ભલામણોની ટીકા કરે છે.<ref name="SinghErnst">{{cite book|title=Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial|url=https://archive.org/details/trickortreatment0000sing_j8t7|author=Singh, S. and Ernst, E.|publisher=Corgi|year=2008}}</ref> પ્રિન્સની ડચી ઓરિજનલ્સ સંખ્યાબંધ સીએએમ ઉત્પાદનો બનાવે છે, જેમાં "ડેટોક્સ ટીંચર"નો સમાવેશ થાય છે, જેને પ્રોફેસર એડ્ઝાર્ડ અર્ન્સ્ટે જોખમી ચીજોનો "નાણાંકીય દૂરુપયોગ" અને ઊંટવૈદું કહીને ઉતારી પાડી છે."<ref name="TelegraphAltMed">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/mandrake/6474595/Prince-Charles-lobbies-Andy-Burnham-on-complementary-medicine-for-NHS.html|date 31 Oct 2009|work=Daily Telegraph |location=UK|author=Tim Walker|title=Prince Charles lobbies Andy Burnham on complementary medicine for NHS | location=London | date=31 Oct. 2009 | access-date=1 Apr. 2010}}</ref> મે 2009માં, એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરીટીએ ડચી ઓરીજનલ્સ દ્વારા ઇચીના-રીલિફ, હાપરી-લિફ્ટ અને ડેટોક્સ ટીંચર ઉત્પાદનોની જાહેરાત માટે મોકલવામાં આવેલા તેના ઇમેઇલને ગેરમાર્ગે દોરતાં જાહેર કર્યા હતા.<ref name="Quack-o-metre">{{cite web|url=http://www.quackometer.net/blog/2009/03/duchy-originals-pork-pies.html| title=Duchy Originals Pork Pies |date=11 March 2009}}</ref> મેડિસિન્સ એન્ડ હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેટરી એજન્સી (એમએચઆરએ (MHRA))એ આ પ્રકારની આયુર્વેદિક ચીજોના લેબલનું નિયમન કરતાં નિયમો ઢિલા કર્યા તેના થોડા સમય પહેલાં પ્રિન્સે જાતે ઓછામાં ઓછા સાત પત્રો તેમને લખ્યા હતા,<ref name="DC">{{cite web|url=http://www.dcscience.net/?p=89|title=HRH “meddling in politics”|date=12 March 2007|publisher=DC's Improbable Science}}</ref> એમએચઆરએના આ પગલાંની વૈજ્ઞાનિકો અને મેડિકલ સંસ્થાઓએ બહોળી ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article624874.ece | work=The Times | location=London | date=1 September 2006 | title=Doctors attack natural remedy claims | author=Nigel Hawkes and Mark Henderson | access-date=30 નવેમ્બર 2010 | archive-date=5 જૂન 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031739/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article624874.ece | url-status=dead }}</ref> 31 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ એવા અહેવાલ આપવામાં આવ્યા હતા કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સે એનએચએસ (NHS) પર વૈકલ્પિક દવાઓના બહોળા ઉપયોગ અંગેના પ્રાવધાન કરવા માટે આરોગ્ય સચિવ એન્ડિ બર્નહેમ સમક્ષ જાતે જ તેનું લોબિંગ કર્યું હતું.<ref name="TelegraphAltMed"/> 2010માં, ઓડિટર દ્વારા એકાઉન્ટિંગ અનિયમિતતાઓ ધ્યાન પર લાવવામાં આવી ત્યાર બાદ, પ્રિન્સીસ ફાઉન્ડેશનના બે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓની લગભગ 300,000 પાઉન્ડના ફ્રોડ માટે ધરપકડ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news| title=Prince Charles's aide at homeopathy charity arrested on suspicion of fraud | author=Robert Booth |work=guardian .co.uk |date=26 April 2010| url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/apr/26/prince-charles-aide-homeopathy-charity-arrested | location=London}}</ref> ધરપકડના ચાર દિવસ બાદ, એફઆઇએચ (FIH)એ એવો ખોટો દાવો કરીને કે "સંસ્થાએ સંકલિત આરોગ્યના ઉપયોગને ઉત્તેજન આપવાનો તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પાર પાડી દીધો છે તેવી જાહેરાત કરીને તેને બંધ કરવાની જાહેરાત કરી."<ref>{{cite web|author=FIH|title=Statement from the Prince's Foundation for Integrated Health|date=30 April 2010|url=http://www.fih.org.uk/media_centre/closure_of_fih.html|access-date=30 નવેમ્બર 2010|archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202063318/http://www.fih.org.uk/media_centre/closure_of_fih.html|url-status=dead}}</ref> ===માનવીય મુદ્દાઓ=== વિવિધ લોકોની સમસ્યાઓ ચાર્લ્સના પ્રયત્નોનું લક્ષ્યાંક હતું, ખાસ કરીને લાંબાગાળાની બેકારી, કાયદાને કારણે તકલીફ ભોગવતા લોકો, શાળામાં લોકોને પડતી મુશ્કેલીઓ અને હોસ્પિટલમાં રહેલા લોકો. ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટ સંસ્થા દ્વારા ચાર્લ્સ યુવાન લોકો સાથે કામ કરે છે, વિવિધ જૂથો, વ્યાવસાયિકો અને બહારથી ટેકો મેળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા લોકોને લોન આપે છે. ટ્રસ્ટના લાભાર્થે ફંડ એકઠું કરવા માટેના કાર્યક્રમોનું નિયમિત આયોજન કરવામાં આવે છે, જેમાં અગ્રણી પોપ, રોક, અને ક્લાસિકલ સંગીતકારો ભાગ લે છે. કેનેડામાં, વંશીય ભેદભાદને દૂર કરવા માટેના 1998ના ઇન્ટરનેશનલ ડેની ઉજવણીના કાર્યક્રમમાં ચાર્લ્સે તેમના બે પુત્રો સાથે ભાગ લઈને,<ref name="autogenerated2"/> 2001માં જ્યારે તેમણે રિજાઇનામાં શહેરની અંદર આવેલી સ્કૂલ સ્કોટ કોલેજીએટની મુલાકાત લીધી ત્યારે સેસકેચવનમાં કેનેડિયન યુથ બિઝનેસ ફાઉન્ડેશનને લોન્ચ કરવામાં મદદ કરીને, માનવીય પ્રોજેક્ટ્સને પણ ટેકો આપ્યો હતો. 1975માં નોર્થવેસ્ટ પ્રદેશોમાં સમય પસાર કર્યાબાદ, ચાર્લ્સને ઉત્તરીય કેનેડા ઉપરાંત કેનેડાના મૂળ લોકોમાં ખાસ રસ પડ્યો, જેના નેતાઓને તેઓ મળતા અને કેટલીક વખત તેમની સાથે ચાલવા નીકળીને ચર્ચાઓ પણ કરવા માટે પણ સમય ફાળવતા. આ સંબંધોને પ્રતિબિંબિત કરતાં, વેલ્સના રાજકુમારને ફર્સ્ટ નેશન્સ કમ્યુનિટીઝ તરફથી ખાસ હોદ્દો આપવામાં આવ્યો હતો,1996માં, વિનિપેગમાં ક્રી અને ઓજીબવે વિદ્યાર્થીઓએ પ્રિન્સને લિડિંગ સ્ટારનું નામ આપ્યું હતું, અને 2001માં સેસકેચવન પ્રદેશની તેમની પ્રથમ મુલાકાત દરમિયાન તેમને ''પિસિમ્વા કેમિવોહકિતાહ્પામિકોક'' અથવા "સૂર્ય પણ તેમની તરફ સારી દ્રષ્ટિથી જુએ છે" એમ કહીને નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેઓ નિકોલે સીએસેસ્કૂના માનવ હક રેકોર્ડ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરનારા વૈશ્વિક નેતાઓમાંના એક હતા, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર વિરોધનો સૂર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો<ref>ડિમ્બલેબી, પાનું.250</ref> અને ત્યારબાદ તેમણે રોમાનિયન અનાથાલય ચલાવતા એફએઆરએ (FARA) ફાઉન્ડેશનને પણ સહાય આપી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.faracharity.org/ |title=FARA Charity... founded to alleviate the suffering of children in state orphanages by providing an alternative care provision |publisher=Faracharity.org |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સે 1986માં બિલ્ડર્બેર્ગ ગ્રૂપ કોન્ફરન્સમાં ખાસ કરીને દક્ષિણ આફ્રિકાના આર્થિક કટોકટી અંગેની ચર્ચા સાંભળવા માટે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite newspaper|work=The Guardian |location=UK (London)|date= 28 April 1986|title=Prince Charles attends meeting on South Africa|author=Jean Stead|quote=The 34th Bilderberg conference ended at Gleneagles Hotel, Perthshire, yesterday after a debate on the South African crisis attended by Prince Charles. He arrived for the economic debate on Saturday and stayed overnight at the hotel.}}</ref> ===શોખ અને રમત-ગમત=== યુવાવસ્થાથી જ રાજકુમાર પોલોના ઉત્સાહી ખેલાડી હતા, 1992 સુધી સ્પર્ધાત્મક ટીમોના ભાગ પણ હતા, અને 2005 સુધી માત્ર દાનના હેતુ માટે રમાતી સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેતા હતા, ત્યારબાદ તેમણે રમત દરમિયાન થયેલી બે વખતની થયેલી નોંધપાત્ર ઇજાઓને કારણે રમવાનું છોડી દીધું – 1990માં તેમનો હાથ તૂટ્યો અને 2001માં પડી ગયા બાદ થોડા સમય માટે તેઓ બેભાન થઈ ગયા હતા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4445424.stm | title = Prince Charles stops playing polo | date = 17 November 2005 | publisher=BBC News | access-date = 29 July 2008 }}</ref> 2005માં ફોક્સ હન્ટિંગની રમત પર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો તે પહેલાં ચાર્લ્સ ફોક્સ હન્ટિંગમાં પણ ઘણીવાર ભાગ લેતા હતા. 1990ના પાછલા સમયમાં, આ પ્રવૃત્તિ અંગેનો વિરોધ વધતાં, જ્યારે સરકાર પીછો કરીને શિયાળના શિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી, ત્યારે 1999માં જ્યારે ચાર્લ્સ તેમના પુત્રોને બૌફોર્ટ હન્ટ માટે લઈ જતા હતા, ત્યારે તેમના પર હુમલો કરનાર લીગ અગેઇન્સ્ટ ક્રૂઅલ સ્પોર્ટ્સ જેવા આ પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કરાનારા લોકો પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સની આ રમતમાં ભાગ લેવાની પ્રવૃત્તિને "રાજકીય નિવેદન" તરીકે જોતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/496138.stm|title=Prince Charles takes sons hunting|date=30 October 1999|publisher=BBC News|access-date=19 June 2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://scotlandonsunday.scotsman.com/index.cfm?id=1055062002|title=Prince: I'll leave Britain over fox hunt ban|date=22 September 2002|publisher=[[Scotland on Sunday]]|author=Jeremy Watson|access-date=19 June 2007|archive-date=13 જુલાઈ 2012|archive-url=https://archive.is/20120713090359/http://scotlandonsunday.scotsman.com/index.cfm?id=1055062002|url-status=dead}}</ref> રાજકુમાર યુવાવસ્થાથી જ ઉત્સાહી સેલમન એન્જલર હતા, અને નોર્થ એટલાન્ટિક સેલમનને બચાવવાના ઓરી વિગ્ફુસનના પ્રયાસોના સહાયક હતા. ચાર્લ્સ એબરડીનશાયર, સ્કોટલેન્ડમાં ડી નદીમાં અવારનવાર માછીમારી કરતા ત્યારે તેઓ દાવો કરે છે કે તેમની વિશેષ યાદો વોપનાફ્જોરૌર, [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]]ની છે.<ref>''એ સેલિબ્રેશન ઓફ સેલમોન રિવરઃ ધ વર્લ્ડ્સ ફાઇનેસ એટલાન્ટિક સેલમોન રિવર્સ'' . જ્હોન બી. એશ્ટન એન્ડ એડ્રિયાન લેટિમર દ્વારા સંપાદિત. સ્ટેકપોલ બૂક્સ, 2007. પાનું. 7.</ref> ચાર્લ્સે જલીયરંગોને કેન્દ્રમાં રાખીને વિઝ્યુઅલ આર્ટસમાં પણ હાથ અજમાવ્યો હતો અને તેમની અનેક ચિત્રકૃતીઓનાં પ્રદર્શન યોજ્યાં હતાં અને તેનું વેચાણ કરવા ઉપરાંત આ વિષય પર પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા. યુનિવર્સિટીમાં તેમણે અભિનય પણ કર્યા હતો, બિનવ્યાવસાયિક રીતે ભજવાયેલા કોમેડી નાટકમાં તેમણે ભૂમિકા ભજવી હતી, જેનો આનંદ રાજકુમારના જીવનના પાછલા વર્ષોમાં પણ ચાલુ રહ્યો હતો અને તેના પુરાવારૂપે તેમણે 60મા જન્મદિવસ નિમિત્તે કોમેડી નાટકનું આયોજન કર્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/a_star_studded_comedy_gala_to_celebrate_the_prince_of_wales__1796221209.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— A star-studded comedy gala to celebrate The Prince of Wales's 60th birthday is announced |publisher=The Prince of Wales |date=30 September 2008 |access-date=12 October 2008 |archive-date=18 એપ્રિલ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418063841/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/a_star_studded_comedy_gala_to_celebrate_the_prince_of_wales__1796221209.html |url-status=dead }}</ref> તેમને ઇલ્યુઝનિઝમ (ભ્રમવાદ)માં પણ રસ હોવાથી કપ્સ એન્ડ બોલ્સ ઇફેક્ટનું પ્રદર્શન કરીને ઓડિશનમાંથી પાસ થયા બાદ તેઓ ધ મેજિક સર્કલના સભ્ય પણ બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.themagiccircle.co.uk/main_nav/index.php?Link_ID=A0020001 |title=The Magic Circle&nbsp;— Home of The Magic Circle |publisher=The Magic Circle |date= |access-date=12 October 2008 |archive-date=20 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220123307/http://www.themagiccircle.co.uk/main_nav/index.php?Link_ID=A0020001 |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સ હાલમાં રિજાઇના સીમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રા અને રોયલ શેક્સપિયર કંપની સહિત અનેક થીયેટર્સ, અભિનેતા ગ્રૂપ, અને ઓરકેસ્ટ્રા સમૂહોના પેટ્રન છે અને કેનેડિયન ગાયક અને ગીતકાર લીઓનાર્દ કોહેનના પ્રશંસક છે.<ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/canada/montreal/story/2006/05/19/qc-cohen20060519.html |title=Leonard Cohen a wonderful chap: Prince Charles |publisher=CBC |author=CBC News |date=19 May 2006 |access-date=12 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016002737/http://www.cbc.ca/canada/montreal/story/2006/05/19/qc-cohen20060519.html |archive-date=16 ઑક્ટોબર 2006 |url-status=live }}</ref> તેઓ [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઇલ્સ]], ખાસ કરીને બ્રિટીશ મર્ક એસ્ટન માર્ટીનના સંગ્રહક છે અને અનેક મોડલ ખરીદવા અને ફેક્ટરી તેમજ તેના સર્વિસ વિભાગની વારંવાર મુલાકાત લેવાને કારણે તેમજ કંપનીના સ્પેશ્યલ લંચ પ્રસંગોએ અતિથિ વિશેષ તરીકે હાજરી આપવાને કારણે બંધાયેલા નજીકના સંબંધોને કારણે આ પ્રસંગે એસ્ટન માર્ટીનની ખાસ ''પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ'' આવૃત્તિ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી. ચાર્લ્સ બર્નલી ફૂટબોલ ક્લબના ટેકેદાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.burnleyfootballclub.com/page/LatestHeadlines/0,,10413~1956420,00.html|title=Prince Charles: I Hear We Are At Home|publisher=Burnley FC|date=5 February 2010|access-date=6 February 2010|archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209014711/http://www.burnleyfootballclub.com/page/LatestHeadlines/0,,10413~1956420,00.html|url-status=dead}}</ref> ==સત્તાવાર ફરજો== [[ચિત્ર:Royal Visit Dundurn Castle Balcony crop 2.JPG|thumb|right|પ્રિન્સ ચાર્લ્સ, વેલ્સના રાજકુમાર અને કેમિલા, કોર્નવોલની ઉમરાવ સ્ત્રી હેમિલ્ટન, ઓન્ટેરિયોમાં દુનદુર્ન કેસલ ખાતે]] [[ચિત્ર:Braemargames 2006 08.jpg|thumb|હર મેજેસ્ટી ધ ક્વિન, રોથસેના ઉમરાવ અને તેમની પત્ની સાથે બ્રાઇમાર ગેધરિંગમાં, 2006]] પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ તરીકે પ્રિન્સ ચાર્લ્સ તેમની માતાની કોઇપણ કોમનવેલ્થ મુલકોના સત્તાધીશ તરીકેની ભૂમિકામાં તેમના વતીથી અનેક સત્તાવાર ફરજો બજાવે છે. તેઓ વિદેશી મહાનુભાવની અંતિમક્રિયામાં મહારાણી બદલે હાજરી આપશે (મહારાણી સામાન્ય રીતે તેમાં ભાગ લેતી હોતી નથી). તેઓ બ્રિટીશ શાસનમાં રાજ્યારોહણમાં ભાગ લેશે. પોપ જ્હોન પોલ દ્વિતીયની અંતિમક્રિયામાં હાજરી આપતી વખતે ચાર્લ્સે અન્ય આમંત્રિતો સાથે હસ્તધૂનન કરીને વિવાદ ઊભો કર્યો હતો, ચાર્લ્સે આશ્ચર્યજનક રીતે તેની બાજુમાં બેઠેલા ઝિમ્બાબ્વેના પ્રમુખ રોબર્ટ મુગાબે સાથે હસ્તધૂનન કર્યું હતું. ત્યારબાદ ચાર્લ્સની ઓફિસમાંથી નિવેદન જારી કરવામાં આવ્યું હતું, વેલ્સના રાજકુમારને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું હતું અને તેઓ મુગાબે સાથે હસ્તધૂનન ટાળી શક્યા ન હતા. વર્તમાન ઝિમ્બાબ્વે સરકાર પ્રિન્સ માટે અનિચ્છનીય છે. તેમણે આ સરકાર દ્વારા દમન કરવામાં આવેલા લોકો માટે કામ કરતાં ઝિમ્બાબ્વે ડિફેન્સ અને એઇડ ફંડને પણ સહાય કરી છે. પ્રિન્સ તાજેતરમાં જ ઝિમ્બાબ્વે સરકારની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરતાં બુલાવાયોના આર્કબિશપ પાયસ એનક્યુબને પણ મળ્યા હતા.<ref name="charlesshake">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article378880.ece|title=Charles shakes hands with Mugabe at Pope's funeral|access-date=8 Jul. 2007|work=Times|location=London|date=8 Apr. 2005|archive-date=2010-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031617/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article378880.ece|url-status=dead}}</ref> ચાર્લ્સ અને કોર્નવેલની ઉમરાવ સ્ત્રી બંનેએ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ તરફથી વિદેશ મુસાફરી કરી હતી. રાજકુમારને રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડની મુલાકાત સાથે દેશના અસરકારક હિમાયતી તરીકે માનવામાં આવે છે, જ્યાં તેમણે જાતે જ સંશોધન કરીને લખેલું એંગ્લો-આઇરીશ બાબતો સંબોધન કર્યું હતું, જેને આઇરીશ રાજકર્મીઓ અને મિડિયા દ્વારા અદભૂત આવકાર આપવામાં આવ્યો હતો અને તેને દૃષ્ટાંત તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. કેનેડિયન સશસ્ત્ર દળોને આપવામાં આવેલી સેવાને કારણે તેમને દળોની પ્રવૃત્તિઓ અંગે જાણકારી આપવામાં આવે છે અને તેઓ કેનેડામાં કે વિદેશમાં હોય ત્યારે આ દળોની મુલાકાત લેવાની અને ઉજવણીઓમાં ભાગ લઇ શકે છે. દાખલા તરીકે 2001માં, તેમણે ફ્રેન્ચ રણમેદાનમાંથી લાવવામાં આવેલી વનસ્પતિ અને ફૂલોમાંથી બનાવેલો ખાસ હાર અજાણ્યા સૈનિકની કેનેડિયન કબર પર મૂકીને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી, અને 1981માં તેઓ કેનેડિયન વોરપ્લેન હેરીટેડ મ્યુઝિયમના પેટ્રન પણ બન્યા હતા. પ્રિન્સ ચાર્લ્સ વેલ્સની નિયમિત મુલાકાત લેતા હતા અને દર ઉનાળામાં સનેડની કાર્યવાહી શરૂ થવા જેવા મહત્વના રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોમાં હાજરી આપતા હતા. 2000માં ચાર્લ્સે પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સના સત્તાવાર હાર્પીસ્ટ હોવાની પરંપરાને ફરીથી અમલમાં મૂકી, જેથી વેલ્સના રાષ્ટ્રીય વાદ્ય હાર્પને વગાડનારા વેલ્શ ટેલેન્ટને પ્રોત્સાહન મળે. તે અને કોર્નવોલની ઉમરાવ સ્ત્રી દરવર્ષે એક સપ્તાહ ગાળતા સ્કોટેલેન્ડમાં હતા, જ્યાં પ્રિન્સ અનેક સ્કોટીશ સંસ્થાઓના પેટ્રન છે. પ્રિન્સ ચાર્લ્સ "ધ રોયલ કલેક્શન ટ્રસ્ટ"ના ડિરેક્ટર છે, જેનો કોઈ લેખિત વ્યવસાય નથી.<ref>એન્યુઅલ રિટર્ન, કંપનીઝ હાઉસ, ફોર્મ 363a, 21/07/2009</ref> ==પ્રસાર માધ્યમો== કેટલીક વખત ''ચાઝા'' (''ગાઝા'', ''હેઝા'' અને તેના જેવા અન્ય શબ્દોની જેમ){{Citation needed|date=July 2009}} તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતા અને ''સ્પિટિંગ ઇમેજ'' અને ''ધ રાધર લેટ પ્રોગ્રામ વીથ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ'' – ''ધ લેટ લેટ શો'' પર, ક્રેગ ફર્ગુસન દ્વારા પેરોડી કરવામાં આવતા પ્રિન્સ ચાર્લ્સ તેમના જન્મથી જ મિડિયાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે, અને જેમ તેમની ઉંમર વધતી ગઈ તેમ મિડિયાનું તેમના પરનું ધ્યાન પણ વધતું ગયું. તેમના પ્રથમ લગ્ન પહેલાં, તેમને ''ટાઇમ'' ના કવર પર વિશ્વના સૌથી યોગ્ય અપરણિત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, અને તેમના વિવિધ અફેર્સને અનુસરીને તેને આલેખવામાં આવતા હતા. ડાયના સાથેના તેમના લગ્ન બાદ ધ્યાન વધ્યું, જો કે વધારે ધ્યાન વેલ્સની રાજકુમારી તરફ રહેતું, જે સ્ટાર એટ્રેક્શન હતા, જેમનો પીછો પાપારાઝીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો અને તેમનું દરેક પગલાં (હેરસ્ટાઇલમાં કરવામાં આવતું પરિવર્તન)નું અનુસરણ લાખો લોકો દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. તેમના સંબંધો બગડવાનું શરૂ થતાં, ડાયનાએ મિડિયાનો ઉપયોગ પોતાના લાભ માટે કરવાનું શરૂ કર્યું અને રોયલ મેરેજ અંગેના સમાચાર પ્રેસમાં આપવામાં તે નજીકથી સંકળાયેલી હતી, તેના કારણે મિડિયાનો ટેકો વહેંચાઇ ગયો અને ''ધ મીરર'' અને ધ ''ટેલિગ્રાફ'' ચાર્લ્સની સાથે રહ્યા. પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ પર વધારે સમાચારો આપવાની જદ્દોજહેતમાં મિડિયાએ ચાર્લ્સની અંગતતાનો પણ અનેક વખત ભંગ કર્યો હતો. 2006માં, 1997માં હોંગકોંગનું સાર્વભૌમત્વ ચીનને સોંપવા બાબતે, ચાર્લ્સે ચાઇનીઝ સરકારી અધિકારીઓને પ્રાચીન ક્રૂર રીતરસમો અપનાવનારા દ્વારા ઓળખવ્યા હતા, જેવી બાબતો અંગેના તેમના અભિપ્રાયો દર્શાવતી તેની અંગત ડાયરીના અંશો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા તેના પગલે પ્રિન્સે ધ ''મેઇલ ઓન સન્ડે'' પર કેસ કર્યો હતો.<ref name="BBCjournals"/> અન્ય લોકોએ પ્રિન્સ સાથેના તેમના ભૂતકાળના સંબંધોનો ઉપયોગ મિડિયા પાસેથી નફો મેળવવા માટે કર્યો હતો, જેમ કે ચાર્લ્સના ઘરના ભૂતપૂર્વ સભ્યએ આંતરીક નોંધ પ્રેસમાં રજૂ કરી હતી જેમાં ચાર્લ્સે મહત્વાકાંક્ષા અને તક અંગે ટીપ્પણી કરી હતી, અને જેનું અર્થઘટન ગુણોને આધારે થતી પસંદગીને સમાજમાં સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણ પેદા કરવા માટે દોષિત ઠેરવવાની રીતે કરવામાં આવ્યું હતું. તેની સામે રોષપૂર્ણ રીતે જવાબ આપતાં, ચાર્લ્સે નિવેદન કર્યું હતું કે, "મારા મતે, પ્લમ્બર કે કડિયો હોવું એ પણ વકિલ કે ડોક્ટર હોવા જેટલી જ મહાન સિદ્ધિ છે",<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4035181.stm |title=BBC NEWS &#124; Magazine &#124; The rise of the meritocracy |publisher=BBC News |author=Jonathan Duffy |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> અને બ્રિટિશ મેનર્સના ટીકાકાર લિએન ટ્રસના ''ટોક ટુ ધ હેન્ડ'' માં મેમોને મેરીટ આધરીત પસંદગીની પ્રક્રિયાની સકારાત્મક પ્રેરક અસરને સ્પર્ધાત્મક સમાજની નકારાત્મક અસર સામે કઈ રીતે સંતુલનમાં લાવી શકાય તેના યોગ્ય નિરીક્ષણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સમગ્ર રીતે, ચાર્લ્સે લોકપ્રિય પ્રેસ અંગે અણગમો પેદા કર્યો હતો, જે આકસ્મિક રીતે જે તેમના પુત્ર વિલિયમના 2005ના પ્રેસ ફોટો-કોલ દરમિયાન નજીકમાં રહેલા માઇક્રોફોનના માધ્યમથી બહાર આવ્યો હતો – "મને આ બધી બાબતો અંગે ધિક્કાર છે... આ નક્કામા લોકો,"<ref name="news1">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4397667.stm|title=Transcript: Princes' comments|date=31 Mar. 2005|publisher=BBC News|access-date=19 Jun. 2007}}</ref> અને તેમણે બીબીસી (BBC)ના રોયલ પત્રકાર નિકોલસ વિશેલ વિશે ખાસ કહ્યું હતું કે, "હું તે માણસને સહન કરી શકતો નથી. મારા કહેવાનો અર્થ એ છે કે તે ખરેખર ડરામણો છે, ખરેખર તે એવો જ છે."<ref name="news1"/> જો કે પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ પોતે જ અનેક વખત શ્રેણીઓમાં રજૂ થઈ ચૂક્યા છે. 1984માં તેમણે તેમના બચપણના પુસ્તક, ''ધ ઓલ્ડ મેન ઓફ લોચનગર'' નું વાંચન બીબીસી (BBC)ના ''જેકેનોરી'' પ્રોગ્રામમાં કર્યું હતું. યુકેની સોપ ઓપેરા ''કોરોનેશન સ્ટ્રીટ'' ની 40મી વર્ષગાંઠના શોમાં પણ ચાર્લ્સ 2000માં દેખાયા હતા,<ref>{{cite news |publisher=BBC News | title= Prince stars in live soap |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1061585.stm| access-date=2 Sep. 2006 | date=8 Dec. 2000}}</ref> એવી જ રીતે તેમની ન્યૂઝીલેન્ડની મુલાકાત દરમિયાન શોના નિર્માતાનું પરફોર્મન્સ જોયા બાદ તેઓ ન્યૂઝીલેન્ડની પુખ્તો માટેની કાર્ટૂન શ્રેણી ''બ્રો ટાઉન'' (2005)માં પણ દેખાયા હતા. જો કે તેમણે ''ડોક્ટર હૂ'' ના એપિસોડમાં મહેમાન કલાકારની ભૂમિકા ભજવવા માટે કરવામાં આવેલી વારંવારની વિનંતીને સ્વીકારી ન હતી.<ref>[http://entertainment.uk.msn.com/tv/news/Article.aspx?cp-documentid=10097423&GT1=61503 ચાર્લ્સ સ્નબ્ડ ડોક્ટર હૂ રોલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017183845/http://entertainment.uk.msn.com/tv/news/Article.aspx?cp-documentid=10097423&GT1=61503 |date=2008-10-17 }}, એમએસએન (MSN) એન્ટરટેનમેન્ટ ન્યૂઝ, 13/10/2008</ref> ચાર્લ્સે ઇન્ટરવ્યુ આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું, જેમકે 2006માં ધ પ્રિન્સીસ ટ્રસ્ટની 30મી વર્ષગાંઠ માટે એન્ટ એન્ડ ડેકે તેમનો ઇન્ટરવ્યુ કર્યો હતો. ==રહેણાંક== સ્વર્ગીય ક્વિન મધર, મહારાણી એલિઝાબેથનું લંડન ખાતેનું પૂર્વ રહેણાંક ક્લેરેન્સ હાઉસ વેલ્સના રાજકુમાર વર્તમાન સત્તાવાર રહેણાંક છે. અગાઉ, તેઓ સેન્ટ જેમ્સીસ પેલેસ ખાતે એક અપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા. ચાર્લ્સ ગ્લોસેસ્ટરશાયર, હાઇગ્રૂવ હાઉસમાં એક ખાનગી એસ્ટેટ ધરાવે છે અને બીજું એક સ્કોટલેન્ટમાં બોલમોરલ કેસલ નજીક આવેલા અને અગાઉ ક્વિન મધર દ્વારા માલિકી ધરાવવામાં આવતા બિર્કહોલ એસ્ટેટની માલિકી પણ તેમની છે. ડાયના સાથેના લગ્નના પ્રસંગે, ચાર્લ્સે ડચીસ ઓફ કોર્નવેલ દ્વારા મેળવવામાં આવતા નફામાંથી સ્વૈચ્છિક કર ફાળો 50 ટકાથી ઘટાડીને 25 ટકા કરી દીધો હતો.<ref name="Statesman">{{cite news|work=New Statesman |location=UK | date=13 July 2009 | title=Royally Minted: What we give them and how they spend it}}</ref> 2007માં, પ્રિન્સે 192 એકર (150 એકર ચરાઉ અને પાર્કલેન્ડ અને {{convert|40|acre|m2}} જંગલ) પ્રોપર્ટી કેર્માર્થેનશાયરમાં ખરીદી અને આ ફાર્મને તેમના તથા ડચીસ ઓફ કોર્નવેલ માટે વેલ્શ હોમમાં તબદિલ કરવા પરવાનગી માગી, જેને શાહી જોડું બહાર હોય ત્યારે હોલિડે ફ્લેટ્સ તરીકે ભાડે આપી શકાય.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/welsh_property_for_the_duchy_of_cornwall_424937442.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Welsh property for The Duchy of Cornwall |publisher=Princeofwales.gov.uk |date=22 November 2006 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=9 ઑગસ્ટ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809060116/http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/welsh_property_for_the_duchy_of_cornwall_424937442.html |url-status=dead }}</ref> પાડોશોએ જણાવ્યું કે સૂચિત તબદિલી સ્થાનિક આયોજન નિયમનોનો ભંગ કરે છે, અરજીને જ્યાં સુધી સ્થાનિક ચામાચિડિયાની વસતિને કઇ રીતે આ તબદિલીથી અસર થાય છે તે અંગેનો અહેવાલ તૈયાર થાય ત્યાં સુધી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/6727951.stm |title=BBC NEWS &#124; Wales &#124; South West Wales &#124; Objection to prince's house plan |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અને કેમિલાએ જૂન 2008માં ''લ્વાયનીવેર્મોન્ડ'' નામે નવી મિલકત રહેણાંક તરીકે ખરીદી હતી.<ref>{{cite press release| title=The Prince of Wales and The Duchess of Cornwall inhabit Llwynywermod for first time| publisher=Clarence House| date=23 June 2008| url=http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_inhabit_llwy_1566635938.html| access-date=21 Oct. 2008| archivedate=9 ઑગસ્ટ 2012| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809053130/http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_inhabit_llwy_1566635938.html}}</ref> ==ખિતાબ, શૈલી, માનચાંદ અને હથિયારો== ===ખિતાબ અને શૈલી=== ચાર્લ્સને તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન શાસકના પૌત્ર તરીકે, શાસકના પુત્ર તરીકે અને પછીથી રાજકુમાર તરીકેના તેમના અધિકારની રીતે અને ઉમરાવ તરીકે અનેક ખિતાબો મળ્યા છે. પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ સાથેની વાતચીત દરમિયાન, પ્રારંભમાં તેમને ''યોર રોયલ હાઇનેસ'' તરીકે અને પછીથી ''સર'' તરીકે સંબોધવાની પ્રણાલી છે. રાજ્યારોહણ સમયે પ્રિન્સ કયું શાહી નામ પસંદ કરશે તે અંગે અટકળો ચાલી રહી છે. જો તે પોતાનું હાલનું નામ ચાલુ રાખે તો તે ''ચાર્લ્સ ત્રીજો'' બનશે. જો કે, ચાર્લ્સે એવું સૂચવ્યું છે કે તે તેના નાના (માતાના પિતા)ના માનમાં ''જ્યોર્જ સાતમા'' નું શાહી નામ પસંદ કરશે અને સ્ટુઅર્ટ રાજાઓ ચાર્લ્સ પહેલા (જેને શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો હતો) અને ચાર્લ્સ બીજા (જેને દેશવટામાં જીવન વિતાવવું પડ્યું હતું) સાથેનું જોડાણ ટાળશે,<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article782407.ece | work=The Times | location=London | title=Call me George, suggests Charles | date=24 Dec. 2005 | access-date=13 Jul. 2009 | first=Andrew | last=Pierce | archive-date=2010-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031437/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article782407.ece | url-status=dead }}</ref> જો કે તેમણે આ વાતનો જાહેરમાં ઇનકાર કર્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2005/dec/27/monarchy.michaelwhite|work=The Guardian |location=UK| title=Charles denies planning to reign as King George | date=27 Dec. 2005| access-date=3 Oct. 2010 | location=London | first=Michael | last=White}}</ref> ===માનચાંદ અને માનદ્ લશ્કરી નિમણૂક=== તેમના 58મા જન્મદિવસે, પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સની નિમણૂક બ્રિટીશ આર્મીમાં જનરલ તરીકે, રોયલ નેવીમાં એડમિરલ તરીકે અને રોયલ એર ફોર્સમાં એર ચીફ માર્શલ તરીકે તેમની માતા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. (તેમને અગાઉ મેજર જનરલ તરીકે અને અન્ય સેવાઓમાં તેના સમકક્ષ હોદ્દાઓ પર નિમણૂક આપવામાં આવી હતી). તેમની પ્રથમ માનદ્ નિમણૂક 1969માં રોયલ રેજીમેન્ટ ઓફ વેલ્સના કર્નલ-ઇન-ચીફ તરીકે કરવામાં આવી હતી, ત્યારથી પ્રિન્સને વિવધ કોમનવેલ્થ દેશોમાં કર્નલ-ઇન-ચીફ, કર્નલ, ઓનરરી એર કમાન્ડર, એર કમાન્ડર-ઇન-ચીફ, ડેપ્યુટી કર્નલ-ઇન-ચીફ, રોયલ ઓનરરી કર્નલ, રોયલ કર્નલ, અને ઓનરરી કમાન્ડર તરીકે ઓછામાં ઓછી 36 લશ્કરી ટુકડીઓમાં માનદ્ હોદ્દાઓ આપવામાં આવ્યા છે. તેઓ બ્રિટીશ લશ્કરમાં રહેલી એક માત્ર વિદેશી રેજીમેન્ટ રોયલ ગુરખા રાયફલ્સના પણ કમાન્ડર છે. ચાર્લ્સને વિવિધ દેશો તરફથી અનેક માનચાંદ અને ચંદ્રકો પણ મળ્યા છે. તેમને કોમનવેલ્થ પ્રદેશોમાંથી આઠ ઓર્ડર્સ આપવામાં આવ્યા છે અને પાંચ માનચાંદ મળ્યા છે અને વિદેશી રાજ્યો તરફથી 17 નિમણૂકો અને માનચાંદ મળ્યા છે, ઉપરાંત યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ન્યૂઝીલેન્ડની યુનિવર્સિટીઓ તરફથી નવ જેટલી માનદ્ ઉપાધિઓ મળી છે. ===હથિયારો=== {{Infobox COA wide |image = Coat of Arms of Charles, Prince of Wales.svg |bannerimage = Prince of Wales Standard.svg |badgeimage = |notes = The Prince's own [[coat of arms]] are the [[Escutcheon (heraldry)|escutcheon]] of the [[Royal coat of arms of the United Kingdom|arms of the sovereign in right of the United Kingdom]] with a label for difference. The version used everywhere but Scotland is listed here. Within Scotland, the arms of the [[Duke of Rothesay]], which quarters the arms of the Great Steward and of the Lords of the Isles, placing the arms of the heir apparent to the Scots throne on an inescutcheon in the centre, are used. |adopted = 1911 |crest = Upon the Royal helm the imperial crown Proper, thereon a lion statant gardant Or crowned with the crown of the Prince of Wales |torse = |helm = |escutcheon = Quarterly 1st and 4th gules three lions passant guardant in pale or armed and langed azure 2nd or a lion rampant gules armed and langued azure within a double tressure flory counterflory of the second 3rd azure a harp or stringed argent overall an [[escutcheon]] of [[Royal Badge of Wales]]. |supporters = Dexter a lion rampant gardant Or imperially crowned Proper, sinister a unicorn Argent, armed, crined and unguled Or, gorged with a coronet Or composed of crosses patée and fleurs de lis a chain affixed thereto passing between the forelegs and reflexed over the back also Or |compartment = |motto = '''ICH DIEN'''<br />''(German: I serve)'' |orders = The [[Order of the Garter]] ribbon.<br />'''HONI SOIT QUI MAL Y PENSE'''<br />''(French: Shame be to him who thinks evil of it)'' |other_elements = The whole differenced by a plain Label of three points Argent, as the eldest child of the sovereign. |banner = The banners used by the Prince vary depending upon location. Apart from the exceptions below, the Royal Standard of the United Kingdom is used, differenced as in his arms with a label of three points argent, and the escutcheon of the arms of the Principality of Wales in the centre. This is the standard that is used outside the United Kingdom by the prince and also that used throughout the entire United Kingdom when the prince is acting in an official capacity associated with the UK Armed Forces. [[ચિત્ર:Prince of Wales Standard used in Wales.svg|30px]] In Wales the banner is based upon the [[Coat of Arms of the Principality of Wales]], (the historic arms of the [[Kingdom of Gwynedd]]), which consist of four quadrants, the first and fourth with a red lion on a gold field, and the second and third with a gold lion on a red field. Superimposed is an escutcheon vert bearing the single-arched crown of the Prince of Wales. [[ચિત્ર:Duke of Rothesay Banner.svg|30px]] In Scotland the personal banner used is based on two Scottish titles of the [[heir apparent]]: [[Duke of Rothesay]] and [[Lord of the Isles]]. The flag is divided into four quadrants. The first and fourth quadrants include a blue and white checkerboard band in the centre of a gold field. The second and third quadrants include a galley on a white background. A gold escutcheon bearing the lion rampant of Scotland, defaced by a plain label of three points Azure to indicate the heir apparent, is superimposed. [[ચિત્ર:Duke of Rothesay Standard.svg|45px]] Also used in Scotland is a standard, ''viz'' the [[Royal Standard of Scotland]], again defaced with a label of three points Azure to indicate the heir apparent. [[ચિત્ર:Flag of the Duke of Cornwall.svg|40px]] In Cornwall, the banner is "sable fifteen bezants Or", that is, a black field bearing fifteen gold coins, which Prince Charles uses in his capacity as Duke of Cornwall. |badge = Three ostrich feathers encircled by a gold coronet |symbolism = As with the Royal Arms of the United Kingdom. The first and fourth quarters are the arms of England, the second of Scotland, the third of Ireland. |previous_versions = }} ==વંશ પરંપરા== {{ahnentafel top|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Charles, Prince of Wales''' |2= 2. [[Prince Philip, Duke of Edinburgh|Prince Philip of Greece and Denmark]] |3= 3. [[Elizabeth II of the United Kingdom]] |4= 4. [[Prince Andrew of Greece and Denmark]] |5= 5. [[Princess Alice of Battenberg]] |6= 6. [[George VI of the United Kingdom]] |7= 7. [[Elizabeth Bowes-Lyon]] |8= 8. [[George I of Greece]] |9= 9. [[Olga Constantinovna of Russia|Grand Duchess Olga Constantinovna of Russia]] |10= 10. [[Prince Louis of Battenberg]] |11= 11. [[Princess Victoria of Hesse and by Rhine]] |12= 12. [[George V of the United Kingdom]] |13= 13. [[Mary of Teck|Princess Mary of Teck]] |14= 14. [[Claude Bowes-Lyon, 14th Earl of Strathmore and Kinghorne]] |15= 15. [[Cecilia Bowes-Lyon, Countess of Strathmore and Kinghorne|Cecilia Cavendish-Bentinck]] |16= 16. [[Christian IX of Denmark]] |17= 17. [[Louise of Hesse-Kassel|Princess Louise of Hesse-Kassel]] |18= 18. [[Grand Duke Konstantin Nikolayevich of Russia]] |19= 19. [[Princess Alexandra of Saxe-Altenburg]] |20= 20. [[Prince Alexander of Hesse and by Rhine]] |21= 21. [[Julia Hauke|Countess Julia Hauke]] |22= 22. [[Louis IV, Grand Duke of Hesse|Louis IV, Grand Duke of Hesse and by Rhine]] |23= 23. [[Princess Alice of the United Kingdom]] |24= 24. [[Edward VII of the United Kingdom]] |25= 25. [[Alexandra of Denmark|Princess Alexandra of Denmark]] |26= 26. [[Francis, Duke of Teck]] |27= 27. [[Princess Mary Adelaide of Cambridge]] |28= 28. [[Claude Bowes-Lyon, 13th Earl of Strathmore and Kinghorne]] |29= 29. [[Frances Bowes-Lyon, Countess of Strathmore and Kinghorne|Frances Dora Smith]] |30= 30. [[Charles William Frederick Cavendish-Bentinck|Charles Cavendish-Bentinck]] |31= 31. [[Louisa Cavendish-Bentinck|Caroline Louisa Burnaby]] }} {{ahnentafel bottom}} તેમના પિતાના વંશમાં, પૈતૃક વારસ તરીકે, ચાર્લ્સ હાઉસ ઓફ ઓલ્ડનબર્ગની શાખા હાઉસ ઓફ શ્લેવિગ-હોલસ્ટેઇન-સોન્ડેરબર્ગ-ગ્લુક્સબર્ગના સભ્ય છે.<ref>{{cite web| url=http://genealogics.org/lines.php?personID=I00000173&tree=LEO&parentset=0&showall=1&generations=4| title=Genealogics > Charles Prince of Wales| publisher=Leo van de Pas| access-date=11 Nov. 2008}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં, હાલની પરિસ્થિતિથી વિપરીત જો કોઇ સત્તા ભવિષ્યમાં ન મળે તો ચાર્લ્સ શાસક તરીકે વિન્ડસર નામનો ઉપયોગ કરશે.<ref name="sur" group="N"/> અનેક આંતરિક-લગ્નો દ્વારા, ચાર્લ્સ 22 રીતે સોફિયા ઓફ હેનઓવરના વંશજ બને છે. {{hidden |headerstyle=background:#ccccff |header=Family tree of Charles, Prince of Wales |content= {{familytree/start |summary=Genealogical tree showing all the connections between Sophia of Hanover and Charles, Prince of Wales.}} {{familytree | | | | | | | | | | | SEH |SEH=[[Sophia of Hanover]]}} {{familytree | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | SCH | | | | | | | | | | | | | | | |G1GB |SCH=[[Sophia Charlotte of Hanover]]|G1GB=[[George I of Great Britain]]}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | |FW1P |~|~|y|~|~| SDH | | | | | | | | | | | | | | |G2GB |FW1P=[[Frederick William I of Prussia]]|SDH=[[Sophia Dorothea of Hanover]]|G2GB=[[George II of Great Britain]]}} {{familytree | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.| | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|^|-|-|v|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | AWP | | | | | | SDP | | | | APR | | | | | | | MGB | | | LGB | | | FPW |AWP=[[Prince Augustus William of Prussia]]|SDP=[[Princess Sophia Dorothea of Prussia]]|APR=[[Anne, Princess Royal and Princess of Orange]]|MGB=[[Princess Mary of Great Britain]]|LGB=[[Louise of Great Britain]]|FPW=[[Frederick, Prince of Wales]]}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | | | |,|-|-|^|.| | | |!| | | | |!|}} {{familytree | | |FW2P | | | | | |FDBS | | | | CON | | | | FHK | | CHK |y| LDN | | |G3GB |FW2P=[[Frederick William II of Prussia]]|FDBS=[[Margravine Friederike Dorothea of Brandenburg-Schwedt]]|CON=[[Princess Carolina of Orange-Nassau]]|FHK=[[Landgrave Frederick of Hesse-Kassel]]|CHK=[[Landgrave Charles of Hesse-Kassel]]|LDN=[[Princess Louise of Denmark and Norway]]|G3GB=[[George III of Great Britain]]}} {{familytree | |,|-|^|-|.| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |,|-|-|^|-|.| |}} {{familytree | PWP | |FW3P | | SDH | | DLW |y| HNW | | WHK | | AHK |7|LCHK | |EDKS | |F| ADC |PWP=[[Prince Wilhelm of Prussia (1783–1851)|Prince Wilhelm of Prussia]]|FW3P=[[Frederick William III of Prussia]]|SDH=[[Maria Feodorovna (Sophie Dorothea of Württemberg)|Sophie Dorothea of Württemberg]]|DLW=[[Duke Louis of Württemberg]]|HNW=[[Princess Henrietta of Nassau-Weilburg]]|WHK=[[Landgrave William of Hesse-Kassel]]|AHK=[[Princess Augusta of Hesse-Kassel]]|LCHK=[[Princess Louise Caroline of Hesse-Kassel]]|EDKS=[[Prince Edward, Duke of Kent and Strathearn]]|ADC=[[Prince Adolphus, Duke of Cambridge]]}} {{familytree | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | |L|~|#|~|~|~|#|~|y|J|}} {{familytree | PEP | |AFCP |y| N1R | | DAW | | ADW | | LHK |~|~|y|~|~| C9D | | VUK |`|-|.|PEP=[[Princess Elisabeth of Prussia]]|AFCP=[[Alexandra Feodorovna (Charlotte of Prussia)|Princess Charlotte of Prussia]]|N1R=[[Nicholas I of Russia]]|DAW=[[Duchess Amelia of Württemberg]]|ADW=[[Duke Alexander of Württemberg]]|LHK=[[Louise of Hesse-Kassel]]|C9D=[[Christian IX of Denmark]]|VUK=[[Victoria of the United Kingdom]]}} {{familytree | |!| | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|-|v|'| | | |,|-|-|-|(| | | |!|}} {{familytree | L4H |7| | | KNR |~|y|~| ASA | | FDT |7| |!| | ADK |7|F| AUK |F|E7UK |F| MAC |L4H=[[Louis IV, Grand Duke of Hesse]]|KNR=[[Grand Duke Konstantin Nikolayevich of Russia]]|ASA=[[Princess Alexandra of Saxe-Altenburg]]|FDT=[[Francis, Duke of Teck]]|ADK=[[Alexandra of Denmark]]|AUK=[[Princess Alice of the United Kingdom]]|E7UK=[[Edward VII of the United Kingdom]]|MAC=[[Princess Mary Adelaide of Cambridge]]}} {{familytree | | | |:| | | | | | |!| | | | | | | | |:| |!| | | | |L|%|~|y|~|J| | | |:|}} {{familytree | | | |:| | | | | | |!| | | | | | | | |L|~|#|~|~|~|~|~|%|~|#|~|~|~|y|~|J|}} {{familytree | | | |L|~|~|~|~|~|~|#|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|#|~|~|~|y|~|J| |!| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | OKR |~|~|~|~|y|~|~|~| G1G | | VHR | |G5UK |y| MTK |OKR=[[Olga Konstantinovna of Russia]]|G1G=[[George I of Greece]]|VHR=[[Princess Victoria of Hesse and by Rhine]]||G5UK=[[George V of the United Kingdom]]|MTK=[[Mary of Teck]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |!| | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | AGD |~|~|~|y|~|~| ABA | | | |G6UK |AGD=[[Prince Andrew of Greece and Denmark]]|ABA=[[Princess Alice of Battenberg]]|G6UK=[[George VI of the United Kingdom]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | PDE |~|~|~|y|~|~|~|E2UK |PDE=[[Prince Philip, Duke of Edinburgh]]|E2UK=[[Elizabeth II of the United Kingdom]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | CPW |CPW=Charles, Prince of Wales}} {{familytree/end|}} }} ==પ્રશ્નો== {| class="wikitable"; width="100%" border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; background:#D3D3D3; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |- !bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">નામ</font> !!bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">જન્મ</font> !!bgcolor="#708090" colspan="2" | <font color="#f9f9f9">લગ્ન</font> !bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">મુદ્દો</font> |- | વેલ્સના રાજકુમાર વિલિયમ || 21 જૂન 1982 || || || |- | વેલ્સના રાજકુમાર હેન્રી || 15 સપ્ટેમ્બર 1984 || || || |} ==આ પણ જુઓ== {{Portal| Biography }} * વેલ્સના રાજકુમાર ચાર્લ્સની ગ્રંથસૂચિ ==નોંધ== {{Reflist|group="N"}} ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==ગ્રંથસૂચિ== * {{cite book | last=Dimbleby| first = Jonathan| authorlink = Jonathan Dimbleby| title = The Prince of Wales: A Biography| url=https://archive.org/details/princeofwales00jona| location = New York| publisher=William Morrow and Company| year = 1994 | unused_data=ISBN 0-688-12996-X}} * {{cite book |last=Paget |first=Gerald. |title=The Lineage and Ancestry of H.R.H. Prince Charles, Prince of Wales (2 vols) |location=Edinburgh |publisher=Charles Skilton |year=1977 |isbn=978-0-284-400161}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * [http://www.princeofwales.gov.uk/ એચઆરએચ (HRH) વેલ્સના રાજકુમારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.duchyofcornwallholidaycottages.co.uk સત્તાવાર ડચી ઓફ કોર્નવોલ કોટેજિસ વેબસાઇટ] * [http://www.monarchywales.org.uk મોનાર્કી વેલ્સ- અગ્રણી ઝુંબેશ સંસ્થા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011011535/http://www.monarchywales.org.uk/ |date=2006-10-11 }} * [https://web.archive.org/web/20060210051539/http://www.princeofwales.gov.uk/about/bio_armed_services.html લશ્કરી કારકિર્દી] * [http://www.almanachdegotha.org યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન એન્ડ નોર્થર્ન આયર્લેન્ડ- હાઉસ ઓફ વિન્ડસર] * [http://www.familyforest.com/Royal_Wedding.html રાજવી લગ્ન સાથે પારિવારિક જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403191615/http://www.familyforest.com/Royal_Wedding.html |date=2007-04-03 }} 9 એપ્રિલ 2005 * [http://www.princes-trust.org.uk/ 'ધ પ્રિન્સસ ટ્રસ્ટ'ની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.david-griffiths.co.uk/ વ્યૂ એન ઇમેજ ઓફ એન ઓફિસિયલ પોર્ટ્રેટ ઓફ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ, ડેવિડ ગ્રિફિથ્સ દ્વારા] * [http://www.pch.gc.ca/special/royalvisit/english.htm પ્રિન્સની કેનેડાની સત્તાવાર મુલાકાત (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023023855/http://www.pch.gc.ca/special/royalvisit/english.htm |date=2010-10-23 }} * [http://www.monarchist.ca/cmn/summer017.htm "સેસકેચવાન ઓનર્સ ફ્યુચર કિંગ" (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115171416/http://www.monarchist.ca/cmn/summer017.htm |date=2008-01-15 }} * [http://www.sicc.sk.ca/saskindian/a01fal03.htm ઐતિહાસિક રાજવી મુલાકાત મારફતે સંધિ પુનઃનિર્ધારણનું મહત્ત્વ (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103020310/http://www.sicc.sk.ca/saskindian/a01fal03.htm |date=2007-01-03 }} * [http://video.google.co.uk/videoplay?docid=3295860392688412292&hl=en-GB/ 1969માં પ્રિન્સ ચાર્લ્સની ડેવિડ ફ્રોસ્ટ દ્વારા મુલાકાતની ક્લિપ જુઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229235842/http://video.google.co.uk/videoplay?docid=3295860392688412292&hl=en-GB%2F |date=2012-02-29 }} * [http://www.math.utsa.edu/sphere/salingar/Charles.html વાસ્તુશિલ્પમાં પ્રિન્સના યોગદાનની સહાનુભૂતિદર્શક મૂલવણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070411041128/http://www.math.utsa.edu/sphere/salingar/Charles.html |date=2007-04-11 }} * {{IMDB name| id=0697608|title=The Prince of Wales}} * [http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=88053 વેલ્સના રાજકુમાર પ્રાથમિક સારવાર કુશળતા તાજી કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307073610/http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=88053 |date=2012-03-07 }} [[શ્રેણી:ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રીજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[શ્રેણી:રોથસેના ઉમરાવ]] [[શ્રેણી:બ્રિટીશ વેપારીઓ]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમના રાજકુમાર]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયામાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:કેનેડામાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી પર્યાવરણવાદીઓ]] [[શ્રેણી:બ્રિટીશ ગાદીના વારસદાર]] [[શ્રેણી:વેલ્સના રાજકુમાર]] [[શ્રેણી:રોયલ એર ફોર્સ એર માર્શલ્સ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં જન્મ]] 7e6e53j09tgq688kx0ip1282n30nj3e 0 28667 905430 891742 2026-09-22T00:38:36Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905430 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} '''કોર્પોરેશન''' એ જાહેર રીતે નોંધાયેલ સનદ સાથેનું ઔપચારિક કારોબાર સંગઠન છે, જે તેને અલગ કાનૂની સાહસ તરીકે ઓળખે છે જે તેના પોતાના વિશેષાધિકાર ધરાવે છે અને તેની જવાબદારીઓ તેના સભ્યોની તુલનામાં અલગ પડે છે.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/corporation Dictionary][http://dictionary.reference.com/browse/corporation Reference.com]</ref> કોર્પોરેશન્સના વિવિધ સ્વરૂપો છે, જેમાંના મોટા ભાગના કારોબાર હાથ ધરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. કોર્પોરેશન કોર્પોરેટ કાયદાની પેદાશ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને તેમના નિયમો સંચાલનના હિતોનું સમતુલન કરે છે કે જેઓ લેણદારો, શેરહોલ્ડરો અને કર્મચારીઓ કે જેઓ તેમના શ્રમનો ફાળો આપે છે તેની કામગીરી કરે છે. <ref>ફ્રેક ઇસ્ટરબુક, ડેનિયલ આર. ફિશેલ. 'કોર્પોરેટ કાયદાનું આર્થિક માળખું' (1996)</ref> આધુનિક સમયમાં, કોર્પોરેશનો આર્થિક જીવનનો વધુને વધુ પ્રભુત્વ ધરાવતા ભાગ બની ગયા છે. કોર્પોરેશનનું અગત્યનું (પરંતુ સનાતન નહીં) લક્ષણ એ મર્યાદિત જવાબદારી (લિમિટેડ જવાબદારી) છે. જો કોર્પોરેશન નિષ્ફળ જાય તો, શેરહોલ્ડરો સામાન્ય રીતે તેમના રોકાણ સામે નુક્શાન સહન કરે છે અને કર્મચારીઓ તેમની રોજગારી ગુમાવશે, પરંતુ તે બેમાંથી એકેય કોર્પોરેશનને લેણદારોને આપવાના થતાં વધારાના દેવા માટે જવાબદાર ગણાશે નહી. કુદરતી દ્રષ્ટિએ વ્યક્તિ નહીં હોવા છતાંયે, કોર્પોરેશનો અધિકારો ધરાવવા જેવા કાયદા અને કુદરતી વ્યક્તિઓ ("પ્રજા") જેવી જવાબદારીઓ દ્વારા ઓળખાય છે. કોર્પોરેશનો ખરા વ્યક્તિગતો અને રાજ્ય સામે માનવ અધિકારનો ઉપયોગ કરી શકે છે,<ref>ઉદાહરણ દક્ષિણ આફ્રિકા બંધારણ આર્ટ.8, ખાસ આર્ટ.(4)</ref> અને ઘણી વાર તેઓ માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર પણ ઠરે છે.<ref>ફિલિપ આઇ. બ્લુમબર્ગ, કોર્પોરેશન કાયદાને બહુરાષ્ટ્રીય પડકાર: નવા કોર્પોરેટ વ્યક્તિત્વની શોધ, (1993) જેમાં કોર્પોરેશન્સને આપવામાં આવતા વધારાના હકોના વિવાદાસ્પદ પ્રકારની સુંદર ચર્ચા છે. </ref> તેમના સભ્યોએ શરૂઆત કરવાનું પ્રમાણપત્ર મેળવીને તેમના અસ્તિત્વમાં "જન્મ" થયો હોવાથી, કાયદેસરની કામગીરી, અદાલતના હુકમ અથવા શેરહોલ્ડરો દ્વારાના સ્વૈચ્છિક પગલાં દ્વારા તેનું "વિસર્જન" થાય ત્યારે તે "મૃત્યુ" પામી શકે છે. જ્યારે લેણદારો અદાલતના હુકમને પગલે ફડચા અને વિસર્જન કરવાનું દબાણ કરે ત્યારે નાદારી કોર્પોરેટ "મૃત્યુ"ના સ્વરૂપમાં પરિણમી શકે છે, <ref>ઉદાહરણ માટે જુઓ, બિઝનેસ કોર્પોરેશન્સ એક્ટ(બી.સી.) [એસબીસી 2002] પ્રકરણ 57, ભાગ 10</ref> પરંતુ મોટે ભાગે તે કોર્પોરેટ અંકુશમાંની પુનઃરચનાનામાં જ પરિણમે છે. કોર્પોરેશનો ફોજદારી ગુન્હાઓ જેમ કે કૌભાંડ અને મનુષ્યવધ જેવામાં ગુન્હેગાર સાબિત થઇ શકે છે. <ref>ઉદાહરણ કોર્પોરેટ વધ અને કોર્પોરેટ હત્યા કાયદો 2007</ref> વિવિધ ન્યાયસીમામાં કોર્પોરેટ કાયદાઓ અલગ અલગ હોવા છતા, બિઝનેસ કોર્પોરેશનના ચાર અગત્યના લક્ષણો છે: <ref>આરસી ક્લાર્ક, ''કોર્પોરેટ કાયદો'' (એસ્પેન 1986) 2; આ પણ જુઓ, હેન્સમેન એટ અલ., ''કોર્પોરેટ કાયદાની રચના'' (2004) પ્રકરણ.1, પૃષ્ઠ.2; સી.એ. કૂક, કોર્પોરેશન, ટ્રસ્ટ અને કંપની: કાનૂની ઇતિહાસ, (1950).</ref> * કાનૂની વ્યક્તિત્વ * મર્યાદિત જવાબદારી * તબદિલીપાત્ર શેર્સ * બોર્ડના માળખા હેઠળ કેન્દ્રિત સંચાલન. ==ઇતિહાસ== [[File:Stora Kopparberg 1288.jpg|thumb|સ્ટોરા કોપ્પાબર્ગ ખાણનો 1/8 હિસ્સો, તારીખ 16 જૂન,1288.]] શબ્દ "કોર્પોરેશન" ''કોર્પસ'' પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યો છે, જે શરીર અથવા "પ્રજાનું શરીર" માટે વપરાતો લેટિન શબ્દ છે. જે સાહસો કારોબાર હાથ ધરે છે અને જેમની પર કાનૂની અધિકારની શરતો લાગુ પડે છે તે પ્રાચીન રોમ અને પ્રાચીન ભારતમાં [[મૌર્ય વંશ|મૌર્ય સામ્રાજ્ય]]માં મળી આવ્યા હતા. <ref>વિક્રમાદિત્ય એસ. ખન્ના (2005). [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id= ''પ્રાચીન ભારતમાં કોર્પોરેટ સ્વરૂપનો આર્થિક ઇતિહાસ.'' ] યુનિવર્સિટી ઓફ મિશીગન.</ref> સમકાલીન યુરોપમાં, સ્થાનિક સરકારો જેમ કે પોપ અને સિટી ઓફ લંડન કોર્પોરેશને જેમ કર્યું હતું તેમ ચર્ચોને પણ એકબીજામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા હતા. મુદ્દો એ હતો કે એકબીજામાં ભેળવી દેવાની ક્રિયા કોઇ ખાસ સભ્યના આયુષ્ય કરતા વધુ લાંબુ અસ્તિત્વ ધરાવશે, અલબત્ત શાશ્વત રહેશે. વિશ્વમાં સૌથી જૂનું કહેવાતુ વ્યાપારી કોર્પોરેશન ફાલુન, [[સ્વિડન|સ્વીડન]]માં સ્ટોરા કોપ્પારબર્ગ માઇનીંગ સમાજમાં હતું, જેણે 1347માં રાજા મેગ્નસ એરિકસન પાસેથી સનદ પ્રાપ્ત કરી હતી. ઘણા યુરોપિઅન રાષ્ટ્રોએ સામૂહિત સાહસો જેમ કે ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અથવા હડસન્સ બે કંપનીનું નેતૃત્વ કરવા માટે સનદ આપી હતી અને આ કોર્પોરેશનોએ કોર્પોરેટ સામૂહિકવાદના ઇતિહાસમાં મોટી ભૂમિકા બજાવી હતી. 17મી સદીમાં સામૂહિક વિસ્તરણના ગાળા દરમિયાનમાં, આધુનિક કોર્પોરેશન "ચાર્ટર્ડ કંપની"ના સાચા પૂર્વજ તરીકે ઊભરી આવ્યા હતા. ડચ શાસક દ્વારા મંજૂર કરાયેલ સનદ હેઠળ કામ કરતા ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની (વીઓસી)એ [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગીઝ]] દળોને હરાવ્યા હતા અને તેજાના માટેની [[યુરોપ|યુરોપિઅન]] માંગમાંથી નફો કરવાના હેતુથી મોલ્યુક્કન આઇલેન્ડમાં સ્થાપિત કરી હતી. વીઓસીમાં રોકાણકર્તાઓને હિસ્સા માલિકીની સાબિતી તરીકે એક પેપર પ્રમાણપત્ર જારી કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ મૂળભૂત એમ્સ્ટરડેમ શેર બજાર પર પોતાના શેરોનું ટ્રેડીંગ કરવા સક્ષમ બન્યા હતા. શેરધારકોને પણ કંપનીની રોયલ સનદમાં સ્પષ્ટપણે મર્યાદિત જવાબદારીની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. <ref>ઓમપ્રકાશ, ''સામૂહિક ભારત પૂર્વે યૂરોપીયન કોમર્શિયલ એન્ટરપ્રાઇસ'' (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, કેમ્બ્રિજ 1998).</ref> 18મી સદીના અંતમાં અંગ્રેજમાં કોર્પોરેટ કાયદા પર પ્રથમ સંધિના લેખક એવા સ્ટુઅર્ટ કીડે કોર્પોરેશનની એવી વ્યાખ્યા આપી છે કે, {{quote|a collection of many individuals united into one body, under a special denomination, having [[perpetual succession]] under an artificial form, and vested, by policy of the law, with the capacity of acting, in several respects, as an individual, particularly of taking and granting property, of contracting obligations, and of suing and being sued, of enjoying privileges and immunities in common, and of exercising a variety of political rights, more or less extensive, according to the design of its institution, or the powers conferred upon it, either at the time of its creation, or at any subsequent period of its existence.|<ref>A Treatise on the Law of Corporations, Stewart Kyd (1793-1794)</ref>}} ===વાણિજ્યવાદ=== [[File:Vereinigte Ostindische Compagnie bond - Middelburg - Amsterdam - 1622.jpg|thumb|ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા 1623થી 2,400 ફ્લોરિન્સની રકમનો જારી કરાયેલ બોન્ડ]] "વિશ્વમાં વેપારીઓનો સૌથી મોટો સમાજ" તરીકે સમકાલીન અને ઇતિહાસવિંદો એમ બંને દ્વારા લેબલ અપાતા,{{Citation needed|date=August 2010}} બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની કોર્પોરેશનની ભપકાદાર શ્રીમંત તકને સંકેત આપશે, તેમજ અસભ્ય અને દુરુપયોગ એમ બંને હોય તેવી નવી પદ્ધતિઓ આપશે.<ref>જોહ્ન કે, ''ધી ઓનરેબલ કંપની: અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો ઇતિહાસ'' (મેકમિલન, ન્યુ યોર્ક 1991).</ref> 31 ડિસેમ્બર 1600ના રોજ, અંગ્રેજ શાસકે ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ અને [[આફ્રિકા|આફ્રિકા]]થી લાવવા લઇ જવા માટેના વેપાર પર પંદર વર્ષના ઇજારાની મંજૂરી આપી હતી. 1611 સુધીમાં, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીમાં રહેલા શેરહોલ્ડરો તેમના રોકાણ પર મોટેભાગે 150 ટકા વળતર કમાણી કરતા હતા. તે પછીની સ્ટોક ઓફરોએ દર્શાવ્યું હતું કે કંપની કેટલી લાભકારક બની ગઇ છે. 1613-1616માં તેની પ્રથમ સ્ટોક ઓફરે ₤418,000 ઊભા કર્યા હતા અને 1617-1622માં તેની પ્રથમ ઓફરે ₤1.6 મિલીયન ઊભા કર્યા હતા. <ref>''આઇબીડ.'' 113 ખાતે.</ref> [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં,સરકારી સનદને કારણે 19મી સદીના મધ્યમાં લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થવાનો પ્રારંભ થઇ ગયો હતો. તે સમયે કોર્પોરેટ કાયદાએ જાહેર હિતના રક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને નહી કે કોર્પોરેટ શેરહોલ્ડરોના હિતમાં. કોર્પોરેટ સનદો પર રાજ્યો દ્વારા ગાઢ નિયમન કરવામાં આવતું હતું. કોર્પોરેશનની રચના કરવા માટે સામાન્ય રીતે ધારાસભાના પગલાની જરૂર પડતી હતી. રોકાણકારોને કોર્પોરેટ સંભાળમાં સામાન્ય રીતે સમાન બોલવાની તક આપવામાં આવતી હતી અને કોર્પોરેશનનોને તેમની સનદમાં દર્શાવેલા હેતુઓને અનુસરવાની જરૂર પડતી હતી. 19મી સદીમાં અસંખ્ય ખાનગી કંપનીઓએ આ કારણોસર કોર્પોરેટ મોડેલને અવગણ્યું હતું (એન્ડ્રુ કાર્નેગીએ મર્યાદિત ભાગીદારી તરીકે સ્ટીલ કામગીરીની અને જોહ્ન ડી. રોકફેલરે ટ્રસ્ટ તરીકે સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલની સ્થાપના કરી હતી). આખરે, રાજ્ય સરકારને વધુ સંમતિદાયક કાયદાઓ પૂરા પાડીને મોટી કોર્પોરેટ નોંધણી આવકો ઉપલબ્ધ હોવાની પ્રતીતી થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. "સમર્થનકારી" કોર્પોરેટ કાયદો અપનાવવામાં ન્યુ જર્સી સૌપ્રથમ રાજ્ય હતું, જેનો ઉદ્દેશ રાજ્યમાં વધુ કારોબાર આકર્ષવાનો હતો. <ref>[http://books.google.com/books?id=ftzqaBv7X_sC&amp;pg=PA159&amp;lpg=PA159&amp;dq=%22new+jersey%22+%22first+state%22+%22business+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=n5Af0liBo5&amp;sig=A2RRh_zOyS7W3CCMK4ZyG6Scmwk ધી લો ઓફ બિઝનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ]</ref> ડેલાવેર તેનું અનુકરણ કર્યું હતું અને ન્યુ જર્સીએ કોર્પોરેશન્સ પર કર વધારીને તેમને બહાર ફેંકી દેતા તરત જ અત્યંત કોર્પોરેશન લક્ષી રાજ્ય તરીકે જાણીતુ બન્યું હતું. ન્યુ જર્સીને તેની ભૂલ સમજાયા બાદ આ કરોમાં ઘટાડો કર્યો હતો, પરંતુ ત્યારે બહુ મોડુ થઇ ગયું હતું; આજે પણ, મોટા ભાગના મોટા જાહેર કોર્પોરેશનો ડેલાવેર કાયદા હેઠળ સ્થપાયા છે. 19મી સદીના પ્રારંભમાં, એટલાન્ટીકની બંને બાજુ સરકારી નીતિમાં ફેરફાર થવાનો પ્રારંભ થઇ ગયો હતો, જે એવા પ્રમાણની લોકપ્રિયતા છતુ કરતું હતું કે કોર્પોરેશનો ભવિષ્યના આર્થિક તરંગો પર સવારી કરતા હતા. 1819માં, યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે કોર્પોરેશનોને એવા અસંખ્ય અધિકારો આપ્યા હતા જેને તેમણે અગાઉ કદી ઓળખ્યા ન હતા કે માણ્યા ન હતા.<ref>''ડાર્ટમાઉથ કોલેજ વી. વુડવર્ડના ટ્રસ્ટીઓ'' , 17 યુ.એસ. 518 (1819).</ref> કોર્પોરેટ સનદો "અનુલ્લંઘનીય" મનાતી હતી અને તેમાં લવાદી સુધારાની શરત લાગુ પડતી ન હતી અથવા રાજ્ય સરકાર દ્વારા દૂર કરી શકાતી ન હતી. <ref>''આઇડી.'' 25 ખાતે.</ref> એકંદરે કોર્પોરેશનને "કૃત્રિમ વ્યક્તિ," તરીકેનું લેબલ લગાવવામાં આવ્યું હતું, જેમાં વ્યક્તિગતતા અને અમરત્વ એમ બંનેનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>''આઇડી.'' 45 ખાતે.</ref> લગભગ સમાન સમયગાળામાં, બ્રિટીશ ધારાએ પણ તેજ રીતે ઐતિહાસિક નિયંત્રણોના બંધનોમાથી કોર્પોરેશનોને મુક્ત કર્યા હતા. 1844માં, બ્રિટીશ સંસદે જોઇન્ટ સ્ટોક કંપનીઝ એક્ટ પસાર કર્યો હતો, જેણે કંપનીઓને રોયલ સનદ અથવા સંસદના કાયદા વિના પ્રારંભ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. <ref>સિન એમ.ઓ.ઓ'કોન્નોર, ''બી કેરફુલ વોટ યુ લીશ ફોર: ઓડિટર ઇન્ડિપેન્ડન્સની સમસ્યા હિસાબનીશો અને કોંગ્રેસે રીતે ઊભી કરી'' , 45 B.C.L. Rev. 741, 749 (2004).</ref> દશ વર્ષ બાદ, આધુનિક કોર્પોરેટ કાયદાની મહત્વની જોગવાઇ એવી મર્યાદિત જવાબદારી,અંગ્રેજ કાયદામાં પસાર કરવામાં આવી હતી: નવા જ વિકસતા મૂડી હિતોના વધતા જતા દબાણોના પ્રતિભાવ રૂપે સંસદે લિમીટેડ લાયેબિલીટી એક્ટ ઓફ 1855 પસાર કર્યો હતો, જેણે એવો સિદ્ધાંત સ્થાપિત કર્યો હતો કે કોઇ પણ કોર્પોરેશન યોગ્ય સરકારી એજન્સી પાસે "લિમીટેડ" કંપની તરીકેની નોંધણી કરાવીને સરળ રીતે કરાર અને ગેરકાયદે દાવાઓ એમ બંને પર મર્યાદિત કાનૂની જવાબદારીનો લાભ ઉઠાવી શકે છે. <ref>લિમીટેડ લાયેબિલીટી એક્ટ, 18 &amp; 19 Vict., ch. 133 (1855)(અંગ્રેજ.), પાઉલ. જી. મેહોનીમાં ટાંકવામાં આવેલ, ''કરાર અથવા રાહત? '' ''કોર્પોરેટ કાયદાના ઇતિહાસ પરનો નિબંધ'' , 34 Ga. L. Rev. 873, 892 (2000).</ref> આ બાબતે અંગ્રેજ સામયિક ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' ને 1855માં એવું લખવા પ્રેરણા આપી હતી કે "ક્યારેય નહી, કદાચ, એ એવો ફેરફાર હતો કે જેની આવેશપૂર્વકની અને સામાન્ય રીતે માંગ થતી હતી તેવો હતો, જેની અગત્યતા વધુ પડતી આંકવામાં આવી હતી."<ref>ગ્રેમે જી. એકેસન અને જોહ્ન ડી. ટર્નર, ''ધી ઇમ્પેક્ટ ઓફ લિમીટેડ લાયેબિલીટી ઓન ઓનરશીપ એન્ડ કંટ્રોલ: આઇરીશ બેન્કીંગ, 1877-1914'' , સ્કુલ ઓફ મેનેજમેન્ટ એન્ડ ઇકોનોમિક્સ, ક્વીન્સ યુનિવર્સિટી ઓફ બેલફાસ્ટ, ખાતે ઉપલબ્ધ [http://www.ehs.org/uk/ehs/conference2004/assets/AchesonTurnerPaper.pdf]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}.</ref> આ ચૂકાદાની બીજા ભાગની અયોગ્ય ઉગ્રતાને આજ મેગેઝીન દ્વારા 75 વર્ષથી વધુના સમયગાળા બાદ ઓળખી કાઢવામાં આવી હતી, જ્યારે તેણે એવો દાવો કર્યો હતો કે, "[t]ભવિષ્યના આર્થિક ઇતિહાસવિંદ... કદાચ મર્યાદિત જવાબદારીના નામ વિનાના શોધક તરફનો ઝોક દર્શાવે, જેમ કે ટ્રેડીંગ કોર્પોરેશનોને લાગે વળગે છે તેમ વોટ્ટ અને સ્ટીફેનસન અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના અન્ય અગ્રણીઓનું સ્થળ. "<ref>''ઇકોનોમિસ્ટ'' , 18 ડિસેમ્બર, 1926, 1053 ખાતે, 875 ખાતે મેહોની ''સુપ્રા'' માં દર્શાવ્યા અનુસાર.</ref> ===આધુનિક કોર્પોરેશનો=== 19મી સદીના અંતમાં, શેર્મન કાયદાએ, ન્યુ જર્સીને હિસ્સાવાળી કંપનીઓ, અને મર્જરો (જોડાણો)ની મંજૂરી આપી હતી, તેના પરિણામે મોટા કોર્પોરેશનોમાં અદ્રશ્ય શેરહોલ્ડરો જોવા મળ્યા હતા. (જુઓ ધી મોર્ડન કોર્પોરેશન એન્ડ પ્રાઇવેટ પ્રોપર્ટી <ref>"ક્લાસિક કોર્પોરેશન" (1860 પૂર્વે) અને "મોડર્ન કોર્પોરેશન" (1900 પછી)વચ્ચેની તુલના માટે જુઓ ટેડ નાસ, ''ગેંગ્સ ઓફ અમેરિકા: ધી રાઇઝ ઓફ પાવર એન્ડ ધ ડિસએબલીંગ ઓફ ડેમોક્રેસી'' 71 (બેરેટ્ટ કોએહલર પબ્લિશર્સ, ઇન્ક. સાન ફ્રાંસિસ્કો).</ref> જાણીતા ''સાન્ટા ક્લેરા કાઉન્ટી વિ. સધર્ન પેસિફિક રેલબોર્ડ'' નિર્ણયે નીતિઘડવૈયાઓ પર પ્રભાવ પાડવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને આધુનિક કોર્પોરેટ યુગનો પ્રારંભ થયો હતો. 20મી સદીમાં આખા વિશ્વમાં સમર્થનકારી કાયદાઓનો વિકાસ જોવામાં આવ્યો હતો, જેણે વિશ્વ યુદ્ધ I પહેલા અને પછી આર્થિક તેજીને આગળ ધકેલવામાં સહાય કરી હતી. 1980માં શરૂ થયેલા વિશાળ સરકાર હસ્તકના કોર્પોરેશનો સાથેના ઘણા દેશોએ ખાનગીકરણ તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું, તેમજ જાહેર સેવા અને સાહસોનું કોર્પોરેશનોને વેચાણ કર્યું હતું. અનિયમને (કોર્પોરેટ કામકાજના નિયમનમાં ઘટાડો) ઘણીવાર લાઇસેઝ ફેઇર નીતિના ભાગરૂપે ખાનગીકરણનો સાથ આપ્યો હતો. યુદ્ધ બાદ અન્ય મોટો ફેરફાર એ હતો કે કોંગ્લોમરેટ્સ (પેઢીઓ ભેગી થઇને રચાયેલું મંડળ)નો વિકાસ થયો હતો, જેમાં મોટા કોર્પોરેશનોએ પોતાનો ઔદ્યોગિક પાયો વિસ્તારવા માટે નાના કોર્પોરેશનોને ખરીદી લીધા હતા. જાપાનીઝ કંપનીઓએ સમાંતર કોંગ્લોમરેશન મોડેલ કેઇરેત્સુની રચના કરી હતી, જેની બાદમાં અન્ય દેશોમાં પણ નકલ કરવામાં આવી હતી. ==કોર્પોરેટ કાયદા== કોર્પોરેશનના અસ્તિત્વ માટે ખાસ કાનૂની માળખા અને કાયદા સંસ્થાની જરૂર છે જે ચોક્કસ રીતે કોર્પોરેશનને કાનૂની વ્યક્તિત્વ પૂરું પાડે છે અને કોર્પોરેશનને લાક્ષણિક રીતે ''કાલ્પનિક વ્યક્તિ'' , ''કાયદેસરની વ્યક્તિ'' , અથવા ''નીતિ ધરાવતી વ્યક્તિ'' (કુદરતી વ્યક્તિ સામે વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો તેમ)તરીકે જોવામાં આવે છે. કોર્પોરેટ કાયદાઓ ખાસ કરીને કોર્પોરેશનોને પોતાની મિલકત ધરાવવા, બંધનકર્તા કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા અને તેના શેરહોલ્ડરો (જેમને ઘણી વાર "સભ્યો" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે )ની તુલનામાં અલગ રીતે ક્ષમતા અનુસાર કરોની ચૂકવણી કરવાની સત્તા આપે છે. લોર્ડ ચાન્સેલર હલ્દેનના અનુસાર, {{quote|...a corporation is an abstraction. It has no mind of its own any more than it has a body of its own; its active and directing will must consequently be sought in the person of somebody who is really the directing mind and will of the corporation, the very ego and centre of the personality of the corporation.|<ref>''[[Lennard's Carrying Co Ltd v Asiatic Petroleum Co Ltd]]'' [1915] AC 705</ref>}} કાનૂની વ્યક્તિત્વ બે આર્થિક સૂચિતાર્થ ધરાવે છે. પ્રથમ તે (શેરહોલ્ડરો અથવા કર્મચારીઓથી વિરુદ્ધ) લેણદારોને ફડચા વખતે કોર્પોરેટ મિલકતો પર અગ્રિમતા પૂરી પાડે છે. બીજું, કોર્પોરેટ મિલકતો તેના શેરહોલ્ડરો દ્વારા પાછી ખેંચી શકાતી નથી, તેમજ કંપનીની મિલકતો તેના શેરહોલ્ડરોના વ્યક્તિગત લેણદારો દ્વારા લઇ શકાતી નથી. બીજા લક્ષણમાં ખાસ કાયદાની અને ખાસ કાયદા માળખાની જરૂર પડે છે, કેમ કે તેને નિયમ કરાર કાયદા દ્વારા પુનઃપેદા કરી શકાતી નથી. <ref>હેન્સમેન એટ અલ., ''ધી એનાટોમિ ઓફ કોર્પોરેટ લોની રચના'' , પૃષ્ઠ 7.</ref> પ્રારંભને અત્યંત તરફેણકારી નિયમનોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ {| class="wikitable" |- !નિયમન !વર્ણન |- | લિમીટેડ લાયેબિલીટી (મર્યાદિત જવાબદારી) | ભાગીદારી અથવા એકહથ્થુ માલિકી સિવાય, આધુનિક બિઝનેસ કોર્પોરેશનના શેરહોલ્ડરો કોર્પોરેશનના દેવાઓ અને જવાબદારીઓ માટે "મર્યાદિત" જવાબદારી ધરાવે છે. <ref>સમાન કાયદામાં આગવો કિસ્સો ''સલોમોન વી. સલોમોન એન્ડ કું.'' [1897] AC 22.</ref> પરિણામે, તેમનું નુક્શાન તેમણે કોર્પોરેશનને બાકી નીકળતી રકમ અથવા શેરોની ચૂકવણી પેટે આપેલા યોગદાનથી વધતું નથી. તેનાથી કોર્પોરેશનોને શેરહોલ્ડરોના પ્રાથમિક લાભ માટે "તેમના ખર્ચાઓની સામાજિક વહેંચણી" કરવામાં સહાય પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ સામાન્ય અર્થમાં સમાજમાં ફેલાવો કરવા માટે સામાજિક વહેંચણી કરવામાં પણ સહાયરૂપ થાય છે.<ref>{{cite book |last=Hock |first=Dee |title=One from many |url=https://archive.org/details/onefrommanyvisar0000hock |page=[https://archive.org/details/onefrommanyvisar0000hock/page/140 140] |quote=... they have become a superb instrument for the capitalization of gain and the socialization of cost. |year=2005 |publisher=Berrett-Koehler Publishers |isbn=1576753323 }}</ref> આના માટે આર્થિક તારણ એ છે કે તે કોર્પોરેશનના શેરના સમાન ટ્રેડીંગની, આ પ્રકારના વ્યવહારમાં કોર્પોરેશનના લેણદારોની બાદબાકી કરીને સવલત પૂરી પાડે છે. મર્યાદિત જવાબદારી વિના લેણદારને કદાચ એક જવાબદાર વેચાણકર્તા તરીકે પણ ખરીદકર્તાને કોઇ પણ શેર વેચવાની મંજૂરી આપવામાં ન તેવું બની શકે છે. મર્યાદિત જવાબદારી વધુમાં કોર્પોરેશનોને શેરના અસંખ્ય માલિકો પાસેથી સંયુક્ત ભંડોળ મારફતે તેમના સાહસને ધિરાણ પૂરું પાડવા માટે મોટી રકમ ઊભી કરવાની પણ મંજૂરી આપે છે. મર્યાદિત જવાબદારી શેરહોલ્ડર કંપનીમાં જે રકમ ગુમાવવાપાત્ર હોય તેની માત્રામાં ઘટાડો કરે છે. આ બાબત શક્ય શેરોહલ્ડરોમાં આકર્ષણમાં વધારો કરે છે અને આમ ઇચ્છીત શેરહોલ્ડરોની સંખ્યામાં અને તેમની સંભવિત રોકાણ માત્રામાં વધારો કરે છે. જોકે, કેટલાક ન્યાયક્ષેત્ર પણ કોર્પોરેશનના અન્ય પ્રકારને મંજૂરી આપે છે, જેમાં શેરહોલ્ડરોની જવાબદારી અમર્યાદિત હોય છે, ઉદાહરણ તરીકે, અમર્યાદિત જવાબદારી કોર્પોરેશન કેનેડાના બે પ્રાંતમાં હોય અને અમર્યાદિત કંપની યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના બે પ્રાંતમાં હોય. |- | સતત આયુષ્યકાળ | અન્ય ફાયદો એ છે કે કોર્પોરેશનની મિલકતો અને માળખું તેના શેરહોલ્ડરો અને બોન્ડહોલ્ડરોના આયુષ્ય કરતા વધુ સમય ચાલુ રહે છે. આ બાબત સ્થિરતા અને મૂડીમાં વધારો અર્પે છે, આમ જો કોર્પોરેટ મિલકતો વિસર્જન અને વહેંચણીની શરતે હોય તો તેવા કિસ્સામાં મહાકાય અને લાંબા ગાળા સુધી ચાલનારા પ્રોજેક્ટોમાં આ રકમનું રોકાણ કરી શકાય છે. આ બાબત સમકાલીન સમયગાળામાં પણ અગત્યની હતી, જ્યારે ચર્ચ (કોર્પોરેશન)ને દાનમાં આપવામાં આવતી જમીન જાગીરદારી ફી પેદા કરશે નહી, જેનો દાવો માલિક શેરહોલ્ડરના મુત્યુના કિસ્સામાં કરી શકે. આ સંદર્ભે, જુઓ મોર્ટમેઇનનો કાયદો. (જોકે કોર્પોરેશનનું સરકારી સત્તા દ્વારા વિસર્જન કરી શકાય છે, અને તેની કાનૂની સાહસ તરીકેના અસ્તિત્વનો અંત લાવી શકાય છે. પરંતુ આવું સમાન્ય રીતે તો જ બને છે જો કંપની કાયદો તોડે, ઉદાહરણ તરીકે,વાર્ષિક ધોરણે કરાવવા પડતા ફાઇલીંગમાં નિષ્ફળ જાય અથવા ચોક્કસ સંજોગમાં કંપની વિસર્જનની વિનંતી કરે. |} ===માલિકી અને અંકુશ === વ્યક્તિઓ અને અન્ય કાયદેસરના સાહસો કે જે વ્યક્તિઓનું મિશ્રણ હોય (જેમ કે ટ્રસ્ટો અને અન્ય કોર્પોરેશનો) તે મત આપવાનો અથવા બોર્ડ દ્વારા એક વખત જાહેર કરાયા બાદ ડિવીડન્ડ પ્રાપ્ત કરવાનો અધિકાર મેળવી શકે છે. નફાકારક કોર્પોરેશનોના કિસ્સામાં, આ મતદારો શેરોનો પુરવઠો ધરાવે છે અને આમ તેમને શેરહોલ્ડરો અથવા સ્ટોકહોલ્ડરો કહેવાય છે. જ્યારે કોઇપણ સ્ટોકહોલ્ડર અસ્તિત્વ ધરાવતો ન હોય ત્યારે, કોર્પોરેશન નોન-સ્ટોક કોર્પોરેશન (યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં "બાંયધરી દ્વારા કંપની લિમીટેડ")અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે અને સ્ટોકહોલ્ડરો ધરાવવાને બદલે કોર્પોરેશન સભ્યો ધરાવતું હોય છે, જેઓ તેની કામગીરી પરત્વે મત આપવાનો અધિકાર ધરાવતા હોય છે. મત આપનારા સભ્યો જ "કોર્પોરેશન"ના સભ્યો હોતા નથી. નોન-સ્ટોક કોર્પોરેશનના સભ્યોને આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશનમાં ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે (યુકેના જેવું: ''આર્ટિકલ્સ ઓફ એસોસિયેશન'' ) અને સભ્ય વર્ગોના ટાઇટલ્સ જેમાં "ટ્રસ્ટી," "એક્ટિવ," "એસોસિયેટ," અને /અથવા "ઓનરરી"નો સમાવેશ થઇ શકે છે. આમ છતાં, આમાંના દરેક કે જેની આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશનમાં નોંધાયેલા છે તેઓ કોર્પોરેશનના સભ્યો છે. આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશન "કોર્પોરેશન"ને અન્ય નામથી વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે જેમ કે, "ધી એબીસી ક્લબ, ઇન્ક." અને, અનુક કિસ્સામાં કે, "કોર્પોરેશન" અને "ધી એબીસી ક્લબ, ઇન્ક." અથવા ફક્ત "ધી ક્લબ"ને સમાન રીતે ગણવામાં આવી છે અને જ્યારે જ્યારે તે આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશન અથવા પેટા કાયદામાં ગમે ત્યાં દેખાય ત્યારે આંતરિક રીતે ફેરફારપાત્ર હોય છે. જો નોન સ્ટોક કોર્પોરેશન નફા માટે ચલાવવામાં આવતું ન હોય તો તેને નોટ ફોર પ્રોફીટ કોર્પોરેશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અન્ય કેટેગરીમાં કોર્પોરેશનમાં અલગ કાનૂની દરજ્જાઓ અને સામાન્ય અનઇનકોર્પોરેટેડ બિઝનેસ, સ્વૈચ્છિક સંગઠનો અથવા વ્યક્તિગતોના જૂથને પૂરા નહી પાડવામાં આવતા ખાસ વિશેષાધિકારો સાથે વ્યક્તિગતોના સમૂહનો સમાવેશ કરે છે. વિશ્વમાં કોર્પોરેટ સંભાળના બે વ્યાપક વર્ગો છે. વિશ્વમાં મોટે ભાગે, કોર્પોરેશનનો અંકુશ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે, જેને શેરહોલ્ડરો દ્વારા ચૂંટી કાઢવામાં આવે છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રમાં, જેમ કે [[જર્મની]]<nowiki/>માં, કોર્પોરેશનનો અંકુશ સુપરવાઇઝરી બોર્ડ સાથે બે સ્તરોમાં વિભાજિત થયેલો છે, જે મેનેજિંગ બોર્ડને ચુંટે છે. જર્મની પણ કો-ડિટર્મીનેશન તરીકે જાણીતી પદ્ધતિ અપનાવવામાં અલગ છે, જેમાં સુપરવાઇઝરી બોર્ડમાં અર્ધા કર્મચારીઓના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે. સીઇઓ, પ્રેસીડન્ટ, ટ્રેઝરર, અને શિર્ષકવાળા અધિકારીઓની સામાન્ય રીતે કોર્પોરેશનની બાબતોનું સંચાલન કરવા માટે પસંદગી કરવામાં આવે છે. શેરહોલ્ડરોના મર્યાદિત પ્રભાવના વધારામાં, કોર્પોરેશનોનો (થોડી રીતે)બેન્કો જેવા લેણદારો દ્વારા અંકુશ કરવામાં આવે છે. કોર્પોરેશનને નાણા ધિરાણ કરવાના બદલામાં લેણદારો સભ્ય જેવા સમાંતર અંકુશિત હિતની માગ કરી શકે છે જેમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં એક અથવા તેનાથી વધુ બેઠકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રમાં, જેમ કે જર્મની અને જાપાનમાં, કોર્પોરેશનોમાં શેર ધરાવવા તે બેન્કો માટે નિયત હોય છે, જ્યારે અન્ય ન્યાયક્ષેત્રો જેમ કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, 1933ના ગ્લાસ સ્ટીગાલ એક્ટ હેઠળ અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ હેઠળ બેન્કોને બાહ્ય કોર્પોરેશનોમાં શેરોની માલિકી ધરાવવા પર પ્રતિબંધ છે. જોકે, યુ.એસ.માં 1999થી, વ્યાપારી બેન્કોને ફાયનાન્સિયલ સર્વિસીઝ મોડર્નાઇઝેશન એક્ટ અથવા ગ્રામ-લિચ બ્લીલે એક્ટને કારણે અલગ પેટાકંપનીઓ મારફતે રોકાણ બેન્કિંગમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.1997થી યુ.કે.ની બેન્કો પર ફાયનાન્સિયલ સર્વિસીઝ ઓથોરિટી દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે; તેના નિયમો બિન-નિયંત્રણાત્મક છે જે વિદેશી અને સ્થાનિક એમ બંને પ્રકારની મૂડીને વીમા, વાણિજ્ય અને નાણાંકીય બેન્કિંગ સહિતના દરેક નાણાંકીય સંસ્થાઓમાં કામ કરવાની મંજૂરી આપે છે. <ref>{{cite book |last=Grosse |first=Robert E. |title=The future of global financial services |url=https://archive.org/details/futureofglobalfi0000gros |pages=[https://archive.org/details/futureofglobalfi0000gros/page/57 57]–62 |year=2004 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=1405117005 }}</ref> નફા માટેના કોર્પોરેશનના વિસર્જન માટે બોર્ડના નિર્ણય પર શેરહોલ્ડરો નાનો હિસ્સો મેળવે છે તેના પછી લેણદારો અને અન્યો કોર્પોરેશનમાં જે પ્રમાણેનું હિત ધરાવતા હોય છે તે રીતે મેળવે છે. જોકે, શેરહોલ્ડરો મર્યાદિત જવાબદારીનો લાભ પ્રાપ્ત કરે છે, જેથી, તેમણે યોગદાન આપેલી રકમ માટે જ તેઓ જ જવાબદાર રહે છે. ===રચના=== ઐતિહાસિક રીતે, કોર્પોરેશનોની રચના સરકારે આપેલી સનદ મારફતે કરવામાં આવી હતી. આજે, કોર્પોરેશનો સામાન્ય રીતે રાજ્ય, પ્રાંત અથવા રાષ્ટ્રીય સરકાર પાસે નોધાયેલા હોય છે અને તે સરકાર દ્વારા રચાયેલ કાયદા દ્વારા તેનુ નિયમન કરાતું હોય છે. કોર્પોરેશનની સ્વીકૃત્ત મર્યાદિત જવાબદારી પરત્વે નોંધણી એ મુખ્ય પૂર્વશરત છે. કાયદામાં કેટલીકવાર કોર્પોરેશને તેનું મુખ્ય સરનામુ તેમજ માન્ય એજન્ટ (કોઇ વ્યક્તિ કે કંપની કે પ્રક્રિયાની કાનૂની સેવા મેળવવા માન્ય હોય)ની વિગતો આપવાનું જરૂરી હોય છે. એવી પણ જરૂરિયાત હોય છે કે એજન્ટ અથવા કોર્પોરેશનના અન્ય કાયદેસરના પ્રતિનિધિની નિમણૂંક કરવી પડે. સામાન્ય રીતે, કોર્પોરેશન સરકાર સમક્ષ આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશન ફાઇલ કરાવે છે, જેમાં કોર્પોરેશનનો સામાન્ય પ્રકાર, ઇસ્યુને માન્ય કરેલ સ્ટોકની માત્રા અને ડિરેક્ટર્સના નામો અને સરનામાઓની વિગત આપવામાં આવે છે. એક વખત આર્ટિકલ્સ મંજૂર થઇ ગયા બાદ, કોર્પોરેશનના ડિરેક્ટરો પેટાકાયદાઓનું સર્જન કરવા માટે મળે છે, જે કોર્પોરેશનના આંતરિક કામકાજો, જેમ કે બેઠકની પ્રક્રિયા અને અધિકારીઓનો દરજ્જાઓની સંભાળ રાખે છે. કોર્પોરેશન જેમાં કામગીરી કરે છે તે ન્યાયક્ષેત્રનો કાયદો તેની મોટાભાગની કામગીરીનું તેમજ તેના ધિરાણોનું નિયમન કરશે. જો કોર્પોરેશન તેના મૂળ રાજ્યની બહાર કામગીરી કરતું હોય તો ઘણી વાર અન્ય સરકારો સમક્ષ વિદેશી કોર્પોરેશન તરીકેની નોંધણી કરાવવાની જરૂર પડે છે અને મોટે ભાગે હંમેશા તે યજમાન રાજ્યના કાયદાઓની શરતે હોય છે, જેમાં રોજગારી, ગુન્હાઓ, કરારો, સિવીલ પગલાંઓ અને તેવા અન્યનો સમાવેશ થાય છે. ===નામકરણ=== કોર્પોરેશનો સામાન્ય રીતે અલગ નામ ધરાવતા હોય છે. ઐતિહાસિક રીતે, કેટલાક કોર્પોરેશનોને તેમના સભ્યપદની પાછળ નામ આપવામાં આવ્યા હતા: ઉદાહરણ તરીકે, "ધી પ્રેસીડન્ટ એન્ડ ફેલોઝ ઓફ હાર્વર્ડ કોલેજ." અત્યારના સમયમાં, મોટા ભાગના ન્યાયક્ષેત્રમાં આવેલા કોર્પોરેશનો અલગ નામ ધરાવે છે જેને તેના સભ્યપદનો ઉલ્લેખ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. કેનેડામાં, આ શક્યતાને મહત્તમ તાર્કીક માત્રા સુધી લઇ જવામાં આવી છે: ઘણા નાના કેનેડીયન કોર્પોરેશનો કોઇ જ નામ ધરાવતા નથી, ફક્ત તેમના પ્રાંતીય વેચાણ વેરાના નોંધણી નંબરના ક્રમાંકો આધારિત હોય છે. (ઉદાહરણ તરીકે, "12345678 ઓન્ટારીયો લિમીટેડ"). મોટા ભાગના દેશોમાં, કોર્પોરેટના નામોમાં શબ્દ "કોર્પોરેશન", અથવા સંક્ષિપ્ત રૂપ કે સાહસના કોર્પોરેટ દરજ્જાનો સંકેત આપતું હોય તેનો સમાવેશ થાય છે (ઉદાહરણ તરીકે "ઇનકોર્પોરેટેડ" અથવા "ઇન્ક." યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં), અથવા તેના સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી (ઉદાહરણ તરીકે "લિમીટેડ" અથવા "Ltd."). આ શબ્દો ન્યાયક્ષેત્ર અને ભાષા પ્રમાણે બદલાતા રહે છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રમાં તે ફરજિયાત હોય છે અને અન્યમાં નહી. <ref>કેલિફોર્નીયાનો યુ.એસ.ય સ્ટેટ એ ન્યાયક્ષેત્રનું એવું ઉદાહરણ છે જેમાં કોર્પોરેશનને, બંધ થઇ ગયા હોય તેવા કોર્પોરેશનો સિવાય તેમના નામોમાં કોર્પોરેટ દરજ્જો દર્શાવવાની જરૂર રહેતી નથી. કેલિફોર્નીયા જનરલ કોર્પોરેશન કાયદાના 1977ના સુધારા કરનારાએ વિચાર્યું હતું કે કોર્પોરેટ દરજ્જો દર્શાવતા જ નામ દરેક કેલિફોર્નીયા કોર્પોરેશનને તે નામ રાખવાની ફરજ પાડશે, પરંતુ તેની વિરુદ્ધ એટલા માટે નક્કી કર્યું હતું કે મોટી સંખ્યામાં કોર્પોરેશનોએ તેમના નામ બદલી નાખ્યા હશે અને પૂરાવાના કોઇ પણ અભાવે એવા સાહસો મારફતે કેલિફોર્નીયામાં નુક્શાન થયુ હશે, કે જેમનો કોર્પોરેટ દરજ્જો તેમના નામ પરથી તરત જ સ્પષ્ટ થતો ન હતો. જોકે, 1977ના ઘડવૈયાઓ બંધ થયેલા કોર્પોરેશનો માટેની પ્રવર્તમાન જાહેરાત જરૂરિયાત લાદવા માટે સક્ષમ હતા. જુઓ હેરોલ્ડ માર્શ, જુનિયર., આર. રોય ફિન્કલ, લેરી ડબ્લ્યુ. સોન્સિની, અે એન્ન વોન વોકર, ''માર્શનો કેલિફોર્નીયા કોર્પોરેશન કાયદો'' , 4th ed., vol. 1 (ન્યુ યોર્ક: અસ્પેન પબ્લિશર્સ, 2004), 5-15 — 5-16.</ref> તેમનો ઉપયોગ દરેકને રચનાત્મક નોટીસ પર મૂકે છે, કે તેઓ એવા સાહસ સાથે કામ કરે છે જેની જવાબદારી મર્યાદિત છે અને સાહસની માલિકી ધરાવતી વ્યક્તિ તરફ પરત જતી નથી: જ્યારે તેના વિરુદ્ધનો ચૂકાદો આવે ત્યારે તે સમયે સાહસ જે મિલકતો ધરાવતું હોય તેમાંથી જ તે એકત્ર કરી શકે છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્ર કોર્પોરેટ દરજ્જો આપવા માટે ફક્ત શબ્દ "'''કંપની''' "નો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપતા નથી, કેમ કે શબ્દ "કંપની" કદાચ ભાગીદારી અથવા એકહથ્થુ માલિકીનો (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઉપયોગ થાય છે પરંતુ સામાન્ય રીતે બ્રિટીશમાં ઉપયોગ થતો નથી)ઉલ્લેખ કરી શકે છે, અથવા કાલગ્રસ્ત રીતે પણ, જરૂરી નથી કે લોકોને સંબંધિત નહી તેવા જૂથ એવો ઉલ્લેખ કરી શકે છે.(ઉદાહરણ તરીકે,જે લોકો દારૂના પીઠામાં રહેતા હોય તેવા લોકો). ===નાણાંકીય જાહેરાત === ઘણા ન્યાયક્ષેત્રમાં જે કોર્પોરેશનના શેરહોલ્ડરોને મર્યાદિત જવાબદારીથી લાભ થતો હોય તેમણે વાર્ષિક નાણાંકીય અહેવાલો અને અન્ય માહિતી પ્રકાશિત કરવી જરૂરી છે, જેથી કોર્પોરેશન સાથે કારોબાર કરતા લેણદારો કોર્પોરેશનની શાખપાત્રતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે અને શેરહોલ્ડરો સામે દાવાઓ માંડી ન શકે. <ref>[http://books.google.com/books?id=RulK-zdA-HwC હિક્સ, એ. અને ગૂ એસ.એચ.(][http://books.google.com/books?id=RulK-zdA-HwC 2008) ''કેસીસ એન્ડ મરિરીયલ્સ ઓન કંપની લો'' ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ] પ્રકરણ 4</ref> તેથી શેરહોલ્ડરો મર્યાદિત જવાબદારી માટે કેટલીક ગોપનીયતાના નુક્શાનનું બલિદાન આપે છે. આ જરૂરિયાત સામાન્ય રીતે યુરોપમાં લાગુ પડે છે, પરંતુ જાહેર રીતે કામ કરતા કોર્પોરેશનો, કે જેમાં નાણાંકીય જાહેરાત રોકાણકારોના રક્ષણ માટે જરૂરી હોય તે સિવાય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાગુ પડતી નથી. ===વણઉકેલ્યા મુદ્દાઓ=== પ્રવર્તાન કોર્પોરેશનો નવા ખ્યાલો અને માળખાઓને, અદાલતને પ્રતિભાવ આપવામાં પ્રોત્સાહનો આપતા હોવાથી અને સરકાર નવા નિયમનો જારી કરતી હોવાથી નવા સંજોગોમાં કોર્પોરેશનના પ્રકારોને વિકસાવવાનું ચાલુ છે. અમર્યાદિત જવાબદારીનો પ્રશ્ન લાંબા ગાળાથી ઊભો જ છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો મૃત્યુ માટે કોર્પોરેશન જવાબદાર જણાય તો, તેની દોષપાત્રતા અને દંડ શેરહોલ્ડરો, ડિરેક્ટરો, સંચાલન અને કર્મચારીઓ અને કોર્પોરેશન પોતાની વચ્ચે કેવી રીતે ફાળવાશે? કોર્પોરેટ જવાબદારી, અને ખાસ કરીને, કોર્પોરેટ મનુષ્યવધ જુઓ. ન્યાયક્ષેત્ર પ્રમાણે કાયદો બદલાય છે અને પરિવર્તનશીલ હોય છે. કેટલાક લોકો દલીલ કરે છે કે શેરહોલ્ડરો આખરે આ પ્રકારના સંજોગોમા જવાબદાર ઠરે છે, જે તેમને રોકાણ કરતી વખતે નફા સિવાયના મુદ્દાઓને વિચારવાની ફરજ પાડે છે, પરંતુ કોર્પોરેશનમાં હજ્જારો નાના રોકાણકારો હોય છે, જેઓ તેના વ્યાવસાયિક કાર્યો વિશે કંઇ જ જાણતા હોતા નથી. વધુમાં, વેપારીઓ-ખાસ કરીને હેજ ફંડો — દિવસમાં ઘણી વખત કોર્પોરેશનના શેર તરફ વળતા હોય છે. <ref>ઉદાહરણ માટે જુઓ, ઓન્ટારીયોનો પર્યાવરણીય રક્ષણ કાયદો.</ref> કોર્પોરેટ ગુન્હાઓનો મુદ્દો (જુઓ એચ. ગ્લાસબીક, "વેલ્થ બાય સ્ટીલ્થ: કોર્પોરેટ ગુન્હા, કોર્પોરેટ કાયદો અને લોકશાહીની વિકૃતિ" (બિટ્વીન ધ લાઇન્સ પ્રેસઃટોરંટો 2002) બહુ ચર્ચીત "કોર્પોરેશનો માટે મૃત્યુદંડ"નો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.corpwatch.org/article.php?id=1810 |title=કોર્પવોચ : ધી ડેથ પેનલ્ટી ફોર કોર્પોરેશન્સ કમ્સ ઓફ એઇજ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2010-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100915110834/http://www.corpwatch.org/article.php?id=1810 |url-status=dead }}</ref> ==પ્રકારો== :''કોર્પોરેશનના પ્રકારોની યાદી અને દેશના અન્ય બિઝનેસ પ્રકારો માટે જુઓ બિઝનેસ સાહસોના પ્રકારો.'' મોટા ભાગના કોર્પોરેશનો સ્ટોક કોર્પોરેશન અથવા નોન-સ્ટોક કોર્પોરેશન તરીકે સ્થાનિક ન્યાયક્ષેત્રમાં નોંધાયેલા હોય છે. સ્ટોક કોર્પોરેશન્સ મૂડી પેદા કરવા માટે શેરનું વેચાણ કરે છે. સ્ટોક કોર્પોરેશન સામાન્ય રીતે નફા માટેનું કોર્પોરેશન હોય છે. નોન-સ્ટોક કોર્પોરેશન સ્ટોકહોલ્ડરો ધરાવતું નથી, પરંતુ જે લોકો કોર્પોરેશનમાં મતાધિકાર ધરાવતા હોય તેવા સભ્યો ધરાવી શકે છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રો (ઉદાહરણ તરીકે વોશિંગ્ટન, ડી.સી.) સ્ટોક અને નોન-સ્ટોકમાં વિભાજન કરવાથી વિરુદ્ધ કોર્પોરેશનોને નફાકારક અને નફા સિવાયના કોર્પોરેશનોમાં અલગ કરે છે. વિવિધ રાજ્યો વ્યાવસાયિકો દ્વારા વપરાશ માટે કોર્પોરેશનમાં વિવિધતાની મંજૂરી આપે છે (એટલે કે, એવી વ્યક્તિઓ કે જેને વિશિષ્ટ રીતે વ્યાવસાયિક તરીકે ગણવામાં આવે છે, જેમને કારોબાર હાથ ધરવા માટે રાજ્ય પાસેથી પરવાનો લેવાની જરૂર પડે છે). કેટલાક રાજ્યોમાં, જેમ કે [http://www.sos.state.ga.us/corporations જ્યોર્જીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223134537/http://sos.state.ga.us/corporations/ |date=2008-02-23 }}, આ કોર્પોરેશનોને "વ્યાવસાયિક કોર્પોરેશન્સ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ===નફા માટે અને નફા વિના === આધુનિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં, કોર્પોરેટ સંભાળને લાગુ પાડવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે વિવિધ પ્રકારના બિઝનેસમાં અને બિન-નફાકારક કાર્યોમાં દેખાય છે. આ લેખિત ઠરાવોની રચનાની સંભાળ રાખતા કાયદાઓ અનેકવાર અલગ પડતા હોવા છતાં, સમાન રીતે (અથવા સમાન રીતે)નફાકારક સાહસને લાગુ પડતા કાયદાની જોગવાઇમાં અદાલત બિન-નફાકારક સંસ્થાઓને સિદ્ધાંતોલાગુ પાડતી વખતે ઘણી વાર હસ્તક્ષેપ કરે છે - કેમ કે આ બે પ્રકારના સાહસોનું પ્રવર્તમાન માળખું એક બીજાને મળતું આવે છે. ===ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશન્સ અને પબ્લિકલી ટ્રેડેડ (જાહેરમાં ટ્રેડીંગ થતુ હોય તેવા) કોર્પોરેશનો=== જે સંસ્થાને ઘણી વખત શબ્દ "કોર્પોરેશન" દ્વારા ઉલ્લેખવામાં આવે છે તે '''જાહેર ટ્રેડેડ''' કોર્પોરેશન છે, જેના શેરોનું જાહેર શેર બજાર ટ્રેડીંગ થાય છે (ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકામાં આવેલા ન્યુ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ અથવા નાસડેક) જ્યાં કોર્પોરેશનના શેરોની સામાન્ય જનતા દ્વારા લે-વેચ થાય છે. વિશ્વમાં મોટા ભાગના કારોબારો જાહેર રીતે ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવા કોર્પોરેશનો છે. જોકે, મોટા ભાગના કોર્પોરેશનો '''ક્લોઝલી હેલ્ડ''', '''પ્રાયવેટલી હેલ્ડ''' અથવા '''ક્લોઝ કોર્પોરેશનો''', તેનો અર્થ એ છે કે શેરોના ટ્રેડીંગ માટે કોઇ તૈયાર બજાર નથી. આવા કોર્પોરેશનોનું કદ વિશાળ જાહેર કોર્પોરેશન જેટલું મોટું હોવા છતા, આ પ્રકારના ઘણા કોર્પોરેશનો માલિકીના હોય છે અને તેનું સંચાલન બિઝનેસ પ્રજા અથવા કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશનો જાહેર રીતે ટ્રેડીંગ થતા હોય તેવા કોર્પોરેશનોની સામે કેટલાક લાભો ધરાવે છે. નાના, ક્લોઝલી હેલ્ડ કંપની ઘણીવાર જાહેર ટ્રેડીંગ થથા હોય તેવા કોર્પોરેશનોની તુલનામાં વધુ ઝડપથી કંપની-બદલવાના નિર્ણયો કરે છે. જાહેર ટ્રેંડીંગ થતા હોય તેવી કંપની પર બજારના આશિર્વાદ હોય છે, જે અંદાર અને બહાર મૂડીપ્રવાહ ધરાવે છે, જેનો આધાર ફક્ત કંપની શું કરે છે તેની પર નહી પરંતુ બજાર અને સ્પર્ધકો શુ કરે છે તેની પર હોય છે. જાહેર ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવી કંપનીઓ તેમના ક્લોઝલી હેલ્ડ સ્પર્ધકો સાે લાભ ધરાવે છે. જાહેર ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવી કંપનીઓ ઘણી વખત વધુ કાર્યકારી મૂડી ધરાવતી હોય છે અને તમામ શેરહોલ્ડરોની વચ્ચે દેવાની વહેંચણી કરે છે. તેનો અર્થ એ કે લોકો જાહેર ટ્રેડીંગ થતી હોય તેવી કંપનીમાં રોકાણ કરે છે તેમને દરેકને ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશનની વિરુદ્ધમાં ઘણો ઓછી અસર થશે. જાહેર ટ્રેડીંગ થતી હોય તેવી કંપનીઓ જોકે આ ખરેખર લાભથી સહન કરે છે. ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશન ઘણી વખત પ્રતિક્ર્યા આપતી નહી હોવાથી ઓછી રીતે પણ સ્વૈચ્છિક રીતે પણ નફા પર માઠી અસર કરે છે.(જોકે લાંબા ગાળે આ કોઇ કાયમી નુક્શાન નથી). સ્ટોકહોલ્ડર સામે નફો અને વૃદ્ધિ પૂરાવો નહી હોવાથી જાહેર ટ્રેડીંગ થતી હોય તેવી કંપનીમાં જોકે ઝીણવટપૂર્વક કામ કરવામાં આવતું હોવાથી સ્ટોક હોલ્ડર્સ તેનું વેચાણ કરી શકે છે, જે કંપનીને વધુમાં નુક્શાન કરે છે. આ પ્રકાના ઝાટકાઓ ઘણી વખત નાની જાહેર કંપનીને નિષ્ફળ બનાવવા માટે પૂરતા હોય છે. ઘણી વખત સમાજને પબ્લિક કંપની કરતા ક્લોઝલી હેલ્ડ કંપની દ્વારા ફાયદો થાય છે. જે સ્થળને તેમણે સારી રીતે રાખ્યુ હોય તે સ્થળે, કપરા સમયમાં પણ ક્લોઝલી હેલ્ડ કંપની રહે તેવી શક્યતાઓ હોય છે. જ્યારે કંપનીનું વર્ષ ખરાબ ગયું હોય અથવા કંપનીના નફામાં ધીમો ગાળો હોય ત્યારે શેરહોલ્ડરોને થોડું નુક્શાન જાય છે. ક્લોઝલી હેલ્ડ કંપનીઓ ઘણી વાર કમદારો સાથે વધુ સારા સંબંધો ધરાવતી હોય છે. મોટી, જાહેર ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવી કંપનીઓમાં જે તે વર્ષ ખરાબ ગયું હોય ત્યારે તેની અસરો અનુભવવાનો પ્રથમ વિસ્તાર લે-ઓફ સાથેનું કાર્ય દળ અથવા કામદારના કલાકો, વેતન અથવા કાપી નાખવામાં આવેલા લાભો છે. ફરીથી, ક્લોઝલી હેલ્ડ કારોબારમાં પોતાના કામદારોના શિરે લાદવાને પદલે શેરહોલ્ડરોને નફામાં નુક્શાન થઇ શકે છે. જાહેર રીતે ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવા અને ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશનની કામગીરી ઘણી દ્રષ્ટિએ સમાન છે. મોટા ભાગા દેશોમાં મુખ્ય ફરક એ છે કે જાહેર રીતે ટ્રેડીંગ થતું હોય તેવા કોર્પોરેશનો પર વધારાના સલામતી કાયદાઓને અનુસરવાનો બોજ હોય છે, જેમાં (ખાસ કરીને યુ.એસ.માં)તેને સમયાંતરે વધારાની જાહેરાત,(વધુ કડક જરૂરિયાતો સાથે), કડક સંભાળ ધોરણો અને મોટા કોર્પોરેટ સોદાઓ સાથેના સંબંધમાં વધારાની પ્રક્રિયાગત જવાબદારીઓ (ઉદાહરણ તરીકે જોડાણો) અથવા ઘટનાઓ (ઉદાહરણ તરીકે ડિરેક્ટરોની ચુંટણી)ની જરૂરિયાત રહેશે. ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશન કદાચ અન્ય કોર્પોરેશનની પેટાકંપની હોઇ શકે છે (તેની મૂળ કંપની), જે કદાચ તેની જાકે ક્લોઝલી હેલ્ડ અથવા તો જાહેર કોર્પોરેશન હોઇ શકે છે. મોટા ભાગના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના કારોબારો ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશનો છે. પંચાણુ ટકા પારિવારીક માલિકની છે અને રાષ્ટ્રની કુલ વસતીના પચાસ ટકા જેટલાને રોજગારી પૂરી પાડે છે. જોકે,મોટે ભાગે શેરહોલ્ડરોમાંથી ઊભો થયેલા ઝઘડાને કારણે, ફક્ત પચ્ચીસ ટકા પારિવારીક માલિકીના કારોબારો એક પેઢીથી વધુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. <ref>{{citation|title=Oppressed Shareholders in Close Corporations: A Market-Oriented Statutory Remedy|author=A Chernichaw|publisher=Cardozo L. Rev.|year=1994|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Cardozo+L.+Rev.+501&srctype=smi&srcid=3B15&key=116829fdc5d5fc91ce646dd032dc16c4|access-date=2010-12-08|archivedate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716215629/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Cardozo+L.+Rev.+501&srctype=smi&srcid=3B15&key=116829fdc5d5fc91ce646dd032dc16c4}}</ref> લઘુમતી શેરહોલ્ડરો તેમના શેરો જાહેર જનતાને વેચીને ખરાબ વર્તનથી દૂર જઇ શકતા નથી અને કોર્પોરેશનમાંથી બહાર નીકળી જઇ શકતા નહી હોવાથી ક્લોઝલી હેલ્ડ કોર્પોરેશનો પાસે શેરહોલ્ડરોને અન્યાય કરવાની મોટી તકો રહેલી છે. <ref>{{citation|author=Means, Benjamin|title=A Voice-Based Framework for Evaluating Claims of Minority Shareholder Oppression in the Close Corporation|date=October 15, 2008|publisher=Georgetown Law Journal|volume=97|url=http://ssrn.com/abstract=1285204}}</ref> ===મ્યુચ્યુઅલ (અરસપરસ) લાભ કોર્પોરેશનો=== મ્યુચ્યુઅલ લાભ બિનનફાકારક કોર્પોરેશન એ એવું કોર્પોરેશન છે જેની રચના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફક્ત તેના સભ્યોના લાભ માટે જ કરવામાં આવી છે. મ્યુચ્યુઅલ લાભ બિનનફાકારક કોર્પોરેશનનું ઉદાહરણ ગોલ્ફ ક્લબ છે. વ્યક્તિગતો ક્લબમાં જોડાવા માટે ચૂકવણી કરે છે, સભ્યપદની ખરીદી અને વેચાણ થાય છે અને ક્લબની માલિકીની કોઇ મિલકત હોય તો, જો ક્લબનું વિસર્જન કરાય ત્યારે તેના સભ્યો વચ્ચે વહેંચી દેવામાં આવે છે. ક્લબ તેના કોર્પોરેટ પેટાનિયમનોમાં કેટલા સભ્યો રાખવા અને કોણ સભ્ય થઇ શકે તે નક્કી કરી શકે છે. સમાન્ય રીતે, જ્યારે તે બિનનફાકારક કોર્પોરેશન હોવાથી મ્યુચ્યુઅલ લાભ કોર્પોરેશન એ દાનસંસ્થા નથી. તે દાનસંસ્થા નહી હોવાથી, મ્યુચ્યુઅલ લાભ બિન નફાકારક કોર્પોરેશન 501 (સી) દરજ્જો પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી. મ્યુચ્યુઅલ ફાયદા બિન નફાકારક કોર્પોરેશન કેવી રીતે ચલાવવામાં આવે તે અંગે વિવાદ હોય તો, કોર્પોરેશનનું અસ્તિત્વ સામાન્ય જનતાને બદલે ફક્ત સભ્યપદની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનું જ હોવાથી વિવાદનો ઉકેલ લાવવો સભ્યોના હાથમાંજ હોય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.sec.state.vt.us/tutor/dobiz/forms/definitions/mutben.htm |title=()યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)ના વેરમોન્ટ રાજ્ય માટેની રાજ્યના સચિવના સત્તાવાર વેબસાઇટ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2010-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216063714/http://www.sec.state.vt.us/tutor/dobiz/forms/definitions/mutben.htm |url-status=dead }}</ref> ==વેશ્વિક સ્તરે કોર્પોરેશન્સ == રાષ્ટ્રીય સ્તરે કોર્પોરેટ મોડેલની સફળતાને પદલે ઘણ કોર્પોરેશનો ટ્રાન્સનેશનલ અથવા બહુરાષ્ટ્રીય કોર્પોરેશનો બની ગયા છે: [[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિક]]ની પ્રક્રિયામાં કેટલીકવાર સત્તા અને પ્રભાવની નોંધપાત્ર સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સરહદ ઉપરાંત વિકાસ સાધતા. વિશિષ્ટ "ટ્રાન્સનેશનલ" અથવા "મલ્ટીનેશનલ" શેરહોલ્ડરો અને ડિરેક્ટરશીપ્સની અતિવ્યાપીના વેબમાં ફીટ આવી શકે છે, જેમાં વિવિધ પ્રદેશોમાં અનેક શાખાઓ અને લાઇનો હોય છે, આમાંની ઘણી પેટા જૂથો વાળી હોય છે જેમાં તેમના પોતાના અધિકારમાં કોર્પોરેશનોનો સમાવેશ થાય છે. વિસ્તરણ માર્ગે વૃદ્ધિ કદાચ રાષ્ટ્રીય અથવા પ્રાદેશિક શાખાઓની તરફેણ કરી શકે છે; હસ્તાંતરણ અથવા જોડાણ મારફતેની વૃદ્ધિ અસંખ્ય જૂથોમાં પરિણમે શકે છે, જે આસપાસ પથરાયેલા હોય છે અને/અથવા વિશ્વમાં પ્રસરે છે, જેમાં માળખાઓ અને નામો સાથે કે જે હંમેશા શેરહોલ્ડર માલિકીપણા અને સંબંધમાં સ્પષ્ટ માળખું બનાવતુ નથી. કોર્પોરેશનોના અનેક ઉપખંડોમાં ફેલાવામાં કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિની અગત્યતા સમાન પરિબળ તરીકે વિકસી છે અને સ્થાનિક રાષ્ટ્રીય સમજણો અને સાસ્કૃતિક સતર્કતા સામે પ્રતિસ્પર્ધી બની છે. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]]માં કોર્પોરેશનો નોંધણી પામેલા હોય છે અને તેનું નિયમન કોમનવેલ્થ સરકાર દ્વારા ઓસ્ટ્રેલીયન સિક્યુરિટીઝ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટસ કમિશન મારફતે કરવામાં આવે છે. કોર્પોરેશનોના કાયદાઓનો મોટે ભાગે કોર્પોરેશન્સ એક્ટ 2001માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ===બ્રાઝિલ=== [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]માં અસંખ્ય પ્રકારના કોર્પોરેશનો છે ("સોસિડેડ્સ"), પરંતુ બે સર્વસામાન્ય જેને વ્યાપારી રીતે બોલાય છે તે છે: (i) "સોસિડેડ લિમીટાડા", જેને કંપનીના નામ પાછળ "એલટીડીએ." દ્વારા ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે, જે બ્રિટીશ લિમીટેડ કંપની જેવા જ છે, અને (ii) "સોસિડેડ એનોનિમા" અથવા "કોમ્પાન્હીયા",ને "એસએ" અથવા "કોમ્પાન્હીયા" દ્વારા કંપનીના નામમાં ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે, જે બ્રિટીશ પબ્લિક લિમીટેડ કંપની જેવા જ છે. "એલટીડીએ." એની મુખ્યત્વે 2002માં રચાયેલા નવા સિવીલ કોડ દ્વારા અને કાયદો 6.4040 તારીખ 15 ડિસેમ્બર 1976 દ્વારા "એસએ" મારફતે સંભાળ રાખવામાં આવે છે. ===કેનેડા=== કેનેડામાં ફેડરલ ગવર્ન્મેન્ટ અને પ્રાંતો કોર્પોરેટ કાયદાઓ ધરાવે છે અને આમ કોર્પોરેશન કદાચ પ્રાંતીય અથવા ફેડરલ સનદ ધરાવે છે. મુખ્ય કેનેડામાં અસંખ્ય જૂના કોર્પોરેશનો સંસદના કાયદાઓ દ્વારા સામાન્ય કોર્પોરેશન કાયદાના પ્રારંભ પહેલા મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા. કેનેડામાં સૌથી જૂનું કોર્પોરેશન એ હડસન્સ બે કંપની છે; જોકે તેનો કારોબાર હંમેશને માટે કેનેડા સ્થિત જ રહ્યો છે ત્યારે તેની રોયલ ચાર્ટર ઇંગ્લેડમાં કીંગ ચાર્લ્સ II દ્વારા 1670માં જારી કરવામાં આવી હતી અને જ્યારે તેણે તેનું કોર્પોરેટ વડુમથક લંડનથી કેનેડા ફેરવ્યું ત્યારે 1970માં સુધારા દ્વારા કેનેડીયન ચાર્ટર બન્યું હતું. ફેડરલ દ્વારા ઓળખી કઢાયેવા કોર્પોરેશનોનું નિયમન કેનેડા બિઝનેસ કોર્પોરેશન્સ એક્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ===જર્મન બોલતા દેશો === જર્મની, [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રીયા]], [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વીત્ઝરલેન્ડ]] અને [[લીચેસ્ટેઈન|લિચટેનસ્ટેઇન]] કોર્પોરેશનના બે સ્વરૂપો ઓળખી કાઢે છે: Aktiengesellschaft (એજી), એ અંગ્રેજ બોલતી દુનિયામાં જાહેર કોર્પોરેશન્સની સમાન છે, અને Gesellschaft mit beschränkter Haftung (જીએમબીએચ),આધુનિક મર્યાદિત જવાબદારી કંપનીની સમાન (અને તેના માટેની પ્રેરણા) છે. ===ઇટાલી=== ઇટાલીયન રિપબ્લિક મર્યાદિત જવાબદારી સાથે ત્રણ પ્રકારની કંપનીઓને ઓળખી કાઢે છે: "એસ.આર.એલ", અથવા "Società a responsabilità limitata" (ખાનગી મર્યાદિત કંપની), "એસ.પી.એ" અથવા "Società per Azioni" (યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં સંયુક્ત સ્ટોક કંપની, પબ્લિક લિમીટેડ કંપની), અને "એસ.એ.પી.એ" ("Società in Accomandita per Azioni"). પાછળનું સ્વરૂપ હાયબ્રીડ સ્વરૂપ જે શેરહોલ્ડરોની બે કક્ષાઓને સમાવે છે, કેટલીક સાથે અને વિના મર્યાદિત જવાબદારી, અને તેનો ભાગ્યે જ વ્યવહારમાં ઉપયોગ થાય છે. ===જાપાન=== [[જાપાન|જાપાન]]માં, લોકલ ઓટોનોમિ લો હેઠળની રાજ્ય અને સ્થાનિક જાહેર સંસ્થા(વહીવટી વિભાગો અને મ્યુનિસિપાલિટીઝ)ને ધારવામાં આવે છે {{Nihongo|corporations|法人|hōjin}}. બિન-નફાકારક કોર્પોરેશનોની કદાચ સિવીલ કોડ હેઠળ સ્થાપના થઇ શકશે. શબ્દ {{Nihongo|"company"|会社|kaisha}}નો ઉપયોદ બિઝનેસ કોર્પોરેશનોનો ઉલ્લેખ કરવા માટે થાય છે. આગવું સ્વરૂપ ''kabushiki kaisha'' (株式会社) છે, જેનો ઉપયોગ જાહેર કોર્પોરેશન્સ તેમજ નાના સાહસો માટે થાય છે. ''Mochibun kaisha'' (持分会社), સ્વરૂપ નાના સાહસો માટેનું છે, જેની સામાન્યતામાં વધારો થતો જાય છે. 2002 અને 2008ની મધ્યમાં, {{Nihongo|[[intermediary corporation]]|中間法人|chūkan hōjin}} નફાકારક કંપનીઓ અને બિન-સરકારી અને બિન નફાકારક સંસ્થાઓ વચ્ચે સેતુ સાધવા અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી. ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં, 'કોર્પોરેશન'નો સર્વ સામાન્ય પણે બોડી કોર્પોરેટમાં ઉલ્લેખ થાય છે, જેની રચના રોયલ ચાર્ટર અથવા કાયદા દ્વારા થયેલી છે, જેમાંના થોડા હજુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. બીબીસી એ યુકેમાં સૌથી જૂનુ અને જાણીતુ કોર્પોરેશન છે, જે હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. અન્યો, જેમ કે બ્રિટીશ સ્ટીલ કોર્પોરેશન નું 1980ના દાયકામાં ખાનગીકરણ કરાયું હતું. ખાનગી ક્ષેત્રમાં, કોર્પોરેશનોને કાયદામાં કંપનીઓ તરીકે ગણાવવામાં આવ્યા છે, અને તેનું નિયમન કંપનીઝ એક્ટ 2006 (અથવા ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સમકક્ષ). કંપનીનો અત્યંત સામાન્ય પ્રકાર લિમીટેડ કંપની ("Limited" or "Ltd.") છે. પ્રાયવેટ લિમીટેડ કંપનીઓ શેરો અથવા ગેરંટી દ્વારા મર્યાદિત હોય છે. અન્ય કોર્પોરેટ સ્વરૂપોમાં જાહેર લિમીટેડ કંપની ("PLC") અને ખાનગી અનલિમીટેડ કંપની, અને ગેરંટીની દ્રષ્ટિએ મર્યાદિત એવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ 1922થી પોતાનો સાર્વભૌમ કંપની કાયદો ધરાવે છે, જે તે બ્રિટીશ કાયદાઓમાંથી વિકસ્યો ત્યારથી જ વ્યાપક રીતે બ્રિટન જેવો સમાન છે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં, 'કોર્પોરેશન'નો ઉલ્લેખ કોર્પોરેશન ફક્તએવો થઇ શકે છે, જે કુદરતી વ્યક્તિ દ્વારા ધરાવતી ઓફિસ છે અને તે વ્યક્તિથી અલગ કાનૂની સાહસ ધરાવે છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== વિવિધ પ્રકારના પરંપરાગત કોર્પોરેશનો આજે પણ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે, કોઇ પણ બિઝનેસ સાહસ કે જે તેની માલિકી ધરાવતા લોકોથી અલગ હોય તે રીતે ઓળખાય છે (એટલે કે તેની એકહથ્થુ માલિકી નથી અથવા ભાગીદારી નથી) એ કોર્પોરેશન છે. આ જિનેરિક લેબલમાં એવા સાહસોનો સમાવેશ થાય છે જે આવા કાનૂની લેબલ જેમ કે ‘એસોસિયેશન’, ‘ઓર્ગેનાઇઝેશન’ અને ‘લિમીટેડ લાયેબિલીટી કંપની’, તેમજ યોગ્ય કોર્પોરેશન તરીકે ઓળખાય છે. ફક્ત એવલી જ કંપની જેની ઔપચારીક રીતે કોઇ ખાસ રાજ્યના કાયદાઓ પ્રમાણે શરૂઆત થઇ હોય તેને 'કોર્પોરેશન' કહેવાય છે. કોર્પોરેશનની વ્યાખ્યા ડાર્ટમાઉથ કોલેજમાં 1819ના કેસમાં આપવામાં આવી હતી, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ માર્શલે ટાંક્યું હતું કે " કોર્પોરેશન એક કૃત્રિમ, અદ્રશ્ય, અસ્થાયી અને કાયદાની વિચારણા દ્વારા જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે". કોર્પોરેશન એ કાનૂની સાહસ છે, જે તેની રચના કરે છે અને ચલાવે છે તેવા વ્યક્તિગત સામે તફાવત ધરાવે છે અને અલગ છે. કાનૂની સાહસ તરીકે કોર્પોરેશન ઇમારતો, જમીન અને સાધનો જેવી મિલકતોની પોતાના નામે ખરીદી કરી શકે છે, માલિકી ધરાવી શકે છેઅને તેનો નિકાલ કરી શકે છે. વધુમાં તે જવાબદારી પેદા કરી શકે છે અને ફ્રેંચાઇસીંગ અને ભાડાપટ્ટા જેવા કરારો પણ કરી શકે છે. અમેરિકન કોર્પોરેશનો નફો કરતી કંપનીઓ અથવા બિન નફાકારક સાહસો હોઇ શકે છે. કર મુક્તિ ધરાવતા બન નફાકારક કોર્પોરેશનોને ઘણી વખત “501(c)3 કોર્પોરેશન” કહેવાય છે, જોકે ઇન્ટર્નલ રેવન્યુ કોડની કલમ આવ્યા બાદ તેમાંના ઘણા કોર્પોરેશનો માટે કર મુક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. કોર્પોરેશનોની રચના ચોક્કસ રાજ્ય સરકાર સમક્ષ જરૂરી દસ્તાવેજો ફાઇલ કરાવવાથી કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાને “ઇનકોર્પોરેશન,” કહેવાય છે, જે સાહસને વસ્ત્ર પહેરાવવાનો સંક્ષિપ્ત ખ્યાલને રજૂ કરે છે, જેમાં કૃત્રિમ વ્યક્તિત્વ સાથે "બુરખો" હોય છે (ની સાથે જોડતા, અથવા તેનું “કોર્પોરેટીંગ”, "બોડી" માટેનો લેન શબ્દ ‘કોર્પસ’ હોવાથી). બેન્કો સહિતના ફક્ત ચોક્કસ પ્રકારના કોર્પોરેશનો સનદી હોય છે. અન્યો નોંધણીની પ્રક્રિયા માટે સરળ રીતે જ રાજ્ય સરકાર સમક્ષ તેમના આર્ટિકલ્સ ઓફ ઇનકોર્પોરેશન સુપરત કરે છે. ફક્ત ફેડરલ સરકાર જ યુ.એસ. બંધારણની સંબધિત સત્તાઓને પગલે કોર્પોરેટ સાહસોની રચના કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોંગ્રેસ પાસે ટપાલ સેવા પૂરી પાડવાની બંધારણીય સત્તાઓ છે, તેથી તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ ચલાવવાની સત્તા છે. એક વખત શરૂઆત થઇ ગયા બાદ, કોર્પોરેશન કૃત્રિમ વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે અને જ્યાં સુધી કોર્પોરેશનનું વિસર્જન ન કરાય ત્યાં સુધી તે દરેક સ્થળે કામ કરી શકે છે. એક કોર્પોરેશન કે જે એક રાજ્યમાં કામગીરી કરે છે જ્યારે અન્ય રાજ્યમાં ઇનકોર્પોરેટ થયેલ એ “ફોરેન કોર્પોરેશન” હોય છે. આ લેબલ પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહાર ઇનકોર્પોરેટ થયેલા કોર્પોરેશનોને લાગુ પડે છે. વિદેશી કોર્પોરેશનોએ સામાન્ય રીતે જે તે રાજ્યમાં કાયદેસર કારોબાર હાથ ધરવા માટે દરેક રાજ્યની સચિવની ઓફિસમાં નોંધણી કરાવવી આવશ્યક છે. કોર્પોરેશન એ કાનૂની રીતે રાજ્યનું નાગરિક છે (અથવા અન્ય ન્યાયક્ષેત્રમાં) જેમાં તે ઇનકોર્પોરેટ થયેલું હોય(જ્યારે સંજોગો કોર્પોરેશનને તે જ્યાં વડુ મથક ધરાવતું હોય તે રાજ્યના નાગરિક તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરવાનો આદેશ કરે અથવા તો જે રાજ્યમાં તે પોતાનો મોટા ભાગનો કારોબાર ધરાવતું ન હોય તેવા સંજોગો સિવાય). કોર્પોરેટ કારોબાર કાયદો રાજ્યવાર અલગ અલગ હોય છે અને અનેક વૃદ્ધિમય કોર્પોરેશનો એવા જ રાજ્યમાં ઇનકોર્પોરેટ કરવાનું પસંદ કરે છે જેના કાયદાઓ તેના કારોબારના હિત માટે અત્યંત તરફેણકારી હોય. અનેક મોટા કોર્પોરેશનો ડેલાવેરમાં ઇનકોર્પોરેટ થયેલા હતા, ઉદાહરણ તરીકે, ભૌતિક રીતે ત્યાં સ્થિત થયા વિના જ ઇનકોર્પોરેટ થયા તેનું કારણ એ હતું તે રાજ્ય અત્યંત તરંફેણકારી કોર્પોરેટ કર અને જાહેરાતના નિયમો ધરાવતા હતા. ગુપ્તતા અથવા મિલકત રક્ષણ માટે સ્થાપવામાં આવેલી કંપનીઓ ઘણીવાર નેવાડામાં ઇનકોર્પોરેટ થાય છે, જેમાં હિસ્સની માલિકી અંગેની જાહેરાત કરવાની જરૂરિયાત રહેતી નથી. ઘણા રાજ્યો, ખાસ કરીને નાના હોય તેવાએ મોડેલ બિઝનેસ કોર્પોરેશન એક્ટ બાદ તેમનો કોર્પોરેટ કાયદાનો નમૂનો રજૂ કર્યો હતો, કાયદાના અનેક મોડેલ સેટમાંના એક તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા અને અમેરિકન બાર એસોસિયેશન દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.ન્યાયિક વ્યક્તિઓ તરીકે, કોર્પોરેશનો ચોક્કસ હક્કો ધરાવે છે તે કુદરતી વ્યક્તિઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેમાંના મોટા ભાગના લોકો રાજ્યના કાયદા હેઠળ કોર્પોરેશનો સાથે જોડાયેલા હોય છે, ખાસ કરીને એવા રાજ્યનો કાયદો કે જેમાં કંપની સ્થપાયેલી હોય - કેમ કે કોર્પોરેશનોનું નજીકનું અસ્તિત્વ જે તે રાજ્યના કાયદા પર નિર્ધારિત હોય છે. ફેડરલ બંધારણ અને અધિકૃત કાયદા દ્વારા દ્વારા થોડા હક્કો પણ જોડાયેલ હોય છે, પરંતુ કુદરતી વ્યક્તિઓના હક્કો સાથે તુલના કરતા થોડા અને દૂર હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોર્પોરેશન પાસે કાયદો લાવવાનો અંગત અધિકાર રહેલો છે (તેમજ ક્ષમતા અંગે દાવો માંડવાનો)અને કુદરતી વ્યક્તિની જેમ કોઇ કોર્પોરેશન બદનક્ષી લખાણ કરાવી શકે છે. પરંતુ કોર્પોરેશનને તેના ધર્મનો મુક્તપણે ઉપયોગ કરવાનો હક્ક હોતો નથી, કારણ કે ધાર્મિક પ્રક્રિયા ફક્ત "કુદરતી" વ્યક્તિ જ હાથ ધરી શકે છે. એટલે કે, ફક્ત માનવમાત્ર જ, નહી કે બિઝનેસ સાહસો જ માન્યતા અને આધ્યાત્મિકતાની માનસિકતા ધરાવે છે જે તેમને ધાર્મિક માન્યાતાઓ ધરાવવા અને ઉપયોગ કરવામાં સહાય કરે છે. હાર્વર્ડ કોલેજ (હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીનું એક ઘટક), અગાઉનું પ્રેસીડેન્ટ અને ફેલો ઓફ હાર્વર્ડ કોલેજ (જે હાર્વર્ડ કોર્પોરેશનના નામે પણ ઓળખાય છે), તે પશ્ચિમ ઉત્તરાર્ધમાં સૌથી જૂનું કોર્પોરેશન છે. 1636માં સ્થપાયેલું, હાર્વર્ડના બે ગવર્નીંગ બોર્ડમાંના બીજાની સ્થાપના 1650માં ગ્રેટ એન્ડ જનરલ કોર્ટ ઓફ મેસાચ્યુએટ્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. નોંધપાત્ર રીતે, મેસાચ્યએટ્સ પોતાની રીતે જ તે સમયે એક કોર્પોરેટ કોલોની હતી-તેની માલિકી અને સંચાલન મેસાચ્યુએટ્સ બે કંપની (જ્યાં સુધી તેણે તેની સનદ 1684 સુધી ગુમાવી ન હતી ત્યાં સુધી)દ્વારા કરવામાં આવતું હતુ-તેથી હાર્વર્ડ કોલેજ એ કોર્પોરેશન દ્વારા સ્થપાયેલું કોર્પોરેશન છે. ઘણા રાષ્ટ્રોએ અમેરિકન બિઝનેસ કાયદા પર તેમના પોતાના કોર્પોરેટ કાયદાઓ વિકસાવ્યા છે. [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબીયા]]માં કોર્પોરેટ કાયદો, ઉદાહરણ તરીકે, તે ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ કોર્પોરેટ કાયદાના નમૂનાને અનુસરે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિશષ્ટ પ્રકારના કોર્પોરેશનોના વધારામાં ફેડરલ સરકારે 1971માં અલાસ્કા નેટિવ ક્લેઇમ્સ સેટલમેન્ટ એક્ટ (ANCSA) પસાર કર્યો હતો, જેણે અલાસ્કા નેટિવ્સ માટે 12 પ્રાદેશિક સ્થાનિક કોર્પોરેશનોની સ્થાપના કરવાની સત્તા આપી હતી અને 200થી વધુ ગ્રામ્ય કોર્પોરેશનો જમીન અને રોકડની પતાવટ માટેની સત્તા ધરાવતા હતા. 12 પ્રાદેશિક કોર્પોરેશનો ઉપરાંત, કાયદાએ તેરમા પ્રાદેશિક કોર્પોરેશને જમીન પતાવટ વિના અલાસ્કા નેટિવ્સમાં સ્ટેટ ઓફ અલાસ્કાની બહાર રહેતા લોકો માટે એએનસીએસએ (ANCSA)પસાર કરીને પરવાનગી આપી હતી. ==કોર્પોરેટ કરવેરા== ઘણા દેશોમાં કોર્પોરેટ નફા પર કોર્પોરેટ કર દર અનુસાર કર લાગે છે અને શેરહોલ્ડરોને ચૂકવવામાં આવતા ડિવીડન્ડ પર અલગ દરે કર લાગે છે. આવી પદ્ધતિને કેટલીકવાર "બેવડા કરવેરા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે શેરહોલ્ડરોને વહેંચવામાં આવતો કોઇ પણ નફા પર આખરે તો બેવાર કર લાગશે. આનો એક ઉકેલ એ છે કે (જેમ ઓસ્ટ્રેલીયન અને યુકે કર વ્યવસ્થામાં બન્યુ હતું તેમ)ડિવીડન્ડના પ્રાપ્તિકર્તા કરની ક્રેડિટ લેવાનો અધિકાર ધરાવે છે જે એવી બાબત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે કે ડિવીડન્ડ દ્વારા વ્યક્ત થતા નફા પર પહેલેથી કર લાદવામાં આવ્યો હતો. આમ કંપનીનો નફો કે જેને પસાર કરવામાં આવે છે તેની પર ત્યારે જ કર લાગે છે જ્યારે ડિવીડન્ડના અંતિમ પ્રાપ્તિકર્તા દ્વારા જે દરે કર ચૂકવવામાં આવ્યો હોય. અન્ય પદ્ધતિઓમાં, ડિવીડન્ડ પર આવકની તુલનામાં ઓછા દરે કર લાદવામાં આવે છે (ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકામાં)) અથવા શેરહોલ્ડરોને સીધી જ કોર્પોરેશનના નફા પર કર લાદવામાં આવે છે અને ડિવીડન્ડ પર કર લદાતો નથી (ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકામાં આવેલા એસ કોર્પોરેશનો). ==ટીકાઓ== આદમ સ્મિથેવેલ્થ ઓફ નેશન્સમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યુ હતું કે જ્યારે માલિકીને સંચાલનથી અલગ કરવામાં આવે છે, (એટલે કે મૂડી મેળવવા માટે ખરેખર ઉત્પાદન પ્રક્રિયા જરૂરી છે), ત્યારે તે પછીના અનાવશ્યક રીતે જ અગાઉના હિતોને અવગણવાનું શરૂ કરશે, જે કંપનીની અંદર અપક્રિયાનું સર્જન કરશે. <ref>આદમ સ્મિથ, ''રાષ્ટ્રની સંપત્તિના પ્રકાર અને કારણોમાં તાપસ'' 741 (ક્લેરેનડોન, ઓક્સફોર્ડ 1776).</ref> કેટલાક જણાવે છે કે કોર્પોરેટ અમેરિકામાં તાજેતરની ઘટનાઓ સ્મિથની કાનૂની રીતે રક્ષિત સમૂહવાદી સ્તરીકરણના જોખમો વિશેની ચેતવણીઓને બળજબરીથી લાગુ પાડે તેવું બની શકે છે. <ref>એનરોન કોર્પોરેશનના પતને મોટે ભાગે કંપનીના નવા ઉર્જા ટ્રેડીંગ બજારના સર્જનની પ્રયત્નને અને તેની નફાકારકતાના દેખાવને જાળવી રાખવાના ઉદ્દેશથી ટ્રેડીંગ પેપર સંપત્તિની વ્યૂહરચનામાં અંતરાય ઊભો કર્યો હતો. એનરોનના ખોટા પગલાંઓના સંપૂર્ણ પૃથ્થકરણ અને અંતના વિનાશ માટે જુઓ કુર્ટ આઇશેનવાલ્ડ, ''કોન્સ્પીરન્સી ઓફ ફૂલ્સ'' (બ્રોડવે બુક્સ, ન્યુ યોર્ક 20050.</ref> ==અન્ય બિઝનેસ સાહસો== મોટે ભાગે દરેક ઓળખી કઢાયેલ સંસ્થાના પ્રકાર આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરે છે (ઉદાહરણ તરીકે કુટુંબ). અન્ય સંસ્થાઓ કે જે પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરી શકે છે તેની સામાન્ય રીતે વિવિધ દેશોના કાયદાઓ અંતર્ગત ''કારોબારો'' હોવા તરીકેની ગણના થાય છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે: *ગ્રાહકોની સહકારી સંસ્થા *લિમીટેડ કંપની (Ltd.) *લિમીટેડ લાયેબીલિટી કંપની (LLC) *લિમીટેડ લાયેબીલિટી લિમીટેડ પાર્ટનરશીપ (LLLP) *લિમીટેડ લાયેબિલીટી પાર્ટનરશીપ (LLP) *લિમીટેડ પાર્ટનરશીપ (LP) *ઓછા નફાવાળી લિમીટેડ લાયેબિલીટી કંપની (L3C) *નફાના ઉદ્દેશ વિનાનું કોર્પોરેશન *ભાગીદારીઓ *મર્યાદિત માલિકી *ટ્રસ્ટ કંપની, ટ્રસ્ટ કાયદો ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==સંદર્ભો== *એ.બી. ડુબોઇસ, ''બબલ એક્ટ બાદ ધી અંગ્રેજ બિઝનેસ કંપની, '' , (1938) *[http://ssrn.com/abstract=1103644 તુલનાત્મક વૃતાંત : કોર્પોરેટ કાયદા પર રેગ્યુલેટરી કોમ્પીટીશન] *બિશપ હંટ, ''ઇંગ્લેંડમાં ધી ડેવલપમેન્ટ ઓફ ધ બિઝનેસ કોર્પોરેશન '' (1936) *બ્લુમબર્ગ, ફિલીપ એલ., ''કોર્પોરેશન કાયદા સામે બહુરાષ્ટ્રીય પડકાર: નવા કોર્પોરેટ વ્યક્તિત્વની તપાસ'' , (1993) *બ્રોમબર્ગ, એલન આર. ''ભાગીદારી પર ક્રેન અને બ્રોમબર્ગ'' . 1968. *બ્રુસ બ્રાઉન, [http://www.astonisher.com/archives/corporation/corporation_intro.html ''કોર્પોરેશનનો ઇતિહાસ'' ] (2003) *સી.એ. કૂક, ''કોર્પોરેશન, ટ્રસ્ટ અને કંપની : કાનૂની ઇતિહાસ'' , (1950) *ચાર્લ્સ ફ્રીડમેન, ''ફ્રાંસમાં જોઇન્ટ સ્ટોક એન્ટરપ્રાઇસ, : પ્રિવિલેજ્ડ કંપનીથી મોડર્ન કોર્પોરેશન સુધી'' (1979) *કોનાર્ડ, આલ્ફ્રેડ એફ. ''કોર્પોરેશનનું ભવિષ્ય'' . 1976. *ડીગનેમ, એ એન્ડ લૌઅરી, જે(2006) કંપની લો, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સીટી પ્રેસ ISBN 978-0-19-928936-3. *અર્ન્સ્ટ ફ્રેયુડ, [http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/freund/index.html મેકમાસ્ટર સીએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050129193644/http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/freund/index.html |date=2005-01-29 }}, ''કોર્પોરેશનનું કાનૂની સ્વરૂપ'' (1897) *એડવિન મેરિક ડોડ્ડ, ''1860 સુધીનું અમેરિકન બિઝનેસ કોર્પોરેશન્સ, જેની સાથે મેસાચ્યુએટ્સનો ખાસ ઉલ્લેખ કરાયો હતો'' , (1954) *જોહ્ન મિકલેથ્વેઇટ અને એડ્રીયન વુલડ્રીગ. ''ધી કંપની: ક્રાંતિકારી તરકીબનો ટૂંકો ઇતિહાસ'' . ન્યુ યોર્ક: આધુનિક ગ્રંથાલય. 2003. *ફ્રેડેરિક હાલિસ, ''કોર્પોરેટ પર્સનાલિટી: કાયદાશાસ્ત્રમાં એક અભ્યાસ'' (1930) *હેસ્સેન રોબર્ટ. ''કોર્પોરેશનના બચાવમાં'' . હૂવર સંસ્થા 1979. ISBN -X *જોહ્ન પી. ડેવિસ, [http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/davisjohn/index.html ''કોર્પોરેશન્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611003708/http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/davisjohn/index.html |date=2011-06-11 }} (1904) *જોહ્ન વિલીયમ કેડમેન, ''ધી કોર્પોરેશન ઇન ન્યુ જર્સી: કારોબાર અને રાજકારણ, '' , (1949) *જોસેફ એસ. ડેવિસ, [http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/davisjoe/index.html ''અમેરિકન કોર્પોરેશન્સના પ્રારંભિક ઇતિહાસમાં નિબંધો '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610214651/http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/davisjoe/index.html |date=2011-06-10 }} (1917) *ક્લેઇન અને કોફી. ''બિઝનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન એન્ડ ફાયનાન્સ: કાનૂની અને આર્થિક સિદ્ધાંતો'' . સ્થાપના. 2002. ISBN -X *રાધે શ્યામ રુંગટા, ''ધી રાઇઝ ઓફ બિઝનેસ કોર્પોરેશન ઇન ઇન્ડિયા, 1851–1900'' , (1970) *રમેશચંદ્ર મજુમદાર, [http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/majumdar/index.html ''કોર્પોરેટ લાઇફ ઇન એન્સિન્યન્ટ ઇન્ડિયા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706185250/http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/majumdar/index.html |date=2011-07-06 }}, (1920) *રોબર્ટ ચાર્લ્સ એટલે, ''અંડરડેવલપમેન્ટ એન્ડ ધ ડેવલપમેન્ટ ઓફ લો: ઓગણીસમી સદીના કોલંબીયામાં કોર્પોરેશન્સ અને કોર્પોરેશન્સ કાયદો'' , (1980) *સોબેલ, રોબર્ટ. ''ધી એઇજ ઓફ જાયંટ કોર્પોરેશન્સ: અમેરિકન બિઝનેસનો માઇક્રોઇકોનોમિક ઇતિહાસ'' . 1984 *થોમસ ઓવેન, ''ધી કોર્પોરેશન અંડર રશિયન લો, : સારિસ્ટ આર્થિક નીતિમાં અભ્યાસ'' (1991) *ડબ્લ્યુ.આર. સ્કોટ્ટ, [http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/scott/index.html ''કંસ્ટીટ્યુશન એન્ડ ફાયનાન્સ ઓફ અંગ્રેજ, સ્કોટ્ટીશ એન્ડ આઇરીશ કંપનીઝ ટુ 1720'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706185257/http://socserv2.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/scott/index.html |date=2011-07-06 }} (1912) ==વધુ વાંચન== *{{cite book | last = Barnet | first = Richard | authorlink = | coauthors = Ronald E. Muller| title = Global Reach: The Power of the Multinational Corporation| publisher = Simon & Schuster| year = 1974 | location = New York, NY | pages = | url =https://archive.org/details/globalreachpower0000barn| doi = | id = | isbn = }} *કાયદો, આલ્બર્ટ, 2008. "[http://www.conflictandcreativityatwork.ca કંફ્લીટ એન્ડ ક્રિયેટીવીટી એટ વર્ક: હ્યુમન રૂટ્સ ઓફ કોર્પોરેટ લાઇફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804012800/http://conflictandcreativityatwork.ca/ |date=2018-08-04 }}, સુસેક્સ એકેડમિક પ્રેસ. ISBN 978-1-84519-272-3 ==બાહ્ય લિન્ક્સ== *વીકીબુક્સ ખાતે [[wikibooks:US Corporate Law|યુએસ કોર્પોરેટ લો]] *[[wikibooks:US Corporate Law|યુએસ કોર્પોરેટ કાયદો]] *[http://www.brh.org.uk/dwtf2008/kcc.html કોર્પોરેશન્સનો ઇતિહાસ અને વકીલ ડેનિયલ બેનેટ વિશેની વાતોનો ઓડિયો (ધ્વનિ)] [[Category:કંપનીઓ]] [[Category:વ્યાપાર કાયદો]] [[Category:કોર્પોરેટ કાયદા]] [[Category:કોર્પોરેશન્સ ]] [[Category:કાનૂની કંપનીઓ]] [[Category:કંપનીઓના પ્રકાર]] o45dvif1lrebl24sn1zoj181wz9cj4r 0 29289 905476 904947 2026-09-22T02:23:16Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905476 wikitext text/x-wiki '''વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર''' કે '''ડબલ્યુટીસી''' (WTC) [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યૂયોર્ક]] શહેરના લોઅર મેનહટનમાં આવેલું સાત ઇમારતોનું સંકુલ હતું, જેનો 11 સપ્ટેમ્બર 2001ના ત્રાસવાદી હુમલામાં નાશ થયો હતો. આ સ્થળ પર હાલમાં નવી છ ગગનચુંબી ઇમારતો અને હુમલામાં માર્યા ગયેલા લોકોનું એક સ્મારક બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. મૂળ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ડિઝાઇન 1960ના દાયકાની શરુઆતમાં મિનોરુ યામસાકીએ તૈયાર કરી હતી, જેમાં 110 માળના આ ટ્વીન ટાવર્સ માટે ટ્યુબ ફ્રેમના માળખા આધારિત ડિઝાઇનનો ઉપયોગ થયો હતો. આ પ્રોજેક્ટ માટેની મંજૂરી મેળવવા માટે ન્યૂ યોર્ક અને ન્યૂ જર્સીની પોર્ટ ઓથોરિટી હડસન એન્ડ મેનહટન રેલરોડને હસ્તગત કરવા સંમત થઈ હતી, જે બાદમાં પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હડસન (પીએટીએચ (PATH)) બની હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો શિલાન્યાસ {{Nowrap|August 5}}, 1966ના રોજ કરવામાં આવ્યો હતો. નોર્થ ટાવર (1) {{Nowrap|December 1970}}માં પૂરો કરાયો હતો અને સાઉથ ટાવર (2)નું નિર્માણ {{Nowrap|July 1971}}માં પુરું થયું હતું. બાંધકામ પ્રોજેક્ટમાં મોટાપાયે ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું અને આ માટીનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનની પશ્ચિમ દિશામાં બેટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંકુલ ન્યૂ યોર્ક સિટીના મુખ્ય ફાઇનાન્શિયલ વિસ્તારના મધ્યમાં આવેલું હતું અને તેમાં 13.4 મિલિયન ચોરસફૂટ (1.24 મિલિયન મીટર²) ઓફિસ સ્પેસ હતી.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E4D81030F935A35752C0A9649C8B63 |title=Commercial Property; In Office Market, a Time of Uncertainty |work=The New York Times |author=Holusha, John |date=January 6, 2002 |access-date=November 21, 2008}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m3601/is_30_48/ai_83762552 |title=Ford recounts details of Sept. 11 |work=Real Estate Weekly |date=February 27, 2002 |publisher=BNET |access-date=January 3, 2009 |archive-url=https://archive.today/20120526191512/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3601/is_30_48/ai_83762552/ |archive-date=મે 26, 2012 |url-status=live }}</ref> વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ રેસ્ટોરાં 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર)ના 106માં અને 107માં માળે આવેલી હતી, જયારે ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ ઓબ્ઝર્વેશન ડેક 2 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (સાઉથ ટાવર)ના 107માં માળે આવેલી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની બીજી ઇમારતોમાં મેરિયોટ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 4 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 5 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, 6 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર કે જેમાં અમેરિકાના કસ્ટમ વિભાગની ઓફિસો હતી, તેનો સમાવેશ થતો હતો. આ તમામ ઇમારતોનું 1975 અને 1981ની વચ્ચે નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. અંતિમ નિર્માણ પામેલી ઇમારતમાં 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો સમાવેશ થતો હતો, તેનું 1985માં નિર્માણ કરાયું હતું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં {{Nowrap|February 13}}, 1975માં આગ લાગી હતી અને {{Nowrap|February 26}}, 1993માં બોંબમારો થયો હતો. 1998માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું ખાનગીકરણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો અને આ ઇમારતોને સંચાલન માટે ખાનગી કંપનીઓને ભાડાપટ્ટે આપવામાં આવી હતી અને {{Nowrap|July 2001}}માં સિલ્વરસ્ટેન પ્રોપર્ટીઝને ભાડે આપવામાં આવી હતી. 11 સપ્ટેમ્બર 2001ની સવારે અલ-કાયદાના ત્રાસવાદીઓએ હુમલો કર્યો હતો. અપહરણકર્તાઓએ એક સંકલિત ત્રાસવાદી હુમલામાં 767 જેટ્સ પ્રકારના બે વિમાનોને આ સંકુલના બંને ટાવર સાથે અથડાવ્યા હતા. 56 મિનિટની આગ પછી સાઉથ ટાવર (2) તુટી પડ્યો હતો અને તેના અડધા કલાક પછી નોર્થ ટાવર (1) ધરાશાયી બન્યો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પરના આ હુમલામાં 2,752 લોકોના મોત થયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/2010/01/07/2010-01-07_eight_years_after_world_trade_center_attack_two_more_911_victims_identified_.html|title=Eight years after World Trade Center attack, two more 9/11 victims identified|date=January 17, 2010|newspaper=NY Daily News|access-date=August 29, 2010|location=New York|first=Stephanie|last=Gaskell|archive-date=જાન્યુઆરી 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110054345/http://www.nydailynews.com/ny_local/2010/01/07/2010-01-07_eight_years_after_world_trade_center_attack_two_more_911_victims_identified_.html|url-status=dead}}</ref> 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ઇમારત આ જ દિવસે પછી તુટી પડી હતી અને બીજા ઇમારતો તૂટી પડી ન હતી, પરંતુ તેમાં સમારકામ થઈ શકે તેટલું નુકસાન થયું હતું અને તેથી તેને તોડી પાડવામાં આવી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળ પર કાટમાળને દૂર કરવાની કામગીરીમાં આઠ મહિનાનો સમય લાગ્યો હતો. આ સ્થળ પરની પ્રથમ નવી ઇમારત 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર છે. જેને {{Nowrap|May 2006}}માં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. પુનઃનિર્માણ પ્રક્રિયાની દેખરેખ રાખવા {{Nowrap|November 2001}}માં સ્થાપવામાં આવેલી લોઅર મેનહટન ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશને (એલએમડીસી (LMDC))સાઇટ પ્લાન અને સમારકની ડિઝાઇનની પસંદગી કરવા માટે વિવિધ સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું હતું. ડેનિયલ લાઇબ્સકિન્ડે તેયાર કરેલી મેમરી ફાઇન્ડેશનની ડિઝાઇનને માસ્ટર પ્લાન તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી, જેમાં {{convert|1776|ft|m|0|adj=on}}[[ફ્રિડમ ટાવર|એક વર્લ્ડ ટ્રેન્ડર સેન્ટર]], ચર્ચ સ્ટ્રીટ પરના ત્રણ ઓફિસ ટાવર્સ અને માઇકલ એરાદે તૈયાર કરેલા સ્મારકનો સમાવેશ થાય છે. ==આયોજન અને બાંધકામ == ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સ્થાપના કરવાની સૌ પ્રથમ દરખાસ્ત 1946માં કરવામાં આવી હતી. ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ લેજિસ્લેચરે એક ખરડાને મંજૂરી આપીને ન્યૂ યોર્કના ગવર્નર થોમસ ડી ડુઇને આ પ્રોજેક્ટનો પ્લાન તૈયાર કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી,<ref name="nyt-07061946">{{Cite news|title=Dewey Picks Board for Trade Center |work=The New York Times |date=July 6, 1946}}</ref> પરંતુ આ યોજનાને 1949 સુધી મોકૂફ રાખવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|title=Lets Port Group Disband, State Senate for Dissolution of World Trade Corporation |work=The New York Times |date=March 11, 1949}}</ref> 1940 અને 1950ના દાયકા દરમિયાન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો આર્થિક વિકાસ મિડટાઉન મેનહટનમાં કેન્દ્રિત રહ્યો હતો, જ્યારે લોઅર મેનહટનને તેનો લાભ મળ્યો ન હતો. શહેરી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા ડેવિડ રોકફેલરે સૂચન કર્યું હતું કે પોર્ટ ઓથોરિટીએ લોઅર મેનહટનમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું નિર્માણ કરવું જોઇએ.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાંના 32–33</ref> પ્રારંભિક પ્લાનને 1961માં જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ઇસ્ટ રિવરના કિનારે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવાની દરખાસ્ત હતી.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાંના 34–35</ref> બે રાજ્યની એજન્સી તરીકે પોર્ટ ઓથોરિટીએ નવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ન્યૂ યોર્ક અને ન્યૂ જર્સી એમ બંનેના ગવર્નરની મંજૂરી લેવી જરૂરી હતી. ન્યૂ જર્સીના ગવર્નર રોબર્ટ બી માયનેરે ન્યૂ યોર્કને 335 મિલિયન ડોલરના પ્રોજેક્ટ મળે તેની સામે વિરોધ દર્શાવ્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 38</ref> 1961ના અંત સુધીમાં ન્યૂ જર્સીના ગવર્નર માયનેર સાથે મંત્રણામાં મડાગાંઠ પડી હતી.<ref name="nyt-1961dec29"></ref> આ સમયગાળામાં ન્યૂ જર્સીના હડનસ એન્ડ મેનહટન રેલરોડ (એચ એન્ડ એમ (H&amp;M))ની મુસાફરોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો હતો. હડસન નદી પર નવા પૂલ અને ઓટોમોબાઇલ ટનલ ખુલ્લી મૂકવામાં આવ્યા પછી મુસાફરોની સંખ્યા 1927ની 113 મિલિયનથી ઘટીને 26 મિલિયન થઈ ગઈ હતી.<ref>ક્યુડાહી (2002), પાનું 56</ref> પોર્ટ ઓથોરિટીના ડિરેક્ટર ઓસ્ટિન જે ટોબિન અને ન્યૂયોર્કના નવા ચૂંટાયેલા ગવર્નર રિચાર્ડ જે હ્યુજની {{Nowrap|December 1961}} બેઠકમાં પોર્ટ ઓથોરિટીએ હડસન એન્ડ મેનહટન રેલરોડને હસ્તગત કરવાની ઓફર કરી હતી. આ રેલરોડ પછીથી પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હડસન (પીએટીએચ (PATH)) બન્યો હતો. પોર્ટ ઓથોરિટીએ લોઅર મેનહટનના પશ્ચિમે આવેલી હડસન ટર્મિનલ બિલ્ડિંગ સાઇટ પર વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રોજેક્ટને ખસેડવાનો પણ નિર્ણય કર્યો હતો, જે પીએટીએચ (PATH) મારફતે આવજાવ કરતા ન્યૂ જર્સીના લોકોને માટે વધુ સાનુકુળ સ્થળ હતું.<ref name="nyt-1961dec29">{{Cite news|title=Port Unit Backs Linking of H&M and Other Lines |author=Grutzner, Charles |work=The New York Times |date=December 29, 1961}}</ref> નવા સ્થળ અને એચ એન્ડ એમ (H&amp;M) રેલરોડને પોર્ટ ઓથોરિટીએ હસ્તગત કર્યા પછી ન્યૂ જર્સીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રોજેક્ટને સમર્થન આપવાની સંમતી આપી હતી.<ref>{{Cite news|title=2 States Agree on Hudson Tubes and Trade Center |author=Wright, George Cable |date=January 23, 1962 |work=The New York Times}}</ref> ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર જોહન લિન્ડસે અને ન્યૂ યોર્ક સિટીની કાઉન્સિલની મંજૂરી પણ જરૂરી હતી. ટેક્સના મુદ્દે મતભેદ ઊભા થયા હતા. {{Nowrap|August 3}}, 1966ના રોજ એવી સમજૂતી કરવામાં આવી હતી કે પોર્ટ ઓથોરિટી ખાનગી ભાડુઆતને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો એક હિસ્સો ભાડે આપવા માટે લીધેલા કરના બદલામાં સિટી કાઉન્સિલને વાર્ષિક ચુકવણી કરશે.<ref>{{Cite news|title=City Ends Fight with Port Body on Trade Center |author=Smith, Terence |date=August 4, 1966 |work=The New York Times}}</ref> પછીના વર્ષોમાં આ રિયલ એસ્ટેટના કર દરમાં વધારો થતા આ ચુકવણીમાં વધારો થશે.<ref>{{Cite news|title=Mayor Signs Pact on Trade Center |author=Smith, Terence |work=The New York Times |date=January 26, 1967}}</ref> ===આર્કિટેક્ચરલ ડિઝાઈન === 20 સપ્ટેમ્બર 1962ના રોજ પોર્ટ ઓથોરિટીએ મુખ્ય આર્કિટેક્ટ તરીકે મિનોરુ યામાસાકી અને સહયોગી આર્કિટેક્ટ તરીકે ઇમરી રોથ એન્ડ સન્સની પસંદગીની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite news|title=Architect Named for Trade Center |author=Esterow, Milton |date=September 21, 1962 |work=The New York Times}}</ref> યામાસાકી બે ટાવર્સ માટેનો પ્લાન તૈયાર કર્યો હતો. યામાસાકીના મૂળ પ્લાનમાં 80 માળની ઊંચાઇના ટાવર્સ બાંધવાની યોજના હતી.<ref name="nyt-1964jan19a">{{Cite news|title=A New Era Heralded |author=Huxtable, Ada Louise |work=The New York Times |date=January 19, 1964}}</ref> 10 મિલિયન ચોરસફુટ (930,000 મીટર²) ઓફિસ સ્પેસની પોર્ટ ઓથોરિટીની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે દરેક ઇમારતને 110 માળની બનાવવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="huxtable">{{Cite news|title=Biggest Buildings Herald New Era |author=Huxtable, Ada Louise |date=January 26, 1964 |work=The New York Times}}</ref> [[ચિત્ર:World Trade Center Building Design with Floor and Elevator Arrangement m.svg|thumb|ડબલ્યુટીસી (WTC) ટાવર્સની વિશેષ ફ્લોર લેઆઉટ અને એલિવેટર સિસ્ટમ]] ઊંચાઈ વધારવા સામેનું મુખ્ય પરિબળ એલિવેટર્સનો મુદ્દો હતો, ઇમારત જેટલી ઊંચી હોય તેટલી વધુ એલિવેટર્સની જરૂર પડે છે અને તેથી વધુ જગ્યા રોકતી એલિવેટર્સની જરૂર પડે છે.<ref name="huxtable"></ref> યામાસાકી અને એન્જિનિયર્સે સ્કાય લોબી ફ્લોર સાથે નવી સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેમાં સ્કાય લોબી સુધી પહોંચાડતી મોટી ક્ષમતાની એક્સપ્રેસ એલિવેટર્સમાંથી લોકો સેક્શનના દરેક માળ પર જતી લોકલ એલિવેટર્સમાં જઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા હતી. આ સિસ્ટમથી લોકલ એલિવેટરને તમામ એલિવેટરના શાફ્ટમાં જોડી શકાઈ હતી. દરેક ટાવર્સના 44માં અને 78માં માળે આવેલી સ્કાય લોબીને કારણે આ એલિવેટર્સનો અસરકારક ઉપયોગ થઈ શક્યો હતો અને તેનાથી જરૂરી એલિવેટર શાફ્ટની સંખ્યામાં 62થી 75 ટકાનો ઘટાડો કરીને દરેક માળ પર ઉપયોગપાત્ર જગ્યામાં વધારો થયો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-1.pdf |title=Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NCSTAR 1-1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |page=9 |author=Lew, H.S., Richard W. Bukowski, Nicholas J. Carino |date=September 2005}}</ref><ref>ગિલેસ્પી (1999), પાંના 75–78</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં કુલ 95 એક્સપ્રેસ અને લોકલ એલિવેટર હતી.<ref name="ruchelman-p11">રશેલમેન (1977), પાનું 11</ref> આ સિસ્ટમની પ્રેરણા ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે સિસ્ટમમાંથી મળી હતી. સબવે સિસ્ટમમાં લોકલ ટ્રેન ઊભી રહેતી હોય ત્યાં લોકલ સ્ટેશનની અને તમામ ટ્રેન ઉભી રહેતી હોય ત્યાં એક્સપ્રેસ સ્ટેશનની લાઇનને સમાવેશ થાય છે.<ref name="gillespie-p76">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 76</ref> {{Nowrap|January 18}}, 1964ના રોજ જાહેર જનતા માટે રજૂ કરાયેલી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની યામાસાકીની ડિઝાઇનમાં દરેક બાજુ પર {{convert|207|ft}} દિશામાં આશરે ચોરસ પ્લાનની દરખાસ્ત હતી.<ref name="nyt-1964jan19a"></ref><ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR)) 1-1 (2005), પાનું 7</ref> બિલ્ડિંગને {{convert|18|in|cm}}ની પહોળાઇવાળી સાંકડી ઓફિસ વિન્ડો સાથે ડિઝાઇન કરાઈ હતી, જેમાં યામાસાકીના ઊંચાઈ અંગેના ડર તેમજ બિલ્ડિંગમાં રહેતા લોકોને સલામતીની ખાતરી કરવાની તેમની ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.<ref name="pekala">{{Cite news|title=Profile of a lost landmark; World Trade Center |publisher=Journal of Property Management |date=November 1, 2001 |author=Pekala, Nancy}}</ref> યામાસાકીના ડિઝાઇનમાં બિલ્ડિંગના મોખરાના ભાગમાં એલ્યુમિનિયમ એલોયનું આવરણ રાખવાની દરખાસ્ત હતી.<ref name="nyt-1966may29">{{Cite news|title=Who's Afraid of the Big Bad Buildings |author=Huxtable, Ada Louise |date=May 29, 1966 |work=The New York Times}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર લી કોરબુઝીયરની સ્થાપત્ય શૈલી અને યામાસાકીના ગોથિક આધુનિકરણ વલણના મૂળભૂત રજૂઆતનું અમેરિકાએ કરેલુ સૌથી વધુ ધ્યાનાખેંચક અમલીકરણ કરે છે.<ref>ડાર્ટન (1999), પાંના 32–34</ref> બે ટાવર ઉપરાંત વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર માટેના પ્લાનમાં બીજા ચાર લો રાઇઝ બિલ્ડિંગનો સમાવેશ થતો હતો. આ બિલ્ડિંગ્સ 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં બાંધવામાં આવ્યા હતા. 47 માળનું 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો મુખ્ય સંકુલની ઉત્તર બાજુએ 1980માં ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. મુખ્ય વર્લ્ડ ટ્રેન્ડ સેન્ટર સંકુલમાં {{convert|16|acre|m2}}નો સુપરબ્લોક છે.<ref>{{Cite book|author=Nobel, Philip |title=Sixteen Acres: Architecture and the Outrageous Struggle for the Future of Ground Zero |url=https://archive.org/details/sixteenacresarch0000phil |publisher=Macmillan |year=2005 |page=[https://archive.org/details/sixteenacresarch0000phil/page/54 54] |isbn=0805080023}}</ref> ===માળખાકીય ડિઝાઇન === સ્ટ્રકચરલ એન્જિનિયરિંગ કંપની વર્થીંગ્ટન, સ્કીલિંગ, હેલી એન્ડ જેક્શનએ યામાસાકીની ડિઝાઇનનો અમલ કરવા કામ કર્યું હતું અને ટ્વીન ટાવરમાં ઉપયોગ કરવા માટે ટ્યુબ ફ્રેમની સ્ટ્રકચરલ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી. પોર્ટ ઓથોરિટીના એન્જિનિયરિંગ વિભાગે ફાઉન્ડેશન એન્જિનિયર્સ તરીકે, જોસેફ આર. લોરિંગ એન્ડ એસોસિએટ્સે ઇલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયર્સ તરીકે અને જારોસ, બોમ એન્ડ બોલ્સે મિકેનિકલ એન્જિનિયર્સ તરીકે કામ કર્યું હતું. ટિશમેન રિયલ્ટી એન્ડ કન્સ્ટ્રક્શન કંપની વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રોજેક્ટની જનરલ કોન્ટ્રાક્ટર હતી. પોર્ટ ઓથોરિટીના વર્લ્ડ ટ્રેડ ડિપાર્ટમેન્ટના ડિરેક્ટર ગાય એફ. ટાઝોલી અને પોર્ટ ઓથોરિટીના મુખ્ય ઇજનેર રિનો એમ. મોન્ટીએ આ પ્રોજેક્ટની દેખરેખ રાખી હતી.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાનું 1</ref> આંતરરાજ્ય એજન્સી તરીકે પોર્ટ ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક સિટીના બાંધકામના નિયમો સહિતના સ્થાનિક કાયદા અને નિયમનોને આધિન ન હતી. નહિતો વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્ટ્રકલચરલ એન્જિનિયર્સ 1968ના બાંધકામ કોડના મુસદ્દાથી આ પ્રોજેક્ટનો અંત આણ્યો હોત.<ref name="ncstar1-1-p10">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1 (2005), પાંના 40–42</ref> અગાઉ ફઝલુર ખાને રજૂ કરેલી ટ્યુબ ફ્રેમ ડિઝાઇન એક નવો અભિગમ હતો, જેમાં બિલ્ડિંગના વજનને ટેકો આપવા આંતરિક રીતે સ્થંભ નાંખવાની પરંપરાગત પદ્ધતિને જગ્યાએ ઓપન ફ્લોર પ્લાન શક્ય બન્યો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સમાં વીયરેન્ડીલ ટ્રસીસ તરીકે ઓળખાતા ઊંચી મજબુતાઈ અને વજન વહન ક્ષમતા ધરાવતા પેરિમીટર સ્ટીલ સ્થંભનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સ્થંભને દિવાલનું મજબૂત, નક્કર માળખું બનાવવા એકબીજા સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા, જે પવનના વજન જેવા બાહ્ય વજન માટે સપોર્ટ આપે છે અને ગુરુત્વાકર્ષણ વજનને મુખ્ય સ્થંભોમાં વહેંચી નાંખે છે. આ પરિમિત માળખામાં દરેક બાજુએ 59 સ્થંભ હતા અને તેના બાંધકામ માટે પ્રિફેબ્રિકેટેડ મોડ્યુલરનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો હતો. દરેક મોડ્યુલર ત્રણ સ્થંભના અને ત્રણ માળની ઊંચાઈના હતો અને તે [[wikt:spandrel|સ્પાન્ડ્રેલ]] પ્લેટથી જોડાયેલા હતા.<ref name="ncstar1-1-p10">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1 (2005), પાનું 10</ref> ફેબ્રિકેશન શોપની બહાર મોડ્યુલર બનાવવા માટે સ્પાન્ડ્રેલ પ્લેટનું સ્થંભ સાથે વેલ્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાનું 8</ref> આજુબાજુના મોડ્યુલ્સને સ્થંભ અને ચોકઠાના મધ્ય ભાગ સાથે વિવિધ જોડાણથી જોડવામાં આવ્યા હતા. ચોકઠાની પ્લેટ દરેક માળ પર આવેલી હતી અને અને તેનાથી વિવિધ સ્તંભ વચ્ચે શીયર દબાણમાં ઘટાડો થતો હતો અને તેનાથી બાહ્ય વજન સામે સ્થંભ પ્રતિકાર કરી શકતા હતા. મોડ્યુલ્સ વચ્ચેના સાંધા ઊભા રાખવામાં આવ્યા હતા, જેથી નજીકના મોડ્યુલ્સ વચ્ચેના સ્થંભના જોડાણો એક માળ પર આવે નહીં.<ref name="ncstar1-1-p10"></ref> ટાવર્સના મધ્ય ભાગમાં એલિવેટર અને યુટિલિટી શાફ્ટ, આરામખંડ, ત્રણ નિસરણી અને બીજી સપોર્ટ જગ્યા આવેલી છે. દરેક ટાવરનો સ્ટીલ અને કોન્ક્રીક્ટના સંયુક્ત માળખા<ref>{{Cite book|editor1-first=Monty |editor1-last=Finniston |editor2-first=Trevor |editor2-last=Williams |editor3-first=Christopher |editor3-last=Bissell |title=Oxford Illustrated Encyclopedia of Invention and Technology |url=https://archive.org/details/oxfordillustrate00finn |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-869138-6 |page=[https://archive.org/details/oxfordillustrate00finn/page/348 322] |chapter=Skyscraper |quote=Modern skyscrapers such as the World Trade Center, New York, have steel and concrete hull-and-core structures. The central core–a reinforced concrete tower–contains lift shafts, staircases, and vertical ducts. From this core, the concrete and steel composite floors span on to a steel perimeter structure; a lightweight aluminium and glass curtain wall encloses the building. This type of construction is the most efficient so far designed against wind forces.}}</ref><ref>{{Cite web |first=Katherine |last=Stroup |title=‘Painful and Horrible’ |url=http://www.msnbc.msn.com/id/3069641/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306020115/http://www.msnbc.msn.com/id/3069641/ |work=MSNBC |publisher=Newsweek |location= |date=September 13, 2001 |archive-date=માર્ચ 6, 2007 |quote=Still, Robertson, whose firm is responsible for three of the six tallest buildings in the world, feels a sense of pride that the massive towers, supported by a steel-tube exoskeleton and a reinforced concrete core, held up as well as they did—managing to stand for over an hour despite direct hits from two massive commercial jetliners. |access-date=July 31, 2009 |url-status=live }}</ref>થી સજ્જ મધ્યભાગ 87 બાય 135 ફૂટ (27 બાય 41 મીટર)ના લંબચોરસ વિસ્તારમાં હતો અને તેમાં ટાવરના તળિયાના ભાગથી ટોચના ભાગ સુધીના સ્ટીલના 47 સ્તંભ હતા. પરિમિતિ અને મધ્યભાગ વચ્ચેની વિશાળ અને સ્થંભ મુક્ત જગ્યાને પ્રિફેબ્રિકેટેડ તળિયાથી જોડવામાં આવેલી હતી. ભોંયતળીયું તેના પોતાના વજનને તેમજ જીવંત વજનને ટેકો આપતું હતું, તેનાથી બાહ્ય દિવાલોને પાર્શ્વીય સ્થિરતા મળતી હતી અને બાહ્ય દિવાલો વચ્ચે વિન્ડ લોડની વહેંચણી થઈ જતી હતી.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાંના 8–9</ref> {{convert|4|in|cm}}ના જાડા અને હળવા વજનના કોન્ક્રીટ સ્લેબ સાથે ફ્લોરને ફ્લુટેડ સ્ટીલ ડેક પર બનાવવામાં આવ્યું હતું. હળવા વજનના માળખા અને મુખ્ય માળખાની ગ્રીડથી ફ્લોરને સપોર્ટ મળતો હતો. પરિમિત સાથે જોડાયેલું સપોર્ટ માળખુ વૈકલ્પિક સ્થંભ પર હતું અને તે 6 ફૂટ આઠ ઇંચ (2.03 મીટર) સેન્ટરમાં હતું. સહાયક માળખાના ઉપરના તારને બાહ્ય બાજુએ ચોકડા સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા અને તેની ચેનલને બાહ્ય બાજુ પરના મુખ્ય સ્થંભ સાથે જોડવામાં આવી હતી. તળીયાને વિસ્કોઇલાસ્ટિક ડેમ્પર્સ સાથે પરિમિત ચોકઠાની પ્લેટ સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી બિલ્ડિંગમાં રહેતા લોકોને અનુભવ થતી અસ્થિરતાની માત્રામાં ઘટાડો કરવામાં મદદ મળી હતી. સંમિશ્ર ગતિવિધીના જોડાણ સાથે સહાયક ચોકઠાથી {{convert|4|in|mm|sing=on}}ની જાડી અને હળવા વજનની કોન્ક્રીટ ફ્લોર સ્લેબને જોડવામાં આવી હતી.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1 (2005), પાનું 10</ref> ઇમારતોના 107માં માળથી છેક ટોચના માળ સુધી આવેલી હેટ ટ્રસીસ (અથવા ‘આઉટટ્રીગર ટ્રસ’)ને દરેક ઇમારતના ઊંચા કમ્યુનિકેશન એન્ટેનાને સપોર્ટ આપવા માટે ડિઝાઇન કરાઈ હતી.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10"></ref> માત્ર 1 ડબલ્યુટીસી (WTC) (નોર્થ ટાવર)માં વાસ્તવમાં એન્ટેના બેસાડવામાં આવેલું છે અને તેને 1978માં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/New York/sfeature/sf_building.html |title=New York: A Documentary Film - The Center of the World (Construction Footage) |publisher = Port Authority / PBS |access-date=May 16, 2007}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> ટ્રસ સિસ્ટમમાં છ ટ્રસ, લાંબી ધરી અને ટૂંકી ધરીનો સમાવેશ થાય છે. આ ટ્રસ સિસ્ટમ પરિમિતિ અને મુખ્ય સ્થંભો વચ્ચે વજનની વહેંચણી કરે છે અને ટ્રાન્સમિશન ટાવરને ટેકો આપે છે.<ref name="NIST NCSTAR 1 2005, p. 10"></ref> આગ પ્રતિરોધ પદાર્થ સાથે સ્ટીલ અને પેરિમીટર સ્થંભનો ઉપયોગ કરીને ડિઝાઇન કરાયેલી ટ્યુબ ફ્રેમને કારણે માળખાનું વજન તુલનાત્મક રીતે ઓછું રહ્યું હતું, જે સ્ટીલના માળખાના આગ પ્રતિરોધક સિસ્ટમ માટેના જાડા અને ભારે માળખું ધરાવતા એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ જેવા પરંપરાગત માળખાની સરખામણીમાં પવનની પ્રતિક્રિયામાં વધુ ઝુલે છે.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાનું 138</ref> ડિઝાઇન પ્રક્રિયા દરમિયાન વિન્ડ ટનલ ટેસ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સ હવાના દબાણનો પ્રતિરોધ કરી શકે છે કે નહીં અને આવા દબાણ સામે માળખુ કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1A (2005), પાનું 65</ref> ઇમારતના રહેવાસીઓ કેટલી અસ્થિરતાને સહન કરી શકે તેની પણ ચકાસણી કરવા પ્રયોગો કરવામાં આવ્યો હતા, પરંતુ ઘણા લોકોને ચક્કર આવવાનો અને બીજી હાનિકારક અસરોનો અનુભવ થયો હતો.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાંના 139–144</ref> કેટલાક આંચકાઓને શોષવા માટે વિસ્કોઇલાસ્ટિક ડેમ્પર વિકસાવવા ચીફ એન્જિનિયો પૈકીના એક લેસ્લી રોબર્ટસનએ કેનેડીયન એન્જિનિયર એલાન જી. ડેવેનપોર્ટ સાથે કામ કર્યું હતું. ફ્લોરના માળખા અને પેરિમિટર કોલમના જોઇન્ટના માળખામાં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા વિસ્કોઇલાસ્ટીક ડેમ્પર્સ અને બીજા માળખાગત સુધારાને કારણે આ ઇમારતના ઝોલાનું પ્રમાણ ઘટીને સ્વીકાર્ય સ્તરે આવ્યું હતું.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાંના 160–167</ref> ===બાંધકામ=== [[File:WTC-1970-under-construction.jpg|thumb|right|200px|1971માં બાંધકામ હેઠળ રહેલું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ]] માર્ચ 1965માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળ પરની મિલકતને ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=Port Agency Buys Downtown Tract |author=Ingraham, Joseph C. |date=March 29, 1965 |work=The New York Times}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના નિર્માણ કાર્ય માટે રેડિયો રો પરની નીચી ઊંચાઈના મકાનોના બ્લોકને તોડવાની કામગીરી {{Nowrap|March 21}}, 1966ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી.<ref name="gillespie-p61">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 61</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બાંધકામ માટે જમીનમાં ખોદાણની કામગીરી {{Nowrap|August 5}}, 1966ના રોજ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite book |author=Federal Emergency Management Agency |month=May |year=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study |chapter=Chapter 1 |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/mat_fema403.shtm |isbn=0160673895 |access-date=2011-01-05 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728162901/http://www.fema.gov/rebuild/mat/mat_fema403.shtm |url-status=dead }}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટની જગ્યા પુરાણ કરેલી નીચાણવાળી જમીન પર આવેલી હતી અને ત્યાં જમીનનું તળિયુ {{convert|65|ft|m}} નીચું હતું.<ref name="iglauer">{{Cite news |url=http://www.New Yorker.com/archive/1972/11/04/1972_11_04_130_TNY_CARDS_000308769 |title=The Biggest Foundation |author=Iglauer, Edith |date=November 4, 1972 |work=The New Yorker |access-date=જુલાઈ 10, 2021 |archive-date=ઑગસ્ટ 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819095856/https://new/ |url-status=dead }}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું બાંધકામ કરવા હડસન નદીના પાણીને દૂર રાખવા માટે સાથોસાથ વેસ્ટ સ્ટ્રીટની આજુબાજુ સ્લરી વોલ સાથે ‘બાથટબ’નું બાંધકામ કરવું જરૂરી હતું.<ref>{{Cite news|title=Tall Towers will Sit on Deep Foundations |last=Kapp |first=Martin S |publisher=Engineering News Record |date=July 9, 1964}}</ref> પોર્ટ ઓથોરિટીના મુખ્ય ઇજનર જોહન એમ કાઇલ જુનિયરે પસંદ કરેલી સ્લરી મેથલમાં ખાડો ખોદવાનો અને ખોદકામ આગળ વધે ત્યારે બેન્ટોનાઇટ અને પાણીના ‘સ્લરી’ મિક્સર સાથે આ જગ્યાનું પુરાણ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી જમીનના પોલાણને પૂરી શકાય છે અને ભૂગર્ભજળને દૂર રાખી શકાય છે. ખાડો ખોદવામાં આવ્યા બાદ સ્ટીલનું પાંજરું તેમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં કોન્ક્રીટ માલ નાંખવામાં આવ્યો હતો, જેથી ‘સ્લરી’ને દૂર રાખી શકાય છે. સ્લરી વોલનું બાંઘકામ કરતા 14 મહિના લાગ્યા હતા. આ સ્થળ પર જમીનમાં ખોદકામ કરવા માટે આ દિવાલ જરૂરી હતી.<ref name="gillespie-p68">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 68</ref> ખોદકામમાંથી બહાર આવેલા 1.2 મિલિયન ક્યુબિક યાર્ડ (917,000 મીટર³) માટીનો ઉપયોગ (અન્ય પૂરાણ અને કાદવ સહિત) બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ કરવા વેસ્ટ સ્ટ્રીટની મેનહટન શોરલાઇનને લંબાવવા માટે કરાયો હતો.<ref name="gillespie-p71">ગિલેસ્પી (1999), પાનું 71</ref><ref>{{Cite news|title=New York Gets $90&nbsp;Million Worth of Land for Nothing |publisher=Engineering News Record |date=April 18, 1968}}</ref> જાન્યુઆરી 1967માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વિવિધ સ્ટીલ સપ્લાયર્સને 7.4 કરોડ ડોલરના કોન્ટ્રાક્ટ આપ્યા હતા અને સ્ટીલ કામ માટે કાર્લ કોચની નિમણુક કરવામાં આવી હતી.<ref name="nyt-1967jan24">{{Cite news|title=Contracts Totaling $74,079,000 Awarded for the Trade Center |work=The New York Times |date=January 24, 1967}}</ref> આ પ્રોજેક્ટના બાંધકામ પર નજર રાખવા માટે {{Nowrap|February 1967}}માં ટિશમેન રિયલ્ટી એન્ડ કન્સ્ટ્રક્શનની નિમણુક કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|title=Trade Center Job To Go To Tishman |author=Kihss, Peter |work=The New York Times |date=February 27, 1967}}</ref> નોર્થ ટાવર્સની બાંધકામ કામગીરી {{Nowrap|August 1968}}માં ચાલુ થઈ હતી, જ્યારે સાઉથ ટાવર્સની બાંધકામ કામગીરી {{Nowrap|January 1969}} સુધીમાં ચાલી રહી હતી.<ref name="pbstimeline">{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/New York/timeline/index.html |title=Timeline: World Trade Center chronology |publisher=PBS – American Experience |access-date=May 15, 2007}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> હડસન ટર્મિનલ સુધી પીએટીએચ (PATH) ટ્રેનને લઈ જતી મૂળ હડસન ટ્યુબ નવું પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન ખોલવામાં આવ્યું તે 1971 સુધી બાંધકામ પ્રક્રિયા દરમિયાન એલિવેટેડ ટનલ પર કાર્યરત રહી હતી.<ref>{{Cite news|author=Carroll, Maurice |title=A Section of the Hudson Tubes is Turned into Elevated Tunnel |date=December 30, 1968 |work=The New York Times}}</ref> 1 ડબલ્યુટીસી (WTC) (નોર્થ ટાવર)નો ટોપિંગ આઉટ સમારંભ {{Nowrap|December 23}}, 1970ના રોજ યોજાયો હતો જ્યારે 2 ડબલ્યુટીસી (WTC) (સાઉથ ટાવર)નો સમારંભ {{Nowrap|July 19}}, 1971ના રોજ યોજાયો હતો.<ref name="pbstimeline"></ref> નોર્થ ટાવરમાં પ્રથમ ભાડુઆતો {{Nowrap|December 1970}}માં આવ્યા હતા, જ્યારે સાઉથ ટાવર્સમાં ભાડુઆતો {{Nowrap|January 1972}}માં આવ્યા હતા.<ref>નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1, પાનું xxxvi</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બંને ટાવરનું નિર્માણ થઈ ગયા બાદ પોર્ટ ઓથોરિટીનો કુલ ખર્ચ 90 કરોડ ડોલરે પહોંચ્યો હતો.<ref name="Cudahy">ક્યુડાહી (2002), પાનું 58</ref> ઉદઘાટન સમારંભ {{Nowrap|April 4}}, 1973ના રોજ યોજવામાં આવ્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 134</ref> ===ટીકા=== [[File:WTC-looking north.jpg|thumb|right|તાજેતરમાં બાંધકામ પૂરા થયેલા વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે ઇનમાંથી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર.]] વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું નિર્માણ કરવાની યોજના વિવાદાસ્પદ રહી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો પ્રોજેક્ટ રેડીયો રો પર આવેલો હતો, જેમાં હજારો કમર્શિયલ અને ઔદ્યોગિક એકમો, મકાનમાલિકો, નાના બિઝનેસ અને આશરે 1000 નિવાસીઓ હતા, જેમાંથી ઘણા લોકોએ પુનવર્સવાટનો જોરદાર વિરોધ કર્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાંના 42–44</ref> નાના બિઝનેસમેનના એક જૂથે પોર્ટ ઓથોરિટીની ફરજિયાત ખરીદીની કાર્યસત્તાને કોર્ટમાં પડકારી હતી.<ref>{{Cite news|title=Injunction Asked on Trade Center |date=June 27, 1962 |work=The New York Times |author=Clark, Alfred E.}}</ref> આ કેસ અમેરિકાની સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી ગયો હતો અને સુપ્રીમ કોર્ટ આ કેસ સ્વીકારનો ઇનકાર કર્યો હતો.<ref name="nyt-1963nov13">{{Cite news|title=High Court Plea is Lost by Foes of Trade Center |author=Arnold, Martin |work=The New York Times |date=November 13, 1963}}</ref> એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગના માલિક લોરેન્સ એ વીનની આગેવાની હેઠળ ખાનગી રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ અને રિયલ એસ્ટેટ બોર્ડ ઓફ ન્યૂ યોર્કના સભ્યોએ ખુલ્લા બજારમાં મૂકવામાં આવી રહેલી ઘણી જ ‘સબસિડી’ ધરાવતી ઓફિસ સ્પેસ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, કારણ કે તેનાથી ખાનગી ક્ષેત્રની ઓફિસ સ્પેસ સાથે એવા સમયે સ્પર્ધા ઊભી થતી હતી કે જ્યારે બજારમાં અતિશય પુરવઠો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાંના 49–50</ref><ref>{{Cite news|title=New Fight Begun on Trade Center |author=Knowles, Clayton |date=February 14, 1964 |work=The New York Times}}</ref> બીજા કેટલાંક લોકોઓ પોર્ટ ઓથોરિટીની વાસ્તવિક ક્ષમતા સામે પ્રશ્નો ઊભો કરીને આ પ્રોજેક્ટને ‘ભૂલ ભરેલી સામાજિક અગ્રતા’ તરીકે ગણાવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|title=Kheel Urges Port Authority to Sell Trade Center |date=November 12, 1969 |work=The New York Times}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ડિઝાઇનની અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્કિટેક્ટ અને બીજા સંગઠનોએ ટિકા કરી હતી.<ref name="nyt-1966may29"></ref><ref>{{Cite news|title=Marring City's Skyline |author=Steese, Edward |date=March 10, 1964 |work=The New York Times}}</ref> ''ધ સિટી ઇન ધ હિસ્ટરી'' અને શહેરી આયોજન અંગેના બીજા પુસ્તકોના લેખક લેવિસ મુમફોર્ડે આ પ્રોજેક્ટની ટીકા કરી હતી તેમજ આ પ્રોજેક્ટ અને બીજી નવી ગગનચુંબી ઇમારતોને ‘જસ્ટ ગ્લોસ એન્ડ મેટલ ફિલિગ કેબિનેટ’ તરીકે ઓળખાવી હતી.<ref>{{Cite news|title=Mumford Finds City Strangled By Excess of Cars and People |author=Whitman, Alden |work=The New York Times |date=March 22, 1967}}</ref> ટ્વીન ટાવર્સની સાંકડી ઓફિસની બારી માત્ર {{convert|18|in|cm}} પહોંળી હતી, જે ઘણાને ગમતી ન હતી, કારણ કે તેનાથી ઇમારતથી બહારના દ્રશ્યો જોવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી.<ref name="pekala"></ref> ટ્રેડ સેન્ટર્સના ‘સુપરબ્લોક’ને ઘણા લોકોએ સત્કાર વાતાવરણ વગરનું ગણાવ્યું હતું, જેનાથી મેનહટનમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે તેવું જટિલ ટ્રાફિક નેટવર્ક ઊભું થતું હતું. ઉદાહરણ તરીકે ''પેન્ટોગોન ઓફ પાવર'' નામના પોતાના પુસ્તકમાં લેવિસ મુમફોર્ડે આ સેન્ટરની ટીકા કરતા તેને ‘દરેક મહાન શહેરની જીવંતતાનો વિચ્છેદ કરતા હેતુહીન વિશાળતાવાદ અને ટેકનોલોજી પ્રદર્શનવાદનું ઉદાહરણ ગણાવ્યું હતું.’<ref>{{Cite book|title=The Pentagon of Power |url=https://archive.org/details/pentagonofpower00mumf |author=Mumford, Lewis |year=1970 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |page=[https://archive.org/details/pentagonofpower00mumf/page/342 342] |isbn=0151639744}}</ref> ઘણા વર્ષો સુધી વિશાળ ઓસ્ટિન જે ટોબિન પ્લાઝા ભૂમિ સ્તરના ઝંઝાવાતી પવનથી ઘેરાઈ જતું હતું.<ref>{{Cite news|title=At New Trade Center, Seeking Lively (but Secure) Streets |work=The New York Times |url = http://www.nytimes.com/2006/12/07/nyregion/07blocks.html?fta=y |date=December 7, 2006 |author=Dunlap, David W}}</ref> 1999માં આઉટડોર પ્લાઝાને 12 મિલિયન ડોલરના સમારકામ બાદ ફરી ખુલ્લુ મૂકાયું હતુ. સમારકામમાં માર્બલ પેવર્સની જગ્યાએ સિલેટીયા અને ગુલાબી ગ્રેનાઇટ પથ્થરો નાંખવામાં આવ્યા હતા અને તેમાં નવી બેન્ચ, પ્લાન્ટર્સ , નવી રેસ્ટોરા, ફૂડ કિઓસ્ક અને આઉટડોર ડાઇનિંગ વિસ્તારનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.panynj.gov/pr/71-99.html |title=World Trade Center Plaza Reopens with Summer-long Performing Arts Festival |publisher=PANYNJ |date=June 9, 1999 |access-date=જાન્યુઆરી 4, 2011 |archive-date=ડિસેમ્બર 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228084900/http://www.panynj.gov/pr/71-99.html |url-status=dead }}</ref> ==સંકુલ == === નોર્થ અને સાઉથ ટાવર્સ === [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|right|ડબલ્યુટીસી (WTC) સાઇટનું બિલ્ડિંગ ગોઠવણ ]] 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું 1980ના દાયકામાં બાંધકામ થવાની સાથે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર કુલ સાત બિલ્ડિંગનું બન્યું હતું, પરંતુ સૌથી વધુ નોંધપાત્ર બે મુખ્ય ટાવર્સ હતા, જે 110 માળના હતા અને તેની ઊંચાઈ {{convert|1350|ft|m}} હતી, તથા તે આ સાઇટની {{convert|16|acre|m2}} કુલ જમીનમાંથી આશરે એક એકર જમીન (43,560 ચોરસફીટ)માં પથરાયેલા હતા. 1973માં પત્રકાર પરિષદમાં યામાસાકીને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે ‘શા માટે 110 માળની બે બિલ્ડિંગ બનાવવામાં આવી છે? 220 માળની એક બિલ્ડિંગ શા માટે નહીં?’ તેમણે જવાબ આપ્યો હતોઃ ‘હું માનવીય ઊંચાઈને ગુમાવવા માગતો ન હતો.’<ref>{{Cite news |url=http://www.enr.com/new/A0816.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20020611065443/http://www.enr.com/new/A0816.asp |archive-date=જૂન 11, 2002 |title=1973: World Trade Center Is Dynamic Duo of Height |publisher=Engineering News-Record |date=August 16, 1999 |access-date=જાન્યુઆરી 4, 2011 |url-status=live }}</ref> 1972માં નિર્માણ કાર્ય પૂરું થવાની સાથે 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર) એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગના 40 વર્ષના સુધીના વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારતના રેકોર્ડને તોડીને બે વર્ષ સુધી વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત બની હતી. નોર્થ ટાવર {{convert|1368|ft|m|sing=off}} ઊંચાઈ ધરાવતો હતો અને તેના પર એન્ટેના કે માસ્ટ હતું, જેને છત પર 1978માં નાંખવામાં આવ્યું હતું અને {{convert|360|ft|m|sing=off}} ઊંચું હતું. {{convert|360|ft|m|adj=on}} ઊંચાઈ સાથેના એન્ટેના/માસ્ટ સાથે નોર્થ ટાવરની ઊંચાઈ {{convert|1728|ft|m|abbr=on}} થઈ હતી. 2 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (સાઉથ ટાવર)નું બાંધકામ 1973માં પૂરું થયું હતું અને તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઇમારત બની હતી. સાઉથ ટાવર્સની રુફટોપ ઓબ્ઝર્વેશન ડેક {{convert|1377|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઇની હતી અને તેની ઇન્ડોર ઓબ્ઝર્વેશન ડેક {{convert|1310|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઈ ધરાવતી હતી.<ref>{{Cite news|last=Mcdowell |first=Edwin |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802EED7133CF932A25757C0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=all |title=At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices - The |work=The New York Times |date=April 11, 1997 |access-date=September 12, 2009}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટાવર્સની ઊંચાઇ અંગેનો વિક્રમ થોડા સમય માટે રહ્યો હતો, શિકાગોનો સીયર્સ ટાવર સૌથી વધુ ઊંચાઇ ધરાવતો બન્યો હતો, તેનું બાંધકામ {{Nowrap|May 1973}}માં પૂરું થયું હતું અને છાપરે {{convert|1450|ft}}ની ઊંચાઇએ પહોંચ્યો હતો.<ref>{{Cite web | title=Willis Tower Building Information | url=http://www.searstower.com/propertyprofile.html | access-date=December 1, 2008 | archive-date=ડિસેમ્બર 8, 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208051841/http://www.searstower.com/propertyprofile.html | url-status=dead }}</ref> 110 માળમાંથી આઠ માળને મેકેનિકલ ફ્લોર લેવલ બી5/બી6 (ફ્લોર7/8, 41/42, 75/76, અને 108/109)માં ટેકનિકલ સર્વિસ માટે અલગ રાખવામાં આવ્યા હતા, તે બે માળના ચાર વિસ્તાર હતા જેમને ઇમારતમાં સમાન રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. બાકીના તમામ માળ ઓપન પ્લાન ઓફિસ માટે ખુલ્લા હતા. ટાવર્સના દરેક માળમાં {{convert|40000|sqft|m2}} ભોગવટાની જગ્યા હતી.<ref name="ruchelman-p11"></ref> દરેક ટાવરમાં 3.8 મિલિયન ચોરસફૂટ {{Nowrap|350,000 m²)}} ઓફિસ સ્પેસ હતી. સાત બિલ્ડિંગના સમગ્ર સંકુલમાં 11.2 મિલિયન ચોરસફીટ 1.04 કિલોમીટર²) જગ્યા હતી. [[File:World Trade Center lobby, 08-19-2000.png|thumb|right|વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની લોબી ]] ‘વૈશ્વિક વેપાર’માં સીધી રીતે ભાગ લેતી કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ માટેના સંકુલ તરીકે શરૂઆતમાં નિર્માણ કરાયેલું આ બિલ્ડિંગ ધારણા મુજબ ગ્રાહકો આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. શરુઆતના વર્ષોમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના મુખ્ય ભાડુઆતોમાં ન્યૂ યોર્ક રાજ્ય સહિતની વિવિધ સરકારી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થતો હતો. 1980ના દાયકા પછીથી જોખમી નાણાકીય સ્થિતિ દૂર થઈ હતી અને તે પછી મોટાભાગે વોલ સ્ટ્રીટ સાથે સંકળાયેલી ખાનગી ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ ભાડૂઆત તરીકે આવી હતી. 1990ના દાયકા દરમિયાન લગભગ 500 કંપનીઓ સંકુલમાં ઓફિસો ધરાવતી હતી જેમાં મોર્ગન સ્ટેનલી, એઓન કોર્પોરેશન, સેલોમોન બ્રધર્સ જેવી નાણાકીય કંપનીઓ અને પોર્ટ ઓથોરિટી પોતાનો સમાવેશ થતો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના પાયાની જગ્યામાં ધ મોલ એટ ધ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર અને પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન આવેલું હતું.{{Citation needed|date=October 2009}} નોર્થ ટાવર કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડનું કોર્પોરેટ હેડક્વાર્ટર્સ બન્યું હતું<ref>"[https://web.archive.org/web/20000304012316/http://www.cantor.com/locations.htm ઓફિસ લોકેશન]." કેન્ટર ફિત્ઝગેરાલ્ડ. {{Nowrap|March 4}}, 2000. સુધારો {{Nowrap|October 4}}, 2009.</ref> અને તે પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સીનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ બન્યું હતું.<ref>"[https://web.archive.org/web/20000622214437/http://panynj.gov/abframe.HTM એબાઉટ ધ પોર્ટ ઓથોરિટી]." પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. {{Nowrap|June 22}}, 2000. સુધારો {{Nowrap|January 22}}, 2010.</ref> આ ટાવર્સને વીજળી સેવા કોન્સોડિડેટેડ એડિસન (કોનએડ (ConEd)) 13,800 વોલ્ટ સાથે પૂરી પાડતી હતી. આ વીજપુરવઠો વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રાઇમરી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેન્ટર (પીડીસી (PDC))માંથી પસાર થતો હતો અને મેકેનિકલ ફ્લોર્સ પર આવેલા ઇલેક્ટ્રીકલ સબસ્ટેશન મારફતે સમગ્ર બિલ્ડિંગને પૂરો પાડવામાં આવતો હતો. આ સબસ્ટેશન 13,800 પ્રાયમરી વોલ્ટેજને 480/277 વોલ્ટ સેકન્ડરી પાવરમાં અને પછી 120/208 વોલ્ટ જનરલ પાવરમાં ‘રૂપાંતરિત’ કરતા હતા અને તેનો લાઇટિંગ સર્વિસ માટે ઉપયોગ થતો હતો. આ સંકુલમાં ટાવરના સબલેવલ અને 5 ડબ્યુટીસી (WTC)ના છત પર ઇમર્જન્સી જનરેટર્સ પણ મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|publisher=[[Federal Emergency Management Agency]]|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch2.pdf|access-date=March 8, 2007|title=World Trade Center Building Performance Study|quote=Six 1,200-kilowatt (kW) emergency power generators located in the sixth basement (B-6) level provided a secondary power supply.|format=PDF}}</ref><ref>{{Cite web |quote=E-J Electric set four generators on the roof of Tower 5, which was nine stories, as opposed to the 110-story Towers 1 and 2. E-J then ran high-voltage feeder cable to Towers 1, 2, 4 and 5, installed three substations and distributed power to the tenants. |publisher=CEE News |date=January 1, 2001 |access-date=March 8, 2007 |url=http://september11.ceenews.com/ar/electric_towering_security_2/index.htm |author=Fischbach, Amy Florence |title=Towering security |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021042017/http://september11.ceenews.com/ar/electric_towering_security_2/index.htm |archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2006 |url-status=dead }}</ref> 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (નોર્થ ટાવર)ના 110માં માળે રેડિયો અને ટેલિવિઝન ટ્રાન્સમિશન ઉપકરણો આવેલા હતા. 1 ડબલ્યુટીસી (WTC)ની છત પર સંખ્યાબંધ ટ્રાન્સમિશન એન્ટેના આવેલા હતા, જેમાં ડીટીવી (DTV)ના પ્રસારણ માટે ડાઇલેક્ટ્રીક ઇન્ક દ્વારા 1999માં બાંધવામાં આવેલા 360 ફૂટ (આશરે 110 મીટર)ના સેન્ટર એન્ટેના માસ્ટનો પણ સમાવેશ થતો હતો. સેન્ટર માસ્ટમાં લગભગ તમામ એનવીસી ટીવી પ્રસારકોઃ ડબલ્યુસીબીએસ-ટીવી2 (WCBS-TV 2), ડબલ્યુએનબીસી-ટીવી4 (WNBC-TV 4), ડબલ્યુએનવાયડબલ્યુ 5 (WNYW 5), ડબલ્યુએબીસી-ટીવી 7 (WABC-TV 7), ડબલ્યુડબલ્યુઓઆર-ટીવી 9 (WWOR-TV 9) સેકૌકસ, ડબલ્યુપીઆઇએક્સ 11 (WPIX 11), ડબલ્યુએનઇટી 13 (WNET 13) નેવાર્ક, ડબલ્યુપીએક્સએન-ટીવી 31 (WPXN-TV 31) અને ડબલ્યુએનજેયુ 47 (WNJU 47) લિન્ડેનના ટીવી સિગ્નલનું વહન થતું હતું. તેમાં ચાર એનવાયસી એફએમ (NYC FM) બ્રોડકાસ્ટર્સ પણ હતા, જેમાં ડબલ્યુપીએટી-એફએમ 91.1 (WPAT-FM 93.1), ડબલ્યુએનવાયસી 93.7 (WNYC 93.9), ડબલ્યુકેસીઆર 89.9 (WKCR 89.9) અને ડબલ્યુકેટીયુ 103.5 (WKTU 103.5)નો સમાવેશ થતો હતો. છત પરનો પ્રવેશ 2 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના B1 લેવલ પર આવેલા ડબલ્યુટીસી (WTC) ઓપરેશન્સ કંટ્રોલ સેન્ટર (ઓએસીસી (OCC))ના અંકુશ હેઠળનો હતો. ===ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ ઓબ્ઝર્વેશન ડેક=== વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સંકુલની મોટાભાગની જગ્યા જનતા માટે મર્યાદિત ઉપયોગની હતી, પરંતુ સાઉથ ટાવરના 107માં અને 110માં માળ પર ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઓબ્ઝર્વેટરીઝ તરીકે ઓળખાતો ઇન્ડોર અને આઉડોર જાહેર નિરીક્ષણ વિસ્તાર આવેલો હતો. 1993 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર બોમ્બિંગ બાદ ઉમેરાયેલા સુરક્ષા પગલામાં ઓબ્ઝર્વેશન ડેકની મુલાકાત દરમિયાન મુસાકાતીઓએ સૌ પ્રથમ સુરક્ષા ચેકિંગમાંથી પસાર થવું પડતું હતું <ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9804E1DE1E3EF937A15751C0A961958260 |title=Metal Detectors, Common at Other City Landmarks, Are Not Used |author=Onishi, Norimitsu |date=February 24, 1997 |work=The New York Times |access-date=November 21, 2008}}</ref> અને પછી તેમને {{convert|1310|ft|m}} ઊંચાઈએ આવેલા 107મા માળ પરના ઇન્ડોર ઓબ્ઝર્વેટરીમાં ઝડપી લઈ જવામાં આવતા હતા. પોર્ટ ઓથોરિટીએ 1995માં આ ઓબ્ઝર્વેટરીનું સમારકામ કામ કર્યું હતું અને પછી તેને સંચાલન માટે ઓગડેન એન્ટરટેઇનમેન્ટને ભાડાપટ્ટે આપવામાં આવી હતી. ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં ઉમેરાયેલા આકર્ષણમાં શહેરની ફરતે હોલિકોપ્ટર સવારીનો સમાવેશ થતો હતો. 107માં માળે આવેલી ફૂડ કોર્ટ સબવે કારની થીમને આધારે ડિઝાઇન કરાઈ હતી અને તેમાં સ્બારો અને નાથન્સના પ્રખ્યાત હોટ ડોગ મળતા હતા.<ref name="mcdowell">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9802EED7133CF932A25757C0A961958260 |title=At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices |author=McDowell, Edwin |date=April 11, 1997 |work=The New York Times |access-date=November 21, 2008}}</ref><ref name="darton-p152">ડાર્ટન (1999), પાનું 152</ref> જો હવામાન સારુ હોય તો મુલાકાતીઓ 107માં માળ પરના નિરીક્ષણ એરિયાથી {{convert|1377|ft|m|abbr=on}} ઊંચાઇએ 110માં માળના આઉટડોર વ્યૂઇંગ પ્લેટફોર્મ સુધી બે ટૂંકી એસ્કેલેટર રાઇડ્સનો આનંદ માણી શકતા હતા.<ref>{{Cite book|title=The Hudson River Guidebook |url=https://archive.org/details/hudsonriverguide0000adam |author=Adams, Arthur G. |year=1996 |page=[https://archive.org/details/hudsonriverguide0000adam/page/87 87] |publisher=Fordham University Press |isbn=0823216799}}</ref> હવામાન સ્વચ્છ હોય તો મુલાકાતીઓ કોઇ પણ દિશામાં {{convert|50|mi|km}} સુધી જોઇ શકતા હતા.<ref name="mcdowell"></ref> આત્મહત્યા રોકવા માટે છત પર વ્યવસ્થા કરાઈ હતી, તે માટે વ્યૂઈંગ પ્લેટફોર્મને થોડો પાછળ રાખવામાં આવ્યો હતો અને તેના પર ઊંચી આડશ ઊભી કરાઈ હતી, જેમાં માત્ર સામાન્ય રેલિંગ હતી અને જોવાના આનંદમાં વિક્ષેપ પડતો ન હતો, જે એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગની ઓબ્ઝર્વેશન ડેક કરતા અલગ હતી.<ref name="darton-p152"></ref> ===વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ રેસ્ટોરાં === {{Main|Windows on the World}} નોર્થ ટાવરના 106માં અને 107માં માળે રેસ્ટોરાં આવેલી હતી, જે વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ તરીકે ઓળખાતી હતી, જેને {{Nowrap|April 1976}}માં ખોલવામાં આવી હતી. આ રેસ્ટોરાંનું 17 મિલિયન ડોલર કરતા વધુના ખર્ચે જો બૌમે નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name="zraly">{{Cite book|title=Windows on the World Complete Wine Course |url=https://archive.org/details/windowsonworldco0000zral_q7z2 |author=Zraly, Kevin |publisher=Sterling Publishing Company |year=2006 |page=[https://archive.org/details/windowsonworldco0000zral_q7z2/page/260 260] |isbn=1402726392}}</ref> મુખ્ય રેસ્ટોરાં ઉપરાંત નોર્થ ટાવરની ટોચ પર બે શાખાઓ આવેલી હતી, જેમાં ‘હોર્સ ડી’ઓવરી’ (દિવસ દરમિયાન ડેનિશ સ્મોરગાસબોર્ડ અને સાંજે સુશી ઓફર કરતી હતી) અને ‘સેલર ઇન ધ સ્કાય’(નાનો વાઇન બાર)નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="grimes">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E0D9153BF93AA2575AC0A9679C8B63&sec=travel&spon=&pagewanted=all |title=Windows That Rose So Close To the Sun |date=September 19, 2001 |work=The New York Times |author=Grimes, William}}</ref> વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ કેવીન ઝ્રાલી સંચાલિત વાઇન સ્કૂલ પ્રોગ્રામ ચાલતો હતો. 1993ના વર્લ્ડ ટ્રેડ બોમ્બિંગ પછી વિન્ડોઝ ઓફ વર્લ્ડને બંધ કરવામાં આવી હતી.<ref name="zraly"></ref> 1996માં ફરી ખોલવામાં આવી ત્યારે હોર્સ ડી’ઓવરી અને સેલર ઇન સ્કાયની સ્થાન ‘ગ્રેટેસ્ટ બાર ઓન અર્થ’ અને ‘વાઇલ્ડ બ્લૂ’એ લીધું હતું.<ref name="grimes"></ref> 2000ના સંપૂર્ણ વર્ષના બિઝનેસ દરમિયાન વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડે 37 મિલિયન ડોલરની આવક નોંધાવી હતી અને તે અમેરિકાની સૌથી વધુ આવક નોંધાવતી રેસ્ટોરાં બની હતી.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D07E2DA103AF937A35755C0A9649C8B63 |title=Windows on the World Workers Say Their Boss Didn't Do Enough |author=Greenhouse, Steven |date=June 4, 2002 |work=The New York Times}}</ref> ===અન્ય ઇમારતો === {{convert|16|acre|m2}} બ્લોકની આજુબાજુ પાંચ નાની ઇમારતો આવેલી હતી. એક 22 માળની હોટેલ હતી, જેને 1981માં વિસ્ટા હોટેલ તરીકે ખોલવામાં આવી હતી અને 1995માં આ સાઇટની દક્ષિણપશ્ચિમમાં મેરિયોટ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (3 ડબલ્યુટીસી (WTC)) બની હતી. ટાવરની હોલો ટ્યુબ ડિઝાઇન જેવી જ ડિઝાઇન ધરાવતી ઓછી ઉંચાઇની ત્રણ ઇમારતો (4 ડબલ્યુટીસી (WTC), 5 ડબલ્યુટીસી (WTC) અને 6 ડબલ્યુટીસી (WTC))આ પ્લાઝાની આજુબાજુ આવેલી છે. ઉત્તરપશ્ચિમ ખૂણામાં આવેલા 6 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં યુનાઇટેડ કસ્ટમ્સ સર્વિસ અને યુએસ કોમોડિટીઝ એક્સ્ચેન્જ આવેલા હતા. 5 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશનની ઉપરના ઉત્તરપૂર્વ ખુણામાં અને 4 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર દક્ષિણપૂર્વ ખુણામાં આવેલું છે. 1987માં 7 ડબલ્યુટીસી (WTC) તરીકે ઓળખાતી 47 માળખાની ઓફિસ બિલ્ડિંગ આ બ્લોકના ઉત્તરમાં બાંધવામાં આવી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સંકુલની નીચાના તળિયામાં ભૂગર્ભ શોપિંગ મોલ હતો, જે મેનહટનને જર્સી સીટી, હોબોકેન અને નેવાર્ક સાથે જોડાતી ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે સિસ્ટમ અને પોર્ટ ઓથોરિટીની પીએટીએચ (PATH) ટ્રેન સિસ્ટમ સહિતની વિવિધ જાહેર પરિવહન સુવિધા સાથે જોડાયેલો હતો. વિશ્વના સૌથી વધુ સોનાના ભંડાર પૈકીનો એક ભંડાર વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ભૂગર્ભમાં કોમર્શિયલ બેન્કોના જૂથોએ રાખ્યો હતો. 1993માં તિજોરીની નજીકથી બોમ્બ ડિટોનેટર મળ્યા હતા. {{Nowrap|September 11}} હુમલાના સાત સપ્તાહ પછી 4 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના ભોંયરાની તિજોરીમાંથી 23 કરોડ ડોલરની કિંમતી ધાતુને દૂર કરવામાં આવી હતી, જેમાં 100-ટ્રોય ઓંશના 3,800 ગોલ્ડ બાર અને 1,000 ઔંશના 30,000 [[ચાંદી|સિલ્વર]] બારનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>[http://www.rediff.com/money/2001/nov/17wtc.htm Rediff.com. ][http://www.rediff.com/money/2001/nov/17wtc.htm રોઇટર્સ, {{Nowrap|November 17}}, 2001: ''બરીડ ડબલ્યુટીસી (WTC) ગોલ્ડ રિટર્ન્સ ટુ ચ્યુચર ટ્રેડ'' ]. સુધારો {{Nowrap|December 1}}, 2008.</ref> ==જીવન અને ઘટનાઓ == રવિવાર સિવાયના સામાન્ય દિવસોમાં આ ટાવર્સમાં 50,000 લોકો કામ કરતા હતા<ref>ડાર્ટન (1999), પાનું 204</ref> અને બીજા 200,000 મુલાકાતીઓ આવતા હતા.<ref>ડાર્ટન (1999), પાનું 8</ref> સંકુલ એટલું વિશાળ હતું કે તેના પોતાના ઝીપ કોડઃ 10048 હતા.<ref>{{Cite news|title='Not Deliverable';Mail still says 'One World Trade Center' |publisher=Newsday (New York) |date=February 4, 2003 |author=Olshan, Jeremy}}</ref> આ ટાવર્સ સાઉથ ટાવરની છત પરની ઓબ્ઝર્વેશન ડેક અને નોર્થ ટાવરના ટોચ પર આવેલી ''વિન્ડોઝ ઓન ધ વર્લ્ડ'' રેસ્ટોરમાંથી બહારનું વ્યાપક ચિત્ર દર્શાવતો હતો. આ ટ્વીન ટાવર્સ વિશ્વવિખ્યાત બન્યા હતા અને તે સંખ્યાબંધ ફિલ્મો અને ટીવી પ્રોગ્રામમાં તેમજ પોસ્ટકાર્ડ અને અને પ્રોડક્ટ્સ પર પણ દેખાતા હતા તેમજ ન્યૂયોર્કનું પ્રખ્યાત સ્થળ બન્યા હતા, તેને એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ, ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ અને સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી જેટલું મહત્ત્વ મળ્યું હતું.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 5</ref> ફ્રાન્સના ઊંચા દોરડા પર ચાલવાના કરતબ કરતા ફિલિપી પેટીટ 1974માં આ બંને ટાવર્સ વચ્ચે દોરડા પર પસાર થયા હતા અને તેનું ફિલ્માંકન ''મેન ઓન ધ વાયર'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં છે.<ref>ગ્લાન્ઝ અને લિપ્ટન (2003), પાનું 219</ref> બ્રુકલિન ટોય ઉત્પાદક જ્યોર્જ વિલિંગે 1977માં સાઉથ ટાવરને સર કર્યો હતો.<ref>ગિલેસ્પી (1999), પાનું 149</ref> 1983માં મેમોરિયલ ડેએ ઊંચી ઇમારતોમાં અગ્નિશમન અને બચાવ કામગીરીના પુરસ્કર્તા ડેન ગુડવીને ડબલ્યુટીસી (WTC)ના નોર્થ ટાવર પર સફળતાપૂર્વક ચડાણ કર્યું હતું. તેમના આ પરાક્રમનો હેતુ ગગનચુંબી ઇમારતોના ઉપરના માળ પર ફસાઈ જતા લોકોને બચાવવાની અક્ષમતા અંગે લોકોનું ધ્યાન દોરવાનો હતો.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity "સ્કાયક્રેપર્સ." ][http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity નેશલન જીયોગ્રાફિક મેગેઝીન ][http://www.nationalgeographic.com/ngnews/bibliography.html#newyorkcity {{Nowrap|February 1989}} – ગૂડવિન, ડાન "સ્પાઇડર ડાન" વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ક્લાઇમ્બ (1983), પાનું 169]</ref><ref name="SKYSCRAPERMAN">{{cite web|url=http://skyscraperman.com/|title=Skyscraperman|publisher=|access-date=2010-10-15|archive-date=2012-01-27|archive-url=https://www.webcitation.org/64zv2K2Y1?url=http://www.skyscraperman.com/|url-status=dead}}</ref> સાઉથ ટાવરના 107માં માળે 1995 પીસીએ (PCA) વર્લ્ડ ચેસ ચેમ્પ્યિનશીપનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE3DA1230F93AA2575AC0A963958260 |author=Byrne, Robert |title=Kasparov Gets Pressure, but No Victory |work=The New York Times |access-date=November 21, 2008 | date=September 19, 1995}}</ref> જાન્યુઆરી 1998માં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનો મેન્ટેનન્સ પ્રવેશ મેળવનારા માફિયા સભ્ય રાલ્ફ ગુએરિનોએ ત્રણ સભ્યોની મદદથી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના 11માં માળેથી 20 લાખ ડોલરની ચોરી કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Bringing Down the Mob: The War Against the American Mafia |author=Reppetto, Thomas |year=2007 |publisher=Macmillan |page=279 |isbn=0805086595 |url=http://books.google.com/?id=E-AFhs0RrKIC&pg=RA1-PA279 }}</ref> ===13 ફેબ્રુઆરી, 1975ની આગ === 13 ફેબ્રુઆરી, 1975માં નોર્થ ટાવરના 11માં માળે ત્રણની ચેતવણીવાળી આગ ફાટી નીકળી હતી. વિવિધ માળની વચ્ચે ગોઠવવામાં આવેલી યુટિલિટી શાફ્ટના ટેલિફોન કેબલ મારફતે આ આગ 9માં અને 14માં માળ સુધી ફેલાઈ હતી. સૌથી વધુ દૂરના વિસ્તારો પરની આગને લગભગ તાકીદે ઓલવી નાંખવામાં આવી હતી અને મૂળ આગને થોડા કલાકમાં કાબુમાં લેવામાં આવી હતી. મોટાભાગનું નુકસાન 11માં માળે થયું હતું, કારણ કે આગને પેપરથી ભરાયેલા કેબિનેટ, ઓફિસ મશીન માટેના આલ્કોહોલ આધારિત પદાર્થ અને બીજા ઓફિસ ઉપકરણનું ઇંધણ મળ્યું હતું. ફાયરપ્રુફિંગને કારણે સ્ટીલ ઓગળ્યું ન હતું અને ટાવરના માળખાને કોઈ નુકસાન થયું ન હતું. આગથી થયેલા નુકસાન ઉપરાંત નીચેના કેટલાંક માળને આગ ઓલવવા માટે નાંખવામાં આવેલા પાણીથી નુકસાન થયું હતું. તે સમયે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં પાણીના છંટકાવની સિસ્ટમ ન હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/1975/02/14/nyregion/14WTC.html |title=Trade Center Hit by 6-Floor Fire |work=The New York Times |date=February 14, 1975 |access-date=September 11, 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-8.pdf |title=The Emergency Response Operations |work=Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster |publisher=NIST |month=October | year=2005 |access-date=September 11, 2008|format=PDF}}</ref> ===26 ફેબ્રુઆરી 1993નો બોંબવિસ્ફોટ === 26 ફેબ્રુઆરી,1993ના રાત્રે 12.17 કલાકે રામઝી યુસેફે રાઇડરની ટ્રકમાં {{convert|1500|lb}} વિસ્ફોટકો મૂકીને નોર્થ ટાવરના અંડરગ્રાઉન્ડ ગેરેજમાં વિસ્ફોટ કર્યો હતો.<ref>રીવે (1999), પાનું 10</ref> આ વિસ્ફોટથી પાંચ સબલેવલમાં 100 ફૂટ (30 મીટર)નો ખાડો પડી ગયો હતો, જેમાં સૌથી વધુ નુકસાન લેવલ બી1 અને બી2ને થયું હતું તેમજ લેવલ બી3ના માળખાને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું હતું.<ref>{{Cite book|title=Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NCSTAR 1-1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |pages=xlv |author=Lew, H.S., Richard W. Bukowski, Nicholas J. Carino |month=September | year=2005}}</ref> છ લોકોના મોત થયા હતા અને બીજા 50,000 કામદારો અને મુલાકાતીઓ 110 માળના ટાવર્સમાં શ્વાસ લેવા માટે ઝઝુમવું પડ્યું હતું. નોર્થ ટાવરમાં રહેલા ઘણા લોકોને અંધારી સીડીમાંથી નીચું ઉતરવું પડ્યું હતું કારણ કે ઇમર્જન્સી લાઇટની વ્યવસ્થા ન હતી. ઘણા લોકોને સલામત જગ્યાએ પહોંચતા બે કલાક કે તેનાથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.newsweek.com/id/111113 |title=A Shaken City's Towering Inferno |author=Mathews, Tom |date=March 8, 1993 |publisher=Newsweek |access-date=October 26, 2008}}</ref><ref name="barbanel">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE5DC103DF934A15751C0A965958260&sec=&spon=&pagewanted=all |title=Tougher Code May Not Have Helped |author=Barbanel, Josh |date=February 27, 1993 |work=The New York Times |access-date=November 20, 2008}}</ref> [[File:WTC 1993 ATF Commons.jpg|thumb|right|બોંબવિસ્ફોટને કારણે ભોંયરામાં થયેલું નુકસાન ]] બોંબવિસ્ફોટ પછી યુસેફ પાકિસ્તાન ભાગી ગયો હતો, પરંતુ {{Nowrap|February 1995}}માં ઇસ્લામાબાદમાં તેની ધરપકડ થઈ હતી અને કાર્યવાહી માટે તેને અમેરિકા લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE0DE1E3DF93AA35751C0A963958260 |title=Fugitive in Trade Center Blast Is Caught and Returned to U.S. |author=Johnston, David |date=February 9, 1995 |work=The New York Times |access-date=November 20, 2008}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ અને બીજા કાવતરામાં સંડોવણી માટે શેખ ઓમર અબ્દેલ રહેમાનને ગુનેગાર ઠેરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE4DF1E39F93BA25752C0A960958260 |title=Sheik Sentenced to Life in Prison in Bombing Plot |date=January 18, 1996 |author=Fried, Joseph P. |work=The New York Times |access-date=November 20, 2008}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ કરવા માટે યુસેફ અને ઇયાદ ઇસ્માઇલને {{Nowrap|November 1997}}માં ગુનેગાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/US/9711/12/world.trade.center/ |title=Jury convicts 2 in Trade Center blast |publisher=CNN |date=November 12, 1997 |access-date=November 20, 2008}}</ref> 1993ના બોંબવિસ્ફોટ કેસમાં સંડોવણી માટે {{Nowrap|May 1994}}માં બીજા ચારને ગુનેગાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940525&slug=1912247 |title=In Sentencing Bombers, Judge Takes Hard Line |work=Seattle Times / AP |date=May 25, 1994 |author=Hays, Tom and Larry Neumeister |access-date=November 20, 2008 |archive-date=જૂન 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626031815/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940525&slug=1912247 |url-status=dead }}</ref> પ્રિસાઇડિંગ જજના જણાવ્યા અનુસાર હુમલા વખતે કાવતરાખોરનો મુખ્ય હેતુ નોર્થ ટાવરને અસ્થિર કરીને તેને સાઉથ ટાવર પર ધરાશયી કરવાનો અને આ રીતે બંને બંને ટાવર્સને ધરાશાયી કરવાનો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/US/9708/05/wtc.trial/index.html |title=Prosecutor: Yousef aimed to topple Trade Center towers |date=August 5, 1997 |publisher=CnN |access-date=November 20, 2008}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ પછી અસરગ્રસ્ત બનેલા માળને રિપેર કરવામાં આવ્યા હતા અને સ્થંભ માટેના માળખાગત સપોર્ટને ફરી તૈયાર કરાયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.interfire.org/res_file/pdf/Tr-076.pdf |format=PDF |title=The World Trade Center Complex |author=Port Authority Risk Management Staff |publisher=United States Fire Administration |access-date=May 15, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928113151/http://www.interfire.org/res_file/pdf/Tr-076.pdf |url-status=dead }}</ref> બોંબ વિસ્ફોટ પછી સ્લરી વોલ જોખમી બની હતી અને હડસન નદીના પાણીના દબાણ સામે લેટરલ સપોર્ટ પૂરો પાડતા ફ્લોર સ્લેબને નુકસાન થયું હતું. સમગ્ર વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સંકુલને એર કન્ડિશનિંગ પૂરા પાડતા સબલેવલ બી5 પરના રિફ્રિજરેશન પ્લાન્ટને ભારે નુકસાન થયું હતું.<ref name="ennala">{{Cite journal|doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(1994)8:4(229)|author=Ramabhushanam, Ennala and Marjorie Lynch |title=Structural Assessment of Bomb Damage for World Trade Center |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-performance-of-constructed-facilities_1994-11_8_4/page/229|journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=8 |pages=229–242 | issue=4|year=1994}}</ref> બોંબવિસ્ફોટ પછી પોર્ટ ઓથોરિટીએ સ્ટેરવેલમાં ફોટોલ્યુમિનિસેન્ટ માર્કિંગ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરી હતી.<ref>{{Cite journal |url=http://www.fpemag.com/archives/enewsletter.asp?i=16 |title=Escape from New York - The Use of Photoluminescent Pathway-marking Systems in High-Rise |author=Amy, Jr., James D. |publisher=Society of Fire Protection Engineer |journal=Emerging trends |date=December 2006 |volume=Issue 8 |access-date=November 20, 2008 |archive-date=મે 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513040348/http://www.fpemag.com/archives/enewsletter.asp?i=16 |url-status=dead }}</ref> જોકે સમગ્ર સંકુલની ફાયર એલાર્મ સિસ્ટમને બદલવાની જરૂર હતી, કારણ કે મૂળ સિસ્ટમના મહત્ત્વના વાયરિંગ અને સિગ્નલિંગનો નાશ થયો હતો.<ref>{{Cite book|url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-4.pdf |format=PDF |title=Active Fire Protection Systems (NCSTAR 1-4) |publisher=National Institute of Standards and Technology |page=44 |author=Evans, David D., Richard D. Peacock, Erica D. Kuligowski, W. Stuart Dols, William L. Grosshandler |month=September | year=2005}}</ref> ટાવરના બોંબવિસ્ફોટના મૃતકોની યાદમાં તેમના નામ સાથે રિફ્લેક્ટિંગ પુલ બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9405E2D81631F935A15751C0A9649C8B63 |title=Their Monument Now Destroyed, 1993 Victims Are Remembered |author=Dwyer, Jim |work=The New York Times |date=February 26, 2002 |access-date=November 20, 2008}}</ref> જોકે {{Nowrap|September 11}} હુમલા પછી આ સ્મારકનો નાશ થયો હતો. નવા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળ પર 9/11ના ત્રાસવાદી હુમલાના મૃતકોની યાદમાં નવું સ્મારક બનાવવાની યોજના છે. ===લીઝ=== 1998માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ખાનગીકરણની યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{Cite news |title=PA to ease WTC tax load, rent would be cut to offset hike by city |newspaper=New York Daily News |date=February 6, 2001 |author=Herman, Eric}}</ref> 2001માં પોર્ટ ઓથોરિટીએ ખાનગી કંપનીને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ભાડે આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી. બ્રુકફિલ્ડ પ્રોપર્ટીઝ કોર્પોરેશન અને બોસ્ટન પ્રોપર્ટીઝની સંયુક્ત બિડ તરીકે વોર્નાડો રિયલ્ટી ટ્રસ્ટ મારફતે બિડ કરી હતી<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9900E4DF163EF932A05752C0A9679C8B63 |title=Bidding for Twin Towers |work=The New York Times |date=January 31, 2001 |author=Bagli, Charles V. |access-date=November 20, 2008}}</ref> તેમજ સિલ્વરસ્ટેઇન પ્રોપર્ટીઝ અને વેસ્ટફિલ્ડ ગ્રૂપને સંયુક્ત બીડ કરી હતી.<ref name="cuozzo">{{Cite news|title=Larry Lusts for Twin Towers; Silverstein has an Eye on WTC's; Untapped Retail Potential |newspaper=New York Post |date=January 30, 2001 |author=Cuozzo, Steve}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ખાનગીકરણ મારફતે તેનો શહેરના ટેક્સ રોલમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો<ref name="cuozzo"></ref> અને પોર્ટ ઓથોરિટીના બીજા પ્રોજેક્ટ માટે ભંડોળ ઊભું કરાયું હતું.<ref>{{Cite news|title=Port Authority Gets Final Bids on WTC |newspaper=New York Daily News |date=January 31, 2001 |author=Herman, Eric}}</ref> {{Nowrap|February 15}}, 2001ના રોજ પોર્ટ ઓથોરિટીએ જાહેરાત કરી હતી વોર્નાડો રિયલ્ટી ટ્રસ્ટ 99 વર્ષના ભાડાપટ્ટા માટે 3.25 અબજ ડોલર ચુકવીને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર માટેની બિડ જીતી ગયું છે.<ref>{{Cite news|title=Brookfield Loses Lease Bid |newspaper =Toronto Star |date=February 23, 2001}}</ref> સિલ્વરસ્ટેઇને તેની ઓફરને વધારીને 3.22 અબજ ડોલર કરી હોવા છતાં વોર્નાડોની બિડ 600 મિલિયન ડોલર જેટલી ઊંચી હતી. જોકે વોર્નાડોએ આ સોદામાં છેલ્લી ઘડીને ફેરફાર કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો, તેમાં 39 વર્ષના ભાડાપટ્ટાનો સમાવેશ થતો હતો. આ માગણીને પોર્ટ ઓથોરિટીએ અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A03E5DB113DF933A15750C0A9679C8B63&sec=&pagewanted=1a |title=As Trade Center Talks Stumble, No. 2 Bidder Gets Another Chance |author=Bagli, Charles V. |work=The New York Times |date=March 20, 2001 |access-date=November 20, 2008}}</ref> વોર્નાડોએ પછીથી પીછેહટ કરી હતી અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને ભાડે રાખવા માટેની સિલ્વરસ્ટેઇનની બીડને {{Nowrap|April 26}}, 2001માં સ્વીકારાઈ હતી<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E3DA1339F934A15757C0A9679C8B63&sec=&pagewanted=1 |title=Deal Is Signed To Take Over Trade Center |author=Bagli, Charles V. |work=The New York Times |date=April 27, 2001 |access-date=November 20, 2008}}</ref> અને સોદો {{Nowrap|July 24}}, 2001માં થયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E0D91F3AF936A15754C0A9679C8B63&sec=&spon= |title=Leasing of Trade Center May Help Transit Projects, Pataki Says |work=The New York Times |date=July 25, 2001 |author=Smothers, Ronald |access-date=November 20, 2008}}</ref> ==ધ્વંસ== [[File:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb|right|અગ્રભાગમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી સાથે આગમાં લપેટાયેલું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ ત્રાસવાદીઓએ અમેરિકન એરલાઇન્સની ફ્લાઇટ 11નું અપરહણ કર્યું હતું અને વિમાનને 08:46 કલાકે નોર્થ ટાવરના ઉત્તરના મોખરાના ભાગ સાથે અથડાવ્યું હતું, જેનાથી 93માં અને 99માં માળની વચ્ચે અસર થઈ હતી. સત્તર મિનિટ પછી ત્રાસવાદીઓની બીજી ટુકડીએ યુનાઇટેડ એરલાઇન્સની ફ્લાઇટ 175ના અપહરણ કરેલા વિમાનને સાઉથ ટાવર સાથે અથડાવ્યું હતું અને તેનાથી 77થી 85માં માળની વચ્ચે અસર થઈ હતી.<ref name="911commission">{{Cite web|url=http://www.9-11commission.gov/report/index.htm |title=9/11 Commission Report |publisher=The National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> ફ્લાઇટ 11થી નોર્થ ટાવરને એટલું નુકસાન થયું હતું તે લોકો માટે બહાર નીકળવાનો રસ્તો રહ્યો ન હતો, અને 1,344 લોકો ફસાઈ ગયા હતા.<ref name="102Mins">{{Cite news |archive-url=https://www.webcitation.org/5bTftBx4s?url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E6DC153BF935A15756C0A9649C8B63 |archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2008 |last=Dwyer |first=Jim |coauthors=Lipton, Eric et al. |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E6DC153BF935A15756C0A9649C8B63&sec=&spon=&pagewanted=4 |date=May 26, 2002 |work=The New York Times |access-date=May 23, 2008 |url-status=live }}</ref> ફ્લાઇટ 175ની ફ્લાઇટ11ની સરખામણીમાં કેન્દ્રિત અસર વધારે હતી અને એક સ્ટેરવેલને નુકસાન થયું ન હતું. જોકે ટાવર્સ ધરાશાયી થઈ શકે પહેલા ભાગ્યે જ કોઈ લોકો સફળતાપૂર્વક તેનો ઉપયોગ કરી શકયા હતા. સાઉથ ટાવર્સના અસરગ્રસ્ત માળની સંખ્યા ઓછી હતી અને 700 કરતા ઓછા લોકો તાકીદે મૃત્યુ પામ્યા હતા અથવા ફસાઈ ગયા હતા.<ref name="NYTFatal">{{Cite news |last=Lipton |first=Eric |url=http://www.nytimes.com/2004/07/22/nyregion/study-maps-the-location-of-deaths-in-the-twin-towers.html |title=Study Maps the Location of Deaths in the Twin Towers |date=July 22, 2004 |work=The New York Times |access-date=April 22, 2008 |archive-date=નવેમ્બર 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101107082115/http://www.nytimes.com/2004/07/22/nyregion/study-maps-the-location-of-deaths-in-the-twin-towers.html |url-status=dead }}</ref> સવારના 9:50 કલાકે આગને કારણે સાઉથ ટાવર તૂટી પડ્યો હતો. વિમાન અથડાવવાને કારણે અગાઉથી નબળુ પડી ગયેલું સ્ટીલનું માળખું આગને કારણે તુટી ગયું હતો અને સમગ્ર ટાવર ધારાશાયી થયો હતો. આશરે 102 મિનિટની આગ પછી સવારના 10:28 વાગ્યે નોર્થ ટાવર ધરાશાયી થયો હતો.<ref name="nist-ncstar1">નિસ્ટ એનસીસ્ટાર (NIST NCSTAR) 1-1 (2005), પાનું 34; પાંના 45–46</ref> {{Nowrap|September 11}} 2001ના રોજ 5:20 વાગ્યે<ref name="ch5"></ref> 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પડવાની શરૂઆત થઈ હતી, શરૂઆતમાં ઇસ્ટ પેન્ટહાઉસ તુટી પડ્યું હતું, તથા આ પછી બેકાબુ આગને કારણે માળખુ નિષ્ફળ જતા સમગ્ર સેન્ટર 5:21 કલાકે<ref name="ch5">[http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch5.pdf ફેમા (FEMA): વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બિલ્ડીંગ પર્ફોર્મન્સ સ્ટીડ, પ્રકરણ 5, વિભાગ 5.5.4]</ref> તુટી પડ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://wtc.nist.gov/media/NIST_NCSTAR_1A_for_public_comment.pdf |title=Final Report on the Collapse of World Trade Center Building 7 - Draft for Public Comment |publisher=NIST |pages=xxxii |month=August | year=2008 }}</ref> 3 ડબલ્યુટીસી (WTC), મેરિઓટ હોટેલ બે ટાવર્સના ધ્વંસ દરમિયાન નાશ પામી હતી. ડબલ્યુટીસી (WTC) સંકુલની બાકીની ત્રણ ઇમારતોને ભારે કાટમાળથી જંગી નુકસાન થયું હતું અને આખરે તેને તોડી પાડવામાં આવી હતી.<ref name="wtcstudy">{{Cite web |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |title=World Trade Center Building Performance Study |month=May | year=2002 |publisher=FEMA |access-date=July 12, 2007}}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરથી લિબર્ટી સ્ટ્રીટ સામે આવેલી ડોઇચે બેન્ક બિલ્ડિંગની પછીથી ભારે ટીકા થઈ હતી, કારણ કે તેમાં વસવાટને યોગ્ય ન હોય તેવું ઝેરી વાતાવરણ હતું અને હાલમાં તેનું પુનઃનિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch6.pdf |title=World Trade Center Building Performance Study - Bankers Trust Building |month=May | year=2002 |publisher=FEMA |access-date=July 12, 2007}}</ref><ref>{{Cite web| title=The Deutsche Bank Building at 130&nbsp;Liberty Street | publisher=Lower Manhattan Construction Command Center |url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/130Liberty/default.asp |access-date=July 12, 2007}}</ref> 30 વેસ્ટ બ્રોડવે પરની બરો ઓફ મેનહટન કમ્યુનિટી કોલેજનો ફિટમેનહોલ પણ દોષી બન્યો હતો અને કારણ કે હુમલામાં તેને નુકસાન થયું હતું તેનું પુનઃનિર્માણ કરાશે.<ref>{{Cite web |title=Fiterman Hall - Project Updates |publisher=Lower Manhattan Construction Command Center |url=http://www.lowermanhattan.info/construction/project_updates/fiterman_hall_39764.aspx |access-date=November 19, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172608/http://www.lowermanhattan.info/construction/project_updates/fiterman_hall_39764.aspx |url-status=dead }}</ref> [[File:World Trade Center site 2010.jpg|right|thumb|ડબલ્યુટીસી (WTC) સાઇટ, એપ્રિલ 2010]] આ ત્રાસવાદી હુમલા પછીના પ્રસાર માધ્યમોના અહેવાલો જણાવતા હતા કે સેંકડો લોકોના આ હુમલામાં મોત થયા હોત, કારણ કે ટાવર્સમાં સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન 50,000થી વધુ લોકો રહેતા હતા. 9/11 હુમલામાં મૃત્યુઆંક આખરે 2,752નો આવ્યો હતો, જેમાં ફેલિસિયા જોન્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમનો {{Nowrap|May 2007}}માં સત્તાવાર મૃત્યુઆંકમાં સમાવેશ કરાયો હતો, કારણ કે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ધારાશાયી થવાથી ધુમાડો અને રજકણોથી થયેલી ફેફસાની બિમારીથી તેમનું પાંચ મહિના બાદ મોત થયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/05/24/nyregion/24dust.html |title=For the First Time, New York Links a Death to 9/11 Dust |author=DePalma, Anthony |work=The New York Times |date=May 24, 2007}}</ref> સિટી મેડિકલ એક્ઝામિનર્સની ઓફિસે સત્તાવાર મૃત્યુઆંકમાં પછી બીજા બે વ્યક્તિનો ઉમેરો કર્યો હતો, જેમાં ડો. સ્નેહા એની ફિલિપ અને લીઓન હેવર્ડનો સમાવેશ થાય છે. લીયોન હેવર્ડને ટ્વીન ટાવર્સ પરના હુમલાને પગલે ડસ્ટ ઇન્સ્ટેશન થયું હતું અને લિમ્ફોમા નામની બિમારીને કારણે 2008માં તેમનું મોત થયું હતું.<ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/07/10/national/main4250100.shtml |title=Official 9/11 Death Toll Climbs By One |work=CBS News |agency=Associated Press |date=July 10, 2008 |access-date=August 29, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 24, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824172030/http://www.cbsnews.com/stories/2008/07/10/national/main4250100.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/12/nyregion/12groundzero.html |title=9/11's Litany of Loss, Joined by Another Name |newspaper=The New York Times |date=September 11, 2009 |access-date=August 29, 2010 | first=Lisa W. | last=Foderaro}}</ref> વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની 101થી 105માં માળે આવેલી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્ક કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડ એલ.પીએ 658 કર્મચારી ગુમાવ્યા હતા, જે બીજી કોઇ કંપની કરતા ઘણા વધારે હતા,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/Americas/5282060.stm?lsf |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |work=BBC News Online |location=London |date=September 4, 2006 |access-date=May 20, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172403/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm?lsf%20 |url-status=dead }}</ref> જ્યારે કેન્ટોર ફિટ્ઝગેરાલ્ડથી નીચે આવેલા 93-101 માળ (ફ્લાઇટ 11ના હુમલાનું સ્થળ) પર માર્શ એન્ડ મેકલેનન કંપનીઝે 295 કર્મચારી ગુમાવ્યા હતા, તથા એઓન કોર્પોરેશનના 175 કર્મચારીના મોત થયા હતા.<ref>{{Cite news |url=http://www.investmentnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070911/REG/70911011 |title=Industry honors fallen on 9/11 anniversary |work=InvestmentNews |author=Siegel, Aaron |date=September 11, 2007 |access-date=May 20, 2008 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915130042/http://www.investmentnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070911%2FREG%2F70911011 |url-status=dead }}</ref> મૃત્યુ પામેલા 343 લોકો ન્યૂ યોર્ક સિટી ફાયરફાઇટર્સના હતા, 84 લોકો પોર્ટ ઓથોરિટીના કર્મચારી હતા, જેમાંથી 37 પોર્ટ ઓથોરિટીની પોલીસ વિભાગમાં હતા અને 23 લોકો ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ વિભાગના ઓફિસર હતા.<ref>{{Cite news |first1=Denise | last1 = Grady |first2 =Andrew C. | last2 = Revkin |title=Lung Ailments May Force 500 Firefighters Off Job |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05E1DC1631F933A2575AC0A9649C8B63 |date=September 10, 2002 |work=The New York Times |access-date=May 23, 2008}}</ref><ref>{{Cite news|title=Post-9/11 report recommends police, fire response changes |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2002-08-19-nypd-nyfd-report_x.htm |date=August 19, 2002 |agency=Associated Press |newspaper=USA Today | location = Washington DC |access-date=May 23, 2008}}</ref><ref>{{Cite news |title=Police back on day-to-day beat after 9/11 nightmare |url=http://archives.cnn.com/2002/US/07/20/wtc.police/index.html |date=July 21, 2002 |work=CNN |access-date=May 23, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172237/https://www.cnn.com/ |url-status=dead }}</ref> ટાવર્સ તુટ્યા પડ્યા ત્યાં સુધી તેમાં જ રહેલા તમામ લોકોમાંથી માત્ર 20 લોકોને જીવંત હાલતમાં બહાર કાઢી શકાય હતા.<ref>{{Cite news |url=http://www.rockymountainnews.com/drmn/movies/article/0,2792,DRMN_23_4893572,00.html |title=Terror in close-up |author=Denerstein, Robert |location=Denver, CO |date=August 4, 2006 |newspaper=Rocky Mountain News |access-date=November 19, 2008 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 11, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911195320/http://www.rockymountainnews.com/drmn/movies/article/0,2792,DRMN_23_4893572,00.html |url-status=dead }}</ref> ==પુનઃનિર્માણ== કાટમાળને સાફ કરવાની કામગીરી આઠ મહિના સુધી દિવસમાં 24 કલાક ચાલુ રહી હતી. કાટમાળને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના સ્થળથી સ્ટેટેન ટાપુના ફ્રેશ કિલ્સ પર લઈ જવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં કાટમાળને બીજી જગ્યાએ ખસેડવામાં આવ્યો હતો. {{Nowrap|May 30}}, 2002ના રોજ સાફસૂફીના પ્રયાસોનો અંત આવ્યો હોવા અંગેની સત્તાવાર જાહેરાત તરીકે એક કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |date=May 30, 2002 |publisher=CNN |access-date=September 11, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |url-status=dead }}</ref> 2002માં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના મુખ્ય સ્થળની ઉત્તરમાં આવેલા સ્થળ પર નવા 7 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના બાંધકામ માટે જમીન ખોદવામાં આવી હતી. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર આ સાઇટના માસ્ટર પ્લાનમાં સામેલ ન હોવાથી લેરી સિલ્વરસ્ટેઇન તેના પુનઃબાંધકામને વિલંબ વગર આગળ ધપાવી શક્યા હતા, તેનું બાંધકામ પૂરું થયું હતું અને તેને {{Nowrap|May 2006}}માં સત્તાવાર રીતે ખુલ્લી મૂકાઈ હતી, તેના બાંધકામને અગ્રતા પણ માનવામાં આવતું હતું, કારણ કે કોન્સોલિડેટેડ એડિસન કંપનીનું ઇલેક્ટ્રીકલ સબસ્ટેશન આ ઇમારતની નીચેના માળ પર આવેલું હતું, અને ત્યાંથી લોઅર મેનહટનની વીજળીની માગ પૂરી કરવામાં આવતી હતી.<ref>{{Cite news|title=Developer's Pace at 7&nbsp;World Trade Center Upsets Some |work=The New York Times |date=January 31, 2002 |author=Bagli, Charles V. |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E4DD1F3AF932A05752C0A9649C8B63 |access-date=February 17, 2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/7_world_trade_center_50451.aspx |title=7&nbsp;World Trade Center Opens with Musical Fanfare |publisher=Lower Manhattan Development Corporation (LMDC) |date=May 22, 2006 |access-date=July 27, 2007 |archive-date=ઑગસ્ટ 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809115805/http://www.lowermanhattan.info/news/7_world_trade_center_50451.aspx |url-status=dead }}</ref><ref name="ar-June2006">{{Cite news |title=Major Step at Ground Zero: 7&nbsp;World Trade Center Opening |publisher=Architectural Record |date=May 17, 2006 |url=http://www.archrecord.construction.com/news/wtc/archives/060517opening.asp |access-date=February 17, 2008 |archive-date=મે 5, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505011017/http://archrecord.construction.com/news/wtc/archives/060517opening.asp |url-status=dead }}</ref> વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાં {{Nowrap|November 2003}}માં હંગામી પીએટીએચ (PATH) સ્ટેશન ખોલવામાં આવ્યું હતું, અને તેની જગ્યાએ પછી સાન્ટીયાગો કેલેટ્રાવા દ્વારા ડિઝાઇન કરાયું કાયમું સ્ટેશન બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.panynj.gov/drp/pdfdocs/env/feis/VolumeI/07_Urban%20Design.pdf |work=Permanent WTC Path Terminal Final Environmental Impact Statement and Section 4(f) Evaluation |title=Urban Design and Visual Resources (Chapter 7) |format=PDF |publisher=Port Authority of New York and New Jersey |date=May 2005 |access-date=November 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306041907/http://www.panynj.gov/drp/pdfdocs/env/feis/VolumeI/07_Urban+Design.pdf |archive-date=માર્ચ 6, 2008 |url-status=live }}</ref> મુખ્ય વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટ પર સિલ્વરસ્ટેઇન અને પોર્ટ ઓથોરિટી સહિત સંખ્યાબંધ પક્ષકારો જોડાયેલા હતા, જેમાં પોર્ટ ઓથોરિટીમાં ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટના ગવર્નર જ્યોર્જ પટાકી પાસે કેટલીક સત્તા હતી. મૃતકોના કુટુંબો તેમજ આજુબાજુ વિસ્તારના લોકો અને મેયર માઇકલ બ્લૂમર્ગ અને બીજા લોકો પૂરતા અભિપ્રાય મેળવવા માગતા હતા. ગવર્નર પટાકીએ પુનઃબાંધકામ કામગીરીની દેખરેખ રાખવાના સત્તાવાર કમિશન તરીકે {{Nowrap|November 2001}}માં લોઅર મેનહટન ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (એલએમડીસી (LMDC))ની રચના કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEFD81639F930A35752C1A9679C8B63 |author=Pérez-Peña, Richard |title=State Plans Rebuilding Agency, Perhaps Led by Giuliani |work=The New York Times |date=November 3, 2001 |access-date=November 19, 2008}}</ref> એલએમડીસી (LMDC)એ આ સાઇટ માટેની સંભવિત ડિઝાઇન મેળવવા માટે એક સ્પર્ધાનું આયોજન કર્યું હતું. ડેનિયન લાઇબ્સકિન્ડની મેમરી ફાઉન્ડેશનની ડિઝાઇનને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સાઇટ માટેના માસ્ટર પ્લાન તરીકે સ્વીકારાઈ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/wtc_site/new_design_plans/selected_design.asp |author=Lower Manhattan Development Corporation |title=Selected Design for the WTC Site as of February&nbsp;2003 |access-date=November 19, 2008 |archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014174527/http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/wtc_site/new_design_plans/selected_design.asp |url-status=dead }}</ref> આ પ્લાનમાં {{convert|1776|ft}} ફ્રીડમ ટાવર (હાલમાં ''વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર'' તરીકે જાણીતો), એક સ્મારક અને સંખ્યાબંધ ઓફિસ ટાવર્સનો સમાવેશ થતો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર સાઇટ મેમોરિયલ સ્પર્ધામાંથી ''રિફ્લેક્ટિંગ એબસન્સ'' ના નામ હેઠળની માઇકલ અરદ અને પીટર વોકરની {{Nowrap|January 2004}}માં ડિઝાઇન પસંદ કરાઈ હતી.<ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2004/01/15/nyregion/nyregionspecial3/15memorial.htm&pagewanted=all |title=Unveiling of Memorial Reveals a Wealth of New Details |author=Collins, Glenn and David W. Dunlap |work=The New York Times |date=January 15, 2004 |access-date=November 19, 2008 |archive-date=મે 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511162627/http://www.nytimes.com/2004/01/15/nyregion/nyregionspecial3/15memorial.htm%26pagewanted%3Dall |url-status=dead }}</ref> 13 માર્ચ, 2006ના રોજ બાકીનો કાટમાળ દૂર કરવા માટે અને સરવેની કામગીરી કરવા માટે કામદારો વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટ પર આવ્યા હતા. તેનાથી નેશનલ સપ્ટેમ્બર 11 મેમોરિયલ એન્ડ મ્યુઝિયમના બાંધકામનો સત્તાવાર પ્રારંભ થયો હતો, જોકે તે વિવાદ અને કેટલાંક કુટુંબોના વિરોધ વગરનો ન હતો.<ref>{{Cite news|url=http://abcnews.go.com/print?id=1719737 |title=Construction on Ground Zero Memorial Ignites Protests |author=Katersky, Aaron |date=March 13, 2006 |publisher=ABC News |access-date=November 19, 2008}}</ref> {{Nowrap|April 2006}}માં પોર્ટ ઓથોરિટી અને લેરી સિલ્વરસ્ટેઇને એક સમજૂતી કરી હતી, જે મુજબ ટાવર ટુ, થ્રી અને ફોર માટે લિબર્ટી બોન્ડ મારફતે ભંડોળ આપવાના બદલામાં સિલ્વરસ્ટેઇને ફ્રીડમ ટાવર અને ટાવર ફાઇવને વિકસિત કરવાના હકો છોડી દીધા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/04/28/nyregion/28rebuild.html |title=Freedom Tower Construction Starts After the Beginning |author=Dunlap, David W. |date=April 28, 2006 |work=The New York Times |access-date=November 19, 2008}}</ref><ref>{{Cite journal |url=http://www.rpa.org/spotlight/issues/spotlightvol5_06.html |title=At the Heart of Ground Zero Renegotiations, a 1,776-Foot Stumbling Block |author=Todorovich, Petra |journal=Spotlight on the Region |publisher=Regional Plan Association |date=March 24, 2006 |volume=5 |access-date=November 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605052142/http://www.rpa.org/spotlight/issues/spotlightvol5_06.html |archive-date=જૂન 5, 2008 |issue=6 |url-status=dead }}</ref> {{Nowrap|April 27}}, 2006ના રોજ ફ્રીડમ ટાવર માટેનું ખાતમુહૂર્ત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/28/AR2006042800601.html |title=Construction Begins at Ground Zero |author=Westfeldt, Amy |work=Washington Post / AP |date=April 28, 2006 |access-date=November 19, 2008}}</ref> મે 2006માં આર્કિટેક્ટ રિચાર્ડ રોજર્સ અને ફુમિહિકો મેકીને અનુક્રમે ટાવર થ્રી અને ફોર માટેના આર્કિટેક્ટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/05/03/arts/design/03towe.html |title=Richard Rogers to Design Tower at Ground Zero |author=Pogrebin, Robin |date=May 3, 2006 |work=The New York Times |access-date=November 19, 2008}}</ref> ટાવર ટુ, થ્રી અને ફોરની અંતિમ ડિઝાઇન {{Nowrap|September 7}}, 2006ના રોજ ખુલ્લી મૂકાઈ હતી. ટાવર ટુ અથવા 200 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની કુલ {{convert|1350|ft}} ઊંચાઇમાં છતની ઊંચાઈ {{convert|1254|ft}} અને ત્રિસ્તંભીય શિખરની ઊંચાઇ {{convert|96|ft}} હશે. ટાવર થ્રી અથવા 175 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની છતની ઊંચાઈ 1,155 ફીટ (352 મીટર) હશે અને એન્ટેનાની ઊંચાઈ સુધી પહોંચશે.{{convert|1255|ft}} ટાવર ફોર અથવા 150 ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટની એકંદર ઊંચાઈ {{convert|946|ft}} હશે.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/07/nyregion/08towerscnd.html |title=Designs Unveiled for Freedom Tower’s Neighbors |work=The New York Times |author=Dunlap, David W. |date=September 7, 2006 |access-date=November 19, 2008}}</ref> {{Nowrap|June 22}}, 2007ના રોજ પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સીએ જાહેરાત કરી હતી કે જેપી માર્ગેન ચેઝ હાલમાં ડોઇચે બેન્કનું બિલ્ડિંગ છે તે સાઇટ 5 પર 42 માળની ઇમારત એટલે કે ટાવર 5નું નિર્માણ કરશે<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/06/14/nyregion/14rebuild.html |title=Chase Bank Set to Build Tower by Ground Zero |author=Bagli, Charles V. |date=June 14, 2007 |work=The New York Times |access-date=November 19, 2008}}</ref> અને કોહન પીટર્સન ફોક્સની આ બિલ્ડિંગના આર્કિટેક્ટ માટે પસંદગી કરાઈ છે.<ref>{{Cite news|url=http://archrecord.construction.com/news/daily/archives/070730wtc.asp |title=Kohn Responds to WTC5 Criticisms |publisher=Architectural Record |date=July 30, 2007 |author=Appelbaum, Alec |access-date=November 19, 2008}}</ref> ===વિવાદ=== 1 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનાં બાંધકામ અંગે તેની ડિઝાઇનથી લઇને નામમાં ફેરફાર સુધીની ટિકા થઈ હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,511278,00.html|title=Freedom Tower Name Change Slammed as Unpatriotic|date=March 28, 2009 |work=Fox News.com|publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.cnn.com/2005/US/05/18/wtc.trump/ | work=CNN | title=Trump pushes own Ground Zero plan | date=May 19, 2005}}</ref> ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર માઇકલ બ્લૂમબર્ગે 2003માં જણાવ્યું હતું કે ‘ફ્રીડમ ટાવર હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનશે નહીં, જે ફ્રીડમ ટાવર તરીકે જ હશે.’<ref>{{cite news |url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/14660/ |title=Freedom Tower Renaming Draws Criticism |date=last updated April 2, 2009 |first==Charlotte |last=Cuthbertson |publisher=The Epoch Times |access-date=October 31, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811040721/http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/14660/ |url-status=dead }}</ref> 2005માં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તત્કાલિન ફ્રીડમ ટાવરની ડિઝાઇનની આકરી ટીકા કરતા તેને ‘ભયાનક ડિઝાઇન’ તરીકે ઓળખાવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/7832944/ |title=Trump calls Freedom Tower disgusting and a pile of junk |publisher=msnbc.msn.com |access-date=October 31, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105180044/http://www.msnbc.msn.com/id/7832944/ |url-status=dead }}</ref> ==ડબલ્યુટીસી (WTC) અમેરિકન ધ્વજ == {{Nowrap|September 12}}, 2001ના રોજ સવારે 5:30 વાગ્યે 9/11 હુમલા પછી ટાવર ધરાયાશી બન્યા પછી ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ સાર્જન્ટ ગેરાલ્ડ કેન અને ડિટેક્ટીવ પીટર ફ્રીશિયા ‘ગ્રાઉન્ડ ઝીરો’ પર રાહત ટીમને મદદ કરી રહ્યા હતા. તેમના ધ્યાનમાં આવ્યું હતું કે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સામે ચર્ચ સ્ટ્રીટમાં એક સમયે લહેરાતો વિશાળ અમેરિકન ધ્વજ આ ઇમારત ધરાશાયી બની ત્યારે તેની ધ્વજસ્તંભમાં તુટી ગયો હતો અને કેટલાંક ફુટ દૂર સ્ટ્રીટલાઇટ પર ઊંધો લટકતો હતો. આ બંને વ્યક્તિએ આ વિસ્તારમાં સૈનિકો અને ફાયરફાઇટર્સની મદદ લીધી હતી, તેમણે સ્ટ્રીટલાઇટની ટોચ સુધી નિસરણી મૂકી હતી. ડિટેક્ટીવ ફ્રિશિયા નિસરણીના પગથિયા ચડીને ટોચ સુધી ગયા હતા અને ધ્વજને છોડી નીચે જમીન પર લઈ આવ્યા હતા. કેરિકે પછીથી આ ધ્વજ [[નાસા|નાસા]] (NASA)ના અધિકારીઓનો સોંપ્યા હતો અને તેને ઇન્ટરનેશનલ સ્પેશ સ્ટેશન માટેની {{Nowrap|December 5}}-17, 2001 મિશનના ભાગ રૂપે અવકાશયાન ''એન્ડીવર'' (એસટીએસ-108 (STS-108))માં લઇ જવામાં આવ્યો હતો. ધ્વજદિને {{Nowrap|June 14}}, 2002માં નાસા (NASA)ના સીન ઓ’કીફી અને કમાન્ડર ડોમ ગોરી અને ''એન્ડીવર'' ના સભ્યોએ અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરીના રોઝ સેન્ટર ખાતે યોજાયેલા સમારંભમાં ન્યૂ યોર્ક સિટીના લોકોને અમેરિકાના ધ્વજને પરત કર્યો હતો. આ ધ્વજ ન્યૂ યોર્ક સિટીના કમિશનર ઓફ રેકોર્ડ સ્વીકાર્યો હતો અને તેનું રક્ષણ કરે છે અને આ ધ્વજ ગ્રાઉન્ડ ઝીરો ખાતેની વાર્ષિક 9/11 કાર્યક્રમનો એક ભાગ છે.<ref>{{Cite web | date = February 18, 2009 | title = The Flag That Went to Heaven - An American Flag’s Journey | url = http://thepillarofstrength.com/?p=140 | access-date = જાન્યુઆરી 4, 2011 | archive-date = ફેબ્રુઆરી 22, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140222015211/http://thepillarofstrength.com/?p=140 | url-status = dead }}</ref> ==લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં== વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એક સુવિખ્યાત ઇમારત હતી અને તે સંખ્યાબંધ ફિલ્મો, ઘણા ટીવી પ્રોગ્રામ, કાર્ટૂન, કોમિક બુક્સ, વિડિયો ગેમ અને મ્યુઝિક વિડિયોમાં જોવા મળી છે. ''ગોડસ્પેલ'' ના એક હિસ્સાનું ફિલ્માંકન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું બાંધકામ પૂર્ણતાને આરે હતું ત્યારે આ ઇમારતની ટોચ પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/01/AR2006090100365.html |title=When 'Godspell' Was on Top of the World |work=The Washington Post |date=September 3, 2006 |author=Padget, Jonathan |access-date=November 22, 2008}}</ref> 1971ના ઉનાળામાં બનાવવામાં આવેલી રોબર્ટ રેડફોર્ડની ફિલ્મ ''ધ હોટ રોક'' માં હેલિકોપ્ટર આંશિક રીતે પૂરા થયેલા ટાવર્સની આજુબાજુ ઉડતું હોય તેવું દૃશ્ય લેવામાં આવ્યું હતું. (આ દૃશ્યમાં એક જગ્યાએ અંદર બાંધકામ કામગીરી ચાલતી હોવાનું જોઇ શકાય છે), 1976ની ફિલ્મ ''કિંગ કોંગ'' નું અંતિમ દૃશ્યનું શુટીંગ એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગની જગ્યાએ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની ટોચ પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918259,00.html?internalid=ACA |title=The King Leaks |work=Time Magazine |date=August 30, 1976 |access-date=November 22, 2008 |archive-date=ઑગસ્ટ 12, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812011029/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918259,00.html?internalid=ACA |url-status=dead }}</ref> 1983ની ફિલ્મ ''ટ્રેડિંગ પ્લેસિસ'' નું ફિલ્માંકન ડબલ્યુટીસી (WTC)ની બહાર તેમજ 4 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના ન્યૂ યોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ ફ્લોર પર કરવામાં આવ્યું હતું. કેવિન મેકકેલિસ્ટર લોઅર મેનહટનની મુલાકાત લે છે ત્યારે બંને ટાવર્સ ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' માં દેખાય છે. 1981ની ફિલ્મ ''એસ્કેપ ફ્રોમ ન્યૂ યોર્ક'' માં 1 ડબલ્યુટીસી (WTC)ના છત પર ગ્લાઇડર ઉતારવામાં આવ્યું હતું. 1998ની ફિલ્મ ''એન્ટઝ'' ના અંતિમ દૃશ્યમાં આ ટાવર્સ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. 2001ની ફિલ્મ ''એ.આઇ. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ'' માં પણ ટાવર્સ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, તેમાં નજીકના સમયના અને 2000 વર્ષ પહેલાના બંને દ્રશ્યોમાં ટાવર્સ દેખાય છે, આ ફિલ્મને 9/11 હુમલાના ત્રણ મહિના પહેલા રિલીઝ કરવામાં આવી હતી અને ડિરેક્ટર સ્ટીવન સ્પીલબર્ગે આ દ્રશ્યોને પછીના ડીવીડી રિલીઝમાં પણ જાળવી રાખવાનું પસંદ કર્યું હતું. 11 સપ્ટેમ્બરના હુમલા સંબંધિત ઘટનાઓનું સંખ્યાબંધ દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને સામાન્ય ફિલ્મોમાં નિરુપણ કરાયું છે, જેમાં 2006માં બનાવવામાં આવેલી બે મુખ્ય ફિલ્મો ઓલિવર સ્ટોન્સની ''વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર'' અને પોલ ગ્રીનગ્રાસની ''યુનાઇટેડ 93'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite news |url=http://www.New Yorker.com/archive/2006/05/01/060501crci_cinema |title=Last Impressions - "United 93" and "The Death of Mr. Lazarescu" |author=Denby, David |date=May 1, 2006 |work=The New Yorker |access-date=November 22, 2008 |archive-date=ઑગસ્ટ 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819095856/https://new/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.New Yorker.com/archive/2006/08/21/060821crci_cinema |title=On Duty - World Trade Center |author=Denby, David |date=August 21, 2006 |work=The New Yorker |access-date=November 22, 2008 |archive-date=ઑગસ્ટ 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819095856/https://new/ |url-status=dead }}</ref> 9/11 પછી તરત રિલીઝ થયેલી કેટલીક ફિલ્મોમાં આકાશ પરના શોટમાંથી ટ્વીન ટાવર્સને ડિજિટલી દૂર કરાયા હતા, આવી એક ફિલ્મ ''સ્પાઇડર-મેન'' છે.<ref>{{Cite news |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20020602&slug=broder02 |title=Spider-Man swings too close to reality |author=Broder, David S. |work=Seattle Times |date=June 2, 2002 |access-date=November 22, 2008 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 15, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215122002/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20020602&slug=broder02 |url-status=dead }}</ref> 2008માં લોકપ્રિય ટીવી ધારાવાહિકનું પુનઃપ્રસારણ કરતા મોટાભાગના નેટવર્કે ટ્વીન ટાવર્સને જાળવી રાખવાનું પસંદ કર્યું હતું, આવો નિર્ણય ''ફ્રેન્ડ્ઝ'' ના શુટિંગ અને ''ધ સિમ્પ્સન'' ના એપિસોડમાં એસ્ટાબ્લિશિંગ શોટમાં જોવા મળી છે. એચબીઓ (HBO)ની ''સેક્સ એન્ડ સિટી'' ના પ્રારંભિક એપિસોડ તેમજ ''ધ સોપ્રાનોસ'' ના આ ઇમારતના નાશ પછીના એપિસોડમાંથી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના દ્રશ્યોને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, તેનો હેતુ 9/11ના મૃતકોનો આદર જાળવવાનો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2002-07-18-sex-and-the-city_x.htm |title=Breaking down 'Sex and the City' |author=Oldenburg, Ann |work=[[USA Today]] |date=July 18, 2002 |access-date=November 22, 2008}}</ref> ફોક્સ સિરિઝ ''ફ્રીન્જ'' ની સિઝન વન ફાઇનલમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને ન્યૂ યોર્ક સિટીની સમાંતર વિશ્વ સાથે અકબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite news |url=http://memles.wordpress.com/2009/05/12/season-finale-fringe-theres-more-than-one-of-everything/ |title=Season Finale: Fringe – There’s More Than One of Everything |date=May 12, 2009 |publisher=Cultural Learnings |access-date=October 31, 2010 }}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==પૂરક વાચન== * {{Cite book|author=Cudahy, Brian J. |title=Rails Under the Mighty Hudson |url=https://archive.org/details/railsundermighty0000cuda |publisher=Fordham University Press |year=2002 |isbn=0823221903}} * {{Cite book|author=Darton, Eric |title=Divided We Stand: A Biography of New York's World Trade Center |url=https://archive.org/details/dividedwestandbi0000dart |publisher=Basic Books |year=1999 |isbn=0465017274}} * {{Cite book|author=Fanella, David A., Arnaldo T. Derecho, S.K. Ghosh |url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-1A.pdf |title=Design and Construction of Structural Systems (NCSTAR 1-1A) |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |series=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |date = September 2005|format=PDF}} * {{Cite book|author=Gillespie, Angus K. |year=1999 |title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |publisher=Rutgers University Press |isbn=0813527422}} * {{Cite book|author=Glanz, James and Eric Lipton |title=City in the Sky |url=https://archive.org/details/cityinskyrisefal0000glan |publisher=Times Books |year=2003 |isbn=0805074287}} * {{Cite book|author=Lew, H.S., Richard W. Bukowski, Nicholas J. Carino |url=http://wtc.nist.gov/pubs/NISTNCSTAR1-1.pdf |title=Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NCSTAR 1-1) |series=Final Reports of the Federal Building and Fire Investigation of the World Trade Center Disaster |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |format=PDF |date=September 2005}} * {{Cite book|author=Reeve, Simon |title=The New Jackals: Ramzi Yousef, Osama bin Laden and the Future of Terrorism |url=https://archive.org/details/newjackalsramziy0000reev |publisher=Northeastern University Press |year=1999 |isbn=1555535097}} * {{Cite book|author=Ruchelman, Leonard I. |title=The World Trade Center: Politics and Policies of Skyscraper Development |url=https://archive.org/details/worldtradecenter0000ruch |publisher=Syracuse University Press |year=1977 |isbn=0815621809}} * {{Cite book|author=National Construction Safety Team |url=http://wtc.nist.gov/NCSTAR1/PDF/NCSTAR%201-6.pdf |format=PDF | title=Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster (NCSTAR 1-6) |series=Structural Fire Response and Probable Collapse Sequence of the World Trade Center Towers |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |date=September 2005}} * {{Cite web|publisher=Federal Emergency Management Agency |month=May | year=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|World Trade Center (New York)}} *[http://www.wtc.com/ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર] – સિલ્વરસ્ટીન પ્રોપર્ટીઝ *[https://web.archive.org/web/19970419124808/http://www.panynj.gov/wtc/wtcfram.HTM વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર] – પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી *[http://www.panynj.gov/wtcprogress/index.html વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પ્રોગ્રેસ] – પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી *[http://www.national911memorial.org/ નેશલન સપ્ટેમ્બર 11 મેમોરીયલ એન્ડ મ્યુઝિયમ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ખાતે] *{{Dmoz|Regional/North_America/United_States/New_York/Localities/N/New_York_City/Manhattan/Arts_and_Entertainment/Architecture/World_Trade_Center/|World Trade Center}} *[http://www.life.com/image/first/in-gallery/33502/building-the-twin-towers-a-tribute બિલ્ડીંગ ટ્વીન ટાવર્સ: એ ટ્રાઇબ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619233331/http://www.life.com/image/first/in-gallery/33502/building-the-twin-towers-a-tribute |date=2010-06-19 }} – ''લાઇફ'' મેગેઝીનનો સ્લાઇડ શો [[શ્રેણી:અમેરિકા]] 6zzdrdoz5fohy072j8zpr262g788nfn 0 30081 905426 903900 2026-09-22T00:03:28Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905426 wikitext text/x-wiki {{For|an earlier house owned by the Dukes of Buckingham and also called Buckingham Palace|Macclesfield Castle}} [[ચિત્ર:Buckingham Palace, London - April 2009.jpg|thumb|right|350px|બકિંગહામ પેલેસ.પૂર્વનો મોખરાનો ભાગ એ મુખ્ય હિસ્સો છે; વાસ્તવમાં તેનું બાંધકામ એડવર્ડ બ્લોરે કર્યું હતું અને તે 1850માં પૂરું થયું હતું, 1913માં સર એસ્ટન વૅબે તેની ફરીથી રચના કરી હતી. ]] [[ચિત્ર:Dronning victoria.jpg|thumb|upright|બકિંગહામ પેલેસમાં રહેનાર સૌપ્રથમ શાસક રાણી વિક્ટોરીયા હતી, જે 1837માં પોતાના રાજ્યારોહણ બાદ તે નવા જ તૈયાર થયેલા આ મહેલમાં રહેવા ગઈ.]] '''બકિંગહામ પેલેસ''' એ બ્રિટિશ રાજાનું લંડન ખાતેનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન છે.<ref>પરંપરાગતપણે, બ્રિટિશ શાહી દરબારનું સરનામું હજુ પણ સેંટ જેમ્સ' પેલેસ છે. જ્યારે વિદેશી રાજદૂતો તેમનો નવો કાર્યભાર સંભાળે છે ત્યારે તેમને બ્રિટિશ શાસન દ્વારા બકિંગહામ પેલેસ ખાતે સત્કારવામાં આવે છે, તેમને "સેંટ જેમ્સ પેલેસ"ના દરબારની સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે. આ વિચિત્રકતા પરંપરાને ખાતર ચાલુ રહી છે કારણ કે બકિંગહામ પેલેસ તમામ રીતે સત્તાવાર રહેઠાણ છે. જુઓ [http://www.royal.gov.uk/output/Page589.asp સેંટ જેમ્સ' પેલેસનો ઇતિહાસ] (શાહી વૅબસાઇટ). </ref> વેસ્ટમિન્સ્ટર શહેરમાં આવેલો આ મહેલ રાજ્યના પ્રસંગો અને રાજકીય આગતાસ્વાગતા માટે ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. રાષ્ટ્રીય ઉજવણી અને કટોકટીના સમય વખતે બ્રિટનના લોકો માટે આ મહેલ રેલીનું સ્થળ રહ્યો છે. આજના મહેલનાં મહત્વના ભાગો વડે બનેલી ઇમારત આરંભમાં '''બકિંગહામ હાઉસ''' તરીકે ઓળખાતી હતી જે 1703માં બકિંગહામના ઉમરાવ માટે બનાવવામાં આવેલું ટાઉનહાઉસ હતું અને આ ઇમારત લગભગ 150 વર્ષ સુધી ખાનગી માલિકી હેઠળ રહેલા સ્થળે બનાવવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1761માં<ref name="rob14">રોબિન્સન, પેજ 14</ref> તેને જ્યોર્જ IIIએ આ સ્થળને રાણી ચારલેટના ખાનગી નિવાસસ્થાન તરીકે મેળવ્યું અને તે "રાણીના ઘર" તરીકે ઓળખાતું હતું. 19મી સદી દરમિયાન તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો, મુખ્યત્વે આર્કિટેક્ટ જોન નૅશ અને એડવર્ડ બ્લોર દ્વારા વચ્ચેના આંગણની આસપાસ ત્રણ ભાગ બનાવીને ઇમારતને વધુ મોટી બનાવવામાં આવી. આખરે 1837માં રાણી વિક્ટોરિયાની રાજપ્રાપ્તિ વખતે બકિંગહામ પેલેસ બ્રિટિશ રાજાનો સત્તાવાર શાહી મહેલ બન્યો. 19મી સદીના અંતભાગમાં અને 20મી સદીના આરંભમાં, ઇમારતના માળખામાં છેલ્લો મહત્વનો વધારો કરવામાં આવ્યો જેમાં પૂર્વતરફના મોખરાના ભાગનો સમાવેશ થાય છે જે એ પ્રખ્યાત ઝરૂખો ધરાવે છે કે જ્યાં શાહી પરિવાર બહાર ઉભેલી ભીડના અભિવાદન માટે ભેગો થાય છે. જો કે, બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મનીના બોમ્બને લીધે મહેલનું દેવઘર નાશ પામ્યું હતું; તે સ્થળે રાણીની ગૅલેરી બનાવવામાં આવી અને 1962માં તેને લોકો માટે શાહી સંગ્રહની કલાકૃતિઓના પ્રદર્શન માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી. 19મી સદીના આરંભની ઇન્ટીરિયર મૂળ રચનાઓ પૈકીની ઘણી હજું પણ જળવાયેલી છે જેમાં બહોળો વપરાશ ધરાવતા ઉજ્જવળ રંગોભર્યા સ્કાગ્લિયોલા અને સર ચાર્લ્સ લોન્ગની સલાહના આધારે બનાવાયેલા વાદળી તથા ગુલાબી લેપિસનો સમાવેશ થાય છે. રાજા એડવર્ડ સાતમાંની દેખરેખ હેઠળ ''બેલે ઇપોક'' ક્રીમ અને સોનેરી રંગ વડે આ મહેલની પુનઃસજાવટની આંશિક કામગીરી થઇ હતી. મહેલના નાના સ્વાગત ખંડો ચીનની રિજન્સી શૈલીમાં સજાવવામાં આવ્યા છે જેનું રાચરચીલું અને ફિટીંગ્સ બ્રાઇગ્ટન ખાતે આવેલું રોયલ પૅવેલિયન તેમજ કાર્લટન હાઉસ ખાતેથી લાવવામાં આવ્યા છે. બકિંગહામ પેલેસનો બગીચો એ લંડનમાં આવેલો સૌથી વિશાળ ખાનગી બગીચો છે. આ મહેલના સમર ઓપનિંગના ભાગરૂપે, પ્રત્યેક વર્ષે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરના મોટાભાગના હિસ્સા દરમિયાન સત્તાવાર અને રાજ્ય સ્વાગત માટે વપરાતા સ્ટેટ રૂમ જાહેર જનતા માટે ખુલ્લાં રહે છે. ==ઇતિહાસ== [[ચિત્ર:Buckingham House 1710.jpeg|thumb|left|350px|બકિંગહામ હાઉસની, સ્થાપનાઃ 1710, રચના વિલિયમ વાઇન્ડે બકિંગહામ અને નોર્મનબાયના પ્રથમ ડ્યુક માટે કરી હતી.અંદરના ચોકની પશ્ચિમ (આંતરિક) બાજુએ મુખ્ય ભાગને વિકસાવીને વર્તમાન મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તથા ઉપર ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમ બનાવવામાં આવ્યો. ]] ===સ્થળ=== મધ્ય યુગમાં, બકિંગહામ પેલેસનું સ્થળ મેનોર ઓફ એબરી (ઇયા તરીકે પણ ઓળખાય છે)ની મિલકતનો એક ભાગ હતું. આ સ્થળની છિદ્રાળ અને પોચી જમીનને ટાયબર્ન નદીનું પાણી સિંચતું હતું જે હજુ પણ આંગણા અને મહેલના દક્ષિણ ભાગ નીચેથી થઇને વહે છે.<ref>ગોરિંગ, પેજ 15</ref> આ નદીને જ્યાં ગાયની પીઠ પર બેસીને પાર કરી શકાય તેવા છીછરાં સ્તરે વહે છે તે સ્થળે આઈ ક્રોસ ગામ વિકસ્યું. આ સ્થળની માલિકીમાં ઘણીવાર પરિવર્તન થયા; જેના માલિકોમાં સૅક્સન સમયગાળાના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલા એડવર્ડ ધ કન્ફેસર અને તેની રાણી કેનસોર્ટ એડિથ ઓફ વૅસેક્સ તથા નોર્મન વિજય બાદ આવેલા વિલિયમ ધ કોન્કરરનો સમાવેશ થાય છે. વિલિયમે આ સ્થલ જ્યોફ્રે દ મેન્દેવિલને આપ્યું, જેણે તેને વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબીના સાધુઓને વારસામાં આપી દીધું.<ref>આ સાઇટની વિગતવાર માહિતી અને તેની માલિકી વ્રાઇટની છે, ચૅપ્ટર 1–4</ref> 1531માં, હેનરી VIIIએ એટન કૉલેજ પાસેથી સેંટ જૅમ્સની (બાદમાં સેંટ જેમ્સનો મહેલ)<ref>ગોરિંગ, પેજ.28</ref> હોસ્પિટલને હસ્તગત કરી, અને 1536માં તેણે વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબી પાસેથી મેનોર ઓફ એબરી મેળવ્યું.<ref>ગોરિંગ, પૅજ 18</ref> લગભગ 500 વર્ષ પૂર્વે વિલિયમ ધ કોન્કરરે આ સ્થળ અન્યને આપી દીધું હતું ત્યારપછી સૌપ્રથમવાર બકિંગહામ પેલેસનું સ્થળ ફરીથી તેની માલિકીમાં થયેલા ફેરફારોને લીધે શાહી પરિવાર પાસે આવ્યું.<ref>''[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41820 ધ એક્વિઝિશન ઓફ ધ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213074652/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41820 |date=13 ડિસેમ્બર 2009 }}'' , ''સર્વે ઓફ લંડન'' : અંક 39: ધ ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટ ઇન મૅફેર, ભાગ 1 (સામાન્ય ઇતિહાસ) (1977), પેજ 1–5. પ્રાપ્તિ તારીખ: 3 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ઘણાં માલિકોએ આ સ્થળને તેના શાહી માલિકો પાસેથી ભાડે મેળવ્યું. 17મી સદી દરમિયાન કોઇપણ પ્રકારના બંધન વિનાની મુક્ત માલિકી એ આવેશમય અનુમાનનો વિષય જ હતો. તે સમય સુધીમાં, જૂનું આઇ ક્રોસ ગામ અવનતિની ગર્તામાં સરી પડ્યું હતું, અને આ વિસ્તારમાં મોટેભાગે પડતર જમીન હતી.<ref>વ્રાઇટ, પેજ 76–8</ref> નાણાંની જરૂરિયાતમાં, જેમ્સ Iએ તાજની મુક્ત માલિકીની આ જમીનનો કેટલોક હિસ્સો વેચી નાખ્યો પરંતુ આ સ્થળનો કેટલોક હિસ્સો પોતાની પાસે રાખ્યો, જેના ઉપર તેણે રેશમી કાપડના ઉત્પાદન માટે શેતૂરનો બગીચો{{convert|4|acre|m2|adj=on}} સ્થાપ્યો. (આ બગીચો વર્તમાન મહેલના ઉત્તરપશ્ચિમ ખૂણે છે)<ref>ગોરિંગ, પેજ 31 અને 36</ref> ''એનાર્કિયા એન્ગ્લિકાના'' (1649)માં ક્લેમેન્ટ વૉકર એસ. જેમ્સના સ્થળે શેતૂરના બગીચામાં નવા બનાવવામાં આવેલા સોડોમ અને સ્પિન્ટ્રીઝનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો; આના પરથી એવો સંકેત મળે છે કે આ એક ભોગવિલાસનું સ્થળ રહેલું હોઇ શકે છે. આખરે 17મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં સ્થળની મુક્ત માલિકી સંપત્તિવાન વ્યક્તિ હ્યુ ઔડલી પાસેથી શાહી સ્ત્રી વારસદાર મૅરી ડેવિયસની પાસે આવી.<ref>એબરી મેનોર અને ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટના વિકાસમાં ઓડલી અને ડેવિસ મુખ્ય પરિબળરૂપ હતા (જુઓ ડ્યુક્સ ઓફ વેસ્ટમિન્સ્ટર), જે આજે પણ હયાત છે. (તેમને ગલીઓના નામમાં યાદ રખાયા છેઃ નોર્થ ઓડલી સ્ટ્રીટ, સાઉથ ઓડલી સ્ટ્રીટ, અને ડેવિસ સ્ટ્રીટ, આ તમામ ગલીઓ મૅફેરમાં છે.) </ref> ===આ સ્થળે સૌપ્રથમ ઘર=== ====ગોરિંગ હાઉસ==== 1624માં સર વિલિયમ બ્લેકનું જે ઘર બન્યું હતું તે આ સ્થળે બનેલું કદાચ સૌપ્રથમ ઘર હતું.<ref>વ્રાઇટ, પૅજ 83</ref> ત્યારપછીનો માલિક લોર્ડ ગોરિંગ હતો જેણે 1633થી બ્લેકના ઘરનો વિસ્તાર કર્યો અને વર્તમાન બગીચાનો મોટાભાગનો હિસ્સો વિકસાવ્યો, જે ગોરિંગ ગ્રેટ ગાર્ડન તરીકે જાણીતો બન્યો.<ref>ગોરિંગ, પ્રકરણ પાંચ</ref><ref name="Harris, p.21">હેરિસ, પૅજ 21</ref> જો કે, આ શેતૂરના બગીચામાં તે સ્વતંત્ર હિતો જાળવી શક્યો નહિ. ગોરિંગથી અજાણ 1640માં કિંગ ચાર્લ્સ પ્રથમ લંડન ભાગી ગયો તે પહેલા દસ્તાવેજ ગ્રેટ સીલ મંજૂર કરાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો. જે કાનૂની અમલ માટે જરૂરી હતું.<ref>વ્રાઇટ, પૅજ 96</ref> (આ એવી મહત્ત્વની બાબત બાકાત રખાઇ હતી જેણે બ્રિટીશ શાહી પરિવારને રાજા જ્યોર્જ ત્રીજા હેઠળ મુક્ત કબજો મેળવવામાં મદદ કરી હતી.)<ref>ગોરિંગ, પૅજ 62</ref> ====આર્લિંગ્ટન હાઉસ==== ઉડાઉ ગોરિંગ ભાડુ ચૂકવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો<ref>ગોરિંગ, પૅજ 58</ref> આર્લિંગ્ટનના પ્રથમ ઉમરાવ હેન્રી બેનેટએ હવેલી મેળવી હતી અને 1674માં જ્યારે તેને સળગાવી દેવામાં આવી હતી ત્યારે તે તેમાં રહેતો હતો. આ હવેલી અત્યારે ગોરિંગ હાઉસ તરીકે જાણીતી છે.<ref name="Harris, p.21"/> બીજા વર્ષે આજના મહેલની દક્ષિણ તરફની વિંગ પર આર્લિંગ્ટન હાઉસ ઉભું કરાયું હતું<ref name="Harris, p.21"/> અને તેનો ફ્રીહોલ્ડ 1702માં ખરીદવામાં આવ્યો હતો. ====બકિંગહામ હાઉસ==== હાલના મહેલના બાંધકામનો મહત્વનો ભાગ ધરાવતા ઘરને સૌપ્રથમવાર 1703માં બકિંગહામના ઉમરાવ અને નોર્મનબાય માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું, તેની રચના વિલિયમ વાઇન્ડે કરી હતી. આ માટે પડખે બે નાની સર્વિસ વિંગ ધરાવતા ત્રણ માળના વિશાળ મધ્યસ્થ બ્લોકની શૈલી પસંદ કરવામાં આવી હતી.<ref>હેરિસ, પૅજ 22</ref> આખરે 1761<ref name="rob14"/>માં બકિંગહામના વંશજ સર ચાર્લ્સ શેફિલ્ડે £21,000<ref>નૅશ, પૅજ 18, અલબત્ત પૅજ 142માં વ્રાઇટે આપેલો ખરીદભાવ £28,000 છે.</ref>ની (£{{Formatnum:{{Inflation|UK|21000|1761|{{CURRENTYEAR}}|r=-4}}}} પ્રમાણે{{CURRENTYEAR}}) કિંમતે બકિંગહામ હાઉસને જ્યોર્જ ત્રીજાને વેચી દીધું હતું.{{Inflation-fn|UK}} પોતાના દાદા જ્યોર્જ બીજાની જેમ જ, જ્યોર્જ ત્રીજાએ પણ શેતૂરના બગીચાને વેચવાનો ઇનકાર કરી દીધો, જેથી શેફિલ્ડ આ સ્થળની સંપૂર્ણ માલિકી ખરીદવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો. જ્યારે શેફિલ્ડે બકિંગહામ હાઉસનું વેચાણ કરતા તે રાજવી કુટુંબના હાથમાં આવ્યું. [[ચિત્ર:Buckingham palace 1897.jpg|thumb|right|300px|1897માં બકિંગહામ પેલેસ અને બગીચા.]] ===રાણીના ઘરથી મહેલ સુધી=== આ ઘરનો મૂળ હેતુ ખાનગી એકાંતવાસ માટેનો હતો, અને ખાસ કરીને રાણી ચારલેટના કિસ્સામાં તે રાણીના ઘર<ref>1775માં, સંસદના એક કાયદા વડે સોમરસેટ હાઉસ પર રાણીના અધિકારના બદલામાં રાણી ચારલેટને મિલ્કત આપવામાં આવી હતી. (જુઓ ''જૂનું અને નવું લંડન'' (નીચે) </ref> તરીકે જાણીતું બન્યું હતું - તેના 15 બાળકો પૈકીના 14 આ ઘરમાં જન્મ્યાં હતા. સેંટ જેમ્સ પેલેસ સત્તાવાર અને ઔપચારિકપણે શાહી રહેઠાણ તરીકે રહ્યો.<ref>''[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=45183 વેસ્ટમિન્સ્ટરઃ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008025710/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=45183 |date=8 ઑક્ટોબર 2010 }}'' , ''જૂનું અને નવું લંડન'' : અંક 4 (1878), પૅજ 61–74. પ્રાપ્તિ તારીખ: 3 ફેબ્રુઆરી 2009. વિદેશના રાજદૂતો નિમણૂંક પામ્યા બાદ રાણી અને તેમના કર્મચારીઓ સમક્ષ તેમના માનપત્રો જ્યાં રજૂ કરે છે તે સ્થળ બકિંગહામ પેલેસ હોવા છતાં પણ વિદેશી રાજદૂતને "કોર્ટ ઓફ સેંટ જેમ્સ'"ની ઔપચારિક સ્વીકૃતિ આપવાની પરંપરા ચાલુ રહી છે.</ref> 1762માં આ માળખાના પુનઃઘડતરની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ.<ref>હેરિસ, પેજ 24</ref> 1820માં પોતાના રાજ્યારોહણ બાદ, પંચમા જ્યોર્જે એક નાના અને આરામદાયક ઘરના વિચાર સાથે આ ઘરના પુનરોદ્ધારને આગળ ધપાવ્યું. આ ઘરનું કામ ચાલી રહ્યું હતું તે દરમિયાન, 1826માં, રાજાએ પોતાના સ્થપતિ જોન નેશની મદદ વડે આ ઘરમાં ફેરફાર કરીને તેને એક મહેલ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref>હેરિસ, પેજ 30–31</ref> કેટલુંક રાચરચીલું કાર્લટન હાઉસથી લાવવામાં આવ્યું અને બાકીનું ફ્રાન્સની ક્રાંતિ બાદ ફ્રાન્સમાં ખરીદવામાં આવ્યું હતું.<ref>જોન્સ, પૅજ 42</ref> આ મહેલનો બાહ્ય હિસ્સામાં પંચમ જ્યોર્જની પસંદગી પ્રમાણે ફ્રેન્ચ નિયો-ક્લાસિકલ શૈલીમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. પુનરોદ્ધારના ખર્ચમાં અસામાન્યપણે વધારો થયો અને 1829 સુધીમાં, ડિઝાઇનોમાં નેશે કરેલા અતિરેકને કારણે સ્થપતિપદેથી તેમની હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી. 1830માં પંચમ જ્યોર્જના મૃત્યુ સમયે, તેના નાના ભાઈ વિલિયમ પાંચમાએ આ કામને પૂરું કરાવવા માટે એડવર્ડ બ્લોરને રોક્યો.<ref>હેરિસ, પેજ 33</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page568.asp |title=The Royal Residences > Buckingham Palace > History|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009}}</ref> 1834માં એક આગમાં વર્તમાન નેમસેક નાશ પામ્યા બાદ, એક તબક્કે, વિલિયમે આ મહેલને સંસદના નવા ગૃહમાં રૂપાંતરિત કરવાનો વિચાર કર્યો હતો.<ref>{{cite book|last=Ziegler|first=Phillip|title=King William IV|url=https://archive.org/details/kingwilliamiv0000phil|publisher=Collins|year=1971|page=280|isbn=0-00-211934-X.}}</ref> ==સમ્રાટનું ઘર== [[ચિત્ર:Buckingham Palace engraved by J.Woods after Hablot Browne & R.Garland publ 1837 edited.jpg|thumb|right|300px|આ મહેલ, 1837, આરસપહાણની કમાન ધરાવે છે જે સમારોહમાં મહેલના પરિસરના પ્રવેશદ્વાર તરીકેની ભૂમિકા ભજવતી હતી.1847માં અંદરના ચોકના પૂર્વીય હિસ્સાનું બાંધકામ કરવા માટે તેને હટાવી લેવાઇ હતી. ]] આખરે 1837માં, રાણી વિક્ટોરિયાના રાજ્યારોહણ વખતે,<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page555.asp|title=The Royal Residences > Buckingham Palace|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009|archive-date=27 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090127102112/http://www.royal.gov.uk/output/Page555.asp|url-status=dead}}</ref> બકિંગહામ પેલેસ મુખ્ય શાહી રહેઠાણ બન્યું, તેમનો પૂર્વગામી વિલિયમ ચોથો આ મહેલનું ચણતર પૂરું થાય તે પૂર્વે જ મૃત્યુ પામ્યો હતો તેથી રાણી વિક્ટોરિયા આ મહેલમાં રહેનાર સૌપ્રથમ સમ્રાટ બન્યા.<ref>હેડલી, પેજ 10</ref> સ્ટેટ રૂમમાં સૌંદર્ય અને રંગોની ભરમાર હતી તેવા સમયે, નવા મહેલમાં જરૂરિયાતની ચીજો વત્તાઓછાં અંશે ઓછી વૈભવી હતી. એક વસ્તુ માટે નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ચીમનીનો એટલો બધો ધૂમાડો ઓકતી હતી કે અગ્નિને શાંત પાડવી પડતી હતી અને બાદમાં કોર્ટ બર્ફિલા ભભકામાં શરકી જતો હતો.<ref name="ws249">વૂડહેમ-સ્મિથ, પૅજ 249</ref> હવાની અવરજવરની વ્યવસ્થા એટલી તો ખરાબ હતી કે રાસરચીલામાં દુર્ગંધ આવતી, અને જ્યારે ગેસથી ટમટમતાં દીવા બેસાડવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો, ત્યારે નીચેના માળોમાં ગેસ ભરાવા અંગેની ગંભીર દહેશત જાગી હતી. એવું પણ કહેવાતું હતું કે આ મહેલના કર્મચારીઓ બેદરકાર અને આળસુ હતા અને મહેલ ગંદો હતો.<ref name="ws249"/> 1840માં રાણીના લગ્ન બાદ, ખુદ તેમના પતિ પ્રિન્સ આલ્બર્ટને હાઉસહોલ્ડ ઓફિસો અને કર્મચારીઓ, તથા આ મહેલની રચનામાં રહેલી ખામીઓ અંગે ચિંતા થઇ આવી. વર્ષ 1840 પૂરું થતા સુધીમાં તમામ ખામીઓ સુધારી લેવામાં આવી. જો કે, એક દશકની અંદર જ બાંધકામની કામગીરી પુનઃ શરૂ થઈ. 1847 સુધીમાં, આ દંપતિને પોતાના કોર્ટ જીવન અને તેમના વધતા જતા કુટુંબ માટે આ મહેલ નાનો જણાવા લાગ્યો,<ref>હેરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર પેજ, p. 33</ref> અને પરિણામે એડવર્ડ બ્લોરની ડિઝાઇનને આધારે થોમસ ક્યુબિટે<ref>''હોલેન્ડ અને હેન્નેન અને ક્યુબિટ્સ- ધ ઇન્સેપ્શન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફ અ ગ્રેટ બિલ્ડીંગ ફર્મ'' , 1920માં પ્રસિદ્ધ થયું, પૅજ 35</ref> વચ્ચેના ચોકની ફરતે નવાં હિસ્સાનું બાંધકામ કર્યું. ધ મોલની સામેનો વિશાળ પૂર્વ ભાગ આજે બકિંગહામ પેલેસનો "જાહેર ચહેરો" બની ગયો છે અને આ ભાગ એક અટારી ધરાવે છે જેમાંથી શાહી પરિવાર યાદગાર પ્રસંગોએ અને દર વર્ષે ટ્રૂપિંગ ધ કલર બાદ જાહેર જનતાનું અભિવાદન સ્વીકારે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બૉલરૂમનો ભાગ અને સ્ટેટ રૂમ્સનો વધુ એક ઓરડો પણ બનાવવામાં આવ્યો, જેની રચના નૅશના વિદ્યાર્થી સર જેમ્સ પેનેથ્રોને બનાવી હતી. પ્રિન્સ આલ્બર્ટના મૃત્યુ પૂર્વે, આ મહેલમાં વારંવાર સંગીતમય મનોરંજનના દૃશ્યો જોવા મળતા,<ref>હેડલી, પૅજ 19</ref> અને તત્કાલીન મહાન સંગીતકારોએ બકિંગહામ પેલેસમાં મનોરંજન પીરસ્યું હતું. સંગીત કમ્પોઝર ફેલિક્સ મેન્ડેલ્સોહને આ મહેલમાં ત્રણ વખત સંગીત પીરસ્યું હોય તેવું જાણવા મળ્યું છે.<ref>હિલી, પૅજ 137–138</ref> જોહન સ્ટ્રોસ બીજો અને તેમનું સંગીત મંડળ જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં હતું ત્યારે તેમણે આ મહેલમાં સંગીત આપ્યું હતું.<ref>હિલી, પૅજ 122</ref> 1849માં રાણીની પુત્રી રાજકુમારી એલિસના સન્માનમાં આ મહેલ ખાતે યોજાયેલા એક સમારોહમાં સ્ટ્રોસનું "એલિસ પોલ્કા" સૌપ્રથમવાર રજૂ થયું હતું.<ref>એલન'સ ઇન્ડિયન મેઇલ, એન્ડ રજિસ્ટર ઓફ બ્રિટિશ એન્ડ ફોરેન ઇન્ડિયા, ચાઇના એન્ડ ઓલ પાર્ટ્સ ઓફ ધ ઇસ્ટ. 1850, અંક 8. [http://books.google.ca/books?id=axgYAAAAYAAJ&amp;pg=PA117&amp;dq=%22Alice+polka%22&amp;num=30&amp;client=firefox-a#PPA117,M1 ગૂગલ બૂક લિંક]</ref> વિક્ટોરીયાના સત્તાકાળ દરમિયાન, બકિંગહામ પેલેસમાં રોજીંદા શાહી સમારોહ, પદવી સમારોહ અને રજૂઆતો ઉપરાંત અવારનવાર કોસ્ચ્યુમ બૉલ્સના દૃ્શ્યો જોવા મળતા. 1861માં વિધવા થયા બાદ, શોકાતુર રાણીએ જાહેર જીવન ત્યજીને બકિંગહામ પેલેસ છોડીને વિન્ડસર કૅસલ, બાલ્મોરલ કૅસલ અને ઓસ્બોર્ન હાઉસ ખાતે રહ્યાં. ઘણાં વર્ષો સુધી આ મહેલનો ભાગ્યે જ ઉપયોગ થતો, અને તેના પ્રત્યે બેદરકારી સેવવામાં આવી. આખરે, જાહેર અભિપ્રાયને કારણે રાણીએ લંડન પરત આવવું પડ્યું, તેમ છતાં તેણે શક્ય હતું ત્યા સુધી અન્યત્ર રહેવાનું પસંદ કર્યું. દરબારના સમારોહ હજુ પણ આ મહેલના બદલે વિન્ડસર કૅસલ ખાતે યોજાતા હતા, જેના પ્રમુખ સ્થાને હંમેશા મુજબ સાદા અને શોકના કાળા વસ્ત્રોમાં તૈયાર થયેલા રાણી રહેતા, જ્યારે બકિંગહામ પેલેસ મોટાભાગના વર્ષો દરમિયાન બંધ રહ્યો.<ref name="rob9">રોબિન્સન, પૅજ 9</ref> ===આંતરિક રચના=== [[ચિત્ર:Plan of Buckingham palace.gif|thumb|350px|બકિંગહામ પેલેસના મુખ્ય ભાગોએઃ સ્ટેટ ડાઇનિંગ રૂમ; બીઃ બ્લ્યૂ ડ્રોઇંગ રૂમ; સીઃ મ્યુઝિક રૂમ; ડીઃ વ્હાઇટ ડ્રોઇંગ રૂમ; ઇઃ રોયલ ક્લોસેટ; એફઃ થ્રોન રૂમ; જીઃ ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમ; એચઃ ક્રોસ ગેલેરી; જેઃ બોલ રૂમ; કેઃ ઇસ્ટ ગેલેરી; એલઃ યલો ડ્રોઇંગ રૂમ; એમઃ સેન્ટર/બાલ્કની રૂમ; એનઃ ચાઇનીઝ લંચિયન રૂમ; ઓઃ પ્રિન્સીપલ કોરિડોર; પીઃ પ્રાઇવેટ એપાર્ટમેન્ટ્સ; ક્યુઃ સર્વિસ એરિયા; ડબ્લ્યુઃ ધ ગ્રાન્ડ સ્ટેરકેસ. ભોંયતળિયેઃ આરઃ રાજદૂતોનું પ્રવેશદ્વાર; ટીઃ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર.નીચેનાં ભાગોની દિવાલો દ્વારા ભાગોની હદ સ્પષ્ટપણે નક્કી થાય છે. નોંધઃ આ સંદર્ભ માટેનો સચોટ માપ નહીં ધરાવતો કેવળ એક સ્કૅચ પ્લાન જ છે.કેટલાક રૂમનું માપ હકીકતમાં સ્હેજ અલગ હોઇ શકે છે.]] આ મહેલનું માપ 108 મીટર ગુણ્યાં 120 મીટરનું છે, તે 24 મીટરની ઊંચાઇ અને 77,000 ચોરસ મીટર (828,818 ચોરસફીટ)ની ભોંયતળિયાની જગ્યા ધરાવે છે.<ref>[http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/40factsaboutBuckinghamPalace.aspx ] ફ્લોરસ્પેસ માટે સંદર્ભ. </ref> આ મહેલની પાછળના પશ્ચિમમુખી બગીચાની પાછળ મુખ્ય ઓરડાઓ ''પિયાનો નોબાઇલ'' ધરાવતા હતા. અત્યંત અલંકૃત સ્ટેટ રૂમ્સની મધ્યમાં સંગીત કક્ષ છે, આ ભાગની મુખ્ય વિશેષતા તેની વિશાળ કમાન છે. સંગીત કક્ષની પડખે વાદળી અને સફેદ રંગમાં રંગાયેલા ઓરડાઓ છે. આ ઓરડાની મધ્યમાં, પિક્ચર ગૅલેરી આવેલી છે જે સ્ટેટ રૂમ સાથે સાંકળતી પરસાળની ભૂમિકા ભજવે છે, આ ગૅલેરી ટોપ-લિટ અને 55 વાર (50 મીટર) લાંબી છે.<ref name="Harris, p.41">હૅરિસ, પૅજ 41</ref> આ ગૅલેરી વિખ્યાત કલાકૃતિઓ છે જેમાં રેમ્બ્રાન્ડ, વૅન ડાયેક, રુબેન્સ અને વેર્મિઅર;<ref>હૅરિસ, પૅજ 78–79</ref><ref>હિલી, પૅજ 387–388</ref>ની કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે, પિક્ચર ગૅલેરીમાં થઈને થ્રોન રૂમ અને ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમમાં જવાય છે. ગ્રીન રૂમ જે છે તે થ્રોન (તાજ) રૂમમાં પ્રવેશવા માટેના વિશાળ પ્રવેશદ્વારની પણ ગરજ સારે છે, અને તે ગ્રાન્ડ સ્ટેરકેસ (દાદરા)ની ઉપર આવેલા ગાર્ડ રૂમથી રાજગાદી ઓરડા સુધી જવા માટેના ઔપચારિક માર્ગનો હિસ્સો છે.<ref name="Harris, p.41"/> ગાર્ડ રૂમમાં રાણી વિક્ટોરીયા અને પ્રિન્સ આલ્બર્ટની આરસપહાણમાંથી બનેલી મૂર્તિઓ છે, જે રોમન પહેરવેશમાં છે. આ મૂર્તિઓ એક ઓટલા પર છે જેની પાછળની ભીંત પર નકશીદાર કાપડ છે. આ ઔપચારિક ઓરડાઓ સત્તાવાર અને ઔપચારિક મનોરંજન કાર્યક્રમ માટે જ વપરાય છે, પરંતુ આ ઓરડાઓ દર વર્ષે ઊનાળામાં જાહેર જનતા માટે ખુલ્લાં રહે છે. સ્ટેટ એપાર્ટમેન્ટ્સની બરોબર નીચે ગ્રાન્ડ રૂમથી સ્હેજ ઉતરતી કક્ષાનો ઓરડો આવેલો છે જે સેમી-સ્ટેટ એપાર્ટમેન્ટ તરીકે ઓળખાય છે. આ ઓરડાઓની શરૂઆત આરસપહાણના હોલથી શરૂ થાય છે, આ ઓરડાઓ બપોરના ભોજન અને ખાનગી લોકોના ઓછાં ઔપચારિક મનોરંજક કાર્યક્રમો માટે વપરાય છે. કેટલાક રૂમોને ખાસ મુલાકાતીઓનું નામ આપીને અંલકૃત કરવામાં આવ્યો છે, દાખલા તરીકે ''1844 રૂમ'' , આ નામ એ વર્ષ પરથી આપવામાં આવ્યું છે જે વર્ષે રશિયાના સમ્રાટ નિકોલસ પહેલાએ સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી, બો રૂમની બીજી બાજુએ ''1855 રૂમ'' આવેલો છે, આ નામ ફ્રાન્સના નેપોલિયન ત્રીજાની મુલાકાતના માનમાં આપવામાં આવેલું છે.<ref>હૅરિસ, પૅજ 81</ref> આ ઓરડાની મધ્યમાં બો રૂમ આવેલો છે, દર વર્ષે આ રૂમમાં થઈને પેલી તરફ આવેલા બગીચામાં રાણીની ગાર્ડન પાર્ટીઓમાં સેંકડો મહેમાનો જતા હોય છે.<ref>હૅરિસ, પૅજ 40</ref> ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ઓરડાઓ પૈકીના એક નાના રૂમનો રાણી અંગતપણે ઉપયોગ કરે છે. [[ચિત્ર:Salon de musica.jpg|thumb|left|પ્રિન્સ આલ્બર્ટનો સંગીત કક્ષ, આ મહેલનો નાનાં અને ઓછાં ઔપચારિક ઓરડાઓ પૈકીનો એક, 1887માં]] 1847 અને 1850ની વચ્ચેના ગાળામાં, જ્યારે બ્લોર પૂર્વ તરફના નવા ભાગનું બાંધકામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે, બ્રાઇટન પૅવિલિયનનુ રાચરચીલું ફરી એકવાર ચોરાઇ ગયું હતું. પરિણામરૂપે, નવા હિસ્સાના ઓરડાઓ પૈકીના ઘણાં ઓરડાઓ દેખીતી રીતે જ પૂર્વીય વાતાવરણ ધરાવે છે. લાલ અને બ્લ્યૂ ચાઇનીઝ લંચિયન રૂમ બ્રાઇટન બેન્ક્વેટિંગ અને સંગીત કક્ષના ભાગોમાંથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ આ રૂમમાં એક ચીમની છે જેની રચના ડબ્લ્યૂ. એમ. ફીથમે બનાવી છે.પીળા દીવાન ખંડમાં વૉલપેપર છે જે 1817માં બ્રાઇટન સલૂન માટે આવ્યું હતું, અને આ ખંડમાં ચીમનીનો નમૂનો છે તે ચીનનાં સમકક્ષના દેખાવ અંગેનું યુરોપીયન રૂપ છે, આ ચીમની શાખાઓ ધરાવતા મન્ડારિનના છોડની સાથે અનોખા અને બિહામણાં ડ્રેગનોની કલાકૃતિથી ભરપૂર છે, તેની રચના રોબર્ટ જોન્સે કરી હતી.<ref>હિલી, પૅજ 159–160</ref> [[ચિત્ર:Pynequeensbreakfastroombuckinghamhouse edited.jpg|thumb|રાણીનો નાસ્તાનો ઓરડો]] આ વિન્ગની મધ્યમમાં મધ્ય ખંડની સાથે પેલી પ્રસિદ્ધ અટારી છે, તેના કાચના દરવાજાની પાછળ સેન્ટર રૂમ આવેલો છે. આ એક ચાઇનીઝ-શૈલીનું સલૂન છે જેમાં રાણી મેરી દ્વારા વધારો કરવામાં આવ્યો હતો, તેઓએ ડિઝાઇનર સર ચાર્લ્સ એલમ સાથે મળીને 1920ના દશકના આખરી ભાગમાં વધુ "મહત્વપૂર્ણ"<ref>હૅરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર, પૅજ 93</ref> ચાઇનીઝ થીમનું સર્જન કર્યું હતું, અલબત્ત આ રૂમના લાખના દરવાજા 1873માં બ્રાઇટનથી લાવવામાં આવ્યા હતા. પૂર્વ વિન્ગના ''મુખ્ય ભાગો'' ની જોડે જોડે ગ્રેટ ગેલેરી લંબાય છે, જેને સામાન્યરીતે મુખ્ય માર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે મહેલની પૂર્વ બાજુએ પથરાયેલી છે.<ref>હૅરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર, પૅજ 91</ref> તેમાં અરીસાવાળાં દરવાજા છે, અને અરીસાવાળી ક્રોસ દીવાલો પોર્સિલિન પેગોડાને પ્રતિબિંબિત કરે છે તથા અન્ય પૂર્વીય ફર્નિચર બ્રાઇટનથી લાવવામાં આવ્યું છે. બપોરનું ભોજન લેવા માટેનો ચીની શૈલીન ખંડ તથા પીળો દીવાન ખંડ આ ગેલેરીના સામસામાં છેડે આવેલો છે, જ્યારે મધ્ય ખંડ દેખીતી રીતે જ મધ્યમાં આવેલો છે. 19મી સદીના પ્રારંભ દરમિયાનની આંતરિક સજાવટની મૂળ રચનાઓ પૈકીની ઘણી હજુ પણ જળવાઇ રહી છે જેમાં ઉજળા રંગોનો વ્યાપક ઉપયોગ ધરાવતા સ્કાગ્લિયોલા અને સર ચાર્લ્સ લોન્ગની સલાહના આધારે બનેલા વાદળી તથા ગુલાબી લેપિસનો પણ સમાવેશ થાય છે. રાજા એડવર્ડ સાતમાંએ બેલે એપોક ક્રીમ અને સોનેરી રંગની સ્કીમમાં કરાયેલી પુર્નસજાવટ પર આંશિકપણે દેખરેખ રાખી હતી.<ref name="Jones43">જોન્સ, પૅજ 43</ref> બ્રિટનમાં સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન, વિદેશી રાષ્ટ્રના વડાઓને રાણી દ્વારા સામાન્યરીતે બકિંગહામ પેલેસ ખાતે સત્કારવામાં આવે છે. તેમને ઓરડાઓના એક મોટા સમૂહની ફાળવણી કરવામાં આવે છે જેને બેલ્જિયન સ્યૂટ કહેવામાં આવે છે, જે મિનિસ્ટરની સીડીની નીચે અને ઉત્તરે બગીચાની સામેની મહેલની વિન્ગના ભોંયતળિયે આવેલો છે. ઓરડાઓના આ જૂથને સાંકડા માર્ગો પરસ્પર સાંકળે છે. સોસર ડોમની રચના નૅશે સોઆન શૈલીમાં કરી છે.<ref name="harrisp82">હેરિસ, પૅજ 82.</ref> આ ઓરડાઓના બીજા માર્ગમાં ગોથિક સ્થાપત્યનો પ્રભાવ ધરાવતું ક્રોસ ઓવર વૌલ્ટિંગ જોવા મળે છે.<ref name="harrisp82"/> બેલ્જિયન ઓરડાઓને તેમની વર્તમાન શૈલીમાં સજાવવામાં આવેલા છે અને તે ઓરડાઓનું નામ પ્રિન્સ આલ્બર્ટના કાકા અને બેલ્જિયનનાં પહેલા રાજા લિયોપોલ્ડ પહેલોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જો કે, તે વખતે આ ઓરડાઓ માત્ર વિદેશી રાષ્ટ્રોના વડાઓ માટે જ આરક્ષિત રાખવામાં આવતા નહોતા; 1936માં, આ ઓરડાઓ ટૂંક સમય માટે મહેલના ખાનગી ખંડ બની ગયા હતા, તે વખતે એડવર્ડ આઠમો આ ઓરડાઓ વાપરતો હતો.<ref name="fact">''[http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page5495.asp 40 ફેક્ટ્સ અબાઉટ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211161552/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page5495.asp |date=11 ડિસેમ્બર 2008 }}'' (રોયલ ઇનસાઇટઃ ધ બ્રિટિશ મોનાર્કી મિડીયા સેન્ટર) પ્રાપ્તિ તારીખઃ 3 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ===દરબારના સમારંભો=== [[ચિત્ર:Louis Haghe The New Ballroom 1856.jpg|thumb|left|300px|બકિંગહામ પેલેસમાં બોલરૂમ એ સૌથી વિશાળ ઓરડો છે.તેને રાણી વિક્ટોરીયાએ બનાવરાવ્યો હતો અને તેને પદવીદાન સમારંભ અને તેનો સત્તાવાર ભોજન સમારંભ જેવા સમારોહમાં ઉપયોગ થાય છે. આ ચિત્ર 1856નું છે. બહુરંગીય દેખાવને બદલીને મુખ્યત્વે સોનેરી અને લાલ રંગની કલાકૃતિ સહિત સફેદ રંગના શણગાર કરવામાં આવ્યો. ]] ====દરબારનો પોશાક==== ઔપચારિકરીતે, લશ્કરી ગણવેશ નહીં પહેરેલ વ્યક્તિ 18મી સદીની જેવો ઘૂંટણ નીચે તંગ બેસતો ચોરણો પહેરે છે. સ્ત્રીઓના સાંજના પોશાકમાં મુશ્કેટાટ અને ઝૂલવાળો પોશાક અને શંકુ આકારનો મુગટ અથવા વાળમાં પીંછા (અથવા બન્ને)નો સમાવેશ થાય છે. પોશાકની સંહિતામાં દરબારના ઔપચારિક ગણવેશ અને પોશાકમાં જમાના સાથે છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ બાદ, રાણી મેરીને સ્કર્ટને જમીનથી થોડાક ઈંચ ઉંચે સુધી ટૂંકુ કરવાની ફેશનને અનુસરવાની ઇચ્છા થઇ, તેણે રાજાની પ્રતિક્રિયા જાણવા માટે લેડી-ઇન-વેઇટિંગને તેના પોતાના સ્કર્ટને ટૂંકું કરવા વિનંતી કરી. રાજા પંચમા જ્યોર્જને આ જોઈને આઘાત લાગ્યો અને રાણીના સ્કર્ટની લાઇન કોઇ ફેશન વિના નીચી જ રહી.<ref>હિલી, પૅજ 233, અવતરણ ''ધ મેમરીઝ ઓફ માબેલ, કાઉન્ટેસ ઓફ એરલાઇ'' , જેનિફર એલિસ દ્વારા સંપાદન અને વ્યવસ્થાપન, લંડનઃ હચિન્સન, 1962.</ref> ત્યારબાદ, રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને તેમની પત્ની રાણી એલિઝાબેથે દિવસમાં પહેરવામાં આવતા સ્કર્ટની લંબાઈ ઘટાડવાની છૂટ આપી. આજે કોઇ જ સત્તાવાર પોશાક સંહિતા નથી.<ref>એચએમના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા અપાયેલી સલાહ </ref> દિવસના સમયગાળામાં બકિંગહામ પેલેસમાં આમંત્રિત કરાતા મોટાભાગના લોકો સર્વિસ ગણવેશ અથવા મોર્નિંગ કોટ અને સાંજે સમારંભની ઔપચારિકતાના આધારે બ્લેક ટાઇ અથવા વ્હાઇટ ટાઇ પહેરવાનું પસંદ કરે છે. જો સમારંભ "વ્હાટ ટાઇ"નો હોય તો સ્ત્રીઓ, જો તેમની પાસે હોય તો, શંકુ આકારનો મુગટ પણ પહેરે છે.<ref name="fact"/> ====આંગુતકની વિધિસરની ઓળખાણ==== રાજા સમક્ષ થ્રોન રૂમમાં ઉમરાવવર્ગની કન્યાઓની દરબારમાં વિધિસરની ઓળખાણ થાય છે. આ કન્યાઓ ડેબ્યુટન્ટ તરીકે ઓળખાય છે, અને આ સમારંભને "કમિંગ આઉટ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સમાજમાં તેમના સૌપ્રથમ પ્રવેશના પ્રતીકરૂપ છે. ડેબ્યુટન્ટ્સ સંપૂર્ણપણે દરબારનો પોશાક પહેરે છે, અને પોતાના વાળમાં શાહમૃગના ત્રણ ઊંચા પીંછા ધારણ કરે છે. અહીં તેઓ દરબારમાં પ્રવેશ કરે છે, ઘૂંટણિયે પડીને ઔપચારિક સલામ કરે છે, એક નૃત્યસભર બૅકવર્ડ વૉક કરે છે અને વધુ એક ઔપચારિક સલામ કરે છે, તે દરમિયાન તેમણે નિર્ધારિત લંબાઈ ધરાવતો ઝૂલવાળો ડ્રેસ પહેરેલો હોય છે. (આ સમારંભ ઇવનિંગ કોર્ટસ તરીકે ઓળખાય છે, અગાઉના સત્તાકાળોમાં આ સમારંભ "કોર્ટ ડ્રોઇંગ રૂમ્સ"માં થતો હતો.) 1958માં, રાણીએ ડેબ્યુટન્ટ્સની વિધિસરની ઓળખાણ માટેના સમારંભો નાબૂદ કર્યાં,<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page5299.asp|title=Mailbox|publisher=Royal Insight Magazine|access-date=25 May 2007}}</ref> તેના સ્થાને ગાર્ડન પાર્ટીઓ શરૂ કરી.<ref>સ્વર્ગીય રાજકુમારી માર્ગારેટ પ્રારંભિક રજૂઆતોની ટિપ્પણી માટે જાણીતા છેઃ "આપણે આની પર પૂર્ણવિરામ મૂકવાનું હતું, લંડનની પ્રત્યેક ખરાબ વ્યક્તિ અંદર આવી રહી છે." જુઓ બ્લાઇકી, થોમસ (2002). ''યુ લૂક ઓવફૂલી લાઇક ધ ક્વીનઃ વિટ એન્ડ વિઝડમ ફ્રોમ ધ હાઉસ ઓપ વિન્ડસર'' . લંડનઃ હાર્પર કોલિન્સ. આઇએસબીએન 0-14-200226-7</ref> આજે, થ્રોન રૂમનો ઉપયોગ રાણી પોતાની જયંતી પર આપે છે તે પ્રકારના ઔપચારિક સંબોધન માટે થાય છે. શાહી લગ્નના ચિત્ર અને પરિવારના ફોટોગ્રાફ્સ આ થ્રોનનાં મંચ ઉપર જ લેવામાં આવે છે. ====પદવી સમારંભ ==== 1854માં બનેલા મહેલના બૉલરૂમમાં પદવીદાન સમારંભ, જેમાં તલવાર સહિત નાઇટહૂડનો ખિતાબ એનાયત કરાય છે, અને અન્ય પુરસ્કાર સમારંભો યોજાય છે. {{convert|36.6|m|2|abbr=on|lk=out}} લંબાઇ, {{convert|18|m|2|abbr=on|lk=out}}પહોળાઇ તથા {{convert|13.5|m|2|abbr=on|lk=out}} ઊંચાઇ<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/40factsaboutBuckinghamPalace.aspx |title=Fact files > 40 facts about Buckingham Palace |publisher=Royal.gov.uk |date= |access-date=11 August 2010}}</ref> (120' X 59' X 44' 3.5")ની દ્રષ્ટિએ, મહેલનો આ સૌથી વિશાળ ખંડ છે. મહત્વ અને વપરાશની દ્રષ્ટિએ આ ખંડે થ્રોન રૂમનું સ્થાન લીધું છે. પદવી સમારંભ દરમિયાન, રાણી થ્રોનના મંચ ઉપર એક વિશાળ, ગુંબજ આકારના ચંદરવાની હેઠળ ઊભી રહે છે. આ ચંદરવાને શામિયાણા અથવા બાલ્દેચિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને 1911માં [[દિલ્હી]] ખાતે યોજાયેલા શાહી દરબારમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હેરિસ, પૅજ 72</ref> પુરસ્કાર સ્વીકારનારાઓ રાણીની નજીક પહોંચીને તેમનો ખિતાબ મેળવે એટલે સંગીતકારોની અટારીમાં સૈન્યનું બૅન્ડ સંગીત ગાડે છે અને તેમના કુટુંબીજનો અને મિત્રો તેમને નીહાળે છે.<ref name="Healey, p.364">હિલી, પૅજ 364</ref> ====સત્તાવાર ભોજનસમારંભ==== [[ચિત્ર:Buckingham Palace Grand Staircase The Graphic 1870.jpg|thumb|right|200px|1870માં મુખ્ય સીડી ચઢી રહેલા મહેમાનો.]] બૉલરૂમમાં સત્તાવાર ભોજનસમારંભ પણ યોજાય છે; આ ઔપચારિક રાત્રિ ભોજન સમારંભો બ્રિટનની મુલાકાતે આવેલા કોઇ રાષ્ટ્રના વડાની મુલાકાતની પ્રથમ રાત્રિએ યોજાય છે.<ref name="Healey, p.364"/> આ પ્રસંગે, 150 અથવા તેથી વધુ મહેમાનો ઔપચારિક "સફેદ ટાઇ અને શોભાત્મક પહેરવેશ"માં અને સ્ત્રીઓ શંકુ આકારના મુગટમાં સજ્જ હોય છે, તેઓ સોનાની પ્લેટોમાં ભોજન લઇ શકે છે. પ્રત્યેક નવેમ્બરમાં બકિંગહામ પેલેસમાં સૌથી વિશાળ અને સૌથી ઔપચારિક સત્કાર સમારંભ યોજાય છે, તે વખતે રાણી લંડનમાં રહેતા વિદેશી રાજનીતિજ્ઞોના જૂથના સદસ્યોને સત્કારે છે.<ref>હિલી, પૅજ 362</ref> આ પ્રસંગે, તમામ સ્ટેટ રૂમોનો ઉપયોગ થાય છે, કારણ કે શાહી પરિવાર તેમાં થઈને પસાર થાય છે<ref>હેડલી, પૅજ 16</ref>, તેની શરૂઆત ચિત્ર ગૅલેરીના ઉત્તરીય દરવાજામાંથી થાય છે. નૅશની કલ્પના અનુસાર, તમામ વિશાળ તથા બે અરીસા ધરાવતા દરવાજા ખુલ્લા રહે છે, જેઓ અસંખ્ય ક્રિસ્ટલ દીવાઓ, મીણબત્તીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેને લીધે આકાશ અને પ્રકાશના યુક્તિપૂર્વકના દૃષ્ટિગમ્ય ભ્રમણા ઊભી થાય છે. ====અન્ય સમારંભો અને પ્રસંગો==== નવા રાજદૂતોના સત્કાર જેવા નાના સમારંભો "1844 રૂમ"માં યોજાય છે. અહીં પણ રાણી નાની લંચ પાર્ટીનું આયોજન કરે છે, અને ઘણીવાર પ્રિવી કાઉન્સિલની બેઠક પણ યોજે છે. ઘણીવાર કમાનાકાર અને ગુંબજ ધરાવતા સંગીત ખંડ અથવા સ્ટેટ ભોજન ખંડમાં વિશાળ લંચ પાર્ટીઓ યોજાય છે. તમામ ઔપચારિક પ્રસંગોએ યોજાતા સમારંભોમાં યોમેન ઓફ ધ ગાર્ડ પણ તેમના ઐતિહાસિક ગણવેશમાં ઉપસ્થિત રહે છે, અને દરબારના લોર્ડ ચેમ્બરલિન જેવા અન્ય અધિકારીઓ પણ ઉપસ્થિત રહે છે.<ref>હિલી, પૅજ 363–365</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં મહેલના દેવઘર પર બોમ્બમારો થયો ત્યારથી શાહી પરિવારમાં નામકરણની વિધિ ક્યારેક સંગીત ખંડમાં યોજાય છે. રાણીના પ્રથમ ત્રણ સંતાનોની ધર્મ દીક્ષાની વિધિ અહીં<ref>રોબિન્સન, પૅજ 49</ref>ના પવિત્ર પાણી માટેના ખાસ સોનેરી પાત્રમાં યોજાઇ હતી. રાજકુમાર વિલિયમની નામકરણની વિધિ પણ સંગીત ખંડમાં યોજાઇ હતી, જો કે, તેમના ભાઈ, રાજકુમાર હેરીની વિધિ વિન્ડસરના સેંટ જ્યોર્જ'સ ચૅપલ ખાતે થઇ હતી. વર્ષના સૌથી વિશાળ સમારંભોમાં રાણીની બગીચાની પાર્ટીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં બગીચામાં 8,000 સુધીની સંખ્યામાં આમંત્રિતો ઉમટે છે. ==આધુનિક ઇતિહાસ== [[ચિત્ર:Buckingham palace 1909.jpg|thumb|left|400px|બકિંગહામ પેલેસ પેનોરામા, 1909]] 1901માં, એડવર્ડ VII ના રાજ્યાભિષેકને પગલે આ મહેલમાં નવેસરથી પ્રાણ પૂરાયા. નવા રાજા અને તેમની પત્ની રાણી એલેક્ઝાન્ડ્રા હંમેશા લંડનના ઉચ્ચ વર્તુળો, અને તેમના મિત્રોમાં મોખરે રહેતા આવ્યા હતા, તેઓ "માર્લબોરો હાઉસ સેટ" તરીકે ઓળખાતા હતા, તેઓ તેમના યુગમાં સૌથી જાણીતા અને ફેશનેબલ માનવામાં આવતા હતા. રાજા એડવર્ડ સાતમાએ બકિંગહામ પેલેસના- બોલરૂમ, મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર, માર્બલ હોલ, મુખ્ય સીડી, વૅસ્ટિબ્યુલીસ અને ગેલેરીઓની પુનઃ સજાવટ કરાવી હતી, આ ખંડોમાં આજે જે બેલે ઇપોક ક્રીમ અને સોનેરી રંગનું પ્રયોજન જોવા મળે છે તે હજુપણ રાજવી વૈભવ અને ઠાઠની અનુભતિ કરાવે છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે રાજા એડવર્ડે ભારે પ્રમાણમાં મહેલની પુનઃ સજાવટ કરાવી તે નૅશની મૂળભૂત કામગીરી સાથે બંધબેસતી નથી.<ref>રોબિન્સન (પૅજ 9) જણાવે છે કે પ્લાસ્ટરના શોભાત્મક ફૂલો અને અન્ય શોભાત્મક ભાત સહિતની શોભા, "વધારે પડતી ચોકસાઇવાળા" અને "નૅશના મૂળ કામગીરી સાથે વિચિત્ર લાગે તેવા" છે.</ref> જો કે, તે આશરે એકસો વર્ષથી ટકી રહેલી છે. {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1910_Buckingham_Palace.png|image2=Buckingham Palace - May 2006.jpg|width=200|caption1=The east front of Buckingham Palace was completed in 1850, seen here in 1910|caption2=...it was remodelled to its present form in 1913.}} 1913માં રાજા પંચમ જ્યોર્જના સત્તાકાળ દરમિયાન, છેલ્લું સૌથી મહત્વનું બાંધકામ થયું, ત્યારે સર એસ્ટન વૅબએ બ્લોરે 1850માં પૂર્વમાં બનાવેલા આગળના હિસ્સાની પુર્નરચના કરી હતી, જે ચેશાયરમાં જિયાકોમો લેઓનીના લાયમે પાર્કને આંશિકપણે મળતી આવે છે. મહેલનાં નવા બાહ્ય ભાગ (પોર્ટલેન્ડ પથ્થરનો)ની રચના વિક્ટોરિયા સ્મારકની પાશ્ચાદભૂમિ તરીકે કરવામાં આવી હતી, વિક્ટોરીયા સ્મારક એ રાણી વિક્ટોરિયાની એક વિશાળ સ્મારક પ્રતિમા છે, જે મુખ્ય દરવાજાની બહાર મૂકવામાં આવી છે.<ref>હેરિસ, પૅજ 34</ref> એડવર્ડ સાતમાં પછી 1910માં આવેલા પંચમ જ્યોર્જ તેમના પિતા કરતા વધુ ગંભીર વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા; તેમણે વૈભવી પાર્ટીઓને બદલે સત્તાવાર સત્કાર અને રાજવી ફરજો પર વધુ ભાર મૂક્યો.<ref>હિલી, પૅજ 185</ref> તેમણે જાઝ સંગીતકારો ધરાવતા ઓરિજિનલ ડિક્સીલેન્ડ જાઝ બૅન્ડ (1919) - રાષ્ટ્રના વડા માટેનું સૌપ્રથમ જાઝ પરફોર્મન્સ, સિડની બેકેટ અને લ્યુઇસ આર્મસ્ટ્રોન્ગ (1932) જેવા શ્રેણીબદ્ધ કમાન્ડ પરફોર્મન્સ યોજ્યાં, લ્યુઇસ આર્મસ્ટ્રોન્ગના પરફોર્મન્સને પગલે 2009માં મહેલને બ્રેકન જાઝ ફેસ્ટિવલ દ્વારા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં જાઝ સંગીતમાં સૌથી વધુ યોગદાન આપનારા સ્થળો પૈકીના એક સ્થળ તરીકે (કાઇન્ડ ઓફ) બ્લ્યૂ પ્લાક માટેનું નોમિનેશન મેળવી આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23727267-buckingham-palace-hits-right-note-with-jazz-fans.do |title=Buckingham Palace hits right note with jazz fans |work=London Evening Standard |date=3 August 2009) |publisher=Thisislondon.co.uk |access-date=11 August 2010 |archive-date=26 એપ્રિલ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426000757/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23727267-buckingham-palace-hits-right-note-with-jazz-fans.do |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=Stephen Bates |url=http://www.guardian.co.uk/music/2009/aug/03/buckingham-palace-jazz-plaque-brecon |title= By royal approval: Buckingham Palace's place in jazz history|work=The Guardian |date= 3 August 2009|access-date=11 August 2010 | location=London}}</ref> જ્યોર્જ પાંચમાની પત્ની રાણી મેરી કલાની કદરદાન હતી, અને તેણે ફર્નિચર તથા કલાના શાહી સંગ્રહની પુર્નસ્થાપના અને તેની વૃદ્ધિમાં ગંભીર રસ લીધો. રાણી મેરીએ ઘણાં નવા ફિક્સ્ચર અને જડતરકામ કરાવ્યું હતું જેમાં આરસપહાણના એમ્પાયર-શૈલીના બેન્જામિન વુલિયમીએ બનાવેલા અને 1810ના સમયની ચીમનીની જોડી જેવા નમૂનાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેને રાણીએ બો રૂમના ભોંયતળિયે બગીચાની સામેના ખંડની મધ્યે વિશાળ લો રૂમમાં મૂકાવી હતી. રાણી મેરીએ બ્લ્યૂ દીવાન ખંડની સજાવટ પણ કરાવી હતી.<ref>હિલી, પૅજ 221–222</ref> આ ખંડ 69 ફીટ (21 મીટર) લાંબો છે, જે અગાઉ દક્ષિણનો દીવાન ખંડ તરીકે ઓળખાતો હતો. નૅશે તેની છતની રચના ખાસ વિશાળ સોનાના ઢોળવાળાં કોન્સોલ બ્રેકેટ વડે કરી હતી.<ref>હેરિસ, પૅજ 63</ref> 1999માં રોયલ કલેક્શન ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા એક પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં એવો અહેવાલ હતો કે આ મહેલ 19 સ્ટેટ રૂમ, 62 મુખ્ય શયનખંડ, 188 કર્મચારીઓના શયનખંડ, 92 ઓફિસો અને 78 સ્નાનઘર ધરાવે છે.<ref>રોબિન્સન, પૅજ 11</ref> આમ આ સંખ્યા ઘણી મોટી લાગે છે, તેવા સમયે સેન્ટ પિટર્સબર્ગમાં આવેલા રશિયાના શાહી મહેલો અને રોમમાં સાર્કોઝી સેલો, પેપલ પેલેસ, મેડ્રિડના શાહી મહેલ, સ્ટોકહોમ પેલેસ, અથવા તો ભૂતપૂર્વ પેલેસ ઓફ વ્હાઇટહોલ, ફોરબિડન સિટી અને પોટાલા પેલેસની સાથે તેની તુલના કરવામાં આવે તો આ મહેલ ઘણો જ નાનો છે. આ મહેલનાં આંતરિક ચતુષ્કોણને નજર સમક્ષ રાખવામાં આવે તો, નાનું કદ હોવા છતાં તેની સરાહના કરી શકાય. 1938માં એક નાનો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. મહેલના ઉત્તર-પશ્ચિમે નૅશે ઉછેરકેન્દ્ર તરીકે રચેલા અને 1911-13માં એક રેક્વેટ્સ કોર્ટમાં પરિવર્તિત કરી દેવાયેલા એક પેવેલિયનને તરણ હોજમાં ફેરવી દેવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:victoria.memorial.london.arp.jpg|thumb|upright|left|200px|વિક્ટોરીયા સ્મારકનું સર્જન શિલ્પી સર થોમસ બ્રોકે 1911માં કર્યું હતું અને તેને બકિંગહામ પેલેસના મુખ્ય દરવાજાની સામે ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું, તેની આસપાસનું બાંધકામ સ્થપતિ સર એસ્ટન વૅબ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, તે સમયના રાજા પંચમા જ્યોર્જ અને રાણી મેરીનું નિવાસસ્થાન રહેલો આ મહેલ સહીસલામત હતો. મહેલનો વધુ મૂલ્યવાન સામગ્રી ત્યાંથી વિન્ડસર લઇ જવાયો પરંતુ શાહી કુટુંબ ''ત્યાં જ'' રહ્યું. પોતાના મહેમાનો અને ઘરના લોકો માટે રાજાએ આ મહેલમાં રેશનીંગ લાદ્યું હતું.<ref>{{cite book|authorlink=Kenneth Rose|last=Rose|first=Kenneth|title=King George V|url=https://archive.org/details/kinggeorgev0000rose|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|year=1983|isbn=0297782452|pages=[https://archive.org/details/kinggeorgev0000rose/page/176 176]–177}}</ref> ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જે રાજાને શરાબનું વિતરણ સ્થગિત કરાવવા અને આલ્કોહોલથી દૂર રહેવા આગ્રહ કરીને સંમત કર્યા, જેથી નશાની લતે ચડી ગયેલા કામદાર વર્ગ માટે એક સારા દષ્ટાંતનું નિર્માણ કરી શકાય. કામદારોએ દારૂનું સેવન ચાલુ રાખ્યું અને રાજા પોતાના આ પગલાને લઈને વ્યથિત રહ્યો.<ref>રોઝ, પૅજ 178–179</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, આ મહેલે ખરાબ સમય જોયો; તેના પર ઓછામાં ઓછી સાત વખત બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો, આ પૈકીના સૌથી ગંભીર અને સૌથી વધુ ચર્ચાનાં ચકડોળે ચઢેલા 1940મા થયેલા બોમ્બ હુમલામાં મહેલનું દેવઘર નાશ પામ્યું હતું. અમીર અને ગરીબની એકસમાન પીડાને વ્યક્ત કરવા માટે આ ઘટનાનું કવરેજ સમગ્ર યુકે (UK)નાં સિનેમાઘરોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને રાણી એલીઝાબેથ જયારે મહેલમાં હતા ત્યારે મહેલના ચોરસ પરિસરમાં એક બોમ્બ પડ્યો હતો, અને સંખ્યાબંધ બારીઓ ફૂંકાઈ ગયી હતી તેમજ દેવઘર નાશ પામ્યું હતું.<ref>{{cite book|title=Royal Feud|last=Thornton|first=Michael|year=1984|publisher=M.Joseph|page=216}}</ref> આ પ્રકારના યુદ્ધ-સમયના બનાવોનું કવરેજ કરવા ઉપર જો કે સખત પ્રતિબંધ હતો. રાજા અને રાણીને બોમ્બ હુમલો પામેલા તેમના ઘરનું નિરીક્ષણ કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જેમાં હસી રહેલા રાણી હંમેશની માફક તેમના ચોખ્ખાં વસ્ત્રો, સુમેળભર્યા રંગના કોટ તથા માથે હેટમાં સજ્જ થયેલા અને પોતાની આસપાસ થયેલા નુકશાનથી અલિપ્ત જણાતા હતા. તે સમયે રાણીએ તેમની પ્રસિદ્ધ ઘોષણા કરી હતી: "મને ખુશી છે કે અમારી પર બોમ્બ હુમલો થયો. હવે હું આ ભાગના પૂર્વીય છેડાને જોઈ શકું છું." ''ધ સંડે ગ્રાફિક'' નાં અહેવાલમાં શાહી કુટુંબને તેમની સંપત્તિના નુકસાન વ્યક્ત કરતુ જોઈ શકાય છે: {{quote|By the Editor: The King and Queen have endured the ordeal which has come to their subjects. For the second time a German bomber has tried to bring death and destruction to the home of Their Majesties...When this war is over the common danger which King George and Queen Elizabeth have shared with their people will be a cherished memory and an inspiration through the years.<ref>The Sunday Graphic, 18 September 1939, p. 1</ref>}} 15 સપ્ટેમ્બર 1940ના રોજ આરએએફ (RAF)નાં ચાલક રે હોલ્મ્સે મહેલ પર બોમ્બ હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા એક જર્મન પ્લેનને તોડી પડ્યું હતું.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/4398484.stm પાયલટ વ્હૂ 'સેવ્ડ પેલેસ' હોનર્ડ]" 2 નવેમ્બર 2005, ''બીબીસી ન્યૂઝ'' . પુન:પ્રાપ્તિ: 6 એપ્રિલ 2008</ref> હોલ્મસ પાસે દારૂગોળો ખાલી થઇ ગયો હતો અને તાત્કાલિક તેણે એ પ્લેનને તોડી પડવાનો નિર્ણય કર્યો. બંને પ્લેન અથડાયા અને તેમના ચાલક બચી ગયા, અને આ બનાવ ફિલ્મમાં ઝીલાયો હતો. બાદમાં લંડનના ઇમ્પિરિઅલ વોર મ્યુઝીયમ ખાતે આ પ્લેનના એન્જિનને પ્રદર્શિત કરાયું હતું. આ યુદ્ધ બાદ, તે બ્રિટીશ ચાલક રાજાનો સંદેશવાહક બન્યો, અને 2005માં 90 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/4398484.stm|title=Pilot who 'saved Palace' honoured |date= 2 November 2005|work=BBC news website|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|access-date=18 March 2009}}</ref> વિજયના દિવસ- 8 મે 1945 -નાં રોજ આ મહેલ બ્રિટનમાં થયેલી ઉજવણીનું કેન્દ્ર રહ્યો હતો, તે વખતે રાજા, રાની, અને રાજકુમારી એલીઝાબેથ, ભાવી રાણી અને રાજકુમારી માર્ગરેટ અટારીમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, તેમની પછવાડે મહેલની બારીઓ જોવા મળતી હતી, અને તેઓએ ધ મોલમાં રહેલી વિશાળ જનમેદનીનું અભિવાદન ઝીલ્યું હતું.<ref>''[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/8/newsid_3580000/3580163.stm 1945: રિજોઇસીંગ એટ એન્ડ ઓફ વૉર ઇન યુરોપ]'' (બીબીસી ''ઓન ધિસ ડૅ'' .) પુનઃ પ્રાપ્તિ 17 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> ચાર્લ્સ ડિકન્સ દ્વારા કરાયેલી નોંધ પ્રમાણે, આજથી 40 વર્ષ પૂર્વે ધ બોય જોન્સ નામની એક વ્યક્તિ 1838 અને 1841 દરમિયાન ત્રણ વખત આ મહેલમાં ઘુસવામાં સફળ રહી હતી.<ref name="dickens">ડિકન્સ, ચાર્લીઝ (5 જુલાઈ 1885) "[http://john-adcock.blogspot.com/2008/10/boy-jones.html ધ બોય જોનેઝ]", ''ઓલ ધ યર રાઉન્ડ'' , પૅજ 234–37.</ref> 1982માં માઈકલ ફેગન નામની વ્યક્તિએ બે વખત આ મહેલમાં ઘુસવામાં સફળતા મેળવી હતી અને તે પૈકીના એક પ્રયાસ દરમ્યાન તેણે રાણી સાથે વાત પણ કરી હતી.<ref>''[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922952,00.html ગોડ સેવ ધ ક્વીન, ફાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015070151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922952,00.html |date=15 ઑક્ટોબર 2010 }}'' સ્પેન્સર ડેવિડસન અને આર્થર વ્હાઇટ ''ટાઇમ મેગેઝિન'' 26 જુલાઈ 1982 પ્રાપ્તિ 3 February 2009</ref> અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, મહેલની પોલીસ જયારે રસ્તામાં હતી ત્યારે પણ રાણીએ સ્વસ્થતા જાળવી રાખી હતી અને ફેગને રાણી સામે કોઈ પડકારજનક પ્રયાસ કર્યો નહોતો. ===બગીચો, શાહી ઘોડાર અને રાજમાર્ગ === [[ચિત્ર:West facade of Buckingham Palace.JPG|thumb|350px|બકિંગહામ પેલેસનો પશ્ચિમી બાહ્ય હિસ્સો, પેલેસના બગીચામાંથી દેખાય છે.]] {{details|Buckingham Palace Garden}} આ મહેલની સામે, વિશાળ અને ઉદ્યાન જેવો બગીચો આવેલો છે, જે તેના તળાવ સાથે, લંડનનો સહુથી વિશાળ ખાનગી બગીચો છે.<ref>''[http://www.museumoflondon.org.uk/English/Collections/OnlineResources/X20L/Themes/1381/1092/ બકિંગહામ પેલેસ]'' (મ્યુઝિયમ ઓફ લંડન.) પુનઃપ્રાપ્તિ 17 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> પ્રત્યેક ઉનાળામાં રાણી અહિયાં પોતાની વાર્ષિક ગાર્ડન પાર્ટી યોજે છે, અને પોતાના જયંતી જેવા શાહી સીમાંચિહ્નોની ઉજવણી કરવા માટેનાં વિશાળ સમારંભો પણ યોજે છે. આ બગીચાની મૂળ કલ્પના કેપેબીલીટી બ્રાઉન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, તેની પુનર્રચના જોન નેશ અને કયું ગાર્ડન્સનાં વિલિયમ ટાઉનસેન્ડ એટનએ કરી હતી. કુત્રિમ તળાવ 1828માં સંપન્ન થયું હતું અને હાઈડ પાર્કમાં થઈને વહેતી સર્પેનટાઈનનાં પાણી વડે તેણે ભરવામાં આવ્યું. મહેલને અડીને શાહી ઘોડાર આવેલો છે, જેની રચના પણ નેશે કરી હતી, ત્યાં ગોલ્ડ સ્ટેટ કોચ સહિતના શાહી વાહનો રાખવામાં આવે છે. આ જૂનવાણી ઢબના શણગારેલા અને [[સોનું|સોનાનો ઢોળ]] ધરાવતા કોચની રચના સર વિલીયમ ચેમ્બર્સે 1760માં કરી હતી, તેની પેનલો જી. બી. સીપ્રીઅની દ્વારા રંગવામાં આવી છે.1762માં સંસદના સત્તાવાર પ્રારંભ માટે જ્યોર્જ ત્રીજાએ આનો સર્વપ્રથમવખત ઉપયોગ કર્યો હતો અને રાજા તેનો ઉપયોગ ફક્ત પદવીદાન અથવા જયંતીની ઉજવણીઓ માટે જ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page1210.asp|title=Kid's Zone:The Gold State Coach|publisher=The official website of the British Monarchy|access-date=25 May 2007}}</ref> આ ઘોડારમાં શાહી સમારોહના સરઘસમાં વપરાતા વાહક ઘોડાઓ પણ રાખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page556.asp|title=The Royal Residences > The Royal Mews|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009}}</ref> રાજમાર્ગ એ કોઈ સમારોહ દરમિયાન મહેલ તરફ જવા માટેનો રસ્તો છે, જેની રચના સર એસ્ટન વેબે કરી હતી. રાણી વિક્ટોરિયાના મુખ્ય સ્મારકના એક ભાગરૂપ આ માર્ગ 1911માં પૂરો થયો હતો. આ માર્ગ એમીરાલીટી આર્કથી, વિક્ટોરિયા મેમોરીઅલની ફરતે થઇ, કેનેડા ગેટ, સાઉથ આફ્રિકા ગેટ, અને ઓસ્ટ્રેલિયા ગેટ થઈને મહેલના આંગણ સુધી લંબાય છે. બ્રિટનની મુલાકાતે આવેલા અન્ય રાષ્ટ્રોના વડાઓનાં ઘોડેસવાર પલટન, મોટરકાફલા દ્વારા, અને દરવર્ષે સંસદના સત્તાવાર પ્રારંભ તેમજ ટ્રુપીંગ ધ કલર જેવા અધિકારીક પ્રસંગોએ રાજવી પરિવાર દ્વારા આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ===21મી સદી: શાહી ઉપયોગ અને જાહેર જનતા માટે સુલભતા === [[ચિત્ર:Buckinghampalacebalcony.jpg|left|thumb|300px|1986માં શાહી પરિવાર અટારીમાં. ]] દર વર્ષે આશરે 50,000 આમંત્રિત મહેમાનોને મહેલના બગીચામાં યોજાતી પાર્ટીઓ, સત્કાર સમારોહો, સભાઓ અને ભોજન સમારોહોમાં આવકારવામાં આવે છે. મહેલના બગીચામાં યોજાતી પાર્ટીઓની સંખ્યા સામાન્ય રીતે 3 હોય છે અને તે સામાન્યરીતે ઉનાળાની ઋતુમાં જુલાઈ મહિનામાં યોજાતી હોય છે. બકિંગહામ પેલેસનું આંગણ ચેન્જીંગ ઓફ ધ ગાર્ડસ માટે વપરાય છે, આ એક મહત્વનો સમારોહ છે અને તે પ્રવાસીઓ માટેનું આકર્ષણ છે (આ વિધિ ઉનાળુ મહિનાઓમાં દરરોજ અને શિયાળામાં એક દિવસ છોડીને યોજવામાં આવે છે). વિન્ડસર કેસલની જેમ જ આ મહેલ પણ બ્રિટીશ રાજ્યની માલિકીનો છે. સેન્દ્રિંગહામ હાઉસ અમે બાલમોરલ કેસલથી વિપરીત, આ મહેલ એ રાજાની અંગત મિલકત નથી. બકિંગહામ પેલેસ, વિન્ડસર કેસલ, કેન્સિંગટન પેલેસ અને સેન્ટ જેમ્સ પેલેસની સામગ્રી પૈકીની ઘણીખરી સામુદાયિક અર્થમાં રોયલ કલેક્શન તરીકે ઓળખાય છે; તેની માલિકી સ્વતંત્ર છે. ખાસ પ્રસંગોએ જાહેર જનતા તેને શાહી ઘોડારની નજીક આવેલી રાણીની ગેલેરીમાં જોઈ શકે છે. મહેલ અને કેસલથી વિપરીત, આ ગેલેરી સતત ખુલ્લી રહે છે અને તેમાં આ સંગ્રહમાંથી સતત બદલાતી રહેતી પસંદગીની વસ્તુઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. રાણીની ગેલેરીને સમાવતા ઓરડાઓ ભૂતપૂર્વ દેવધરના સ્થળે આવેલા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન મહેલ પર પડેલા સાત બોમ્બ પૈકીના એક બોમ્બને લીધે તેને નુકસાન થયું હતું. 1993થી દર ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર દરમિયાન જાહેર જનતા માટે મહેલના સ્ટેટ રૂમ ખુલ્લા રાખવામાં આવે છે. 1992ના આગ અકસ્માતમાં ઘણાખરા સ્ટેટ રૂમ નાશ પામ્યા બાદ, મહેલના પ્રવેશ શુલ્ક દ્વારા એકત્ર કરાયેલા નાણાંને અગાઉ વિન્ડસર કેસલનાં પુન:નિર્માણ માટે અલગ રાખી દેવામાં આવતા હતા. મે 2009માં, મહેલમાં મરામતના કામોની યાદીનાં નિકાલ માટે નાણાંની સરકાર પાસે રાજવી પરિવારે કરેલી માંગનાં પ્રતિસાદરૂપે, જાહેર હિસાબ સમિતિ અંગેના સાંસદોનાં જૂથે, એવો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો કે વાર્ષિક ભંડોળ પેટે વધારાના વાર્ષિક £4 મિલિયનનાં બદલામાં આ મહેલને હાલના 60 દિવસ કરતા વધુ દિવસો માટે લોકો માટે ખુલ્લો રાખવો જોઈએ અને તે સમયે રાજવી પરિવારનાં સદસ્યો રહેઠાણમાં હોવા જોઈએ.<ref name="MPs 60 days">{{cite news |title = Queen must open palace more in return for extra funds |work = The Daily Telegraph |location = London |date = 30 May 2009 |url = http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/theroyalfamily/5407953/Queen-must-open-palace-more-in-return-for-extra-funds.html |access-date = 4 June 2009 |first = Andrew |last = Pierce |archive-date = 5 જૂન 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090605085936/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/theroyalfamily/5407953/Queen-must-open-palace-more-in-return-for-extra-funds.html |url-status = dead }}</ref> હાલમાં આ મહેલની નિભાવણી માટે બ્રિટીશ સરકાર દરવર્ષે £15 મિલિયન આપે છે. આથી, બકિંગહામ પેલેસ એ બ્રિટીશ રાજાશાહીનાં પ્રતીક અને ઘર સમાન છે, તેમજ તે એક આર્ટ ગેલેરી તથા પ્રવાસીઓ માટેનું એક આકર્ષણ પણ છે. બ્રોમ્સગ્રોવ ગુઈલ્ડ<ref name="rob9"/> દ્વારા બનાવવામાં આવેલ વૈભવી રેલીંગ અને દરવાજો અને વેબના પ્રસિદ્ધ ફેકેડ (બાહ્ય ભાગ)ની પાછળનો આ મહેલ એ કેવળ રાણી અને રાજકુમાર ફિલિપનું સાપ્તાહિક દિવસ માટેનું ઘર જ નથી પણ તે ડ્યુક ઓફ યોર્ક અને અર્લ તેમજ કાઉન્ટેસ ઓફ વેસેક્સનું લંડન ખાતેનું રહેઠાણ પણ છે. શાહી સંગ્રહ દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરાયેલા એક પુસ્તકમાં વેબના પ્રસિદ્ધ ફેકેડનું વર્ણન "સહુકોઈ પોતાના મનમાં એક મહેલ માટે જેવી કલ્પના કરે છે તેવા મહેલ"<ref name="rob9"/> તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. આ મહેલ શાહી પરિવારના સભ્યોની ઓફીસ પણ છે અને તેમાં 450 લોકો કામ કરે છે. ==આ પણ જુઓ== {{Portal|London}} * બકિંગહામ પેલેસના ધ્વજ * બ્રિટિશ શાહી નિવાસસ્થાનોની યાદી ==નોંધ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==સંદર્ભો== {{Refbegin}} * બ્લેઇકી, થોમસ (2002). ''યુ લૂક ઓવફૂલી લાઇક ધ ક્વીનઃ વિટ એન્ડ વિઝડમ ફ્રોમ ધ હાઉસ ઓફ વિન્ડસર'' . લંડનઃ હાર્પર કોલિન્સ. આઇએસબીએન 0-14-200226-7 * ગોરિંગ, ઓ.જી. (1937). ''ફ્રોમ ગોરિંગ હાઉસ ટુ બકિંગહામ પેલેસ''. લંડનઃ આઇવોર નિકોલ્સન એન્ડ વૉટસન. * હેરિસ, જોહન; દ બેલાગ, જ્યોફ્રે; અને મિલર, ઓલિવર (1968). ''બકિંગહામ પેલેસ''. લંડનઃ નેલ્સન. આઇએસબીએન 0-7407-5029-1 * હીલે, એડ્મા (1997). ''ધ ક્વીન'સ હાઉસઃ અ સોશિયલ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . લંડનઃ પેન્ગ્વિન ગ્રૂપ. આઈએસબીએન 0415214483. * હેડલી, ઓલ્વેન (1971) ''ધ પિક્ટોરિયલ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . પિટકિન, આઈએસબીએન 0-85372-086-X * {{cite book|last=Jones|first=Nigel R.|title=Architecture of England, Scotland, and Wales|url=https://archive.org/details/architectureofen0000jone|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313318506}} * નૅશ, રોય (1980). ''બકિંગહામ પેલેસઃ ધ પેલેસ એન્ડ ધ પીપલ'' . લંડનઃ મેકડોનલ્ડ ફ્યુચુરા. આઈએસબીએન 0415214483. * રોબિન્સન, જોન માર્ટિન (1999). ''બકિંગહામ પેલેસ'' . રોયલ કલેક્શન, સેંટ જેમ્સ'સ પેલેસ, લંડન દ્વારા પ્રકાશિત આઈએસબીએન 1-902163-36-2. * વિલિયમ, નેવિલ (1971). ''રોયલ હોમ્સ'' . લટરવર્થ પ્રેસ. આઈએસબીએન ISBN 0-14-200226-7 * વૂધમ-સ્મિથ, સેસિલ (1973). ''ક્વીન વિક્ટોરીયા'' ''(અંક 1)'' હેમિશ હેમિલ્ટન લિ. * વ્રાઇટ, પેટ્રિસિયા (1999; સૌપ્રથમ પ્રકાશિત થઈ 1996). ''ધ સ્ટ્રેન્જ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . સ્ટ્રોઉડ, ગ્લોઉસીઝ.: સ્યુટન પબ્લિશિંગ લિ. આઈએસબીએન 0-7509-1283-9 {{Refend}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Buckingham Palace}} * [http://www.royal.gov.uk/TheRoyalResidences/BuckinghamPalace/BuckinghamPalace.aspx બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725122812/http://www.royal.gov.uk/theroyalresidences/buckinghampalace/buckinghampalace.aspx |date=25 જુલાઈ 2018 }}, બ્રિટિશ રાજાશાહીની સત્તાવાર વૅબસાઇટ * [http://www.royal.gov.uk/virtualtours/Flash%20Panoramas/ વાસ્તવમાં નેવિગેશન માટે બકિંગહામ પેલેસના ઓરડાઓની ડિરેક્ટરી (હાઇ અને લૉ રિઝોલ્યૂશન)] * [http://www.royalcollection.org.uk/default.asp?action=article&amp;ID=30 ધ સ્ટેટ રૂમ્સ, બકિંગહામ પેલેસ], રોયલ કલેક્શન: ઓપનિંગ ટાઇમ્સ એન્ડ ટિકિટ્સ * [http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/reference.aspx?uid=125895&amp;index=0&amp;mainQuery=buckingham%20palace&amp;searchType=all&amp;form=home બકિંગહામ પેલેસના ઐતિહાસિક ફોટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913054231/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/reference.aspx?uid=125895&index=0&mainQuery=buckingham%20palace&searchType=all&form=home |date=13 સપ્ટેમ્બર 2011 }} * [http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=45183 એકાઉન્ટ ઓફ બકિંગહામ પેલેસ, વિથ પ્રિન્ટ્સ ઓફ આર્લિન્ગ્ટન હાઉસ એન્ડ બકિંગહામ હાઉસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223226/http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=45183 |date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 }}, એડવર્ડ વૉલ્ફોર્ડ દ્વારા, ''જૂનું અને નવું લંડન'' , અંક 4, ચૅપ. VI (1878) * [http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=41820 એકાઉન્ટ ઓફ ધ એક્વિઝિશન ઓફ ધ મેનોર ઓફ એબરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927222436/http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=41820 |date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 }}, એફ. એચ. ડબ્લ્યૂ. શેફર્ડ (એડ.) દ્વારા, ''સર્વે ઓફ લંડન'' , અંક. 39, "ધ ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટ ઇન મૅફેર", ભાગ 1 (1977) * [http://www.earthpano.com/greatbritain/london/buckinghampalace/buckinghampalace1.htm ઇન્ટરેક્ટિવ પેનોરામાઃ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620214425/http://www.earthpano.com/greatbritain/london/buckinghampalace/buckinghampalace1.htm |date=20 જૂન 2010 }} * [http://tours.bayhometours.com/public/vtour/display/4715?idx=1 અહીં મેનુંમાં છઠ્ઠાં ક્રમના પેનોરામામાં આ પૅનોરામા ઉપલબ્ધ છે.] {{Royal palaces in the United Kingdom}} {{Coord|51.501|-0.142|scale:3000_region:GB-WSM_type:landmark|display=title}} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{EngvarB|date=August 2010}} [[શ્રેણી:બકિંગહામ પેલેસ]] [[શ્રેણી:લંડનમાં ગ્રેડ 1ની રક્ષિત ઇમારતો]] [[શ્રેણી:ગ્રેડ 1નાં રક્ષિત મહેલો]] [[શ્રેણી:લંડનની શાહી ઇમારતો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમમાં શાહી રહેઠાણો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં ઇમારતો અને માળખાઓ]] [[શ્રેણી:1703ની સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:1762ની સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:લંડનમાં મહેલો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં મુલાકાતીઓ માટેના આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:લંડનમાં ઐતિહાસિક હાઉસ સંગ્રહાલયો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં સંગ્રહાલયો]] [[શ્રેણી:ડાય અનધર ડે]] [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડમાં નિયોક્લાસિકલ સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:નિયોક્લાસિકલ મહેલો]] nkkws4y7hcsshffmzsnzwajv4jaw4z2 0 30232 905506 905045 2026-09-22T02:59:58Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905506 wikitext text/x-wiki [[File:Molarsindevelopment11-24-05.jpg|right|300px|thumb|નીચે જમણી બાજુની એક્સ-રે તસવીર (ડાબેથી જમણે) ત્રીજી, બીજી અને પહેલી દાઢ વિકાસના અલગ અલગ તબક્કે.]] '''દાંતનો વિકાસ''' અથવા તો '''દંતજનન''' એવી જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ગર્ભીય કોશિકાઓમાંથી [[દાંત]] ઉત્પન્ન થાય છે, વિકાસ પામે છે અને મોંમાં તે ફૂટીને નીકળે છે. વિવિધ પ્રજાતિઓ દાંત ધરાવતી હોવા છતાં, માનવ સિવાયની પ્રજાતિઓમાં દાંતનો વિકાસ મોટાભાગે માનવ જેવો જ હોય છે. માનવ દાંત માટે એક સ્વસ્થ મૌખિક પરિસ્થિતિ, દંતવલ્ક, દંતીન, સિમેન્ટમ (દાંતના ઉપરનું આવરણ) અને દંતકોશ ચોક્કસપણે ભ્રૂણના વિકાસના યોગ્ય તબક્કે વિકાસ પામે તે જરૂરી છે. બાળકોમાં જોવા મળતા પ્રારંભિક (બાળ) દાંત એટલે કે દુધિયા દાંત છઠ્ઠાથી આઠમા અઠવાડિયા દરમિયાન તૈયાર થાય છે, અને કાયમી દાંત બારમા અઠવાડિયાથી બનવાનું શરૂ થાય છે.<ref name="OH1">{{Cite book|author=Ten Cate, A. R. |title=Oral histology: development, structure, and function |url=https://archive.org/details/oralhistologydev0000tenc_s2p2 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/oralhistologydev0000tenc_s2p2/page/81 81]–102 |isbn=0-8151-2952-1}}</ref> જો દાંતનો વિકાસ આ સમયગાળા કે તેની આસપાસના સમયમાં ના થાય, તો આ દાંતનો વિકાસ પછી ક્યારેય નથી થતો. દાંતના શરૂઆતી વિકાસની પ્રક્રિયા પર સંશોધનમાં ધ્યાન આપવા માટે એક નોંધપાત્ર રકમ આપવામાં આવી છે. એક વાતને વ્યાપક રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે કે પ્રથમ ગીલ કમાનની પેશીઓમાં એવુ પરિબળ હોય છે જે દાંતના વિકાસ માટે જરૂરી છે.<ref name="OH1"></ref> કરોડરજ્જૂ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં કેટલીક ઉપકલા પેશીઓ (‘ફેનેરેસ’) ચોક્કસ રચનાનો જાડી થયા બાદ ઉત્પન થાય છેઃ કેરેટીનાવાળી રચનાઓ (વાળ, નખ) અથવા એક્સોસ્કેલેટોન રચના (ભીંગડા કે કાચલી, દાંત). શાર્ક માછલીમાં પટ્ટાભ ભીંગડાં અને દાંતને એક સરખા અંગો ગણવામાં આવે છે. ==સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ== [[File:Toothbud11-19-05labeled.jpg|right|200px|thumb|હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ દાંતની કલિકાને દર્શાવે છે.એઃ દંતવલ્ક ઓર્ગન (કઠણ ભાગ) બીઃ ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) બીઃ કેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)]] દાંતની કલિકા (કેટલીક વખત દાંતના જર્મ (પ્રારંભિક અંગ) તરીકે પણ ઓળખાય છે) એકત્રિત થયેલી કોશિકાઓ છે જે અંતે દાંતની રચના કરે છે.<ref name="Longhorns_Medical">યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ.</ref> આ કોશિકાઓ પ્રથમ જડબાની કમાન અને મજ્જતંતુઓના છેડાઓના એક્ટોમેસેન્શેમના બાહ્યત્વક સ્તરમાંથી ઉત્પન થાય છે.<ref name="OH1"></ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Partanen AM |title=Regulation of organogenesis. Common molecular mechanisms regulating the development of teeth and other organs |journal=The International Journal of Developmental Biology |volume=39 |issue=1 |pages=35–50 |year=1995 |month=February |pmid=7626420 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=7626420}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Kettunen P, Aberg T |title=Epithelial-mesenchymal signaling during tooth development |journal=Connective Tissue Research |volume=32 |issue=1-4 |pages=9–15 |year=1995 |pmid=7554939 |doi=10.3109/03008209509013700}}</ref> દાંતની કલિકા ત્રણ ભાગોમાં આકાર પામેલી હોય છેઃ દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અંગ, ડેન્ટલ પેપિલે (અંદરનો પોચો ભાગ) અને ડેન્ડલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ). ''દંતવલ્ક અંગ'' બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા (બાહ્ય કઠણ પડ) અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા (અંદરનું કઠણ પડ), તારાકાર જાલિકા (તારામય જાળી જેવી રચના) અને સ્ટ્રેટમ મધ્યસ્થાન.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> આ કોશિકાઓ એમેલોબ્સાસ્ટ્સમાં વધારો કરે છે, જે દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલા ઉત્પન કરે છે. જ્યાં બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના જોડાણને સર્વાઈકલ લૂપ કહેવાય છે.<ref name="OH1"></ref> અંદરની પેશીઓમાં આવેલી સર્વાઈકલ લૂપની કોશિકાઓ હેર્ટવિગના બાહ્ય મૂળ આવરણની રચના કરે છે, જે દાંતના મૂળનો આકાર નક્કી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2010}} ''ડેન્ટલ પેપિલે'' કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં ઉત્પન થાય છે, જે દાંતના મુખ્ય દ્રવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ છે.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> વધુમાં, ડેન્ટલ પેપિલે અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા દાંતના ટોચના આકારને નક્કી કરે છે.<ref name="OH1"></ref> ડેન્ટલ પેપિલેમાં આવેલી મેસેન્શેમલ કોશિકાઓ દાંતના ગરભની રચના માટે જવાબદાર છે. ''દાંતની ફોલ્લી'' ત્રણ મહત્વની વસ્તુની વૃદ્ધિ કરે છે: સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ, ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ, અને ફાઈબરોબ્લાસ્ટ. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ દાંતના સિમેન્ટમ (દાંતનું બાહ્ય પાતળુ પડ) ઉત્પન કરે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ (અસ્થિસર્જક કોષ) દાંતના મૂળની આસપાસ એલ્વીઓલર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિની રચના કરે છે. ફાઈબરોબ્લાસ્ટ પિરિઓડોન્ટલ લિગ્મન્ટ (અસ્થિબંધન)નો વિકાસ કરે છે, જે દાંતને સિમેન્ટમની મદદથી એલ્વીઓલર સાથે જોડે છે.<ref>{{Cite book|first1=Michael H. |last1=Ross |first2=Gordon I. |last2=Kaye |firs3=Wojciech |last3=Pawlina |title=Histology: a text and atlas: with cell and molecular biology |url=https://archive.org/details/histologytextatl04edross |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2003 |page=[https://archive.org/details/histologytextatl04edross/page/453 453] |isbn=978-0-683-30242-4 |edition=4th}}</ref> ===માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા=== નીચે દર્શાવેલ કોષ્ટક માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા રજૂ કરે છે.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/32 32], 45, and 53 |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> આઈ.યુ. (I.U.) એટલે ''ગર્ભાવસ્થામાં''. દુધિયા (પ્રારંભિક) દાંતના કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો ગર્ભાવસ્થામાં કેટલા અઠવાડિયામાં એમ દર્શાવેલ હોય છે. <center> <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center;" border="BORDER" ! ! colspan=8 style="background:#efefef;padding:3px" | ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત |- ! style="width:10em" | પ્રારંભિક દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત ! style="width:5em" colspan=1 |તીક્ષ્ણ દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ ! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ |- | style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો | 14&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 16&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 17&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 15.5&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 19&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) |- | style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ) | 1.5&nbsp;મહિના | 2.5&nbsp;મહિના | 9&nbsp;મહિના | 6&nbsp;મહિના | 11&nbsp;મહિના |- | style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ | 1.5&nbsp;વર્ષ | 2&nbsp;વર્ષ | 3.25&nbsp;વર્ષ | 2.5&nbsp;વર્ષ | 3&nbsp;વર્ષ |- ! ! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | &nbsp;નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત&nbsp; |- | style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો | 14&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 16&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 17&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 15.5&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) | 18&nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.) |- | style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ) | 2.5&nbsp;મહિના | 3&nbsp;મહિના | 9&nbsp;મહિના | 5.5&nbsp;મહિના | 10&nbsp;મહિના |- | style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ | 1.5&nbsp;વર્ષ | 1.5&nbsp;વર્ષ | 3.25&nbsp;વર્ષ | 2.5&nbsp;વર્ષ | 3&nbsp;વર્ષ |} {| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center" border="BORDER" ! ! colspan=8 style="background:#efefef;padding:3px" |ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત |- ! style="width:10em" | કાયમી દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત ! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ ! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ ! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ ! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ ! style="width:5em" colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ |- | style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો | 3–4&nbsp;મહિના | 10–12&nbsp;મહિના | 4–5&nbsp;મહિના | 1.5–1.75&nbsp;વર્ષ | 2–2.25&nbsp;વર્ષ | જન્મ સમયે | 2.5–3&nbsp;વર્ષ | 7–9&nbsp;વર્ષ |- | style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ) 4-5 વર્ષ 4-5 વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 5–6&nbsp;વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 2.5–3&nbsp;વર્ષ 7-8 વર્ષ | 12–16&nbsp;વર્ષ |- | style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ | 10&nbsp;વર્ષ | 11&nbsp;વર્ષ | 13–15&nbsp;વર્ષ | 12–13&nbsp;વર્ષ | 12–14&nbsp;વર્ષ | 9–10&nbsp;વર્ષ | 14–16&nbsp;વર્ષ | 18–25&nbsp;વર્ષ |- ! ! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | &nbsp;નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત&nbsp; |- | style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો | 3–4&nbsp;મહિના | 3–4&nbsp;મહિના | 4–5&nbsp;મહિના | 1.5–2&nbsp;વર્ષ | 2.25–2.5&nbsp;વર્ષ | જન્મ સમયે | 2.5–3&nbsp;વર્ષ | 8–10&nbsp;વર્ષ |- | style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ) 4-5 વર્ષ 4-5 વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 5–6&nbsp;વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 2.5–3&nbsp;વર્ષ 7-8 વર્ષ | 12–16&nbsp;વર્ષ |- | style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ | 9&nbsp;વર્ષ | 10&nbsp;વર્ષ | 12–14&nbsp;વર્ષ | 12–13&nbsp;વર્ષ | 13–14&nbsp;વર્ષ | 9–10&nbsp;વર્ષ | 14–15&nbsp;વર્ષ | 18–25&nbsp;વર્ષ |} </div> </center> ==દાંતની કલિકાનો વિકાસ== દાંત રચવાની શરૂઆતના તબક્કા પૈકી એક કે જેને માઈક્રોસ્કોપની મદદથી જોઈ શકાય છે તે વેસ્ટિબ્યૂલર પડ અને દાંતના પડ વચ્ચેનો તફાવત છે. દાંતનું પડ વિકાસ પામી રહેલા દાંતની કલિકાને મોં ના ઉપકલા સ્તર સાથે ઘણા સમય સુધી જોડી રાખે છે.<ref>યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26'' [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }} ઉપલબ્ધ.</ref> દાંતનો વિકાસ સામાન્યપણે નીચે મુજબના તબક્કામાં વહેંચાયેલો હોય છેઃ કલિકાના ઉગી નીકળવાનો તબક્કો, પડ, ઘંટાકાર અને છેવટે પૂર્ણ દાંત. દાંતના વિકાસના તબક્કાઓને અલગ પડવાની કામગીરી સમગ્ર પ્રક્રિયામાં થતા ફેરફારોને વિવિધ તબક્કામાં દર્શાવવાનો પ્રયાસ છે; અવારનવાર એ નક્કી કરવુ મુશ્કેલ બની જાય છે કે કયો તબક્કો ચોક્કસપણે વિકસી રહેલા દાંત માટે લાગુ પડી શકે છે.<ref name="OH1"></ref> આ નિર્ધારણ આગળ જતા તેના જેવા જ વિકસી રહેલા દાંતના વિવિધ પેશી વિજ્ઞાનના ભાગના બદલાતા દેખાવ પરથી પૂર્ણ થઈ શકે છે, જે અલગ અલગ તબક્કે દેખાઈ શકે છે.{{Clarify|date=December 2010}} ===કલિકાના તબક્કો=== કલિકાના તબક્કાની લાક્ષણિકતા તે છે કે દાંતની કલિકા એક સ્પષ્ટ ગોઠવણીની કોશિકા વગર જોવા મળે છે. આ તબક્કો તકનીકી રીતે જડબાના એક્ટોમેસેન્શમમાં ઉપકલા કોશિકા ઉત્પન થતા જ શરૂ થઈ જાય છે.<ref name="OH1"></ref> લાક્ષણિક રીતે, જ્યારે ગર્ભ અંદાજે 6 અઠવાડિયાનું હોય ત્યારે આ જોવા મળે છે.<ref name="Wheaters-255">{{Cite book|author=Barbara Young, Paul R. Wheater |title=Wheaters Functional Histology |publisher=Elsevier Health Sciences |page=255 |url=http://books.google.com/?id=88tla60sHAUC&pg=PA255&lpg=PA255 |isbn=9780443068508 |year=2006}}</ref> દાંતની કલિકા પોતે જ દાંતના પડના છેડે કોશિકાઓના જૂથ સમાન હોય છે. ===પડ તબક્કો=== [[File:capstage11-23-05.jpg|right|150px|thumb|કેપ તબક્કા (આકાર તબક્કા)ના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.]] દાંતના અંકૂરણની કોશિકાઓની ગોઠવણીનું પ્રથમ લક્ષણ પડ તબક્કામાં જોવા મળે છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓનું નાનુ જૂથ કોશિકીય ઘટકોનું ઉત્પાદન અટકાવી દે છે, જે આ કોશિકાઓના જથ્થામાં પરિણમે છે જેને ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) કહેવાય છે. આ તબક્કે, દાંતની કલિકા એક્ટોમેસેન્શલ જથ્થાની આસપાર વિકાસ પામે છે, જે પડની ઉપર દેખાય છે, અને અંતે દંતવલ્ક (અથવા ડેન્ટલ) ઓર્ગન એટલે કે દાંતનો બાહ્ય કઠણ ભાગ બની જાય છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓના ઘટ્ટ થવાની પ્રક્રિયાને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) કહેવાય છે જે દંતવલ્ક અંગની આસપાસ હોય છે અને ડેન્ટલ ફોલિકલ સુધી મર્યાદિત હોય છે. તબક્કાવાર, દંતવલ્ક અંગ કઠણ ભાગ ઉત્પન કરવાનું શરૂ કરશે, ડેન્ટલ પેપિલે દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) અને ગરભ, તેમજ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) દાંતની આસપાસની રચના ઉત્પન કરશે.<ref name="OH1"></ref> [[File:Earlybellstage11-18-05.jpg|left|200px|thumb|પ્રારંભિક ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.સ્પષ્ટ કોશિકા સંગઠન જોવા મળે છે.]] ===ઘંટાકાર તબક્કો=== {{refimprove|section|date=December 2010}} ઘંટાકાર તબક્કો વિકાસ પ્રક્રિયામાં થતા પેશીય તફાવત અને આકાર તફાવત માટે ઓળખાય છે. આ તબક્કે દાંતના અંગ ઘંટ આકારના હોય છે, અને તેમાની મોટાભાગની કોશિકાઓ તેના તારા આકારના કારણે તારાકાર જાલિકા (તારાઓના ઝૂમખા જેવી રચના) કહેવાય છે.<ref name="OH1"></ref> દંતવલ્ક અંગની આસપાસની કોશિકાઓ ત્રણ અલગ અલગ પડમાં વહેંચાયેલી હોય છે. દાંતના અંગની આસપાસમાં ઘનાકાર સ્વરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> ડેન્ટલ પેપિલેની નજીકમાં દંતવલ્ક અંગની સ્તંભાકારે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે. આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને તારાકાર જાલિકા વચ્ચેની કોશિકાઓ એક સ્તર રચે છે જે સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (પડની વચ્ચેનો ભાગ) તરીકે ઓળખાય છે. દાંતના અંગની ધાર કે જ્યાં બાહ્ય અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા જોડાય છે તે ''સર્વાઈકલ લૂપ'' તરીકે ઓળખાય છે.<ref>યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30'' [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }} ઉપલબ્ધ.</ref> ટૂંકમાં કહીએ તો, છેક અંદરથી છેક બહારની દિશામાં આવતા સ્તરો જેમાં દાંતીન, દંતવલ્ક (દંતવલ્ક ઉપકલા દ્વારા રચાયેલા, અથવા ‘એમેલોબ્લાસ્ટ્સ’, કારણ કે તેઓ ઉપર કે બહારની બાજુએ ખસતા હોવાથી), આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (વિશેષરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કૃત્રિમ પ્રવૃત્તિઓને આધાર આપે છે) જેને અનુસરે છે તે પ્રારંભિક ‘દંતવલ્ક અંગ’નો ભાગ છે, જેની મધ્યનો ભાગ તારાકાર જાલિકા કોશિકાઓનો બનેલો હોય છે. આ બધુ જ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા સ્તરથી ઢંકાયેલું હોય છે. બાકીની ઘટનાઓ ઘંટાકાર તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. દાંતનું પડ છુટા પડી રહેલા અને વિકસી રહેલા દાંતને સંપૂર્ણપણે મૌખિક ખાડાના ઉપકલાથી અલગ કરે છે; જ્યાં સુધી મોંમાં દાંત સંપૂર્ણપણે ઉત્પન ન થાય ત્યાં સુધી તે ફરી જોડાતા નથી.<ref name="OH1"></ref> [[File:Latebellstage11-18-05.jpg|right|200px|thumb|પાછળના ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.ટોચના ભાગે દાંતના પાતળા પડના વિઘટન જોવા મળે છે.]] દાંતનો ટોચનો આકાર, કે જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના આકારથી પ્રભાવિત હોય છે, તે પણ આ તબક્કે આકારપામે છે. આખા મોંમાં, તમામ દાંત સમાન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે; દાંત શા માટે અલગ અલગ ટોચ રચે છે તે બાબત હજુ પણ અચોક્કસ છે – ઉદાહરણ તરીકે રાક્ષસી દાંત સામે તીક્ષ્ણ દાંત. બે મુખ્ય પૂર્વધારણાઓ ચાલી રહી છે. “ફિલ્ડ મોડેલ” દર્શાવે છે કે દાંતના વિકાસ દરમિયાન એક્ટોમેસેન્શેમમાં દરેક પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઘટકો હોય છે. ચોક્કસ પ્રકારના દાંત જેમકે રાક્ષસી દાંત વગેરે માટે ઘટકો હોય છે જે મોંમાં એક ભાગમાં રહેલા હોય છે અને ઝડપથી અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે. આમ, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, “ઈન્સાઈઝર ફિલ્ડ” એવા પરિબળો હોય છે જે રાક્ષસી દાંત આકારના દાંતનો વિકાસ કરે છે, અને આ ક્ષેત્ર મધ્ય ઈન્સાઈઝર વિસ્તારમાં સંકેન્દ્રિત હોય છે, પરંતુ તીક્ષ્ણ દાંતના વિસ્તારમાં ઝડપથી ઘટી જાય છે. અન્ય પ્રબળ પૂર્વધારણા છે, “ક્લોન મોડેલ”, જે દર્શાવે છે કે ચોક્કસ પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઉપકલા પ્રોગ્રામ હોય છે જે એક્ટોમેસેન્શમલ કોશિકાઓમાં આવેલું એક જૂથ છે. કોશિકાઓના આ જૂથને ક્લોન કહેવાય છે, જે દાંતના પડને દાંતના વિકાસમાં ફેરવે છે, જેના કારણે દાંતની કલિકાની રચના થાય છે. દાંતના પડનો વિકાસ “પ્રોગ્રેસ ઝોન” નામના વિસ્તારમાં ચાલુ જ રહે છે. આ પ્રોગ્રેસ ઝોન એક વખત પ્રથમ દાંતના કલિકાથી અમુક ચોક્કસ અંતરે જતો રહે એટલે, બીજા દાંતની કલિકાનો વિકાસ શરુ થઈ જાય છે. આ બંને મોડેલ ફરજિયાતપણે પરસ્પર અનન્ય નથી, કે પછી દંત વિજ્ઞાનમાં આ પ્રમાણે થતું હોવા બાબતે વ્યાપકપણે સ્વીકારાયેલા પણ નથીઃ એવી ઉપધારણા કરવામાં આવે છે કે બંને મોડેલ વિવિધ તબક્કે દાંતના વિકાસને અસર કરે છે.<ref name="OH1"></ref> વિકાસપામી રહેલા દાંતમાં આ તબક્કે જોવા મળતા અન્ય માળખાઓમાં દંતવલ્ક નોટ્સ (પડ ત્વચા ગ્રંથિ), દંતવલ્ક કોર્ડ્સ (પડ ત્વચા તંતુ) અને દંતવલ્ક નિશ (પડ ત્વચા ખાડા) હોય છે.<ref name="OH1"></ref> [[File:Enamelmineralization11-17-05.jpg|left|250px|thumb|કઠણ પેશીઓના વિકાસની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.એમેલોબ્લાસ્ટસ કઠણ ભાગ રચે છે, જ્યારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચે છે.]] ===ક્રાઉન સ્ટેજ(દાંતનો ટોચનો તબક્કો)=== દંતવલ્ક અને દાંતીન સહિતની કઠણ પેશીઓ, દાંત વિકાસના બીજા તબક્કામાં વિકાસ પામે છે. આ તબક્કાને ક્રાઉન, અથવા મેચ્યૂરેશન(પૂર્ણિવકાસ) કહે છે, કેટલાંક સંશોધકોએ આ તબક્કા નક્કી કર્યા છે. આ તબક્કા ખાતે મહત્વના સેલ્યુલર ફેરફારો થાય છે. અગાઉના તબક્કામાં, દાંતના વિકાસના સમગ્ર કદને વધારવા માટે તમામ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાઓનું વિભાજન થાય છે, પરંતુ સૂત્રવિભાજન પ્રક્રિયા(મિટોસિસ) કહેવાતું ઝડપી વિભાજન, દાંત રચનાના ટોચના સ્થાને ક્રાઉન તબક્કા દરિમયાન અટકે છે. આ તબક્કે પ્રથમ ખનિજીકૃત કઠણ પેશીઓની રચના થાય છે. આજ સમયે, આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાનો આકાર આયનાકારમાંથી બદલાઈને સ્તંભાકાર થાય છે. આ કોશિકાઓના મધ્યવર્તી ભાગની આસપાસ ભેગા થતા બીજા ભાગો મધ્યસ્થાનની નજીક અને ડેન્ટલ પેપિલેથી દૂર તરફ ગતિ કરે છે.<ref name="OH1"></ref> [[File:Crosssectiontooth11-24-05.jpg|right|150px|thumb|દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.દાંતીનનો નળી આકારનો દેખાવ જોવા મળે છે. એઃ દાંત કઠણ ભાગ બીઃ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)]] ડેન્ટલ પેપિલેની કોશિકાઓની નજીકના થરના કદમાં એકાએક વધારો થાય છે અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્વવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટસથી અલગ પડે છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , p. 444.</ref> સંશોધનકર્તાઓનું માનવું છે કે આંતરિક દંતવલ્ક ઇપિથેલીયમમાં ફેરફાર ન થાય તો ઓ઼ડોન્ટોબ્લાસ્ટસની રચના થઇ શકે નહીં. આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલામાં પરિવર્તન અને ક્સ્પ (બે તંતુઓને જોડતી વક્ર ટોચ) તરફથી મળતી માહિતીના આધારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ રચાવાનું ચાલુ રહેતા, ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એક ચોક્કસપ્રકારનો પદાર્થ છોડે છે, જે તાત્કાલિક તેની આસપાસમાં જોવા મળતો એક કાર્બનિક ખડક જેવો પદાર્થ હોય છે. કાર્બનિક ખડક જેવા પદાર્થમાં દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)ની રચના માટે જરૂરી તત્વો આવેલા હોય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો સંગ્રહાયેલા હોવાથી, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) તરફ આગળ વધે છે. આમ, દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) કરતા વિપરિત રીતે, દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચાવાની શરૂઆત દાંતની બહારની સપાટીની નજીકમાં થાય છે અને અંદરની તરફ આગળ વધે છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ અંદરની બાજુએ આગળ વધવાથી કોષરસીય વિસ્તરણ રહી જાય છે. આ વિસ્તરણોની આસપાસ દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)ની રચનાના કારણે દાંતીનના અનોખા, ટૂબ્યૂલર માઈક્રોસ્કોપિક (સુક્ષ્મ નળી જેવી રચનાઓ) જોવા મળે છે.<ref name="OH1"></ref> દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચાવાનું શરૂ થયા બાદ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કોશિકાઓ દાંતીનથી વિરુદ્ધ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ ખડકીય પદાર્થ ઝડપથી ખનિજયુક્ત બની જાય છે અને દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ બને છે. દાંતીનની બહારની બાજુએ એમેલોબ્સાટ્સ હોય છે, જે એવી કોશિકાઓ છે કે તે બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયાને યથાવત રાખે છે; બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે, અને દાંતના વિકાસમાં બાહ્ય સપાટીમાં વધુ પદાર્થો ઉમેરાતા જાય છે. ==કઠણ પેશીનું નિર્માણ== [[File:Tooth Section.svg|right|300px|thumb|વિકાસ પામી રહેલા દાંતના વિભાગો]] ===દંતવલ્ક (દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ)=== {{Main|Amelogenesis}} દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) રચનાને એમેલોજેનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના ક્રાઉન સ્ટેજ (દાંતનો ટોચનો તબક્કો) પહેલાં તે રચાય છે. ‘રેસિપ્રોકલ ઈન્ડકશન’(અરસપરસ ખેંચવું તે) દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીન (મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય) વચ્ચેના સંબંધોનું સંચાલન કરે છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્કની રચના કરતાં પહેલાં થાય છે. સામાન્ય રીતે, દાંતના બાહ્ય પડની રચના બે તબક્કામાં થાય છે. સ્ત્રાવક અને પૂર્ણ વિકાસ.<ref>કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 197.</ref> સ્ત્રાવક તબક્કામાં પ્રોટીન્સ અને કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો આંશિક રીતે ખનિજીકૃત પડની રચના કરે છે. પૂર્ણ વિકાસ તબક્કો દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ને ખનિજીકૃત કરે છે. સ્ત્રાવક તબક્કામાં, એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) પ્રોટીન્સ મુક્ત કરે છે, જે દંતવલ્ક મેટ્રિક્સમાં યોગદાન આપે છે, જેને એન્ઝાઈમ આલ્કલાઈન ફોસ્ફેટ દ્વારા આંશિક રીતે ખનિજીકૃત કરાય છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 445.</ref> ગર્ભાવસ્થાના ત્રીજા અથવા ચોથા મહિનાની આસપાસ સામાન્ય રીતે દેખાતી આ ખનિજીકૃત પેશી, શરીરમાં દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની સૌપ્રથમ હાજરી ગણવામાં આવે છે. દાંતીનની સાથે દાંતની ટોચ બને છે તે સ્થાન ખાતે ઈનેલમ (બાહ્ય પડ) પર એમેલોબ્લાસ્ટ્સ જમા થાય છે. દંતવલ્કની રચના તે પછી દાંતના કેન્દ્ર સ્થાનેથી બહારની તરફ આગળ વધે છે. પૂર્ણ વિકાસના તબક્કામાં, દંતવલ્કની રચનામાં ઉપયોગમાં લેવાતાં કેટલાંક પદાર્થોને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્કમાંથી બહાર કાઢે છે. આમ, સ્ત્રાવક તબક્કામાં બનતા દંતવલ્ક ઉત્પાદનમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સની કામગીરી બદલાય છે અને વિશેષ પ્રકારના પદાર્થમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ તબક્કામાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા પરિવહન થતી સામગ્રીમાં મોટાભાગે પ્રોટીન્સ હોય છે જે સંપૂર્ણ ખનિજીકૃત થવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હોય છે. મહત્વના પ્રોટીન્સમાં એમેલોજેનિન્સ, એમેલોબ્લાસ્ટિન્સ, દંતવલ્કિન્સ અને ટફટેલિનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 447.</ref> આ તબક્કાના અંતમાં, દંતવલ્ક તેની ખનિજીકરણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે.. ===દાંતીન( દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)=== {{Main|Dentinogenesis}} દાંતીનોજેનિસિસ તરીકે ઓળખાતી દંત રચના દાંતના વિકાસના ક્રાઉન તબક્કામાં પ્રથમ ઓળખી શકાય તેવો ભાગ છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચના પહેલા રચાય છે દાંતીન રચનાના વિવિધ તબક્કા, ઢંકાયેલા ટેન્ટિન, પ્રાથમિક દાંતીન, બીજુ દાંતીન અને ત્રીજી દાંતીન જેવા દાંતીનના વિવિધ પ્રકારમાં પરિણમે છે. દાંતીન રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)ની કોશિકાઓથી અલગ હોય છે. તે દાંતના ભાવિ ટોચના વિસ્તારની નજીક આવેલા આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાને સીધા અડીને આવેલા વિસ્તારની આસપાસ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરવાનું શરૂ કરે છે. કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થમાં મોટા વ્યાસ(0.1—0.2 μm વ્યાસમાં) સાથે કોલેજન ફાઈબર (રેસા) ભરેલું હોય છે.<ref name="OH3">કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 128-139.</ref> ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતના કેન્દ્ર તરફ આગળ વધવાની શરૂઆત કરે છે અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયા કહેવાતા વિસ્તૃતિકરણની રચના કરે છે.<ref name="OH1"></ref> આમ, દાંતીન રચના પ્રક્રિયા દાંતની અંદર તરફ થાય છે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયાના કારણે હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ પદાર્થનો સ્ત્રાવ થાય છે અને ખડકીય પદાર્થનું ખનિજીકરણ થાય છે. ખનિજીકરણના આ વિસ્તાર ઢંકાયેલા ટેન્ટિન તરીકે ઓળખાય છે અને તે 150 μm જાડું પડ હોય છે.<ref name="OH3"></ref> પહેલેથી જ ઉપસ્થિત એવા ડેન્ટલ પેપિલેના પદાર્થમાંથી મેન્ટલ દાંતીનનો આકાર રચાય છે, જેની સરખામણીમાં પ્રાથમિક દાંતીન વિવિધ પ્રક્રિયા દ્વારા રચાય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સના કદમાં વધારો, ખનિજીકરણ માટેના કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થ માટે યોગદાન આપનારી કોઈપણ વધારાની કોશિકાઓનાં સ્ત્રોતોની ઉપલબ્ધીને ખતમ કરી નાંખે છે. વધુમાં, મોટા ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ નાની માત્રામાં સ્ત્રાવ થઈ શકે તેવા કોલજેન ઉત્પન્ન કરે છે, જે વધુ ચુસ્ત વ્યવિસ્થત, વિવિધ ન્યૂક્લીએશનમાં પરિણમે છે, જેનો ખનિજીકરણમાં ઉપયોગ થાય છે. અન્ય સામગ્રીઓનો (લિપિડ્સ, ફોસ્ફોપ્રોટીન્સ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સ જેવા) પણ સ્ત્રાવ થાય છે.<ref name="OH3"></ref> મૂળ રચના પૂરી થયા બાદ બીજા દાંતીનની રચના થાય છે અને તે ખૂબ જ ધીમા દરે થાય છે. દાંત સાથે એકસરખા દરે તે રચાતું નથી, પણ તેના બદલે દાંતના ઉપરના ભાગની નજીકના ક્ષેત્ર સાથે ઝડપથી રચાય છે.<ref>સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 13.</ref> આ વિકાસ જીવનભર ચાલુ રહે છે અને જૂના જમાનાની વ્યક્તિઓમાં જોવા મળતા ગરભ(પલ્પ)ના નાના વિસ્તાર માટે ગણતરીમાં લેવાય છે.<ref name="OH3"></ref> ત્રીજુ દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય રીપેરેટિવ દાંતીન તરીકે ઓળખાય છે, જે એટ્રિશન અથવા ડેન્ટલ કેરિઝ જેવા સ્ટિમૂલીની પ્રતિક્રિયામાં રચાય છે.<ref>સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 183.</ref> [[File:Crosssectionroottooth11-24-05.jpg|left|200px|thumb|મૂળમાં દાંતનો ત્રાંસો ભાગ.સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે, અવિઘટિત સિમેન્ટમએઃ દાંતીન બીઃ સિમેન્ટમ]] ===સિમેન્ટમ (જડબા સાથે દાંતને જોડતું પડ)=== સિમેન્ટમ રચનાને સિમેન્ટોજિનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના અંતિમ તબક્કામાં તે થાય છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એવી કોશિકાઓ છે જે સિમેન્ટોજિનેસિસ માટે જવાબદાર છે. સિમેન્ટમ બે પ્રકારના હોય છેઃ સેલ્યુલર(નાના કોષોનું બનેલું) અને અસેલ્યુલર (એક કોશીય)<ref>જ્હોન્સન, ''બાયોલોજી ઓફ ધ હ્યુમન ડેન્ટીસ્ટન'' , પાનુ. 183.</ref> એસેલ્યુસર સિમેન્ટમ સૌપ્રથમ રચાય છે. ફોલિક્યુલર (નાની ગ્રંથિ) કોશિકાઓમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ જુદુ પડે છે, જે એકવાર હેર્ટવિગના ઈપિથેલિયલ રૂટ શેથ(એચઈઆરએસ (HERS)) બગડવાની શરૂઆત થાય ત્યારે જ દાંતના મૂળની સપાટી સુધી પહોંચી શકે છે. દાંતમાંથી દૂર જતાં પહેલાં સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, મૂળની સપાટીની જમણી બાજુ પર સુક્ષ્મ કોલેજેન ફાઈબર (રેસા)નો સ્ત્રાવ કરે છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સની ગતિ સાથે, ફાઈબર (રેસા)ના સમૂહની જાડાઈ અને વિસ્તાર માટે વધુ કોલેજેન જમા થાય છે. નોનકોલેજનસ પ્રોટિન્સ, જેવા કે બોન સાઈલોપ્રોટિન્સ અને ઓસ્ટિઓકેલ્સિનનો પણ સ્ત્રાવ થાય છે.<ref name="OH2">કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 236-248.</ref> એસેલ્યુલર સિમેન્ટમમાં સ્ત્રાવિત પ્રોટિન્સ અને ફાઈબર (રેસા) ભરેલાં હોય છે. ખનિજીકરણ આકાર લેતાં, સિમેન્ટમમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દૂર થાય છે, અને ફાઈબર (રેસા) સપાટી છોડી દે છે. પરિણામ સ્વરૂપે તે અસ્થિબંધનની રચનામાં જોડાય છે. દાંત રચનાની મોટાભાગની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગયા બાદ અને સામેની દંતશૂળ (સંપર્કમાં)માં દાંત બંધ બેસી ગયા બાદ સેલ્યુલર સિમેન્ટમનો વિકાસ થાય છે.<ref name="OH2"></ref> આ પ્રકારનું સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનના રેસાઓનાં સમૂહ ફરતે રચાય છે. સેલ્યુલર સિમેન્ટમ રચતું સિમેન્ટોબ્લાસ્ટસ, તેણે ઉત્પન્ન કરેલા સિમેન્ટમમાં જકડાય છે. રચાઈ ગયેલા સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સના મૂળ સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અને એસેલ્યુલર સિમેન્ટમથી અલગ હોવાનું મનાય છે. મુખ્ય વર્તમાન હાઈપોથેસિસમાંની એક એ છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ હાડકાને અડીને આવેલા વિસ્તારમાંથી બીજી જગ્યાએ જાય છે. જ્યારે એસેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ દાંતની નાની કોશિકામાંથી સર્જન થાય છે.<ref name="OH2"></ref> તો પણ, તેવું મનાય છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ સામાન્ય રીતે એક મૂળ સાથે દાંતમાં જોવા મળતાં નથી<ref name="OH2"></ref> દાઢ અને નાની દાઢ, સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અણીની નજીકના મૂળના ભાગમાં જ અને બહુવિધ મૂળ વચ્ચેના ઈન્ટરરેડિક્યૂલર વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. [[File:Eruptingtoothwithlabels11-24-05.jpg|right|250px|thumb|મોંમાં ફૂટી રહેલા દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડએઃ દાંત બીઃ પેઢાનો ભાગ સીઃ હાડકુ ડીઃ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો]] ==દંતકોશની રચના== દંતકોશ જે દાંતને ટેકો આપવા માટેનું માળખું છે, તે સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન, પેઢા અને એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિનું બનેલું હોય છે. આ બધામાંથી ફક્ત સિમેન્ટમ જ દાંતનું ભાગ છે. એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિ ટેકો આપવા માટે દાંતના મૂળને ચોતરફથી જકડી લે છે અને સામાન્ય રીતે "સોકેટ" તરીકે ઓળખાતા માળખાની રચના કરે છે. દંતની આસપાસ અસ્થિબંધન એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિને સિમેન્ટમ સાથે જોડે છે અને પેઢામાં દેખાતી પેશીને વીંટળાયેલ હોય છે.<ref>{{Cite journal|author=Luan X, Ito Y, Diekwisch TG |title=Evolution and development of Hertwig's epithelial root sheath |journal=Developmental Dynamics |volume=235 |issue=5 |pages=1167–80 |year=2006 |month=May |pmid=16450392 |pmc=2734338 |doi=10.1002/dvdy.20674}}</ref> ===પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન === ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)ની કોશિકાઓ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન (પીડીએલ (PDL))ને અસ્તિત્વમાં લાવે છે. પ્રાણીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓમાં પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના માટે જવાબદાર ચોક્કસ ઘટનાઓ દુધીયા (બાળ) દાંત અને કાયમી દાંત વચ્ચે જુદી પડે છે.<ref name="OH2"></ref> છતા પણ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં થતા અસ્થિબંધન ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી શરૂ થાય છે. આ ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી કોલેજન મુક્ત થાય છે જે નજીકના હાડકા તથા સિમેન્ટમની સપાટી પરના ફાઈબર (રેસા) સાથે સંપર્કમાં આવે છે.<ref name="Ross, Kaye p. 453">રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 453.</ref> આ સંપર્કને કારણે જોડાણનું સર્જન થાય છે જે મોઢામાં દાંત તરીકે વિકાસ પામે છે. આ ઓક્લુઝન (જડબા બંધ હોય ત્યારે દાંતની ચોક્કસ ગોઠવણી), જે દાંતની ગોઠવણ છે તે તેમજ સામ જડબાના દાંત કેવી રીતે સંપર્કમાં આવે, આ બંને પરિબળ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનને સતત અસર કરતા રહે છે. પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની આ અનંતકાલીન રચના ફાઈબર (રેસા)ના વિવિધ અનુસ્થાપન જેવા કે સમક્ષિતિજ અથવા ત્રાંસા સમૂહોના સર્જન માટે જવાબદાર હોય છે.<ref name="OH2"></ref> ===એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)=== મૂળ અને સિમેન્ટમ રચવાનું શરૂ થતા જ, આસપાસના વિસ્તારમાં અસ્થિ બનવા લાગે છે. સમગ્ર શરીરમાં અસ્થિની રચના કરતી કોશિકાઓને ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે. એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)ના કિસ્સામાં, આ ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કોશિકાઓ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં રચાય છે.<ref name="OH2"></ref> પ્રારંભિક સિમેન્ટમની રચનાની જેમ જ, કોલેજન ફાઈબર (રેસા) નજીકના દાંતની સપાટી પર તૈયાર થાય છે, અને પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનમાં જોડાય ત્યાં સુધી એ જ જગ્યાએ રહે છે. માણસના શરીરમાં અન્ય અસ્થિઓની જેમ, એલ્વીલર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)નો આકાર આખી જીંદગી બદલાતો રહે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ અસ્થિની રચના કરે છે અને ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટસ તેનો નાશ કરે છે, ખાસ કરીને દાંત પર બળ આવતું હોય તેવા સંજોગોમાં.<ref name="Ross, Kaye p. 452">રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 452.</ref> ઓર્થોડોન્ટિક્સની મદદથી જ્યારે દાંતની હિલચાલનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તેવા કિસ્સામાં, દાંતથી દાબક [[બળ|બળ]] હેઠળના અસ્થિનો વિસ્તાર આગળ વધે છે, તેમાં ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટ્સનું સ્તર ઘણું વધારે હોય છે, પરિણામે અસ્થિ અવશોષણ થાય છે. દાંત સાથે જોડાયેલા પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તરફથી મળતા તાણના વિસ્તારો તેનાથી દુરની બાજુએ ખસે છે, તેમાં મોટા પ્રમાણમાં ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ હોય છે, પરિણામે અસ્થિનું નિર્માણ થાય છે.{{Citation needed|date=December 2010}} ===પેઢા=== પેઢા અને દાંત વચ્ચેના જોડાણને ડેન્ટોજીન્જીવલ જંકશન તરીકે ઓખળવામાં આવે છે. આ જંકશનમાં ત્રણ ઉપકલા પ્રકારો હોય છેઃ જીન્જીવલ (પેઢાને લગતું), સલ્કલર અને જંકશનલ ઉપકલા. આ ત્રણેય પ્રકારો મોટા પ્રમાણમાં ઉપકલા કોશિકાની રચના કરે છે જે દાંત અને મોં વચ્ચેના ઉપકલા કફ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="OH2"></ref> પેઢાની રચના સંપૂર્ણપણે સમજી શકાઈ નથી, પરંતુ એ વાત જાણમાં છે કે પેઢાના ઉપકલા અને દાંત વચ્ચેના હેમીડેસ્મોઝોમ્સ આકાર ''પ્રાથમિક ઉપકલા જોડાણ'' માટે જવાબદાર છે.<ref name="OH2"></ref> હેમીડેસ્મોઝોમ્સ વધેલા એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા અપાતી ફિલામેન્ટ જેવી નાની રચનાઓ દ્વારા કોશિકાઓ વચ્ચે આધાર પુરો પાડે છે. એક વખત આ થઈ જાય એટલે, દંતવલ્ક અંગોનું એક ઉત્પાદન ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલામાંથી જંકશનલ ઉપકલા રચે છે, અને ઝડપથી વિભાજિત થાય છે. તેના પરિણામ સ્વરૂપે જંકશનલ ઉપકલાના સ્તરનું કદ નિયમિત વધે છે અને પોષણના કોઈપણ સ્ત્રોતમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સના બાકી રહેલા હિસ્સાની આસપાસ કવચ રચાય છે. એમેલોબ્લાસ્ટ્સનો ક્ષય થતા, જીન્જીવલ સલ્કસ (દાંત અને પેઢાની કોશિકાઓ વચ્ચેની જગ્યા)ની રચના થાય છે. ==મજ્જાતંતુઓ અને વાહિનીઓની રચના== અવારનવાર, શરીરમાં મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ એકબીજાની સમાંતરે જતી હોય છે, અને બંનેનું નિર્માણ એક સાથે એક સરખી રીતે થાય છે. જોકે, દાંતના કિસ્સામાં વિકાસના અલગઅલગ દરના કારણે મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ માટે આ લાગુ પડતું નથી.<ref name="OH1"></ref> ===મજ્જાતંતુઓની રચના=== દાંતના વિકાસ અને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) તરફની વૃદ્ધિ વખતે પડ તબક્કા દરમિયાન દાંતની નજીક મજ્જાતંતુ ફાઈબર (રેસા)ઓ શરૂ થાય છે. એક વખત ત્યાં પહોંચી ગયા બાદ, મજ્જાઓ દાંતની કલિકાની આસપાસ વિકસવા લાગે છે અને દાંતીનની રચનાની શરૂઆત થાય ત્યારે ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)માં પ્રવેશે છે. મજ્જાઓ ક્યારેય દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) અંગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પન થતી નથી.<<ref name="OH1"></ref> ===વાહિનીઓની રચના=== રક્તવાહિનીઓ ડેન્ટલ ફોલિકલમાં રચાય છે અને પડ તબક્કામાં ડેન્ટલ પેપિલેમાં પ્રવેશે છે.<ref name="OH1"></ref> રક્તવાહિનીઓનું જૂથ ડેન્ટલ પેપિલેના પ્રવેશ ભાગ પર રચાય છે. મોટી સંખ્યામાં રક્તવાહિનીઓ ક્રાઉન તબક્કાની શરૂઆતમાં મહત્તમ પ્રમાણમાં પહોંચે છે, અને ડેન્ટલ પેપિલે અંતે દાંતના ગરભમાં રચાય છે. આખા જીવનકાળ દરમિયાન, દાંતમાં ગરભની પેશીઓ ઘટે છે, જેનો અર્થ એવો થાય છે કે ઉંમર વધતા દાંતમાં લોહીનો પૂરવઠો ઓછો થતો જાય છે.<ref name="Ross, Kaye p. 452"></ref> દંતવલ્ક અંગ ઉપકલા મૂળમાંથી તૈયાર થતું હોવાથી રક્તવાહિનીઓ વગરનું હોય છે, અને દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીનની ખનિજીકૃત પેશીઓને લોહીમાંથી પોષણ મળતું નથી. ==દાંત ફૂટી નીકળવા== {{Main|Tooth eruption}} દાંત જ્યારે મોંમાં પ્રવેશે છે અને દેખાવા લાગે છે જ્યારે દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે. દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા ઘણી જટીલ હોવાનું સંશોધકોએ સ્વીકારવા છતા, દાંત ફૂટી નીકળવાની કાર્યપદ્ધતિની ઓળખ પર એક નાની સમજૂતી જોવા મળે છે.<ref>રિઓલો એન્ડ અવેરી, ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક પ્રેક્ટિસ'' , પાનુ. 142.</ref> કેટલાક લોકો સામાન્યપણે એવી પદ્ધતિને અનુસરે છે જે ઘણા લાંબા સમયથી ખોટી સાબિત થઈ છે જેમાં અહીં દર્શાવેલી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છેઃ (1) દાંતના મૂળની વૃદ્ધિ થતા દાંતને મોંમાં ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (2) દાંતની આસપાસના હાડકાનો વિકાસ થવાથી દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (3) વાહિનીઓના દબાણના કારણે દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (4) દાંતને કુશનોઈડ હેમકોક (ઝોળી જેવા ઉપસેલા ભાગ)થી ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાના નંબર. 1–3.</ref> કુશનોઈડ હેમકોક પદ્ધતિ સૌ પ્રથમ વખત હેરી સીશેર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી જે 1930થી 1950ના સમયગાળામાં વ્યાપક રીતે શીખવાતી હતી. આ પદ્ધતિમાં માનવામાં આવતુ હતુ કે દાંતની નીચેના અસ્થિબંધન, જે સીશેરે હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ પર માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ જોયું હતું, તે દાંત ફૂટી નીકળવા માટે જવાબદાર છે. બાદમાં, સીશેરે જે “અસ્થિબંધન” જોયુ હતુ તેને માત્ર સ્લાઈડ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા વખતે કૃત્રિમ રીતે તૈયાર થયું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 3.</ref> હાલમાં સૌથી વ્યાપક રીતે અપનાવાયેલી પદ્ધતિ એ છે કે જ્યારે કેટલાક બળ કે જે સંભવતઃ દાંત ફૂટવાની પ્રક્રિયામાં સમાયેલા હોય, ત્યારે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો સમગ્ર પ્રક્રિયાને મુખ્ય બળ પુરુ પાડે છે. કેટલાક સિદ્ધાંતવાદીઓ એવી ધારણા કરે છે કે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તેમના કોલેજન તંતુઓના સંકોચન અને સામસામે જોડાણ તેમજ તેમના ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સના સંકોચન દ્વારા દાંત ફૂટવાની ઘટનાને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 5.</ref> અલગ અલગ લોકોમાં દાંત ફૂટવાની ઘટના અલગ અલગ રીતે જોવા મળતી હોવા છતા, દાંત ફૂટવાની એક સામાન્ય સમયરેખા તૈયાર કરવામાં આવી છે. લાક્ષણિક રીતે, માણસમાં 20 પ્રારંભિક (બાળ) દાંત અને 32 કાયમી દાંત હોય છે.<ref>ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન, ''ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ્સ'' [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }} ઉપલબ્ધ.</ref> દાંત ફૂટવાના ત્રણ તબક્કા હોય છે. પ્રથમ તબક્કો ટુંકા ગાળા માટે દંત રચનાનો તબક્કો છે જે, માત્ર પ્રારંભિક દાંત દેખાતા હોય ત્યારે જોવા મળે છે. મોંમાં એક વખત કાયમી દાંત આવી જાય એટલે, દાંત મિશ્રિત (અથવા સંક્રમિત) દંત રચનામાં જોવા મળે છે. જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય – આ પ્રક્રિયા એક્સફોલિએશન તરીકે ઓળખાય છે – એટલે દાંત કાયમી રચનામાં આવી જાય છે. પ્રારંભિક દંત રચનાની શરૂઆત નીચલા જડબામાં રાક્ષસી દાંત આવે ત્યારથી થાય છે, સામાન્યપણે આઠમા મહિને, અને છેલ્લે પ્રથમ કાયમી દાઢ આવે ત્યાં સુધી રહે છે, સામાન્યપણે છ વર્ષ સુધી.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/38 38] and 41 |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> પ્રારંભિક દાંત લાક્ષણિક રીતે નીચે દર્શાવેલા ક્રમાનુસર ફૂટે છેઃ (1) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (2) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (3) પહેલી દાઢ, (4) તીક્ષ્ણ દાંત, અને (5) બીજી દાઢ.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/38 38] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે, જીવનના દર છ મહિને ચાર દાંત ફૂટે છે, નીચલા જડબાના દાંત ઉપલા જડબાના દાંત કરતા પહેલા ફૂટે છે, અને પુરુષો કરતા મહિલાઓમાં વહેલા દાંત ફૂટે છે.<ref>વેબમ્ડ, ''ડેન્ટલ હેલ્થઃ યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ'' [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref> પ્રારંભિક દંત રચના દરમિયાન, કાયમી દાંતના દંત કલિકાઓ પ્રારંભિક દાંતની નીચે તાળવા અથવા જીભની નજીકમાં વિકાસ પામે છે. મિશ્રિત દંત રચના મોંમાં પહેલી કાયમી દાઢ આવતા શરૂ થઈ જાય છે, સામાન્યપણે છઠ્ઠા વર્ષે, અને છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે, સામાન્યપણે અગિયારથી બાર વર્ષ.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/41 41] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> ઉપલા જડબામાં કાયમી દાંત નીચલા જડબામાં ફૂટતા કાયમી દાંત કરતા અલગ ક્રમમાં ફૂટે છે. ઉપલા જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પ્રથમ દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (4) પહેલી નાની દાઢ, (5) બીજી નાની દાઢ, (6) તીક્ષ્ણ દાંત, (7) બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. નીચેના જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પહેલી દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (4) તીક્ષ્ણ દાંત, (5) પહેલી નાની દાઢ, (6) બીજી નાની દાઢ, (7) બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. પ્રારંભિક દંત રચનામાં નાની દાઢ ન હોવાથી, પ્રારંભિક દાઢનું સ્થાન કાયમી નાની દાઢ લે છે.<ref>માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણ, ''એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998 '' .</ref> જો કોઈ કાયમી દાંત ફૂટવા માટે તૈયાર હોય તે પહેલા જ તે સ્થાનેથી પ્રારંભિક દાંત પડી જાય, તો કેટલાક પોસ્ટિરિઅર દાંત અગાઉથી આવે છે જે મોંમાં જગ્યા ઘટી જવાનું કારણ બને છે.<ref>હેલ્થ હવાઈ, ''પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર '' [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }} ઉપલબ્ધ.</ref> તેના કારણે દાંતની હરોળમાં ભીડ થઈ શકે છે અને/અથવા કાયમી દાંત ફૂટે ત્યારે તે ખોટા સ્થાને પણ આવી શકે છે, જેને સામાન્યપણે મેલોક્લુઝન (જડબાબ ભેગા હોય ત્યારે દાંતની અચોક્કસ ગોઠવણી) કહેવાય છે. આવા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ પોતાના દાંત સીધી હરોળમાં કરવા માટે સંભવતઃ ઓર્થોટોન્ટિક્સ કરાવવું પડે છે. જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યારે કાયમી દંત રચનાની શરૂઆત થાય છે, સામાન્યપણે 11થી 12 વર્ષે, અને તે વ્યક્તિ જીવે ત્યાં સુધી અથવા બધા જ દાંત પડી જાય (ઈડેન્ટુલિઝમ) ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે. આ તબક્કામાં, સડો, દુઃખાવો કે દાંતો ભીંસાવાથી ત્રીજી દાઢો (“ડહાપણની દાઢ” તરીકે પણ ઓળખાય છે) અવારનવાર ફૂટી નીકળે છે. દાંત પડી જવાનું મુખ્ય કારણ સડો અને દાંત પિરિઓડોન્ટલ બીમારી હોય છે.<ref>અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી, ''ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક '' [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }} ઉપલબ્ધ.</ref> <center> <div style="font-size: 90%;"> {| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center" border="BORDER" |+'''પ્રારંભિક અને કાયમી દાંત ફૂટવાનો સમય<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/53 53] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref>''' ! ! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | પ્રારંભિક દાંત |- !દાંત !style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત !style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત !style="width:5em;" colspan=1| તીક્ષ્ણ દાંત !style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ !style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ !style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ !style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ !style="width:5em" colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ |- | style="padding:3px" | ઉપલા જડબાના દાંત | 10&nbsp;મહિના | 11&nbsp;મહિના | 19&nbsp;મહિના | - | - | 16&nbsp;મહિના | 29&nbsp;મહિના | - |- | style="padding:3px" | નીચલા જડબાના દાંત | 8&nbsp;મહિના | 13&nbsp;મહિના | 20&nbsp;મહિના | - | - | 16&nbsp;મહિના | 27&nbsp;મહિના | - |- ! ! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | કાયમી દાંત |- !દાંત ! colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત ! colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત ! colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત ! colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ ! colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ ! colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ ! colspan=1 | બીજી<br>દાઢ ! colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ |- | style="padding:3px" | ઉપલા જડબાના દાંત | 7-8&nbsp;વર્ષ | 8–9&nbsp;વર્ષ | 11–12&nbsp;વર્ષ | 10–11&nbsp;વર્ષ | 10–12&nbsp;વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 12–13&nbsp;વર્ષ | 17–21&nbsp;વર્ષ |- | style="padding:3px" | નીચલા જડબાના દાંત | 6–7&nbsp;વર્ષ | 7-8&nbsp;વર્ષ | 9–10&nbsp;વર્ષ | 10–12&nbsp;વર્ષ | 11–12&nbsp;વર્ષ | 6–7&nbsp;વર્ષ | 11–13&nbsp; વર્ષ | 17–21&nbsp;વર્ષ |} </div></center> દંતવલ્ક ઉત્પન થયા બાદ તુરંત એક ચોક્કસ પ્રકારની ફિલ્મથી ઢંકાઈ જાય છેઃ નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન અથવા ‘દંતવલ્ક ક્યુટીકલ’, મૂળાંકરના અંગનું માળખુ જે કેરાટિનનું બનેલું હોય છે જે દંતવલ્ક અંગની વૃદ્ધિ કરે છે.<ref>{{Cite journal|author=Armstrong WG |title=Origin and nature of the acquired pellicle |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=61 |issue=9 |pages=923–30 |year=1968 |month=September |pmid=5679017 |pmc=1902619}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Darling AI |title=The Distribution of the Enamel Cuticle and Its Significance |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=36 |issue=9 |pages=499–502 |year=1943 |month=July |pmid=19992694 |pmc=1998608}}</ref> ==પોષણ અને દાંતનો વિકાસ== માણસની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં અન્ય પરિબળોની જેમ દાંતના વિકાસ પર પણ પોષણની અસર પડે છે. સ્વસ્થ દાંત માટે જરૂરી પોષક તત્વોમાં કેલ્શિયમ, [[ફોસ્ફરસ]], અને વિટામીન એ, સી તેમજ ડીનો સમાવેશ થાય છે. હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટના સ્ફટીકની યોગ્ય રચના માટે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ જરૂરી છે, અને લોહીમાં તેનું સ્તર વિટામિન ડી દ્વારા જાળવી શકાય છે.કેરાટિનના નિર્માણ માટે વિટામિન એ જરૂરી છે, જ્યારે કોલેજન માટે વિટામિન સી જરૂરી છે. ફ્લોરાઈડ વિકસી રહેલા દાંતના હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ સ્ફટીકો સાથે સંકળાયેલું છે અને તે બિનખનિજીકરણ કે સડો થવા સામે તેને વધુ પ્રતિરોધક બનાવે છે.<ref name="Ross, Kaye p. 453"></ref> આ પોષક તત્વોની ઊણપથી દાંતના વિકાસ પર મોટી સંખ્યામાં અસરો પડે છે.<ref>ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન, ''ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ'' [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }} ઉપલબ્ધ.</ref> કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ અને વિટામિન ડીની ઊણપ હોય તેવી સ્થિતિમાં દાંતનો કઠણ ભાગ સંભવતઃ ઓછા ખનિજતત્વો વાળો હોય છે. વિટામિન એની ઊણપ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરે છે. ફ્લોરાઈડની ઊણપથી દાંત જ્યારે એસિડિક વાતાવરણમાં ખુલ્લા હોય ત્યારે બિનખનિજીકરણ થાય છે, અને પુનઃખનિજીકરણમાં પણ મોડુ થાય છે. વધુમાં, જો ફ્લોરાઈડનું પ્રમાણ વધારે પડતુ હોય તો દાંતનો જ્યારે વિકાસ થઈ રહ્યો હોય ત્યારે ફ્લોરોસિસની સ્થિતિ ઉભી થઈ શકે છે. ==અસાધારણતાઓ== દાંતના વિકાસ સાથે સંખ્યાબંધ અસાધારણતાઓ સંકળાયેલી છે. એનોડોન્ટિયાએ સંપૂર્ણપણે દાંતના વિકાસનો અભાવ છે, અને હાઈપોડોન્ટિયા અમુક દાંતના વિકાસનો અભાવ છે. એનોડોન્ટિયા જવલ્લે જ જોવા મળે છે, જે મોટાભાગે હાઈપોહાઈડ્રોટિક એક્ટોડેર્મલ ડિસ્પ્લેસિયાની સ્થિતિમાં જોવા મળે છે, જ્યારે હાઈપોડોન્ટિયા ઘણી સામાન્યપણે જોવા મળતી વિકાસની અસાધારણતાઓ પૈકીની એક છે, જે 3.5–8.0% વસ્તીને અસર કરે છે (ત્રીજી દાઢના સમાવેશ સિવાય). ત્રીજી દાઢની ગેરહાજરી ઘણી સામાન્ય બાબતે છે, જે 20–23% વસ્તીમાં જોવા મળે છે જ્યારે તેના પછી બીજી નાની દાઢ અને છેડાના રાક્ષસી દાંતનો ક્રમ આવે છે. હાઈપોડોન્ટિયા મોટાભાગે દાંતના પડની ગેરહાજરી સાથે સંકળાયેલું છે, જે પરિસ્થિતિકીય બળો સામે નિર્બળ હોય છે, જેમ કે ચેપ અને કિમોથેરાપી સારવાર, અને ઘણા સિન્ડ્રોમ જેમકે ડાઉન સિન્ડ્રોમ અને ક્રોઉઝોન સિન્ડ્રોમ સાથે પણ તે સંકળાયેલા હોય છે.<ref>{{Cite book|title=Orthodontics and Paediatric Dentistry |last=Millett |first=Declan T. |coauthors=Richard Welbury |year=2000 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=0443062870 }}</ref> હાઈપરડોન્ટિયા બહારના દાંતનો વિકાસ છે. તે 1–3% કોકેશિયનો અને અવારનવાર એશિયનોમાં પણ જોવા મળે છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 70.</ref> આ પ્રકારના કુલ કેસો પૈકી 86% કેસોમાં લોકોનાં મોંમાં એક વધારાનો દાંત જોવા મળે છે, મોટાભાગે તે ઉપલા જડબામાં જ્યાં રાક્ષસી દાંત હોય તે જગ્યાએ જોવા મળે છે.<ref>કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 49.</ref> હાઈપરડોન્ડિયાને દાંતના પડના વધુ પડતા જથ્થા સાથે સંબંધ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડિલેસેરેશનએ દાંત પર જોવા મળતો એક અસાધારણ વળાંક છે, અને વિકાસપામી રહેલા દાંતની કલિકા તરફ જઈ રહેલા ટ્રોમા સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જેમ જેમ દાંત તૈયાર થાય તેમ, દબાણ પડે છે જે દાંતને મૂળ સ્થળેથી ખસેડે છે, જેના કારણે બાકીના દાંત અસાધારણ ખૂણા પર ઉગે છે. દાંતની કલિકાની બાજુમાં આવેલી ફોલ્લી અથવા ગાંઠને ડિલેસેરેશન માટે જવાબદાર બળો તરીકે ગણવામાં આવે છે, આથી પ્રારંભિક (બાળ) દાંત ટ્રોમા દ્વારા ઉપરની બાજુએ પેઢામાં ધકેલવામાં આવે છે જ્યાં તે કાયમી દાંતની દાંત કલિકાને ફેરવે છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 86.</ref> રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ તે મોટાભાગે ઉપલા જડબા અને અંદરના દાંતમાં જોવા મળે છે. તેનું કારણ હજુ અજ્ઞાત છે; સંખ્યાબંધ કારણોની ધારણાઓ કરવામાં આવે છે, જેમાં મજ્જાતંતુઓના છેડાની કોશિકાઓમાં વિક્ષેપન, ચેપ, વિકિરણ થેરાપી, અને વાહિની પૂરવઠામાં ઘટાડા (સૌથી વ્યાપક રીતે સ્વીકારયેલું અનુમાન)નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 99.</ref> રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા દ્વારા અસરગ્રસ્ત દાંત ક્યારેય મોંમાં ઉગતા નથી, તેની નાની ટોચ હોય છે, અને પીળા-કથ્થઈ રંગના હોય છે, તેમજ અનિયમિત આકાર હોય છે. આ પ્રકારના દાંત એક્સ-રેમાં અર્ધપારદર્શક અને “ધુંધળા” જોવા મળે છે, અને તે “ભૂતિયા દાંત”માં પરિણમે છે.<ref>કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 58.</ref> ==પરમાણ્વિક જીવવિજ્ઞાન== માછલીઓમાં હોક્સ જીન દાંતની શરૂઆત માટેની નિયમન રચનાને વ્યક્ત કરે છે<ref>{{Cite journal|author=Fraser GJ, Hulsey CD, Bloomquist RF, Uyesugi K, Manley NR, Streelman JT |title=An ancient gene network is co-opted for teeth on old and new jaws |journal=PloS Biology |volume=7 |issue=2 |pages=e31 |year=2009 |month=February |pmid=19215146 |pmc=2637924 |doi=10.1371/journal.pbio.1000031}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Fraser GJ, Bloomquist RF, Streelman JT |title=A periodic pattern generator for dental diversity |journal=BMC Biology |volume=6 |issue= |pages=32 |year=2008 |pmid=18625062 |pmc=2496899 |doi=10.1186/1741-7007-6-32}}</ref> ઉંદરમાં ડબ્લ્યુએનટી (WNT) સંકેતો દાંતના વિકાસની પહેલ માટે જરૂરી હોય છે.<ref name="pmid11044393">{{Cite journal|author=Dassule HR, Lewis P, Bei M, Maas R, McMahon AP |title=Sonic hedgehog regulates growth and morphogenesis of the tooth |journal=Development |volume=127 |issue=22 |pages=4775–85 |year=2000 |month=November |pmid=11044393 |url=http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11044393}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Järvinen E, Salazar-Ciudad I, Birchmeier W, Taketo MM, Jernvall J, Thesleff I |title=Continuous tooth generation in mouse is induced by activated epithelial Wnt/beta-catenin signaling |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=103 |issue=49 |pages=18627–32 |year=2006 |month=December |pmid=17121988 |pmc=1693713 |doi=10.1073/pnas.0607289103}}</ref> દાંત જર્મ<ref>{{Cite journal |unused_data=pmid: 8250280 |author=Christensen L R, Møllgård K, Kjær I, Janas M S. |title=Immunocytochemical demonstration of nerve growth factor receptor (NGF.-R) in developing human fetal teeth. |journal=Anat Embryol |volume=188 |issue=3 |pages=247–55 |year=1993 |pmid=: 8250280 |doi=10.1007/BF00188216 |url=http://www.springerlink.com/content/um52t22r725k0v07/ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના ખૂબ જ પ્રારંભિક તબક્કામાં દાંતના ઉપરના પડના એક્ટો-મેસેન્શમલ કોશિકાને ઘટ્ટ બનાવવા એનજીએફ-આર (NGF-R) હોય છે અને દાંતના મોર્ફોજેનેટિક (આકારજનનશાસ્ત્ર) અને સાઈટોડિફરેન્સીએશન(કોશિકાભેદ) દરમિયાન બહુલક્ષી ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{Cite journal |unused_data=pmid: 1320577 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=Immunohistochemical localization of nerve growth factor (NGF) and NGF receptor (NGF-R) in the developing first molar tooth of the rat. |journal=Differentiation |volume=49 |issue=1 |pages=47–61 |year=1992 |pmid=: 1320577 |doi=10.1007/BF00495427|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1320577}}</ref><ref>{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=NGF Signals Supporting the Tooth Development are Mediated through p75. (Japanese) |journal=Journal of the Kyushu Dental Society |volume=55 |issue=6 |pages=347–355 |year=2001 |doi=10.2504/kds.55.347 |url=http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229033531/http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Amano O, Bringas P, Takahashi I, Takahashi K, Yamane A, Chai Y, Nuckolls GH, Shum L, Slavkin HC. |title=Nerve growth factor (NGF) supports tooth morphogenesis in mouse first branchial arch explants |journal=Dev Dyn |volume=216 |issue=3 |pages=299–310 |year=1999 |pmid=10590481 |doi=10.1002/(SICI)1097-0177(199911) |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |doi_brokendate=2010-07-26 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185709/http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |url-status=dead }}</ref> પેરિફરલ ટ્રાઈજેમનીલ મજ્જાતંતુની ગેરહાજરી અને દાંતના અભાવ વચ્ચે સંબંધ હોય છે (જુઓ હાઈપોડોન્ટિયા). દાંતના તમામ તબક્કા(કલિકાનું ઉગવું, પડ, ઘંટાકાર, આગળનો ભાગ), વિકાસ અને આકાર જનનશાસ્ત્ર (મોર્ફોજેનેસિસ)નું નિયમન પ્રોટીન દ્વારા થાય છેઃ સોનિક હેજ્હોગ.<ref name="pmid11044393"></ref><ref>{{Cite journal|author=Cobourne MT, Hardcastle Z, Sharpe PT |title=Sonic hedgehog regulates epithelial proliferation and cell survival in the developing tooth germ |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2001-11_80_11/page/1974 |journal=Journal of Dental Research |volume=80 |issue=11 |pages=1974–9 |year=2001 |month=November |pmid=11759005 |doi=10.1177/00220345010800110501}}</ref><ref name="Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31">{{Cite journal|author=Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS |title=Sonic hedgehog signaling is important in tooth root development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2006-05_85_5/page/427 |journal=Journal of Dental Research |volume=85 |issue=5 |pages=427–31 |year=2006 |month=May |pmid=16632755 |doi=10.1177/154405910608500506}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|title = Expression of Sonic hedgehog in mouse tooth|publisher = Gene expression in tooth by Pekka Nieminen|access-date = 2009-10-17|archive-date = 2011-07-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20110718010023/http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|url-status = dead}}</ref> દાંતના વિકાસ દરમિયાન કેરાટિનાઈઝેશન(શ્રૃંગીકરણ) અને એમેલોજેનેસિસ વચ્ચે જોરદાર સમાનતાં હોય છે.<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345670460032401 |author=Toto PD, O'Malley JJ, Grandel ER |title=Similarities of keratinization and amelogenesis |journal=Journal of Dental Research |volume=46 |issue=3 |pages=602–7 |year=1967 |pmid=4165207 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=4165207 }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345750540020301 |author=Gustafson G, Sundström B |title=Enamel: morphological considerations |journal=Journal of Dental Research |volume=54 Spec No B |issue=2 suppl |pages=B114–20 |year=1975 |month=June |pmid=1094042 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=1094042 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> દાંતના જર્મ(અર્ધ કે અવિકસિત ભાગ)ના ઉપરની કોશિકામાં કેરાટિન (પડનું અંગ) પણ હોય છે<ref>{{Cite journal |author=Domingues MG, Jaeger MM, Araújo VC, Araújo NS |title=Expression of cytokeratins in human enamel organ |journal=European Journal of Oral Sciences |volume=108 |issue=1 |pages=43–7 |year=2000 |month=February |pmid=10706476 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0909-8836&date=2000&volume=108&issue=1&spage=43 |doi=10.1034/j.1600-0722.2000.00717.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમજ દાંત પર કેરાટિનનું પાતળું પડ હોવાનું તાજેતરમાં જ બહાર આવ્યું છે (નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન (અંતરત્વચા) અથવા પડ ત્વચા).<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345340140040301 |first1=Theodor |last1=Rosebury |year=1934 |title=Presence of Iron in Enamel Keratin |journal=Journal of Dental Research |volume=14 |pages=269–72 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/reprint/14/4/269 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185652/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/00220345340140040301 |url-status=dead }}</ref> પડ ત્વચા ગ્રંથિ, ટૂથ મોર્ફોજેનેસિસ અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ ભિન્નતામાં સાંકેતિક કેન્દ્ર તરીકે હોય છે.<ref>{{Cite journal|author=Vaahtokari A, Aberg T, Jernvall J, Keränen S, Thesleff I |title=The enamel knot as a signaling center in the developing mouse tooth |url=https://archive.org/details/sim_mechanisms-of-development_1996-01_54_1/page/39 |journal=Mechanisms of Development |volume=54 |issue=1 |pages=39–43 |year=1996 |month=January |pmid=8808404 |doi=10.1016/0925-4773(95)00459-9}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Tucker AS, Headon DJ, Schneider P, ''et al.'' |title=Edar/Eda interactions regulate enamel knot formation in tooth morphogenesis |journal=Development |volume=127 |issue=21 |pages=4691–700 |year=2000 |month=November |pmid=11023871 |url=https://journals.biologists.com/dev/cgi/pmidlookup }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Keränen S, Jernvall J |title=Enamel knots as signaling centers linking tooth morphogenesis and odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=14–8 |year=2001 |month=August |pmid=12640732 |doi=10.1177/08959374010150010401}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Lesot H, Lisi S, Peterkova R, Peterka M, Mitolo V, Ruch JV |title=Epigenetic signals during odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=8–13 |year=2001 |month=August |pmid=12640731 |doi=10.1177/08959374010150012001}}</ref> વિવિધ ફેનોટાઈપિક ઉમેરા દાંતના કદનું નિયમન કરે છે.<ref name="Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5">{{Cite journal|author=Townsend G, Richards L, Hughes T |title=Molar intercuspal dimensions: genetic input to phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2003-05_82_5/page/350 |journal=Journal of Dental Research |volume=82 |issue=5 |pages=350–5 |year=2003 |month=May |pmid=12709500 |doi=10.1177/154405910308200505}}</ref> પ્રાગૈતિહાસિક માણસના દાંતના આકાર આધુનિક માણસના આકારથી અલગ હતા.<ref name="Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5"></ref><ref>{{Cite journal|author=Keith A |title=Problems relating to the Teeth of the Earlier Forms of Prehistoric Man |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=6 |issue=Odontol Sect |pages=103–124 |year=1913 |pmid=19977113 |pmc=2005996}}</ref> કેટલાંક ડેર્મોઈડ ટેરાટોમા (ખાસ કરીને બીજકોશ, ફેફસાં, સ્વાદુપિંડ અને પરીક્ષણો) દાંતનો સંપૂર્ણ વિકાસ કરે છે.<ref>{{Cite web| url = http://home.earthlink.net/~radiologist/tf/040802.htm | title = Ovarian teratoma (dermoid) with teeth | access-date = 2009-11-07 | publisher = Doctor T's BrokenDown Palace}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Lee R |title=On the Nature of Ovarian Cysts which contain Teeth, Hair, and Fatty Matter. |journal=Medico-Chirurgical Transactions |volume=43 |issue=2|pages=93–114 |year=1860 |pmc=2147752}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Eccles WM, Hopewell-Smith A |title='Dermoid Teeth,' or Teeth developed in Teratomata |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=5 |issue=Odontol Sect |pages=123–139 |year=1912 |pmid=19976169 |pmc=2005364}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Smith CJ |title=A teratoma of the lung containing teeth |journal=Annals of the Royal College of Surgeons of England |volume=41 |issue=5 |pages=413–22 |year=1967 |month=November |pmid=6061946 |pmc=2312017}}</ref> દાંત ફૂંટી નીકળવા માટે પેરાથીરોઇડ હાર્મોન જરૂરી છે.<ref>{{Cite journal|author=Philbrick WM, Dreyer BE, Nakchbandi IA, Karaplis AC |title=Parathyroid hormone-related protein is required for tooth eruption |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=20 |pages=11846–51 |year=1998 |month=September |pmid=9751753 |pmc=21728 |doi=10.1073/pnas.95.20.11846}}</ref> ==પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ== સરળતમ દાંત સાથે વંશસૂત્રના પ્રાણી સંભવતઃ કીડા વર્ગના એન્સાઈલોસ્ટોમા (એન્સાઈટોસ્ટોમા ડ્યૂડેનલ, નેકટર અમેરિકન્સ) છે.<ref>{{Cite web|url = http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|title = Ancylostoma duodenale|publisher = Nematode.net Genome Sequencing Center|access-date = 2009-10-27|archive-date = 2008-05-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080516010133/http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|url-status = dead}}</ref> દાંતએ એટાવિક માળખું છે અને તેનો વિકાસ ઘણા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં સમાન હોય છે.<ref name="Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31"></ref><ref>{{Cite journal|author=James WW, Wellings AW |title=The Dental Epithelium and its Significance in Tooth Development |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=37 |issue=1 |pages=1–6.12 |year=1943 |month=November |pmid=19992735 |pmc=2180846}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Koussoulakou DS, Margaritis LH, Koussoulakos SL |title=A curriculum vitae of teeth: evolution, generation, regeneration |journal=International Journal of Biological Sciences |volume=5 |issue=3 |pages=226–43 |year=2009 |pmid=19266065 |pmc=2651620 |url=http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305072444/http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Salazar-Ciudad I, Jernvall J |title=A gene network model accounting for development and evolution of mammalian teeth |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=12 |pages=8116–20 |year=2002 |month=June |pmid=12048258 |pmc=123030 |doi=10.1073/pnas.132069499}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Gregory W.K. |title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part I. |journal=J Dent Res |volume=2 |issue=1 |pages=89–183 |year=1920 |doi=10.1177/00220345200020011101 |url=http://jdr.sagepub.com/content/2/1/89.citation }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Gregory W.K.|title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part II.|journal=J Dent Res|volume=3|issue=1|pages=87–228|year=1921|doi=10.1177/00220345210030011101|url=http://jdr.sagepub.com/content/3/1/87.citation}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માછલીઓ અનેક વિશેષ હાડકાઓનું બંધારણ ધરાવતી હોય છે,<ref>{{Cite web | url = http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | title = Skeletal tissue differentiation in fish | access-date = 2009-10-24 | publisher = Wageninger University | author = Sander Kranenbarg | archive-date = 2012-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120306080953/http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | url-status = dead }}</ref> તે દાંત સાથે (આર્કોસેર્ગસ પ્રોબેટોસેફ્લસ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી સ્પેરિડે) અને દાંત વગર (કેરિસ્ટિડેઈ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી કેરિસ્ટિડેઈ, નાની વયમાં નિશાન સ્વરૂપમાં દાંતની હાજરી) સાથેનું શરીર માળખું ધરાવે છે.<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=SAYAAAAAQAAJ |title=The principal forms of the skeleton and the teeth as the basis for a system of natural history and comparativa anatomy |publisher=Houlston and Wright |year=1859 |first=Richard |last=Owen |access-date=24 October 2009}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref> મોટાભાગના પ્રાણીઓથી અલગ, એક નાટ્યાત્મક અલગ વ્યવસ્થાતંત્ર મારફતે શાર્ક જીવનભર નવા દાંત ઉત્પન્ન કરવાનું ચાલુ જ રાખે છે.<ref>ડેવ એબ્બોટ્ટ, ''શાર્ક્સ'' , [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/00220345700490031501 |author=Boyne PJ |title=Study of the chronologic development and eruption of teeth in elasmobranchs |journal=Journal of Dental Research |volume=49 |issue=3 |pages=556–60 |year=1970 |pmid=5269110 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=5269110}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Sasagawa I |title=The fine structure of initial mineralisation during tooth development in the gummy shark, Mustelus manazo, Elasmobranchia |journal=Journal of Anatomy |volume=164 |issue= |pages=175–87 |year=1989 |month=June |pmid=2606790 |pmc=1256608}}</ref> શાર્ક ખોરાક લે છે ત્યારે આસાનીથી દાંત ગુમાવે છે (પ્રાણીશાસ્ત્રીઓનાં અંદાજ અનુસાર એક શાર્ક એક વર્ષમાં 2,400 દાંત ગુમાવે છે<ref>જેસન બુચ્ચેઈમ, ''અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી'' , [http://www.marinebiology.org/fish.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }} ઉપલબ્ધ.</ref>), કારણ કે શાર્કના દાંતને મૂળ હોતા નથી - ત્યારબાદ તેને નવા દાંત ફૂંટવાના ચાલુ જ રહે છે શાર્કના દાંત જીભ નજીક ભીંગડા સ્વરૂપે હોય છે અને સંપૂર્ણપણે વિકાસ થાય ત્યાં સુધી હારબંધ જડબામાંથી બહાર તરફ નીકળે છે. તેનો ઉપયોગ થાય છે અને છેવટે મૂળસ્થાનેથી આ દાંત પડી જાય છે.<ref>માઈકલ ઈ. વિલિયમ્સ, ''જોસ: ધ અર્લી યર્સ'' , [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }} ઉપલબ્ધ.</ref> કેટલાંક અપવાદો સાથે, [[સાપ|સાપ]]ને પણ સામન્યપણે દાંત હોય છે (ઈંડા ખાતા આફ્રિકન સાપ). આજે, પક્ષીઓને દાંત હોતા નથી, છતા, એવી ધારણા છે કે પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓને, જેવા કે આર્ચેઓપ્ટેરીક્સને, દાંત હતા.<ref>{{Cite journal|author=Sire JY, Delgado SC, Girondot M |title=Hen's teeth with enamel cap: from dream to impossibility |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=8 |issue= |pages=246 |year=2008 |pmid=18775069 |pmc=2542379 |doi=10.1186/1471-2148-8-246}}</ref> ટૂબૂલિડેન્ટાટા (સસ્તન પ્રાણી વર્ગ) શ્રેણીમાં પડ વગરના દાંત હોય છે, તેમાં તીક્ષ્ણ અને રાક્ષસી ભાગની ઉણપ હોય છે અને દાઢ મૂળમાંથી સતત ઉગી નીકળતી હોય છે.<ref>"[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html Class Mammalia, Order Tubulidentata, Family Orycteropodidae, Species Orycteropus afer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233842/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html |date=2012-10-23 }}," યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન મ્યૂઝિયમ ઓફ ઝૂઓલોજી. 16 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાનુ પ્રાપ્ય.</ref> સામાન્યરીતે, માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ માનવ દાંતના વિકાસની જેવો જ હોય છે. તેમાં રહેલી વિવિધતા આકાર વિજ્ઞાન, સંખ્યા, વિકાસ સમયની રૂપરેખા અને દાંતના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે, દાંતના વાસ્તવિક વિકાસમાં તે સામાન્ય રીતે દેખાતું નથી. માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતના દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ)ની રચના માનવીમાં જે રીતે હોય છે તેવી જ હોય છે. ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) સહિત દંતવલ્ક ઓર્ગન (દાંતના ઉપરના કઠણ ભાગ) અને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ એકસરખી કામગીરી કરે છે.<ref>ફ્રેન્ડસન એન્ડ સ્પર્જન, ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિઓલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.'' , પાનુ. 305.</ref> છતા પણ, મનુષ્ય અને મોટાભાગના અન્ય પ્રાણીઓમાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ ખતમ છે. જ્યારે વધુ દાંતના પડની રચના અસંભવિત છે. - જોકે, ઉંદરોમાં પડનું નિર્માણ ચાલુ જ રહે છે. વિવિધ સામગ્રી પરથી કરડીને ખાઈ જઈને તેઓનાં દાંતને વાળવા માટે દબાણ કરે છે.<ref>કેસેસી. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી'' "ડાયજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ" સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref> જો ઉંદરોને કરડતા અટકાવવામાં આવે તો, તેમનાં મોંના મૂળમાં દાંતની અંદર પંકચર (કાણું) પડે છે. વધારામાં, ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંત બે અડધા ભાગના બનેલા હોય છે. જે ક્રાઉન અને રૂટ એનાલોગ તરીકે ઓળખાય છે. જેમાં ઉપરનો અડધો ભાગ (લેબિઅલ હાફ) પડથી ઢંકાયેલો હોય છે અને દાંતના આગળના ભાગ (ક્રાઉન) જેવો હોય છે, જ્યારે લિંગ્વલા હાફ (જીભની અંદરનો અડધો ભાગ) મુખ્ય ઘટક દ્રવ્યથી ઢંકાયેલો હોય છે અને મૂળ જેવો હોય છે. ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંતમાં રૂટ અને ક્રાઉનનો એકસાથે વિકાસ થાય છે અને જીવનભર તેનો વિકાસ ચાલુ રહે છે. ઉંદરના દાંતના પડમાં ખનિજ દ્રવ્ય (મિનરલ)નો ફેલાવો [[વાંદરું|વાનર]], શ્વાન, ડુક્કર અને મનુષ્યથી અલગ હોય છે.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/002203457905800224011 |author=Fejerskov O |title=Human dentition and experimental animals |journal=Journal of Dental Research |volume=58 |issue=Spec Issue B |pages=725–34 |year=1979 |month=March |pmid=105027 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=105027}}</ref> અશ્વના દાંતમાં દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય પડો (દાંતીન લેયર્સ) એકબીજા સાથે વીંટળાયેલા હોય છે, જે મજબુતી વધારે છે અને દાંતના વળવાના પ્રમાણને ઘટાડે છે.<ref>રેન્ડલ-બોમેન્સનો એપ્રિલ 2004 "ગુમેડ આઉટ: યંગ હોર્સિસ લોસ મેની ટીથ, વેટ કહે છે." જુઓ સંદર્ભ [http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521204936/http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html |date=2008-05-21 }}.</ref><ref>એન્કાર્ટા, તેમની લિન્ક [http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029215043/http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html |date=2009-10-29 }} ઉપલબ્ધ.</ref> "સોકેટ"નું સર્જન કરતાં સહાયક માળખાઓ સસ્તન પ્રાણીઓ અને ક્રોકોડીલિયા ([[મગર]] જેવા ઉભયજીવી)માં વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.<ref name="OH2"></ref> મોટા શાકાહારી, જલચર પ્રાણીઓમાં દાઢનો વિકાસ જડબામાંથી અલગથી થાય છે, અને નાજૂક કોશમંડળ દ્વારા અલગથી હાકડાના કવચમાં મુકાયેલ હોય છે. વારાફરતી દાંત ઉગવાની પ્રક્રિયા હાથીઓમાં પણ બને છે, જેમાં એક દાંત પડી જવાથી તેના સ્થાને નવો દાંત ઉગે છે. ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==સંદર્ભો== <div class="references-small"> *એબ્બોટ્ટ ડેવ. [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm "શાર્ક્સ"]. 2000. પાના. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ ઉપલબ્ધ. *[http://www.perio.org/index.html ધ અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214140958/http://www.perio.org/index.html |date=2005-12-14 }}. [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm “ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *[http://www.ada.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન]. [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp "ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm "ન્યૂટ્રીશનલ ફેક્ટર્સ ઈન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106224830/http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm "ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ટેવલપમેન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *એશ, મેજર એમ. અને સ્ટેન્લી જે. નેલ્સન. ''વ્હીલર્સ ડેન્ટલ એનાટોમી, ફિઝિયોલોજી, એન્ડ ઓક્લૂઝન.'' 8મી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-7216-9382-૨. *બુચ્ચેઈમ, જેસન. [http://www.marinebiology.org/fish.htm "અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }}. 7 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ. *કેટ, એ.આર.ટેન. ઓરલ હિસ્ટોલોજી: ડેવલપમેન્ટ, સ્ટ્રક્ચર, એન્ડ ફંકશન. 5મી આવૃત્તિ. 1998. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8151-2952-1. *કેસેસી, થોમસ. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી'' પેટા હેડિંગ સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm "ડાઈજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ"]. 15 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *ફ્રેન્ડસન, આર.ડી. અને ટી.એલ. સ્પર્જન, 1992. ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિયોલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.'' 5મી આવૃત્તિ. ફિલાડેલ્ફિયા, લી અને ફેબીગર. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8121-1435-3. *હેર્રિસ, એડવર્ડ એફ. ''ક્રેનિઓફેસિઅલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ.'' વિભાગમાં હકદાર "ટૂથ એરપ્શન." 2002. *[http://www.healthhawaii.org/ હેલ્થ હવાઈ]. [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html "પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારોય *જ્હોનસન, ક્લાર્ક. "[http://www.uic.edu/classes/orla/orla312/BHDTwo.html બાયોલોજી ઓફ હ્યુમન ડેન્ટિશન]". 1998. *કેહન, માઈકલ એ. બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી. ભાગ 1. 2001. *''માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણો'' "એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998". *નેવીલ, બી.ડબ્લ્યુ., ડગલાસ ડેમ, કાર્લ એલન, જેર્રી બોક્યૂઓટ. ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજીઃ 2જી આવૃત્તિ. 2002. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7216-9003-3. *રીઓલો, માઈકલ એલ. અને જેમ્સ કે. અવેરી. ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક્સ પ્રેક્ટિસ'' . 1લી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-9720546-0-એક્સ. *રોસ, માઈકલ એચ., ગોર્ડન આઈ. કાયે, અને વોઝસીએચ પવલીના. હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ. 4થી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-683-30242-6. *સમિટ, જેમ્સ બી., જે. વિલિયમ રોબિન્સ, અને રિચર્ડ એસ. શ્વાર્ત્ઝ. ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટીવ ડેન્ટિસ્ટ્રી: અ કન્ટેમ્પરરી એપ્રોચ.'' 2જી આવૃત્તિ. કેરોલ સ્ટ્રીમ, ઈલિનોઈસ, ક્વિન્ટેસન્સ પ્રકાશન કંપની, ઈન્ક. 2001. આઈએસબીએન (ISBN) 0-86715-382-2. *[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html "ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html "ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. *યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ. "લેબ એક્સર્સાઈઝીસ: ટૂથ ડેવલપમેન્ટ." પાનુ [http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203050136/http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm |date=2007-02-03 }} ઉપલબ્ધ. *વિલિયમ્સ, માઈકલ ઈ. [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}[http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html જોસ: ધ અર્લી યર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}. 1992. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ. *[http://www.webmd.com વેબમ્ડ]. [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 "][http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 ડેન્ટલ હેલ્થ: યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ"]. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો. * ધ ઈન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ ડેવલપમેન્ટલ બાયોલોજી. ઓડોન્ટોજેનેસિસ ભાગ.39, એન° 1 (1995) [http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&amp;issue=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716181707/http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&issue=1 |date=2011-07-16 }} </div> ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://bioanthropology.huji.ac.il/knowledgebase.asp બાયો-એન્થ્રોપોલોજી અને પ્રાચીન ડીએનએ (DNA)] *[http://bite-it.helsinki.fi/ દાતના વિકાસમાં વિવિધ જનીનોની અભિવ્યક્તિનો માહિતી સંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410105530/http://bite-it.helsinki.fi/ |date=2011-04-10 }} * {{EmbryologyUNSW|Notes/skin4a}} - ઈન્ટેગ્યુમેન્ટરી ડેવલપમેન્ટ ટૂથ, ડો. માર્ક હીલ દ્વારા. *[http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/EXAMPLES/Extthfrm.htm વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી] ડો. થોમસ કેસેસી દ્વારા. {{Tooth development}} {{DEFAULTSORT:Tooth Development}} [[Category:દાંતનો વિકાસ]] [[Category:દાંત]] okzo478dz1y9v89nt3z3rz5svvhr0md 0 31006 905481 905401 2026-09-22T02:26:43Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905481 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |url=https://archive.org/details/metamagicalthema0000hofs |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |url=https://archive.org/details/alanturinglifele0000unse |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | url = https://archive.org/details/governmentmachin0000agar | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | url = https://archive.org/details/controlrevolutio0000unse | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | url = https://archive.org/details/electricuniverse0000boda_a1q6 | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | url = https://archive.org/details/isbn_9780465029907 | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | url = https://archive.org/details/visiblehandmanag00chan | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | url = https://archive.org/details/closedworldcompu0000paul | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | url = https://archive.org/details/madmandreamsoftu0000levi_y7k7 | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | url = https://archive.org/details/ultragoestowarse0000lewi | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | url = https://archive.org/details/infoculturesmith00luba | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] prsiagecymfleteoz7ydqy6znb3q8pw 0 31152 905431 904923 2026-09-22T00:50:38Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905431 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --> | name = આર. કે. નારાયણ | image = RK_Narayan_and_his_wife_Rajam.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1906|10|10|mf=y}} | birth_place = [[Chennai|Madras]], [[British India]] (now Chennai, [[Tamil Nadu]], [[India]]) | death_place = Chennai, Tamil Nadu, India | death_date = {{death date and age|2001|05|13|1906|10|10|mf=y}} | occupation = [[Writer]] | nationality = [[India]]n | genre = [[Fiction]], [[Mythology]], and [[Non-fiction]] | movement = | notableworks = <!--Please do not add notable works here; too many to list in the infobox --> | website = | awards = [[Padma Vibhushan]], [[Sahitya Akademi Award]], [[Benson Medal|AC Benson Medal]], [[Padma Bhushan]] }} '''આર. કે. નારાયણ''' (ઑક્ટોબર 10, 1906 – મે 13, 2001)નું આખું નામ '''રાસીપુરમ ક્રિશ્નાસ્વામી ઐયર નારાયણસ્વામી''' (તમિલ: {{lang|ta|ராசிபுரம் கிருஷ்ணசுவாமி அய்யர் நாராயணசுவாமி}}) છે, તે એક ભારતીય લેખક છે, જેમની કથા સાહિત્યમાં ભારતના એક કાલ્પનિક કસબામાં લોકો અને તેમની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ વિશે શૃંખલાબદ્ધ પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ આરંભકાળના અંગ્રેજી ભાષી ભારતીય સાહિત્યની ત્રણ અગ્રણી પ્રતિભાઓમાંના એક છે, અન્ય બે છે મુલ્ક રાજ આનંદ અને રાજા રાવ. બાકીના વિશ્વ સમક્ષ અંગ્રેજીમાં ભારતીય સાહિત્ય રજૂ કરવાનું શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે, અને ભારતના [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી ભાષા]]ના મહાનતમ નવલકથાકારોમાંના એક તરીકે તેમની ગણના થાય છે. પોતાના માર્ગદર્શક અને મિત્ર, ગ્રેહામ ગ્રીનની મદદથી નારાયણે સૌ પ્રથમ સાહિત્યવિશ્વમાં પ્રવેશ કર્યો, નારાયણને તેમના પહેલા ચાર પુસ્તકો માટે પ્રકાશક મેળવી આપવામાં તેઓ નિમિત્તરૂપ રહ્યા હતા, આ ચાર પુસ્તકોમાં ''સ્વામી એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ''ની અર્ધ-આત્મકથનાત્મક ત્રયી, ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' અને ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' સમાવિષ્ટ હતાં. નારાયણના લખાણોમાં, 1951ના સૌથી મૌલિક લખાણોમાંના એક તરીકે જેનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું તે ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'', અને સાહિત્ય અકાદમી અવૉર્ડ વિજેતા ''ધ ગાઈડ''નો પણ સમાવેશ થાય છે, ધ ગાઈડનું થોડા ફેરફારો સાથે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] અને અંગ્રેજી ભાષાની ફિલ્મમાં અને બ્રોડવે નાટકમાં રૂપાંતર પણ કરવામાં આવ્યું હતું. નારાયણની મોટા ભાગની વાર્તાઓની પૃષ્ઠભૂમિમાં માલગુડી નામનો કાલ્પનિક કસબો છે, જેનું આલેખન તેમણે સૌથી પહેલાં ''સ્વામી એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' માં કર્યું હતું. તેમની કથાવાર્તા સામાજિક સંદર્ભો પર પ્રકાશ પાડે છે અને રોજિંદા જીવનના નિરૂપણ થકી તેમના પાત્રો વાચકના મનમાં સજીવન બને છે. તેમને વિલિયમ ફોકનર સાથે સરખાવવામાં આવે છે,જેમણે પણ વાસ્તવિકતાને નિરૂપતા એક કાલ્પનિક કસબાનું સર્જન કર્યું હતું, તેના થકી સામાન્ય જીવનની રમૂજો અને ઊર્જાને રજૂ કરી હતી, અને તેમના લખાણમાં કરુણાસભર માનવતાવાદ દર્શાવ્યો હતો. નારાયણની ટૂંકી વાર્તા લખવાની શૈલીને ગાય દ મોંપાસાની શૈલી સાથે સરખાવવામાં આવે છે, કારણ કે તે બંને વાર્તાના ઘટકોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કથાવસ્તુને સંકોચવાની, ટુંકાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. પોતાના ગદ્ય અને લખવાની શૈલીમાં અત્યંત સાદા હોવા માટે પણ નારાયણની ટીકા કરવામાં આવી છે. લેખક તરીકેની પોતાની સાઠ વર્ષની કારકિર્દીમાં નારાયણને અનેક પુરસ્કારો અને સન્માન મળ્યાં છે. આમાં રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર તરફથી એસી(AC) બેન્સન પદક અને ભારતનું દ્વિતીય-ઉચ્ચતમ નાગરિક સન્માન, [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] સામેલ છે. ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્ય સભા]]ના સદસ્ય તરીકે પણ તેમની નિયુક્તિ કરવામાં આવી હતી. ==જીવન== ===પ્રારંભિક વર્ષો=== આર. કે. નારાયણનો જન્મ બ્રિટિશ ભારતમાં, મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીના મદ્રાસ(હવે ચેન્નઈ તરીકે જાણીતું)માં થયો હતો.<ref name="NYT Obit">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/05/14/books/r-k-narayan-india-s-prolific-storyteller-dies-at-94.html|title=R. K. Narayan, India's Prolific Storyteller, Dies at 94|last=Crossette|first=Barbara|date=May 14, 2001|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-07-09}}</ref> તેમના પિતા શાળાના મુખ્ય શિક્ષક હતા, અને નારાયણ પોતાના અભ્યાસનો કેટલોક ભાગ તેમના પિતાની શાળામાં ભણ્યા હતા. પિતાની નોકરીમાં વારંવાર સ્થળાંતર આવશ્યક હોવાથી, નારાયણે તેમના બાળપણનો કેટલોક હિસ્સો તેમનાં નાની, પાર્વતીની સંભાળ હેઠળ ગાળ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-79277966.html|title=Gentle chronicler of the essence of small-town India|last=Sen|first=Sunrita|date=May 25, 2001|newspaper=India Abroad|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215057/http://www.highbeam.com/doc/1P1-79277966.html|url-status=dead}}</ref> આ સમય દરમ્યાન એક મોર અને એક તોફાની વાંદરો, તેમના સૌથી સારા દોસ્તો અને રમતના સાથીઓ હતા.<ref name="Telegraph-obituary">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1330139/R-K-Narayan.html|title=R K Narayan|date=May 14, |publisher=''[[The Daily Telegraph]]''|access-date=2009-07-25 | location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40D14FC3959127A93C0A8178DD85F408785F9|title=A Monkey and a Peacock; Books of The Times|date=June 12, 1974|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-10-20 | first=Anatole | last=Broyard}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/yw/2005/07/08/stories/2005070803580200.htm|title=Remembering a writer par excellence|date=July 8, 2005|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-10-20|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109062738/http://www.hindu.com/yw/2005/07/08/stories/2005070803580200.htm|url-status=dead}}</ref> તેમનાં નાનીએ તેમને ''કુંજાપ્પા'' નું હુલામણું નામ આપ્યું, પરિવારનાં વર્તુળોમાં એ નામથી જ તેઓ ઓળખાયા.<ref>{{Harvnb|Rao|2004|p=13.}}</ref> તેમણે નારાયણને અંકગણિત, પુરાણવિદ્યા, ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શીખવ્યાં.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2006/mar/18/featuresreviews.guardianreview24|title= The god of small things|last=[[Alexander McCall Smith]]|date=March 18, 2006|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2009-07-10 | location=London}}</ref> તેમના સૌથી નાના ભાઈ, આર. કે. લક્ષ્મણના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના પરિવારમાં મોટા ભાગે અંગ્રેજીમાં વાતચીત થતી, અને નારાયણ અને તેમનાં ભાઈ-બહેનોથી થતી વ્યાકરણની ભૂલો પ્રત્યે નાખુશી દર્શાવવામાં આવતી.<ref name="Peopling of Malgudi">{{cite news|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=160137&sectioncode=21|title= The peopling of Malgudi|last=Robinson|first=Andrew|date=May 2, 1997|publisher=''Times Higher Education''|access-date=2009-07-10}}</ref> પોતાની નાની સાથે રહેતી વખતે નારાયણ, મદ્રાસમાંની અનેક શાળાઓમાં ભણ્યા, જેમાં પુરાસાવાલ્કમની લુથરન મિશન સ્કૂલ,<ref name="A flood of fond memories">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261282.htm|title=A flood of fond memories|last=Guy|first=Randor|date=July 26, 2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611071411/http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261282.htm|url-status=dead}}</ref> સી.આર.સી. હાઈસ્કૂલ, અને ક્રિશ્ચિયન કૉલેજ હાઇસ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Priyadarshan's tribute to R K Narayan">{{cite web|url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1141433462|title=Priyadarshan's tribute to R K Narayan|date=March 3, 2006|publisher=''Televisionpoint.com''|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322125632/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1141433462|url-status=dead}}</ref> નારાયણ આતુર વાચક હતા, અને તેમણે વાંચેલા આરંભના સાહિત્યકારોમાં ડિકન્સ, વૉડહાઉસ, આર્થર કોનન ડોયલ અને થોમસ હાર્ડીનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Narayan days - Lahiri">{{cite journal|url=http://bostonreview.net/BR31.4/lahiri.php|last=[[Jhumpa Lahiri]]|date=July/August 2006|title=Narayan Days: Rereading the master|publisher=''[[Boston Review]]''|issn=0734-2306|access-date=2009-08-22|ref=harv|journal=|archive-date=2008-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120055428/http://bostonreview.net/BR31.4/lahiri.php|url-status=dead}}</ref> જ્યારે નારાયણ બાર વર્ષના હતા, ત્યારે તેમણે એક સ્વતંત્રતા-તરફી કૂચમાં ભાગ લીધો, જેના માટે તેમને તેમના કાકા તરફથી ઠપકો મળ્યો; તેમનો પરિવાર અરાજકીય હતો અને તમામ સરકારોને દુષ્ટ માનતો હતો.<ref name="Master of small things">{{cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,128162,00.html|title=The Master of Small Things|last=[[V. S. Naipaul]]|date=May 28, 2001|publisher=''[[Time (magazine)|Time]]''|access-date=2009-07-22|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206170109/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,128162,00.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે તેમના પિતાની બદલી મહારાજાના કલીજિઅટ હાઈ સ્કૂલમાં થઈ ત્યારે નારાયણ પોતાના પરિવાર સાથે રહેવા માટે મૈસૂર સ્થળાંતરિત થયા. શાળા ખાતે સારાં એવાં પુસ્તકો ધરાવતા પુસ્તકાલય, તેમ જ તેમના પિતાના પોતાના પુસ્તકાલયના કારણે, તેમની વાંચવાની આદત પોષાઈ, અને તેમણે લખવાનું પણ શરૂ કર્યું. પોતાનું ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાનું ભણતર પૂરું કર્યા પછી, વિશ્વ વિદ્યાલયની પ્રવેશ પરીક્ષામાં નારાયણ નાપાસ થયા અને તેથી તેમણે એક વર્ષ ઘરે વાંચવા-લખવામાં વીતાવ્યું; તે પછી તેઓ 1926માં પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થયા અને મૈસૂરની મહારાજા કૉલેજમાં જોડાયા. પોતાની સ્નાતકની પદવી મેળવતાં નારાયણને સામાન્ય કરતાં એક વધુ, એમ ચાર વર્ષ લાગ્યા. અનુસ્તાકની પદવી (એમ.એ.) મેળવવા જતાં તેમનો સાહિત્યમાંનો રસ મરી જશે એવી તેમના એક મિત્રની વારંવારની વિનવણીઓ પછી, તેમણે એક શાળામાં શિક્ષક તરીકે થોડો સમય નોકરી કરી; જો કે, શાળાના મુખ્ય શિક્ષકે જ્યારે તેમને શારીરિક તાલીમ પ્રશિક્ષકની અવેજીમાં કામ કરવાનું કહ્યું ત્યારે પોતાનો વિરોધ દર્શાવવા તેમણે તે નોકરી છોડી દીધી.<ref name="A flood of fond memories"></ref> આ અનુભવ પરથી નારાયણને પ્રતીતિ થઈ કે તેમના માટે એક માત્ર કારકિર્દી લેખનમાં રહેલી છે, અને તેમણે ઘરે રહેવાનું અને નવલકથાઓ લખવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="Reluctant centenarian">{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2006/10/08/stories/2006100800050100.htm|title=Reluctant centenarian|date=October 8, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-23|archive-date=2006-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061114235430/http://www.hindu.com/mag/2006/10/08/stories/2006100800050100.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=13&ndash;16.}}</ref> તેમનું પહેલું પ્રકાશિત લખાણ એ ''ડૅવલપમૅન્ટ ઑફ મૅરીટાઇમ લૉઝ ઑફ 17થ-સેન્ચુરી ઇંગ્લૅન્ડ'' ની પુસ્તક સમીક્ષા હતી.<ref Name="Calitreview">{{cite journal|last=Datta|first=Nandan|date=March 26, 2007|title=The Life of R.K. Narayan|journal=California Literary Review|url=http://calitreview.com/21|ref=harv|access-date=માર્ચ 29, 2011|archive-date=જુલાઈ 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080702213812/http://calitreview.com/21|url-status=dead}}</ref> એ પછી, તેમણે ક્યારેક ક્યારેક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે સ્થાનિક રસની વાર્તા લખવું શરૂ કર્યું. અલબત્ત લખાણમાંથી ખાસ પૈસા નીપજતા નહોતા (તેમના પહેલા વર્ષની આવક નવ રૂપિયા અને બાર આના હતી), પણ તે ધોરણસરનું જીવન અને જૂજ જરૂરિયાતો ધરાવતા હતા, અને તેમના પરિવાર અને મિત્રોએ કારકિર્દી માટેની તેમની આ અરૂઢિચુસ્ત પસંદને આદર અને ટેકો આપ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=18.}}</ref> 1930માં, નારાયણે તેમની પહેલી નવલકથા, ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' લખી,<ref Name="Calitreview"></ref> તેમના કાકાએ<ref name="History of Indian lit">{{Cite document|last=Mehrotra|first=Arvind Krishna|title=A history of Indian literature in English|url=https://archive.org/details/isbn_9780231128100|publisher=Columbia University Press|date=January 15, 2003|page=[https://archive.org/details/isbn_9780231128100/page/196 196]|isbn=023112810X|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમના આ પ્રયાસની ઠેકડી ઉડાડી હતી અને હારબંધ પ્રકાશકોએ તેને નકારી હતી.<ref name="Peopling of Malgudi"></ref> આ પુસ્તકમાં, નારાયણે માલગુડી નામના એક કસબાનું સર્જન કર્યું હતું જે દેશના સામાજિક પટને સર્જનાત્મક રીતે ફરીથી ઉપજાવતો હતો; જો કે તે સાંસ્થાનિક શાસને મૂકેલી મર્યાદાઓને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખતો હતો, બ્રિટિશ ભારત અને સ્વતંત્રતા-પછીના ભારતના વિવિધ સામાજિક-રાજકીય બદલાવો સાથે તે પણ વિકસતો ગયો હતો.<ref>{{cite journal|last=George, R. M. |date=July 2003|title=Of Fictional Cities and “Diasporic” Aesthetics |url=https://archive.org/details/sim_antipode_2003-06_35_3/page/559 |journal=Antipode|publisher=Blackwell Publishing|volume=35|issue=3|page=559&ndash;579|issn=0066-4812 |access-date=2009-08-02|ref=harv}}</ref> ===નિર્ણયાત્મક વળાંક=== 1933માં, પોતાની બહેનના ઘરે, કોઈમ્બતૂરમાં રજાઓ ગાળી રહેલા નારાયણ, નજીકમાં રહેતી 15-વર્ષની છોકરી, રાજમને મળ્યા અને તેના પ્રેમમાં પડ્યા. અનેક ફલજ્યોતિષને લગતાં અને આર્થિક અંતરાયો છતાં, નારાયણે છોકરીના પિતાની સંમતિ મેળવી અને તેને પરણ્યા.<ref>{{cite journal|last=Narasimhan|first=C. V.|date=May 26, 2001|title=Remembering R. K. Narayan|journal=''[[Frontline (magazine)|Frontline]]''|publisher=[[The Hindu Group]]|location=[[Chennai]]|volume=18|issue=11|issn=0970-1710|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18111330.htm|ref=harv|access-date=માર્ચ 29, 2011|archive-date=નવેમ્બર 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091120064622/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18111330.htm|url-status=dead}}</ref> તેમના લગ્ન પછી, નારાયણ ''ધ જસ્ટિસ'' નામના મદ્રાસ સ્થિત પત્રકમાં ખબરપત્રી બન્યા, આ પત્રક બિન-બ્રાહ્મણોના અધિકારોને સમર્પિત હતું. નારાયણમાં પોતાના કાર્યને ટેકો આપતા એક બ્રાહ્મણ ઐયર જોઈને પ્રકાશકો રોમાંચિત હતા. આ નોકરી થકી તેઓ જાતભાતના લોકો અને પ્રશ્નોની વિસ્તીર્ણ વિવિધતાના સંપર્કમાં આવ્યા.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=20.}}</ref> તેની પહેલાં, નારાયણે ઑક્સફર્ડ ખાતે એક મિત્રને ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' ની હસ્તપ્રત મોકલી હતી, અને લગભગ આ સમયગાળા દરમ્યાન, તેમના એ મિત્રે તેમની હસ્તપ્રત ગ્રેહામ ગ્રીનને બતાવી. ગ્રીને પોતાના પ્રકાશકને આ પુસ્તક પ્રકાશિત કરવા માટે ભલામણ કરી, અને છેવટે 1935માં આ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું.<ref Name="Telegraph-obituary"></ref> ગ્રીને નારાયણને અંગ્રેજી-બોલતાં શ્રોતાઓ માટે વધુ પરિચિત બનવા માટે પોતાનું નામ ટૂંકું કરવા અંગે પણ સલાહ આપી.<ref name="Economist obituary">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-75020386.html|title=R.K. Narayan.(Obituary)|date=May 26, 2001|publisher=''[[The Economist]]''|access-date=2009-07-10|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215109/http://www.highbeam.com/doc/1G1-75020386.html|url-status=dead}}</ref> આ પુસ્તક અર્ધ-આત્મકથનાત્મક હતું અને તેમના પોતાના બાળપણના અનેક કિસ્સાઓ પર રચાયેલું હતું.<ref>{{Cite document|last=O'Neil|first=Patrick M.|title=''Great World Writers''|publisher=Marshall Cavendish|date=January 2004|page=1051|isbn=0761474692|access-date=2009-07-28|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પુસ્તકની સમીક્ષાઓ અનુકૂળ રહી પણ વેચાણ માત્ર થોડાંનું થયું. નારાયણની એ પછીની નવલકથા, ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' (1937), થોડા અંશે તેમના પોતાના કૉલેજના અનુભવોથી પ્રેરિત હતી,<ref name="In memory of the Malgudy Man">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20061008/spectrum/book6.htm|title=In memory of the Malgudi Man|last=Wattas|first=Rajnish|date=October 8, 2006|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-07-27|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107054308/http://www.tribuneindia.com/2006/20061008/spectrum/book6.htm|url-status=dead}}</ref> અને તેની મુખ્ય કથાવસ્તુ એક વિદ્રોહી કિશોરના સારા એવા-સમાધાનકારી વયસ્કમાં પરિવર્તિત થવાની વાતને રજૂ કરતી હતી;<ref name="Cultural imperialism and the Indo-English novel">{{Cite document|last=Afzal-Khan|first=Fawzia|title=Cultural imperialism and the Indo-English novel|url=https://archive.org/details/culturalimperial00afza|publisher=Pennsylvania State University Press|date=November 1993|page=[https://archive.org/details/culturalimperial00afza/page/29 29]|isbn=0271009128|access-date=2009-07-27|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ફરીથી ગ્રીનની ભલામણના આધારે, તેને એક જુદા પ્રકાશકે પ્રકાશિત કરી. તેમની ત્રીજી નવલકથા, ''ધ ડાર્ક રૂમ'' (1938) ગૃહ વિસંવાદિતા અંગેની હતી,<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|p=49.}}</ref> જે લગ્નજીવનમાં પુરુષને દમનકર્તા તરીકે અને સ્ત્રીને જુલમ વેઠનાર તરીકે ચિત્રિત કરતી હતી, આ પુસ્તક પણ એક ત્રીજા જ પ્રકાશકે પ્રકાશિત કર્યું હતું, અને તેને સારી સમાલોચનાઓ મળી હતી. 1937માં, નારાયણના પિતાનું નિધન થયું, અને નારાયણ આર્થિક રીતે કશું ખાસ નીપજાવતા ન હોવાથી તેમને મૈસૂર સરકાર તરફથી એક કમિશનને સ્વીકારવાની ફરજ પડી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=18&ndash;23.}}</ref> તેમનાં પહેલાં ત્રણ પુસ્તકોમાં, નારાયણે અમુક સામાજિક રીતે સ્વીકૃત પ્રથાઓ સહિત સમસ્યાઓને પ્રકાશમાં મૂકી હતી. પહેલા પુસ્તકમાં નારાયણે વિદ્યાર્થીઓની દુર્દશા, વર્ગખંડમાં સોટી ફટકારવાની સજાઓ, અને તેની સાથે સંકળાયેલી શરમ પર ભાર મૂક્યો હતો. હિન્દુ લગ્નોમાં કૂંડળીઓ-મેળવવાનો ખ્યાલ અને તેના કારણે વર અને વધૂને જે ભાવનાત્મક પીડામાંથી પસાર થવું પડે છે તેને તેમના બીજા પુસ્તકમાં આવરવામાં આવ્યાં છે. ત્રીજા પુસ્તકમાં, નારાયણ પોતાના પતિના કઢંગા ચાળાઓ અને મનોવૃત્તિઓ સામે મુકાયેલી પત્નીના ખ્યાલ વિશે વાત કરે છે.<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|pp=50, 85.}}</ref> 1939માં ટાઇફૉઇડના કારણે રાજમનું નિધન થયું.<ref name="A man-reader in Malgudi">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/books-a-manreader-in-malgudi-the-indian-writer-r-k-narayan-tells-tim-mcgirk-about-his-many-misadventures-1485412.html|title=Books: A man-reader in Malgudi|last=McGirk|first=Tim|date=July 17, 1993|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-07-12|location=London|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111065554/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/books-a-manreader-in-malgudi-the-indian-writer-r-k-narayan-tells-tim-mcgirk-about-his-many-misadventures-1485412.html|url-status=dead}}</ref> તેના મૃત્યુથી નારાયણને ઊંડો આઘાત લાગ્યો અને લાંબા સમય સુધી તે દુઃખી રહ્યા; તેઓ તેમની દીકરી હેમા માટે પણ ચિંતિત હતા, જે ત્યારે માત્ર ત્રણ જ વર્ષની હતી. પત્નીના મૃત્યુના કારણે ઊભા થયેલા આ વિયોગે તેમની જિંદગીમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આણ્યું અને તેમની તે પછીની નવલકથા, ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' માટે પ્રેરણા આપી.<ref Name="Calitreview"></ref> તેમનાં પહેલાં બે પુસ્તકોની જેમ, આ પુસ્તક પણ તેમનાં કરતાં પણ વધુ આત્મકથનાત્મક હતું, અને ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' અને ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' પછીના વિષયવસ્તુની ત્રયી અજાણતાં જ પૂરી કરતું હતું.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=20.}}</ref><ref name="Flirting with adolescence">{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/03/14/stories/2003031400960300.htm|title=Flirting with adolescence|last=Sebastian|first=Pradeep|date=March 14, 2003|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-02|archive-date=2008-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225190921/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/03/14/stories/2003031400960300.htm|url-status=dead}}</ref> તે પછીના ઇન્ટર્વ્યૂઓમાં, નારાયણ સ્વીકારે છે કે ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' એ લગભગ સંપૂર્ણપણે આત્મકથનાત્મક હતું, અલબત્ત પાત્રોનાં નામ જુદાં હતાં અને તે માલગુડીની જુદી પાર્શ્વભૂમિ ધરાવતું હતું; તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પુસ્તકમાં નિરૂપાયેલી લાગણીઓ રાજમના મૃત્યુ વખતની તેમની પોતાની લાગણીઓનું પ્રતિબિંબ હતી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=55.}}</ref> પોતાની થોડીક સફળતાઓના ટેકે, 1940માં નારાયણે ''ઇન્ડિયન થોટ'' નામે એક જર્નલ(સામયિક) પર પોતાનો હાથ અજમાવ્યો. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|title=Meeting Mr. Narayan|last=O'Yeah|first=Zac|date=December 3, 2006|publisher=''[[The Hindu|The Hindu Literary Review]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127165241/http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|url-status=dead}}</ref> પોતાના કાકાની મદદથી, જે એક કાર સેલ્સમૅન હતા, તેમણે એકલા મદ્રાસ શહેરમાં એક હજાર લવાજમ-ગ્રાહકોને એકઠા કર્યા. જો કે, તેનું વ્યવસ્થાપન કરવામાં નારાયણની અક્ષમતાના કારણે આ સાહસ લાંબું ન ટક્યું, અને એક વર્ષની અંદર જ તેનું પ્રકાશન અટકી ગયું.<ref name="Grandmother's Tale">{{Cite document|last=Narayan, R. K.|title=Grandmother's Tale|publisher=Indian Thought Publications|date=1992|page=7|isbn=81-85986-15-0|access-date=2009-08-22|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમની ટૂંકી વાર્તાઓનો પહેલો સંગ્રહ, ''માલગુડી ડેઝ'' , નવેમ્બર 1942માં પ્રકાશિત થયો, અને તેના પછી 1945માં ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' પ્રકાશિત થયું. તેની વચ્ચેના સમયગાળામાં, યુદ્ધના કારણે ઇંગ્લૅન્ડ સાથે સંપર્ક કપાઈ જવાને કારણે, નારાયણે તેમની પોતાની પ્રકાશન કંપની, નામે (ફરીથી) ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ શરૂ કરી; આ પ્રકાશન કંપની સફળ રહી અને આજે પણ સક્રિય છે, હવે તેનું કામકાજ તેમની પૌત્રી સંભાળે છે.<ref name="Reluctant centenarian"></ref> થોડા જ વખતમાં, ન્યૂ યોર્કથી મોસ્કો સુધી ફેલાયેલા તેમની સમર્પિત વાચકસંખ્યાના કારણે, નારાયણના પુસ્તકો સારી સંખ્યામાં વેચવા માંડ્યા અને 1948માં તેમણે મૈસૂર શહેરની બહારના વિસ્તારમાં પોતાનું ઘર બાંધવું શરૂ કર્યું; ઘરનું બાંધકામ 1953માં પૂરું થયું.<ref name="Walsh 1982 24">{{Harvnb|Walsh|1982|p=24.}}</ref> ===વ્યસ્ત વર્ષો=== ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' પછી, તેમની પહેલાંની નવલકથાઓની અર્ધ-આત્મકથનાત્મક પ્રકારની શૈલીની સરખામણીમાં નારાયણનાં લખાણો વધુ કલ્પના-આધારિત અને બાહ્ય શૈલીનાં બન્યાં. તેમનો પછીનો પ્રયાસ, ''મિ. સંપત'' , તેમના આ સુધરેલા અભિગમને દર્શાવતું પ્રથમ પુસ્તક રહ્યું. જો કે, ખાસ કરીને તેમની પોતાની જર્નલ શરૂ કરવાનું પાસું જેવાં કેટલાંક પાસાંમાં તે હજી પણ તેમના પોતાના કેટલાક અનુભવો પર આધારિત હતું; પણ જીવનચરિત્રની ઘટનાઓ સાથે ભેળસેળ કરીને તે પોતાની પહેલાંની નવલકથાઓથી ચોક્કસ અલગ ભાત પાડે છે.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=62.}}</ref> થોડા જ વખત પછી, તેમણે ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'' પ્રકાશિત કરી, તેને તેમની શ્રેષ્ઠ કૃતિ માનવામાં આવી અને 1951માં કાલ્પનિક કથામાં સૌથી મૌલિક પુસ્તક તરીકે તેનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=39.}}</ref><ref>{{Cite document|last=Sundaram, P. S.|title=Indian writers series|publisher=Arnold-Heinemann India|date=1973|volume=6|page=74|access-date=2009-08-24|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમના ભાઈ થકી તેમની સાથે સંબંધિત થયેલા એક નાણાકીય જીનિઅસ, ''માર્ગાય્યા'' , વિશેની એક સાચી કથા પરથી, તેમને આ નવલકથાની પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{Harvnb|Pousse|1995|p=76.}}</ref> તે પછીની નવલકથા, ''વેઇટિંગ ફોર ધ મહાત્મા'' , મહાત્મા ગાંધીની માલગુડીની કાલ્પનિક મુલાકાત પર આધારિત છે, અને તે મુલાકાતે આવેલા મહાત્માના વાર્તાલાપમાં હાજરી આપતી વખતે, એક આગેવાનની એક મહિલા પ્રત્યેની રોમાન્ટિક લાગણી અંગેની વાત વણી લે છે. ભારતી નામની એ મહિલામાં ભારતનું વ્યક્તિકરણ કરીને, પુસ્તકમાં ભારતીની અને ગાંધીજીના વાર્તાલાપોના કેન્દ્ર અંગે અસ્પષ્ટ વક્રોક્તિ થઈ છે. આ નવલકથા ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નોંધપાત્ર સંદર્ભો સમાવિષ્ટ કરે છે, અને સામાન્ય વ્યક્તિના જીવનને કેન્દ્રમાં રાખે છે, જે નારાયણની સામાન્ય વક્રોક્તિની શૈલી સહિતનું કથા-વિવરણ ધરાવે છે.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|pp=47&ndash;48.}}</ref> [[File:RKNarayan-AnthonyWest-LyleBlair.gif|left|160px|thumb|મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસના લયલી બ્લેર (નારાયણના યુ.એસ. સ્થિત પ્રકાશક), નારાયણ અને ધ ન્યૂ યોર્કરના ઍન્થોની વેસ્ટ|link=Special:FilePath/RKNarayan-AnthonyWest-LyleBlair.gif]] 1953માં, મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા, સૌ પ્રથમ વખત તેમનાં પુસ્તકો [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં પ્રકાશિત થયાં, પાછળથી (1958માં) તેણે પોતાના અધિકારો વાઇકિંગ પ્રેસને આપી દીધા.<ref name="A Man Called Vasu">{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00711FC3F5D1B728DDDAB0994DA405B818AF1D3|title=A Man Called Vasu; THE MAN-EATER OF MALGUDI|date=February 12, 1961|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-08-26 | first=Donald | last=Barr}}</ref> ભલે નારાયણનાં લખાણો મોટા ભાગે સામાજિક માળખાં અને દૃષ્ટિકોણોમાં વિલક્ષણતાઓ બહાર લાવતાં, પણ તે પોતે રૂઢિવાદી હતા; ફેબ્રુઆરી 1956માં નારાયણે પોતાની દીકરીના લગ્ન તમામ રૂઢિચુસ્ત [[હિંદુ|હિન્દુ]] રીતિરિવાજો અનુસાર ગોઠવ્યાં હતાં.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=128.}}</ref> લગ્ન પછી, નારાયણે ક્યારેક ક્યારેક પ્રવાસે જવું શરૂ કર્યું, પણ મુસાફરીમાં હોય ત્યારે પણ તેમણે દિવસના કમ સે કમ 1500 શબ્દ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="Walsh 1982 24"></ref> 1956માં રૉકફેલર ફેલોશિપ અંતર્ગત તેમના યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રવાસ દરમ્યાન ''ધ ગાઈડ'' લખાયું હતું. પોતે યુ.એસ.(U.S.)માં હતા, ત્યારે નારાયણે રોજનીશી જાળવી હતી જે પાછળથી તેમના પુસ્તક ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' માટે આધારભૂત રહી હતી.<ref name="Iyengar 1973 359">{{Cite document|last=Iyengar|first=K. R. Srinivasa|title=Indian writing in English|url=https://archive.org/details/indianwritingine0000srin_k7n9|publisher=Asia Pub. House|date=1973|page=[https://archive.org/details/indianwritingine0000srin_k7n9/page/359 359]|isbn=9780210339640|access-date=2009-08-27|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ સમયગાળાની આસપાસ, ઇંગ્લેન્ડની મુલાકાત વખતે, નારાયણ પહેલી વખત પોતાના મિત્ર અને માર્ગદર્શક ગ્રેહામ ગ્રીનને મળ્યા.<ref name="A man-reader in Malgudi"></ref> ભારત પાછા ફર્યા બાદ, ''ધ ગાઈડ'' પ્રકાશિત થયું; આ પુસ્તક નારાયણના લેખન કૌશલ્ય અને ઘટકોને સૌથી સારી રીતે રજૂ કરે છે, અભિવ્યક્તિમાં પરસ્પર વિરોધાભાસી બાબતો દર્શાવતું આ પુસ્તક કોયડા-જેવો અંત આપે છે.<ref>{{Cite book|last=Mathur|first=Om Prakash|title=The modern Indian English fiction|url=https://archive.org/details/modernindianengl0000math|publisher=Abhinav Publications|date=June 1, 1993|edition=1|page=91|chapter=7 |isbn=9788170173038 |access-date=2009-08-25|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ પુસ્તક માટે 1958માં તેમને સાહિત્ય અકાદમી અવૉર્ડ એનાયત થયો.<ref>{{cite news|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F89220CC0F11B7F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Indian novelist R. K. Narayan dies|date=May 13, 2001|publisher=[[Associated Press]]|access-date=2009-08-26}}</ref> ક્યારેક ક્યારેક, પોતાના વિચારોને નિબંધોનું રૂપ આપવા માટે નારાયણ જાણીતા હતા, તેમના નિબંધોમાંના કેટલાક વર્તમાનપત્રોમાં અને જર્નલોમાં પ્રકાશિત થયા, કેટલાક પ્રકાશિત જ ન થયા. ''નેકસ્ટ સન્ડે'' (1960), એ આવા સંવાદ આધારિત નિબંધોનો સંગ્રહ અને પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થનારું તેમનું આવું પ્રથમ લખાણ છે.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=xiii.}}</ref> તેના થોડા જ વખત પછી, તેમની 1956ની યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની મુલાકાતના અનુભવો વર્ણવતું પુસ્તક, ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' , પ્રકાશિત થયું. તેમના આ સંગ્રહમાં ''ધ ગાઈડ'' ના લેખન વિશેનો તેમનો એક નિબંધ પણ સામેલ છે.<ref name="Iyengar 1973 359"></ref><ref name="Rao 2004 48">{{Harvnb|Rao|2004|p=48.}}</ref> નારાયણની એ પછીની નવલકથા, ''ધ મૅન-ઈટર ઑફ માલગુડી'' , 1961માં પ્રકાશિત થઈ. આ પુસ્તક શાસ્ત્રીય કળા સ્વરૂપમાં કૉમેડી અને નાજુકાઈભર્યા સંયમ સાથેનું કથા-વિવરણ ધરાવતું હોવાની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.<ref name="A Man Called Vasu"></ref> આ પુસ્તકનું વિમોચન થયા બાદ, બેચેન નારાયણ ફરી એક વાર પ્રવાસ તરફ વળ્યા, અને યુ.એસ.(U.S.)<ref name="Reluctant centenarian"></ref> અને ઓસ્ટ્રેલિયાની મુલાકાતે ઉપડ્યા. ભારતીય સાહિત્ય પર વ્યાખ્યાન આપતાં આપતાં તેમણે એડિલેડ, [[સીડની|સિડની]] અને [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]]માં ત્રણ અઠવાડિયાં ગાળ્યા. ઓસ્ટ્રેલિયન રાઈટર્સ ગ્રુપ તરફથી એક ફેલોશિપ થકી તેમની આ સફર માટે આર્થિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite document|last=Sales-Pontes|first=A Hilda |title=R.K. Narayan|publisher=Atlantic Highlands|date=1983|isbn=9780391029620|oclc=10625411|access-date=2009-08-31|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ સમય સુધીમાં નારાયણ, સાહિત્ય ક્ષેત્રે અને નાણાકીય એમ બંને રીતે, નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી ચૂક્યા હતા. મૈસૂરમાં તેમનું વિશાળ મકાન હતું, અને આઠ કરતાં ઓછી બારીઓ ન હોય તેવા અભ્યાસ ખંડમાં બેસીને તેઓ લખતા હતા; લગ્ન પછી કોઈમ્બતૂર સ્થળાંતરિત થયેલી પોતાની દીકરીને મળવા જવા માટે, તેઓ પોતાની નવી મર્સિડિઝ-બેન્ઝ લઈને જતા, જે તે વખતે ભારતમાં એક વૈભવી જણસ ગણાતી હતી. ભારત અને વિદેશ એમ બંને જગ્યાઓએ તેમની સફળતા પછી, નારાયણે ''ધ હિન્દુ'' અને ''ધ ઍટલાન્ટિક'' સહિતનાં વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે કટારો લખવી શરૂ કરી.<ref>{{Harvnb|Rao|2004|p=22&ndash;23.}}</ref> 1964માં, નારાયણે પોતાનું પહેલું પૌરાણિક કથાવસ્તુ ધરાવતું પુસ્તક, ''ગોડ્સ, ડેમન્સ ઍન્ડ અધર્સ'' પ્રકાશિત કર્યું, જે હિન્દુ પુરાણોમાંથી પુનઃલિખિત અને અનુવાદિત ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ હતો. તેમનાં બીજાં ઘણાં પુસ્તકોની જેમ, આ પુસ્તકમાં પણ તેમના નાના ભાઈ આર. કે. લક્ષ્મણે સચિત્ર અભિવ્યક્તિ આપી હતી. વાચકની સંદર્ભ જાણકારી ગમે તે હોય, પણ પુસ્તકની અસર ઊંડી રહે તે માટે, શક્તિશાળી નાયકોની વાર્તાઓમાંથી પસંદગી કરવામાં આવી હતી, અને આમ ચૂંટાયેલી યાદીમાંની વાર્તાઓ પુસ્તકમાં લેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0816FD355F147A93CAA9178AD95F408685F9 |title=It's All in the Telling; Gods, Demons and Others|date=November 8, 1964|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-02}}</ref> ફરી એકવાર, પુસ્તકના વિમોચન પછી, નારાયણ વિદેશ પ્રવાસે ઉપડી ગયા. અગાઉના એક નિબંધમાં, તેમણે અમેરિકનો તેમની પાસેથી આધ્યાત્મિકતા સમજવા માગે છે તે અંગે લખ્યું હતું, અને આ મુલાકાત દરમ્યાન, પોતે કોઈ જાણકારી ધરાવતા નથી એવા નકાર છતાં, સ્વદેશી-અમેરિકન અભિનેત્રી ગ્રેટા ગાર્બોએ સામેથી તેમના આ વિષય અંગે પૃચ્છા કરી.<ref name="Telegraph-obituary"></ref> તે પછીનું નારાયણનું પ્રકાશિત પુસ્તક હતું 1967ની નવલકથા, ''ધ વેન્ડર ઑફ સ્વીટ્સ'' . તે અમુક અંશે તેમની અમેરિકાની મુલાકાતો પરથી પ્રેરિત હતું અને અનેક સાંસ્કૃતિક તફાવતો તરફ ધ્યાન ખેંચતા, ભારતીય અને અમેરિકન, એમ બંને બીબાંઢાળ વ્યક્તિઓનાં આત્યંતિક પાત્રલેખનો ધરાવતું હતું. જો કે, તે તેમની લાક્ષણિક કૉમેડી અને કથા-વિવરણ દર્શાવતું હોવા છતાં, આ પુસ્તકને ઊંડાણનો અભાવ હોવાની આલોચના મળી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0C12FD345C14738DDDAD0994DD405B878AF1D3|title=Jagan's Surrender|date=May 14, 1967|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-02 | first=ROBIN WHITER.K. | last=Narayan}}</ref> આ વર્ષે, નારાયણ ઇંગ્લૅન્ડના પ્રવાસે ગયા, જ્યાં યુનિવર્સિટી ઑફ લીડ્સ તરફથી તેમને તેમની પ્રથમ માનદ્ ડૉક્ટરેટની પદવી મળી.<ref>{{Cite document|last=Badal|first=R. K.|title=R. K. Narayan: a study|publisher=Prakash Book Depot|date=1976|page=3|oclc=4858177|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તે પછીનાં થોડાં વર્ષો તેમના માટે શાંત સમયગાળો રહ્યાં. 1970માં, તેમણે તેમની બીજી નવલકથા, ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ, ''અ હોર્સ ઍન્ડ ટુ ગોટ્સ'' , પ્રકાશિત કરી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=97&ndash;99, 172.}}</ref> દરમ્યાનમાં, નારાયણને 1938માં પોતાના મરણશીલ કાકાને આપેલું વચન યાદ આવ્યું, અને તેમણે કમ્બા રામાયણને અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત કરવાનું શરૂ કર્યું. પાંચ વર્ષના કામ પછી, 1973માં ''ધ રામાયણ'' પ્રકાશિત થયું.<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=126.}}</ref> ''ધ રામાયણ'' પ્રકાશિત થયા પછી લગભગ તરત જ, નારાયણે સંસ્કૃત મહાકાવ્ય, [[મહાભારત|મહાભારત]]ના સંક્ષિપ્ત અનુવાદનું કામ શરૂ કર્યું. આ મહાકાવ્ય અંગે સંશોધન અને લખવાનું કામ કરતાં કરતાં, તેમણે પોતાનું અન્ય એક પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યું, ''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' (1977). ''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' એ નવલિકા કરતાં સહેજ લાંબી છે અને નારાયણની અન્ય કૃતિઓ કરતાં ચોક્કસ રીતે જુદી પડે છે, તેમાં તેઓ સેક્સ જેવા અત્યાર સુધી અસંબોધિત રહેલા વિષયો સાથે કામ પાર પાડે છે, અલબત્ત તેમાં નાયકના પાત્રનો વિકાસ તેમના પહેલાંનાં સર્જનો સાથે ઘણો મળતો આવે છે. 1978માં ''ધ મહાભારત'' પ્રકાશિત થયું.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=43, 153&ndash;154.}}</ref> ===પાછલાં વર્ષો=== [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] સરકારે રાજ્યમાં પ્રવાસનનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવા માટે એક પુસ્તક લખી આપવા નારાયણની નિયુક્તિ કરી. 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં એક વિશાળ સરકારી પ્રકાશનના હિસ્સા રૂપે તેમની એ કૃતિ પ્રકાશિત થઈ.<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=132.}}</ref> તેમને લાગ્યું કે તેમની કૃતિ વધુ સારી યોગ્યતા ધરાવે છે, એટલે તેમણે તેને ''ધ એમરલ્ડ રૂટ'' (ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ, 1980) તરીકે પુનઃપ્રકાશિત કરી.<ref>{{Harvnb|Kain|1993|p=193.}}</ref> આ પુસ્તક સ્થાનિક ઇતિહાસ અને વારસા બાબતે તેમનાં અંગત પરિપ્રેક્ષ્યો ધરાવે છે, પણ તેમનાં પાત્રો અને સર્જનોથી વંચિત રહ્યું હોવાથી, તેમાં તેમની રસપ્રદ વાર્તાવસ્તુ ખૂટતી લાગે છે.<ref name="Rao 2004 48"></ref> એ જ વર્ષે, તેમને અમેરિકન ઍકેડમી ઑફ આર્ટ્સ એન્ડ લેટર્સના માનદ્ સદસ્ય તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા અને રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર તરફથી તેમને એસી(AC) બેન્સન પદક પણ એનાયત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|title=Storyteller Narayan Gone, But Malgudi Lives On|date=May 24, 2001|publisher=Inter Press|access-date=2009-09-08|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215143/http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|url-status=dead}}</ref> લગભગ એ જ ગાળામાં, સૌથી પહેલી વખત નારાયણનાં પુસ્તકોને ચાઇનીઝમાં અનુવાદિત કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/10/13/stories/2006101304331500.htm|title=R. K. Narayan resonates across cultures|date=October 13, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-09-08|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207200305/http://www.hindu.com/2006/10/13/stories/2006101304331500.htm|url-status=dead}}</ref> 1983માં, નારાયણે એક વાઘ અને તેના માણસો સાથેના સંબંધ વિશેની તેમની નવલકથા, ''અ ટાઇગર ફોર માલગુડી'' , પ્રકાશિત કરી.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2006/oct/09/tvandradio.radio|title=Pick of the day|date=October 9, 2006|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2009-09-08 | location=London | first=Phil | last=Daoust}}</ref> તેમની એ પછીની નવલકથા, ''ટૉકેટીવ મૅન'' , 1986માં પ્રકાશિત થઈ, જે માલગુડીના એક મહત્ત્વાકાંક્ષી પત્રકારની કથા હતી.<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/books/2008610146_internationalside11.html|title=More worlds in words|date=January 11, 2009|newspaper=[[The Seattle Times]]|access-date=2009-09-08}}</ref> આ સમયગાળા દરમ્યાન, તેમણે ટૂંકી વાર્તાના બે સંગ્રહો પણ પ્રકાશિત કર્યાઃ મૂળ પુસ્તક અને અન્ય કેટલીક વાર્તાઓ સમાવતી સુધારેલી આવૃત્તિ, ''માલગુડી ડેઝ'' (1982), અને એક નવો વાર્તાસંગ્રહ, ''અન્ડર ધ બનયન ટ્રી એન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' .<ref>{{Harvnb|Rao|2004|pp=50, 120.}}</ref> 1987માં, તેમણે જ્ઞાતિ પ્રથા, નોબલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ, પ્રેમ, અને વાંદરાઓ જેવા અત્યંત ભિન્ન પ્રકારના વિષયો પર નિબંધ સમાવતો એક બીજો સંગ્રહ, ''અ રાઇટર્સ નાઇટમેર'' , પૂરો કર્યો. આ નિબંધસંગ્રહ તેમણે 1958થી વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે લખેલા નિબંધો ધરાવતો હતો.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/newsday/access/103392863.html?dids=103392863:103392863&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+23%2C+1989&author=By+John+Gabree&pub=Newsday+(Combined+editions)&desc=PAPERBACKS+Artists+of+the+Essay&pqatl=google|title=PAPERBACKS Artists of the Essay|last=Gabree|first=John|date=July 23, 1989|newspaper=[[Newsday]]|access-date=2009-08-28|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022102205/http://pqasb.pqarchiver.com/newsday/access/103392863.html?dids=103392863:103392863&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+23,+1989&author=By+John+Gabree&pub=Newsday+(Combined+editions)&desc=PAPERBACKS+Artists+of+the+Essay&pqatl=google|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite document|last=Thieme|first=John|title=R. K. Narayan|url=https://archive.org/details/rknarayan0000thie|publisher=Manchester University Press|date=2007|page=[https://archive.org/details/rknarayan0000thie/page/215 215]|isbn=9780719059278|oclc=153556493|access-date=2009-08-28|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> મૈસૂરમાં એકલા રહેતા નારાયણ, ખેતીમાં રસ લેતા થયા. તેમણે એક એકર જેટલી ખેતીની જમીન ખરીદી અને ખેતી પર પોતાનો હાથ અજમાવવાની કોશિશ કરી.<ref name="Rao 2004 24">{{Harvnb|Rao|2004|p=24.}}</ref> તેમને દરરોજ બપોરે ચાલીને બજાર જવાની પણ ટેવ હતી, વસ્તુઓ ખરીદવા માટે ખાસ એટલું નહીં, પણ લોકો સાથે વાતચીત કરવા માટે તેઓ બજારે જતા. પોતાની એક લાક્ષણિક બપોરની લટારમાં, તેઓ દર થોડાં ડગલાંઓએ દુકાનદારો અને અન્ય લોકો સાથે વાતચીત કરવા થોભતા, મોટા ભાગે તેઓ આમ કરતી વખતે પોતાનાં આગલાં પુસ્તક માટે માહિતી ભેગી કરતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211789|title=Blue Hawaii Yoghurt|last=[[Khushwant Singh]]|date=May 28, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-08}}</ref> 1980માં, નારાયણને તેમના સાહિત્યક્ષેત્રનાં યોગદાનો માટે, ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભા]]ના સદસ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Storyteller Narayan Gone"></ref> તેમના સમગ્ર છ-વર્ષના સત્ર દરમ્યાન, તેમણે માત્ર એક જ પ્રશ્ન પર ભાર મૂક્યો- શાળાનાં બાળકોની દુર્દશા, ખાસ કરીને શાળાનાં પુસ્તકોનું ભારે વજન અને બાળકની સર્જનાત્મકતા પર આ પ્રણાલીની નકારાત્મક અસર, જે તેમણે પોતાની સૌ પ્રથમ નવલકથા, ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' માં ધ્યાન પર લાવવાની કોશિશ કરી હતી તેના જેવું જ કંઈક. તેમનું ઉદ્ધાટન વકતવ્ય આ ચોક્કસ સમસ્યા પર કેન્દ્રિત રહ્યું હતું, અને તેના પરિણામે શાળા શિક્ષણ પ્રણાલીમાં બદલાવોની ભલામણ કરવા માટે, પ્રો. યશ પાલની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના થઈ હતી.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1120557.cms|title=Leave Those Kids Alone: Committee recommends school curriculum reform|date=May 24, 2005|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=2009-09-08}}</ref> 1990માં, તેમણે પોતાની આગલી નવલકથા, ''ધ વર્લ્ડ ઑફ નાગરાજ'' , પ્રકાશિત કરી, જેની પાર્શ્વભૂમિમાં પણ માલગુડી જ હતું. આ પુસ્તકમાં નારાયણની ઉંમરની અસર દેખાય છે, કારણ કે તેઓ વાર્તાના વિવરણમાં વિગતો કુદાવી જતા જોવા મળે છે, તેમણે જો આ પુસ્તક તેમની કારકિર્દીમાં અગાઉ લખ્યું હોત તો એ વિગતો જરૂર સમાવી હોત.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/7841887.html?dids=7841887:7841887&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15%2C+1990&author=Seibold%2C+Douglas&pub=Chicago+Tribune&desc=A+Dithering+Hero+Slows+a+Novel&pqatl=google|title=A Dithering Hero Slows a Novel|date=June 15, 1990|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=2009-09-08|first=Douglas|last=Seibold|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142442/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/7841887.html?dids=7841887:7841887&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15,+1990&author=Seibold,+Douglas&pub=Chicago+Tribune&desc=A+Dithering+Hero+Slows+a+Novel&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> આ નવલકથા પૂરી કર્યાના થોડા જ વખતમાં, નારાયણ માંદા પડ્યા અને પોતાની દીકરીના પરિવારની નજીક રહેવા માટે મદ્રાસ સ્થળાંતરિત થઈ ગયા.<ref name="Rao 2004 24"></ref> તેઓ મદ્રાસ સ્થળાંતરિત થયા તે પછીનાં થોડાં જ વર્ષો બાદ, 1994માં, તેમની દીકરીનું કૅન્સરથી નિધન થયું અને તેમની પૌત્રી ભુવનેશ્વરી (મિન્ની) ''ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન'' સંભાળવા ઉપરાંત તેમની કાળજી પણ રાખવા માંડી.<ref name="Reluctant centenarian"></ref><ref name="Telegraph-obituary"></ref> ત્યારે નારાયણે પોતાનું અંતિમ પુસ્તક, ''ગ્રાન્ડમધર્સ ટેલ'' , પ્રકાશિત કર્યું. આ તેમનાં પોતાનાં વડ-દાદી વિશેની આત્મકથનાત્મક નવલિકા હતી, જેમણે તેમનાં લગ્ન પછી થોડા જ સમયમાં ભાગી ગયેલા પોતાના પતિને શોધવા માટે ખૂબ દૂર-સુદૂર પ્રવાસ કર્યો હતો. તેઓ જ્યારે બાળક હતા, ત્યારે તેમના દાદીએ તેમને આ વાર્તા કહી સંભળાવી હતી.<ref name="Independent, book review">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/book-review--long-short-and-beautifully-formed-afternoon-raag--amit-chaudhuri-heinemann-1399-pounds-the-grandmothers-tale--r-k-narayan-heinemann-999-pounds-1484192.html|title=BOOK REVIEW: The Grandmother's Tale' - R K Narayan: Heinemann, 9.99 pounds|date=July 11, 1993|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-08-30|location=London|first=Karl|last=Miller|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110171524/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/book-review--long-short-and-beautifully-formed-afternoon-raag--amit-chaudhuri-heinemann-1399-pounds-the-grandmothers-tale--r-k-narayan-heinemann-999-pounds-1484192.html|url-status=dead}}</ref> પોતાનાં અંતિમ વર્ષો દરમ્યાન, વાતચીતના હરહંમેશના શોખીન, નારાયણ, લગભગ પોતાની દરરોજ સાંજ ''ધ હિન્દુ'' ના પ્રકાશક, એન. રામ સાથે વીતાવતા હતા, કૉફી પીતાં પીતાં અને વિવિધ વિષયો પર વાત કરતાં મધરાત કરતાં વધુ સમય વીતી જતો.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2008/06/01/stories/2008060150140500.htm|title=Memories of Malgudi Man|date=June 1, 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-09-08|archive-date=2008-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603102043/http://www.hindu.com/mag/2008/06/01/stories/2008060150140500.htm|url-status=dead}}</ref> લોકોને મળવાનું અને તેમની સાથે વાત કરવાનું ખૂબ ગમતું હોવા છતાં, તેમણે ઇન્ટર્વ્યૂ આપવા બંધ કરી દીધા. ઇન્ટર્વ્યૂઓ પ્રત્યેની આ ભાવશૂન્યતા ''ટાઇમ'' સાથેના એક ઇન્ટર્વ્યૂનું પરિણામ હતી, જેના માટે તસવીરો પાડવા તેમને આખા શહેરમાં પરાણે ઘસડવામાં આવ્યા હતા, અને લેખમાં તેમનો ક્યાંય ઉપયોગ થયો નહોતો, વધુમાં આ ઇન્ટર્વ્યૂના શ્રમ પછી નારાયણે થોડા દિવસ હૉસ્પિટલમાં રહેવું પડ્યું હતું.<ref name="Meeting Mr. Narayan">{{cite news|url=http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|title=Meeting Mr. Narayan|last=O'Yeah|first=Zac|date=December 3, 2006|publisher=''[[The Hindu|The Hindu Literary Review]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127165241/http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|url-status=dead}}</ref> મે 2001માં, નારાયણને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. તેમને વેન્ટિલેટર પર મૂકવામાં આવ્યા તેના થોડા કલાકો પહેલાં તેઓ તેમની આગલી નવલકથા, એક દાદા વિશેની વાર્તા, લખવાનું આયોજન કરી રહ્યા હતા. તે પોતાની નોટબુક(લેખનપોથી)ની બાબતે તેઓ હંમેશાં અત્યંત ચીવટભરી પસંદગી ધરાવતા હોવાથી, તેમણે એન. રામને પોતાના માટે એક નોટબુક લઈ આવવા કહ્યું હતું. જો કે, નારાયણ સાજા ન થયા અને કદી પોતાની આ નવલકથા શરૂ ન કરી શક્યા. તેઓ 94 વર્ષની ઉંમરે, મે 13, 2001ના [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]]માં અવસાન પામ્યા.<ref name="Priyadarshan's tribute to R K Narayan"></ref><ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2001/may/15spec.htm|title=I'm giving you a lot of trouble|last=[[N. Ram]]|date=May 15, 2001|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-09-08}}</ref> ==સાહિત્યિક સમીક્ષા== ===લેખન શૈલી=== નારાયણની લેખન શૈલી વિનોદનું સાહજિક ઘટક ધરાવતી સાદી અને બિનઆડંબરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=204597|title=Remembering the man who brought Malgudi alive|date=October 10, 2006|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=2009-08-24}}</ref> તેના કેન્દ્રમાં સામાન્ય લોકો રહેતા, જે વાચકને બાજુના પાડોશી, પિત્રાઈ ભાઈ-બહેનો અને તેમના જેવા લોકોની યાદ અપાવતા, અને એમ કરીને વિષય સાથે જોડાવાની વધુ સારી ક્ષમતા પૂરી પાડતા.<ref name="A companion to Indian fiction in English">{{Cite document|last=Piciucco|first=Pier Paolo|title=A companion to Indian fiction in English|publisher=Atlantic|date=2002|page=2|isbn=8126903104 |language=A companion to Indian fiction in English|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પોતાના રાષ્ટ્રીય સમકાલીનોથી વિપરીત, કાલ્પનિક કથામાં પ્રવાહો અને રિવાજોના પાલનની પોતાની લાક્ષણિક સરળતાને બદલ્યા વિના તેઓ ભારતીય સમાજની જટિલતાઓ વિશે લખી શકતા હતા.<ref name=" Hartford Courant">{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/73093443.html?dids=73093443:73093443&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+17%2C+2001&author=INDRANEEL+SUR%3B+Courant+Staff+Writer&pub=Hartford+Courant&desc=R.K.+NARAYAN+FOCUSED+ON+EVERYDAY+PEOPLE+AN+APPRECIATION&pqatl=google|title=R.K. Narayan Focused On Everyday People; An Appreciation|date=May 17, 2001|newspaper=[[The Hartford Courant]]|access-date=2009-08-23|first=Indraneel|last=Sur|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142456/http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/73093443.html?dids=73093443:73093443&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+17,+2001&author=INDRANEEL+SUR%3B+Courant+Staff+Writer&pub=Hartford+Courant&desc=R.K.+NARAYAN+FOCUSED+ON+EVERYDAY+PEOPLE+AN+APPRECIATION&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> પોતાનાં પાત્રોના સ્વભાવ મુજબ, તેઓ હળવી તમિલ છટાવાળી બોલી સાથેના સૂક્ષ્મ સંવાદ ગદ્યને પણ કામમાં લેતા.<ref name="Centenary conference - The Daily Star">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/2006/12/02/d612022102117.htm|title=R. K. Narayan's Centenary Conference (Concluding Part)|date=October 11, 2006|newspaper=The Daily Star|access-date=2009-08-23}}</ref> ચેખોવ અને નારાયણનાં લખાણોમાં, સાદાઈ, સૌમ્ય સુંદરતા તથા દુઃખદ પરિસ્થિતિઓમાં રમૂજનું તત્ત્વ જેવી સામ્યતાઓના કારણે આલોચકો નારાયણને ''ભારતીય ચેખોવ'' માને છે.<ref>{{Cite book|last=Dayal, B.|title=A critical study of the themes and techniques of the Indo-Anglian short story writers|date=1985|chapter=R. K. Narayan: A subtle humourist|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ગ્રીને નારાયણને અન્ય કોઈ પણ ભારતીય લેખક કરતાં ચેખોવની વધુ નજીક ગણ્યા હતા.<ref name="NYT Obit"></ref> ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' ના ઍન્થોની વેસ્ટે નારાયણનાં લખાણો, નિકોલાઈ ગોગોલનાં લખાણોની વાસ્તવવાદી વિવિધતા માનતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/914855742.html?dids=914855742:914855742&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Mar+30%2C+1958&author=&pub=Hartford+Courant&desc=Legend+Grows&pqatl=google|title=Legend Grows|date=March 30, 2958|newspaper=[[The Hartford Courant]]|access-date=2009-10-20|first=Samuel F|last=Morse|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023082651/http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/914855742.html?dids=914855742:914855742&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Mar+30,+1958&author=&pub=Hartford+Courant&desc=Legend+Grows&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> પુલિત્ઝર પુરસ્કાર વિજેતા, ઝુમ્પા લહિરી અનુસાર, મોટા ભાગની દસ પાનાં કરતાં ઓછી લાંબી એવી, અને લગભગ એટલી જ મિનિટ વાંચતા થાય તેવી નારાયણની ટૂંકી વાર્તાઓ તેમની નવલકથાઓ જેવી જ મોહિત કરતી લાગણી ઊભી કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે કે શીર્ષક અને અંત વચ્ચે, નારાયણ પોતાના વાચકને કંઈક એવું આપે છે જે આપવા માટે નવલકથાકાર બીજા સેંકડો પાનાંઓ આપીને મથે છેઃ પોતાનાં પાત્રોના જીવન વિશેની સંપૂર્ણ આંતર્દૃષ્ટિ. આ લાક્ષણિકતાઓ અને ક્ષમતાઓથી પ્રેરાઈને લહિરી તેમને ઓ. હેન્રી, ફ્રાન્ક ઓ'કોન્નોર અને ફ્લાનનેરી ઓ'કોન્નોર જેવા ટૂંકી-વાર્તાના જીનિયસોના પૅન્થિઅન(સ્મારકમંદિર)નો હિસ્સો ગણે છે. લહિરી વાર્તાવસ્તુને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના તેના વિવરણને સંક્ષિપ્ત કરવાની તેમની ક્ષમતા માટે, અને દૃઢ તેમ જ દયાવિહીન દૃષ્ટિ સાથે મધ્યમ-વર્ગના જીવન અંગેનાં બંનેના સામાન્ય વિષયવસ્તુ માટે, તેમને ગાય દ મૌપાસ્સન્ટ સાથે પણ સરખાવે છે.<ref name="Narayan days - Lahiri"></ref> આલોચકોએ નોંધ્યું છે કે નારાયણનાં લખાણોનો ઝોક વિશ્લેષણાત્મક ઓછો અને વિવરણાત્મક વધુ છે; અનાસક્ત આત્મામાં સ્થિર એવી નિષ્પક્ષ શૈલી, વધુ પાયાદાર અને વાસ્તવિક વિવરણ પૂરું પાડે છે.<ref>{{Cite document|last=Bhatnagar, M.|title=New Insights into the Novels of R.K. Narayan|publisher=# Atlantic Publishing |date=January 1, 2005|pages=205&ndash;206|isbn=8126901780|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમનો અભિગમ, અને તેની સાથે જોડાયેલી જીવન અંગેની તેમની સમજણ, તેમને પાત્રો અને ક્રિયાઓને એકરૂપ કરવાની,<ref>{{Harvnb|Kain|1993|p=79.}}</ref> અને વાચકના મનમાં અનુસંધાન રચવા માટે સામાન્ય ઘટનાઓનો ઉપયોગ કરવાની અનન્ય ક્ષમતા બક્ષે છે.<ref name="2009-08-24">{{Cite document|last=Badal, R. K.|title=R. K. Narayan: a study|publisher=Prakash Book Depot|date=1976|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> એક નાનકડો બીબાંઢાળ કસબો, જ્યાં વહેમ અને રિવાજનાં તમામ સામાન્ય ધોરણો લાગુ પડે છે એવા માલગુડીનું સર્જન તેમની લેખનશૈલીમાં નોંધપાત્ર રહ્યું છે.<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99dec26/book.htm|title=Malgudi, hamlet of millennium|date=December 26, 1999|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-08-24}}</ref> નારાયણની લેખન શૈલીને ઘણી વાર વિલિયમ ફાઉલ્કનેરની શૈલી સાથે સરખામવવામાં આવતી, કારણ કે બંનેની શૈલીઓ કરુણાસભર માનવતા દર્શાવવા છતાં સામાન્ય જીવનમાંથી રમૂજ અને ઊર્જા પેદા કરતી હતી.<ref name="RKN 1906-2001 ">{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162512.htm|title=R. K. Narayan, 1906-2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-22|archive-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720100231/http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162512.htm|url-status=dead}}</ref> વ્યક્તિત્વની મૂંઝવણો સામે સમાજની માંગો અંગેની તેમની પૂર્વ પ્રત્યયયોજક ભાષા સુધી બંને વચ્ચેની સામ્યતાઓ વિસ્તરે છે.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/73004946.html?dids=73004946:73004946&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+14%2C+2001&author=MYRNA+OLIVER&pub=Los+Angeles+Times&desc=Obituaries%3B+R.K.+Narayan%3B+Wry+Novelist+Brought+India+to+the+World&pqatl=google|title=R.K. Narayan; Wry Novelist Brought India to the World|date=May 14, 2001|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2009-08-26|first=Myrna|last=Oliver|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142508/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/73004946.html?dids=73004946:73004946&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+14,+2001&author=MYRNA+OLIVER&pub=Los+Angeles+Times&desc=Obituaries%3B+R.K.+Narayan%3B+Wry+Novelist+Brought+India+to+the+World&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> અલબત્ત, વિષયો પ્રત્યેનો તેમનો અભિગમ સરખો હોવા છતાં, બંનેની પદ્ધતિઓ ભિન્ન હતી; ફાઉલ્કનેર અલંકારિક ભાષામાં અને પોતાનો મુદ્દો ખૂબ બધા ગદ્ય સાથે વ્યક્ત કરતા હતા, જ્યારે નારાયણ અત્યંત સાદી અને વાસ્તવિક શૈલીમાં લખતા હતા, તથાપિ ઘટકોને પકડી શકતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/sptimes/access/49934626.html?dids=49934626:49934626&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+15%2C+1987&author=MALCOLM+JONES&pub=St.+Petersburg+Times&desc=R.+K.+Narayan%27s+work+is+crafted+with+deceptive+simplicity&pqatl=google|title=R. K. Narayan's work is crafted with deceptive simplicity|date=Feb 15, 1987|newspaper=[[St. Petersburg Times]]|access-date=2009-08-26|first=Malcolm|last=Jones}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===માલગુડી=== [[File:Malgudi.jpg|right|150px|thumb|માલગુડીમાં લૉલીના પૂતળાનું આર. કે. લક્ષ્મણ કૃત રેખાંકન|link=Special:FilePath/Malgudi.jpg]] {{main|Malgudi}} માલગુડી એ નારાયણે પ્રત્યક્ષ ઊભો કરેલો, દક્ષિણ ભારતનો એક અર્ધ-શહેરી, કાલ્પનિક કસબો છે.<ref>{{Harvnb|Khatri|2008|p=10.}}</ref> તેમણે સપ્ટેમ્બર 1930માં, વિજયાદશમીના દિવસે- નવા પ્રયત્નોનો આરંભ કરવા માટેનો શુભ દિવસ અને તેથી તેમના દાદીએ તેમના માટે પસંદ કરેલા દિવસે- આ મોટા ગામનું સર્જન કર્યું હતું.<ref>{{Cite document|last=Parija|first=Kapileshwar|title=Short stories of R.K. Narayan: themes and conventions|publisher=Renaissance Publications|date=2001|page=60|isbn=8186790314|access-date=2009-08-24|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પાછળથી તેમણે એક ઇન્ટર્વ્યૂમાં પોતાના જીવનચરિત્ર આલેખનારાં સુસાન અને એન. રામને કહ્યું હતું તેમ, તેમના મનમાં, તેમણે સૌથી પહેલાં એક રેલવે સ્ટેશન જોયું હતું, અને એ પછી ધીમેથી તેમના મનમાં ''માલગુડી'' નામ ઊભર્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|p=40.}}</ref> નિર્દોષ ઐતિહાસિક રૅકોર્ડના ઉલ્લેખ સાથે ગામનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમ કે તેમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે [[રામાયણ|રામાયણ]]ના દિવસોમાં અહીંથી ભગવાન રામ પસાર થયા હતા; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું'તું કે તેમના પ્રવાસ દરમ્યાન બુદ્ધે પણ આ કસબાની મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{Harvnb|Khatri|2008|p=168.}}</ref> નારાયણે ક્યારેય આ કસબા માટે કડક સ્થૂળ સીમાઓ બાંધી નહોતી, તેમણે તેને વિવિધ વાર્તાઓમાં ઘટનાઓ સાથે આકાર લેવા દીધો છે, જે આગળ જતાં ભવિષ્ય માટે સંદર્ભ બિંદુ બને છે.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=30.}}</ref> નારાયણની કૃતિઓના અભ્યાસુ, ડૉ. જેમ્સ એમ. ફેનેલીએ, અનેક પુસ્તકો અને વાર્તાઓમાં આ કસબા માટે અપાયેલાં કાલ્પનિક વિવરણોના આધારે માલગુડીનો એક નકશો બનાવ્યો છે.<ref name="Narayan days - Lahiri"></ref> ભારતના બદલાતા રાજકીય ફલક સાથે માલગુડી વિકસિત થતું ગયું. 1980ના દાયકામાં, જ્યારે ભારતમાં રાષ્ટ્રીયતાવાદી જુસ્સો પૂરજોશમાં હતો અને લોકો કસબાઓ અને લત્તાઓનાં બ્રિટિશ નામો બદલી રહ્યા હતા અને બ્રિટિશ સીમાચિહ્નો દૂર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે માલગુડીના મેયર અને સિટી કાઉન્સિલે, તેના સૌથી આરંભના રહેવાસીઓમાંના એક, ફ્રેડરિક લૉલીના પૂતળાને તે લાંબા સમયથી માલગુડીમાં હોવા છતાં દૂર કર્યું હતું. જો કે, જ્યારે હિસ્ટ્રોરિકલ સોસાયટીઝે એવી સાબિતી બતાવી કે લૉલી તો ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના મજબૂત સમર્થક હતા, ત્યારે કાઉન્સિલને તેમનાં પહેલાંનાં તમામ પગલાંઓને પાછાં લેવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/59604444.html?dids=59604444:59604444&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+11%2C+1994&author=Judith+Freeman&pub=Los+Angeles+Times+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=%60May+You+Always+Wear+Red%27+Insights+into+the+nuances+of+Indian+culture+GRANDMOTHER%27S+TALE+And+Other+Stories%2C+By+R.K.+Narayan+%28Viking%3A+%2423.95%3B+320+pp.%29&pqatl=google|title=May You Always Wear Red' Insights into the nuances of Indian culture|last=Freeman|first=Judith|date=December 11, 1994|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2009-10-14}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માલગુડી સાથે એક સારી સરખામણી તે, ગ્રીને જે જગ્યાને "બાટ્ટરસી અથવા યુસ્ટન રોડ કરતાં વધુ પરિચિત" તરીકે વર્ણવી હતી, તે ફાઉલ્કનેરની યોક્નાપાતાવ્ફા કાઉન્ટી છે.<ref name="RKN 1906-2001 "></ref> ઉપરાંતમાં, ફાઉલ્કનેરની જેમ જ, જ્યારે આપણે નારાયણની કૃતિઓ જોઈએ, તો અનેક ભિન્ન ભિન્ન નવલકથાઓ અને વાર્તાઓ થકી કસબો વધુ સારી રીતે સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>{{Cite document|last=Sanga|first=Jaina C.|title=South Asian novelists in English: an A-to-Z guide|url=https://archive.org/details/southasiannoveli0000unse|publisher=Greenwood|date=2003|pages=[https://archive.org/details/southasiannoveli0000unse/page/194 194]&ndash;195|isbn=9780313318856|access-date=2009-08-25|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ===આલોચનાત્મક આવકાર=== નારાયણ સૌથી પહેલાં ગ્રેહામ ગ્રીનની મદદથી પ્રકાશમાં આવ્યા, જેમણે ''સ્વામીનાથન્ ઍન્ડ ટૅટે'' વાંચ્યા પછી, એ પુસ્તક માટે નારાયણના એજન્ટ તરીકે કામ કરવાનું પોતાના માથે લઈ લીધું હતું. પુસ્તકના શીર્ષકમાં ફેરફાર કરીને તેને વધુ યોગ્ય ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' કરાવવામાં, અને નારાયણનાં કેટલાંક આગામી પુસ્તકો માટે પ્રકાશકો શોધવામાં પણ તેઓ નિમિત્ત રહ્યા હતા. નારાયણની શરૂઆતની કૃતિઓએ તદ્દન સ્પષ્ટરૂપે વેપારી સફળતાઓ નોંધાવી નહોતી, પણ તેમના કારણે એ સમયના અન્ય લેખકોએ તેમની નોંધ લેવા માંડી હતી. 1938માં મૈસૂરની સફરે આવેલા સોમરસેટ મૌઘમે નારાયણને મળવા માટે પૂછતાછ કરી હતી, પણ આ મુલાકાત ખરેખર થાય તેટલા લોકોએ ત્યારે તેમના વિશે સાંભળ્યું નહોતું. તે પછી મૌઘમે નારાયણની કૃતિ ''ધ ડાર્ક રૂમ'' વાંચી, અને તેના માટે તેમને વખાણતો પત્ર લખ્યો.<ref>{{Cite book|title=Graham Greene: A Life in Letters|editor=Richard Greene|publisher=W. W. Norton & Company|date=2008|pages=68, xxiv|isbn=9780393066425|oclc=227016286|url=http://books.google.com/?id=CaWhLNSr6FoC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q=|access-date=2009-09-09|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite document|last=Varma|first=Ram Mohan|title=Major themes in the novels of R.K. Narayan|publisher=Jainsons Publications|date=1993|page=26|isbn=9788185287119|oclc=29429291 |access-date=2009-09-09|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની આરંભની કૃતિઓને પસંદ કરનારા અન્ય સમકાલીન લેખક હતા ઈ. એમ. ફોર્સ્ટર,<ref>{{Cite book|title=The BBC talks of E.M. Forster, 1929-1960: a selected edition|url=https://archive.org/details/bbctalksofemfors0000fors|editor=Mary Lago, Linda K. Hughes, Elizabeth MacLeod Walls|publisher=University of Missouri Press|date=2008|page=[https://archive.org/details/bbctalksofemfors0000fors/page/185 185]|isbn=9780826218001|oclc=183147364|access-date=2009-09-16|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> એવા લેખક જેમણે તેમના રૂક્ષ અને રમૂજી વિવરણને એટલું વહેંચ્યું હતું, કે ટીકાકારો નારાયણને "દક્ષિણ ભારતીય ઈ. એમ. ફોર્સ્ટર" કહેવા માંડ્યા હતા.<ref>{{Cite document|last=Sampson|first=George|coauthors=Reginald Charles Churchill|title=The concise Cambridge history of English literature|url=https://archive.org/details/concisecambridge0000samp_k8d6|publisher=Cambridge : The University Press|date=1961|page=[https://archive.org/details/concisecambridge0000samp_k8d6/page/743 743]|isbn=9780521073851|oclc=67559|access-date=2009-09-17|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> વાંચનારા લોકો અને સાથી લેખકોમાં તેમની લોકપ્રિયતા છતાં, નારાયણની કૃતિઓને તેમના સ્તરના અન્ય લેખકો પર વરસાવવામાં આવતા ટીકાત્મક પ્રતિભાવ જેટલા પ્રતિભાવ મળ્યા નહોતા.<ref name="Brians">{{Cite document|last=Brians|first=Paul|title=Modern South Asian literature in English|publisher=Greenwood Press |date=2003|pages=59&ndash;60|isbn=9780313320118|oclc=231983154|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> જ્યારે મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસે તેમનાં પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે, સહેજ પાછળથી નારાયણને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં સફળતા મળી. આ દેશમાં તેમની પહેલી મુલાકાત રૉકફેલર ફાઉન્ડેશન તરફથી એક ફેલોશિપને આભારી હતી, અને તે વખતે તેમણે મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઑફ કૅલિફોર્નિયા, બેર્કેલી સહિત વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ ખાતે વ્યાખ્યાનો આપ્યાં હતાં. આ સમયગાળા દરમ્યાન, જ્હોન અપડાઈકના ધ્યાનમાં તેમનું કામ આવ્યું અને તેમણે નારાયણને ચાર્લ્સ ડિકન્સ સાથે સરખાવ્યા. ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' માં પ્રકાશિત નારાયણની કૃતિની સમીક્ષા કરતાં, અપડાઈકે તેમને જેમાં એક નાગરિક જીવે છે તેવા - હવે નષ્ટ થતી જતી લેખકોની જાતિમાંના એક કહ્યા; એવા લેખક જે પોતાના વિષયો સાથે સંપૂર્ણ પણે એકરૂપ છે અને જે માનવતાના મહત્ત્વમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે.<ref>{{Cite document|last=Gupta|first=Raj Kumar |title=The great encounter: a study of Indo-American literature and cultural relations|url=https://archive.org/details/greatencounterst0000gupt_m4d5|publisher=Abhinav Publications|date=1986|isbn=9788170172116|oclc=15549035|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની અનેક નવલકથાઓ, નિબંધો અને ટૂંકી વાર્તાઓ પ્રકાશિત થઈ હોવાથી, ભારતીય લેખનને બાકીના વિશ્વ સમક્ષ બહાર લાવવાનું શ્રેય નારાયણને આપવામાં આવે છે. ભલે તેમને ભારતના વીસમી સદીના મહાનતમ લેખકોમાંના એક માનવામાં આવે છે, પણ ટીકાકારોએ તેમનાં લખાણોને વર્ણવવા માટે મોહક, નિર્દોષ અને સૌમ્ય જેવાં વિશેષણો પણ વાપર્યાં છે.<ref name="New Yorker Review">{{cite news|url=http://www.newyorker.com/archive/2006/12/18/061218crbo_books|title=The Master of Malgudi|last=Mason|first=Wyatt|date=December 18, 2006|newspaper=[[The New Yorker]]|access-date=2009-09-02}}</ref> નારાયણનાં લખાણોને છીછરા શબ્દભંડોળ અને સાંકડી દૃષ્ટિ સહિતની નીરસ શૈલીનાં ગણાવતા તેમના પછીના સમયના લેખકો તરફથી, ખાસ કરીને ભારતીય મૂળ ધરાવતા લેખકો તરફથી પણ તેમને ટીકા મળી છે.<ref name="Reluctant centenarian"></ref> શશી થરૂર અનુસાર, નારાયણના લેખન-વિષયો અને જૅન ઓસ્ટેનના વિષયો સરખા છે કારણ કે તે બંને સમાજના એક અત્યંત નાના વર્ગ સાથે કામ પાર પાડે છે. જો કે, તેઓ ઉમેરે છે કે ઓસ્ટેનનું ગદ્ય એ વિષયોને સામાન્યતાની પેલે પાર લઈ જવા સમર્થ રહ્યું હતું, જ્યારે નારાયણનું નહીં.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2001/07/08/stories/13080675.htm|title=Comedies of suffering|last=Tharoor|first=Sashi|date=July 8, 2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-09|archive-date=2011-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115210912/http://hindu.com/2001/07/08/stories/13080675.htm|url-status=dead}}</ref> શશી દેશપાંડે પણ એ જ પ્રકારનો અભિપ્રાય ધરાવે છે, તેઓ નારાયણની ભાષા અને શબ્દોની પસંદગી, અને તેની સાથે તેમનાં પાત્રોની ભાવનાઓ અને વર્તણૂકોમાં કોઈ પ્રકારની જટિલતાના અભાવના કારણે તેમનાં લખાણોને નીરસ અને ભોળાં ગણાવે છે.<ref name="Outlook - Deshpande">{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211645|title='Paved The Ways'|date=May 15, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-05}}</ref> નારાયણ વિશેની એક સામાન્ય માન્યતા, વી. એસ. નૈપૉલે તેમની કટારોમાંની એકમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો તેમ, એ હતી કે તેઓ પોતાને કે તેમનાં લખાણોને ભારતના રાજકારણ કે સમસ્યાઓ સાથે ઉલઝાવતા નથી. જો કે, ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' ના વ્યાટ્ટ મેસન અનુસાર, ભલે નારાયણનાં લખાણો સાદાં લાગતાં હોય અને રાજકારણમાં રસનો અભાવ દર્શાવતાં હોય, પણ આવા વિષયોની વાત આવે ત્યારે તેઓ કળાત્મક અને ભ્રામક તરકીબ સાથે પોતાના કથા-વિવરણમાં તેને વણી લે છે અને તેમને સંપૂર્ણપણે ટાળતા નથી, ઊલટાનું તેઓ વાચકના મનમાં શબ્દોને રમવા દે છે.<ref name="New Yorker Review"></ref> આંધ્ર યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ ઉપ-કુલપતિ, શ્રીનિવાસ આયંગર કહે છે કે નારાયણે માત્ર પોતાની વિષય-વસ્તુઓના સંદર્ભમાં જ રાજકીય મુદ્દાઓ વિશે લખ્યું હતું, જે રાજકીય માળખાંઓ અને એ સમયની સમસ્યાઓ સાથે કામ પાર પાડતા તેમના દેશબંધુ મુલ્ક રાજ આનંદ કરતાં તદ્દન ભિન્ન હતું.<ref>{{Cite document|last=Iyengar|first=K. R. Srinivasa|coauthors=Prema Nandakumar|title=Indian Writing in English|publisher=Sterling Publishers|date=1983|edition=3|page =331|oclc=9458232|access-date=2009-09-02|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પોતાના પુસ્તક ''મૉર્ડન સાઉથ એશિયન લિટરેચર ઈન ઇંગ્લિશ'' માં, પૉલ બ્રાયન્સ કહે છે કે, નારાયણે સંપૂર્ણપણે બ્રિટિશ શાસનની ઉપેક્ષા કરી અને પોતાનાં પાત્રોની અંગત જિંદગી પર જ ભાર મૂક્યો તે હકીકત પોતે જ એક રાજકીય વિધાન છે, જે સંસ્થાનવાદના પ્રભાવમાંથી પોતાની સ્વતંત્રતા ઘોષિત કરે છે.<ref name="Brians"></ref> પશ્ચિમમાં, નારાયણનાં લખાણોની સાદગીને સારી રીતે આવકારવામાં આવી છે. તેમના જીવનચરિત્રકારોમાંના એક, વિલિયમ વૉલ્શે તેમના કથા-વિવરણને માનવ ક્રિયાની ક્ષણભંગુરતા અને ભ્રામકતા થકી એક સમાવેશી સુમાહિતગાર દૃષ્ટિ ધરાવતી એક કૉમેડીસભર કળા તરીકે જોયું છે. અનેક વખત બુકર માટે નામાંકન પામેલાં અનિતા દેસાઈ તેમનાં લખાણોને જ્યાં મુખ્ય પાપ એ બિનદયાળુપણું અને ઉદ્ધતાઈ છે એવા "કરુણાસભર વાસ્તવવાદ" તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.<ref>{{Cite document|last=Sanga|first=Jaina C.|title=South Asian novelists in English : an A-to-Z guide|url=https://archive.org/details/southasiannoveli0000unse|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn.|date=2003|page=[https://archive.org/details/southasiannoveli0000unse/page/198 198]|isbn=9780313318856|oclc=49679850|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની કૃતિઓમાં, વ્યાટ્ટ મેસન અનુસાર, વ્યક્તિ એ કોઈ ખાનગી અસ્તિત્વ નથી, ઊલટાનું એ જાહેર અસ્તિત્વ છે અને તેમની આ વિભાવના તેમની પોતાની, મૌલિક કહી શકાય એવી નવીનતા છે. વધુમાં, તેમની શરૂઆતની કૃતિઓ ભારત તરફથી આવેલી સૌથી મહત્ત્વની અંગ્રેજી-ભાષી કાલ્પનિક કથાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે, અને આ નવીનતા સાથે, તેમણે પોતાના પશ્ચિમી વાચકોને પૂર્વના અને હિન્દુ અસ્તિસ્વ વિષયક પરિપ્રેક્ષ્યથી તરબોળ કરનારી પહેલવહેલી કૃતિઓ અંગ્રેજીમાં પૂરી પાડી હતી. વૉલ્ટ વ્હિટમૅનનું મૂલ્યાંકન કરતાં ઍડમન્ડ વિલ્સને જેવો મત મેસન પણ ધરાવે છે, કે "તે ઘટનાઓ પર તંત્રીલેખ નથી લખતા પણ પોતાની સાચી લાગણીઓ વર્ણવે છે", નારાયણને આ વાત એટલી જ લાગુ પડે છે.<ref name="New Yorker Review"></ref> ==પુરસ્કારો અને સન્માન== પોતાની સાહિત્યિક કારકિર્દી દરમ્યાન નારાયણને અસંખ્ય પુરસ્કારો મળ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28800062.html?dids=28800062:28800062&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15%2C+1990&author=Reviewed+by+Douglas+Seibold%2C+A+writer+who+reviews+regularly+for+the+Tribune&pub=Chicago+Tribune+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=A+dithering+hero+slows+a+novel&pqatl=google|title=A dithering hero slows a novel|last=Seibold|first=Douglas|date=June 15, 1990|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142611/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28800062.html?dids=28800062:28800062&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15,+1990&author=Reviewed+by+Douglas+Seibold,+A+writer+who+reviews+regularly+for+the+Tribune&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A+dithering+hero+slows+a+novel&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> તેમનો પહેલો મુખ્ય પુરસ્કાર, 1958માં ''ધ ગાઈડ'' માટે મળેલો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર હતો.<ref name="Obituary - MiD DAY">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2001/may/10639.htm|title=R K Narayan dead: Sun sets over Malgudi|date=May 14, 2001|publisher=''[[MiD DAY]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2011-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617121149/http://www.mid-day.com/news/2001/may/10639.htm|url-status=dead}}</ref> જ્યારે આ પુસ્તક પરથી ફિલ્મ બનાવવામાં આવી, ત્યારે તેમને શ્રેષ્ઠ કથા માટે ફિલ્મફેર અવૉર્ડ મળ્યો હતો. 1964માં, [[પ્રજાસત્તાક દિન (ભારત)|પ્રજાસત્તાક દિને]] ઘોષિત થતાં બહુમાનો દરમ્યાન તેમને [[પદ્મભૂષણ|પદ્મ ભૂષણ]]થી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/1163161451.html?dids=1163161451:1163161451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Nov+16%2C+2006&author=&pub=Toronto+Star&desc=Literary+icons+boost+literacy%3B+Rohinton+Mistry+reads+from+the+works+of+another+celebrated+South+Asian+author%2C+R.K.+Narayan%2C+at+an+Eyes+on+India+100th-anniversary+benefit+for+young+readers&pqatl=google|title=Literary icons boost literacy; Rohinton Mistry reads from the works of R. K. Narayan|date=November 16, 2006|publisher=''[[Toronto Star]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142621/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/1163161451.html?dids=1163161451:1163161451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Nov+16,+2006&author=&pub=Toronto+Star&desc=Literary+icons+boost+literacy%3B+Rohinton+Mistry+reads+from+the+works+of+another+celebrated+South+Asian+author,+R.K.+Narayan,+at+an+Eyes+on+India+100th-anniversary+benefit+for+young+readers&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> 1980માં, તેઓ જેના માનદ સદસ્ય હતા તે (બ્રિટિશ) રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર દ્વારા તેમને એસી(AC) બેન્સન પદકથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000011671,00.html|title=R. K. Narayan biography|publisher=[[Penguin Books]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2009-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090109021143/http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000011671,00.html|url-status=dead}}</ref> 1982માં તેમને અમેરિકન ઍકેડમી ઑફ આર્ટ્સ એન્ડ લેટર્સના માનદ સદસ્ય તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા.<ref name=" Hartford Courant"></ref> સાહિત્યમાં નોબલ પુરસ્કાર માટે અનેક વખત તેમનું નામાંકન થયું હતું, પણ તેમને કદી એ સન્માન મળ્યું નહોતું.<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20001007/windows/main1.htm|title=The Grand Old Man of Malgudi|date=October 7, 2000|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-08-26}}</ref> માનદ ડૉક્ટરેટની પદવીના સ્વરૂપમાં પણ તેમને યુનિવર્સિટી ઑફ લીડ્સ (1967),<ref>{{Cite document|last=Blamires|first=Harry |title=A Guide to twentieth century literature in English|publisher=Routledge|date=December 1, 1983|page=196|isbn=9780416364507|url=http://books.google.com/?id=hzUOAAAAQAAJ&lpg=PA196&dq=%22R.%20K.%20Narayan%22%2B%22Leeds%22%2B%22doctorate%22&pg=PA196#v=onepage&q=%22R.%20K.%20Narayan%22+%22Leeds%22+%22doctorate%22|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> યુનિવર્સિટી ઑફ મૈસૂર (1976)<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/12/21/stories/2006122117720300.htm|title=Governor has powers to modify Syndicate's list: Vice-Chancellor|date=December 21, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109062830/http://www.hindu.com/2006/12/21/stories/2006122117720300.htm|url-status=dead}}</ref> અને દિલ્હી યુનિવર્સિટી (1973)<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=6.}}</ref> તરફથી સન્માન પ્રાપ્ત થયાં હતાં. તેમની કારકિર્દીના અંત ભાગમાં, ભારતીય સાહિત્યમાં તેમનાં યોગદાનોને ધ્યાનમાં રાખીને, નારાયણને [[રાજ્ય સભા|ભારતીય સંસદમાં ઉપલા ગૃહ]], રાજ્યસભામાં 1989થી શરૂ થતા છ-વર્ષના સત્ર માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Storyteller Narayan Gone">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|title=Storyteller Narayan Gone, But Malgudi Lives On|date=May 24, 2001|publisher=Inter Press Service|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215143/http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|url-status=dead}}</ref> તેમના અવસાનના એક વર્ષ પહેલાં, 2000માં, તેમને ભારતનું દ્વિતીય-ઉચ્ચતમ નાગરિક સન્માન, [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] મળ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/20000126/ina26044.html|title=Padma Vibhushan for R K Narayan, Jasraj|date=January 26, 2000|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910051116/https://indianexpress.com/|url-status=dead}}</ref> ==વારસો== નારાયણની સૌથી મોટી સિદ્ધિ તે તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા બહારના વિશ્વ માટે ભારતને સુલભ બનાવી આપ્યું તે હતી. તેમનું નામ અંગ્રેજી ભાષાના ત્રણ અગ્રણી ભારતીય કાલ્પિનક-કથા લેખકોમાંના એક તરીકે, રાજા રાવ અને મુલ્ક રાજ આનંદ સાથે લેવામાં આવે છે. માલગુડી અને તેના રહેવાસીઓ પ્રત્યે તેમણે પોતાના વાચકો આતુર બનાવ્યા હતા<ref name="Outlook - Deshpande"></ref><ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231843|title=Raja Rao (1908-2006)|date=July 11, 2006|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-08}}</ref> અને તેમને ભારતે અત્યાર સુધીમાં પેદા કરેલા શ્રેષ્ઠ નવલકથાકારોમાંના એક તરીકે માનવામાં આવે છે. પોતાના પ્રેક્ષકો સમક્ષ તેઓ ભારતનો નાનકડો-કસબો એવી રીતે લઈ આવ્યા હતા કે જે વિશ્વસનીય અને અનુભાવિક એમ બંને હતી. માલગુડી માત્ર ભારતનો એક કાલ્પનિક કસબો જ નહોતો, પણ તેનાં પાત્રોથી, તેમના દરેકની ખાસિયત અને મિજાજ સાથેનો આ જીવંત કસબો, વાચક માટે પરિસ્થિતિને પરિચિત બનાવે છે, જાણે કે આ તેમના પોતાના જ વાડાની વાત હોય.<ref name="RKN 1906-2001 "></ref><ref name="Obituary - The Independent">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-5170950.html|title=Obituary: R. K. Narayan|last=Robinson|first=Andrew|date=May 14, 2001|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105220248/http://www.highbeam.com/doc/1P2-5170950.html|url-status=dead}}</ref> {{quote|''Whom next shall I meet in Malgudi? That is the thought that comes to me when I close a novel of Mr Narayan's. I do not wait for another novel. I wait to go out of my door into those loved and shabby streets and see with excitement and a certainty of pleasure a stranger approaching, past the bank, the cinema, the haircutting saloon, a stranger who will greet me I know with some unexpected and revealing phrase that will open a door on to yet another human existence.''|Graham Greene<ref name="Outlook - Ribeiro">{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211647|title=Transparently Magical|last=Rangel-Ribeiro|first=Victor |date=May 15, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-05}}</ref>}} ==કૃતિઓની યાદી== ;નવલકથાઓ {{refbegin|3}} *''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' (1935, હામિશ હૅમિલ્ટન) *''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' (1937, થોમસ નેલ્સન) *''ધ ડાર્ક રૂમ'' (1938, આયર) *''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' (1945, આયર) *''મિ. સંપત'' (1948, આયર) *''ધ ફાયનાન્શલ ઍક્સપર્ટ'' (1952, મેથુઅન) *''વેઇટિંગ ફોર ધ મહાત્મા'' (1955, મેથુઅન) *''ધ ગાઈડ'' (1958, મેથુઅન) *''ધ મૅન-ઈટર ઑફ માલગુડી'' (1961, વાઇકિંગ) *''ધ વેન્ડર ઓફ સ્વિટ્સ'' (1967, ધ બોડલી હેડ) *''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' (1977, હેઈનમૅન) *''અ ટાઈગર ફોર માલગુડી'' (1983, હેઈનમૅન) *''ટૉકેટીવ મૅન'' (1986, હેઈનમૅન) *''ધ વર્લ્ડ ઑફ નાગરાજ'' (1990, હેઈનમૅન) *''ગ્રાન્ડમધર્સ ટેલ'' (1992, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) {{refend}} ;કથાવાર્તા સિવાયનું સાહિત્ય {{refbegin|3}} * ''નેકસ્ટ સન્ડે'' (1960, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' (1960, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''માય ડેઝ'' (1974, વાઇકિંગ) * ''રિલ્કટન્ટ ગુરુ'' (1974, ઓરિયન્ટ પેપરબેક્સ) * ''ધ ઍમરાલ્ડ રૂટ'' (1980, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''અ રાઈટર્સ નાઇટમેર'' (1988, પેંગ્વિન બુક્સ) {{refend}} ;પૌરાણિક કથાઓ {{refbegin|3}} * ''ગોડ્સ, ડેમન્સ ઍન્ડ અધર્સ'' (1964, વાઇકિંગ) * ''ધ રામાયણ'' (1973, ચાટ્ટો ઍન્ડ વિન્ડસ) * ''ધ મહાભારત'' (1978, હેઈનમૅન) {{refend}} ;ટૂંકી વાર્તાના સંગ્રહો {{refbegin|3}} * ''માલગુડી ડેઝ'' (1942, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''ઍન એસ્ટ્રોલજર્સ ડે ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1947, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''લૉલી રોડ ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1956, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''અ હોર્સ ઍન્ડ ટુ ગોટ્સ'' (1970) * ''અન્ડર ધ બનયન ટ્રી ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1985) * ''ધ ગ્રાન્ડ મધર્સ ટેલ ઍન્ડ સિલેક્ટેડ સ્ટોરીઝ'' (1994, વાઇકિંગ) {{refend}} ===રૂપાંતરણો=== નારાયણના પુસ્તક, ''ધ ગાઈડ'' પરથી વિજય આનંદના દિગ્દર્શનમાં, ''ગાઈડ'' નામની એક હિન્દી ફિલ્મ બની હતી. તેનું અંગ્રેજી સ્વરૂપ પણ રિલીઝ થયું હતું. જે રીતે આ ફિલ્મ બનાવવામાં આવી તેના માટે અને પુસ્તકથી તેના વિચલિત થવા બાબતે નારાયણ ખુશ નહોતા; તેમણે ''લાઈફ સામયિક'' માં એક કટારમાં ફિલ્મની ટીકા કરતાં લખ્યું હતું, "ધ મિસગાઇડેડ ગાઈડ (ગેરદોરવણી પામેલ ગાઈડ)."<ref name="A flood of fond memories"></ref> આ પુસ્તક પરથી હાર્વી બ્રેઈટ અને પૅટ્રિશિયા રિનહાર્ટ થકી એક બ્રોડવે નાટક પણ બનાવવામાં આવ્યું હતું, અને તેને 1968માં હડસન થિયેટરમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ઝિયા મોહ્યેદ્દીને મુખ્ય ભૂમિકા નિભાવી હતી અને રવિ શંકરે એક સંગીતરચના આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C12FB3A5C147493C5A91788D85F4C8685F9&scp=6&sq=%22Narayan%22+%22The%20Guide%22&st=cse|title=Theater: Reluctant Guru; Mohyeddin Excels in 'The Guide' at Hudson|last=Barnes|first=Clive|date=March 7, 1968|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-08-31}}</ref> તેમની નવલકથા ''મિ. સંપત'' પરથી, પુષ્પાવલ્લી અને કોથામંગલમ સુબ્બુ ચમકાવતી એક તમિલ ફિલ્મ, ''મિસ માલિની'' બની હતી. તેની હિન્દી આવૃત્તિ, જેમિની સ્ટુડિયોએ પદ્મિની અને મોતીલાલ સાથે બનાવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://inhome.rediff.com/movies/2006/sep/25padmini1.htm|title=Dance was Padmini's passion, not films|date=September 25, 2006|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-08-31|archive-date=2012-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327085223/http://inhome.rediff.com/movies/2006/sep/25padmini1.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય એક નવલકથા, ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'' પરથી કન્નડ ફિલ્મ ''બૅન્કર માર્ગય્યા'' બની હતી.<ref>{{cite journal|date=1983|title=Indian and foreign review|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|volume=21|page=28|issn=0019-4379|oclc=1752828|access-date=2009-08-31|ref=harv}}</ref> અભિનેતા-દિગ્દર્શક શંકર નાગે ''સ્વામિ ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' , ''ધ વેન્ડર ઑફ સ્વિટ્સ'' અને નારાયણની બીજી કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પરથી ટેલિવિઝન શ્રેણી ''માલગુડી ડેઝ'' બનાવી હતી. નારાયણ આ શ્રેણીના રૂપાંતરણોથી ખુશ હતા અને તેમણે પુસ્તકમાંની કથાવસ્તુને વળગી રહેવા બદલ નિર્માતાને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2001/may/16spec.htm|title='You acted exactly as I imagined Swami to be'|date=May 16, 2001|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-08-31}}</ref> ==નોંધ== {{reflist|2}} ==સંદર્ભો== {{refbegin}} * {{Cite book | year=1993 | title = R.K. Narayan : contemporary critical perspectives | url=https://archive.org/details/rknarayancontemp00kain | first=Geoffrey|last=Kain | publisher=Michigan State University Press | isbn=9780870133305 |oclc=28547534 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2008 | title = RK Narayan: Reflections and Re-evaluation | first=Chotte Lal|last=Khatri | publisher=Sarup & Son | isbn=9788176257138 |oclc=123958718 | url=http://books.google.com/?id=x8BwVbOEiGwC&lpg=PP1&dq=R.K.%20Narayan%3A%20reflections%20and%20re-evaluation&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1995 | title = R. K. Narayan: A Painter of Modern India, Vol. 4 | first=Michael|last=Pousse | publisher=Lang, Peter Publishing | isbn=9780820427683 |oclc=31606376 | url=http://books.google.com/?id=AbFlAAAAMAAJ | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2003 | title = Critical response to R.K. Narayan | first=Amar Nath|last=Prasad | publisher=Sarup & Sons | isbn=8176253707 |oclc=55606024 | url=http://books.google.com/?id=Vy0m8FpNXx8C&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1998 | title = R.K. Narayan and his social perspective | first=S. S.|last=Ramtake | publisher=Atlantic Publishers | isbn=9788171567485 |oclc=52117736 | url=http://books.google.com/?id=28WFDCJmo5UC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2004 | title = R.K. Narayan | first=Ranga| last=Rao | publisher=Sahitya Akademi | isbn=9788126019717 |oclc=172901011 | url=http://books.google.com/?id=Lgs4ebrb6XAC&pg=PA24 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1988 | title = R.K. Narayan as a Novelist | url=https://archive.org/details/rknarayanasnovel0000sund | first=P. S.|last=Sundaram | publisher=B.R. Pub. Corp | isbn=9788170185314 |oclc=20596609 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1982 | title = R.K. Narayan: a critical appreciation | first=William|last=Walsh | publisher=University of Chicago Press | isbn=9780226872131 |oclc=8473827 | url=http://books.google.com/?id=UnDxdX_vTscC&pg=PA13 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} {{refend}} ==વધુ વાંચન== {{refbegin}} * {{Cite book | year=1996 | title = R.K. Narayan | first=Susan and N.|last=Ram | publisher=Allen Lane | isbn=9780670875252 |oclc=36283859 | ref=harv | postscript=<!--None--> }} {{refend}} [[શ્રેણી:૧૯૦૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] hecngmvkm854q08b5xzv0djgqaq5y72 0 31221 905479 882622 2026-09-22T02:25:24Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905479 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox officeholder |name = Hu Jintao<br /><small>胡锦涛</small> |image = P011911PS-0207.jpg |caption = Official [[state visit]] to the [[US]] in 2011. |imagesize = 215px |office = [[General Secretary of the Communist Party of China]] |term_start = 15 November 2002 |term_end = <!-- 2012 --> |predecessor = [[Jiang Zemin]] |successor = |office2 = [[President of the People's Republic of China]] |premier2 = [[Wen Jiabao]] |vicepresident2 = [[Zeng Qinghong]]<br />[[Xi Jinping]] |term_start2 = 15 March 2003 |term_end2 = <!-- 2013 --> |predecessor2 = [[Jiang Zemin]] |successor2 = |office3 = [[Chairman of the Central Military Commission|Chairman of the Central Military Commission of the Communist Party of China]] |deputy3 = [[Xi Jinping]]<br />[[Guo Boxiong]]<br />[[Xu Caihou]] |term_start3 = 19 September 2004 |term_end3 = |predecessor3 = [[Jiang Zemin]] |successor3 = |office4 = [[Chairman of the Central Military Commission|Chairman of the Central Military Commission of the People's Republic of China]] |deputy4 = [[Xi Jinping]]<br />[[Guo Boxiong]]<br />[[Xu Caihou]] |term_start4 = 13 March 2005 |term_end4 = |predecessor4 = [[Jiang Zemin]] |successor4 = |office5 = [[Vice President of the People's Republic of China]] |president5 = [[Jiang Zemin]] |term_start5 = 15 March 1998 |term_end5 = 15 March 2003 |predecessor5 = [[Rong Yiren]] |successor5 = [[Zeng Qinghong]] |birth_date = {{Birth date and age|1942|12|21|df=y}} |birth_place = [[Jiangyan]], [[Jiangsu Province]] [[Republic of China|China]] |death_date = |death_place = |party = [[Communist Party of China]] |spouse = [[Liu Yongqing]] |children = [[Hu Haifeng]]<br />[[Hu Haiqing]] |residence = [[Zhongnanhai]] |alma_mater = [[Tsinghua University]] |profession = [[Hydraulic engineering|Hydraulic engineer]] |signature = }} {{Fix bunching|mid}} {{Chinese |title=Hu Jintao |s={{linktext|胡|锦|涛}} |t={{linktext|胡|錦|濤}} |p=Hú Jǐntāo |poj=Hô Kím-tô |j=wu4 gam2 tou4 |order=st}} {{Fix bunching|end}} '''હુ જિન્તાઓ''' (પિનયિન: Hú Jǐntāo, ઉચ્ચાર {{IPAc-cmn|h|wu|2|-|j|in|3|t|ao|1}}; 21 ડિસેમ્બર 1942ના તાઈઝોયૂ, જિઆંગસુમાં જન્મ) એ [[ચીન|પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીન]]ના વર્તમાન સર્વોપરી નેતા છે. તેઓ અનેક પદો પર રહ્યા છે, જેમ કે 2002થી તેઓ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનના મુખ્ય સચિવ, 2003થી પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીનના પ્રમુખ, અને 2004થી સેન્ટ્રલ મિલિટ્રી કમિશનના અધ્યક્ષ રહ્યા છે અને વધુમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનના ચોથી પેઢીના નેતૃત્વ સાથે ટોચના નેતા તરીકે જિઆંગ ઝેમિનનું સ્થાન લીધું છે. તે નેતૃત્વની શૈલી બિન-આક્રમક અને અંતર્મુખ પ્રકારની છે.<ref>{{cite news |last=Elegant |first=Simon |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1668457,00.html |title=In China, Hu is the Man to See |publisher=TIME |date=4 October 2007 |access-date=13 March 2010 |archive-date=19 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619115625/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1668457,00.html |url-status=dead }}</ref> ચીનના રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકેનો તેમનો ઉદય એ ચીનમાં જૂના, સ્થાપિત સામ્યવાદી નેતૃત્વમાંથી યુવાન, વધુ વ્યવહારિક દૃષ્ટિવાળા ટૅકનોક્રેટ્સ તરફના નેતૃત્વની સંક્રાંતિને રજૂ કરે છે. વર્ચસ્વમાં આવ્યા પછી, હુએ અગાઉના શાસનતંત્રે અર્થતંત્ર પરના જે અમુક નિયંત્રણોને હળવા કર્યાં હતાં, તેને પૂર્વવત્ કર્યાં છે, રાજકીય સુધારા બાબતે તેમનો અભિગમ રૂઢિચુસ્ત છે.<ref>{{cite news|last=Luard |first=Tim |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4165209.stm |title=BBC:China's Leader shows his stripes. 11 January 2005 |publisher=BBC News |date=11 January 2005 |access-date= 13 March 2010}}</ref> વિદેશી નીતિમાં, હુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં સોફ્ટ પાવર મેળવવા માટે, "ચીનનો શાંતિપૂર્ણ વિકાસ" નામે ઓળખાતા એક અભિગમની હિમાયત કરે છે. પોતાના સાથી, પ્રધાનમંત્રી વેન જિઆબાઓ સાથે, હુએ સાત્યયપૂર્ણ આર્થિક વૃદ્ધિ અને વિકાસ સહિત આશરે એકાદ દાયકા સુધી સર્વોપરી શાસન કર્યું છે, જેના પરિણામે ચીન એક મુખ્ય વિશ્વ સત્તા તરીકે ઊભું થયું છે. હુના શાસનકાળ દરમ્યાન, આફ્રિકા, લૅટિન અમેરિકા, અને અન્ય વિકસિત દેશોમાં ચીનનો વૈશ્વિક પ્રભાવ વધ્યો છે.<ref>[https://monitor.worldsavvy.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=126&amp;Itemid=184 World Savvy Monitor: China and the World - A foreign policy overview]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> હુએ પોતાના પુખ્ત જીવનનો મોટો ભાગ કમ્યુનિસ્ટ પક્ષના વહીવટમાં વ્યસ્ત રહ્યા હતા, ખાસ કરીને તિબેટ ઓટોનમસ રિજન (તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશ) માટે પાર્ટી સચિવ તરીકે, અને પાછળથી જિઆંગ ઝેમિન હેઠળ સીપીસી(CPC) સચિવાલય અને ઉપ-રાષ્ટ્રપતિના સચિવાલયના સચિવ તરીકે ફરજ બજાવી હતી. હુની રાજકીય ફિલસૂફીનો સારાંશ, દેશમાં આંતરિક સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ માટે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ''શાંતિપૂર્ણ વિકાસ'' માટે એક આધાર ઊભો કરવાના લક્ષ્ય તરીકે વર્ણવી શકાય;<ref name="Kuhn">{{cite web |url=http://www.esnips.com/doc/907de9f2-a212-46b3-9efe-d23813bc03f3/Kuhn-Media-Press-Hu-Jintao.pdf |title=Kuhn, Robert Lawrence: Hu's Political Philosophies |publisher=Esnips.com |date= |access-date=13 March 2010 |archive-date=25 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325103630/http://www.esnips.com/doc/907de9f2-a212-46b3-9efe-d23813bc03f3/Kuhn-Media-Press-Hu-Jintao.pdf |url-status=dead }}</ref> ચીનના વિવિધ આર્થિક, પર્યાવરણ સંબંધી અને સામાજિક પ્રશ્નોના સંકલિત ઉકેલો શોધવા મથતા, સાયન્ટિફિક ડેવલપમેન્ટ કન્સેપ્ટ (વૈજ્ઞાનિક વિકાસ વિભાવના) દ્વારા એ શાંતિપૂર્ણ વિકાસ માટેનો આધાર ઊભો કરવામાં આવે છે.<ref name="Kuhn"/> == પૂર્વ જીવન == હુનો જન્મ તાઈઝોયૂ, જિઆંગસુમાં 21 ડિસેમ્બર 1942ના થયો હતો. તેના દાદાની પેઢીના સમયગાળામાં તેમના પરિવારની શાખા આન્હુઈ પ્રાંતના જિક્સી કાઉન્ટીમાંથી જિઆંગ્યાનમાં સ્થળાંતરિત થઈ હતી. આથી સત્તાવાર રૅકૉર્ડો તેમને જિઆંગસુનો કોઈ ઉલ્લેખ વગર, જિક્સી<ref name="prc">{{cite web|title=President of the People's Republic|url=http://english.gov.cn/2008-03/15/content_922944.htm|publisher=GOV.cn|access-date=1 એપ્રિલ 2011|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201161024/http://english.gov.cn/2008-03/15/content_922944.htm|url-status=dead}}</ref>ના વતની તરીકે વર્ણવે છે. તેમના પિતા તાઇઝોયૂમાં નાનકડો ચા વેપારનો ધંધો ધરાવતા હોવા છતાં, તેમનો પરિવાર પ્રમાણમાં ગરીબ હતો. તેઓ સાત વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતાનું અવસાન થયું, અને તેમનો ઉછેર તેમના કાકી/માસીની સંભાળમાં થયો. પાછળથી સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ દરમ્યાન હુના પિતાનો ઔપચારિક રીતે અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો, હુ પર આ ઘટનાએ દેખીતી રીતે (તેના પ્રમાણમાં નમ્ર કુળ સહિત) ઊંડી અસર પડી હતી, અને તેમણે પોતાના પિતાના નામ પરનું આળ હઠાવવા માટે ખંતપૂર્વક પ્રયત્ન કર્યા હતા.<ref>{{cite news |last=Havely |first=Joe |title=Getting to know Hu |publisher=Al Jazeera |date=19 October 2007 |url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2007/10/2008525172536374792.html |access-date= 7 April 2009}}</ref> ગાયન અને નૃત્ય જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ સાથે, હુ હાઈ સ્કૂલમાં મેધાવી વિદ્યાર્થી હતા. 1964માં, જ્યારે તે હજી બેઇજિંગની ત્સિંગુઆ યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થી હતા, ત્યારે હુ સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિની પણ પહેલાં, કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીન(CPC)માં જોડાયા. એ વખતે તેઓ ત્સિંગુઆ વિદ્યાર્થી સંઘના અધ્યક્ષ હતા. 1965માં તેઓ હાઇડ્રોલિક (જલશક્તિ) એન્જીનિયરિંગમાં સ્નાતક થયા. ત્સિંગુઆમાં, તેઓ પોતાના સાથી વિદ્યાર્થિની લિયૂ યોંગક્વિંગને મળ્યા, જે હવે તેમનાં પત્ની છે. તેમને હુ હાઈફેંગ અને હુ હાઈક્વિંગ નામે અનુક્રમે એક દીકરો અને એક દીકરી છે. 1968માં, હુ ગાંસુ(Gansu)માં સેવા આપવાનું સ્વેચ્છાએ પસંદ કર્યું અને લિયૂજિઆક્સિયા હાઈડ્રોઇલેક્ટ્રિક સ્ટેશન<ref>"临夏旅游" (લિનક્સિયા ટુરીઝમ), લિનક્સિયા હુઈ ઑટોનોમસ પ્રિફેક્ચર ટુરિસ્ટ બોર્ડ દ્વારા પ્રકાશિત, 2003. 146 પાનાં. કોઈ ISBN નહીં. પૃષ્ઠ 26-27.</ref>(જળવિદ્યુત મથક)ના બાંધકામ પર કામ કર્યું, તે વખતે તેઓ જળ સ્રોતો અને વિદ્યુત શક્તિ મંત્રાલયની સ્થાનિક શાખાના પક્ષના કામકાજો પણ સંભાળી રહ્યા હતા. 1969થી 1974 સુધી, હુએ એક ઈજનેર તરીકે, સિનોહાઇડ્રો એન્જીનિયરિંગ બ્યુરો માટે કામ કર્યું.<ref>{{cite book |last=Nathan |first=Andrew J. |coauthors=Gilley, Bruce |title=China's new rulers: the secret files |publisher=[[The New York Review of Books]] |date = March 2003|location=New York |page=[https://archive.org/details/chinasnewrulerss0000nath/page/79 79] |url=https://archive.org/details/chinasnewrulerss0000nath|doi= |id= |isbn=I-59017-072-5}}</ref> == પ્રારંભિક રાજકીય કારકિર્દી == 1974માં, હુની બદલી ગાંસુના બાંધકામ વિભાગમાં એક સચિવ તરીકે થઈ. બીજા વર્ષે તેમને ઉપ વરિષ્ઠ વડા(વરિષ્ટ ઉપાધ્યક્ષ પ્રમુખ) તરીકે બઢતી મળી. 1980માં, દેંગ જિયાઓપિંગ "ફોર ટ્રાન્સફોર્મેશન્સ (ચાર બદલાવો)" કાર્યક્રમને અમલમાં મૂકી રહ્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ "વધુ ક્રાંતિકારી, યુવા, વધુ જાણકાર, અને વધુ વિશેષજ્ઞ" હોય એવા સામ્યવાદી નેતાઓ પેદા કરવાનો હતો. યુવા પક્ષ સદસ્યો માટેની આ રાષ્ટ્રભરમાં ચાલેલી શોધના પ્રતિભાવમાં, સીપીસી(CPC) ગાંસુ કમિટિના પ્રથમ સચિવ (ગાંસુના ગવર્નર), સોંગ પિંગને હુ જિન્તાઓમાં એવો નેતા દેખાયો અને તેમણે તેને કેટલીક કક્ષાઓની બઢતી આપીને કમિશનના નાયબ વડાના સ્થાને મૂક્યો.<ref>નાથાન ઍન્ડ ગિલ્લેય, પૃ. 40</ref> સોંગની એવી બીજી રક્ષિત વ્યક્તિ, વેન જિઆબાઓ પણ એ જ સમયગાળામાં આગળ આવ્યા. 1982માં, હુને બઢતી આપીને કમ્યુનિસ્ટ યૂથ લીગ ગાંસુ બ્રાન્ચ સેક્રેટરીના સ્થાને મૂકવામાં આવ્યા અને ઓલ-ચીન યૂથ ફેડરેશન(અખિલ ચીન યુવા સંઘ)ના નિદેશક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.<ref name="PeoplesDailyBio">{{cite web|url=http://english.peopledaily.com.cn/data/people/hujintao.shtml|title=Hu Jintao|work=[[People's Daily]]|access-date= 16 April 2010}}</ref><ref name="Ewing2003">{{cite journal|last=Ewing|first=Richard Daniel|date=20 March 2003|title=Hu Jintao: The Making of a Chinese General Secretary|journal=The China Quarterly|publisher=Cambridge University Press|volume=173|pages=17–34|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=145447#|access-date=16 April 2010}}[http://iao.ish-lyon.cnrs.fr/Henriot/AKQWeb/IEP/Communisme_pdf/Ewing_2003.pdf પૂરો લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718134809/http://iao.ish-lyon.cnrs.fr/Henriot/AKQWeb/IEP/Communisme_pdf/Ewing_2003.pdf |date=18 જુલાઈ 2011 }}</ref> તેમના માર્ગદર્શક સોંગ પિંગની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનના સંગઠન પ્રધાન તરીકે બેઈજિંગમાં બદલી કરવામાં આવી, અને તેમને વરિષ્ટ કૅડરની ભલામણ, ઉમેદવારી અને બઢતી માટેની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. હુ યાઓબાંગ અને દેંગ જિયાઓપિંગના ટેકા સાથે, પક્ષમાં હુ માટે તેજસ્વી ભવિષ્ય નિશ્ચિત હતું. સોંગ પિંગના સૂચન પર, 1982માં કેન્દ્રીય પાર્ટી સત્તાધિકારીઓએ સેન્ટ્રલ પાર્ટી સ્કૂલ ખાતે અભ્યાસ કરવા માટે હુને બેઇજિંગ આવવા આમંત્રણ આપ્યું.<ref>નાથાન ઍન્ડ ગિલ્લેય, પૃ. 42</ref> તે પછી થોડા જ વખતમાં, તેમની બેઇજિંગમાં બદલી કરવામાં આવી અને તેમની કમ્યુનિસ્ટ યૂથ લીગ સેન્ટ્રલ કમિટિ("સીવાય(CY) સેન્ટ્રલ")ના સચિવ તરીકે નિયુક્તિ કરવામાં આવી. બે વર્ષ પછી હુને સીવાય(CY) સેન્ટ્રલના પ્રથમ સચિવ તરીકે અને આમ તેના ખરેખરા નેતા તરીકે બઢતી આપવામાં આવી. યૂથ લીગમાં તેમના સત્ર દરમ્યાન, હુ તે સમયના સીપીસી(CPC)ના મુખ્ય સચિવ, હુ યાઓબાંગ સાથે, તેમની દેશભરની મુલાકાતોમાં એસ્કોર્ટ તરીકે સાથે રહ્યા. પોતે પણ યૂથ લીગમાંથી આગળ વધેલા અનુભવી નેતા એવા હુ યાઓબાંગને, હુની સોબતમાં પોતાની યુવાનીના દિવસો યાદ આવ્યા. === ગુઇઝોયૂના પાર્ટી કમિટિ સેક્રેટરી (પક્ષ સમિતિ સચિવ) === 1985માં, હુ યાઓબાંગે હુ જિન્તાઓને ગુઇઝોયૂમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચીનના પ્રાન્તીય કમિટિ સેક્રેટરી તરીકે બદલી આપવા માટે આગ્રહ કર્યો.<ref name="siscirise">{{cite news |last=Sisci |first=Francesco |title=Democracy with Chinese characteristics |publisher=Asia Times Online |date=9 November 2005 |url=http://www.atimes.com/atimes/China/GK09Ad01.html |access-date= |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517062135/http://www.atimes.com/atimes/China/GK09Ad01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517062135/http://www.atimes.com/atimes/China/GK09Ad01.html |date=17 મે 2008 }}</ref> હુએ બૅકવોટર પ્રાંતનું અર્થતંત્ર સુધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો, અને તેની તમામ છ્યાશી કાઉન્ટીઓની મુલાકાત લેવા બદલ જાણીતા થયા.<ref name="lam">{{cite book|last=Lam|first=Willy Wo-Lap|title=Chinese Politics in the Hu Jintao Era|year=2006|publisher=ME Sharpe|isbn=0765617730|page=7|url=http://books.google.com/?id=S4KMkzh3tckC}}</ref> ગુઇઝોયૂમાં પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન, હુએ બેઇજિંગના સૂચના-હુકમોનું પાલન કરવા અંગે અત્યંત કાળજી રાખી હતી અને "હવાચુસ્ત" હોવાની નામના મેળવી હતી; તેઓ ભાગ્યે જ નીતિ વિષયક બાબતોમાં પોતાનાં મંતવ્યો જાહેરમાં વ્યક્ત કરતા.<ref name="lam"/> ભલે હુને સામાન્ય રીતે નિષ્ઠાવાન અને પ્રામિણક અધિકારી તરીકે જોવામાં આવતા હતા, પણ કેટલાક સ્થાનિકો તેમના પૂર્વગામી ઝુ હોઉઝેને પસંદ કરતા હતા. 1987માં, હુ જિન્તાઓએ ડેમોક્રસી વૉલ સાથે સમાંતર સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓના વિરોધોને કાળજીપૂર્વક સંભાળી લીધા, જ્યારે બેઇજિંગમાં એવા જ વિરોધી દેખાવોના પરિણામે હુ યાઓબાંગે મૂજબૂરીમાં રાજીનામું આપવું પડ્યું. === તિબેટમાં કાર્યકાળ === રાજકીય ફલક પરથી તેમના આશ્રયદાતા હુ યાઓબાંગના પ્રસ્થાન હુ જિન્તાઓ માટે પ્રતિકૂળ રહેશે એમ શરૂઆતમાં ગણવામાં આવ્યું હતું. પદ પર આરૂઢ ન હોય તેવા સુધારકની ટીકા કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા બદલ તેઓ પક્ષના વડાઓ તરફથી ટીકાનો ભોગ પણ બન્યા હતા.<ref>લૅમ, 8</ref> 1988માં, તિબેટી સ્વાયત્ત ક્ષેત્રના પાર્ટીના ક્ષેત્રીય સમિતિ સચિવ બનવા માટે હુની બદલી કરવામાં આવી, જે પ્રથમ ક્રમાંકનું અસ્થિર ક્ષેત્ર હતું, જ્યારે પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીના સ્થાનિક એકમોના રાજકીય અમલદારની ભૂમિકા પણ ગ્રહણ કરવાની હતી. કેટલાક તિબેટીઓ લાંબા સમયથી આ વિસ્તારમાં સરકારી નીતિઓનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા અને અશાંતિ તેમ જ વંશીય અથડામણો વધતી જતી હતી, ખાસ કરીને સ્થાનિક તિબેટીઓમાં હન ચીની-વિરોધી લાગણીઓ વધતી જતી હતી. નાની અથડામણો તો 1987થી થતી રહી હતી, પણ જ્યારે આ ખળભળાટની માત્રા વધી, ત્યારે હુએ ફેબ્રુઆરી 1989માં લ્હાસામાં લગભગ 1700 પીપલ્સ આર્મ્ડ(સશસ્ત્ર) પોલીસને ઉતારીને વધુ ખલેલ સામે ચેતવણી આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.<ref name="jt">{{cite web|last=Tkacik|first=John|title=Who's Hu? Assessing China's Heir Apparent: Hu Jintao|url=http://www.heritage.org/Research/Lecture/Whos-Hu#pgfId=1010147|publisher=The Heritage Foundation|date=2002-04-29|access-date= 2010-06-02}}</ref> 1959ના તિબેટી બળવાની 30મી વાર્ષિક તિથિના પાંચ દિવસ અગાઉ, 5 માર્ચ 1989ના વધતી જતી અથડામણો પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી અને તેણે લ્હાસાના હાર્દ વિસ્તારમાં ગંભીર હુલ્લડનું સ્વરૂપ લીધું.<ref>લૅમ, 9</ref> તેના પછી જે ઘટ્યું તે વિવાદનો વિષય છેઃ હુલ્લડ કરનારાઓ પોલીસ દ્વારા તેમના પર નિયમહીન, મનસ્વી ગોળીબાર થયાનો આક્ષેપ મૂકતા હતા, અને પોલીસ દાવો કરતી હતી કે તેણે સ્વબચાવમાં પગલું ભર્યું હતું. વધુમાં એમ ધારવામાં આવ્યું હતું કે, હુએ મોડી સાંજ સુધી વિરોધી દેખાવકારો સાથે કડકાઈથી કામ લેવા અંગેના પોતાના આદેશો વિલંબિત કરી રાખ્યા, અને ત્યાં સુધીમાં પરિસ્થિતિ નિયંત્રણ બહાર જતી રહી હોવાથી પોલીસ વડાને પગલું લેવાની ફરજ પડી હતી. વિરોધી દેખાવકારોને બીજા દિવસે સવારે દાબી દેવામાં આવ્યા, અને હુએ 8 માર્ચના લશ્કરી કાયદો જાહેર કરવા માટે બેઇજિંગ પુછાવ્યું.<ref>લૅમ, પૃ. 9</ref> માર્ચ 5ના પ્રદર્શનો અને હુલ્લડોમાં હુની ભૂમિકા ક્યારેય સ્પષ્ટ કરવામાં આવી નહીં. ભલે એ સામાન્ય શિષ્ટાચારપૂર્વક એમ કહેવાતું હોય કે હુએ વિરોધી દેખાવકારો સામે બળના પ્રયોગને કમસે કમ ગર્ભિત રીતે તો મંજૂરી આપી હોવી જોઈએ, પણ તેમણે માર્ચ 5ના સમગ્ર દિવસ દરમ્યાન ખરેખર આદેશો આપ્યા હતા કે કેમ તે વિવાદાસ્પદ છે.<ref>માર્ચ 5નાં હુનાં પગલાંઓને વિલી લૅમ તેમની અત્યંત ઊંચા-સ્તરની રાજકીય કુશળતા અને ચતુરતાના સંભિવત કિસ્સા તરીકે વર્ણવે છે, જુઓ લૅમ, પૃ.9.</ref> વધુમાં, જ્હોન ત્કાસિક ટાંકે છે કે હુ પરિસ્થિતિ વણસતી ગઈ હોવાથી ચેંગ્ડુ લશ્કરી ક્ષેત્ર સાથે સૈનિક ટુકડીઓને સંપૂર્ણ સજ્જ-સાવધ રાખવા માટે સંયોજન કરી રહ્યા હતા.<ref name="jt"/> કેટલાક મુત્સદ્દી વિશ્લેષકો માત્ર ત્રણ જ મહિના પછી ઘટેલી, તિયાનઆન્મૅન ચોક ખાતે કાર્યકરો અને વિદ્યાર્થીઓને કચડી નાખવા માટે, તેમના મુજબ, હુએ કરેલા બળના નિર્દય ઉપયોગ સાથે ઉપરોક્ત ઘટનાને સાંકળી હતી. જૂન 4ના પીએલએ(PLA) માટે હુએ "પ્રેરણા" પૂરી પાડી હતી કે કેમ તે વિવાદની બાબત છે, પણ એટલું તો સ્પષ્ટ હતું કે લ્હાસામાં હુનાં પગલાંઓના કારણે સર્વોચ્ચ નેતા દેંગ જિયાઓપિંગ સહિત, પક્ષ સત્તાના ઉપલા સ્તરના નેતાઓનું તેમના તરફ પહેલાં કદી નહોતું ગયું એટલું ધ્યાન ખેંચાયું હતું. જ્યારે તિયાનઆન્મૅન ચોક પર લશ્કરી ટૅન્કો ફરી વળી, ત્યારે કેન્દ્રીય સત્તાધિકારીઓ પ્રત્યે પોતાનું સમર્થન જાહેર કરનારા પહેલા ક્ષેત્રીય નેતાઓમાંના હુ એક હતા.<ref name="jt"/> જૂન 1990માં હુને દરિયાઈ સપાટીથી ઊંચાઈ સંબંધી માંદગી થઈ, અને તેઓ બેઇજિંગ પાછા ફર્યા, પણ તે પછી પણ તેઓ બીજાં બે વર્ષ સુધી એ જ પદ પર રહ્યા, જે દરમ્યાન તેમણે ઘણી ઓછી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. પણ તેમના બેઇજિંગ પ્રયાણને ચીની મધ્યવર્તી રાજકારણમાં પાછા ફરવા માટેના સાધન તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે તેમના કહેવા મુજબ તેઓ ખરેખર માંદા હતા કે કેમ તે અંગે કેટલીક શંકાઓ ઉદ્ભવી હતી.<ref name="jt"/> == ઉમેદવારી == 1992માં સીપીસી(CPC)ની 14મી રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસના આરંભ પહેલાં, કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનના કથિત બીજી-પેઢીના નેતાઓ (દેંગ, ચેન, લી જિયાંનિયન, વાંગ ઝેન, વગેરે) અને ત્રીજી પેઢીના નેતાઓ (જિઆંગ ઝેમિન, લી પેંગ, ક્વિઆલો શી વગેરે) વચ્ચે સત્તાનું પરિવર્તન સરળ રહે તેની ચોક્સાઈ કરવા માટે દેંગ અને ચેન યુન સહિતના, પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતાઓએ પોલિતબ્યુરો સ્ટેન્ડિંગ કમિટિ માટે ઉમેદવારો પસંદ કરવાના હતા. દેંગે એવો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો કે તેમણે આગળ ભવિષ્યના હસ્તાંતરણ માટે, નેતાઓની આગલી પછીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે બને તો પચાસથી ઓછી ઉંમરનો હોય એવા એક બીજા ઉમેદવાર વિશે વિચારવું જોઈએ.<ref>નાથાન ઍન્ડ ગિલ્લેય, પૃ. 42-43</ref> આ સંગઠનના વડા, સોંગે ભાવિ નેતાની અપેક્ષાએ હુની એક આદર્શ ઉમેદવાર તરીકે ભલામણ કરી. પરિણામે, તેમના 50મા જન્મદિવસના થોડા જ સમય પહેલાં, હુ જિન્તાઓ સાત-સદસ્યો ધરાવતી પોલિતબ્યુરો સ્ટેન્ડિંગ કમિટિના સૌથી યુવા સદસ્ય બન્યા, અને 1949માં જ્યારથી સીપીસી(CPC) સત્તામાં આવી ત્યારથી બીજા સૌથી યુવા પોલિતબ્યુરો સ્ટેન્ડિંગ કમિટિના સદસ્ય બન્યા. 1993માં, હુએ સીપીસી(CPC) સેન્ટ્રલ કમિટિના રોજબરોજના કામકાજની દેખરેખ રાખતા, સીપીસી(CPC) સેન્ટ્રલ કમિટિના સચિવાલયનો અને સેન્ટ્રલ પાર્ટી સ્કૂલનો હવાલો સંભાળ્યો, સીપીસીની વરિષ્ઠ કૅડરમાં તેમના પોતાના સમર્થકો લાવવા માટે આ તેમના માટે સગવડતાભર્યું હતું. હુને સીપીસીના સૈદ્ધાન્તિક કાર્ય અંગેનો હવાલો પણ સોંપવામાં આવ્યો. ભલે હુને જિઆંગના દેખીતા વારસ તરીકે માનવામાં આવતા હતા, પણ હુએ હંમેશાં જિઆંગ તેજવર્તુળના કેન્દ્રમાં રહે તે માટે ભારે કાળજી રાખી હતી. 1998ના અંત ભાગમાં, હુએ જિઆંગના "થ્રી સ્ટ્રેસિસ (ત્રણ તણાવો)"{{ndash}} "ભણતરનો તણાવ, રાજકીય તણાવ અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ પ્રવાહોનો તણાવ"{{ndash}} નામના અપ્રિય અભિયાન માટે, તેને પ્રોત્સાહન આપતાં વકતવ્યો આપીને તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો. 2001માં, તેમણે જિઆંગની થ્રી રેપ્રિઝેન્ટ્સ થિયરીને જાહેર કરી, જિઆંગને આશા હતી કે આ થિયરી તેમને અન્ય માર્કસવાદી વિચારકો સાથે સમાન સ્તર પર મૂકી આપશે.<ref>નાથાન ઍન્ડ ગિલ્લેય, પૃ. 84</ref> પરિણામે, તેમણે પ્રજાને બિન-આક્રમક, વિનયી અને ગઠબંધનોની રચનામાં નિપુણ હોવાની છાપ આપી. {{Citation needed|date=October 2008}} 1998માં, હુ ચીનના ઉપ-રાષ્ટ્રપ્રમુખ બન્યા અને જિઆંગ ઇચ્છતા હતા કે હુ વિદેશી બાબતોમાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવે. 1999માં, બેલગ્રૅડમાં ચીની દૂતાવાસ પર થયેલા નાટો(NATO) બૉમ્બમારા દરમ્યાન હુ ચીનનો મુખ્ય અવાજ બન્યા. 2002માં જ્યારે સીપીસીની 16મી રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસમાં છેવટે સત્તા પરિવર્તન કરવામાં આવ્યું, ત્યારે સત્તાના કેન્દ્ર સ્થાનને છોડવા બાબતે જિઆંગ અનિચ્છા ધરાવતા હતા. એવું વ્યાપકપણે માનવામાં આવે છે{{Citation needed|date=October 2008}} કે તેમણે પોલિતબ્યુરોમાં તથાકથિત "શાંઘાઈ ક્લિક (શાંઘાઈ ટોળકી)"ના ઘણા સદસ્યોને રાખ્યા હતા, જેમાં વુ બાનગ્ગુઓ, જિયા ક્વિગ્લિન, ઝેંગ ક્વિંગહોંગ, હુઆંગ જુ અને લી ચાંગચુન સામેલ હતા, જેથી પડદા પાછળથી જિઆંગનું નિયંત્રણ રહે તેની ગોઠવણ થઈ શકે. જિઆંગે સેન્ટ્રલ મિલિટ્રી કમિશનના અધ્યક્ષનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું. == સચિવ અને રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે == [[ચિત્ર:BRIC leaders in 2008.jpg|thumb|left|બીઆરઆઈસી(BRIC) દેશોના નેતાઓ સાથે હુ જિન્તાઓ, ડાબેથી સિંઘ, મેદવેદેવ, લુલા]] કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનની સોળમી રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ ખાતે પાર્ટી જનરલ સેક્રેટરી (પક્ષના મુખ્ય સચિવ) તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યા પછી, હુ અને તેમના પ્રધાનમંત્રી, વેન જિઆબાઓએ, અસમાનતા ઘટાડતી અને "જીડીપી(GDP) પ્રથમ અને પ્રજાસુખાકારી દ્વિતીય"ની શૈલીમાં બદલાવ લાવવાના ઉદ્દેશ સાથે એક સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ રચવા અંગે પ્રસ્તાવ મૂક્યો. તેમણે આર્થિક સુધારાઓના કારણે પાછળ રહી ગયેલી ચીની વસતિનાં ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, અને ચીનના ગરીબમાં ગરીબ વિસ્તારોની એકથી વધુ ઉચ્ચ સ્તરીય મુલાકાતો લીધી, જેનો હેતુ આ વિસ્તારોની વધુ સારી સમજણ મેળવવાનો હતો. હુ અને વેન જિઆબાઓએ ચીનને તેની ગમે તે ભોગે આર્થિક વૃદ્ધિ-વિકાસની તરફેણ કરવાની નીતિમાંથી ચ્યુત કરવાનો અને વિકાસ અંગેના વધુ સંતુલિત દૃષ્ટિકોણ, જેમાં સામાજિક અસમાનતા અને પર્યાવરણ સંબંધી નુકસાન જેવાં પરિબળો સમાવિષ્ટ હોય તેવા દૃષ્ટિકોણ તરફ દોરવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો, જેમ કે કર્મચારી નિર્ણયોમાં ગ્રીન ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (હરિયાળી કુલ આંતરિક આવક)નો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, જિઆંગની ટોળકીએ મોટા ભાગનાં વિકાસ ક્ષેત્રોમાં નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું, તેથી હુ અને વેનના બૃહદ્-આર્થિક નિયમનનાં પગલાંઓ ઘણા પ્રતિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. === સાર્સ (SARS) કટોકટી === હુના નેતૃત્વકાળમાં સર્જાયેલી પ્રથમ કટોકટી એ 2003માં સાર્સ (SARS) ફાટી નીકળવાની ઘટના હતી. ચીનને શરૂઆતમાં આ કટોકટી છુપાવવા માટે અને પછી તેને ધીમી ગતિએ પ્રતિભાવ આપવા માટે મળેલી તીવ્ર ટીકા પછી, તેમણે પક્ષ અને સરકારના કેટલાક અધિકારીઓને પદભ્રષ્ટ કર્યા, જેમાં જિઆંગને સમર્થન આપતા, આરોગ્ય પ્રધાન અને વ્યાપકપણે હુના રક્ષિત વ્યક્તિ તરીકે જોવાતા બેઇજિંગના મેયર, મેંગ જુએનોંગનો સમાવેશ થયો હતો. મેંગની રુખસદને ક્યારેક પક્ષમાંથી જિઆંગના સમર્થનને ધોઈ નાખવાના સમાધાન તરીકે જોવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=October 2008}} હુ અને વેને આંતરરાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સંગઠનોમાં ચીનના સુપરત કરેલા અહેવાલોમાં પારદર્શિતા વધે તે માટેનાં પગલાં લીધાં. જે અપ્રત્યક્ષ રીતે આ મુદ્દે જિઆંગના વલણ પર તમાચો મારવા બરાબર છે.{{Citation needed|date=October 2008}} === જિઆંગ ઝેમિન પાસેથી સત્તાનો દોર લેવો === [[ચિત્ર:Hu Jintao and Barack Obama 2009.jpg|thumb|પિટ્સબર્ગ જી-20 શિખર સંમેલન ખાતે યુ. એસ. રાષ્ટ્રપ્રમુખ બરાક ઓબામા સાથે વાત કરતા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હુ]] 15 નવેમ્બર 2002ના, હુ જિન્તાઓની આગેવાનીમાં નવી પોલિતબ્યુરોએ જિઆંગનું સ્થાન લીધું. અલબત્ત, ત્યારે 76 વર્ષના જિઆંગ, મુખ્ય સચિવના શક્તિશાળી પદ પરથી નીચે ઊતર્યા અને પોલિતબ્યુરો સ્ટેન્ડિંગ કમિટિએ ''ચોથી પેઢી'' ના યુવા નેતૃત્વ માટે માર્ગ કરવાનો હતો, છતાં એવી અટકળો હતી કે સર્વશક્તિમાન સ્ટેન્ડિંગ કમિટિના નવમાંથી છ સદસ્યો જેની સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું એ જિઆંગની પ્રભાવક ''શાંઘાઈ ટોળકી'' સાથે હુ સંકળાયેલા નહોતા, એટલે જિઆંગ પોતાનો પ્રભાવ બનાવી રાખશે. જો કે, પાછળનો ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે તેના ઘણા સદસ્યોએ પોતાનાં વલણો બદલ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ઝેંગ ક્વિંગહોંગ, જિઆંગના અનુયાયીમાંથી બદલાઈને બે પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે કામ આપવા માંડ્યા હતા.<ref>{{cite news |last=Wu |first=Zhong |title=Power in China: Through a glass, darkly |publisher=Asia Times Online |date=7 February 2007 |url=http://www.atimes.com/atimes/China/IB07Ad01.html |access-date=16 May 2008 |archive-date=9 જુલાઈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709012943/http://www.atimes.com/atimes/China/IB07Ad01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709012943/http://www.atimes.com/atimes/China/IB07Ad01.html |date=9 જુલાઈ 2008 }}</ref> 2003માં, જિઆંગ સીપીસી(CPC)ના સેન્ટ્રલ મિલિટ્રી કમિશનના અધ્યક્ષ પદે ફરીથી ચૂંટાયા હતા, આ એ પદ હતું કે જેના પર રહીને દેંગ જિયાઓપિંગ પડદા પાછળથી 'સર્વોપરી નેતા' તરીકે સત્તા ચલાવવા સમર્થ બન્યા હતા, અને એમ કરીને લશ્કરી સત્તાને પોતાના કબજામાં રાખતા હતા. ચીનના વારસદારોના પતનના તાજેતરના ઇતિહાસને ટાંકીને, પશ્ચિમી અવલોકનકારો હુની ફિલસૂફીઓ પ્રત્યે સાવધ રહેવાનું કારણ દર્શાવે છે. દેંગ જિયાઓપિંગે પક્ષ માટે ત્રણ મુખ્ય સચિવો નીમ્યા હતા, તમામે જે-તે વ્યક્તિ પછી વારસામાં પદગ્રહણ કરવું એમ નિશ્ચિત હતું, અને તેમાંથી બે, હુ યાઓબાંગ અને ઝાઓ ઝિયાંગની હકાલપટ્ટીમાં પણ તેઓ નિમિત્ત રહ્યા હતા. તેમની ત્રીજી અને અંતિમ પસંદગી, જિઆંગ ઝેમિનને, દેંગનું સતત અલબત્ત સંદિગ્ધ પીઠબળ મળ્યું અને સામ્યવાદી ચીનના મુખ્ય સચિવના ઇતિહાસમાં પોતાનો કાર્યકાળ પૂરો થતાં, પોતાના પદનો સ્વૈચ્છિક રીતે ત્યાગ કરનારા તેઓ એક માત્ર મુખ્ય સચિવ હતા. અલબત્ત ઘણાનું એવું માનવું છે કે મૂળે ચીનના ટોચના નેતૃત્વના સૌથી યુવા સદસ્ય તરીકે અને જિઆંગનું સ્થાન લેવા માટેના અગ્ર ઉમેદવાર તરીકે દેંગે હુની પસંદગી અત્યંત કાળજીપૂર્વક કરી હતી, છતાં પોતાની આ સ્થિતિને મજબૂત કરવા માટે 1992થી 2002ના ગાળામાં હુએ પોતાની રાજકીય કુશળતા સારી રીતે દાખવી હતી, અને છેવટે તેમના પોતાના બળબૂતા પર દેખીતી રીતે જિઆંગના વારસ તરીકે ઊભર્યા હતા. તેમના પૂર્વગામીઓના સમયમાં જેનો સદંતર અભાવ હતો, તે પાર્ટીની અંદર જ ધીમા પણ પ્રગતિશીલ સત્તા-પરિવર્તનના સંસ્થાનીકરણથી હુને લાભ થયો હતો. 1980ના દાયકાના આરંભથી, પ્રગતિશીલ સંસ્થાનીકરણ અને સર્વાનુમતે શાસન એ પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીનના અંગભૂત ભાગ બન્યા છે, અને તે માઓવાદી સરમુખત્યારી મૉડેલથી દૂર ગઈ. જો કે પશ્ચિમી-ઢબની કાયદાકીય સંસ્થા અને કાયદાના શાસનને પૂરતું સ્થાન મળવું બાકી છે, છતાં હુની સત્તાગ્રહણની પ્રક્રિયા સારી એવી વ્યવસ્થિત ઢબે અને સભ્ય રીતે કરવામાં આવી, જે સામ્યવાદી ચીનના ઇતિહાસમાં અપૂર્વ હતી. આ પ્રવાહ ચાલુ રહે તેવી અપેક્ષા છે અને સત્તા પરિવર્તન માટેની એક સંસ્થાગત કાર્યપદ્ધતિ ઊભી થાય તેવી અપેક્ષા છે, આ પ્રકારની વ્યવસ્થા કદાચ પાર્ટીમાં પહેલવહેલી હશે. ખરેખર તો, સત્તા પરિવર્તન માટેની વ્યવસ્થિત પ્રણાલી અને અનૌપચારિક શાસન તથા વ્યક્તિત્વ આધારિત સંપ્રદાય અટકાવવાની તંત્રવ્યવસ્થા રચવી તે પાર્ટીના લેખિત મુખ્ય લક્ષ્યાંકોમાંનું એક છે. જિઆંગ પોતાના પદ પરથી નીચે ઊતર્યા તે પછી, જિઆંગ અને હુ વચ્ચેની શત્રુતા તે, ચોક્કસ જ, ચીનની સત્તા પરિવર્તનની પરંપરાની આવશ્યક પેદાશ છે. કેટલાક વિશ્લેષકોની દલીલ છે કે ભલે જિઆંગ નિવૃત્ત થયા ત્યાં સુધીમાં તેમણે પોતાની સત્તા મજબૂત કરી લીધી હતી, પરંતુ સામ્યવાદી પાર્ટીની અંદર તેમની સૈદ્ધાન્તિક મહત્તા, શ્રેષ્ઠ શબ્દોમાં કહીએ તો, અસ્થિર રહી છે, આમ થ્રી રેપ્રિઝેન્ટ્સ જેવો તેમનો સૈદ્ધાન્તિક વારસો, ચીનના સમાજવાદ મતમાં પ્રતિષ્ઠાપિત થાય તે માટે જિઆંગે સમય મેળવવો જરૂરી હતો. જિઆંગે સપ્ટેમ્બર 2004માં સેન્ટ્રલ મિલિટ્રી કમિશનના અધ્યક્ષ તરીકે રાજીનામું આપ્યું, જે તેમનો છેલ્લો અધિકૃત હોદ્દો હતો. તેમનું રાજીનામું હુના દબાણનું પરિણામ હતું કે તેમનો અંગત નિર્ણય હતો તે અટકળનો વિષય છે. ત્યારથી હુએ સત્તાવાર રીતે પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીનના સત્તાના કેન્દ્ર સમી ત્રણે સંસ્થાઓ- પાર્ટી, રાજ્ય, તેમ જ લશ્કર-નો હવાલો સંભાળી લીધો છે, અને આમ અનૌપચારિક ધોરણે સર્વોપરી નેતા બન્યા છે. મુખ્ય સચિવ હુ અને પ્રધાનમંત્રી વેન જિઆબાઓને સામાજિક, રાજકીય અને પર્યાવરણ સંબંધી આંતરિક સમસ્યાઓથી ગ્રસ્ત એવું ચીન વારસામાં મળ્યું છે. હુ સમક્ષના સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક તે ચીની અમીર અને ગરીબ વચ્ચે ધનનો અત્યંત મોટો તફાવત હોવો તે છે, જેનાથી લોકોમાં અસંતોષ અને ગુસ્સો એ હદે વધ્યા છે કે તે સામ્યવાદી શાસન માટે ગજબની મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યા છે. વધુમાં, સગાંવાદ અને ભ્રષ્ટાચાર ચીનની નાગરિક સેવાઓ, લશ્કર, શિક્ષણ, ન્યાય અને તબીબી પ્રણાલીઓને ભરડામાં લઈને દેશને કણ કણ કરીને નાશ કરવા બેઠા છે. જો કે, 2006ની શરૂઆતમાં, હુએ પ્રજામાં વધુ નિસ્વાર્થી અને નૈતિક દેખાવને પ્રોત્સાહિત કરવા માટેની એક હોડ, "8 ઓનર્સ એન્ડ 8 ડિસ્ગ્રેસિસ (8 બહુમાનો અને 8 અપમાનો)" નામનું એક અભિયાન શરૂ કર્યું. ચીનના સતત વધતા જતા નાજુક વાતાવરણના કારણે મોટા પાયે શહેરી પ્રદૂષણ, રેતતોફાનો અને વસવાટયોગ્ય ભૂમિના વિશાળ પ્રદેશોનો નાશ થયો છે. સામાન્ય રીતે સાવચેત પ્રકૃતિ ધરાવતા હુ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની ઘટનાઓ ટાળીને, અને સાથે સાથે ચીની રાષ્ટ્રવાદી લાગણીમાં આવેલા અપૂર્વ જુવાળને જાળવીને ચીનનો શાંતિપૂર્ણ વિકાસ ચાલુ રાખવા માટે શક્તિમાન છે કે કેમ તે જોવું રહ્યું. 15 માર્ચ 2008ના 17મી રાષ્ટ્રીય પીપલ્સ કૉંગ્રેસમાં, હુને રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ફરીથી ચૂંટવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સેન્ટ્રલ મિલિટ્રી કમિશનના અધ્યક્ષ તરીકે પણ ફરીથી ચૂંટાઈ આવ્યા હતા.<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/china/2008npc/2008-03/15/content_6539302.htm "હુ જિન્તાઓ ફરીથી ચીન રાષ્ટ્રપ્રમુખ પદે ચુંટાયા"], સિન્હુઆ (''ચાઇના ડેલી'' ), 15 માર્ચ 2008.</ref> ''ન્યૂઝવીકે'' હુનો "વિશ્વના સૌથી સુપરચાર્જ્ડ અર્થતંત્રના સ્ટીઅરિંગ વ્હીલ પાછળના માણસ" તરીકે ઉલ્લેખ કરીને તેમને વિશ્વના બીજા સૌથી વધુ શક્તિશાળી વ્યક્તિ ઘોષિત કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/176298 |title=The NEWSWEEK 50: Chinese President Hu Jintao |work=Newsweek |date=5 January 2009 |access-date= 13 March 2010}}</ref> ''ફોર્બ્સે'' પણ તેમને વિશ્વમાં બીજા સૌથી વધુ શક્તિશાળી માણસ તરીકે ઘોષિત કર્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2009/11/11/worlds-most-powerful-leadership-power-09-people_land.html |title=The World's Most Powerful People |publisher=Forbes.com |date= |access-date= 13 March 2010}}</ref> ફોર્બ્સ મૅગેઝિને 2010 વર્લ્ડ્ઝ મોસ્ટ પાવરફુલ પર્સન (2010 વિશ્વની સૌથી વધુ શક્તિશાળી વ્યક્તિ) તરીકે હુને ઘોષિત કર્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/11/01/obama-china-power-opinions-powerful-people-10-intro.html|title=The Most Powerful People On Earth|publisher=Forbes|date=2010-11-03|access-date=2010-11-04|archive-url=https://archive.today/20120918144244/http://www.forbes.com/2010/11/01/obama-china-power-opinions-powerful-people-10-intro.html|archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref> ટાઈમ 100ની સૌથી વધુ વગદાર લોકોની વાર્ષિક યાદીમાં, હુનો ચાર વખત (2008, 2007, 2005 અને 2004) સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. == રાજકીય વિચારધારાઓ અને નિર્ણયો == === વૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્ય અને સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ === [[ચિત્ર:President_George_W._Bush_shakes_hands_with_President_Hu_Jintao.jpg|thumb|upright|યુ. એસ. રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ સાથે હુ જિન્તાઓ]] રાજકીય અવલોકનકારો સૂચવે છે કે આંતરિક અને વિદેશી બંને નીતિઓમાં હુ પોતાની જાતને તેમના પૂર્વગામીઓથી અલગ પાડી છે. તેમના રાષ્ટ્રપ્રમુખ-કાળ દરમ્યાન હુની રાજકીય ફિલસૂફીનો સાર ત્રણ સૂત્રોમાં રજૂ થાય છે – આંતરિક રીતે "સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ" અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે "શાંતિપૂર્ણ વિકાસ", આ શાંતિપૂર્ણ વિકાસ તે વૈજ્ઞાનિક વિકાસ વિભાવના પર આધારિત છે, જે આર્થિક, પર્યાવરણ સંબંધી અને સામાજિક સમસ્યાઓની હારમાળાઓ માટે સંકલિત ઉકેલોના જૂથ શોધે છે, અને અંતઃ વર્તુળોમાં, સાવચેતીપૂર્વક અને ધીરે ધીરે રાજકીય સુધારાઓની જરૂરિયાતને ઓળખે છે.<ref name="Kuhn"/> 2007 અને 2008માં, અનુક્રમે કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી અને રાષ્ટ્ર બંધારણોમાં વૈજ્ઞાનિક વિકાસ વિભાવનાને લેખિત સ્વરૂપે સમાવવામાં આવી. દેંગ જિયાઓપિંગ દ્વારા રચવામાં આવેલી, અને જિઆંગ ઝેમિન દ્વારા અમલીકૃત બનેલી પાર્ટીની ભૂમિકા, એક ક્રાંતિકારી પક્ષમાંથી એક શાસક પક્ષ તરીકે બદલાઈ. પાર્ટીના "વિકાસ" માટે અને પ્રશાસનમાં તેની વધતી પારદર્શિતા માટે હુએ પાર્ટીનું આધુનિકીકરણ ચાલુ રાખ્યું. હુની દૃષ્ટિએ, આ ફિલસૂફીઓમાંથી રાષ્ટ્રીય માળખા અને વિકાસ માટેનો સુઆયોજિત અભિગમ ધરાવતો દેશ ઊભરે છે, જ્યાં, ગતિશીલ આર્થિક વૃદ્ધિ, "બિનજાહેર" (એટલે કે ખાનગી) ક્ષેત્રથી ધમધમતું મુક્ત બજાર, રાજકીય અને પ્રસાર-માધ્યમો પર કઠોર નિયંત્રણ, રાજકીય નહીં પણ અંગત સ્વાતંત્ર્ય, તમામ નાગરિકોની સુખાકારી માટેની ચિંતા, સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય-પ્રસાર, અને ભિન્ન સામાજિક પ્રશ્નો (વૈજ્ઞાનક વિકાસ પરિપ્રેક્ષ્ય) માટે એક સુમેળભર્યો અભિગમ (વૈજ્ઞાનિક વિકાસ પરિપ્રેક્ષ્ય) સાથે જોડાયેલાં હોય, અને જે હુની દૃષ્ટિએ, એક "સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ" તરફ દોરે છે. ચીની સરકારની દૃષ્ટિએ, શાસન વ્યવસ્થાનું એક નવું "ચીન મૉડલ" જેના આધારે રચાયું છે તેવી આ ફિલસૂફીઓ, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશો માટે, પશ્ચિમના "લોકશાહી મૉડલ"નો યોગ્ય વિકલ્પ તરીકે કામ આપે છે. હુના શબ્દોમાં, "એક સંવાદિતાપૂર્ણ સમાજ લોકશાહી, કાયદાનું શાસન, સમાનતા, ન્યાય, નિષ્ઠા, સૌહાર્દ અને જીવનશક્તિ દાખવતો હોવો જોઈએ."<ref name="Kuhn"/> તેઓ કહે છે, આવો સમાજ લોકોની પ્રતિભા અને રચનાત્મકતાને પૂરો અવકાશ આપશે, સુધારા અને વિકાસના કારણે ઊભી થયેલી સામાજિક ધનસંપત્તિને તમામ લોકોમાં પરસ્પર વહેંચવા માટે ક્ષમતા આપશે, તથા લોકો અને સરકાર વચ્ચે અત્યાર સુધીનો સૌથી નજીકનો સંબંધ સ્થાપશે. ખાસ કરીને માનવ અધિકારો અંગેની, હુની પશ્ચિમની ટીકા, સામાજિક સ્થિરતા બાબતેની તેમની અતિસંવેદનશીલતા છતી કરે છે પણ ચીનના બહુ-આયામી સામાજિક પ્રશ્નોને ઉકેલવા માટેની તેમની તાજેતરની પ્રતિબદ્ધતા પર એટલો ભાર મૂકતી નથી.<ref name="Kuhn"/> હુનો વ્યવહારિક, બિન-સૈદ્ધાન્તિક એજન્ડા તેના હાર્દમાં બે મૂલ્યો ધરાવે છે- વધુ આર્થિક વિકાસ માટે સામાજિક સ્થિરતા જાળવવી અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે ચીની સંસ્કૃતિને ટકાવી રાખવી. દેશની આંતરિક નીતિમાં, સરકારી કામકાજો અને બેઠકો અંગે પ્રજા પ્રત્યે વધુ ખુલ્લાપણું તેઓ ઇચ્છતા હોય તેવું લાગે છે. તાજેતરમાં જ, ચીનની સમાચાર એજન્સીએ ઘણી પોલિતબ્યુરો સ્ટેન્ડિંગ કમિટિ બેઠકોની વિગતો પ્રકાશિત કરી. વિદેશી ભૂમિઓના પ્રવાસે જતા અને પરત ફરતા ચીની નેતાઓને વળાવવાના અને તેમનું ફરીથી સ્વાગત કરવાના ભવ્ય પ્રસંગો, જેને પરંપરાગત રીતે સામ્યવાદી સ્વૈરપણા તરીકે જોવામાં આવતા, તેવા ઘણા પ્રસંગોને પણ તેમણે રદ કર્યા હતા. વધુમાં, હુના નેતૃત્વમાં ચીની નેતાગીરીએ ધનવાન અને ગરીબ વચ્ચેની ખાઈ અને આંતરિયાળ અને કિનારાના વિસ્તારોના અસમાન વિકાસ જેવી સમસ્યાઓ પર પણ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. પક્ષ અને રાષ્ટ્ર, બંને માત્ર જીડીપી(GDP) વૃદ્ધિ પર કેન્દ્રિત વિકાસની વ્યાખ્યાથી દૂર હટીને જેમાં સામાજિક સમાનતા અને પર્યાવરણ સંબંધી અસરો સમાવિષ્ટ હોય તેવી વિકાસની વધુ સંતુલિત વ્યાખ્યા તરફ આગળ વધી રહ્યાં હોય તેવું લાગે છે. 2004માં, હુએ એક અપૂર્વ રજૂઆત કરી અને મુખ્ય પાંચ સત્તા સ્થાનો પરની તમામ કૅડરોને તેમની વાર્ષિક ઉનાળુ બેઠક માટે બેઇદાઈહે દરિયા નજીકના સ્થળે એકાંતપ્રવાસે જવાની પરંપરાને અટકાવવાનો આદેશ આપ્યો, આ વાર્ષિક ઉનાળુ બેઠકને પહેલાં ચીનની નિયતિ નક્કી કરવા માટે મળતા વર્તમાન અને વડીલ એમ બંને કૅડરોમાંથી શાસન ધુરા સંભાળનારા ચુનંદા નેતાઓના સંમેલન તરીકે, અને પ્રજાના નાણાના અનાવશ્યક બગાડ તરીકે જોવામાં આવતી હતી. હુના આ પગલાને ચીની પ્રજાએ તેમના ભ્રષ્ટાચાર પ્રત્યેના વલણના સંકેતચિહ્ન તરીકે જોયું હતું. જૂન 2007માં, હુએ સેન્ટ્રલ પાર્ટી સ્કૂલ ખાતે એક અગત્યનું વકતવ્ય આપ્યું જે તેમના સત્તા સ્થાનને અને તેમની માર્ગદર્શક ફિલસૂફીઓને સૂચવતું હતું. આ વકતવ્યમાં હુએ સામાન્ય ચીનીને અપીલ કરવા માટે લોકોને ગમે તેવી છટામાં વાત કરી, અને ચીન તાજેતરમાં જે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને આવકની વિષમતા, તેની ગંભીર નોંધ લીધી. વધુમાં, હુએ દેશમાં "વર્ધિત લોકશાહી"ની જરૂરિયાતની નોંધ લીધી. અલબત્ત પશ્ચિમમાં આ શબ્દપ્રયોગનો જે સામાન્ય અર્થમાં ઉપયોગ થાય છે તેના કરતાં અહીં પાર્ટીમાં તેના ભિન્ન અર્થો છે, છતાં તે દર્શાવે છે કે હુના શાસને આવનારાં વર્ષોમાં રાજકીય સુધારાને પોતાના એજન્ડામાં એક અગત્યના ભાગ રૂપે સ્થાન આપ્યું છે, જ્યારે જિઆંગના યુગ દરમ્યાન આવા કોઈ વલણને સ્થાન જ નહોતું.{{Citation needed|date=August 2009}} === પ્રસાર-માધ્યમો પરનાં નિયંત્રણ === હુ એક "અવ્યાવહારિક ઉદારમતવાદી" હતા તેવી આરંભની અપેક્ષાઓ છતાં, હુએ પ્રસાર-માધ્યમોના ઉદારીકરણ બાબતે ખાસ્સો હાર્ડ-લાઈન અભિગમ દાખવ્યો છે. લોકપ્રિય બાબતો જેવી કે 2008 સિયાચીન ધરતીકંપ, તેમ જ સ્થાનિક સ્તરે થતા ભ્રષ્ટાચાર જેવા વિષયોના અહેવાલ રજૂ કરવા માટે પ્રસાર-માધ્યમોને ઘણી વધુ છૂટ આપવામાં આવી છે. સરકાર પ્રસાર-માધ્યમોએ તેમની નીતિ બાબતે કરેલી ટીકાઓનો પ્રતિભાવ પણ આપે છે, ઉદાહરણ તરીકે, સાર્સ(SARS) રોગચાળાના પ્રતિભાવમાં, અને લોકપ્રિય વ્યક્તિના જાહેર સ્મારક સમારંભો સંદર્ભે, ભૂતપૂર્વ આગેવાન ઝાઓ ઝિયાંગને પદભ્રષ્ટ કર્યા. હુ ઇન્ટરનેટની બાબતે અત્યંત સાવચેત છે, તેઓ જિઆંગના યુગ કરતાં પણ વધુ સખત રીતે રાજકીય સંવેદનશીલ સામગ્રીને દૂર કરવાનું પસંદ કરે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} ફેબ્રુઆરી 2007માં, હુ આંતરિક પ્રસાર-માધ્યમો પરનાં નિયંત્રણોને વધારવા તરફ આગળ વધ્યા, જેના અંતર્ગત પ્રાઇમટાઇમ ટીવી શ્રેણીઓમાં "નૈતિક રીતે સાચી" વિષયવસ્તુ રજૂ કરવાની મર્યાદા મૂકવામાં આવી- તેમણે તમામ ચીની ટીવી સ્ટેશનો પર- ખાસ સંસ્કારી નહીં તેવા કાર્યક્રમો, જેમાં કેટલાક રિયાલિટી શો સામેલ છે, સામે વાંધો ઉઠાવ્યો, અને સમાચાર અહેવાલ આપવા બાબતે "20 પ્રતિબંધિત ક્ષેત્રો"ની યાદી આપી. === તાઇવાન === {{Update|section|date=February 2010}} તેમના રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકેના કાર્યકાળના આરંભમાં, હુએ પ્રજાસત્તાક ચીનના ત્યારના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચેન શુઈ-બિયાનના રૂપમાં તેમના સ્વતંત્રતા-સમર્થક પ્રતિરૂપનો સામનો કર્યો. 1992 એકમતિને નકારીને, કોઈ પણ પૂર્વશરતો વિના ચેનને મંત્રણાઓ માટે બોલાવ્યા. ચેન શુઈ-બિયાન અને તેમનો પક્ષ સતત તેમના અંતિમ ધ્યેય- તાઇવાનની સ્વતંત્રતાને અભિવ્યક્ત કર્યા કરતા હતા, અને તાઇવાનના રાજકીય સ્થાન અંગે વિધાનો કરતા હતા, જે પીઆરસી(PRC)ના મતે ઉત્તેજક હતા. હુનો શરૂઆતનો પ્રતિભાવ "સોફ્ટ (હળવા)" અને "હાર્ડ (કટ્ટર)" અભિગમોનું સંયોજન હતો. એક તરફ, હુએ તાઇવાન માટે ચિંતાના અનેક મુદ્દાઓ પર વાટાઘાટ કરવાની લવચીકતા દાખવી. બીજી તરફ, તેમણે કોઈ પણ પૂર્વશરતો વિના વાર્તાલાપ કરવાનું સતત નકાર્યું અને ચીની પુનઃએકીકરણના અંતિમ ધ્યેય પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ રહ્યા. પોતાના 17 મેના વિધાનમાં હુ જિન્તાઓએ તાઇવાન સાથેના રાજકીય સંબંધોમાં થોડા વધુ લવચીક બનવા અંગેના કેટલાક સંકેતો આપ્યા, જેમાં તેમણે [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] માટે "આંતરરાષ્ટ્રીય જીવન અવકાશ"ની સમસ્યાને સંબોધવાની તૈયારી દાખવી, પણ હુની સરકાર પોતાના એ મત પર દૃઢ રહી કે મેનલૅન્ડ બાજુ, તાઇવાની સરકારના ચીનથી કાયદેસર સ્વતંત્રતા ઘોષિત કરવાના કોઈ પણ પ્રયાસને સાંખી લેશે નહીં. 2004માં ચેન શુઈ-બિયાન ફરીથી ચુંટાઈ આવ્યા પછી, હુની સરકારે પોતાની યુક્તિઓ બદલી. હુની સરકારે ચેન શુઈ-બિયાન અને ડીપીપી(DPP)ના સ્વતંત્રતા-તરફી ઝોક તેમ જ 1992ની એકમતિના ખંડનના કારણે તાઇપેઈ વહીવટી શાસન સાથે કોઈ સંપર્ક નહીં રાખવાની નીતિ અખત્યાર કરી. સરકારે તાઇવાન સામેના પોતાના લશ્કરી કાફલાને જાળવી રાખ્યો, અને રાજદ્વારી રીતે તાઇવાનને અલગ પાડી દેવાની જોરદાર નીતિને વળગી રહી. માર્ચ 2005માં, રાષ્ટ્રીય પીપલ્સ કૉંગ્રેસે તાઇવાનમાં સ્વતંત્રતાની ઘોષણાના પ્રતિભાવમાં એક વિકલ્પ તરીકે "બિન-શાંતપૂર્ણ ઉપાયો"ને કાયદેસર કરતો, જુદા પાડવા-વિરોધી કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો. હુની સરકારે, 1920ના દાયકામાં સામ્યવાદી ક્રાંતિની શરૂઆતથી તેની મૂળભૂત શત્રુ અને હજી પણ તાઇવાનમાં એક મુખ્ય પક્ષ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવતી કુઓમિન્તાંગ(KMT) સાથે સંપર્કો વધારી દીધા. કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીન (CPC) અને ચિઆંગ કાઈ-શેકની કુઓમિન્તાંગ વચ્ચેનો સંબંધ જ્યારે બંને પક્ષોએ ઉત્તરી ચડાઈમાં એકબીજાને બે વખત સહકાર આપ્યો હતો ત્યારથી ચાલ્યો આવે છે, ચીની આંતરવિગ્રહ દરમ્યાન તેઓ વધુ કડવા શત્રુ બન્યા, અલબત્ત જાપાન સામેના યુદ્ધ દરમ્યાન તેઓ નામમાત્રના મિત્રો રહ્યા, 1945 પછી તેમની વચ્ચે ફરીથી શત્રુતા સ્થાપિત થઈ અને ચિઆંગ કાઈ-શેક 1949માં તાઇવાન ભાગી ગયા. તેમના સતત વધતા સંપર્કો 2005 પાન-બ્લ્યુની તળ ખંડ ચીનની મુલાકાતોમાં પરિણમ્યા, જેમાં એપ્રિલ 2005માં હુ અને ત્યારના કેએમટી(KMT) અધ્યક્ષ લિએન ચાન વચ્ચેની ઐતિહાસિક મુલાકાતનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |last=Sisci |first=Francesco |title=Strange cross-Taiwan Strait bedfellows |publisher=Asia Times Online |date=5 April 2005 |url=http://www.atimes.com/atimes/China/GD05Ad08.html |access-date=15 May 2008 |archive-date=12 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512150111/http://www.atimes.com/atimes/China/GD05Ad08.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512150111/http://www.atimes.com/atimes/China/GD05Ad08.html |date=12 મે 2008 }}</ref><ref>{{cite news |last=Zhong |first=Wu |coauthors= |title=KMT makes China return in historic trip to ease tensions |publisher=The Standard |date=29 March 2005 |url=http://www.thestandard.com.hk/stdn/std/Front_Page/GC29Aa02.html |access-date= 16 May 2008}}</ref> 20 માર્ચ 2008ના, કુઓમિન્તાંગ તાઇવાનમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખપદ પર આવ્યો. તેને ધારાગૃહ યુઆનમાં પણ બહુમતી મળી. તાઇવાનને મોટા ભાગે શરતોના હુકમો આપતા, તેના પૂર્વગામીઓની સરખામણીમાં, હુ તાઇવાન સાથે, ખાસ કરીને એકીકરણ-તરફી કુઓમિન્તાંગ પાર્ટી સાથે હાથ મિલાવવાની તરફેણમાં સક્રિય પગલાં લેવામાં આગળ રહ્યા.<ref>{{cite news |last=Sisci |first=Francesco |title=Hu Jintao and the new China |publisher=Asia Times Online |date=28 June 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/China/HF28Ad01.html |access-date=15 May 2008 |archive-date=6 જુલાઈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706184832/http://www.atimes.com/atimes/China/HF28Ad01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706184832/http://www.atimes.com/atimes/China/HF28Ad01.html |date=6 જુલાઈ 2008 }}</ref> તેના પછી સીપીસી(CPC) અને કેએમટી(KMT) વચ્ચે શૃંખલાબદ્ધ ઐતિહાસિક બેઠકો યોજાઈ. 12 એપ્રિલ 2008ના, એશિયા માટેના બોઅઓ ફોરમ દરમ્યાન હુ જિન્તાઓએ આરઓસી(ROC)ના ત્યારના ચૂંટાયેલા ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ વિન્સેન્ટ સિવ સાથે ક્રોસ-સ્ટ્રેઇટ કૉમન માર્કેટ ફાઉન્ડેશનના અધ્યક્ષની રૂએ એક ઐતિહાસિક બેઠક કરી. 28 મે 2008ના, હુ કેએમટી(KMT)ના અધ્યક્ષ વુ પોહ-હ્સિયૂંગને મળ્યા, જે શાસન પક્ષો તરીકે સીપીસી (CPC) અને કેએમટી(KMT)ના વડાઓ વચ્ચેની પહેલી બેઠક હતી. હુ અને વુ એ બાબતે સહમત થયા કે બંને પક્ષોએ 1992ની એકમતિ હેઠળ અધિકૃત સંવાદ ફરીથી શરૂ કરવો જોઈએ. વુ તાઇવાનમાં તાઇવાની સ્વતંત્રતા વિરુદ્ધની નવી સરકાર બનાવી, હુએ પોતાની સરકારને તાઇવાની લોકોની સુરક્ષા, ગરિમા, અને "આંતરરાષ્ટ્રીય જીવન અવકાશ" સંદર્ભેની સમસ્યાઓને સંબોધવા માટે પ્રતિબદ્ધ બનાવી, જેમાં વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન)માં તાઇવાની લોકોને સહભાગી થવા બાબતે અગ્રતા આપવામાં આવશે. તે જ રીતે, પક્ષ-પક્ષ માર્ગ, 1992ની એકમતિના આધારે જૂન 2008માં સ્ટ્રેઇટ્સ એક્સચેન્જ ફાઉન્ડેશન અને અસોસિએશન ફોર રિલેશન્સ અક્રોસ ધ તાઇવાન સ્ટ્રેઇટ્સ થકી અર્ધ-સરકારી સંવાદ માર્ગ જૂન 2008માં ફરીથી ખુલવા નિર્ધારિત છે, જેની પહેલી બેઠક બેઇજિંગમાં થઈ. હુ અને તેના નવા પ્રતિરૂપ મા યિંગ-જેઓઉ એ વાતે સહમત છે કે તાઇવાન સામુદ્રધુનીની બંને બાજુએની વાટાઘાટો માટેનો આધાર 1992ની એકમતિ છે. 26 માર્ચ 2008ના, હુ જિન્તાઓએ યુએસ(US) રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ સાથે ટેલિફોન પર વાતચીત કરી, જેમાં સીપીસી(CPC)ના નેતા તરીકે તેમણે પહેલી વખત કબૂલ્યું કે "1992ની એકમતિ" જુએ છે કે "બંને બાજુઓ ઓળખે કે અહીં માત્ર એક જ ચીન છે, પણ તેની પોતાની વ્યાખ્યામાં બાબતે જુદા પડવા સહમત થાય છે."<ref>{{cite news |title=Chinese, U.S. presidents hold telephone talks on Taiwan, Tibet |publisher=Xinhuanet |date=27 March 2008 |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-03/27/content_7865209.htm |access-date= 15 May 2008}}</ref> SEF-ARATSની બેઠકની પ્રથમ અગ્રતા એ ત્રણ જોડાણ-માર્ગો, ખાસ કરીને તળ ખંડ ચીન અને તાઇવાન વચ્ચેની સીધી ફ્લાઇટો, ફરીથી ખુલે તે છે. === નૈતિક માર્ગદર્શન === ચીનમાં મોટી સંખ્યામાં સામાજિક સમસ્યાઓના પ્રતિભાવમાં, માર્ચ 2006માં, હુ જિન્તાઓએ "એઈટ ઓનર્સ એન્ડ એઈટ શેમ્સ (આઠ બહુમાનો અને આઠ શરમો)" નામે ચીની લોકોના અનુસરણ માટે નૈતિક આદેશો પ્રસારિત કર્યા, અને આ સંદેશને યુવાનો સુધી પ્રસારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.<ref>{{cite news |title=Hu Jintao regarding "The eight honors and eight shames" |language=Chinese |publisher=sohu.com (千龙网) |date=20 March 2006 |url=http://news.sohu.com/20060320/n242378439.shtml |access-date= 16 May 2008}}</ref> "એઈટ ઓનર્સ એન્ડ ડિસ્ગ્રેસિસ (આઠ બહુમાનો અને અપમાનો)"ના વૈકલ્પિક નામે પણ જાણીતા આ નૈતિક આદેશો, એક સારા નાગરિકે શેને બહુમાન તરીકે જોવું જોઈએ અને શેને શરમ તરીકે જોવું જોઈએ તેને આઠ કાવ્યાત્મક લીટીઓમાં રજૂ કરે છે. ચીની આર્થિક સુધારાઓ પછી, તેના વધુ ને વધુ નબળા થતા જતા સામાજિક પોતમાં પૈસા અને સત્તા કમાવાને જ મહત્ત્વ આપતી એક ચીની પેઢીના આવ્યા પછી, આ આદેશોને ચીનમાં નૈતિકતાના વધતા જતા અભાવને દૂર કરવા હુ જિન્તાઓએ આપેલા સૈદ્ધાન્તિક ઉકેલોમાંના એક તરીકે વ્યાપક રૂપે જોવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=June 2008}} માર્ક્સવાદી થિયરીમાં તેમનું પોતાનું યોગદાન આપવું તે ચીની સામ્યવાદી નેતાઓ માટે એક રૂઢિ બની ગઈ છે. {{Citation needed|date=August 2008}} આ આદેશોને માર્ક્સવાદી થિયરીમાં હુના યોગદાનરૂપે ગણી શકાય કે નહીં તે ચર્ચાસ્પદ છે, પણ એકંદરે ચીની પ્રજામાં તેનો મધ્યમસરનો સ્વીકાર જોવા મળ્યો છે.{{Citation needed|date=August 2008}} જો કે, તેનો પ્રચાર-પ્રસાર, લગભગ તમામ જગ્યાએ જોઈ શકાય છેઃ વર્ગખંડના પોસ્ટરોમાં, ગલી-રસ્તાઓ પર લગાડેલાં બેનરો પર અને 2008 ઑલિમ્પિકની, અને શાંઘાઈમાં વર્લ્ડ એક્સ્પો 2010 તૈયારી માટેના ઇલેક્ટ્રોનિક ડિસપ્લે બોર્ડ પર તેમને જોઈ શકાય છે. તેમણે સૂચવેલાં નૈતિક આચરણનાં ધોરણો તેમના પૂર્વગામીઓની વિચારધારાઓથી- જિઆંગના થ્રી રિપ્રેઝન્ટ્સ, દેંગ જિયાઓપિંગ થિયરી, અને માઓ ઝેદોંગ થોટથી જુદા પડતાં હતાં, સૌ પ્રથમ વખત સામાજિક કે આર્થિક લક્ષ્યાંકોને બદલે નૈતિક ધોરણોની સંહિતા નક્કી કરવાને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવી. == અંગત જીવન == હુ લિયૂ યોંગક્વિંગને પરણ્યા છે, જેમને તેઓ ત્સિંગુઆ યુનિવર્સિટી ખાતે મળ્યા હતા. આ દંપતીને હુ હાઇફેંગ અને હુ હાઇક્વિંગ નામે બે બાળકો છે. હુ એવા પહેલા પીઆરસી(PRC) સર્વોચ્ચ નેતા છે જે કોઈ પણ પ્રાદેશિક લાક્ષણિકતાઓની તીવ્ર લઢણરહિત, પ્રમાણમાં સામાન્ય ચીની બોલે છે.{{Citation needed|date=November 2010}} તેઓ પોતાના સાવધ અભિગમ અને સ્વ-ટીકાત્મક વ્યક્તિત્વ માટે જાણીતા છે.{{Citation needed|date=November 2010}} પ્રધાનમંત્રી, વેન જિઆબાઓથી વિપરીત, તેમણે ક્યારેય જાહેરમાં એક-એકના ધોરણે ઇન્ટર્વ્યૂને મંજૂરી આપી નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22358779-21703,00.html |title=ધ ઑસ્ટ્રેલિયનઃ હુનું છૂપું હથિયારઃ સંવાદિતા |access-date=1 એપ્રિલ 2011 |archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2012 |archive-url=https://archive.today/20120914073229/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22358779-21703,00.html |url-status=dead }}</ref> ટેબલ ટેનિસ અને બૉલરૂમ નૃત્ય માટેની તેમની રુચિ પણ ધ્યાનપાત્ર રહી છે. હુ ફોટોગ્રાફિક સ્મૃતિ ધરાવે છે એવું પણ કહેવાય છે જે તેમના હાઇસ્કૂલના દિવસોથી છતી થઈ હતી.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2404129.stm |title=Asia-Pacific &#124; Profile: Hu Jintao |publisher=BBC News |date=16 September 2004 |access-date= 13 March 2010}}</ref><ref>વિલી વૂ-લૅપ લૅમ. (2006). ચીની પોલિટિક્સ ઇન ધ હુ જિન્તાઓ ઇરાઃ ન્યૂ લીડર્સ, ન્યૂ ચેલેન્જીસ. એમ. ઈ. શાર્પે. પૃ. 5.</ref> == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{Cite book |last=Nathan |first=Andrew J. |coauthors=Gilley, Bruce |title=China's new rulers: the secret files |url=https://archive.org/details/chinasnewrulerss0000nath |publisher=The New York Review of Books |date = March 2003|location=New York |isbn=I-59017-072-5}} * "તાઇવાન." એનસાઇક્લોપેએડિયા બ્રિટાનિકા. 2008. એનસાઇક્લોપેએડિયા બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન સ્કૂલ એડિશન. 12 ઑગસ્ટ 2008. એપીએ(APA) શૈલીઃ તાઇવાન. (2008). એનસાઇક્લોપેએડિયા બ્રિટાનિકામાં. 12 ઑગસ્ટ 2008ના, એનસાઇક્લોપેએડિયા બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન સ્કૂલ એડિશનમાંથી મેળવેલ. == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wikinews}} {{Commons}} {{Wikiquote}} * [http://www.chinavitae.com/biography_display.php?id=19 હુ જિન્તાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822105831/http://www.chinavitae.com/biography_display.php?id=19 |date=22 ઑગસ્ટ 2006 }} (ChinaVitae.com) * [http://www.idcpc.org.cn/english/events/040428.htm હુ જિન્તાઓ માર્ક્સવાદને સમર્થન આપવા આહ્વાન કરે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040607082550/http://www.idcpc.org.cn/english/events/040428.htm |date=7 જૂન 2004 }} (સિન્હુઆ) * ડૉ. રોબર્ટ લૉરેન્સ કુહ્ન કૃત [http://www.esnips.com/doc/907de9f2-a212-46b3-9efe-d23813bc03f3/Kuhn-Media-Press-Hu-Jintao.pdf હુ જિન્તાઓઝ પોલિટિકલ ફિલોસોફિસ ઍન્ડ પોલિસીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325103630/http://www.esnips.com/doc/907de9f2-a212-46b3-9efe-d23813bc03f3/Kuhn-Media-Press-Hu-Jintao.pdf |date=25 માર્ચ 2009 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4165209.stm ચીન્સ લીડર શોઝ હિઝ સ્ટ્રીપ્સ] (ચીનનો આગેવાન પોતાના ખરા પટ્ટાઓ દાખવે છે) 2005નો બીબીસી(BBC) લેખ, જે હુ શરૂઆતમાં દેખાયા હતા તેના કરતાં વૈચારિક રીતે વધુ કટ્ટર છે તેવી દલીલ કરે છે * [http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501050131-1019916,00.html સુધારા માટે મૃત્યુઘંટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011131343/http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501050131-1019916,00.html |date=11 ઑક્ટોબર 2008 }} હુ જિન્તાઓ પાર્ટી લાઈન પ્રત્યે વધુ કટ્ટરતા દર્શાવે છે તે સાથે ઝાઓ ઝિયાંગની ચીનમાં રાજકીય પરિવર્તનની અંગેની દૃષ્ટિ ધૂંધળી બને છે (ટાઈમ એશિયા) {{S-start}} {{S-ppo}} {{S-bef|before=[[Wang Zhaoguo]]}} {{S-ttl|title=First Secretary of the [[Communist Youth League of China]]|years=1984–1985}} {{S-aft|after=[[Song Defu]]}} |- {{S-bef|before=[[Zhu Houze]]}} {{S-ttl|title=[[Party chief of the Communist Party of China|Provincial Committee Secretary of Guizhou]]|years=1985–1988}} {{S-aft|after=[[Liu Zhengwei]]}} |- {{S-bef|before=[[Wu Jinghua]]}} {{S-ttl|title=[[Party chief of the Communist Party of China|Provincial Committee Secretary of Tibet]]|years=1988–1992}} {{S-aft|after=[[Chen Kuiyuan]]}} |- {{S-bef|before=[[Jiang Zemin]]|rows=2}} {{S-ttl|title=[[General Secretary of the Communist Party of China]]|years=2002–present}} {{S-inc|rows=2}} |- {{S-ttl|title=[[Chairman of the Central Military Commission|Chairman of the Central Military Commission of the Communist Party of China]]|years=2004–present}} |- {{S-aca}} {{S-bef|before=[[Qiao Shi]]}} {{S-ttl|title=President of the [[Central Party School of the Communist Party of China|Central Party School]]|years=1993–2002}} {{S-aft|after=[[Zeng Qinghong]]}} |- {{S-off}} {{S-bef|before=[[Rong Yiren]]}} {{S-ttl|title=[[Vice President of the People's Republic of China]]|years=1998–2003}} {{S-aft|after=[[Zeng Qinghong]]}} |- {{S-bef|before=[[Jiang Zemin]]|rows=2}} {{S-ttl|title=[[President of the People's Republic of China]]|years=2003–present}} {{S-inc|rows=2}} |- {{S-ttl|title=[[Chairman of the Central Military Commission|Chairman of the Central Military Commission of the People's Republic of China]]|years=2005–present}} {{S-end}} {{Leaders of the People's Republic of China}} {{17th Politburo Standing Committee}} {{CCPHeads}} {{Template group |list = {{16th Politburo Standing Committee}} {{Presidents of the People's Republic of China}} {{Vice Presidents of the People's Republic of China}} {{Current G20 Leaders}} {{Current BRIC Leaders}} {{Current APEC Leaders}} }} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME =Hu, Jintao | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH =21 December 1942 | PLACE OF BIRTH =[[Jiangyan]], [[Republic of China|China]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Hu, Jintao}} [[શ્રેણી:1942માં જન્મેલી વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:ચીની ઈજનેરો]] [[શ્રેણી:સામ્યવાદી શાસકો]] [[શ્રેણી:હાલના રાષ્ટ્રીય આગેવાનો]] [[શ્રેણી:કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચીનના નેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:તાઇઝોયૂ, જિઆંગસુના લોકો]] [[શ્રેણી:પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીનના રાષ્ટ્રપ્રમુખો]] [[શ્રેણી:ત્સિંગહુઆ યુનિવર્સિટીના પૂર્વવિદ્યાર્થીઓ]] [[શ્રેણી:તુઆન્પાઈ]] [[શ્રેણી:પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચીનના ઉપ-રાષ્ટ્રપ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૨માં જન્મ]] dkmz6pekfcguwpykgrjkqtr4eksex8c 0 31223 905482 901655 2026-09-22T02:27:44Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905482 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું નૃવંશ સમુદાય |group = Non-resident '''Indian and Person of Indian Origin |image = [[image:Flag of India.svg|200px]] |image-width = |image2 = [[image:Indiandiaspora.jpg|200px]] |image2-width = |population = '''24,000,000'''+ |region1 = {{flag|Nepal}} |pop1 = 4,000,000 |region2 = {{flag|United States}} |pop2 = 2,765,815 |region3 = {{flag|Malaysia}} |pop3 = 2,400,000 |region4 = {{flag|Myanmar}} |pop4 = 2,000,000 |region5 = {{flag|Saudi Arabia}} |pop5 = 1,500,000 |region6 = {{flag|United Arab Emirates}} |pop6 = 1,400,000<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |title=Expatriate Indians in UAE not hit by global meltdown |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109051232/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |url-status=dead }}</ref> |region7 = {{flag|England}} |pop7 = 1,316,000 |region8 = {{flag|South Africa}} |pop8 = 1,160,000 |region9 = {{flag|Canada}} |pop9 = 1,063,150 |region10 = {{flag|Mauritius}} |pop10 = 855,000 |region11 = {{flag|Kuwait}} |pop11 = 580,000 |region12 = {{flag|Trinidad and Tobago}} |pop12 = 525,000 |region13 = {{flag|Oman}} |pop13 = 450,000 |region14 = {{flag|Australia}} |pop14 = 405,000+ |region15 = {{flag|Singapore}} |pop15 = 400,000 |region16 = {{flag|Fiji}} |pop16 = 340,000 |region17 = {{flag|France}} (2/3 in [[Réunion]]) |pop17 = 330,000<ref group="note">Includes NRI/PIO population in [[Réunion]], [[Guadeloupe]] and [[Martinique]].</ref> |region18 = {{flag|Guyana}} |pop18 = 327,000 |region19 = {{flag|Bahrain}} |pop19 = 310,000 |region20 = {{flag|Suriname}} |pop20 = 135,000 |region21 = {{flag|Qatar}} |pop21 = 125,000 |region22 = {{flag|Netherlands}} |pop22 = 110,000 |region23 = {{flag|New Zealand}} |pop23 = 105,000 |region24 = {{flag|Kenya}} |pop24 = 100,000 |region25 = {{flag|Tanzania}} |pop25 = 90,000 |region26 = {{flag|Uganda}} |pop26 = 90,000 |region27 = {{flag|Jamaica}} |pop27 = 90,000 |region28 = {{flag|Italy}} |pop28 = 71,500 |region29 = {{flag|Portugal}} |pop29 = 70,000 |region30 = {{flag|Thailand}} |pop30 = 65,000 |languages = [[Languages of India|Indian languages]]{{·}} Local languages{{·}}[[English language|English]] (for NRIs) |religions = [[Hinduism]]{{·}}[[Sikhism]]{{·}}[[Jainism]]{{·}}[[Buddhism]]{{·}}[[Zoroastrianism]]{{·}}[[Christianity]]{{·}}[[Islam]]{{·}}[[Atheism]]{{·}}[[Agnosticism]] |related = }} '''બિન-નિવાસી ભારતીય''' ('''એનઆરઆઈ''' (NRI)); {{lang-hi|प्रवासी भारतीय}} ''પ્રવાસી ભારતીય'' ) એ ભારતીય નાગરિક છે, જેણે બીજા દેશમાં સ્થળાંતર કર્યું છે, ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જેનો જન્મ [[ભારત|ભારત]]ની બહાર થયો છે, અથવા ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જે કાયમીપણે ભારતની બહાર રહે છે. સમાન અર્થ સાથે બીજી પરિભાષા '''પ્રવાસી ભારતીય''' અને '''સ્વદેશત્યાગી ભારતીય''' . સામાન્ય વપરાશમાં, આ ઘણીવાર ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને પણ (અને ભારતીય વંશના બીજા દેશોના લોકોને પણ) સમાવે છે, જેમણે અન્ય દેશોનું નાગરિકત્વ લીધું છે. [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં, '''પૂર્વ ભારતીય''' અને '''એશયાઈ ભારતીય''' જેવા શબ્દો ઘણીવાર, જે લોકો [[ભારત|ભારત]]માં પેદા થયા હોય તેમને ઓળખવા માટે વપરાય છે, (ભારતીય ઉપખંડના દેશોમાંના લોકો સહીત), જ્યારે અમેરિકન ભારતીયો પોતાને ''દેસી'' અથવા ''દેશી'' શબ્દોથી ઓળખાવે છે. '''ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ''' ('''પીઆઈઓ''' (PIO)) એ સામાન્ય રીતે ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ છે, જે ભારતની નાગરિક નથી. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ આપવાના ઉદ્દેશો માટે, ભારતીય સરકાર કોઈને પણ પીઆઈઓ (PIO) હટાવી લેવા માટે ચાર પેઢીઓ સુધી ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ ગણે છે.<ref>http://www.indianembassy.org/policy/PIO/Introduction_PIO.html</ref> પીઆઈઓ (PIO)) કાર્ડ માટે હકદાર લોકોના પતિ અથવા પત્નીઓ તેમના પોતાના હક માટે પણ પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ રાખે છે. પછીના આ વર્ગમાં, નૃવંશ મૂળની ફિકર કર્યા વિના, ભારતીય નાગરિકોના વિદેશી પતિ અથવા પત્નીઓ પણ સમાવિષ્ટ છે. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ વિદેશી નાગરિકોને લાગુ પડતાં ઘણા નિયંત્રણોમાંથી ધારકોને બાકાત રાખે છે, જેમ કે કેટલીક ચોક્કસ અન્ય આર્થિક મર્યાદાઓ સહીત, વિઝા અને વર્ક પરમિટની જરૂરિયાતો. સમગ્ર વિશ્વમાં એનઆરઆઈ (NRI)અને પીઆઈઓ (PIO) વસ્તી અંદાજિત 3 કરોડથી વધુ છે. 1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ પ્રથમવાર, જાન્યુઆરી 2006થી,<ref>{{Cite web |url=http://www.indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201123309/http://indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |url-status=dead }}</ref> ભારત સરકારે મર્યાદિત સ્વરૂપમાં ભારતીયોને, એનઆરઆઈ (NRI)ઓ અને પીઆઈઓ (PIO)ઓ એમ બેવડાં નાગરિકત્વનો પરવાનો આપતી “ભારતનું વિદેશી નાગરિકત્વ (ઓવરસિઝ સિટીઝનશીપ ઓફ ઈન્ડિયા-OCI)”ની યોજના શરૂ કરી છે. એમ અપેક્ષિત છે કે આવનારા વર્ષોમાં OCIના પક્ષમાં પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ યોજના બંધ થઈ જાય. ==ઇતિહાસ== એ ચોક્કસ ધ્યાને લેવું રહ્યુ કે ખરેખર “બિન-નિવાસી ભારતીય” કહેવું એ માત્ર વ્યક્તિની કર સ્થિતિને દર્શાવે છે, એટલે કે, કોઈક, જેણે, 1961ના આવક વેરા કાયદા હેઠળ, આવક વેરા કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં વસવાટ નથી કર્યો (કલમ 6 હેઠળ), પરંતુ તો પણ તે ભારતનો નાગરિક છે. ભારતમાં રહેઠાણ માટે, ભારતીય આવક વેરાના કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં કોઈ કેલેન્ડર વર્ષના અથવા સતત 4 વર્ષમાં ફેલાયેલા 365 દિવસમાં, ઓછામાં ઓછા 182 દિવસ વસવાટ કર્યો હોવો જરૂરી છે. આ જરૂરિયાત તમામ વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે, જેમાં કાયદાના હેતુઓ માટે બિન-ભારતીય નાગરિકત્વ સાથેની વ્યક્તિ પણ “ભારતની રહેવાસી” બની શકે છે, પરંતુ નિવાસી ભારતીય માત્ર એ જ હશે જે ઉપરની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે અને ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે. એ જ પ્રમાણે, કોઈપણ, જે કાયદા પ્રમાણે ભારતનું નિવાસી નથી, તે, સ્પષ્ટપણે બિન-નિવાસી ભારતીય છે, પરંતુ માત્ર એ લોકો જે ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે પરંતુ રહેઠાણની જરૂરિયાતો નથી પૂરી કરતાં તેમને બિન-નિવાસી ભારતીય ગણવામાં આવે છે. ભારતમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક દેશાંતર રોમાની લોકોનું હતું, પારંપરિક રીતે તેઓ “જિપ્સીઓ” શબ્દ દ્વારા ઓળખાય છે.<ref>[http://romove.radio.cz/en/article/18158 રોમનો ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ]</ref> ભાષાકિય અને આનુવંશિક પૂરાવાઓ દર્શાવે છે કે રોમાનીઓ ભારતીય ઉપખંડમાં જન્મ્યા હતા, અને [[ભારત|ભારત]]થી ઉત્તરપશ્ચિમ તરફ તેમણે 11મી સદી કરતાં પહેલા દેશાંતર નહોતું કર્યું. સામાન્ય રીતે એમ મનાય છે કે રોમાની મધ્ય ભારતમાં જન્મ્યા હતા, શક્યપણે અર્વાચીન ભારતીય રાજ્ય [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]માં, ઈસુના જન્મના 250 વર્ષ પહેલાની આસપાસના સમયમાં તેમણે ઉત્તરપશ્ચિમ ભારત (પંજાબ પ્રાંત) તરફ સ્થળાંતર કર્યું હતું. અહીં પસાર કરેલી સદીઓમાં, રાજપૂતો અને જાટો જેવા સ્થાપિત સમૂહો સાથે તેમનો નજીકનો અરસપરસનો વ્યવહાર રહ્યો હોઈ શકે છે. પાછળથી પશ્ચિમ તરફ તેમનું સ્થળાંતર, શક્યપણે મોટી સંખ્યામાં, ઈસુના મૃત્યુના 500 અને 1000 વર્ષ બાદના સમય દરમિયાન થયું હોવાનું મનાય છે. ક્યારેક રોમાની સાથે નજીકના સંબંધમાં ભાગીદાર તરીકે સૂચવાયેલી સમકાલીન વસ્તીઓ મધ્ય એશિયાના ડોમ લોકો અને ભારતના બંજારા છે.<ref>{{cite book|first=Ian|last=Hancock|title=Ame Sam e Rromane Džene/We are the Romani people|year=2002|url=https://archive.org/details/weareromanipeopl0000hanc|page=[https://archive.org/details/weareromanipeopl0000hanc/page/13 13]|isbn=1902806190}}</ref> ઉપખંડમાંથી અન્ય એક મુખ્ય દેશાંતર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા તરફનું હતું. તે હિન્દુ અને દક્ષિણના બૌદ્ધ રાજાઓના સૈન્ય અભિયાનના કારણે હિન્દુઓ દ્વારા શરૂ થયું હતું, અને બાદમાં સ્થાનિક સમાજ દેશાંતર વસાહતીમા પરિણમ્યો. ચોલા, કે જેઓ તેમની નૌસૈનિક શક્તિઓ માટે જાણીતા હતા, તેમણે સુમાત્રા અને મલય દ્વીપકલ્પ પર જીત મેળવી. ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ હજુ દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં, ખાસ કરીને [[બાલી|બાલી]] જેવા સ્થળોમાં ([[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]]માં) દૃઢપણે અનુભવી શકાય છે. આ પ્રકારના કિસ્સાઓમાં, કેટલીય સદીઓ પહેલાના અપ્રવાસીઓના વંશજો માટે 'પીઆઈઓ (PIO)'નું લેબલ લગાડવું યોગ્ય નથી. સંમિશ્રણ એટલું વધારે છે કે આ સંદર્ભમાં આવા નામકરણની કિંમત કરવી વ્યર્થ છે. 16મી સદીના મધ્યમાં મધ્ય એશિયા અને પર્સિયામાં ભારતીય વેપારી ફેલાઈ ગયા અને ચાર સદીઓ સુધી સક્રીય રહ્યા. ત્સારદોમ ઓફ રશિયામાં વોલ્ગા(એક નદીનું નામ છે)ના મુખ પર આવેલું અસ્ત્રખાન પ્રથમ સ્થળ હતું, જ્યાં 1610 જેટલી વહેલી ભારતીય વેપારી વસ્તી સ્થપાઈ હતી. રશિયન ઇતિહાસકારોએ હિંદુ વેપારીઓની હાજરી મોસ્કો અને સેન્ટ. પીટર્સબર્ગમાં 18મી સદીમાં નોંધી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA0390, Deutsch-Ostafrika,Indische Kaufmannsfamilie.jpg|thumb|left| બાહામોયોમાં ભારતીય વેપારીનું પરિવાર, જર્મન પશ્ચિમિ આફ્રિકા, અંદાજે 1906/18.]] 19મી સદી દરમિયાન અને (ભારત પર બ્રિટિશ) રાજના આંત સુધીમાં મોટા ભાગની હિજરત કરારબદ્ધ પદ્ધતિ અંતર્ગત ગરીબ શ્રમિકોની અન્ય બ્રિટિશ વસાહતોમાં હતી. ક્રમાનુસાર, મુખ્ય સ્થળો, મોરેશિયસ, ગાયાના, કેરેબિયન, ફિજિ અને પૂર્વ આફ્રિકા હતા. આમાંના કેટલાક દેશોમાં ઓછી સંખ્યામાં પણ કુશળ મજૂરો અને વ્યવસાયીઓ 20મી સદીમાં પોતે હિજરત કરી ગયા હતા. એ ઘટના કે જેણે આ ફેલાવો શરૂ કર્યો, તે બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા 1 ઑગસ્ટ, 1834, ના રોજ મંજૂર કરાયેલો ગુલામી નાબૂદી કાયદો હતો, તેનાથી તમામ બ્રિટિશ વસાહતોમાંથી ગુલામ મજૂર શક્તિ આઝાદ થઈ. જેનાથી ઘણી ખેતીવાડી વસાહતોમાં પૂરતા કામ કરનારા લોકોની અછત સર્જાઈ, કારણ કે થોડા જ વખત પર આઝાદ થયેલા મજૂરો તેમની આઝાદીનો લાભ લેવા જતાં રહ્યા. જે ઘણી બ્રિટિશ વસાહતોમાં તમામ સ્થળોએ મજૂરોની આત્યંતિક અછતમાં પરિણમ્યું, જેનો ઉકેલ કરારબદ્ધ ગુલામીથી બંધાયેલા કામદારોને મોટા પાયે આયાત કરીને લવાયો. [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] અને [[બર્મા|બર્મા]]ની પાડોશી બ્રિટિશ વસાહતોમાં ચાના બગીચાઓ અને બ્રિટિશ મલય (હવે [[મલેશિયા|મલેશિયા]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]])ના રબરના બગીચાઓ માટે કામદારોની ભરતીમાં એક અસંબંધિત પદ્ધતિ સામેલ હતી. મધ્ય પૂર્વમાં 1970ની તેલની તેજી બાદ, સંખ્યાબંધ ભારતીયો ખાડી દેશોમાં કામ કરવા માટે સ્થળાંતરિત થયા. આધુનિક પરિવહન અને અપેક્ષાઓ સાથે, 19મી સદીના કિસ્સાઓની જેમ આ કાયમી હોવાને બદલે કરાર આધારિત હતું. જો તેઓ ત્યાં જન્મ્યા હોય તો પણ, આ ખાડી દેશોની બિન-આરબોને નાગરિક હક્કો ન આપવાની એક સમાન નીતિ છે. યુએસએ (USA)ની 1990ની સોફ્ટવેર તેજી અને ચઢતી અર્થવ્યસ્થાએ સંખ્યાબંધ ભારતીયોને આકર્ષ્યા, જેઓ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં સ્થળાંતરિત થયા. આજે, યુએસએ (USA)માં ભારતીયોની ત્રીજી સૌથી મોટી સંખ્યા છે. ==આજે પીઆઈઓ (PIO)== ===આફ્રિકા=== ====પૂર્વ આફ્રિકા==== {{Main|Indian diaspora in East Africa}} બ્રિટિશ વસાહતી કાળ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં થયેલા દેશાંતર પહેલા, દક્ષિણ એશિયાઈઓના મહત્વપૂર્ણ સમૂહ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ કાંઠેથી ([[સિંધ|સિંધ]], [[સુરત|સુરત]], કોંકણ, મલાબાર અને લંકા) નિયમિતપણે પૂર્વ આફ્રિકામાં, અને ખાસ કરીને ઝાંઝીબારનો પ્રવાસ કરતાં હતા. એમ મનાય છે કે તેમણે આરબોના ''સામુદ્રિક વહાણો'' , મરાઠા (કોન્નાગી એન્ગ્રિઆ, કોન્હાજી આન્ગ્રે) અને શક્યપણે ચાઈનીઝ સપાટ તળિયાવાળા સઢવાળા વહાણોમાં અને [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગીઝ]] વહાણોમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. આમાંથી કેટલાક લોકો પૂર્વ આફ્રિકામાં વસી ગયા અને પછી અત્યારના યુગાન્ડા જેવા સ્થળોએ ફેલાઈ ગયા. પછી તેઓ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] સાથે આવેલા ખૂબ મોટા દક્ષિણ એશિયનોના જથ્થા સાથે ભળી ગયા. કેન્યા,યુગાન્ડા અને [[ટાન્ઝાનિયા|તાન્ઝાનિયા]]ના આધુનિક દેશોમાં ભારતીય દેશાંતર આશરે એક સદી પહેલા શરૂ થયું, જ્યારે આ બધા દેશો બ્રિટિશ પૂર્વ આફ્રિકાના ભાગ હતા. મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ ગુજરાતી અથવા પંજાબી મૂળના હતા. તેમની સંખ્યા 1960માં 500,00 જેટલી વધારે હોઈ શકે છે. ભારતીયોના નેતૃત્વવાળા વેપાર-ધંધા આ દેશોના અર્થતંત્રના મુખ્ય આધાર હતા (અથવા છે). ભૂતકાળમાં આ વેપાર-ધંધાઓ નાની ગ્રામીણ કરિયાણાની દુકાનોથી લઈને ખાંડની મિલો હતા. વધુમાં, ભારતીય વ્યવસાયીઓ, જેમ કે તબીબો, શિક્ષકો, ઈજનેરોએ પણ આ દેશોના વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. 1960માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]થી આઝાદ થયા બાદ, જે રીતે તેઓ ઓળખાતા હતા, તેમ મોટા ભાગના એશિયનો, આ દેશોમાંથી બહાર જતાં રહ્યા અથવા (1970 દરમિયાન યુગાન્ડામાંથી ઈદી અમીન દ્વારા) બળજબરીપૂર્વક બહાર કઢાયા. તેમાંના મોટા ભાગના [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]], અથવા [[ભારત|ભારત]], અથવા યુએસએ (USA) અને કેનેડા જેવા અન્ય લોકપ્રિય સ્થળોએ જતાં રહ્યા. ====મડાગાસ્કર==== {{Main|Indians in Madagascar}} મડાગાસ્કરમાં ઘણા ભારતીયો વેપારીઓના વંશજો છે જેઓ 19મી સદીમાં વધુ સારી તકોની શોધમાં આવ્યા હતા. તેમાંના મોટા ભાગના કરન (મુસ્લિમ) અને બનિઅન (હિંદુ) તરીકે ઓળખાતા લોકો ભારતીય રાજ્ય [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના પશ્ચિમ કાંઠેથી આવ્યા હતા. મોટા ભાગના લોકો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] બોલે છે, છતાં કેટલીક અન્ય ભારતીય ભાષાઓ પણ બોલાય છે. આજકાલ યુવા પેઢી ફ્રેન્ચ અથવા [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] અને મલાગાસી સહિત ઓછામાં ઓછી ત્રણ ભાષાઓ બોલે છે. મડાગાસ્કરમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીયો ઉચ્ચ શિક્ષિત છે, ખાસ કરીને યુવા પેઢી, જે તેમના જ્ઞાનનો ફાળો મડાગાસ્કરના વિકાસમાં આપવા પ્રયત્ન કરે છે. ====મોરેશિયસ==== {{Main|Indo-Mauritian}} [[File:Anerood jugnauth n bush.jpg|thumb|upright| મોરેશિયસના વર્તમાન પ્રમુખ એનેરોડ જુગનાશ, પૂર્વ યુએસ પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ સાથે. ભારતીય મૂળના જુગનાથ. ]] ખુદ ભારતની બહાર, મોરેશિયસ જ માત્ર એવો દેશ છે જ્યાં ભારતીય મૂળના લોકો ઘણી વિશાળ સંખ્યામાં (જ્યાં આફ્રો-ત્રિનિદાડિનિઅન્સ અને ઈન્ડો- ત્રિનિદાડિનિઅન્સની એકસરખી વસ્તી છે તેવા ગાયાના, ત્રિનિદાદ અને ટોબેગો સિવાય અથવા ફિજિ કે જ્યાં એક સમયે ઈન્ડો-ફિજિઅન્સ ઘણી મોટી સંખ્યામાં હતા પણ હવે નથી) છે. અહીં લોકો ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે, અને વસ્તીના લગભગ 70% જેટલા છે. તેમાંના મોટા ભાગના હિંદુ (77%) છે અને એક મહત્વપૂર્ણ સમૂહ મુસ્લિમોનો (22%) છે. અહીં થોડા ખ્રિસ્તીઓ, બહાઈ અને શીખો પણ છે, પરંતુ બહાઈ અને શીખ વસ્તી કુલ 1% જેટલો ઉમેરો પણ નથી કરતી. ઘણી ભારતીય ભાષાઓ હજુ બોલાય છે, ખાસ કરીને ભોજપુરી, તમિલ, મરાઠી, તેલુગુ,[[હિંદી ભાષા| હિન્દી]] અને [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દુ]], પરંતુ મોટા ભાગના ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ હવે ઘરમાં ફ્રેન્ચ-આધારિત ક્રિઓલ ભાષા, સાથે જ વ્યાપક ક્ષેત્રોમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે. એવો ઇન્ડો-મોરેશિયન્સ મળવો ખૂબ અસામાન્ય છે જે સંપૂર્ણંપણે ભારતીય ભાષા જ બોલે છે. ====રિયુનિયન ==== {{Main|Réunionnais of Indian origin|Malbars}} રિયુનિઅન (મડાગાસ્કરની પૂર્વ દિશામાં હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો ફ્રેન્ચ ટાપુ)ની એક ચતુર્થાંસ વસ્તી ભારતીય વસ્તી છે. મોટા ભાગના મૂળ લોકો કરારબદ્ધ કામદારો તરીકે દક્ષિણ ભારતમાંથી આવ્યા હતા. ====દક્ષિણ આફ્રિકા==== {{Main|Indian South Africans|Tamil South Africans}} દક્ષિણ આફ્રિકામાં મોટા ભાગના એશિયનો 19મી સદીમાં બ્રિટિશ દ્વારા ભારતથી લવાયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય મજૂરોના વંશજો છે, આ મજૂરો મોટા ભાગે વાંસની ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે લવાયા હતા, આ વસાહતો હવે ક્વાઝુલુ-નેટાલનો (કેઝેડએન)(KZN) પ્રાન્ત છે. એક લઘુમતી ભારતીય વેપારીઓની વંશજ છે, જે લગભગ એ જ સમયે દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા, આ વેપારીઓ મોટા ભાગના ગુજરાત વિસ્તારમાંથી આવ્યા હતા. ઉપ-સહારા આફ્રિકાના ડરબન શહેરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં એશિયનો છે, અને ભારતની આઝાદીના નેતા મહાત્મા ગાંધીએ 1900ની સદીની શરૂઆતમાં આ શહેરમાં વકીલ તરીકે કામ કર્યું હતું. હકીકતે વિશ્વમાં ભારતની બહાર સૌથી વધુ સંખ્યામાં ભારતીય વંશના લોકોની સંખ્યા દક્ષિણ આફ્રિકામાં છે, એટલે કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં જન્મેલા અને સ્થળાંતરિત થયેલા નહિં, યુ.એસ. (U.S.)ની સરખામણીએ તેમાંના મોટા ભાગના ચોથી કે પાંચમી પેઢીના વંશજ છે. વળી, સન વર્તમાન પત્ર દ્વારા જણાવાયા મુજબ, છેલ્લા 140 વર્ષો દરમિયાન 20 કરતાં વધુ મંદિરો, માત્ર નેટાલ વિસ્તારમાં જ છે. જે મુખ્ય રૂપે હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધાર્મિક સમૂહોના છે. મુસ્લિમ વિદ્વાન અને સાર્વજનિક વક્તા શેખ એહમદ દીદાત દક્ષિણ આફ્રિકાના હતા. એહમદ દીદાત [[ગુજરાત|ગુજરાત]]માં જન્મ્યા હતા અને પોતાના પરિવાર સાથે ડરબન હિજરત કરી ગયા હતા. મોટા ભાગના ભારતીય દક્ષિણ આફ્રિકનો ભારતીય ભાષા નથી બોલતા જે પેઢીઓ દરમિયાન ‘વિસરાઈ’ ગઈ છે, તેમ છતાં તેઓ ભારતીય ફિલ્મો નિહાળવાનો અને ભારતીય સંગીત સાંભળવાનો આનંદ માણે છે. ===એશિયા=== ====ઇન્ડોનેશિયા==== {{Main|Indian Indonesian}} કોઈ અધિકૃત આંકડા ન હોવા છતાં, એવો અંદાજ છે કે લગભગ 25,000 પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) ઈન્ડોનેશિયામાં રહે છે, જેમાંથી એલચી કચેરી અને મેડનમાં આપણા વાણિજ્ય દૂતાવાસમાં નોંધાયેલા પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા લગભગ 5000 છે. ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીયો સદીઓથી, શ્રીવિજયા અને મેજાફિટના સામ્રાજ્યના સમયથી રહે છે, આ બંને સામ્રાજ્ય હિન્દુ હતા અને ઉપખંડથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા. પછી [[ભારત|ભારતીયો]] 19મી સદીમાં [[નેધરલેંડ|ડચ]] દ્વારા, કરારબદ્ધ મજૂરો તરીકે, સુમાત્રાના મેડનની આસપાસ આવેલી ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે ઈન્ડોનેશિયા લવાયા હતા. આમાંના મોટા ભાગના દક્ષિણ ભારતથી આવ્યા હતા, જ્યારે નોંધપાત્ર સંખ્યા ઉત્તર ભારતથી પણ આવી હતી. મેડન ભારતીયોમાં હિંદુઓ, મુસ્લિમો અને શીખોનો સમાવેશ થાય છે. હવે તેઓ ઈન્ડોનેશિયામાં ચાર પેઢીઓ કરતાં વધુ સમયથી છે અને ઈન્ડોનેશિયન પાસપોર્ટ ધરાવે છે. સ્થાનિક આંકડાઓ એમ સૂચવી રહ્યા છે કે સુમાત્રામાં 40,000 જેટલા પીઆઈઓ (PIO) છે, જ્યારે વિશાળ બહુમતી હવે સંપૂર્ણપણે ઈન્ડોનેશિયન સમાજમાં આત્મસાત થઈ ચૂકી છે, તેમ છતાં તમિલ, શીખ અને બિહારી સમુદાયોના કેટલાક તત્વો હજુ તેમની સાંસ્કૃતિક પરંપરા જાળવી રહ્યા છે. ભારતીય ડાયસ્પોરા(વ્યાપ)માં કેટલાય હજારો સિન્ધી પરિવારોનો પણ સમાવેશ થાય છે, આ સિંધીઓ ભારતીય અપ્રવાસીના એ દ્વિતીય જથ્થાનો હિસ્સો છે જેમણે 20મી સદીના પ્રથમ ભાગમાં ઈન્ડોનેશિયાને તેમનું ઘર બનાવ્યું હતું. સિંધી સમુદાય મુખ્યત્વે વેપાર અને વાણિજ્ય સાથે સંકળાયેલો છે. આ સમૂહોમાં, તમિલો અને કેટલેક અંશે શીખ મૂળ સ્વરૂપે [[કૃષિ|ખેતીવાડી]]માં સંકળાયેલા હતા, જ્યારે સિંધીઓ અને પંજાબીઓએ મુખ્યત્વે પોતાની જાતને કાપડ વણાટના વેપાર અને રમતગમતના ધંધામાં સ્થાપિત કર્યા. ભારતીયોના ઈન્ડોનેશિયામાં 1970ના દાયકામાં શરૂ થયેલા મુખ્ય રોકાણના ધસારાએ, આ દેશમાં ભારતીય રોકાણકારો અને વહિવટકારોના નવા જથ્થાને આકર્ષ્યો. ઉદ્યોગ સાહસિકો અને વેપાર વ્યવસાયીઓના આ જૂથે છેલ્લા બે દાયકાઓમાં આગળ વિસ્તરણ કર્યુ છે અને હવે તેમાં એન્જિનિઅરો, સલાહકારો, ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટ્સ, શરાફો અને અન્ય વ્યવસાયીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીય સમુદાયને ખૂબ સારી દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે છે, તેઓ સામાન્ય રીતે સમૃદ્ધ હોય છે અને સ્થાનિક તેમજ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં વરિષ્ઠ હોદ્દાઓ ધરાવતા વ્યક્તિઓમાં સામેલ છે. આર્થિક કારણોને લીધે, પીઆઈઓ (PIO)માંના મોટા ભાગના વેપારીઓ અને ધંધાદારીઓ મેડન અને સુરબાજા (સુરબાજા એ ઈન્ડોનેશિયાનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર અને પૂર્વ જાવાનું પાટનગર છે) જેવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી જકાર્તા જતા રહ્યા છે. ઈન્ડોનેશિયામાં લગભગ અડધો ભારતીય સમુદાય જકાર્તા-સ્થિત છે; એવો અંદાજ છે કે જર્કાતાના ભારતીય સમુદાયની વસ્તીની સંખ્યા લગભગ 19000 છે.<ref>{{cite book |title= Rising India and Indian Communities in [[East Asia]] |last= Kesavapany |first= K. |authorlink= |coauthors= Mani, A; P. Ramasamy |year= |publisher= Institute of Southeast Asian Studies |location= |isbn= 9812307990 |pages= 234 |url= }}</ref> અહીં જકાર્તાના ભારતીય પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) સમુદાયના છ મુખ્ય સામાજિક અને વ્યવસાયી સંગઠનો છે. ગાંધી સેવા લોક (પહેલા બોમ્બે મર્ચન્ટ્સ અસોસિએશન તરીકે ઓળખાતું ) એ સિંધી સમુદાય દ્વારા ચલાવાતી ધર્માદા સંસ્થા છે અને તે મુખ્યત્વે શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રવૃતિઓમાં સંકળાયેલી છે. ઈન્ડિયા ક્લબ એ પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ઓની સામાજિક મંડળી છે. ઈન્ડિયન વિમેન્સ અસોસિએશન એ પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ની પત્નીઓને એકત્રિત કરે છે અને ધર્માદા પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. જકાર્તામાં ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટિ છે જેમાં સિંધીઓ અને સાથે જ શીખો પણ ગુરુદ્વારા પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા છે. ઈસીએઆઈઆઈ (ECAII) દ્વિપક્ષીય આર્થિક સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ્ય સાથે ભારતીય સમુદાયમાંથી આગળ પડતા ઉદ્યોગ સાહસિકોને ભેગા કરે છે, પરંતુ મોટા ભાગે નિષ્ક્રિય રહે છે. આખરે, હવે અહીં (આઈસીએઆઈ (ICAI) છે. ====મલેશિયા==== {{Main|Indian Malaysian|Chitty}} [[File:Nicol David Khai.jpg|thumb|upright| મહિલા સ્ક્વૉશમાં વિશ્વમાં પ્રથમ મલેશિયાની નિકોલ ડેવિડ, મૂળ કેનેડાની છે. ]] મલેશિયામાં વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રવાસી ચાઈનીઝ અને પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી છે. મોટા ભાગના ભારતીયોએ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ખેતીવાડી વસાહતોના મજૂરો તરીકે દેશાંતર કર્યું હતું. તેઓ એક મહત્વપૂર્ણ નૃવંશ સમૂહ છે, જે મલેશિયન વસ્તીના 8% કરતાં વધુ છે. આમાંના મોટા ભાગના લોકો તમિલ છે, પરંતુ [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]- [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]-બોલનારા લોકો પણ તેમાં હાજર છે. તેમણે તેમની ભાષાઓ અને ધર્મને નિભાવ્યા છે — મલેશિયામાં 80% નૃવંશ ભારતીયો હિંદુઓ ગણાય છે. વસ્તીની એક મહત્વપૂર્ણ સંખ્યા શીખો છે અને બાકીના ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો છે. અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે. પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે. ====ફિલિપાઈન્સ==== {{Main|Indians in the Philippines}} હાલના સમયે, સંપૂર્ણપણે સમગ્ર ફિલિપાઈન્સમાં રહેતા હોય તેવા ભારતીયો અને ઈન્ડિઅન ફિલિપિનોસ, કે જે પીઆઈઓ (PIO)/[[ફીલીપાઈન્સ|એનઆરઆઈ]] (NRI) હોય, તેઓ અંદાજે 38,000 અને વધુ છે. મોટા ભાગના [[મનિલા]], સેબૂ, અને ડાવાઓ, અને ઝામ્બોઆંગા જેવા સ્થળોએ પણ, અને 11 ટાપુઓના નામવાળા અન્ય મુખ્ય શહેરો અને નાના નગરોમાં કેન્દ્રિત છે. ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીયો ઈસુના મૃત્યુ બાદ 4થી સદીથી ઈસુના મૃત્યુ બાદ 17મી સદી સુધી ફિલિપાઈન્સમાં હતા. આરબો અને ઈન્ડોનેશિયનો દ્વારા [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]] અને કેથોલિઝમની શરૂઆત પહેલા, અને બાદમાં સ્પેનિશ લોકો દ્વારા [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ધર્મના મિશ્રણને મુખ્ય ધર્મ બનાવાયો. આમાંની ઘણી શરૂઆતની વસ્તીઓને હજુ વધુ ઓળખી નથી શકાતી, કારણ કે ઘણાએ સ્પેનિશ વસાહતો વસતા પહેલા તેમની અટક બદલી નાંખી હતી. મનિલા પરના બ્રિટિશ હુમલા સાથે પણ ભારતના [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી [[ભારત|ભારતીયો]] આવ્યા, જેમણે સ્પેનિશ લોકો પાસેથી શહેર લઈ લીધું. તેમજ 1762 અને 1763ની વચ્ચે મનિલા અને કૈન્ટા અને મોરોંગ (જે હવે રિઝાલ પ્રાન્ત છે)ની આસપાસના વિસ્તારો કબ્જે કર્યા. તેમાંના ઘણાએ ત્યાંથી જવાનો ઈનકાર કર્યો, બંડ પોકાર્યો, અને સ્થાનિક તાગાલોગ સ્ત્રીઓને પરણી ગયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે કૈન્ટા, રિઝાલની આસપાસના ફિલિપિનોસ [[ભારત|ભારતીય]] વંશજો છે.<ref>{{cite book|title=Indian Communities in Southeast Asia|publisher=Institute of Southeast Asia studies|location=Philippines|url=http://books.google.com/books?id=TeExjdWUmJYC&pg=PA717&lpg=PA717&dq=Indian+population+of+the+Philippines&source=web&ots=PUISKsymTd&sig=NhQpjcw1jjli3NRdzG-tPThkL3s&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result#PPA707,M1|year=2007|last=Singhs|first=Ajit | isbn=9789812304186}}</ref> [[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]], [[મલેશિયા|મલેશિયા]], અને [[સિંગાપુર|સિંગોપુર]] જેવા પાડોશી દેશોમાં લગ્ન કરવા કરતાં વધુમાં વધુ, ઘણા ભારતીયોએ ફિલિપિનોસ સાથે આંતરલગ્ન કર્યા હતા, જેનું મુખ્ય કારણ છે કે તેમની વસ્તી મુખ્યત્વે મુસ્લિમ છે, અને તે યજમાન દેશામાં મુસ્લિમો સાથે લગ્ન કરવું ભારતીયો માટે પ્રતિકૂળ છે. 1930 અને 1940ના દાયકાઓ દરમિયાન, ઘણા ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનોસે ડાવાઓ સહિત ફિલિપિનોના પ્રાન્તોમાં વસવાટ કર્યો, જ્યાં ઘણા જાપાનીઝો અને જાપાનીઝ ફિલિપિનોસ તે સમયે હતા, અને હજુ પણ છે. જ્યારે [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]]નું અર્થતંત્ર મનિલામાં આધારિત હતું, ત્યારે ઘણા ત્યાં સ્થળાંતરિત થયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે આજે અડધા જેટલા ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનો સમુદાય હવે ત્યાં આધારિત છે. ફિલિપાઈન્સમાં મોટા ભાગના ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનોસ સિંધી અને પંજાબી છે, પરંતુ ત્યાં મોટા પ્રમાણમાં તમિલ વસ્તી પણ છે. ઘણા લોકો તાગાલોગ અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]ની સાથોસાથ પ્રાન્તો અને ટાપુઓની સ્થાનિક ભાષામાં સહજ છે. ઘણા તેમના કાપડ વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચના]] મુખ્ય ધંધા સાથે સમૃદ્ધ મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગના છે. શીખો મોટા પાયે ધિરાણ, અને વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચ]]માં સામેલ છે. મોટા ભાગના ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનો હિન્દુ અને શીખ છે, પરંતુ ફિલિપિનો સંસ્કૃતિમાં ભળી ગયા છે અને કેટલાક કેથોલિક છે. અહીં મનિલામાં મુખ્ય હિન્દુ અને શીખ મંદિર છે, અને સમગ્ર ફિલિપાઈન પ્રાન્તોમાં પણ છે. ====સિંગાપોર==== {{Main|Indians in Singapore}} [[File:President of Singapore SR Nathan.jpg|thumb|upright|સિંગાપોરના વર્તમાન પ્રમુખ, એસ. આર. નાથન, ભારતીય મૂલના તમિલ છે. ]] '''સિંગાપુરમાં ભારતીયો''' –દક્ષિણ એશિયન પૈતૃક વંશના લોકો તરીકે ઓળખાય છે – અને દેશના 10% નાગરિકો અને સ્થાયી રહેવાસીઓ જેટલા છે, જે તેમને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]]નો ત્રીજો સૌથી મોટો નૃવંશ સમૂહ બનાવે છે. શહેરોમાં, સિંગાપુર સૌથી વધુ પ્રવાસી ભારતીય વસ્તીઓમાંની એક ધરાવે છે. પ્રાચીન ભારત સાથેના સંપર્કે સિંગાપુરના દેશી મલય સમાજ પર ઊંડી સાંસ્કૃતિક અસર છોડી છે, તેમ છતાં નૃવંશ ભારતીયોનું ટાપુ તરફનું સામૂહિક દેશાંતર, 1819માં બ્રિટિશ દ્વારા આધુનિક સિંગાપુર સ્થપાવાની સાથે જ શરૂ થયું. પ્રારંભમાં, ભારતીય વસ્તી ઘણી ઓછી હતી, મુખ્યત્વે કામદારો તરીકે આવેલા યુવાન પુરુષો, સૈનિકો અને કેદીઓનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. મધ્ય-20મી સદી સુધીમાં, વધુ સમતોલ જાતિ પ્રમાણ અને વધુ સારા વય સમૂહોના પ્રસાર સાથે, એક સ્થાયી સમાજ ઉભરી આવ્યો હતો. [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], ચાઈનીઝ અને મલયની સાથોસાથ, તમિલ એ સિંગાપુરની ચાર અધિકૃત ભાષાઓમાંની એક છે. અપ્રમાણસર વિશાળ ભદ્ર અને નિમ્ન આવકવાળા સમૂહો સાથે, સિંગાપુરની ભારતીય વસ્તી તેના વર્ગીય સ્તરો માટે જાણીતી છે. ભારતમાંથી સારી રીતે ભણેલા અને અકુશળ હિજરતીઓ એમ બંનેના આવવા સાથે, અને સિંગાપુરમાં વધતી આવક સમાનતાના ભાગ રૂપે, 1990ના દાયકામાં આ લાંબા-સમયથી ચાલતી સમસ્યા વધુ દ્રશ્યમાન બની. ભારતીયો અન્ય મુખ્ય લઘુમતી સમૂહ, મલયો કરતાં વધુ આવક કમાતા હતા. આ સમૂહો કરતાં ભારતીયો યુનિવર્સિટીની પદવીઓ ધરાવતા હોય તેવી શક્યતા પણ ખૂબ વધુ હતી. જો કે, મુખ્યપણે સ્થાનિક-સ્તરે જન્મેલા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં મુખ્ય પરિક્ષાઓમાં નબળો દેખાવ કરતાં હતા. નાની બહુમતીઓ બનાવતા શીખો અને હિન્દુઓ સાથે, સિંગાપુરના ભારતીયો વિવિધ ભાષા અને ધર્મવાળા છે. અહીં લગભગ 200 વર્ષ કરતાં વધુ, ભારતીય સંસ્કૃતિ ટકી છે અને વિકસી છે. મધ્યથી અંતની 20મી સદી સુધીમાં, વ્યાપક સિંગાપોરિયન સંસ્કૃતિમાં ભારતીય તત્વો વિખરાઈ ગયા તેથી પણ, કેટલીક હદ સુધી, આ સમકાલીન દક્ષિણ એશિયાઈ સંસ્કૃતિઓ કરતાં કંઈક જૂદુ થઈ ગયુ હતું. 1990ના દાયકાથી, નવા ભારતીય અપ્રવાસીઓએ સ્થાનિક ભારતીય વસ્તીનું કદ અને ગૂંચવણ બંને વધારી દીધી. કેબલ ટેલિવિઝન અને [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટ]] જેવી આધુનિક સંચાર વ્યવસ્થાઓએ એકસાથે, ઊભરતી વૈશ્વિક ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે સિંગાપુરને જોડી દીધું છે. રાષ્ટ્રીય જીવનમાં અનેક ક્ષેત્રોના નેતાઓ તરીકે જાણીતા ભારતીય વ્યક્તિઓએ સિંગાપુરમાં લાંબા સમયથી એક છાપ છોડી છે. સામૂહિકપણે પણ ભારતીયો, રાજકારણ, શિક્ષણ, મુત્સદ્દીગીરી અને કાયદા જેવા ક્ષેત્રોમાં સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે, અને કેટલીકવાર ઘણી સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે. અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે. પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને હિન્દુત્વ પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે. ===અમેરિકા=== ====કેનેડા==== {{Main|Indo-Canadian}} સ્ટૅટિસ્ટિક્સ કેનેડા(કેનેડિયન સમવાયી સરકારી એજન્સી છે) મુજબ, 2006માં, “પૂર્વ ભારતીય”, દક્ષિણ એશિયન અથવા ઈન્ડો-કેનેડિયન સહિત, પોતાને ભારતીય મૂળના ગણાવતા હોય તેવા લોકો 962,665 જેટલા હતા. 2001માં, કેનેડામાં ભારતીય મૂળના કુલ લોકોમાંથી 34% લોકો શીખો, 27% હિન્દુઓ, 17% મુસ્લિમો અને 16% લોકો ખ્રિસ્તીઓ (7% પ્રોટેસ્ટન્ટ/ઇવેજેલિકલ, 9% કૅથલિક)નું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હતા.<ref>http://www.statcan.gc.ca/pub/89-621-x/89-621-x2007004-eng.htm#6</ref> તો સરખામણીએ કેટલાક ભારતીય મૂળના લોકોને કોઈ ધાર્મિક સંબંદ્ધતા નથી. મુખ્ય ભારતીય નૃવંશ સમાજો પંજાબીઓની સાથોસાથ ગુજરાતીઓ, તમિલ (શ્રીલંકનની વિરુદ્ધના ભારતીયો તરીકે ), ઈન્ડો-કેરેબિયન (ગણતરીએ લગભગ 200,000), કેરળવાસીઓ, બંગાળીઓ, સિંઘીઓ અને અન્ય પણ છે. ઈંગ્લેન્ડના લંડનમાં રાણી વિક્ટોરિયાની હિરક જયંતીની ઉજવણીમાં ભાગ લઈને, 1897માં, ઘરે પરત ફરવાના રસ્તા પર જે ભારતીય સેના, કેનેડામાંથી પસાર થયા, તેઓ કેનેડામાં વસનારા પ્રથમ ભારતીયો હતા. કેટલાક, બ્રિટિશ કોલંબિયામાં રહી ગયા હોય તેમ મનાય છે, અને અન્ય પછી ત્યાં પરત ફર્યા. પંજાબી ભારતીયો ખેતી અને વનસંવર્ધન વિદ્યાની શક્યતાઓથી આકર્ષાયા હતા. તેઓ મુખ્યત્વે કામની તકો શોધનારા પુરુષ શીખો હતા. 1838થી કેરેબિયન ગયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય કામદારોના વંશજો, ઈન્ડો-કેરેબિયનોએ, ત્રિનિદાદિયન વૈદક વિદ્યાર્થી કેનેથ મહાવીર અને ડેમરેરા (હવે ગાયાના) કારકુન એમ. એન. સંતુના, એમ બંનેના 1908માં, આગમન સાથે કેનેડામાં પ્રારંભિક સ્વરૂપ આપ્યું. કથિતપણે પ્રથમ ભારતીય અપ્રવાસીઓને સ્થાનિક ગોરા કેનેડિયનો પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં જાતિવાદનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જાતિગત રમખાણોએ આ અપ્રવાસીઓને નિશાન બનાવ્યા, સાથોસાથ નવા ચાઈનીઝ અપ્રવાસીઓ પણ તેનો ભોગ બન્યા. મોટા ભાગનાએ [[ભારત|ભારત]] પરત ફરવાનું નક્કી કર્યુ, જ્યારે કેટલાક ત્યાં જ રહી ગયા. તેમાંના ઘણાએ આ સ્થળ છોડવાનું નક્કી કર્યું તેનું વધુ એક કારણ એ છે કે, કેનેડિયન સરકારે 1919 સુધી આ પુરુષો પર તેમના પત્ની અને બાળકોને અહીં લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. 20મી સદીની શરૂઆતમાં ઘણા ભારતીયોને કેનેડા આવતા અટકાવવા માટે ક્વોટાઓ (નિયત હિસ્સો) નક્કી કરાયા હતા. 1957માં ક્વોટાની સંખ્યા 300 જેટલી વધારાઈ ત્યાં સુધી, આ ક્વોટાઓમાં એક વર્ષ દરમિયાન 100 કરતાં ઓછા લોકોને આવવાની પરવાનગી અપાતી. 1967માં, તમામ ક્વોટાઓને ખતમ કરી દેવાયા હતા. ત્યાર પછીનું દેશાંતર પોઈન્ટ પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, આ પ્રકારે ઘણા બધા ભારતીયોને પ્રવેશવાની પરવાનગી મળી. જ્યારથી આ ખુલ્લા-દ્વારની નીતિ અપનાવાઈ છે, ભારતીયોએ મોટી સંખ્યામાં આવવાનું ચાલુ કર્યુ છે, અને દર વર્ષે આશરે 25,000-30,000 લોકો આવે છે. (ચાઈનીઝો બાદ આ સંખ્યા, ભારતીયોને કેનેડા દેશાંતરિત થતું ભારતીયોનું બીજું સૌથી મોટું સમૂહ બનાવે છે) જ્યાં 70%થી વધુ ભારતીયો રહે છે, તેવા ટોરંટો, અને વૈંકૂવર જેવા મોટા શહેરી કેન્દ્રોમાં મોટા ભાગના ભારતીયો દેશાંતરિત થવાનું પસંદ કરે છે. કૈલગરી, એડમોન્ટાન અને મોન્ટ્રિઅલમાં પણ નાના સમાજો વધી રહ્યા છે. વૈંકૂવરમાં ભારતીયો [[પંજાબ|પંજાબ]], [[ગુજરાત|ગુજરાત]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[કેરળ|કેરળ]] જેવા, ભારતના વિવિધ સ્થળોએથી આવ્યા છે. નાના ભારત તરીકે ઓળખાતું એક સ્થળ વૈંકૂવરમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મોટા ભાગે ભારતીયો વૈંકૂવરમાં સરેના ઉપનગરમાં અથવા નજીકના એબોટ્સ્ફોર્ટમાં રહે છે, પરંતુ વૈંકુવરના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ભારતીયો મળી આવે છે. વૈંકૂવરના ભારતીયોમાં બહોળી બહુમતી શીખ મૂળના લોકોની છે અને શીખ સમાજે તેમના વિવિધ સુપ્રીમ કોર્ટ ના ન્યાયાધીશો, ત્રણ મુખ્ય સરકારી વકિલો અને એક પ્રાન્તીય પ્રધાનમંત્રી સાથે રાજકારણ તેમજ અન્ય વ્યવસાયોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં ગ્રેટર ટોરંટો એરિઆ ભારતીય વંશજોની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવે છે, 2006ની ગણતરી પ્રમાણે 484,655 જેટલા ભારતીય મૂળના રહેવાસીઓ ત્યાં હતા, જે 2007માં ન્યૂ યોર્ક માટેના અમેરિકન સમાજ કમ્બાઈન્ડ સ્ટૅટિસ્ટિકલ એરિઆના સર્વેક્ષણ દ્વારા 575,541ના આંકડાથી પાર કરી જાય છે. જો કે, ટોરંટોની ગણતરીમાં (પણ ન્યૂ યોર્કની ગણતરીમા નહિં) પશ્ચિમી ભારતીયો/ઈન્ડો-કેરેબિયનોના વંશજોની ગણતરી પણ થાય છે. ====કેરિબિયન==== {{Main|Indo-Caribbean}} [[File:Shivnarine Chanderpaul.jpg|thumb|upright| શીવ ચંદ્રપૌલ, વેસ્ટેન્ડિઝના સફળ ક્રિકટરોમાંથી એક. ]] 1838થી 1917ના બ્રિટિશ રાજ એટલે કે, બ્રિટિશ ઈન્ડિયા વખતે ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી અને મજૂરોની માગને પહોંચી વળવાના હેતુથી પાંચ લાખ કરતા પણ વધુ [[ભારત|ભારતીયો]]ને કરારબદ્ધ નોકર તરીકે બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ લઈ જવાયા હતા. જેના ભાગરૂપે 5 મે, 1838ના રોજ સૌપ્રથમ બે વહાણ બ્રિટિશ ગિયાના (હાલનું ગયાના) પહોંચ્યા હતા. અંગ્રેજીભાષા બોલતા કેરેબિયનમાં રહેતા બહુમતિ ભારતીયો [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]] અને પશ્ચિમ [[બિહાર|બિહાર]]માંથી આવ્યા છે, જ્યારે ગ્વાડેલૂપ અને માર્ટીનિકમાં મહ્દઅંશે [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી લાવવામાં આવેલા ભારતીયો હતા. આ સિવાય અહીં દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક ભાગોમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકો છે, જેમાં હાલના [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] અને બાંગ્લાદેશના લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે અન્ય ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો અગાઉ ત્યાં પહોંચેલા ભારતીય તબીબો, ગુજરાતી વેપારીઓ અને કેન્યા તથા યુગાન્ડાથી આવેલા લોકો કરતા ઉતરતા હતા. વર્તમાન સમયમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સ સેઈન્ટ માર્ટિન/સિન્ટ માર્ટીન અને અન્ય ડ્યૂટી ફ્રી ટાપુઓ પર જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ વેપારમાં સક્રિય છે. ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો ગયાના, [[સુરીનામ|સુરીનેમ]] તથા ત્રિનિદાદ અને ટોબેગોનો સૌથી મોટો જાતિય સમૂહ છે. તેઓ જમૈકા, સેન્ટ વિન્સેન્ટ અને ગ્રેનેડિન્સ અને અન્ય દેશોમાં બીજી સૌથી મોટી બહુમતી છે. જ્યારે બહામસ, બાર્બાડોસ, બેલિઝ, ફ્રેન્ચ ગયાના, ગ્રેનાડા, પનામા, સેંટ લૂસિયા, [[હૈતી|હૈતી]], માર્ટીનિક અને ગ્વાડેલૂપમાં તેઓની સંખ્યા જૂજ છે. ભારતીય મજૂરો અને તેમના અનુગામીઓએ અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પણ આ દેશોના વિકાસમાં સક્રિય થઈ પ્રદાન આપ્યું. ઓલ્ડ હાર્બર બેમાં પૂર્વ ભારતીયોના આગમનનો 13મી મેનો દિવસ આજે પણ જમૈકામાં ઊજવાય છે. જ્યારે 2003માં માર્ટીનિક ભારતીયોના આગમનની 150મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરાઈ હતી. 2004માં ગ્વાડેલૂપમાં પણ તે કરવામાં આવી હતી. આ ઉજવણી ફક્ત ભારતીય લઘુમતીઓની જ ઓળખ માટે નથી, પરંતુ ભારતીયોના સ્થાનિક સંસ્કૃતિ સાથેના ઐક્ય અને [[કૃષિ|ખેતી]]થી લઈને શિક્ષણ, રાજકારણ અને સમૃદ્ધ વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિને [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]] અને અન્ય સ્થાનિક સત્તાધારીવર્ગનું પણ સમર્થન છે. આ ઉજવણીમાં બે ટાપુની સમગ્ર બહુવંશીય પ્રજા ભાગ લે છે.<ref>{{Cite web |url=http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929041228/http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |url-status=dead }}</ref> ====યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકા==== {{Main|Indian American}} ભારતીયોએ ઉત્તર અમેરિકામાં સ્થળાંતર કરવાની શરૂઆત 1890માં કરી હતી. એબોટ્સ્ફોર્ડ, બ્રિટિશ કોલમ્બિયા અને કેનેડામાં છેલ્લાં 100 કરતા પણ વધુ વર્ષોથી શીખ-કેનેડિયન પ્રજા વસવાટ કરે છે. સરકારે ત્યાં મંદિર બાંધ્યુ એ પછી [[ભારત|ભારત]]ના હિંદુઓએ ત્યાં ઠરીઠામ થવાનું શરૂ કર્યું હતું. કેનેડામાં રહેતા શીખો જ્યારે ભારતમાં પોતાના ઘરે જાય છે ત્યારે તેઓ ઘણીવાર પોતાના સ્વજનોને આ મંદિર વિશે વાત કરે છે. આ બધી વાતો હિંદુઓને ઉત્તર અમેરિકામાં જઈને ત્યાં વસવાટ કરવા માટેના કારણો આપવામાં મદદરૂપ થતી. પ્રથમ હિંદુ પરિવાર 1889માં અહીં પહોંચ્યો હતો, જેમના માટે સરકારે ખાસ એક મંદિર બાંધી આપ્યુ હતું. આ મંદિરે વધુને વધુ હિંદુઓને અહીં આવવા માટે પ્રેર્યા હતા. જોકે ત્યાર પછી થોડા જ સમયમાં શહેરમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ થઈ ગયું હતું. પરંતુ શીખોને એવું કહીને મંદિરો બાંધવાની છૂટ નહોતી અપાઈ કે ‘શીખ હિંદુ ધર્મનો જ એક ફાંટો હોવાના કારણે તેમણે મંદિરમાં પૂજા કરવી જોઈએ નહીં તો, પૂજા ન કરવી જોઈએ.’ તેઓ પૂજાના અન્ય સ્થળો માટે વધારાનો ખર્ચ કરવા માંગતા ન હતા કારણ કે ત્યાં પહેલેથી આવા અનેક સ્થળો હતા. તેથી તેમણે શીખોને આવું કહ્યું હતું. ત્યાર પછી 75%થી પણ વધુ શીખો મંદિરોમાં પૂજા કરવા લાગ્યા હતા, જ્યારે લગભગ એકસોથી વધુ શીખોએ તેનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે, તેઓનો ધર્મ સ્વતંત્ર છે, તેથી તેમની પૂજાનું સ્થળ પણ અલગ જ હોવું જોઈએ. ત્યાર પછી શીખો આશરે 22 વર્ષ એટલે કે, 1911 સુધી તેમના હક માટે લડતા રહ્યા અને પ્રથમ ગુરુદ્વારાનું નિર્માણ થયું. જોકે આ ગુરુદ્વારા અમેરિકામાં નહીં પણ કેનેડામાં હતું, કારણ કે અમેરિકન સરકાર જાપાન અને યુરોપમાં યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતી. અત્યારે પણ અમેરિકામાં ખૂબ જ ઓછી અને કેનેડામાં ઘણી બધી ગુરૂદ્વારા છે. એબોટ્સ્ફોર્ડના સાઉથ ફ્રેઝર વે પરનું 1911માં નિર્માણ પામેલું ગુરૂદ્વારા ઉત્તર અમેરિકાનું સૌથી જૂનું શીખ મંદિર છે. યુ.એસ. (U.S.)માં 19 અને 20મી સદીમાં પણ બહારથી આવીને સ્થાયી થવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત થઈ હતી. જ્યારે વાનકુવરમાં શીખોનું આગમન થયું ત્યારે તેઓ એ હકીકતથી વાકેફ થયા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો એક હિસ્સો હોવા છતાં કેનેડામાં તેમનું કોઈ જ વજૂદ નથી, અહીં તેમની સાથે ખુલ્લેઆમ દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવતો. જોકે તેમાંના કેટલાક સફળ લોકોએ યુ.એસ. (U.S) જઈ સિયેટલ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં સ્થાયી થયા, એશિયાથી આવતા અનેક વહાણો તેમને આ બંદરો પર ઉતારતા હતા. આ લોકો મોટે ભાગે પંજાબ પ્રાંતના શીખો હતા. જોકે યુ.એસ. (U.S.) માં તો તેઓ ''હિંદુઓ'' તરીકે જ ઓળખાતા હતા. (કારણ કે એક સામાન્ય અમેરિકનના મનમાં એવી ગેરમાન્યતા હતી કે ભારતમાં બધા હિંદુ જ હોય અને બીજું મૂળ અમેરિકનો આ પ્રખ્યાત ઈમિગ્રેન્ટ્સ માટે એક ખાસ શબ્દ ઈચ્છતા હતા, જે બાદમાં તેમને ઈન્ડિયન તરીકે ઓળખવા લાગ્યા હતા). [[File:Bobby Jindal, official 109th Congressional photo.jpg|thumb|left|upright|બોબી જિન્દાલ, લ્યુસિઆના રાજ્યના 55માં અને વર્તમાન રાજ્યપાલ ]] આ દરમિયાન યુ.એસ. (US) માં એશિયાઈ સ્ત્રીઓના સ્થળાંતર તરીકે આવવા પર પ્રતિબંધ હતો, કારણ કે અમેરિકન સરકારે કેલિફોર્નિયા સહિત કેટલાક પશ્ચિમી રાજ્યો વતી 1917માં એક ખરડો પસાર કર્યો હતો, જે ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં ચાઈનીઝ, જાપાનીઝ અને ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સના પ્રવાહનો સામનો કરી રહ્યા હતા. પરિણામે કેલિફોર્નિયામાં રહેતા અનેક દક્ષિણ એશિયાઈ પુરુષોએ મેક્સિકન સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. આવા અનેક કુટુંબો કેલિફોર્નિયાની સેન્ટ્રલ વેલીમાં ખેડૂતો તરીકે જીવન વ્યતીત કરી રહ્યા હતા, આ પ્રક્રિયા આજે પણ ચાલુ છે. જોકે આ પહેલવહેલા ઈમિગ્રન્ટ્સને મતાધિકાર, ફેમિલિ રી-યુનિફિકેશન અને સિટીઝનશિપ જેવા હક અપાયા ન હતા. 1923માં સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિરુદ્ધ ભગત સિંઘ ઠિંડ'' નો ચુકાદો આપતા કહ્યું કે ભારતથી આવેલા લોકો (એ વખતે બ્રિટિશ ઈન્ડિયા, ઉદા. દક્ષિણ એશિયાઈ) નાગરિકત્વ માટે ગેરલાયક ઠરે છે. જોકે ત્યાર પછીના થોડા જ વર્ષોમાં ઠિંડ ન્યૂ યોર્કના નાગરિક હતા. ભગત સિંઘ ઠિંડ [[ભારત|ભારત]]ના શીખ હતા, જે ઓરેગોનમાં સ્થાયી થયા હતા, ઓરેગોનમાં પણ તેમણે નાગરિકત્વ માટે અરજી કરી હતી જે ફગાવી દેવાઈ હતી.<ref>http://www.pbs.org/rootsinthesand/i_bhagat1.html</ref> જોકે આશરે અર્ધી સદીના પ્રતિબંધ બાદ અને દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ પછી યુ.એસ. (US) ઈમિગ્રેશન પોલિસી (અમેરિકા અપ્રવાસી નીતિ) માં ફેરફાર કરીને બિન-ગોરા લોકોને પણ ફેમિલી રિ-યુનિફિકેશન (કુંટુંબ- એકીકરણ) માટે મંજૂરી આપવામાં આવી. આ ઉપરાંત એશિયાઈ લોકોને નાગરિકત્વ અને મતાધિકાર પણ આપવામાં આવ્યા. હવે 1940 પહેલાં આવેલા ઘણા પુરુષો પોતાના પરિવારને યુ.એસ. (U.S.) લાવી શકતા હતા, જેમાંના મોટા ભાગના કેલિફોર્નિયા અને પશ્ચિમી દરિયાપટ્ટી પર આવેલા રાજ્યોમાં સ્થાયી થયા હતા. ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સનો બીજો પ્રવાહ 50, 60, 1970 અને 1980ના દાયકાઓમાં આવ્યો. તેમાંના મોટા ભાગના લોકો શીખ હતા જે નવા ‘કલર બ્લાઈન્ડ’ ઈમિગ્રેશન લો થકી પોતાના પરિવાર સાથે જોડાઈ રહ્યા હતા, અને અન્ય લોકોમાં વ્યવસાયીઓ અને વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થતો હતો, જે સમગ્ર ભારતમાંથી અહીં આવ્યા હતા. શીત યુદ્ધના આ દિવસોમાં સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ એન્જિનિયરોની જરૂરિયાત સર્જાઈ, જેમાંના ઘણાં બધા ભારતીયો હતા. 1980 અને 1990 સુધીમાં ગુજરાતીઓ તે સાથે જ દક્ષિણ ભારતીયો પણ પહોંચી ગયા હતા. ''જોકે દક્ષિણ ભારતીય લોકો પંજાબી શીખો કરતા વધુ ન હતા,જ્યારે ગુજરાતીઓની સંખ્યા પંજાબીઓ કરતા પણ વધુ હતી. '' ભારતીયોમાં ''સૌથી મોટો સમૂહ ગુજરાતીઓ અને પંજાબીઓ'' નો હતો. (''needs citation'' - હવાલાની જરૂર છે). ઈમિગ્રન્ટ્સનો નવો અને કદાચ સૌથી મોટો પ્રવાહ ‘ઈન્ટનેટ બૂમ’ (ઈન્ટરનેટ ક્ષેત્રે આવેલી આકસ્મિક તેજી) દરમિયાન 1990ના અંતિમ અને વર્ષ 2000 પહેલાંના ગાળામાં આવ્યો. પરિણામે હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં વસતો સૌથી મોટો ડાયસ્પોરા સમાજ ભારતીયોનો છે, જેમની વસ્તી અંદાજે 2.7 મિલિયન છે. સૌથી પહેલાં યુએસ (US)માં આવેલા ભારતીયો ટેક્સી ડ્રાઈવર, મજૂર, ખેડૂત કે નાના વેપારીઓ હતા, જ્યારે ત્યાર પછીના ભારતીયો વ્યવસાયી અથવા તો અહીં જ સ્નાતક થઈને કોઈ વ્યવસાયમાં ગયા હોય એ લોકો હતા. તેઓ હાઈ-ટેક ઈન્ડસ્ટ્રીના પ્રતાપે અત્યંત ધનિક બન્યા હતા, અને કદાચ તેઓ અહીંના સૌથી સમૃદ્ધ ઈમિગ્રન્ટ્સ છે. તેઓ જીવનમાં દરેક સ્તરે પ્રગતિ કરી છે, ખાસ કરીને શિક્ષણ, ઈન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી અને મેડિસિનમાં. ફક્ત 2007-08માં જ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓમાં ભારતીય મૂળના 4000થી પણ વધુ પ્રોફેસર અને 84,000 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ હતા. ધ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ફિઝિશિયન ઓફ ઈન્ડિયન ઓરિજિનમાં 35,000 સભ્ય છે. ''ફોર્ચ્યુન મેગેઝીને'' 2000માં કરેલા એક અંદાજ મુજબ [[સિલિકૉન વૅલી|સિલિકોન વેલી]]ના ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિકો $250 બિલિયનનું ટર્નઓવર કરે છે. અમેરિકન સરકાર દ્વારા નિયુક્ત એક ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિએ આપેલા અહેવાલ મુજબ, બિન-નિવાસી ભારતીય સમુદાયની સામૂહિક સંપત્તિ આશરે એક ટ્રિલિયન ડોલર જેટલી હોવાનો અંદાજ છે.[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012084827/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477 |date=2012-10-12 }} હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં ભારતીય ડાયાસ્પોરા ન્યૂ યોર્ક જેવા મેટ્રોપોલિટન શહેરોમાં સ્થાયી થયો છે. (યુ.એસ. (U.S.) સેન્સસના 2007 અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વેના અંદાજ મુજબ અહીં 5,75,541 એમ સૌથી વધુ ભારતીય અમેરિકનો વસે છે). આ ઉપરાંત તેઓ વોશિંગ્ટન, બોસ્ટોન, ફિલાડેલ્ફિયા, એટલાન્ટા, શિકાગો, ડલાસ, લોસ એન્જલસ, સાન ફ્રાન્સિસ્કો, ડેટ્રોઈટ અને હ્યુસ્ટન જેવા લગભગ દરેક મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં ભારતીયોની વસ્તી છે. ===યુરોપ=== ====યુનાઈટેડ કિંગડમ==== {{Main|British Indian|Indian community of London}} [[File:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|thumb|upright|ફ્રેડી મર્ક્યુરી, જાણીતા ગાયક અને ખૂબ જ સફળ રૉક બેન્ડ ક્વીનના સ્થાપક, જેઓ પરસી મૂળના હતા અને ભારતમાં ઊછર્યા હતા. ]] હાલ યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સની ત્રીજી પેઢી વસી રહી છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ યુકે (UK)માં વસતા ભારતીયો [[એશિયા|એશિયા]] બહારની સૌથી મોટી બહુમતી છે, જ્યારે વસ્તીની રીતે તેઓ બીજા નંબરનો સૌથી મોટો સમાજ છે, ફક્ત [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] જ યુકે (UK) કરતા ભારતીયોની વધુ વસ્તી ધરાવે છે, જ્યારે તે કેનેડાની લગોલગ છે. યુનાઈટેડ કિંગ્ડમની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ સાથે ભારતીય સંસ્કૃતિ સતત ઐક્ય સાધી રહી છે, જેની સૌથી ઉત્તમ ‘વિદેશી’ અસર ''માય બ્યુટિફૂલ લોન્ડ્રેટ'' જેવી ફિલ્મો સહિત હાલમાં આવેલી કૌટુંબિક ફિલ્મ ''બેન્ડ ઈટ લાઈક બેકહામ'' માં દેખાઈ રહી છે. આ ઉપરાંત ભારતીય વાનગીઓ પણ બ્રિટિશ ભોજનનો અતૂટ હિસ્સો બની ચૂકી છે. યુકે (UK)રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી એપ્રિલ 2001 મુજબ<ref>http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=13675</ref> યુકે (UK)માં ભારતીય મૂળના 1,051,800 લોકો વસવાટ કરે છે. જેમાં મોટે ભાગે તમિલો, પંજાબીઓ, ગુજરાતીઓ, બંગાળીઓ અને એંગ્લો ઈન્ડિયનોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીયોની કુલ વસ્તીમાં હિંદુઓ 45%, શીખો 29%, મુસ્લિમો 13% અને ખ્રિસ્તીઓ 5% છે. જ્યારે બાકીનામાં (15,000) જૈન, પારસી, બૌદ્ધ અને અન્ય લોકો કે જેમણે પોતાના ધર્મ તરીકે કંઈ જ દર્શાવ્યું નથી તેમનો સમાવેશ થાય છે. 2005ના આંકડાઓ પ્રમાણે ઈંગ્લેન્ડની કુલ વસ્તીમાં 2.41% એટલે કે, લગભગ 1,215,400 (જુઓ ઈંગ્લેન્ડની વસ્તીવિષયક માહિતી) લોકો ભારતીયો છે, જોકે તેમાં મિશ્ર વંશના લોકોનો સમાવેશ નથી કરાયો. જ્યારે 2008માં પણ આ જ વલણ ચાલુ રહેતા યુકે (UK)માં ભારતીયોની વસ્તી (મિશ્ર વંશીય ભારતીયો સહિત) 1,600,000થી પણ વધુ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |title=યુ.કે.માં વસતા 1.6 મિલિયન ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323131038/http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |url-status=dead }}</ref> યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં મોટા ભાગના ભારતીયો લંડન, મિડલેન્ડ્સ, નોર્થ વેસ્ટ અને યોર્કશાયરમાં સ્થાયી થયા છે. સ્કોટલેન્ડ, વેલ્સ, નોર્થન આયર્લેન્ડ અને અન્ય પ્રદેશોમાં તેમની વસ્તી જૂજ છે. યુનાઈડેટ કિંગ્ડમાં અંગ્રેજી પછી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] છે. પંજાબી બોલતા 2,300,000 લોકો સહિત અન્ય દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓ પણ ભારતીયોમાં સામાન્ય છે. (2,300,000?? સ્રોત સ્રોત? આંકડા ખૂબ ઉંચા છે.) (* આકડા ખોટા છે, ભાષ બોલનારાઓની સંખ્યા ભારતીય વસ્તીથી વધુ હોઈ શકે નહીં.) ===મધ્ય પૂર્વ=== મધ્ય પૂર્વમાં ખાસ કરીને પર્શિયન ખાડીના પાડોશી એવા તેલ સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમાં પણ ભારતીયોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે, જ્યાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]] અને અન્ય દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાંથી આવેલા ભારતીયો છે. તેલના અર્થતંત્રમાં આવેલી આકસ્મિક તેજી દરમિયાન રોજગારી મેળવવા તેઓ મજૂરી અને કારકૂનીનું કામ મેળવવા ખાડી દેશો તરફ વળ્યા હતા. જોકે અહીં ભારતીયો અને અન્ય વિદેશીઓ સહેલાઈથી નાગરિક બની શકતા નથી. તેમણે પોતાનો ભારતીય પાસપોર્ટ જમા કરાવી દેવો પડે છે, મોટા ભાગના ખાડી દેશોમાં [[નાગરિક|નાગરિકત્વ]] કે કાયમી વસવાટનો કોઈ અવકાશ નથી. ભારતીય લોકો ખાડી દેશોમાં કામ કરવાનું પસંદ કરે છે તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતમાં તેજ કામ માટેનું જે વળતર મળે છે તેના કરતા અનેકગણું વળતર અહીં મળે છે, બીજું ભૌગોલિક રીતે પણ તેઓ [[ભારત|[[ભારત]]]] જેવી સમાનતા ધરાવે છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ જીસીસી (GCC)માં ભારતીય ડાયસ્પોરા મોટા પ્રમાણમાં કાર્યરત છે. 2005માં યુનાઈટેડ આરબ અમિરાતની કુલ વસ્તીના 40% લોકો ભારતીયો હતા. ગલ્ફ કો-ઓપરેશન કાઉન્સિલમાં [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]], [[કુવૈત|કુવૈત]], [[બહેરીન|બહેરીન]], કતાર, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત અને [[ઓમાન|ઓમાન]]નો સમાવેશ થાય છે. ગલ્ફ કોર્પોરેશન કાઉન્સિલ દેશોમાં એનઆઈઆઈ (NRI)ની વસ્તી આશરે 6,000,000 (2006-07) છે, જેમાંના 1,500,000 લોકો માત્ર યુએઈ (UAE)માં વસે છે. આ ભારતીયોમાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]ના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. એનઆરઆઈ (NRI) પોતાના પર નિર્ભર [[ભારત|ભારત]] સ્થિત કુટુંબીજનોને ખૂબ મોટી રકમ મોકલે છે. એક આંકડા મુજબ તેઓ પ્રતિ વર્ષ યુએસડી (USD) 10 બિલિયન ડોલર કરતા પણ વધુ રકમ ભારત મોકલે છે. (જેમાં વિધિસર અને અવિધિસરની એમ બંને પ્રકારની ચેનલનો સમાવેશ થાય છે). (સ્રોતઃ એસ. કડવેના સંશોધન મુજબ, 2007). === ઓશેનિયા=== ====ઓસ્ટ્રેલિયા ==== {{Main|Indian Australian}} 2009ના આંકડાઓ મુજબ એવો અંદાજ છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં 405,000થી પણ વધુ ભારતીય મૂળ ધરાવતા ઓસ્ટ્રેલિયનો છે, જેમાંના 308,542 ભારતમાં જન્મ્યા હતા.<ref name="theage.com.au">{{cite news| url=http://www.theage.com.au/national/asiaborn-population-matching-local-born-20100729-10y2h.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Asia-born population matching local born | first=Tim | last=Colebatch | date=July 30, 2010}}</ref> એવું કહેવાય છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયમાં પ્રથમ ભારતીય કેપ્ટન કુકના વહાણમાં આવ્યો હતો.{{Citation needed|date=July 2007}} માર્ગો અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ થયો એ પહેલાં અનેક ભારતીયો અહીં ઊંટલારીઓ પર સવાર થઈને આવ્યા હતા. તેઓ રણપ્રદેશોમાં ઊંટો દ્વારા જ ચીજવસ્તુઓની હેરાફેરી અને સંદેશાવ્યવહાર કરતા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પહેલવહેલાં આવેલા પંજાબીઓમાં કરીમ બક્ષ પણ હતા, જે એક નાના ફેરિયા તરીકે 1893માં બેન્ડિગો આવ્યા હતા, જ્યારે સરદાર બીર સિંઘ જોહલ 1895માં અને સરદાર નારાયણ સિંઘ હેયર 1898માં અહીં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન અનેક પંજાબીઓએ વિક્ટોરિયન ફિલ્ડમાં સોનાના વેપારમાં ઝૂકાવ્યું હતું. ભારતીયો ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ 20મી સદીની શરૂઆતમાં જ આવ્યા હતા, જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ભારત બંને બ્રિટિશરોના પરગણાં હતા. આ દરમિયાન ભારતીય શીખોએ દક્ષિણ ક્વિન્સલેન્ડમાં કેળાના ખેતરોમાં મજૂરો તરીકે આવવાની શરૂઆત કરી હતી. આજે તેમાંના મોટા ભાગના લોકો વુલગુલગા શહેરમાં વસવાટ કરી રહ્યા છે (જે [[સીડની|સિડની]] અને બ્રિસબેનની વચ્ચે આવેલું છે). અહીંના અનેક લોકો કેળાના ખેતરોમાં મજૂરી કરનારા ભારતીયોના વંશજો છે, જેમની પાસે અત્યારે પોતાની માલિકીના ખેતરો છે. વુલગુલગામાં બે શીખ ગુરૂદ્વારા આવેલા છે. જેમાંની એક ગુરૂદ્વારામાં શીખ ધર્મને લગતું મ્યુઝિયમ પણ ઊભું કરાયું છે. 947 પછી ભારતમાં જન્મેલા અનેક બ્રિટન અને એન્ગ્લો ઈન્ડિયનો ઓસ્ટ્રેલિયા આવ્યા હતા. આવા હજારો બ્રિટિશ નાગરિકત્વએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, પરંતુ વસ્તી ગણતરીમાં આજે પણ તેમની ‘ઈન્ડિયન’ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે. 1980માં વ્હાઈટ ઓસ્ટ્રેલિયા પોલિસીનો મૃત્યુઘંટ વાગ્યા બાદ ભારતીયોનો ત્રીજો પ્રવાહ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આવ્યો. આ પોલિસી વિખેરી નાંખ્યા પછી અનેક ભારતીય શિક્ષકો અને ડોક્ટરો ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયા. ત્યાર પછી આઈટી (IT)ની ક્રાંતિ દરમિયાન અનેક ભારતીયો અહીં આવ્યા. જેમાં 1976 પછી બહુ મોટા પ્રમાણમાં સોફ્ટવેર વ્યવસાયીઓ ઓસ્ટ્રેલિયા પહોંચ્યા. ફિજિમાં 1987 અને 2000ના વારસાગત લશ્કરી શાસનમાં પલટા દરમિયાન અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ પ્રયાણ કર્યું, જેથી આજે પણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ફિજિયન-ઈન્ડિયનોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે. ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા ભારતીય સમાજના ચિહ્નો બદલવામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં અગાઉ શિક્ષિત વ્યવસાયિકોની જેમ ફિજિયન-ઈન્ડિયનો પણ મોટે ભાગે વ્યવસાયિકો હતા, જ્યારે બાકીના કેટલાક નાના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો હતા. હાલ અહીં આવતા ઈમિગ્રન્ટ્સમાં એન્જિનયરો, ટૂલ મેકર્સ, પૂર્વ આફ્રિકામાંથી આવતા [[ગુજરાત|ગુજરાતી]] વેપારી કુટુંબો અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયેલા ભારતીયોના પરિવારજનોનો સમાવેશ થાય છે. સરકારી ભંડોળના અભાવે ઓસ્ટ્રેલિયાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને તગડી ફી વસૂલીને પ્રવેશ આપે છે. અહીંની અનેક યુનિવર્સિટીએ ભારત સહિત અન્ય એશિયાઈ દેશોમાં પોતાના કાયમી પ્રતિનિધિની નિમણૂક કરી છે. તેઓને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ઓસ્ટ્રેલિયામાં શૈક્ષણિક હેતુથી આકર્ષવા બદલ પગાર ચૂકવવામાં આવે છે. ફક્ત 2006-2007માં જ ઓસ્ટ્રેલિયામાં 34,136 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના વિઝા મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા<ref>{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205165146/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |url-status=dead }}</ref>; જ્યારે 2002-2003માં ફક્ત 7,603 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને જ વિઝા અપાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |title=બુક1 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928165952/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સના મતે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા કુલ ભારતીયો પૈકી 87%ની ઉંમર 50થી ઓછી છે, જ્યારે 83%થી પણ વધુ વસ્તી અંગ્રેજી ભાષામાં નિપૂણ છે. અહીં મોટા ભાગની વસ્તી હિંદુ અને શીખ છે, જ્યારે બાકીના લોકોમાં ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=July 2007}} ====ન્યૂઝીલેન્ડ==== [[File:Anand Satyanand.JPG|thumb|upright|ન્યૂઝિલેન્ડના વર્તમાન ગવર્નર જનરલ, આનંદ સત્યાનંદ ભારતીય મૂળના છે. ]] ભારતીયોએ 18મી સદીમાં પૂર્વાધમાં મોટે ભાગે બ્રિટિશ જહાજોમાં ક્રૂ મેમ્બર તરીકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં આવવાની શરૂઆત કરી હતી. ન્યૂઝીલેન્ડમાં સૌથી પહેલાં 1815માં આવેલો ભારતીય બે ઓફ આઈલેન્ડ્સમાં તેની માઓરી પત્ની સાથે રહેતો હતો એવું મનાય છે. ત્યાર પછી 1899માં ‘બ્રિટિશ જન્મ અને પિતૃત્વ’ ન હોય એવા લોકોને દૂર રાખવા એક કાયદો બનાવવામાં આવ્યો, આમ છતાં 19 અને 20મી સદીમાં ભારતીયોની વસ્તીમાં ધીમે ધીમે વધારો થયો. અન્ય દેશોની જેમ ન્યૂઝીલેન્ડમાં પણ ભારતીયો સમગ્ર દેશમાં વિખરાયેલા છે અને તેમાંના મોટા ભાગના લોકો ફળફળાદિ અને શાકભાજી તથા કરિયાણાની દુકાનો જેવા નાના વેપાર-ધંધાના માલિકો છે. હાલની સ્થિતિ પ્રમાણે અહીં વસતા મોટા ભાગના ભારતીય ન્યૂઝીલેન્ડર્સ મૂળ [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના છે. 1980માં ઈમિગ્રેશન પોલિસીમાં બદલાવ આવ્યા પછી અનેક [[ભારત|ભારતીયો]], પાકિસ્તાનીઓ અને બાંગ્લાદેશીઓ અહીં આવ્યા હતા. જ્યારે ફિજિમાં 1987 અને 2000માં લશ્કરી શાસનનો પલટો આવતા અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનો ન્યૂઝીલેન્ડ આવ્યા હતા. જેમાં ડ્યુનેડિનના મેયર સુખી ટર્નર, ક્રિકેટર દીપક પટેલ, ગાયિકા આરાધના અને હાલના ગવર્નર જનરલ આનંદ સત્યાનંદ જેવા અનેક જાણીતા ઈન્ડિયન ન્યૂ ઝીલેન્ડર્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>Indians in ''Te Ara: the Encyclopedia of New Zealand'' : http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813083729/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en |date=2009-08-13 }}</ref> ==આંકડા== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#EFEFEF" | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[આફ્રિકા|આફ્રિકા]]''' | | '''2,800,000''' + | |- | {{flag|South Africa}} | ઈન્ડિયન સાઉથ આફ્રિકન્સ, ,<br>સાઉથ આફ્રિકામાં એશિયનો | 1,300,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204713/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |url-status=dead }}</ref> | 2.7 % |- | {{flag|Mauritius}} | ભારતીય-મોરેશિયસ | 855,000 | 68.3% |- | {{flag|Réunion}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ભારતીય મૂળના રિયુનાન્નિસ, મલબાર | 220,000<ref name="ch8">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AJxU0geu?url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |url-status=dead }}</ref> | 28% |- | {{flag|Kenya}} | કેન્યામાં ભારતીયો | 100,000<ref name="ch8"></ref> | 0.3% |- | {{flag|Tanzania}} | તાન્ઝાનિયામાં ભારતીયો | 90,000<ref name="ch8"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Uganda}} | યુગાન્ડામાં ભારતીયો | 90,000 | 0.3% |- | {{flag|Madagascar}} | મડાગાસ્કરમાં ભારતીયો | 28,000<ref name="ch8"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Nigeria}} | ભારતીય ભાષાશાળાઓ | 25,000<ref name="ch8"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Mozambique}} | મોઝામ્બિકમાં ભારતીયો | 21,000<ref name="ch8"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Libya}} | | 20,000<ref name="ch3"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Zimbabwe}} | ઝિમ્બાબ્વેમાં ભારતીયો | 16,000<ref name="ch8"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Botswana}} | બોત્સવાનામાં ભારતીયો | 9,000<ref name="ch8"></ref> | 0.5% |- | {{flag|Zambia}} | ઝામ્બિયામાં ભારતીયો | 6,000<ref name="ch8"></ref> | 0.05% |- | {{flag|Seychelles}} | ઈન્ડો-શેશેલવા | 5,000<ref name="ch8"></ref> | 6.2% |- | {{flag|Ghana}} | | 3,800<ref name="ch8"></ref> | 0.017% |- | {{flag|Eritrea}} | | 1,753<ref name="littleindia"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Côte d'Ivoire}} | | 300<ref name="littleindia"></ref> | 0.0017% |- | {{flag|Namibia}} | | 110<ref name="littleindia"></ref> | 0.005% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[એશિયા|એશિયા]]''' | | '''9,800,000''' + | |- | {{flag|Nepal}} | | 4,000,000<ref>[http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm જ્યાં મોટુ ત્રાસરૂપ હોઈ શકે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606130556/http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm |date=2011-06-06 }}. ધ હિન્દુ. જાન્યુઆરી 07, 2001</ref> | 14.7% |- | {{flag|Malaysia}} | મલેશિયન ભારતીય, શિટ્ટી, તમિલ ડાયસ્પોરા | 2,400,000 | 8.7% |- | {{flag|Burma}} | બર્મિ ભારતીય , મ્યાનમાર ભારતીય મુસ્લિમો,<br>ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન્સ | 2,000,000<ref name="littleindia">[http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html 2001માં બહાર વસતા ભારતીયોની સંખ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020151535/http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html |date=2006-10-20 }}. નાનું ભારત.</ref> | 4.2% |- | {{flag|Sri Lanka}} | શ્રીલંકાના તમિલ ભારતીયો (જેઓ મૂળ શ્રીલંકાના તમિલ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત છે) | 850,000<ref>2001 માટે માહિતી. લાલ, બારિજ. વી તરફથી. (Gen. ed.), ધી એન્સાઈક્લોપિડિયા ઓફ ધી ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા. સિંગાપોર: એડિસન્સ ડિલિર મિલ્લેટ , 2006, પેજ.144</ref> | 4.4% |- | {{flag|Singapore}} | ભારતીય સિંગાપોરિઅન, તમિલ ડાયસ્પોરા | 320,000 | 6.6% |- | {{flag|Thailand}} | થાઈલેન્ડમાં ભારતીયો | 65,000 | |0.૭% |- | {{flag|Hong Kong}} | હૉન્કોંગમાં એશિયનો, હૉન્કકોન્ગમાં ભારતીયો | 40,000 | 0.6% |- | {{flag|Philippines}} | ફિલિપિન્સમાં એશિયનો | 38,000<ref name="littleindia"></ref><ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |title=ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062622/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.04% |- | {{flag|Indonesia}} | ભારતીય ઈન્ડોનેશિયન /0}, [[તમિલ ડાયસ્પોરા]] | 25,000<ref name="littleindia"></ref> | 0.01% |- | {{flag|Japan}} | જાપાનમાં ભારતીયો | 22,335<ref>{{Cite web |url=http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229002907/http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.02% |- | {{flag|Maldives}} | | 9,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104932/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |url-status=dead }}</ref> | 3.1% |- | {{flag|Brunei}} | | 7,600<ref name="littleindia"></ref> | 2% |- | {{flag|South Korea}} | | 2,700<ref name="littleindia"></ref> | 0.006% |- | {{flag|Bhutan}} | | 1,500<ref name="littleindia"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Kazakhstan}} | | 1,200<ref name="ch2"></ref> | 0.08% |- | {{flag|Afghanistan}} | | 1,000<ref name="ch2"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Uzbekistan}} | | 700<ref name="ch2"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Turkmenistan}} | | 700<ref name="ch2"></ref> | 0.014% |- | {{flag|Vietnam}} | વિએતનામમાં ભારતીયો | 320<ref name="littleindia"></ref> | 0.0004% |- | {{flag|Cambodia}} | | 300<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Laos}} | | 125<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Kyrgyzstan}} | | 100<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''મધ્ય પૂર્વ''' | | '''4,200,000''' + | |- | {{flag|Saudi Arabia}} | અરમ રાજ્યોમાં હિન્દુવાદ | 1,500,000<ref name="ch3">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175534/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |url-status=dead }}</ref> | 6.1% |- | {{flag|United Arab Emirates}} | યુનાઈટેડ અરમ અમિરાતમાં ભારતીયો | 1,300,000<ref>{{Cite web |url=http://www.indiadaily.com/editorial/12988.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201051559/http://indiadaily.com/editorial/12988.asp |url-status=dead }}</ref> | 31.7% |- | {{flag|Kuwait}} | | 580,000<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/ET-Cetera/A-microcosm-of-India-in-the-heart-of-oil-rich-Kuwait/articleshow/4370105.cms તેલ સૃદ્ધ કુવૈતના હૃદયમાં વસતા ભારતીયોની નાનકડી દુનિયા]</ref> | 21.6% |- | {{flag|Oman}} | | 450,000<ref name="ch3"></ref> | 17.5% |- | {{flag|Bahrain}} | | 150,000<ref name="ch3"></ref> | 19% |- | {{flag|Qatar}} | | 125,000<ref name="ch3"></ref> | 15.7% |- | {{flag|Israel}} | ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો, ભારતીય યુદીઓ | 45,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |title=ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011172532/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.7% |- | {{flag|Lebanon}} | | 11,000<ref name="littleindia"></ref> | 0.27% |- | {{flag|Yemen}} | | 9,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2015-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616033959/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.04% |- | {{flag|Syria}} | | 1,800<ref name="littleindia"></ref> | 0.009% |- | {{flag|Iran}} | ઈરાનમાં ભારતીયો | 800<ref name="ch2">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104813/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.001% |- | {{flag|Turkey}} | તુર્કીમાં ભારતીયો | 300<ref>{{Cite web |url=http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062458/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.0004% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[યુરોપ|યુરોપ]]''' | | '''1,768,834+''' <ref name="population">[http://www.nriol.com/indiandiaspora/indian-overseas-population.asp ભારતીય વસ્તીવૃદ્ધિદર]</ref> | |- | {{flag|United Kingdom}} | બ્રિટીશ ભારતીય | 1,053,411 (2001)<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=The UK population: By ethnic group, April 2001|publisher=Office for National Statistics|access-date=4 April 2010}}</ref><br>ઈંગ્લેન્ડ 1,316,000 (2007)<ref>{{Cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1270403620234&enc=1&dsFamilyId=1809 |title=ઈંગ્લેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2021-07-16 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016223156/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1270403620234&enc=1&dsFamilyId=1809 |url-status=dead }}</ref><br>સ્કોટલેન્ડ 17,000 (2001)<ref>{{Cite web |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |title=સ્કોટલેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031194404/http://gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |url-status=dead }}</ref><br>વેલ્સ 8,200 (2001)<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp |title=વેલ્સમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html |url-status=dead }}</ref><br>નોર્થન આયર્લેન્ડ 1,600 (2001)<ref>[http://www.bbc.co.uk/northernireland/schools/11_16/citizenship/ethnic-minorities/wholiveshere02.shtml નોર્થન આયર્લેન્ડમાં ભારતીયો ]</ref> | 1.8%<br>2.6%<br>0.3%<br>0.3%<br>0.1% |- | {{flag|Netherlands}} | હિન્દુસ્તાનિઅન | 110,000<ref name="ch11">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226012259/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.7% |- | {{flag|Italy}} | ઈટાલીમાં ભારતીયો | 71,500<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Portugal}} | પોર્ટુગલમાં ભારતીય | 70,000<ref name="ch11"></ref> | 0.66% |- | {{flag|France}} | ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા | 65,000<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Russia}} | રશિયામાં ભારતીયો | 40,000<ref>{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=: રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}</ref> | 0.01% |- | {{flag|Germany}} | જર્મનીમાં ભારતીયો | 35,000<ref name="ch11"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Spain}} | સ્પેનમાં ભારતીય સમુદાય | 29,000<ref name="ch11"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Switzerland}} | | 13,500<ref name="ch11"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Austria}} | | 11,945<ref name="ch11"></ref> | 0.15% |- | {{flag|Sweden}} | | 11,000<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Belgium}} | બેલ્જિયમમાં ભારતીયો | 7,000<ref name="ch11"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Greece}} | | 7,000<ref name="ch11"></ref> | 0.06% |- | {{flag|Norway}} | | 5,630<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Denmark}} | | 5,500<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Ukraine}} | | 3,500<ref name="ch11"></ref> | 0.007% |- | {{flag|Republic of Ireland}} | | 1,600<ref name="ch11"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Romania}} | | 1,200<ref>{{Cite web |url=http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619092614/http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.0055% |- | {{flag|Finland}} | | 1,170<ref name="ch11"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Poland}} | | 825<ref name="ch11"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Cyprus}} | | 300<ref name="ch11"></ref> | 0.24% |- | {{flag|Slovakia}} | | 100<ref name="ch11"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Lithuania}} | | 100<ref name="ch11"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Bulgaria}} | | 20<ref name="ch11"></ref> | 0.0003% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]''' | | '''4,500,000''' + | |- | {{flag|United States}} | ભારતીય અમેરિકી, ઈન્ડો-કેરેબિયન અમેરિકન | 2,765,815<ref name="uscensus">[http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format= એશિયન ભારતીય વસ્તીનો અંદાજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606031226/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |date=2011-06-06 }} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સેસ બ્યુરો. સુધારો 25 જૂન 2009.</ref> | 0.9% |- | {{flag|Canada}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન , તમિલ કેરેબિયનો | 962,665<ref>{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All |title=એથ્નિક ઓરિજિન્સ, 2006 કાઉન્ટ્સ, કેનેડા માટે, પ્રાંતો અને વિસ્તારો - 20% સેમ્પલ ડેટા |access-date=2021-08-18 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205060008/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All |url-status=dead }}</ref> | 2.9% |- | {{flag|Jamaica}} | ઈન્ડો-જમૈકન | 90,000<ref>http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=102818&amp;rog3=JM/</ref> | 3.4% |- | {{flag|Guadeloupe}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ઈન્ડો-ગેડેલૌપિઅન | 55,000 | 13.6% |- | {{flag|Cuba}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન , એશિયન લેટિન એમરિકન | 34,000<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=CU</ref> | 0.3% |- | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 21,500{{Citation needed|date=January 2008}} | 19.7% |- | {{flag|Grenada}} | ઈન્ડો-ગ્રેનાડિઅન્સ | 12,000 | 11.7% |- | {{flag|Martinique}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ઈન્ડો-મર્ટનિક્વેલ | 43,600 | 10% |- | {{flag|Saint Lucia}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 4,700 | 2.8% |- | {{flag|Puerto Rico}}''([[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]])'' | એશિયન લેટિન અમેરિકન , ઈન્ડો કેરેબિયન | 4,500{{Citation needed|date=January 2008}} | 0.1% |- | {{flag|Barbados}} | બારબોડોસમાં ભારતીયો | 2,200<ref name="littleindia"></ref> | 0.8% |- | {{flag|Saint Kitts and Nevis}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 1,100<ref name="littleindia"></ref> | 2.6% |- | {{flag|Netherlands Antilles}} ''([[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]])'' | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 600<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=NT</ref> | 0.3% |- | {{flag|Belize}} | બ્રાઝિલમાં ભારતીયો | 500<ref name="littleindia"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Mexico}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 400<ref name="littleindia"></ref> | 0.0004% |- | {{flag|Antigua and Barbuda}} | Indo-Caribbean | 300<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=AC&amp;sf=primarylanguagename&amp;so=asc</ref> | 0.4% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]''' | | '''510,000''' + | |- | {{flag|Trinidad and Tobago}} | ઈન્ડો-ત્રિનિદદિયન | 525,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227222826/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |url-status=dead }}</ref> | 40.2% |- | {{flag|Guyana}} | ઈન્ડો-ગાયનિસ | 327,000 | 43.5% |- | {{flag|Suriname}} | ઈન્ડો-સૂરિનામ | 135,000 | 27.4% |- | {{flag|Panama}} | પાનામામાં ભારતીયો | 20,000 | 0.3% |- | {{flag|Brazil}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 1,900<ref name="littleindia"></ref> | 0.001% |- | {{flag|Argentina}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 1,600<ref name="littleindia"></ref> | 0.004% |- | {{flag|Chile}} | ચિલીમાં ભારતીયો | 1,400<ref name=<ref>{{Cite web |url=http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |title=: 09 ઓક્ટોબર 08 ભારત દઢલાની : "ધી હિન્દુ કોમ્યુનિટી ઈન ચિલી ફિલ્સ લાઈક હોમ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108020707/http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |url-status=dead }}</ref> | 0.004% |- | {{flag|Venezuela}} | વેનેઝુએલામાં ભારતીયો | 690<ref name="littleindia"></ref> | 0.0026% |- | {{flag|Peru}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 145<ref name="littleindia"></ref> | 0.0005% |- | {{flag|Uruguay}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 90-100<ref>[http://www.scribd.com/doc/6340631/BLA-Article-for-Indian-in-Uruguay]</ref> | 0.001% |- | {{flag|Colombia}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 20<ref name="littleindia"></ref> | 0.00004% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''ઓશેનિયા''' | | '''850,000''' + | |- | {{flag|Fiji}} | ફિજિમાં ભારતીયો | 340,000 | 40.1% |- | {{flag|Australia}} | ભારતીય ઓસ્ટ્રેલિયન | 405,000+<ref name="theage.com.au"></ref> | 2.0% |- | {{flag|New Zealand}} | ઈન્ડો-કિવી | 105,000<ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511105223/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |url-status=dead }}</ref> | 2.6% |- |- bgcolor="#ccccff" | '''પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા ''' | | ~'''24,000,000''' | |- |} ==આ પણ જુઓ== <div> *શિટ્ટી *પ્રવાસી ભારતીય સુવિધા કેન્દ્ર *દેસી *ડોમ લોકો *લોમ લોકો *રોમાની લોકો *એલામ *એનઆરઆઈઓની યાદી * તમિલ ડાયસ્પોરા *મિતાન્નિ *ઈન્ડોફોબિઆ *ભારતીય રાજ્ય * પૂર્વીય આફ્રિકામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા * 1962માં બર્મામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી * 1972માં યુગાન્ડામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી * ઝાંઝીબાર ક્રાંતિ *પંજાબી ડાયસ્પોરા *બાંગ્લાદેશી ડાયસ્પોરા *પાકિસ્તાની ડાયસ્પોરા *શ્રીલંકા તમિલ ડાયસ્પોરા * ભારતીય આગમન દિવસ </div> ==નોંધ== <references group="note"></references> ==સંદર્ભો== {{reflist|3}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.oifc.in/ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન ફેસિલેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831052926/https://oifc.in/ |date=2020-08-31 }} અ નોટ-ફોર-પ્રોફિટ પલ્બીક પ્રાઈવેટ ઈનિશેટિવ બિટવીન ધી મિનિસ્ટ્રી ઓફ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન અફેર્સ (ઓમઓઆઈએ (MOIA)) એન્ડ કોન્ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન ઈન્ડસ્ટ્રી (સીઆઈઆઈ (CII)). * [http://indiandiaspora.nic.in/ ભારતીય ડાયસ્પોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815081659/http://indiandiaspora.nic.in/ |date=2010-08-15 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા વેબાસાઈટ * [http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php ભારતીય ડાયસ્પોરા; ધી નેશનલ પોર્ટલ ઓફ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031090840/http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php |date=2010-10-31 }} * [http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા ઈન ન્યૂઝિલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116193616/http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ |date=2016-11-16 }}, અ બિબ્લિઓગ્રાફી ઓફ પબ્લીશ્ડ સોર્સ * [http://www.mpnricentre.nic.in/ એનઆરઆઈ મધ્ય પ્રદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721172346/http://www.mpnricentre.nic.in/ |date=2011-07-21 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ વેબસાઈટ {{NRI-PIO}} {{DEFAULTSORT:Non-Resident Indian And Person Of Indian Origin}} [[Category:ભારતીય ડાયસ્પોરા]] [[Category:ગુયાનામાં જાતીય જૂથો]] [[Category:અટકમાં જાતીય જૂથો]] 66umr3zc1nxc94vemce5jd7d9qlb32f 0 31798 905458 905060 2026-09-22T02:10:31Z InternetArchiveBot 63183 Add 4 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905458 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Officeholder |name = Hillary Rodham Clinton |image = Hillary Clinton official Secretary of State portrait crop.jpg |office = [[List of Secretaries of State of the United States|67th]] [[United States Secretary of State]] |president = [[Barack Obama]] |deputy = [[Jim Steinberg]] |term_start = January 21, 2009 |term_end = |predecessor = [[Condoleezza Rice]] |successor = |jr/sr2 = United States Senator |state2 = [[New York]] |term_start2 = January 3, 2001 |term_end2 = January 21, 2009 |preceded2 = [[Daniel Patrick Moynihan]] |succeeded2 = [[Kirsten Gillibrand]] |office3 = [[First Lady of the United States]] |term_start3 = January 20, 1993 |term_end3 = January 20, 2001 |preceded3 = [[Barbara Bush]] |succeeded3 = [[Laura Bush]] |office4 = [[First Lady of Arkansas]] |term_start4 = January 11, 1983 |term_end4 = December 12, 1992 |predecessor4 = [[Frank D. White|Gay Daniels White]] |successor4 = [[Jim Guy Tucker|Betty Tucker]] |term_start5 = January 9, 1979 |term_end5 = January 19, 1981 |predecessor5 = [[David Pryor|Barbara Pryor]] |successor5 = [[Frank D. White|Gay Daniels White]] |birth_date = {{birth date and age|1947|10|26}} |birth_place = [[Chicago]], [[Illinois]], U.S. |death_date = |death_place = |party = [[Democratic Party (United States)|Democratic Party]] |spouse = [[Bill Clinton]] |children = [[Chelsea Clinton|Chelsea]] |residence = [[Chappaqua, New York|Chappaqua]], [[United States]] |alma_mater = [[Wellesley College]]<br /> (B.A.) [[Yale Law School]] [[(J.D.)]] |profession = [[Lawyer]] |religion = [[United Methodist Church|Methodist]] |signature = Hillary Rodham Clinton Signature.svg |website = [http://www.state.gov/secretary/index.htm Official website] }} {{HillaryRodhamClintonSegmentsUnderInfoBox}} '''હિલેરી ડિયાન રોધામ ક્લિન્ટન''' ({{pron-en|ˈhɪləri daɪˈæn ˈrɒdəm ˈklɪntən}}; જન્મ 26 ઓક્ટોબર, 1947ના રોજ) 67મા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ છે, જેઓ પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાના વહીવટી તંત્રમાં સેવા આપે છે. તેઓ 2001થી 2009 સુધી ન્યુ યોર્ક માટેના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર રહ્યા હતા. 42મા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રેસિડેન્ટ, બીલ ક્લિન્ટનના પત્ની તરીકે, તેઓ 1993થી 2001 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા રહ્યા હતા. 2008 ચુંટણીમાં, ક્લિન્ટન ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના નોમિનેશન માટે અગ્રણી ઉમેદવાર હતા. ઇલીનોઇસના વતને, હિલેરી રોધામની વેલેસ્લી કોલેજ ખાતે પ્રારંભિક વક્તા તરીકે પ્રથમ વિદ્યાર્થી માટે પોતાની ટિપ્પણીએ 1969માં રાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું. તેમણે 1973માં યેલ લો સ્કુલમાંથી સ્નાતક થયા બાદ કાયદામાં કારકીર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો. કોંગ્રેશનલ કાનૂની સલાહકાર તરીકે સંકોચ થતા તેઓ 1974માં આરકાન્સાસ જતા રહ્યા હતા અને 1975માં બીલ ક્લિન્ટનને પરણ્યા હતા. રોધામે 1977માં આરકાન્સાસ એડવોકેટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન એન્ડ ફેમિલીઝની સહસ્થાપના કરી હતી અને 1978માં લીગલ સર્વિસ કોર્પોરેશનના પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ બન્યા હતા. રોઝ લો ફર્મ ખાતે પ્રથમ મહિલા ભાગીદાર હોવાની સાથે, તેઓ અમેરિકામાં ટોચના અત્યંત પ્રભાવશાળી વકીલોમાં બીજી વખત તેમનું નામ આવરી લેવામાં આવ્યું હતું. પતિ બીલ ક્લિન્ટન ગવર્નર હોવાથી 1979થી 1981 અને 1983થી 1992 સુધી આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા રહ્યા હતા, તેમણે આરકાન્સાસની શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં સુધારો લાવવા માટેના કાર્ય દળનું સફળતાપૂર્વક નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેઓ વોલ માર્ટ અને વિવિધ અન્ય કોર્પોરેશનોના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટરમાં રહ્યા હતા. 1994માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે તેમના મોટા કાર્ય એવા ક્લિન્ટન હેલ્થ કેર પ્લાનને યુ.એસ. કોંગ્રેસ પાસેથી મંજૂરી મળવામાં નિષ્ફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી. જોકે, 1997 અને 1999માં, ક્લિન્ટને સ્ટેટ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પ્રોગ્રામ, એડોપ્શન એન્ડ સેઇફ ફેમિલીઝ એક્ટ, અને ફોસ્ટર કેર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટની રચના કરવાની તરફેણમાં ભાગ ભજવ્યો હતો. પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના વર્ષોએ અમેરિકન જનતા પાસેથી અનેક દિશાઓમાંથી પ્રતિભાવ મેળવ્યો હતો. સમન્સ મેળવનાર તેઓ ફર્સ્ટ લેડી હતા, વ્હાઇટવોટર વિવાદને કારણે 1996માં તેમને ગ્રાન્ડ જ્યુરી સમક્ષ સંબધન આપવું પડ્યું હતું, પરંતુ તેમાં કશુ ખોટુ કર્યા હોવાનો તેમજ તેમના પતિના વહીવટ દરમિયાનની અન્ય વિવિધ તપાસોમાં તેમની પર આરોપ મૂકાયો ન હતો. 1998માં લેવિન્સ્કી કૌભાંડને પગલે તેમના લગ્નની સ્થિતિ અંગે નોંધપાત્ર માત્રામાં અટકળો થઇ હતી. ન્યુ યોર્ક સ્ટેટમાં જતા પહેલા ક્લિન્ટન 2000માં યુ.એસ. સેનેટર તરીકે ચુંટાયા હતા. તે ચુંટણીને અમેરિકન પ્રથમ મહિલાએ જાહેર ઓફિસ સંભાળી હતી તે રીતે જાવામાં આવી હતી; ક્લિન્ટન સ્ટેટને રજૂ કરનાર પ્રથમ મહિલા સેનેટર પણ હતા. સેનેટમાં, તેમણે પ્રારંભમાં કેટલા વિદેશી મુદ્દાઓ પર બુશ વહીવટીતંત્રને ટેકો આપ્યો હતો, જેમાં ઇરાક યુદ્ધ ઠરાવમાટેના મતનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પરિણામે, તેમણે ઇરાકમાં યુદ્ધ અને મોટા ભાગના સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વહીવટીતંત્રની વર્તણૂંક સામે તેનો વિરોધ કર્યો હતો. સેનેટર ક્લિન્ટનને 2006માં બહોળા ગાળા દ્વારા દર્શાવાયા હતા. 2008 પ્રમુખપદ નોમિનેશન સ્પર્ધામાં, હિલેરી ક્લિન્ટને અમેરિકન ઇતિહાસમાં અન્ય કોઇ મહિલાની તુલનામાં વધુ પ્રાથમિક ચુંટણીઓ અને પ્રતિનિધિઓ પર જીત મેળવી હતી, પરંતુ સેનેટર બરાક ઓબામા બહુ ઓછા મતે હારી ગયા હતા. સ્ટેટ સેક્રેટરી તરીકે ક્લિન્ટન પ્રેસિડેન્ટની કેબિનેટમાં સેવા આપનાર પ્રથમ ભૂતપૂર્વ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. == પૂર્વ જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === હિલેરી ડિયાન રોધામ<ref group="nb" name="ex01">1995માં, હિલેરી ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તેમની માતાનું નામ સર એડમુંડ હિલેરી પાછળ પડ્યું છે, જેઓ શેરપા તેન્ઝીંગ સાથે હતા, તેઓ માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર ચડનાર પ્રથમ પર્વતારોહક હતા, અને તેજ કારણે તેમના નામમાં અસાધારણ "બે એલ" આવે છે. જોકે, એવરેસ્ટ પર ચડવાનું 1953 સુધી, તેમના જન્મના પાંચ વર્ષ કરતા વધુ ગાળા સુધી શક્ય બન્યું ન હતુ. ઓક્ટોબર 2006માં, ક્લિન્ટનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે તેમનું નામ પર્વત પર ચડનારના નામ પરથી પડ્યું નથી. તેને બદલે, તેમના નામની ઉત્પત્તિનું કારણ "તેમની માતાએ તેમની પુત્રીની મહાનતાને પ્રેરણા આપવા માટે પરિવારની મધુર વાતો કરી હતી તે છે, તે મહાન પરિણામોને મે ઉમેર્યા છે." જુઓ {{Cite news |title=Hillary, Not as in the Mount Everest Guy |url=http://www.nytimes.com/2006/10/17/nyregion/17hillary.html |author=Hakim, Danny |work=The New York Times|date=2006-10-17 |access-date=2008-04-25}}</ref>નો જન્મ શિકાગો, ઇલીનોઇસમાં એજવોટર હોસ્પિટલમાં થયો હતો. <ref name="Whitehouse.gov"/><ref>{{cite web |url=http://www.edgewaterhistory.org/articles/index.html?v14-3-4.html |title=Edgewater Hospital 1929–2001 |author=O'Laughlin, Dania |work=Edgewater Historical Society |date=Summer 2003 |access-date=2007-06-10 }}</ref> તેઓ સૌપ્રથમ વખત શિકાગોમાં યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટમાં મોટા થયા હતા અને ત્યાર બાદ ત્રણ વર્ષની ઉંમરથી પેટાવિસ્તાર પાર્ક રિજ, ઇલીનોઇસમાં મોટા થયા હતા.<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=18, 34}}</ref> તેમના પિતા, હઘ એલ્સવર્થ રોધામ, વેલ્શ અને ઇંગ્લીશ સ્થળાંતરીતના પુત્ર હતા;<ref name="nehgs">{{cite web |author=Roberts, Gary Boyd |url=http://www.newenglandancestors.org/research/services/articles_ancestry_hillary_clinton.asp |title=Notes on the Ancestry of Senator Hillary Rodham Clinton |publisher=[[New England Historic Genealogical Society]] |access-date=2008-05-25 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605050854/http://www.newenglandancestors.org/research/services/articles_ancestry_hillary_clinton.asp |url-status=dead }}</ref> તેમણે કાપડ ઉદ્યોગમાં સફળ નાનો કારોબાર ચલાવ્યો હતો. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=17–18}}</ref> તેમની માતા, ડોરોથી એમ્મા હોવેલ, ઇંગ્લીશ, સ્કોટ્ટીશ, ફ્રેંચ, ફ્રેંચ કેનેડીયનના હોમમેકર, અને વેલ્શ વંશના હતા. <ref name="nehgs"/><ref name="brock-4"/> તેમને બે નાના ભાઈઓ હતા, હઘ અને ટોની. [[ચિત્ર:HRCEarlyYearsExhibitClintonPresidentialCenter.jpg|thumb|left|alt=Museum display case containing photographs, papers, shoes, doll, and other early childhood artifacts|હિલેરી રોધામના પ્રારંભિક જીવનની યાદગીરીઓ વિલીયમ જે. ક્લિન્ટન પ્રેસેડીન્શિયલ સેન્ટર ખાતે દર્શાવવામાં આવી છે.]] એક બાળક તરીકે, હિલેરી રોધામ પાર્ક રિજમાં આવેલી જાહેર શાળામાં શિક્ષકોને પ્રિય હતા. <ref name="morris-113"/><ref name="bern-29">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=29}}</ref> તેમણે તરણ, બેઝબોલ અને અન્ય રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. <ref name="morris-113">મોરિસ 1996, પૃષ્ઠ. 113.</ref><ref name="bern-29"/> તેમણે બ્રાઉની અને ગિરી સ્કાઉટ તરીકે અસંખ્ય પુરસ્કારો જીત્યા હતા. <ref name="bern-29"/> તેમણે મેઇને ઇસ્ટ હાઇ સ્કુલમાં હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે વિદ્યાર્થી કાઉન્સીલ, શાળા અખબારમાં ભાગ લીધો હતો અને તેઓની નેશનલ ઓનર સોસાયટી માટે પસંદગી થઇ હતી. <ref name="Whitehouse.gov">{{cite web |title=Hillary Rodham Clinton |url=http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/hc42.html |publisher=[[The White House]] |access-date=2006-08-22 |archive-date=2006-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060824053818/http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/hc42.html |url-status=dead }}</ref><ref name="bern-30">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=30–31}}</ref> ઉંમર વધતા તેમને મેઇને સાઉથ હાઇ સ્કુલ સુધી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યા તેઓ નેશનલ મેરિટ ફાઇનાલિસ્ટ બન્યા હતા અને 1965માં તેમના વર્ગના ટોચના પાંચ ટકામાં સ્નાતક થયા હતા. <ref name="bern-30"/><ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 255. તેમની પ્રત્યે "મહદઅંશે સફળતા પ્રાપ્ત કરનાર" તરીકેનો મત પ્રદર્શિત કરાયો હતો.</ref> તેમની માતાની ઇચ્છા તેઓ સ્વતંત્ર, વ્યાવસાયિક કારકીર્દી બનાવે તેવી હતી,<ref name="brock-4"/> અને તેમના પિતા એક પરંપરાવાદગી હોવાના નાતે આધુનિક પ્રણાલિ વ્યક્ત કરી હતી કે તેમની પુત્રીની ક્ષમતાઓ અને તકો જાતિને આધારે મર્યાદિત બનવી જોઇએ નહી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=13}}</ref> રાજકીય સંકુચિત ઘરમાં મોટા થયા હોવાથી,<ref name="brock-4">બ્રોક 1996, પૃષ્ઠ 4. તેમના પિતા ખુલ્લુ બોલનારા રાષ્ટ્રના હિમાયતી હતી, જ્યારે તેમની માતાએ ફક્ત મૌન જ સેવ્યુ હતું કેમ કે તેઓ "મૂળબૂત રીતે લોકશાહીની હિમાયતી હતા." તે પણ જુઓ {{Harvnb|Bernstein|2007|p=16}}</ref> તેર વર્ષની ઉંમરે રોધામે 1960ની અત્યંત નજીક યુ.એસ.પ્રમુખપદની ચુંટણીને પગલે સાઉથ સાઇડ શિકાગોના પ્રચારમાં સહાય કરી હતી, જ્યાં તેમને રિપબ્લિકન ઉમેદવાર રિચાર્ડ નિક્સોન સામે ચુંટણીલક્ષી કૌભાંડનો પૂરાવો મળ્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 19.</ref> ત્યાર બાદ તેમણે યુ.એસ. પ્રમુખપદની 1964ની ચુંટણીમાં રિપલ્બિકન ઉમેદવાર બેરી ગોલ્ડવોટર માટે સ્વૈચ્છિક ઝુંબેશ કરી હતી. <ref>{{Cite book |author=[[J. William Middendorf|Middendorf, J. William]] |title=Glorious Disaster: Barry Goldwater's Presidential Campaign And the Origins of the Conservative Movement |url=https://archive.org/details/gloriousdisaster00midd |publisher=[[Basic Books]] |year=2006 |isbn=0-465-04573-1 }} પૃષ્ઠ 266.</ref> રોધામની પ્રારંભિક રાજકીય પ્રગતિ મોટે ભાગે તેમના હાઇસ્કુલના ઇતિહાસના શિક્ષક (તેમના પિતા જેવા અત્યંત લાગણીશીલ એન્ટીકોમ્યુનિસ્ટ) જેમણે તેમને ગોલ્ડવોટરના ક્લાસિક ''ધી કોનસાયંસ ઓફ અ કંઝર્વેટીવ'' <ref name="troy">ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 15.</ref> સામે રજૂ કર્યા હતા અને તેમની મેથોડીસ્ટ યુવાન પ્રધાન (તેમના માતા જેવા કે જેઓ સામાજિક ન્યાય જેવા મુદ્દાઓથી ચિંતીત હતા), કે જેમની સાથે તેમણે પ્રજાના હક્કોના નેતા માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયરને શિકાગોમાં 1962માં મળ્યા હતા અને જોયા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 18–21. શિક્ષક પૌલ કાર્લસન અને પ્રધાન ડોનાલ્ડ વચ્ચે જોન્સ વચ્ચે પાર્ક રિજમાં સંઘર્ષ થયો હતો; ક્લિન્ટને બાદમાં જોયું હતું કે "અમેરિકામાં (હવે પછીના) ચાળીસ વર્ષો સુધી સાંસ્કૃતિક, રાજકીય અને ધાર્મિક દોષ રેખાનો પ્રાથમિક સંકેત આકાર લઇ રહ્યો છે" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 23).</ref> === કોલેજ === 1965માં રોધામ વેલેસ્લી કોલેજમાં દાખલ થયા હતા, જ્યાં તેમણે મુખ્ય વિષય રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1992/speecheshrc.html |title=Hillary Rodham Clinton Remarks to Wellesley College Class of 1992 |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Wellesley College]] |date=1992-05-29 |access-date=2007-06-01 |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://archive.today/20120805205420/http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1992/speecheshrc.html |url-status=dead }}</ref> અંડરગ્રેજ્યુએટના પ્રથમ વર્ષ દરમિયાન તેમણે વેલેસ્લી યંગ રિપબ્લિકન્સ<ref name="living31">ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 31.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wellesley.edu/Activities/homepage/gop/history.html |title=Wellesley College Republicans: History and Purpose |publisher=Wellesley College |date=2007-05-16 |access-date=2007-06-02 |archive-date=2006-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903132835/http://www.wellesley.edu/Activities/homepage/gop/history.html |url-status=dead }} સંસ્થાનું અગાઉનું નામ આપે છે.</ref>ના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે સેવા આપી હતી; આ રોકફેલર રિપબ્લિકન-લક્ષી જૂથ સાથે,<ref>{{Cite book |author=Milton, Joyce |title=The First Partner: Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/firstpartnerhill00milt |publisher=[[William Morrow and Company]] |year=1999 |isbn=0-688-15501-4}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 27–28</ref> તેમણે જોહ્ન લિન્ડસે અને એડવર્ડ બ્રુકની ચુંટણીઓને ટેકો આપ્યો હતો. <ref>બ્રોક 1996, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 12–13.</ref> અમેરિકન સિવીલ રાઇટ્સ મુવમેન્ટ અને વિયેટનામ યુદ્ધ વિશે તેમના મંતવ્યો બદલાતા બાદમાં તેઓ તેમના પદ પરથી ઉતરી ગયા હતા. <ref name="living31"/> તે સમયે તેમના યુવાન પ્રધાનને લખેલા એક પત્રમાં તેમણએ પોતાની જાતને "સંકુચિત મગજ અને ઉદાર હૃદય" ધરાવતા ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=50.}} બર્નસ્ટેઇન દર્શાવે છે કે તેણી એવું માનતા હતા કે આ મિશ્રણ શક્ય હતુ અને પુખ્ત વયના હિલેરી ક્લિન્ટનનું અન્ય કોઇ સમીકરણ વધુ સારી રીતે વર્ણન કરી શકે તેમ નથી.</ref> 1960ના પ્રવાહો કે જે રાજકીય વ્યવસ્થા સામે ઉદ્દામવાદી પગલાંઓની તરફેણ કરતા હતા તેનાતી વિરુદ્ધ તેમણે તેની અંદર જ કામ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. <ref name="bg011293">{{Cite news |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |title=Hillary: The Wellesley Years: The woman who will live in the White House was a sharp-witted activist in the class of '69 |author=Kenney, Charles |work=The Boston Globe |date=1993-01-12 |access-date=2008-02-07 |format=fee required |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511212059/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511212059/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |date=2011-05-11 }}</ref> તેમના પ્રારંભિક વર્ષમાં, રોધામ યુદ્ધવિરોધી ડેમોક્રેટ ઇયુજેન મેકકાર્થીની પ્રમુખપદ નોમિનેશન ઝુંબેશના ટેકેદાર બન્યા હતા. <ref name="nyt090507"/> માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયરની હત્યાને પગલે, રોધામે બે દિવસીય વિદ્યાર્થી હડતાલનું આયોજન કર્યું હતું અને વેલેસ્લીના કાળા વિદ્યાર્થીઓ સાથે વધુ કાળા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની ભરતી કરવાનું કામ કર્યું હતું. <ref name="nyt090507">{{Cite news |author=Leibovich, Mark |title=In Turmoil of ’68, Clinton Found a New Voice |work=The New York Times |date=2007-09-07 |url=http://www.nytimes.com/2007/09/05/us/politics/05clinton.html |access-date=2007-09-06}}</ref> 1968ના પ્રારંભમાં, તેઓ વેલેસ્લી કોલેજ ગવર્નમેન્ટ એસોસિયેશનના પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા હતા અને 1969ના પ્રારંભ સુધી સેવા આપી હતી;<ref name="bg011293"/><ref name="wcaddr"/> તેઓએ અન્ય કોલેજોમાં સામાન્ય રીતે થતું હતું તેવા વિદ્યાર્થી અવરોધોમાં વેલેસ્લીની સંડોવણીને દૂર રાખવામાં મહત્વનો ભાવ ભજવ્યો હતો. <ref name="bg011293"/> તેમના અસંખ્ય અનુયાયી વિદ્યાર્થીઓએ માન્યુ હતું કે તેઓ કદાચ એક દિવસ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા બનશે. <ref name="bg011293"/> તેથી તેઓ તેમના રાજકીય દ્રષ્ટિકોણને વધુ સારી સમજી શક્યા હતા, અધ્યાપક એલન શેશટરે રોધામમને હાઉસ રિપબ્લિકન કોન્ફરન્સ ખાતેની કામગીરી સોંપી હતી અને તેમણે "વેલેસ્લી ઇન વોશિગ્ટન" ઉનાળુ કાર્યક્રમમમાં હાજરી આપી હતી. <ref name="nyt090507"/> રોધામને ઉદાર મતવાદી ન્યુ યોર્ક રિપ્રેઝન્ટેટીવ ચાર્લ્સ ગુડવેલ દ્વારા ગવર્નર નેલ્સન રોકફેલરના રિપબ્લિકન નોમિનેશનમાં વિલંબિત પ્રવેશની ઝુંબેશમાં સહાય કરવા માટે આંમંત્રણ અપવામા આવ્યું હતું. <ref name="nyt090507"/> રોહાને મિયામીમાં 1968 રિપબ્લિકન નેશનલ કોન્વેન્શનમાં હાજરી આપી હતી. જોકે, રિચાર્ડ નિક્સોનની ઝુંબેશને જે રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી તેનાથી તેઓ ખિન્ન હતા અને કોન્વેન્શનનો "અસ્પષ્ટ" જાતિવાદી સંદેશો જોયો હતો અને સારા માટે રિપબ્લિકન પાર્ટી છોડી દીધી હતી. <ref name="nyt090507"/> પોતાના અંતિમ વર્ષ માટે વેલેસ્લી પાછા ફરતા રોધામે અધ્યાપક શેશટરના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉદ્ધામવાદી કોમ્યુનિટી આયોજક સૌલ એલિન્સ્કીની યુક્તિઓ વિશે પોતાના જૂના મહાનિબંધમાં લખ્યું હતું (વર્ષો બાદ જ્યારે તેઓ પ્રથમ મહિલા બન્યા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની વિનંતીને પગલે મહાનિબંધમાં પ્રવેશ નિષેધ હતો અને તે કેટલીક અટકળોનો વિષય બન્યો હતો).<ref name="msn030207">{{Cite news |title=Reading Hillary Rodham's hidden thesis |url=http://www.msnbc.msn.com/id/17388372/ |author=[[Bill Dedman|Dedman, Bill]] |publisher=[[MSNBC.com]] |date=2007-03-02 |access-date=2007-03-02 |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304065006/http://www.msnbc.msn.com/id/17388372/ |url-status=dead }}</ref> 1969માં, તેમણે બેચલર ઓફ આર્ટસમાં,<ref name="nyt-bio"/> રાજકીય વિજ્ઞાનમાં વિભાગીય સન્માન સાથે સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. <ref name="msn030207"/> કેટલાક અનુયાયી વિદ્યાર્થીઓના દબાણને કારણે, <ref name="gvn-34"/> તેઓ પ્રારંભિક સંબોધન આપનારા વેલેસ્લી કોલેજના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વિદ્યાર્થી બન્યા હતા. <ref name="wcaddr">{{cite web |title=Wellesley College 1969 Student Commencement Speech |url=http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1969/053169hillary.html |author=Rodham, Hillary |publisher=Wellesley College |date=1969-05-31 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://archive.today/20120525074207/http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1969/053169hillary.html |url-status=dead }}</ref> તેમના સાત મિનીટ સુધી ચાલેલા સંબોધનને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લેવામાં આવ્યું હતું. <ref name="bg011293"/><ref>{{Cite news |title=Brooke Speech Challenged by Graduate |work=[[Fitchburg Sentinel]] |date=1969-06-02}}</ref><ref>{{Cite news |title=Brooke Speech Draws Reply |work=Nevada State Journal |date=1969-06-02}}</ref> તેમના સંબોધનના થોડા ભાગને મળેલા પ્રતિભાવને કારણે તેમના પ્રારંભિક સંબોધન પહેલા બોલેલા સેનેટર એડવર્ડ બ્રૂકની ટીકા કરાઇ હોવાથી તેમને ''લાઇફ'' મેગેઝીનના આર્ટિકલમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા,<ref>{{Cite news |title=The Class of '69 |publisher=''[[Life (magazine)|Life]]'' |date=1969-06-20}} લેખમાં રોધાન અને બે વિદ્યાર્થીઓએ અન્ય શાળામાંથી સંબોધનકર્તાનો પ્રારંભ કર્યો તેની સાથે ફોટાઓ અને તેમના સંબોધનના અંશોનો સમાવેશ થાય છે.</ref>. <ref name="gvn-34">ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 34–36.</ref> તેઓ આઇઆરવી કૂપસિનેટના રાષ્ટ્રીય સ્તરે એકજૂથ ટેલિવીઝન ટોક શોમાં તેમજ ઇલિનોઇસ અને ન્યુ ઇંગ્લેંડના અખબારોમાં પણ દેખાયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=70}}</ref> તે ઉનાળામાં, તેમણે આખા અલાસ્કામાં કામ કર્યું હતું, માઉન્ટ મેકીનલે નેશનલ પાર્કમાં ડિશો ધોતા હતા અને વાલ્ડેઝમાં ફિશ પ્રોસેસીંગ કેનેરીમાં સ્લિમીંગ સાલમોનમાં વ્યસ્ત હતા (જેને તેમને કાઢી મૂક્યા હતા અને જ્યારે તેમણે બિનતંદુરસ્ત સ્થિતિ વિશેની ફરિયાદ કરી ત્યારે રાતોરાત બંધ કરી દીધી હતી). <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 139; {{Harvnb|Bernstein|2007|p=105}}. ક્લિન્ટને બાદમાં લખ્યું હતું અને ''ડેવિડ લેટરમેન સાથે લેઇટ શો'' પર પુનરાવર્તન કર્યું હતું કે ખુશામત કરવી એ શ્રેષ્ઠ તૈયારી હતી, તેણીએ કાયમ માટે વોશિંગ્ટોનમાં રહ્યા હતા. ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 42–43.</ref> === કાયદા શાળા === રોધામ ત્યાર બાદ યેલ લો સ્કુલ પ્રવેશ્યા હતા, જ્યાં તેમણે ''યેલ રિવ્યૂ ઓફ લો એન્ડ સોશિયલ એકશન'' ના સંપાદક બોર્ડ પર સેવા આપી હતી. <ref name="arkhc">{{cite web |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2744 |title=Hillary Diane Rodham Clinton (1947–) |work=The Encyclopedia of Arkansas History & Culture |access-date=2007-04-08 }}</ref> તેમના બીજા વર્ષ દરમિયાનમં તેમણે યેલ ચાઇલ્ડ સ્ટડી સેન્ટર ખાતે કામ કર્યું હતું,<ref name="gerth-42">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 42–43.</ref> જેમા તેઓ પ્રારંભિક બાળપણ મગજ વિકાસ પર નવા સંશોધન અંગે શીખતા હતા અને પ્રજનક કામ ''બિયોન્ડ ધ બેસ્ટ ઇન્ટરેસ્ટસ ઓફ ધ ચાઇલ્ડ'' (1973) પર સંશોધન મદદનીશ તરીકે કામ કરતા. <ref name="bernstein-75">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=75}}</ref><ref>''બિયોન્ડ ધ બેસ્ટ ઇન્ટરેસ્ટસ ઓફ ધ ચાઇલ્ડ'' ના લેખક સેન્ટર ડિરેક્ટર અલ સોલનીટ, યેલ કાયદા અધ્યાપક જો ગોલ્ડસ્ટેઇન અને એન્ના ફ્રિઉદ હતા.</ref> તેમણે યેલ લો હેવન હોસ્પિટલ<ref name="bernstein-75"/> ખાતે બાળ દુરુપયોગનો કેસ પણ હાથમાં લીધો હતો અને ગરીબોને મફત કાનૂની સલાહ પૂરી પાડવા માટે ન્યુ હેવન લીગલ સર્વિસીઝ ખાતે સ્વૈચ્છિક સેવા આપી હતી. <ref name="gerth-42"/> 1970ના ઉનાળામાં તેમને મેરીયન રાઇટ એડલમેનના વોશિંગ્ટન રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ ખાતે કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને સેનેટર વોલ્તેર મોન્ડાલેની સબકમિટી ઓન માઇગ્રેટરી લેબરની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. ત્યાં તેમણે હાઉસીંગ, ગટરવ્યવસ્થા, આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે સ્થળાંતરીત કામદારોની સમસ્યા પર સંશોધન કર્યું હતું. <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 142–143.</ref> એડલમેન બાદમાં નોંધપાત્ર શિક્ષક બન્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=71–74}}</ref> કનેક્ટીકટ યુ.એસ. સેનેટ ઉમેદવાર જોસેફ ડુફ્ફીની 1970ની ઝુંબેશ પર કામ કરવા માટે તેમની રાજકીય સલાહકાર એન્ની વેક્સલર દ્વારા નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી, જેમાં રોધામને બાદમાં રાજકારણમાં પ્રથમ કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/08/AR2009080800058.html |title=Anne Wexler, Political Adviser and Lobbyist, Dies at 79 |author=Weil, Martin |work=The Washington Post |date=2009-08-08 |access-date=2009-08-20}}</ref> 1971ની હેમંત ઋતુના અંતમાં, તેમણે બીલ ક્લિન્ટન સાથે સંબધનો પ્રારંભ કર્યો હતો, તેમજ યેલ ખાતેના કાયદાના વિદ્ય્રાર્થીની પણ હતા. તે ઉનાળામાં તેમણે ટ્રેયુહાફ્ટ, વોકર એન્ડ બર્નસ્ટેઇનની કાયદા કંપની ઓકલેન્ડ, કેલિફોર્નીયા ખાતે ઇન્ટર્ન કરી હતી. <ref name="bernstein-82">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=82–83}}</ref> આ કંપની બંધારણીય હક્કો, પ્રજા મુક્તિવાદ, અને ઉદ્ધામવાદી કારણોને પોતાના ટેકાને માટે જાણીતા હતી (તેના ચારમાંના બે ભાગીદારો પ્રવર્તમાન કે ભૂતકાળના કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી સભ્યો હતા);<ref name="bernstein-82"/> રોધાને બાળક કેદ અને અન્ય કેસો પર કામ કર્યું હતું. <ref group="nb" name="ex02">{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-radical-summer/66933/ |title=Hillary Clinton's Radical Summer |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}} ગર્સ્ટેઇનને એવું જણાય છે કે એક વખત રોધાને ટ્રિયુહાફ્ટ કંપની પર કર્યું હતું ત્યારથી બાળકના પાલન કરતા ક્યો કેસ વધુ છે તે અસ્પષ્ટ છે. ક્લિન્ટન વિરોધી લેખકો જેમ કે બાર્બરા ઓલ્સને ક્લિન્ટન પર એવો આરોપ મૂક્યો હતો કે તેમણે કદીયે ટ્રિયુહાફ્ટની વિચારધારાને માન્ય રાખી ન હતી અને તેમના પત્ની અને અનુયાયી સામ્યવાદી જેસિકા મિટફોર્ડ સાથે સામાજિક અને રાજકીય જોડાણ જાળવી રાખ્યું હતું. (ઓલ્સોન 1999, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 56–57) ''ધી ન્યુ યોર્ક સન'' દ્વારા 2007માં કરાયેલું સંશોધન દર્શાવે છે કે મિટફોર્ડ અને હિલેરી ક્લિન્ટન નજીક ન હતા અને 1980માં આરકાન્સાસ જેલ કેસ પર તેઓ અલગ પડી ગયા હતા. જુઓ {{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-left-hook/67002/ |title=Hillary Clinton's Left Hook |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-27 |access-date=2009-05-09}}</ref> ક્લિન્ટને તેમની સાથે કેલિફોર્નીયામાં રહેવાના હેતુથી તેમની મૂળ ઉનાળુ યોજનાઓ રદ કરી હતી ;<ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/clintons-berkeley-summer-of-love/66982/ |title=The Clintons' Berkeley Summer of Love |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}}</ref> જ્યા સુધી તેઓ કાયદા શાળામાં પરત ન આવ્યા ત્યાં સુધી આ જોડુ એક સાથે રહેતું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-radical-summer/66933/ |title=Hillary Clinton's Radical Summer |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}}</ref> તે પછીના ઉનાળામાં, રોધાન અને ક્લિન્ટને બિનસફળ 1972 ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના ઉમેદવાર જ્યોર્જ મેકગ્રોવન માટે ટેક્સાસમાં ઝુંબેશ આદરી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 48–49.</ref> તેમણએ 1973માં જ્યુરીસ ડોકટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી,<ref name="nyt-bio">{{Cite news |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/c/hillary_rodham_clinton/index.html |title=Hillary Rodham Clinton |work=The New York Times |access-date=2008-04-13 | first=Helene | last=Cooper}}</ref> તેથી તેઓ વધુ એક વર્ષ માટે ક્લિન્ટન સાથે રહ્યા હતા. <ref name="bernstein-89">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=89}}</ref> સ્નાતક થવાના પગલે ક્લિન્ટને પ્રથમ લગ્ન માટે દરખાસ્ત મૂકી હતી, પરંતુ તેમણે ઇનકાર કર્યો હતો. <ref name="bernstein-89"/> તેમણે યેલ ચાઇલ્ડ સ્ટડી સેન્ટર ખાતે બાળકો અન દવાઓ પરના અભ્યાસ માટે અનુસ્નાતકના વર્ષનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="nfll"/> તેમનો પ્રથમ વિદ્વતાપૂર્ણ લેખ, "ચિલ્ડ્રન અંડર ધ લો", 1973ના અંતમાં ''હાર્વર્ડ એજ્યુકેશનલ રિવ્યૂ'' માં પ્રકાશિત થયો હતો. <ref>{{Cite journal |last=Rodham |first=Hillary |year=1973 |month= |title=Children Under the Law |url=https://archive.org/details/sim_harvard-educational-review_1973-11_43_4/page/487 |journal=[[Harvard Educational Review]] |volume=43 |issue=4 |pages=487–514 |ref=harv}}</ref> નવા બાળકોના હક્કોની ચળવળની ચર્ચા કરતા, તેમણે જણાવ્યું હતું કે "બાળક નાગરિકો" "શક્તિવિહીન વ્યક્તિગતો"<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 21.</ref> હતા અને એવી દલીલ કરી હતી કે બાળકોને જન્મથી જ કાનૂની વય મેળવવા સામે સમાન રીતે અસમર્થ ગણવા જોઇએ નહી, પરંતુ તેના બદલે અદાલતોએ કેસ પ્રતિ કેસના ધોરણે પૂરાવાની ગેરહાજરી ન હોય તો સમર્થન આપવું જોઇએ. <ref name="nyt082492">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7D71E3EF937A1575BC0A964958260 |title=Legal Scholars See Distortion In Attacks on Hillary Clinton |author=Lewin, Tamar |work=The New York Times |date=1992-08-24}}</ref> આ લેખ આ ક્ષેત્રે વારંવાર ટાંકવામાં આવતો હતો. <ref>[http://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;c2coff=1&amp;q=rodham+%22children+under+the+law%22+43+%22Harvard+Educational+Review%22&amp;btnG=Search આ ગૂગલ વિદ્વાનની શોધ પરિણામ] આશરે એકાદ સો જેટલા કટાક્ષો શૈક્ષણિક સાહિત્યમાં તેણીના પેપરના ટાંકણો દર્શાવતા પેદા કરે છે.</ref> == લગ્ન અને પરિવાર, કાનૂની કારકીર્દી અને આરકાન્સાસની પ્રથમ મહિલા == === ઇસ્ટ કોસ્ટથી આરકાન્સાસ === તેમના અનુસ્નાતક અભ્યાસ દરમિયાન રોધામે એડલમેનનના નવા જ સ્થપાયેલા કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ,<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=91–92}}</ref>માં ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડમાં સ્ટાફ એટર્ની તરીકે સેવા આપી હતી અને બાળકો પરની કાર્નેગી કાઉન્સીલમાં સલાહકાર તરીકે સેવા આપી હતી. <ref>{{Cite news |title=Adults Urge Children's Rights |work=The Arizona Sentinel |date=1974-10-04}}</ref> 1974 દરમિયાન તેઓ વોશિંગ્ટન ડી.સીમાં મહાભિયોગ તપાસ કર્મચારીઓના સભ્ય હતા, જેમાં તેઓ વોટરગેટ કૌભાંડ સમયે જ્યુડિશીયરી પરની હાઉસ કમિટીને સલાહ આપતા હતા. <ref name="bernstein-94">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=94–96, 101-103}}</ref> મુખ્ય વકીલ જોહ્ન ડોર અને વરિષ્ઠ સભ્ય બર્નાર્ડ નુસબૌમના માર્ગદર્શન હેઠળ,<ref name="bernstein-75"/> રોધામે મહાભિયોગની સંશોધન પ્રક્રિયામાં તેમજ મહાભિયોગ માટેના ઐતિહાસિક કારણો અને ધોરણો સહાય કરી હતી. <ref name="bernstein-94"/> પ્રેસિડેન્ટ રિચાર્ડ નિક્સોનના ઓગસ્ટ 1974માં રાજીનામાને પગલે કમિટીનું કાર્ય પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું હતું. <ref name="bernstein-94"/> ત્યારથી, રોધામને તેજસ્વી રાજકીય ભવિષ્ય ધરાવનારા તરીકે જોવાતા હતા; ડેમોક્રેટિક આયોજક અને સલાહકાર બેટસે રાઇટ અગાઉના વર્ષે તેમની કારકીર્દીમાં મદદ કરવા માટે ટેક્સાસથી વોશિંગ્ટન આવ્યા હતા;<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=62}}</ref> રાઇટ માનતા હતા કે રોધામ સેનેટર અથવા પ્રેસિડેન્ટ બનવાની તક ધરાવે છે.<ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 277.</ref> દરમિયાનમાં, ક્લિન્ટને તેમને વારંવાર લગ્ન કરવા માટે કહ્યું હતું અને તેઓ સતત આનાકાની કરતા રહ્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=90, 120}}</ref> જોકે, તેઓ ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલંબીયા બાર પરીક્ષા<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=92.}} કુલ ઉમેદવારોમાંથી બે તૃતીયાંશ (817માંથી 551) પાસ થયા હતા અને રોધામે જ્યાં સુધી તેમણે તેમની આત્મકથામાં ત્રીસ વર્ષો બાદ ઉલ્લેખ કર્યો ત્યાં સુધી તેમના ઘનિષ્ઠ મિત્રોને પણ કહ્યુ ન હતું.</ref>માં નાપાસ થતા અને આરકાન્સાસ પરીક્ષા પાસ કરતા રોધામ અગત્યના નિર્ણય પર આવ્યા હતા. જેમ તેમણે બાદમાં લખ્યું હતું કે, "હું દિમાગને બદલે મારા હૃદયને અનુસરવાનું પસંદ કરું છું". <ref>ક્લિન્ટ 2003, પૃષ્ઠ 69. ખાતે ફકરો લીધેલ{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |title=Hillary Unbound |author=Clinton, Hillary Rodham |work=Time |date=2003-06-08 |access-date=2007-12-08 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521075159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |date=2013-05-21 }}</ref> આમ તેઓ વોશિંગ્ટોનમાં રહેવાને બદલે જ્યાં ઉજળી કારકીર્દીના સંકેતો હતા તેવા આરકાન્સાસ તરફ બીલ ક્લિન્ટનને અનુસર્યા હતા. ક્લિન્ટન ત્યારે કાયદાનું શિક્ષણ આપતા હતા અને તેમના પોતાના રાજ્યમાં યુ.એસ. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટીવ્ઝની બેઠક માટે પ્રયત્નો કરતા હતા. ઓગસ્ટ 1974માં, તેઓ ફાયેટ્ટીવિલ્લે, આરકાન્સાસ ચાલ્યા ગયા હતા અને યુનિવર્સિટી ઓફ આરકાન્સાસ, ફાયેટ્ટીવિલ્લે,<ref name="bernstein-92">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=92}}</ref><ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 70. મહિલા શિક્ષક સભ્યોના ક્રમાંકો માટે સ્ત્રોત</ref>ખાતે સ્કુલ ઓફ લોમાં બે મહિલા શિક્ષકોમાંના એક બન્યા હતા, જ્યાં બીલ ક્લિન્ટન પણ હતા. તેમણે ફોજદારી કાયદામાં વર્ગો આપ્યા હતા, જ્યાં તેઓ એક ઉગ્ર શિક્ષક અને સખત ગ્રેડર હોય તેવું મનાતુ હતું અને તેઓ શાળાના કાનૂની સહાય વાળા ક્લિનીકના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા હતા. <ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 328.</ref> તેમણે હજુ પણ લગ્ન વિશેના વિચારને થોડા અળગા રાખ્યા હતા, કેમ કે તેમને એવી ચિંતા હતી કે તેમનું અલગ અસ્તિત્વ ખોવાઇ જશે અને તેમની સિદ્ધિઓને અન્ય કોઇના નામ દ્વારા જોવામાં આવશે. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=62, 90, 117}}</ref> === આરકાન્સાસના પ્રારંભિક વર્ષો === [[ચિત્ર:HillaryRodhamBillClintonLittleRockHouse1adjusted.jpg|thumb|right|alt=Small, one-story brick-faced house with small yard in front|હિલેરી રોધામ અને બીલ ક્લિન્ટન લિટલ રોકના પડોશી હિલક્રેસ્ટમાં આ [144] મકાનમાં 1977થી 1979 સુધી રહેતા હતા, જ્યારે તેઓ આરકાન્સાસ એટોર્ની જનરલ હતા <સંદર્ભ>[145] પૃષ્ઠ 244.</ref>]] હિલેરી રોધામ અને બીલ ક્લિન્ટને 1975ના ઉનાળમાં ફાયેટ્ટીવિલ્લેમાં મકાન ખરીદ્યું હતું અને હેલિરી અંતે લગ્ન માટે સંમત થયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=120}}</ref> તેમના લગ્ન 11 ઓક્ટોબર 1975ના રોજ તેમના બેઠક ખંડમાં મેથોડીસ્ટ વિધિથી થયા હતા. <ref name="mara-122">મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 121–122.</ref> પોતાના વ્યાવસાયિક જીવનને અલગ રાખવા અને દેખીતા હિત સંઘર્ષને ટાળવા માટે તેઓ હિલેરી રોધામ એવું નામ રાખી રહ્યા હોવાની જાહેરાત કરી હતી,<ref name="mara-122"/> અને "હું હજુ પણ તે જ છું" <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=157}}</ref> તેવું દર્શાવવા છતા તેમના નિર્ણયે તેમની માતાઓને ખિન્ન કરી મૂક્યા હતા. <ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 91–92.</ref> બીલ ક્લિન્ટને 1974માં કોંગ્રેશનલ સ્પર્ધા ગુમાવી હતી, પરંતુ નવેમ્બર 1976માં તેઓ આરકાન્સાસ એટોર્ની જનરલ તરીકે ચુંટાયા હતા અને તેથી દંપતિ લિટન રોકની રાજ્ય રાજધાનીમાં સ્થળાંતર કરી ગયું હતું. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 57.</ref> ત્યાં રોધામ ફેબ્રુઆરી 1977માં આરકાન્સન રાજકીય અને આર્થિક પ્રભાવની સંરક્ષણ સંસ્થા એવી પ્રતિષ્ઠિત રોઝ લો ફર્મમાં જોડાયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=128, 103.}} કંપની રોઝ, નાશ, વિલીયમ્સન, ક્લે એન્ડ ગિરોઇર તરીકે ઓળખાતી હતી, પરંતુ તેના નામને 1980માં સરળ કરીને રોઝ લો કંપની કરાયું હતું.</ref> તેમણે પેટન્ટ ઉલ્લંઘન અને બૌદ્ધિક સંપત્તિ કાયદા<ref name="arkhc"/>માં કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી, જ્યારે બાળક તરફદારીમાં ''પ્રો બોનો'' (નિસ્વાર્થ)માં પણ કામ કરતા હતા ;<ref name="bernstein-133"/> તેમણે ભાગ્યે જ અદાલતમાં દાવા કામ કર્યું છે. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=131–132}}</ref> રોધામે બાળકોના કાયદા અને પરિવાર નીતિમાં પોતાનો રસ જાળવી રાખ્યો હતો અને 1977માં "ચિલ્ડ્રન્સ પોલિસીઝઃ એબનડનમેન્ટ એન્ડ નેગલેક્ટ"<ref>{{Cite journal |author=Rodham, Hillary |title=Children's Policies: Abandonment and Neglect |journal=[[Yale Law Journal]] |volume=68 |issue=7 |year=1977 |month=June |pages=1522–1531 |doi=10.2307/795794 |last2=Steiner |first2=Gilbert Y. |url=http://jstor.org/stable/795794 |ref=harv }}</ref> અને 1979માં "ચિલ્ડ્રન્સ રાઇટ્સઃ અ લીગલ પર્સ્પેક્ટીવ" જેવા વિદ્વતાપૂર્ણ લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. <ref>{{Cite book |last=Rodham |first=Hillary |chapter=Children's Rights: A Legal Perspective |editor=Patricia A. Vardin, Ilene N. Brody (eds.) |title=Children's Rights: Contemporary Perspectives |url=https://archive.org/details/isbn_9780807725504 |publisher=[[Teacher's College Press]] |location=New York |year=1979 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780807725504/page/21 21]–36}}</ref> બાદમાં તેમણે તેમની એવી દલીલ સતત રાખી હતી કે બાળકોની કાયદાકીય સામર્થતા તેમની વય અને અન્ય સંજોગો પર આધારિત છે અને ગંભીર તબીબી હક્કોના કિસ્સામાં ન્યાયિક દરમિયાનગીરી કેટલીક વાર જરૂરી હોય છે. <ref name="nyt082492"/> અમેરિકન બાર એસોસિયેશન અધ્યક્ષે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે, "તેમના લેખો અગત્યના હતા, એટલા માટે નહી કે તે મૂળભૂત રીતે નવા હતા પરંતુ તેના કારણે જે અવિકસિત હતું તેની રચના કરવામાં સહાય મળી હતી." <ref name="nyt082492"/> ઇતિહાસવિંદ ગેરી વિલ્સે બાદમાં તેમને "છેલ્લા બે દાયકામાં અનેક મહત્વના વિદ્વાન-કાર્યકર્તાઓમાંના એક તરીકે" વર્ણવ્યા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=2999 |title=H.R. Clinton's Case |author=[[Garry Wills|Wills, Garry]] |work=The New York Review of Books |date=1992-03-05}}</ref> જ્યારે સંકુચિતવાદીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમની થિયરીઓ પરંપરાગત પાલન સત્તાને પચાવી પાડશે,<ref name="macbeth"/> અને બાળકોને તેમના માતાપિતા વિરુદ્ધ વ્યર્થ કાનૂની દાવાઓ કરવાની મંજૂરી આપશે,<ref name="nyt082492"/> અને એવી દલીલ કરી હતી કે તેમનું કાર્ય કાનૂની "ક્રિટ" થિયરી છે જે બેકાબૂ છે. <ref>ઓલ્સોન 1999, પૃષ્ઠ 57.</ref> 1977માં, રોધામ આરકાન્સાસ ફોર ચિલ્ડ્રન એન્ડ ફેમિલીઝની સહસ્થાપના કરી હતી, જે ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડના સહયોગમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરની સંસ્થા હતી. <ref name="arkhc"/><ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=154}}</ref> તે વર્ષ બાદ, પ્રેસિડેન્ટ જિમ્મી કાર્ટરે (જેમના માટે ઇન્ડિયાના<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=125}}</ref>ની કામગીરીમાં 1976માં ઝુંબેશમાં ક્ષેત્રીય માર્ગદર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું) તેમની નિમણઊંક લીગલ સર્વિસીઝ કોર્પોરેશનના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં કરી હતી,<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7026 |title=Jimmy Carter: Nominations Submitted to the Senate, Week Ending Friday, December 16th, 1977 |work=American Presidency Project |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018060856/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7026 |url-status=dead }}</ref> અને તેમણે તે પદ પર 1978થી 1981ના અંત સુધી કામ કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=42598 |title=Ronald Reagan: Recess Appointment of Three Members of the Board of Directors of the Legal Services Corporation |date=1982-01-22 |work=American Presidency Project |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018061154/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=42598 |url-status=dead }}</ref> 1978ના મધ્યથી 1980ના મધ્ય સુધી,<ref group="nb" name="ex03">શરૂની તારીખ માટે જુઓ બ્રોક 1996, પૃષ્ઠ 96. ગૌણ સ્ત્રોતો તેણીનો સમયગાળો ક્યારે પૂર્ણ થયો તેની અસતત તારીખો આપે છે. પ્રાથમિક સ્ત્રોતો સંકેત આપે છે કે એપ્રિલ 1980 અને સપ્ટેમ્બર 1980ની મધ્યમાં રોધાનના સ્થળે એફ.વીલીયમ મેકકાલ્પીનને બદલવામાં આવ્યા હતા. જુઓ {{Cite book |url=http://books.google.com/?id=KWRBPOdZCdAC&q=%22legal+services+corporation%22+rodham+baby&dq=%22legal+services+corporation%22+rodham+baby |title=House Committee on Appropriations, Subcommittee on Departments of State, Justice, Commerce, the Judiciary, and Related Agencies Appropriations |year=1980 |publisher=[[U.S. House of Representatives]] |author1=Subcommittee On The Departments Of State, United States. Congress. House. Committee on Appropriations |author2=Justice, |author3=Commerce, |author4=Judiciary, the |author5=Agencies, Related }} રોધામે "થોડા સપ્તાહો પહેલા જ જન્મ" આપ્યો હોવા છતાંયે ખુરશી ધરાવતા હતા; ચેલ્સી ક્લિન્ટનનો જન્મ 27 ફેબ્રુઆરી 1980ના રોજ થયો હતો. અને જુઓ {{cite web |url=http://lawlibrary.rutgers.edu/cgi-bin/lib/hearing.cgi?file=81601609%20page=0001 |work=Background release, Legal Services Corporation, September 1980 |title=Hearings Before the Subcommittee on Courts, Civil Liberties, and the Administration of Justice, of the Committee of the Judiciary, House of Representatives |publisher=[[U.S. House of Representatives]] |date=September&nbsp;21, 27, 1979 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602071414/http://lawlibrary.rutgers.edu/cgi-bin/lib/hearing.cgi?file=81601609%20page=0001 |url-status=dead }} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 388–403, સાચો સંદર્ભ પૃષ્ઠ 398, જે દર્શાવે છે કે મેકકાલ્પીન પદ પર સપ્ટેમ્બર 1980માં રહ્યા હતા.</ref> તેમણે તે બોર્ડના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી, આવું કરનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref>મોરિસ, પૃષ્ઠ 225.</ref> તેમના અધ્યક્ષપણના સમય દરમિયાન કોર્પોરેશન માટેનું ભંડોળ 90 મિલીયન ડોલરથી 300 મિલીયન ડોલર સુધીનું વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું; પરિણામે તેણે સફળતાપૂર્વક પ્રેસિડેન્ટ રોનાલ્ડ રીગનના ભંડોળ ઘટાડવાના અને સંસ્થાના પ્રકારને બદલવા સામેના પ્રયત્નો સામે સફળતાપૂર્વક સડત આપી હતી. <ref name="bernstein-133">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=133}}</ref> તેમના પતિની આરકાન્સાસના ગવર્નર તરીકેની નવેમ્બર 1978ની ચુંટણીને પગલે રોધામ જાન્યુઆરી 1979માં આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, તેમનું આ પદ બાર વર્ષ સુધી રહ્યું હતું (1979–1981, 1983–1992). ક્લિન્ટને સમાન વર્ષમાં તેમને રુરલ હેલ્થ એડવાઇઝરી કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે નિમણૂંક આપી હતી,<ref name="nyt012093mk">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA143FF933A15752C0A965958260 |title=The First Couple: A Union of Mind and Ambition |author=[[Michael Kelly (editor)|Kelly, Michael]] |work=The New York Times |date=1993-01-20}}</ref> જ્યાં તેમણે આરકાન્સાસના સૌથી ગરીબ વિસ્તારોમાં ડોકટરોની ફીને અસર કર્યા વિના તબીબી સવલતોમાં વધારો કરવા માટે ફેડરલ ભંડોળ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=147}}</ref> 1979માં, રોધામ રોઝ લો ફ્રર્મના સંપૂર્ણ ભાગીદાર બનનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 60.</ref> 1978થી જ્યા સુધી વ્હાઇટ હાઉસમાં પ્રવેશ્યા ન હતા ત્યાં સુધી તેમનો પગાર તેમના પતિ કરતા વધુ હતો. <ref name="bernstein-130">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=130}}</ref> 1978 અને 1979 દરમિયાનમાં, પોતાની આવકમાં વધારો કરવાની દ્રષ્ટિએ રોધામે કેટલ ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રેક્ટના ટ્રેડીંગમાંથી ભારે મોટો નફો મેળવ્યો હતો;<ref name="gerth-66">ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 66–67.</ref> પ્રારંભિક 1,000 ડોલરના રોકાણે જ્યારે તેમણે દશ મહિના બાદ ટ્રેડીંગ બંધ કર્યું ત્યારે આશરે 100,000 ડોલરની રકમ પેદા કરી હતી. <ref>ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 73–76.</ref> આ સમયે જિમ અને સુસાન મેકડૌગલ સાથે વ્હાઇટવોટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન રિયલ એસ્ટેટમાં આ દંપતિએ કમનસીબ રોકાણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="gerth-66"/> 27 ફેબ્રુઆરી 1980ના રોજ રોધાને તેમના એક માત્ર બાળક પુત્રી, ચેલ્સાને જન્મ આપ્યો હતો. નવેમ્બર 1980માં બીલ ક્લિન્ટનની તેમના પુનઃચુંટણી માટેના બીડમાં હાર થઇ હતી. === આરકાન્સાસમાં પછીના વર્ષો === [[ચિત્ર:President Ronald Reagan Nancy Reagan Bill Clinton and Hillary Clinton Walking in Cross Hall During a Dinner Honoring Nation'S Governors - DPLA - 72715bc51d0dd2b560379e0c7692d29d.jpg|thumb|left|alt=Long shot of two men flanked by two women walking down read carpet, as military band plays on either side|ગવર્નર બીલ ક્લિન્ટન અને હિલેરીએ પ્રમુખ રોનાલ્ડ રીગન અને પ્રથમ મહિલા નેન્સી રીગન સાથે રાષ્ટ્રાના ગવર્નરના માનમાં અપાયેલા 1987ના ભોજન સમારંભમાં હાજરી આપી હતી.]] બીલ ક્લિન્ટન 1982ની ચુંટણી જીતીને બે વર્ષ બાદ ગવર્નરની ઓફિસમાં પરત આવ્યા હતા. પોતાના પતિની ઝુંબેશ દરમિયાન રોધાને આરકાન્સાસના મતદારોની ચિંતાઓ સામે સાંત્વના આપવા માટે હિલેરી ક્લિન્ટન અથવા કેટલીકવાર "શ્રીમતી બીલ ક્લિન્ટન"ના નામનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતુ;<ref group="nb" name="ex04">બીલ ક્લિન્ટનના સલાહકારે વિચાર્યું હતું કે તેમના પ્રથમ નામનો ઉપયોગ જ કદાચ તેમના 1980ની પુનઃચુટણી ગુમાવી દેવાનું અનેક કારણોમાંનુ એક કારણ હોઇ શકે. તે પછીના શિયાળામાં, વેર્નોન જોર્ડન, જુનિયરે હિલેરી રોધામને સુચન કર્યું હતું કે તેણીએ ક્લિન્ટનના નામનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો અને તેણીએ તેમના પતિની ફેબ્રુઆરી 1982ની ઝુંબેશ જાહેરાત સાથે જાહેરમાં આવું કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. બાદમાં તેમણે લખ્યું હતું કે "મને એવી કઠિન બાબતો જાણવા મળી હતી કે આરકાન્સાસમાં કેટલાક મતદારોએ મે મારું પ્રથમ રાખ્યું હોવાથી ગંભીરતાપૂર્વક નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી" (ક્લિન્ટોન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 91–93; મોરીસ 1996 પણ જુઓ, પૃષ્ઠ 282).</ref> તદુપરાંત તેમના પતિ માટે સંપૂર્ણ સમયની ઝુંબેશ માટે રોઝ લો પાસેથી ગેરહાજરીની રજા પણ લીધી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=166}}</ref> આરકાન્સાસની પ્રથમ મહિલા તરીકે, હિલેરી ક્લિન્ટનનું નામ આરકાન્સાસ એજ્યુકેશનલ સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિટીમાં 1983માં અધ્યક્ષ માટે લેવાયું હતં, જ્યાં તેમણે રાજ્યની અદાલતોએ મંજૂર કરેલ જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાની માંગ કરી હતી. <ref name="bernstein-170">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=170–175.}} બર્નસ્ટેઇન દર્શાવે છે કે "શૈક્ષણિક સુધારા માટે રાજકીય લડાઇ... તે કદાચ તેમના જાહેર જીવનમાં તેઓ જ્યાં સુધી યુ.એસ. સેનેટમાં ચુંટાયા નહી ત્યાં સુધી તેમનું મહાન પૂર્ણ કાર્ય હતું."</ref><ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton Guides Movement to Change Public Education in Arkansas |url=http://www.oldstatehouse.com/educational_programs/classroom/arkansas_news/detail.asp?id=528&issue_id=29&page=1 |date=Spring 1993 |publisher=[[Old State House (Little Rock)|Old State House Museum]] |access-date=2006-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060104114405/http://www.oldstatehouse.com/educational_programs/classroom/arkansas_news/detail.asp?id=528&issue_id=29&page=1 |archive-date=2006-01-04 |url-status=live }}</ref> ક્લિન્ટનના ગવર્નરપદા હેઠળના અનેક પ્રયત્નોમાંના એક પ્રયત્નમાં તેમણે ફરજિયાત શિક્ષક પરીક્ષણ અને અભ્યાસક્રમો અને વર્ગખંડના કદ માટે રાજ્યના ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે લાંબી છતા પણ સફળ એવી આરકાન્સાસ એજ્યુકેશન એસોસિયેશન સામે લડત ચલાવી હતી. <ref name="nyt012093mk"/><ref name="bernstein-170"/> 1985માં તેમણે પ્રિસ્કુલ યુથ (શાળા પૂર્વેના બાળકો) માટે આરકાન્સાસ હોમ ઇન્સ્ટ્રક્શન પ્રોગ્રામ પણ રજૂઆત કરી હતી, આ કાર્યક્રમ માતાપિતાને તેમના બાળકોને શાળાપૂર્વેની તૈયારીઓ અને સાક્ષરતામાં સહાય કરતો હતો. <ref>{{Cite book |author=Kearney, Janis F. |title=Conversations: William Jefferson Clinton, from Hope to Harlem |url=https://archive.org/details/conversationswil0000kear |publisher=Writing Our World Press |year=2006 |isbn=0976205815}} પૃષ્ઠ 295.</ref> તેમને 1983માં આરકાન્સાસ વુમન ઓફ ધ યરનું અને 1984માં આરકાન્સાસ મધર ઓફ ધ યર એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 330.</ref><ref>બ્રોક 1996, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 176–177.</ref> ક્લિન્ટન આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા બન્યા ત્યારે પણ રોઝ લો ફર્મ સાથે કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. તેમણે અન્ય ભાગીદારો કરતા ઓછી કમાણી કરી હતી, કેમ કે તેઓ ઓછા કલાકો માટેનું બીલ મૂકતા હતા,<ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 63.</ref> પરંતુ ત્યાં તેમણે અંતિમ વર્ષમાં 200,000 ડોલર કરતા પણ વધુ નાણાં બનાવ્યા હતા. <ref name="nyt022694">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A05E2DB163AF935A15751C0A962958260 |title=Rose Law Firm, Arkansas Power, Slips as It Steps Onto a Bigger Stage |publisher=The New York Times |author=Labaton, Stephen |date=1994-02-26}}</ref> તેઓ જવલ્લેજ અજમાયશી કામ કરતા હતા,<ref name="nyt022694"/> પરંતુ ફર્મે તેમને "રેઇનમેકર" (કંપની માટે ધંધો લાવનાર સફળ કર્મચારી) ગણાવ્યા હતા કારણ કે તેઓ ગ્રાહકો લાવ્યા હતા, જેનો થોડો ફાળો તેમને કંપનીને અપાવેલી પ્રતિષ્ઠાને અને તેમના કોર્પોરેટ બોર્ડ જોડાણોને જાય છે. <ref name="nyt022694"/> જો રાજ્યના ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂંકમાં ભારે પ્રભાવશાળી રહ્યા હતા. <ref name="nyt022694"/> બીલ ક્લિન્ટનની 1986ની ગુબરનેટોરીયલ પુનઃચુંટણી ઝુંબેશમાં તેમના રિપબ્લિકન વિરોધીએ ક્લિન્ટન પર હિત સંઘર્ષનો આરોપ મૂક્યો હતો, કારણ કે રોઝ લો રાજ્યનો કારોબાર કરતું હતું; ક્લિન્ટને આ આરોપોને એવું કહેતા વળાંક આપ્યો હતો કે રાજ્યની ફી તેણીના નફાની ગણતરી પહેલા ચૂકવી દેવામાં આવી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 80–81.</ref> 1982થી 1988 સુધી, ક્લિન્ટન બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં રહ્યા હતા, કેટલીકવાર ન્યુ વર્લ્ડ ફાઉન્ડેશનના અધ્યક્ષ તરીકે,<ref>{{Cite news |url=http://www.fair.org/index.php?page=1906 |title=Limbaugh Responds to FAIR |publisher=[[Fairness and Accuracy in Reporting|FAIR]] |date=1994-06-28 |access-date=2008-05-09}}</ref> જેમણે વિવિધ ન્યુ લેફ્ટ હિત જૂથોને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 29.</ref> 1987 થી 1991 સુધી, તેઓ અમેરિકન બાર એસોસિયેશનના કમિશન ઓન વુમન ઇન ધ પ્રોફેસનના અધ્યક્ષ તરીકે રહ્યા હતા,<ref name="gvn-82">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 82–84.</ref> જેમણે કાયદાના વ્યવસાયમાં જાતિ વાદ પરત્વે ભાર મૂક્યો હતો અને એસોસિયેશનને તેને નાથવા માટે પગલાં લેવા પ્રેર્યુ હતું. <ref name="gvn-82"/> 1988 અને 1991માં એમ બે વખત અમેરિકામાં 100 ભારે પ્રભાવશાળી વકીલોમાંના એક તરીકે ''નેશનલ લો જર્નલ'' માં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 87–88.</ref> ક્લિન્ટને 1990માં ગવર્નર માટે આગળ ન ધપવું તેવું વિચારતા, હિલેરી તેમાં આગળ ધપવાનું વિચાર્યું હતું, પરંતુ તેમના અંગત સર્વેક્ષણ નકારાત્મક હતા અને અંતમાં તેઓ આગળ ધપ્યા હતા અને અંતિમ સમય માટે પુનઃચુંટાયા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 85; {{Harvnb|Bernstein|2007|pp=187–189}}</ref> ક્લિન્ટને આરકાન્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ લીગલ સર્વિસીઝ (1988–1992)<ref name="findlaw">{{cite web |url=http://pview.findlaw.com/view/1708556_1 |title=Hon. Hillary Rodham Clinton |work=[[FindLaw]] |access-date=2007-05-31}}</ref>ના બોર્ડ પર અને ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડ (અધ્યક્ષ તરીકે, 1986–1992) સેવા આપી હતી. <ref name="Whitehouse.gov"/><ref>{{cite web |url=http://www.childrensdefense.org/site/PageNavigator/People_Board_Emeritus |title=Board of Directors Emeritus |work=[[Children's Defense Fund]] |access-date=2007-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210055628/http://www.childrensdefense.org/site/PageNavigator/People_Board_Emeritus |archive-date=2007-02-10 |url-status=dead }}</ref> બિનનફાકારક સંસ્થાઓ સાથે તેમના પદોના ઉમેરામાં, તેમણે ટીસીબીવાય (1985–1992),<ref>{{Cite news |url=http://projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/hillary-clinton/ |title=Hillary Rodham Clinton |work=The Washington Post |access-date=2007-05-30 |archive-url=https://archive.is/20120717163837/http://projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/hillary-clinton/ |archive-date=2012-07-17 |url-status=live }} બાયો એન્ટ્રી.</ref> વોલ-માર્ટ સ્ટોર્સ (1986–1992)<ref name="vv052400">{{Cite news |title=Wal-Mart’s First Lady |url=http://www.villagevoice.com/news/0021,harkavy,15052,5.html |author=Harkavy, Ward |date=2000-05-24 |work=[[The Village Voice]] |access-date=2006-08-22 |archive-date=2008-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618054322/http://www.villagevoice.com/news/0021,harkavy,15052,5.html |url-status=dead }}</ref> અને લાફાર્જ (1990–1992)ના કોર્પોરેટ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ પર હોદ્દાઓ ધરાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Vermonters to Hillary: Don't Tread on Us |url=http://www.7dvt.com/2005/vermonters-hillary-dont-tread-us |author=Picard, Ken |date=2005-05-04 |publisher=''[[Seven Days (newspaper)|Seven Days]]'' |access-date=2008-04-27 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201124041/http://www.7dvt.com/2005/vermonters-hillary-dont-tread-us |url-status=dead }}</ref> ટીસીબીવાય અને વોલ માર્ટ આરકાન્સાસ સ્થિત કંપનીઓ હતી જે રોઝ લોની પણ ગ્રાહક હતી. <ref name="nyt022694"/><ref name="nyt052007"/> વોલ-માર્ટના બોર્ડ પર ક્લિન્ટન પ્રથમ મહિલા સભ્ય હતા, જેના કારણે અધ્યક્ષ સામ વોલ્ટોન પર મહિલાનું નામ મૂકવા માટે દબાણ વધાર્યું હતું. <ref name="nyt052007">{{Cite news |title=As a Director, Clinton Moved Wal-Mart Board, but Only So Far |url=http://www.nytimes.com/2007/05/20/us/politics/20walmart.html |author=Barbaro, Michael |date=2007-05-20 |work=The New York Times |access-date=2007-09-23 }}</ref> ફરી એક વખત, તેમણે વોલ-માર્ટને વધુ પર્યાવરણલક્ષી આચરણો હાથ ધરવા માટે સફળતાપૂર્વક દબાણ કર્યું હતું, જે કંપનીના સંચાલનમાં વધુને વધુ મહિલાઓને ઉમેરવા માટેની ઝુંબેશમાં મોટે ભાગે અસફળ હતું, અને તેઓ કંપનીની વિખ્યાત મજૂર સંગઠન વિરોધી આચરણો બાબતે મૌન હતા. <ref name="vv052400"/><ref name="nyt052007"/><ref name="abc013108">{{Cite news |url=http://abcnews.go.com/Blotter/Story?id=4218509 |title=Clinton Remained Silent As Wal-Mart Fought Unions |author=[[Brian Ross (journalist)|Ross, Brian]]; Sauer, Maddy; Schwartz, Rhonda |publisher=ABC News |date=2008-01-31 |access-date=2008-01-31}}</ref> === બીલ ક્લિન્ટનની 1992ની પ્રમુખપદની ઝુંબેશ === [[ચિત્ર:Hillary Clinton 1992.jpg|thumb|upright|right|alt=Black-and-white close-up photographic portrait of the same woman as in the top photo, in her forties and with shoulder-length blonde hair|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન, 1992]] જ્યારે તેમના પતિ 1992માં ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના નોમિનેશનમાટેના ઉમેદવાર બન્યા ત્યારે હિલેરી ક્લિન્ટને સૌપ્રથમ વખત સતત રાષ્ટ્રનું ધ્યાન મેળવ્યું હતું. ન્યુ હેમ્પશાયર પ્રાયમરી પહેલા, ટેબ્લોઇડ પ્રકાશને એવો દાવો પ્રકાશિત કર્યો હતો કે બીલ ક્લિન્ટન આરકાન્સાસની લોંજ ગાયિકા જેનીફર ફ્લાવર્સ સાથે પરણેત્તર પ્રણય ધરાવતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5D61E31F936A15752C0A964958260 |title=Clintons to Rebut Rumors on "60 Minutes" |work=The New York Times |date=1992-01-25}}</ref> તેના પ્રતિભાવમાં, ક્લિન્ટન્સ એકી સાથે ''60 મિનીટ'' સુધી દેખાયા હતા, જેમાં બીલ ક્લિન્ટને પ્રણય હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો પરંતુ "મારા લગ્નમાં અંતરાય ઊભો થઇ રહ્યો છે" તેવી બાબતને સમર્થન આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/flowers012792.htm |title=In 1992, Clinton Conceded Marital 'Wrongdoing' |work=The Washington Post |date=1992-01-26}}</ref> સંયુક્ત દેખાવનો યશ તેમની ઝુંબેશમાં રાહત આપવાને જાય છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 39–42; ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 94–96.</ref> ઝુંબેશ દરમિયાન હિલેરી ક્લિન્ટને ટેમ્મી વાયનેટ્ટ અને તેમના લગ્ન વિશેના દેખાવ અંગે <ref group="nb" name="ex05">1992ની ઝુંબેશ દરમિયાન જેનિફર ફ્લાવર્સના પ્રકરણ પર અંકુશ મેળવતા થયેલી રાજકીય નુકસાની દરમિયાન હિલેરી ક્લિન્ટને ''60 મિનીટ'' ના સંયુક્ત મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "હું અહીં એક નાની મહિલા ટેમ્મી વાયનેટ્ટ જેવી 'મારા માણસ તરીકે ઉભી રહેલી' તરીકે બેઠી નથી. હું તેમને ચાહુ છુ અને માન આપું છુ એટલે અહીં બેઠી છું, અને તેમણે અને અમે બન્નેએ સાથે મળીને જે સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે તેના માટે હુ માન આપું છુ." કંટ્રી મ્યુઝિકના સંદર્ભો પરત્વે સંભવિત તિરસ્કારની લાગણીએ તરતજ એવી ટીકાને જન્મ આપ્યો હતો કે ક્લિન્ટન સાંસ્કૃતિક રીતે બહેરા છે અને ટેમ્મી વાયનેટ્ટ પોતાને ટિપ્પણીઓ ગમતી નથી કારણ કે તેમનું સુંદર ગીત "સ્ટેન્ડ બાય યોર મેન" પ્રથમ વ્યક્તિમાં લખાયું ન હતું. જુઓ કે {{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/7/newsid_4385000/4385582.stm |title=2000: Hillary Clinton is first First Lady in Senate |publisher=BBC News |date=2000-11-07 |access-date=2007-10-01}} વાયનેટ્ટે ઉમેર્યું હતું કે ક્લિન્ટને "દરેક સાચા કંટ્રી મ્યુઝિક ચાહક અને દરેક વ્યક્તિ કે જેણે 'પોતાની જાત માટે બનાવ્યું હતું' તેમજ કોણ પણ તેમને વ્હાઇટ હાઉસ લઇ ગયા ન હતા તેમની સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી." જુઓ ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 42. થોડા દિવસો બાદ, ''પ્રાઇમ ટાઇમ લાઇવ'' પર, હિલેરી ક્લિન્ટને વાયનેટ્ટની માફી માગી હતી. ક્લિન્ટને બાદમાં લખ્યું હતું કે તેણી શબ્દોની પસંદગીમાં બેદરકાર હતા અને "ટેમ્મી વાયનેટ્ટ તરફના સંદર્ભોનું પતન તાત્કાલિક થયું હતું {{ndash}} કેમ કે તે થવાને લાયક હતુ {{ndash}} અને અસંસ્કારી હતું." જુઓ ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 108. બાદમાં બે મહિલાઓએ તેમના મતભેદો નિવાર્યા હતા, જેમાં વાયનેટ્ટને ક્લિન્ટન માટે ભંડોળ ઊભુ કરતા જોવાયા હતા.</ref> અને ઘરે રહેતી અને રાંધતી અને ચા પીતી મહિલાઓ અંગે પરંપરાગત રીતે નકારાત્મક ટિપ્પણી કરી હતી, <ref group="nb" name="ex06">ટેમ્મી વાયનેટ્ટએ ટિપ્પણી કર્યાના બે મહિનાથી ઓછા ગાળામાં, હિલેરી ક્લિન્ટનને, તેઓ તેમના ગવર્નર પતિ વચ્ચે હેતુ શક્યતઃ સંઘર્ષ ટાળી શક્યા હોત કે કેમ તે અંગે અને રોજ લો કંપનીને આપેલા કામ અંગે પ્રશ્નોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, ત્યારે તેમણે નોંધ્યું હતું કે "હું મારા જીવનને ચલાવી શકું તે માટે મે શ્રેષ્ઠ કામ કર્યું છે ... તમે જાણો છો, કદાચ હું ઘરે રહી હોત અને રસોઇ અને ચા બનાવતી હોત, પરંતુ મે નક્કી કર્યું હતું કે મારા વ્યવસાયને સંતોષ આપે તેવું કામ કરવું, તેથી જ હું મારા પતિ પહેલા જાહેર જીવનમાં પ્રવેશી હતી" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 109). "રસોઇ અને ચા" આ નિવેદનનો એક ભાગ હતો જેણે હાઉસમેકર્સ બનવાનું પસંદ કર્યું હતું તેવી મહિલાઓ માટે ક્લિન્ટન તરફના દેખીતા અણગમાની સંસ્કૃતિ આધારિત ટીકાઓને જન્મ આપ્યો હતો; આ ટિપ્પણી વારંવારની ઝુંબેશ જવાબદારી બની હતી (બર્નસ્ટેઇન 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 205–206). તેના પરિણામે ક્લિન્ટને થોડા સુધારો કરવા માટે થોડી રાંધણ કળાની દરખાસ્ત કરી હતી અને બાદમાં પોતાની મનોવ્યથા લખી હતી: "તે ઉપરાંત, મે મારા જીવનમાં ઘણી વાર રસોઇ બનાવી છે અને ચા પણ રેડી છે!" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 109).</ref> જેને તેમની પોતાની કબૂલાતમાં ખોટા મંતવ્ય વિશે ગણવામાં આવે છે. બીલ ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતુ કે પોતાને ચુંટવામાં રાષ્ટ્રને "એક જ કિંમતે બે ચીજ મળશે", જેમાં તેમણે તેમની પત્ની જે આગવી ભૂમિકા બજાવવાની હતી તેનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 140.</ref> ડેનિયલ વોટ્ટેનબર્ગના ઓગસ્ટ 1992ના ''ધી અમેરિકન સ્પેક્ટેટર'' લેખ "ધી લેડી મેકબેથ ઓફ ધ લિટલ રોક"ના પ્રારંભથી હિલેરીની ભૂતકાળની વિચારધારા અને નૈતિક રેકોર્ડ સંકુચિત હૂમલા હેઠળ આવી ગયા હતા. <ref name="macbeth">{{Cite news |title=The Lady Macbeth of Little Rock |author=[[Daniel Wattenberg|Wattenberg, Daniel]] |work=The American Spectator |month=August |year=1992}}</ref> અન્ય મોટા પ્રકાશનોમાં ઓછામાં ઓછા વીસ બીજા લેખોએ રણ તેમની અને લેડી મેકબેથની વચ્ચે તુલના કરી હતી. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 142.</ref> == યુનાઇટડે સ્ટેટ્સની પ્રથમ મહિલા == === પ્રથમ મહિલા તરીકેની ભૂમિકા === જ્યારે બીલ ક્લિન્ટને જાન્યુઆરી 1993માં પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ઓફિસ સંભાળી ત્યારે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા અને જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેમના નામના તેવા સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરશે. <ref>{{Cite news |author=York, Anthony |url=http://www.salon.com/news/feature/1999/07/08/hillary/print.html |title=On her own |work=Salon |date=1999-07-08 |access-date=2007-07-14 |archive-date=2007-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212184808/http://www.salon.com/news/feature/1999/07/08/hillary/print.html |url-status=dead }} તેમની જાહેરાતને મે ૧૯૯૩ ફિલ્મ વિડંબન ''હોટ શોટ્સ!'' માં વિડંબન કાવ્ય તરીકે લેવામાં આવી હતી.''પાર્ટ ડિઓક્સ'' , જેમાં દરેક મહિલા પાત્રોને "રોધામ" તરીકેનું વચ્ચેનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું; જુઓ [http://www.imdb.com/title/tt0107144/fullcredits આઇએમડીબી એન્ટ્રી].</ref> અનુસ્નાતક ડિગ્રી<ref name="nyp103006">{{Cite news |url=http://www.nypost.com/seven/10302006/news/cextra/hillary_rodham_clinton_cextra_jasim_k__williams.htm |title=Hillary Rodham Clinton |author=Williams, Jasim K |work=[[New York Post]] |date=2006-10-30 |access-date=2008-04-27 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919062250/http://www.nypost.com/seven/10302006/news/cextra/hillary_rodham_clinton_cextra_jasim_k__williams.htm |url-status=dead }} ક્લિન્ટને નિયમિત અભ્યાસ અને વિદ્વતાપૂર્ણ કાર્ય મારફતે અનુસ્નાતકની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. એલેનોર રુઝવેલ્ટને અગાઉ અનુસ્નાતકની માનદ ડિગ્રીથી સન્માનીત કરવામાં આવ્યા હતા. ક્લિન્ટનના અનુગામી લૌરા બુશ અનસ્નાતક ડિગ્રી સાથેના બીજા પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> અને વ્હાઇટ હાઉસમાં પ્રવેશવા ખતે પણ પોતાની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી ધરાવનારા તેઓ સૌપ્રથમ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref name="nyp103006"/> સામાન્ય રીતે પ્રથમ મહિલાની ઇસ્ટ વિંગમાં ઓફિસ હોવા ઉપરાંત વ્હાઇટ હાઉસની વેસ્ટ વિંગમાં પણ ઓફિસ ધરાવનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref name="nfll"/><ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 71.</ref> તેઓ નવી વહીવટીતંત્રમાં સંભાળપૂર્વક નિમણૂંકો કરનાર સૌથી અંદરના વર્તુળનો એક ભાગ હતા અને તેમની પસંદગીઓએ ઓછામાં ઓછા આગિયાર હોદ્દાઓ ભર્યા હતા અને ડઝન જેટલા તેનાથી ઉતરતી કક્ષાના હોદ્દાઓ ભર્યા હતા. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 68.</ref> ઇલેનોર રુઝવેલ્ટના બચાવમાં તેમને અમેરિકાના ઇતિહાસમાં અત્યંત ખુલ્લા સત્તાધરાવતા પ્રમુખ પત્ની તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ xii.</ref><ref>{{Cite news |title=First Lady President? |author=[[Chidanand Rajghatta|Rajghatta, Chidanand]] |date=January—February 2004 |publisher=''Verve'' magazine }}</ref> [[ચિત્ર:Hrcfamily.jpg|thumb|left|alt=Man, same woman, and teenage girl walk across lawn after leaving a helicopter|ક્લિન્ટનનો પરિવાર મરીન વન પર 1993માં વ્હાઇટ હાઉસમાં આવી પહોંચ્યો હતો.]] કેટલાક ટીકાકારો જાહેર નીતિમાં પ્રથમ મહિલાની મધ્યસ્થ ભૂમિકાને અયોગ્ય ગણાવે છે. ટેકોદારો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે ક્લિન્ટનની નીતિઓમાં ભૂમિકા વ્હાઇટ હાઉસના અન્ય સલાહકારોથી અલગ ન હતી અને તે મતદારો સારી રીતે જાણે છે કે તેઓ તેમના પતિના પ્રમુખપદામાં સક્રિય ભૂમિકા બજાવશે. <ref>{{Cite news |title=The First Lady: Homemaker or Policy-Maker? |url=http://www2.scholastic.com/browse/article.jsp?id=4647 |author=Peart, Karen N |publisher=Scholastic Press |access-date=2006-08-22 |archive-date=2011-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902053752/http://www2.scholastic.com/browse/article.jsp?id=4647 |url-status=dead }}</ref> બીલ ક્લિન્ટનનું ઝુંબેશ વચન "એકની કિંમતે બે"ને કારણે વિરોધીઓ વ્યંગ્યાત્મક રીતે ક્લિન્ટનને "સહ-પ્રમુખો",<ref>{{Cite news |url=http://www.jewishworldreview.com/cols/greenberg071599.asp |title=Israel's new friend: Hillary, born-again Zionist |date=1999-07-15 |author=Greenberg, Paul |publisher=[[Jewish World Review]] |access-date=2006-08-22 }}</ref> અથવા કેટલીક વાર આરકાન્સાસ લેબલ "બિલારી". તરીકે સંબોધતા હતા. <ref name="nyt012093mk"/><ref>{{Cite news |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002610.html |title=A perilous portmanteau? |author=[[Benjamin Zimmer|Zimmer, Benjamin]] |publisher=[[Language Log]] |date=2005-11-01 |access-date=2006-08-22 }}</ref> પ્રથમ મહિલાની ભૂમિકા વિશે સંઘર્ષાત્મક ખ્યાલોનું દબાણ ક્લિન્ટનને રાજકીય રીતે પણ સક્રિય એવા એલેનોર રુઝવેલ્ટ સાથે "કાલ્પનિક ચર્ચા"માં ધકેલવા માટે પૂરતા હતા. <ref group="nb" name="ex07">એલેનોર રુઝવેલ્ટની "મસલતો"નો અહેવાલ સૌપ્રથમ 1996માં ''વોશિંગ્ટોન પોસ્ટ'' માં લેખક બોબ વુડવર્ડ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો; તેની શરૂઆત તેમણે હિલેરી ક્લિન્ટનના પ્રથમ મહિલા તરીકેના સમયગાળાથી કરી હતી. જુઓ {{Cite news |url=http://www.nytimes.com/1996/06/25/us/mrs-clinton-calls-sessions-intellectual-not-spiritual.html |title=Mrs. Clinton Calls Sessions Intellectual, Not Spiritual |work=The New York Times |date=1996-06-25 |author=Clines, Francis X.}} 1994ની ચુંટણીમાં કોંગ્રેસ પરનો ડેમોક્રેટે અંકુશ ગુમાવવાને પગલે, ક્લિન્ટને નિષ્ણાતને જિયાન હ્યુસ્ટોનની માનવ તકની સેવાઓ માટે રાખ્યા હતા. હ્યુસ્ટોને રુઝવેલ્ટ જોડાણને અનુસરવા માટે ક્લિન્ટનને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને ક્લિન્ટન સાથે કોઇ માનસિક યુક્તિઓ અજમાવવામાં આવી નહી હોવાથી, ટીકાકારો અને રમૂજકારોએ તાત્કાલિક સુચન કર્યું હતું કે ક્લિન્ટન એલેનોર રુઝવેલ્ટ સાથે સેઆંસ(પ્રેતાત્મવાદિક ઘટનાઓની ચિકિત્સાની સભા) ધરાવતા હતા. વ્હાઇટ હાઉસે દર્શાવ્યું હતું કે આ રીતે માત્ર વિચારણાની કવાયત થઇ શકે છે અને બાદમાં એક ખાનગી તારણે સંકેત આપ્યો હતો કે મોટા ભાગની પ્રજા માને છે કે આ તમામ ફક્ત કાલ્પનિક વાતો જ હતી, જ્યારે બાકીના એવું માનતા હતા કે મૃત વ્યક્તિઓ સાથેની વાતચીત ખરેખર શક્ય છે. જુઓ {{Cite news |url=http://www.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,5673,347240,00.html |author=[[Francis Wheen|Wheen, Francis]] | title=Never mind the pollsters |work=The Guardian |date=2000-07-26 |access-date=2007-10-02 | location=London}} તેમની 2003ની આત્મકથામાં ક્લિન્ટને આખા પ્રકરણને "એલેનોર સાથેની વાતચીત" એવું શિર્ષક આપ્યું છે, અને દર્શાવ્યું હતું કે "કાલ્પિનિક વાતચીત ચાલુ રાખવાનું ખરેખર માનસિક કવાયત માટે ઉપયોગી છે જે સમસ્યાઓનું પૃથ્થકરણ કરવામાં મદદ કરે છે, જો કે તેનો આધાર તમે જે વ્યક્તિને જોવાનું પસંદ કરો છો તેની પર છે. એલેનોર રુઝવેલ્ટ શ્રેષ્ઠ હતા [એક ટ્રાયલ બ્લેઝર તરીકે અને વિવાદાસ્પદ પ્રથમ મહિલા તરીકે]." (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 258–259)</ref> તેઓ જ્યારે વોશિંગ્ટન આવ્યા તે સમયથી તેમણે ધી ફેલોશીપના પ્રેયર ગ્રુપમાં આશ્રિતોને જોયા હતા, જેમાં સંકુચિત વોશિંગ્ટન વ્યક્તિઓની પત્નીઓ પણ હતી. <ref name="mj0907">{{Cite news |title=Hillary's Prayer: Hillary Clinton's Religion and Politics |url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/09/hillarys-prayer.html |work=Mother Jones |date=September/October 2007 |access-date=2007-10-10 |author=Joyce, Kathryn; Sharlet, Jeff}}</ref><ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=313–314}}</ref> એપ્રિલ 1993માં તેમના પિતાના અવસાનને કારણે થોડા ઘણા અંશે તેમણે જાહેરમાં મેથોડીસ્ટ યુક્તિઓ, ઉદાર ધાર્મક રાજકીય વિચારોના સમન્વયની જાહેરમાં માગ કરી હતી અને ''ટિક્કુન'' સંપાદક મિશાલ લર્નરના "અર્થોના રાજકારણ"એ એવું વ્યક્ત કર્યું હતું કે તેઓ અમેરિકાના "આત્માની સુતેલી માંદગી"ને જુએ છે અને તે સમાજને એ રીતે પુનઃઉજાગર કરશે કે નવી સહસ્ત્રાબ્દીમાં જતા માનવમાત્રનો વીસમી સદીમાં શો અર્થ થાય છે." <ref>{{Cite news |title=St. Hillary |author=[[Michael Kelly (editor)|Kelly, Michael]] |work=The New York Times Magazine |date=1993-05-23}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |title=The Politics of What? |author=Painton, Priscilla |work=Time |date=1993-05-31 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813071159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |date=2013-08-13 }}</ref> જાહેર જનતા કેન્દ્રિત અને સમય જતા વિકસ્યા હતા તેવા અન્ય સેગમેન્ટોમાં તેમના દિવસોમાં ફેશન પરત્વેનું બેધ્યાનપણું હતું,<ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 317.</ref> તેમને અત્યંત જુદા દર્શાવતા [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ|વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ના પ્રારંભિક દિવસોમાં લોકપ્રિય સાઇટ અને કાયમ માટે જેનું પૃથ્થકરણ થતું આવ્યું છે તેવી પ્રથમ મહિલા તરીકેની તેમની કેશકલા,<ref>{{Cite book |author=[[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]] |title=The Substance of Style: How the Rise of Aesthetic Value Is Remaking Commerce, Culture, and Consciousness |url=https://archive.org/details/substanceofstyle0000post |publisher=[[HarperCollins]] |year=2004 |isbn=0060933852}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 72–73.</ref><ref>{{cite news |url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/03-96/03-02-96/1hair.htm |title=Forget the Primaries: Vote for Hillary's Hair |agency=Associated Press |date=1996-03-02 |access-date=2007-09-25}}</ref> થી લઇને 1998માં ''વોગ'' મેગેઝીનના આવરણ પરના તેમના દેખાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 1.</ref> === આરોગ્ય સંભાળ અને અન્ય નીતિ પગલાંઓ === {{See also|Clinton health care plan of 1993}} [[ચિત્ર:HillaryGallup1992-1996.PNG|thumb|300px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનનો ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 1992–1996<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ">ટેબલમાંની માહિતી [295]પરથી પ્રવાહ રેખા અને ઐતિહાસિક અર્થઘટનના સમર્થન માટે [296] પણ જુઓ </સંદર્ભ>[297][298][299]]] જાન્યુઆરી 1993માં, બીલ ક્લિન્ટને આરકાન્સાસ શૈક્ષણિક સુધારા માટેના તેમના પ્રયત્નોને જે સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી તેવી સફળતાની આશા સાથે ટાસ્ક ફોર્સ ઓન નેશનલ હેલ્થ કેર રિફોર્મનું નેતૃત્વ કરવા માટે હિલેરી ક્લિન્ટનની નિમણૂંક કરી હતી.<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=170–175}}</ref> તેમણે અંગત રીતે વિનંતી કરી હતી કે નોર્થ અમેરિકન ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (NAFTA) (જેની ગુણવત્તા બાબતે તેઓ પણ બિનઉત્સાહી હતા) કરતા આરોગ્ય સંભાળ સુધારાને પસાર કરવા માટે અગ્રિમતા આપવી જોઇએ. <ref name="smith-117">{{Cite book | title=For Love of Politics: Inside the Clinton White House | url=https://archive.org/details/forloveofpolitic00smit_0 | first=Sally Bedell | last=Smith | authorlink=Sally Bedell Smith | publisher=[[Random House]] | year=2007 | isbn=1400063248 | page=[https://archive.org/details/forloveofpolitic00smit_0/page/131 117]}}</ref><ref name="gergen-280">{{Cite book | title=Eyewitness to Power: The Essence of Leadership Nixon to Clinton | url=https://archive.org/details/eyewitnesstopowe0000unse | first=David | last=Gergen | authorlink=David Gergen | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=2000 | isbn= | page=[https://archive.org/details/eyewitnesstopowe0000unse/page/280 280]}}</ref> ટાસ્ક ફોર્સની ભલામણ ક્લિન્ટન હેલ્થ કેર પ્લાન તરીકે ઓળખાય છે, એક વ્યાપક દરખાસ્ત કે જેમાં રોજગારદાતાને અલગ આરોગ્ય જાળવણી સંસ્થાઓ મારફતે તેમના કર્મચારીઓને આરોગ્ય આવરણ પૂરુ પાડવાની જરૂરિયાત રહેશે. તેમના વિરોધીઓએ આ યોજનાને "હિલેરીકેર" તરીકે ગણાવીને હાંસી ઉડાવી હતી; તેની વિરુદ્ધમાં કેટલા વિરોધીઓ ઉગ્ર બની ગયા હતા અને જુલાઇ 1994 દરમિયાનની આ યોજનાને ટેકો આપતી બસ યાત્રા દરમિયાન તેમને તે સયમે બુલેટપ્રુફ વેસ્ટ પહેરવાની ફરજ પડી હતી. <ref name="bernstein-400">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=400–402}}</ref><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 139–140.</ref> આ યોજનાને હાઉસ કે સેનેટમાં ડેમોક્રેટ્સ અંકુશ ધરાવતા હોવા છતા પૂરતા પ્રાથમિક મતો મેળવી શકી ન હતી અને સપ્ટેમ્બર 1994માં આ દરખાસ્તને પજતી મૂકવામાં આવી હતી. <ref name="bernstein-400"/> ક્લિન્ટને બાદમાં તેમના પુ્સ્તક ''લિવીંગ હિસ્ટ્રી'' માં સમર્થન આપતા જણાવ્યું હતું કે તેમના રાજકીય ક્ષેત્રેના અનુભવની ખામીએ થોડા ઘણા અંશે તે હારમાં ફાળો આપ્યો હતો, પરંતુ તે સિવાય અન્ય પણ ઘણા પરિબળો તેના માટે જવાબદાર હતા. પ્રથમ મહિલાનું સંમતિ રેટીંગ, જે સામાન્ય રીતે તેમના પ્રથમ વર્ષમાં 50 ટકા જેટલું ઉંચુ રહેતું હતું તે એપ્રિલ 1994માં ઘટીને 44 ટકા અને સપ્ટેમ્બર 1994માં ઘટીને 35 ટકા થઇ ગયું હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=240, 380, 530.}} તેમના ઇનકારમાં વ્હાઇટવોટર તપાસ પણ એક પરિબળ હતું.</ref> રિપબ્લિકનોએ ક્લિન્ટનની આરોગ્ય સંભાળ યોજનાને 1994ના વચગાળાની ચુંટણીની ઝુંબેશ મુદ્દો બનાવ્યો હતો,<ref>{{Cite news |url=http://www.pbs.org/newshour/forum/may96/background/health_debate_page3.html |title=A Detailed Timeline of the Healthcare Debate portrayed in 'The System' |month=May |year=1996 |publisher=PBS |work=[[The NewsHour with Jim Lehrer|NewsHour]] |access-date=2007-09-25 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029030146/http://www.pbs.org/newshour/forum/may96/background/health_debate_page3.html |url-status=dead }}</ref> જેના લીધે રિપબ્લિકનોને હાઉસ ચુંટણીમાં ચોખ્ખી ત્રેપન બેઠકોનો અને સેનેટ ચુંટણીમાં સાત બેઠકોનો લાભ થયો હતો, અને બન્ને પર અંકુશ પ્રાપ્ત કર્યો હતો; ઘણા વિશ્લેષકો અને સર્વેક્ષણકારો ડેમોક્રેટ્સની હાર માટે ખાસ કરીને સ્વતંત્ર મતદારોમાં તેને મોટું પરિબળ માને છે. <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |title=The Once and Future Hillary |author=Carney, James |work=Time |date=1994-12-12 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521075222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |date=2013-05-21 }}</ref> પરિણામે વ્હાઇટ હાઉસે નીતિની રચનામાં હિલેરી ક્લિન્ટનની ભૂમિકાને ઓછી કરવાની માગ કરી હતી. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 141.</ref> શાશ્વત આરોગ્ય સંભાળના વિરોધીઓએ અન્યોની સમાન યોજનાઓ માટે નિંદાત્મક લેબલ તરીકે "હિલેરીકેર"નો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref>{{Cite news |title=The Republican Who Thinks Big on Health Care |url=http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |date=2005-12-04 |author=[[Joe Klein|Klein, Joe]] |work=Time |access-date=2006-08-22 |archive-date=2006-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615090805/http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615090805/http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |date=2006-06-15 }}</ref> [[ચિત્ર:Hrcraad.jpg|thumb|left|upright|alt=Same woman reads a book in a classroom to an African American boy in her lap, as an African American girl and two adults look on|ક્લિન્ટન એક શાળાની મૂલાકાત દરમિયાન બાળક સમક્ષ વાંચે છે]] ટેડ કેનેડી અને ઓરીન હેચ જેવા સેનેટરો સાથે 1997માં સ્ટેટ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પ્રોગ્રામને પસાર કરાવવામાં તેઓ એક બળ રહ્યા હતા, આ ફેડરલનો એવો પ્રયત્ન હતો કે જેમાં એવા બાળકોને રાજ્ય દ્વારા ટેકો પૂરો પાડવામાં આવતો હતો જેમના માતાપિતા તેમને આરોગ્ય આવરણ પૂરું પાડી શકે તેમ ન હતા અને એકક વખત તે કાયદો બની ગયો ત્યારથી તે કાર્યક્રમ અંતર્ગત બાળકોને આવરી લેવા માટે વ્યાપક પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.factcheck.org/elections-2008/giving_hillary_credit_for_schip.html |title=Giving Hillary Credit for SCHIP |author=Jackson, Brooks |publisher=[[FactCheck.org]] |date=2008-03-18 |access-date=2008-03-19 |archive-date=2008-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322032750/http://www.factcheck.org/elections-2008/giving_hillary_credit_for_schip.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે બાળપણની માંદગી સામે રાષ્ટ્રીયસ્તરે રસીકરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને વૃદ્ધ મહિલાઓને મેડીકેર દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવેલા આવરણ સાથે છાતીનું કેન્સર શોધી કાઢવા માટે એક્સ-રે (મામોગ્રામ) કઢાવવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1995/5-1-95.html |title=Remarks by First Lady Hillary Rodham Clinton at Medicare Mammography Awareness Campaign Kick-off |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[The White House]] |date=1995-05-01 |access-date=2007-03-23 |archive-date=2016-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208054707/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1995/5-1-95.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ઓફ હેલ્થ પાસે પુરસ્થગ્રંથી કેન્સર અને બાળપણના [[અસ્થમા]] માટે સંશોધન ભંડોળ માટે સફળ માગણી કરી હતી. <ref name="nfll">{{cite web |title=First Lady Biography: Hillary Clinton |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |publisher=National First Ladies' Library |access-date=2006-08-22 |archive-date=2012-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414204023/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |url-status=dead }}</ref> ગલ્ફ વોરના નિવૃત્ત યોદ્ધાઓને અસર થયેલ માંદગીના અહેવાલોની તપાસ પ્રથમ મહિલાએ કરી હતી, જે ગલ્ફ વોર સિંડ્રોમ તરીકે જાણીતી બની હતી. <ref name="nfll"/> એટોર્ની જનરલ જેનેટ રેનો સાથે નળીને ક્લિન્ટને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટીસ ખાતે ઓફિસ ઓન વાયોલન્સ અગેઇન્સ્ટ વુમનની રચના કરવામાં સહાય કરી હતી. <ref name="nfll"/> 1997માં, તેમણે એડોપ્શન એન્ડ સેઇફ ફેમિલીઝ એક્ટને આગળ ધપાવ્યો હતો અને આગેવાની લીધી હતી, જેને તેઓ પ્રથમ મહિલા તરીકેની સૌથી મહાન સિદ્ધિ તરીકે ગણાવે છે. <ref name="nfll"/><ref name="nyt102900c"/> 1999માં ફોસ્ટર કેર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટને પસાર કરવામાં તેમણે અગત્યની ભૂમિકા બજાવી હતી, જેણે સંવર્ધન સંભાળમાંથી મોટા થતા ટીનેજરો માટે ફેડરલના હૂંડીયામણને બમણો કર્યો હતો. <ref name="nyt102900c">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00E7D91730F93AA15753C1A9669C8B63 |title=Campaigns Soft-Pedal On Children and the Poor |author=Sengupta, Somini |work=The New York Times |date=2000-10-29 |access-date=2008-03-15}}</ref> પ્રથમ મહિલા તરીકે, ક્લિન્ટને અસંખ્ય વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સ યોજી હતી, જેમાં ચાઇલેડ કેર,(1997),<ref>{{Cite video |url=http://www.britannica.com/eb/art-75994 |title=Clinton, Hillary Rodham: Address to the White House Conference on Child Care |people=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]] |date=1997-10-23 |access-date=2007-09-25 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અરલી ચાઇલ્ડહૂડ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ લર્નીંગ (1997),<ref>{{cite web |url=http://www.ed.gov/PressReleases/04-1997/970417d.html |title=Remarks by the President and the First Lady at White House Conference on Early Child Development and Learning |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[U.S. Department of Education]] |date=1997-04-17 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214842/http://www.ed.gov/PressReleases/04-1997/970417d.html |url-status=dead }}</ref> અને ચિલ્ડ્રન એન્ડ એડોલસેન્ટસ (2000)પરની કોન્ફરન્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.apa.org/ppo/issues/pfirstlady.html |title=White House Conference on Children and Adolescents |publisher=[[American Psychological Association]] |date=2000-04-26 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2001-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010627090601/http://www.apa.org/ppo/issues/pfirstlady.html |url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત તેમણે ટીનેજરો (2000)<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |title=White House convenes conference on teen-agers |publisher=CNN |date=2000-05-02 |archive-date=2007-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106133613/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> પરની સૌપ્રથમ વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સ પણ આયોજન કર્યું હતું અને (2000)<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |title=White House convenes conference on teen-agers |publisher=CNN |date=2000-05-02 |archive-date=2007-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106133613/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> સૌપ્રથમ પરોપકાર (1999) પરની વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સનું પણ આયોજન કર્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton/talking-it-over-1999-10-27.html |title=Talking It Over |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Creators Syndicate]] |date=1999-10-27 |access-date=2007-09-25 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727233057/http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton/talking-it-over-1999-10-27.html |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને આ સમયગાળામાં 79 દેશોનો પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref name="nyt122607">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/12/26/us/politics/26clinton.html |title=The Résumé Factor: Those 8 Years as First Lady |author=Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2007-12-26 |access-date=2007-12-28}}</ref> જેમણે પ્રથમ મહિલા તરીકે સૌથી વધુ પ્રવાસ કરનાર પેટ નિક્સોનનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |title=First Lady Biography: Pat Nixon |publisher=National First Ladies' Library |access-date=2007-10-18 |archive-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084238/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |url-status=dead }}</ref> તેમણે સલામતી મંજૂરીનું આયોજન અથવા નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ બેઠકોમાં હાજરી આપી ન હતી, પરંતુ યુ.એસ. રાજકારણમાં હળવી સત્તા ભૂમિકા બજાવી હતી. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2007/12/26/us/politics/26clinton.html |title=The Résumé Factor: Those 2 Terms as First Lady |author=Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2007-12-26 |access-date=2009-01-14}}</ref> યુ.એસ. સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટની આજ્ઞા અનુસાર દક્ષિણ એશિયામાં માર્ચ 1995માં કરવામાં આવેલી પાંચ રાષ્ટ્રોની યાત્રા અને તેમના પતિ વિના તેમણએ [[ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન]] સાથે સંબંધો સુધારવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. <ref name="bern-419">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=419–421}}</ref> ક્લિન્ટને જેની પર ભાર મૂક્યો હતો તેવા મહિલાઓન ઉત્થાનને કારણે મુશ્કેલી નડી હતી પરંતુ તેમણે જે દેશોમાં મૂલાકાત લીધી હતી ત્યાંથી તેમને હૂંફાળો પ્રતિભાવ પ્રાપ્ત થયો હતો અને અમેરિકન અખબારી વર્તુળો સાથે વધુ સારા સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. <ref name="bern-419"/><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 149–151.</ref> આ યાત્રા તેમના સ્થાપિત અનુભવ જેવી હતી અને તેમની રાજકારણમાં આખરી કારકીર્દીની ભાવિ સુચક હતી. <ref name="time-stateof"/> સપ્ટેમ્બર 1995માં બીજીંગમાં મહિલાઓ પરની ફોર્થ વર્લ્ડ કોન્ફરન્સ સમક્ષ પોતાના સંબોધનમાં દુનિયામાં અને [[ચીન|પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના]]માં પણ મહિલાઓના દુરુપયોગવાળા આચરણનો બળપૂર્વક વિરોધ કરતા,<ref name="nyt090695">{{Cite news |author=Tyler, Patrick |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CEFDF133DF935A3575AC0A963958260 |title=Hillary Clinton, In China, Details Abuse of Women |work=The New York Times |date=1995-09-06}}</ref> જાહેર કર્યું હતું કે "માનવમાત્રથી અલગ મહિલાઓના અધિકારોની ચર્ચા લાંબા ગાળે સ્વીકાર્ય નથી"<ref name="nyt090695"/> અને પોતાની ટિપ્પણીઓ હળવી કરવા સામે ચાઇનીઝ દબાણનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. <ref name="nyt122607"/> ઇસ્લામિસ્ટ ફંડામેન્ટાલિસ્ટ તાલીબાન દ્વારા અફઘાન સ્ત્રીઓ સામે જે આચરણ કરવામાં આવ્યું હતું તેની વિરુદ્ધમાં બોલનાર 1990ના અંત દરમિયાનમાં તેઓ અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યક્તિઓમાંના એક હતા. <ref>{{Cite book |title=[[Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia]] | author=[[Ahmed Rashid|Rashid, Ahmed]] |publisher=[[I.B. Tauris]] |year=2002 |isbn=1860648304}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 70, 182.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.feminist.org/research/report/94_toc.html |title=Feminist Majority Joins European Parliament's Call to End Gender Apartheid in Afghanistan |publisher=[[Feminist Majority]] |date=Spring 1998 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830042222/http://www.feminist.org/research/report/94_toc.html |url-status=dead }}</ref> પોતાના દેશમાં રાજકીય પ્રક્રિયામાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સ્પોન્સર કરાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ એવા વાઇટલ વોઇસીસની રચના કરવામાં તેમણે સહાય કરી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.vitalvoices.org/desktopdefault.aspx?page_id=8 |title=Vital Voices{{ndash}} Our History |year=2000 |publisher=[[Vital Voices]] |access-date=2007-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231214756/http://www.vitalvoices.org/desktopdefault.aspx?page_id=8 |archive-date=2006-12-31 |url-status=live }}</ref> તે અને ક્લિન્ટનની પોતાની મૂલાકાતોએ મહિલાઓને પોતાને નોર્થન આયર્લેન્ડ પીસ પ્રોસેસમાં સાંભળવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://voices.washingtonpost.com/fact-checker/2008/01/clinton_and_northern_ireland.html |title=Clinton and Northern Ireland |author=[[Michael Dobbs (US author)|Dobbs, Michael]] |work=The Washington Post |date=2008-01-10 |access-date=2009-01-14 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918041336/http://voices.washingtonpost.com/fact-checker/2008/01/clinton_and_northern_ireland.html |url-status=dead }}</ref> === વ્હાઇટવોટર અને અન્ય તપાસો === વ્હાઇટવોટર વિવાદ ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના 1992ના પ્રમુખપદની ઝુંબેશ દરમિયાનના અહેવાલના પ્રકાશનને પગલે તેની તરફ માધ્યમોનું ધ્યાન ગયું હતું <ref name="nyt030892">{{Cite news |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5DD1F38F93BA35750C0A964958260 |title=Clintons Joined S.& L. Operator In an Ozark Real-Estate Venture |work=The New York Times |date=1992-03-08}}</ref> અને પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના સમયગાળા તરફ માધ્યમોની નજર હતી. ક્લિન્ટનોએ તેમના 1970ના અંતમાં વ્હાઇટવોટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશનમાંના રોકાણો ગુમાવ્યા હતા;<ref name="gerth-72">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 72–73.</ref> તેજ સમયે, તે રોકાણમાં તેમના ભાગીદારો જિમ અને સુસાન મેકડૌગલે, બચતો અને લોન સંસ્થા એવી મેડીસન ગેરંટીનું સંચાલન કર્યું હતું જેણે રોઝ લો ફર્મની કાનૂની સેવાઓ મેળવી હતી <ref name="gerth-72"/> કદાચ તેઓ અયોગ્ય રીતે વ્હાઇટવોટરની ખોટ ઓછી કરતા હતા. <ref name="nyt030892"/> મેડીસન ગેરંટી પણ બાદગમં નિષ્ફળ ગઇ હતી અને તેમના પતિ દ્વારા નિમવામાં આવેલા સ્ટેટ રેગ્યુલેટર સમક્ષ શક્ય હિત સંઘર્ષ રજૂ કરવામાં ક્લિન્ટનનું રોઝ ખાતેના કામની ઝીણવટભરી તપાસ કરવામાં આવી હતી ;<ref name="nyt030892"/> તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે બેન્ક માટે ઓછામાં ઓછુ કામ કર્યું હતું. <ref name="cnn050696">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/US/9604/13/whitewater.background/index.html |title=Whitewater started as 'sweetheart' deal |publisher=CNN |date=1996-05-06 |access-date=2007-10-04}}</ref> સ્વતંત્ર સલાહકાર રોબર્ટ ફિસ્ક અને કેન્નેથ સ્ટારે ક્લિન્ટનના કાનૂની બીલીંગ રેકોર્ડ સામે સમન્સ પાઠવ્યા હતા; તેમણે જણાવ્યું હતું કે તે રેકોર્ડ ક્યાં છે તે તેઓ જાણતા ન હતા. <ref name="pbs100797"/><ref name="gerth-158"/> બે વર્ષની તપાસ બાત પ્રથમ મહિલાના વ્હાઇટ હાઉસના બુક રુમમાંથી મળી આવ્યા હતા અને તપાસકર્તાઓને 1996માં સોંપવામાં આવ્યા હતા. <ref name="gerth-158">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 158–160.</ref> વિલંબથી જોવામાં આવેલા રેકોર્ડઝે તીવ્ર રસ પેદા કર્યો હતો અને તે કેવી રીતે સામે આવ્યા અને તે ક્યાં હતા તેની બીજી તપાસ થઇ હતી;<ref name="gerth-158"/> ક્લિન્ટનના કર્મચારીઓએ આ સમસ્યાનું કારણ આરકાન્સાસના ગવર્નરના મકાનમાંથી વ્હાઇટ હાઉસના સ્ટોરેજ વિસ્તારમાં થતા સતત ફેરફારોને દર્શાવ્યુ હતુ. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=441–442}}</ref> 26 જાન્યુઆરીના રોજ રેકોર્ડ મળી આવ્યા બાદ ક્લિન્ટન ફેડરલ ગ્રાન્ડ જ્યુરી સમક્ષ ખુલાસો કરનારા સમન્સ મેળવનારા પ્રથમ મહિલા બનીને ઇતિહાસ સર્જ્યો હતો. <ref name="pbs100797">{{Cite news |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/arkansas/docs/recs.html |work=Once Upon a Time in Arkansas |title=Rose Law Firm Billing Records |publisher=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |date=1997-10-07 |access-date=2007-09-26}}</ref> વિવિધ સલાહકારોએ તપાસ કર્યા બાદ, અંતિમ અહેવાલ 2000માં જારી કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં જણાવ્યું હતું કે ક્લિન્ટન ફોજદારી રાહે ખોટું કરવામાં સામેલ હતા તેના અપૂરતા પૂરાવાઓ હતા. <ref name="nyt092100"/> [[ચિત્ર:Hillary Clinton Bill Chelsea on parade.jpg|thumb|left|alt=Same teenage girl, man and woman walk down a broad street in wintertime, as security personnel trail and a crowd looks on|બીલ ક્લિન્ટનની ઓફિસમાં બીજી મુદતનો પ્રારંભ કરવા માટે ક્લિન્ટન પરિવારે પેનસિલ્વેનીયા એવેન્યુ ખાતે ઉદઘાટન દિવસ વોક ડાઉન કર્યું હતું.જાન્યુઆરી 20, 1997.]] અન્ય તપાસોએ હિલેરી ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રથમ મહિલા હતા ત્યારે સ્થાન લીધુ હતું. "ટ્રાવેલગેટ" તરીકે જાણીતા બનેલા વ્હાઇટ હાઉસ ટ્રાવેલ ઓફિસના કર્મચારીના મે 1993ના ગોળીબારની તપાસ એવા આરોપો સાથે શરૂ હતી કે વ્હાઇટ હાઉસે આરકાન્સાસથી મિત્રો સામે કર્મચારીઓને બદલવાના બહાના તરીકે ટ્રાવેલ ઓફિસ કામગીરીમાં વ્હીઇટ હાઉસે ઓડીટેડ નાણાંકીય ગેરરીતિઓ આચરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=327–328}}</ref> વ્હાઇટ હાઉસના બે વર્ષ જૂના મેમો 1996માં મળી આવતા હિલેરી ક્લિન્ટને ગોળીબારની યાજના ઘડી હતી કે કેમ અને તપાસકર્તાઓ સમક્ષ ગોળીબારમાં તેમની ભૂમિકા વિશે જે નિવેદનો આપ્યા હતા તે સાચા હતા કે કેમ તે તરફ તપાસને વધુ કેન્દ્રિત બનાવવામાં કારણભૂત બની હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=439–444}}</ref><ref>{{Cite news |author=Johnson, David |title=Memo Places Hillary Clinton At Core of Travel Office Case|work=The New York Times|date=1996-01-05 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE2DA1239F936A35752C0A960958260}}</ref> 2000નો અંતિમ સ્વતંત્ર સલાહકારનો અહેવાલ ગોળીબારમાં તેમની સામલગીરી હોવા સાથે પૂર કરવામાં આવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેમણે "હકીકત ખોટા" નિવેદનો આપ્યા હતા, પરંતુ તે નિવેદનો ખોટા હતા તે તેઓ જાણતા હોવાના અપૂરતા પૂરાવાઓ હતા અથવા તેમના પગલાંઓ ગોળીબારમાં પરિણમશે તેવુ જાણતા હતા. <ref>{{Cite news |author=Hughes, Jane |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/802335.stm |title=Hillary escapes 'Travelgate' charges |publisher=BBC News |date=2000-06-23 |access-date=2007-08-16}}</ref> નાયબ વ્હાઇટ હાઉસ સલાહકાર વિન્સ ફોસ્ટરની જુલાઇ 1993માં આત્મહત્યાને પગલે એવા આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા કે હિલેરી ક્લિન્ટને જે ફાઇલોને (વ્હાઇટવોટર અથવા અન્ય બાબતોને લગતી) નુકસાન થવાની શક્યતાઓ હતી તેને ફોસ્ટર્સની ઓફિસમાંથી તેમના મૃત્યુ થયાની રાત્રિએ દૂર કરવાના હુકમો આપ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/whitewater/june96/senate_report_6-18.html |title=Opening the Flood Gates? |publisher=[[The NewsHour with Jim Lehrer|NewsHour]] |date=1996-06-18 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926213724/http://www.pbs.org/newshour/bb/whitewater/june96/senate_report_6-18.html |url-status=dead }}</ref> સ્વતંત્ર સલાહકાર કેનેથ સ્ટારે તેની તપાસ કરી હતી અને 1999 સુધીમાં તેમના સ્ટાફે કોઇ કેસ કરવાનો નથી તેવું જણાવવા છતા સ્ટારે તપાસ ખુલ્લી રાખી હોવાના અહેવાલ મળ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/shadow061599.htm |title=A Prosecutor Bound by Duty |author=[[Bob Woodward|Woodward, Bob]] |work=The Washington Post |date=1999-06-15}}</ref> સ્ટારના અુગામી રોબર્ટ રેએ 2000માં આખરી વ્હાઇટવોટર અહેવાલો જારી કર્યા હતા, આ બાબતે હિલેરી ક્લિન્ટન સામે કોઇ દાવાઓ કરવામાં આવ્યા ન હતા. <ref name="nyt092100">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E6DF103BF932A1575AC0A9669C8B63 |title=Statement by Independent Counsel on Conclusions in Whitewater Investigation |work=The New York Times |date=2000-09-21 |access-date=2007-10-04}}</ref> માર્ચ 1994માં અખબારી અહેવાલોએ 1978-1979માં કેટલ ફ્યુચર્સ ટ્રેડીંગમાંથી તેમનો અનુમાનીત નફો દર્શાવ્યો હતો;<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E2DB1F3DF93BA25750C0A962958260 |title=Top Arkansas Lawyer Helped Hillary Clinton Turn Big Profit |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]; and others |work=The New York Times |date=1994-03-18}}</ref> હિત સંઘર્ષના દબાણ અને લાંચ છૂપાવવાને કારણે આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા,<ref name="wsj102600"/> અને વિવિધ વ્યક્તિઓએ તેમના ટ્રેડીંગ અહેવાલોનું પૃથ્થકરણ કર્યું હતું, પરંતુ કોઇ ઔપચારીક તપાસ હાથ ધરવામાં આવી ન હતી અને તેમની પર કંઇ પણ ખોટુ કરવાનો આરોપ કદીયે મૂકવામાં આવ્યો ન હતો. <ref name="wsj102600">{{Cite news |author=[[Claudia Rosett|Rosett, Claudia]] |url=http://www.opinionjournal.com/columnists/cRosett/?id=65000476 |title=Hillary's Bull Market |work=The Wall Street Journal |date=2000-10-26 |access-date=2007-07-14}}</ref> ટ્રાવેલગેટ તપાસએક ફણગો ફૂટ્યો હતો, જેમાં વ્હાઇટ હાઉસે અયોગ્ય રીતે ભૂતપૂર્વ રિપબ્લિકન વ્હાઇટ હાઉસના કર્મચારીઓ પરના એફબીઆઇનો ભૂતકાળ ધરાવતા અહેવાલોમાં અયોગ્ય રીતે એક્સેસ કર્યો હતો, તેવું જૂન 1996માં શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું, આ સમગ્ર ઘટનાને "ફાઇલગેટ" કહેવામાં આવે છે. <ref name="cnn072800"/> એવા પણ આરોપો થયા હતા કે હિલેરી ક્લિન્ટે આ ફાઇલનો માટે વિનંતી કરી હતી અને તેમણે વ્હાઇટ હાઉસ સિક્યુરિટી તરફ જવા માટે બિનસત્તાવાર વ્યક્તિને ભાડે રાખી લેવાની ભલામણ કરી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1998/04/01/filegate/index.html |title='Filegate' Depositions Sought From White House Aides |publisher=CNN |date=1998-04-01 |access-date=2007-09-26}}</ref> 2000 ફાઇનલ સ્વતંત્ર સલાહકાર અહેવાલમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે હિલેરી ક્લિન્ટનની કોઇ ભૂમિકા હતી અથવા આ બાબતે કોઇ પણ ગેરવર્તણૂંક કરવામાં આવી હોય તેવા કોઇ નોંધપાત્ર અથવા વિશ્વસનીય પૂરાવાઓ હાથ લાગ્યા ન હતા. <ref name="cnn072800">{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/07/28/clinton.filegate/ |title=Independent counsel: No evidence to warrant prosecution against first lady in 'filegate' |publisher=CNN |date=2000-07-28 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529015957/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/07/28/clinton.filegate/ |url-status=dead }}</ref> === લેવિન્સ્કી કૌભાંડ === [[ચિત્ર:HillaryGallup1997-2000.PNG|thumb|330px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનના ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 1997–2000<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ"/>[408][409][410]]] 1998માં, ક્લિન્ટનનો સંબંધ ત્યારે ભારે અટકળોનો વિષય બની ગયો હતો જ્યારે, તપાસમાંથી બહાર આવ્યું કે પ્રેસિડેન્ટને વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથે લગ્નોત્તર જાતીય સંબંધો છે.<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 176–177.</ref> લેવિન્સ્કી કૌભાંડની આસપાસની ઘટનાઓ આખરે બીલ ક્લિન્ટનના મહાભિયોગમાં પરિણમી હતી. જ્યારે તેમના પતિ વિશે જાહેરમાં આરોપો મૂકવામાં આવ્યા ત્યારે, હિલેરી ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તે "વિશાળ રાઇટ વિંગ કાવતરા "નું પરિણામ છે,<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 183.</ref> તેમજ લેવિન્સ્કી આરોપોને તેમના પતિ દ્વારા ખોટું થયું હોવાને બદલે ક્લિન્ટનના રાજકીય શત્રુઓ<ref group="nb" name="ex08">ક્લિન્ટન આરકાન્સાસ પ્રોજેક્ટ અને તેના સ્થાપક રિચાર્ડ મેલોન સ્કેઇફ, કેનેથ સ્ટારના સ્કેઇફ સાથેના જોડાણ, રિગનરી પબ્લિશીંગ અને તેના લ્યુસીયાન ગોલ્ડબર્ગ અને લિન્ડા ટ્રીપ, જેરી ફોલવેલ, અને અન્યો સાથેના જોડાણોનો ઉલ્લેખ કરતા હતા. જુઓ {{Cite news |url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1998/02/02/time/kirn.html |title=Persecuted or Paranoid? A look at the motley characters behind Hillary Clinton's 'vast right-wing conspiracy' |author=[[Walter Kirn|Kirn, Walter]] |work=Time |date=1998-02-09}}</ref> દ્વારાના લાંબા, આયોજિત, શ્રેણીયુક્ત સહયોગાત્મક આરોપો ગણાવ્યા હતા. તેમણે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે તેમના પતિના એવા પ્રારંભિક દાવા કે કોઇ પ્રણય થયો નથી તેને કારણે તેઓ ગેરમાર્ગે દોરાયા હતા. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 187.</ref> પ્રેસિડેન્ટ ક્લિન્ટનના લેવિન્સ્કી સાથેના સંબંધોના પૂરાવાઓ નિર્વીવાદ બન્યા ત્યારે, ત્યારે તેણીએ તેમના લગ્ન તરફના વચનની પુનઃખાતરી આપતું એક નિવેદન જારી કર્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=517}}</ref> પરંતુ ખાનગી રીતે કહેવાય છે કે તેણી તેમની તરફ ભારે રોષે ભરાયા હતા <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=512, 518}}</ref> અને તેણી લગ્નમાં બંધાઇ રહેવા માગે છે કે કેમ તે અચોક્કસ હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=521}}</ref> આ ઘટના બાદ હિલેરી ક્લિન્ટનના વિવિધ જાહેર પ્રતિભાવો હતા: કેટલી મહિલાઓએ તેમની શક્તિના વખાણ કર્યા હતા, કેટલાકે પોતાના પતિની અસમજ વર્તણૂંકનો શિકાર થવા સામે દયા બતાવી હતી જ્યારે અન્યોએ તેણીના પતિના મર્યાદાભંગ સામે મદદગાર રહેવા બાબતે ટીકા કરી હતી, જ્યારે હજુ પણ અન્યોએ તેણીને નિષ્ફળ લગ્નને ભલાઇની રીતે જે રીતે ટકાવી રહ્યા હોવાનો અથવા પોતાના રાજકીય પ્રભાવનું સંવર્ધન કરી રહ્યા હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો.<ref name="gerth-195"/> આ ઘટનાઓ બહાર આવવાની સાથે તેમનું જાહેર સંમતિ રેટિંગ વધીને આશરે 70 ટકાની આસપાસ પહોંચી ગયું હતું, જે તે વખત સુધીમાં સૌથી વધુ હતું. <ref name="gerth-195">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 195.</ref> તેમના 2003ના સંસ્મરણોમાં લગ્ન ટકાવી રાખવાના તેણીના નિર્ણય માટે “દાયકાઓથી અસ્તિત્વમા રહેલા પ્રેમ”ને જવાબદાર ગણાવતા ઉમેરે છે કે: "મને કોઇ વધુ સારી રીતે જાણતું નથી અને કોઇ પણ મને જેમ બીલ હસે છે તેમ હસાવી શકતું નથી. આ વર્ષો પછી પણ તેઓ હજુ પણ અત્યંત રસપ્રદ, શક્તિશાળી અને સંપૂર્ણપણે જીવંત વ્યક્તિ, તેમના જેવાને હું આજ દિન સુધી મળ્યો નથી." <ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 75</ref> === પરંપરાગત ફરજો === ક્લિન્ટને પગલા લીધા હતા અને તેઓ સેવ અમેરિકાઝ ટ્રેઝર્સના સ્થાપક અધ્યક્ષ હતા, તે એક રાષ્ટ્રીય પ્રયત્ન હતો જે ઐતિહાસિક ચીજો અને સ્થળોને જીવંત રાખવા માટે ફેડરલના ભંડોળ સાથે મેળ ખાતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.saveamericastreasures.org/about.htm |title=Save America's Treasures{{ndash}} About Us |publisher=[[Save America's Treasures]] |access-date=2007-03-23 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228125335/http://www.saveamericastreasures.org/about.htm |url-status=dead }}</ref> તેમાં ફ્લેગ કે જે "ધી સ્ટાર સ્પેન્ગલ્ડ બેનર " અને કેન્ટોન, ઓહાયોમાં પ્રથમ મહિલા ઐતિહાસિક સ્થળની પ્રેરણા આપતો હતો. <ref name="nfll"/> તેઓ વ્હાઇટ હાઉસ મિલેનીયમ કાઉન્સીલ ના વડા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/1999/ALLPOLITICS/stories/12/31/clinton.kickoff.02/ |title=Clinton toasts 2000 at White House VIP dinner |publisher=CNN |date=1999-12-31 |access-date=2007-09-26}}</ref> અને મિલેનીયમ ઇવનીંગ્સનું આયોજન કર્યું હતું,<ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/Initiatives/Millennium/evenings.html |title=Millennium Evenings |publisher=[[White House Millennium Council]] |access-date=2008-06-20 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513073528/http://clinton4.nara.gov/Initiatives/Millennium/evenings.html |url-status=dead }}</ref> શ્રેણીબંધ પ્રવચનો કે જેણે ભવિષ્યના અભ્યાસો ની ચર્ચા કરી હતી, જેમાંનું એક વ્હાઇટ હાઉસ ખાતેથી સૌપ્રથમ જીવંત એકી સાથેનું લેબકાસ્ટમાં પરિણમ્યુ હતુ. <ref name="nfll"/> ક્લિન્ટને ત્યાં પ્રથમ સ્થાપત્ય બગીચાનું પણ સર્જન કર્યું હતું, જેમાં જેકલીન કેનેડી ગાર્ડનમાંના મ્યુઝિયમોના વિશાળ સમકાલીન આર્ટ લોનોના અમેરિકન કામોનું નિદર્શન કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1996/1-5-96.html |title=Remarks By First Lady Hillary Rodham Clinton at The Sculpture Garden Reception |publisher=[[The White House]] |date=1996-01-05 |access-date=2007-03-23 |archive-date=2017-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216180032/https://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1996/1-5-96.html |url-status=dead }}</ref> વ્હાઇટ હાઉસમાં, ક્લિન્ટને સમકાલીન અમેરિકન કારીગરોના દાનમાં અપાયેલ હેન્ડીક્રાફ્ટ મૂક્યા હતા, જેમ કે પોટ્ટેરી અને ગ્લાસવેરને સ્ટેટ રુમમાં ઉપર નીચે નિદર્શનમાં મૂક્યા હતા. <ref name="nfll"/> જેમ્સ મોનરોના સમયગાળામાં ઐતિહાસિક રીતે વિશ્વસનીય ગણાતા બ્લ્યુ રુમ,<ref>{{Cite book |author=Graff, Henry Franklin |title=The Presidents: A Reference History |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=2002 |isbn=0684312263}} પી. લીલી.</ref> 19મી સદીના કાળમાં પ્રેસીડેન્શિયલ સ્ટડીમાં ટ્રીટી રુમ<ref name="rae">{{Cite book |last=Lindsay |first=Rae |title=The Presidents' First Ladies |url=https://archive.org/details/presidentsfirstl0000lind_y6w5 |publisher=R & R Writers/Agents |year=2001 |isbn=0965375331}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 248–249.</ref>ના પુનઃ શણગાર અને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વર્લ્ડ વોર II]] દરમિયાનમાં મેપ રુમ કેવો દેખાતો હતો તેના પુનઃશણગારના ઉત્થાનને તેમણે જોયું હતું. <ref name="rae"/> ક્લિન્ટને વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે મોટી ઘટનાઓનું આયોજન કર્યું હતું જેમ કે સેઇન્ટ પેટ્રિક ડે પ્રારંભ, મૂલાકાતે આવનારા ચાઇનીઝ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓને સરકારી જમણ, સમકાલીન મ્યુઝિક કોન્સર્ટ જેણે જાહેર શાળાઓમાં સંગીત શિક્ષણ માટે ભંડોળ એકત્ર કર્યું હતુ, 21મી સદીના અંતે નવા વર્ષની ઉજવણી અને નવેમ્બરમાં વ્હાઇટ હાઉસના બસ્સોવર્ષના સન્માનમાં સરકારી જમણ. <ref name="nfll"/> == 2000ની સેનેટની ચુંટણી == {{Main|United States Senate election in New York, 2000}} ન્યુ યોર્કના લાંબા ગાળાથી સેવા આપતા યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટર ડેનિયલ પેટ્રિક મોયનીહાને , નવેમ્બર 1998માં તેમની નિવૃત્તિ જાહેર કરી હતી. ન્યુ યોર્કના પ્રતિનિધિ ચાર્લ્સ બી. રાંગેલ સહિતની વિવિધ આગળ પડતી ડેમોક્રેટિક વ્યક્તિઓએ ક્લિન્ટનને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ 2000ની ચુંટણીમાં મોયનીહાનની ખુલ્લી બેઠક માટે આગળ વધવા ક્લિન્ટનને અરજ કરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=530}}</ref> એક વખત તેમણે આગળ વધવા માટે વિચારી લીધા બાદ ક્લિન્ટને ચપ્પાકૂઆ, ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક સિટીની ઉત્તરે સપ્ટેમ્બર 1999માં ઘર ખરીદ્યું હતું. <ref>{{Cite news |author=[[Adam Nagourney|Nagourney, Adam]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E5D8153AF930A3575AC0A96F958260 |title=With Some Help, Clintons Purchase a White House |work=The New York Times |date=1999-09-03}}</ref> તેઓ ચુંટાયેલી ઓફિસ માટે ઉમેદવાર બનનારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 204.</ref> પ્રારંભમાં, ક્લિન્ટને ચુંટણીમાં પોતાના રિપબ્લિકન વિરોધી તરીકે ન્યુ યોર્ક સિટીના મેયર રુડી ગિયુલિયાનીનો સામનો કરવો પડશે તેવી આશા સેવી હતી. જોકે ગિયુલિયાનીને પુરસ્થગ્રંથી કેન્સરનું નિદાન થયા બાદ મે 2000માં આ સ્પર્ધામાંથી પાછી પાની કરી હતી અને તેમના વ્યક્તિગત જીવનમાં આવતા ફેરફારો જાહેર બની ગયા હતા અને ક્લિન્ટનને તેના બદલે ન્યુ યોર્કના બીજા કોંગ્રેશનલ ડિસ્ટ્રીક્ટને રજૂ કરતા યુનાઇટેડ હાઇસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટીવના રિપબ્લિકન સભ્ય એવા રિક લેઝીયોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. સમગ્ર ઝુંબેશ દરમિયાન વિરોધીઓએ ક્લિન્ટન પર કાર્પેટબેગીંગનો આરોપ મૂક્યો હતો, કેમ કે તેઓ કદી ન્યુ યોર્ક રહ્યા ન હતા કે આ સ્પર્ધા પહેલા રાજ્યના રાજકારણમાં ભાગ લીધો ન હતો. ક્લિન્ટને રાજ્યમાં દરેક કાઉન્ટીની મૂલાકાત દ્વારા પોતાની ઝુંબેશનો નાના જૂથની રચનાના “શ્રવણ યાત્રા”માં પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 210.</ref> તેમની ઝુંબેશ દરમિયાન તેમણે પરંપરાગત રિપબ્લિકન અપસ્ટેટ ન્યુ યોર્ક પ્રદેશોમાં નોંધપાત્ર સમય આપ્યો હતો. <ref name="historic win">{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/11/07/senate.ny/ |title=Hillary Rodham Clinton scores historic win in New York |publisher=CNN |date=2000-11-08 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2005-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050911191159/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/11/07/senate.ny/ |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને તે વિસ્તારોમાં આર્થિક સ્થિતમાં સુધારો કરવાની હાકલ કરી હતી, તેમજ તેમની મુદતમાં 200,000 રોજગારીઓ પૂરી પાડવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમની યોજનામાં રોજગારીના સર્જન પર ટેક્સ ક્રેડિટ અને ખાસ કરીને હાઇ ટેક ક્ષેત્રને ઉદ્યોગ રોકાણ પ્રોત્સાહનનો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે કોલેજ ટ્યુશન અને લાંબા ગાળાની સંભાળ માટે વ્યક્તિગત વેરા કાપની જાહેરાત કરી હતી. <ref name="historic win"/> આ સ્પર્ધાએ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું. ક્લિન્ટનની અંગત જગ્યામાં દેખીતી રીતે આક્રમણ કરીને સપ્ટેમ્બરની ચર્ચા દરમિયાન મોટી મૂર્ખામી કરી હતી, જેમાં તેઓ ભંડોળ ઊભુ કરવાના કરવાના કરાર તેમને સહી કરાવવાનો પ્રયત્ન કરાયો હતો. <ref name="gerth-213"/> ક્લિન્ટન અને લેઝીયોની ઝુંબેશ તેમજ તેની સાથે ગિયુલિયાનીના પ્રારંભિક પ્રયત્નો પાછળ સંયુક્ત રીતે વિક્રમી 90 મિલીયનનો ખર્ચ કરાયો હતો. <ref name="nyt121300">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E04E1DB133FF930A25751C1A9669C8B63 |title=Lazio Sets Spending Mark for a Losing Senate Bid |author=Levy, Clifford J | work=The New York Times |date=2000-12-13 |access-date=2008-02-22}}</ref> ક્લિન્ટને 7 નવેમ્બર, 2000ના રોજ ચુંટણી જીતી લીધી હતી, જેમાં 55 ટકા અને લેઝીયોને 43 ટકા મતો મળ્યા હતા. <ref name="gerth-213">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 212–213.</ref> તેમણે 3 જાન્યુઆરી 2001ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર તરીકેના સોગંદ લીધા હતા. == યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટર == {{Main|Senate career of Hillary Rodham Clinton}} === પહેલું સત્ર === [[ચિત્ર:ClintonSenate.jpg|thumb|upright|left|પ્રમુખ ક્લિન્ટન અને પુત્રી ચેલ્સા જુએ છે તેમ ઓલ્ડ સેનેટ ચેમ્બરમાં વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ અલ ગોરે દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર તરીકે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનની શપથવિધી. 3 જાન્યુઆરી 2001]] [[ચિત્ર:Hillary Rodham Clinton.jpg|thumb|right|યુ.એસ. સેનેટર તરીકે ક્લિન્ટનના સત્તાવાર ફોટો]] સેનેટમાં પ્રવેશતા, ક્લિન્ટને ઓછો જાહેર પરિચય રાખ્યો હતો અને બન્ને પક્ષોના સેનેટરો સાથે સંબંધ બાંધ્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.csmonitor.com/2003/0310/p01s01-uspo.html |title=Clinton's quiet path to power |author=Chaddock, Gail Russell |work=[[Christian Science Monitor]] |date=2003-03-10 |access-date=2006-08-22 }}</ref> તેમણે સેનેટ પ્રેયર બ્રેકફાસ્ટમાં નિયમિત ભાગીદાર બનીને ધર્મ તરફ વળેલા સેનેટરો સાથે જોડાણની રચના કર હતી. <ref name="mj0907"/><ref name="Bernstein1">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=548}}</ref> ક્લિન્ટને પાંચ સેનેટ કમિટીઓ માટે સેવા આપી છે: કમિટી ઓન બજેટ (2001–2002),<ref name="umich">{{cite web |url=http://www.lib.umich.edu/govdocs/congress/sncom012.html |title=Senate Temporary Committee Chairs |publisher=[[University of Michigan]] Documents Center |date=2001-05-24 |access-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707064827/http://www.lib.umich.edu/govdocs/congress/sncom012.html |archive-date=2007-07-07 |url-status=dead }}</ref> કમિટી ઓન આર્મ્ડ સર્વિસીઝ (2003થી),<ref name="hwar">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/05/29/magazine/03Hillary-t.html |title=Hillary's War |work=The New York Times Magazine |date=2007-05-29 |access-date=2007-05-30 |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]; [[Don Van Natta, Jr.|Van Natta Jr., Don]]}}</ref> કમિટી ઓન એનવાયર્નમેન્ટ એન્ડ પબ્લિક વર્કસ (2001થી),<ref name="umich"/> કમિટી ઓન હેલ્થ, એજ્યુકેશન, લેબર એન્ડ પેન્શન્સ (2001થી)<ref name="umich"/> અને સ્પેશિયલ કમિટી ઓન એજીંગ .<ref name="hccom">{{cite web |url=http://clinton.senate.gov/senate/committees/index.cfm |title=Committees |publisher=Official Senate web site |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195718/http://clinton.senate.gov/senate/committees/index.cfm |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> તેઓ કમિશન ઓન સિક્યુરિટી એન્ડ કોઓપરેશન ઇન યુરોપ ના પણ કમિશનર છે <ref>{{cite web |url=http://www.csce.gov/index.cfm?FuseAction=AboutCommission.Commissioners&CFID=3874739&CFTOKEN=75235387 |title=About the Commission: Commissioners |publisher=[[Commission on Security and Cooperation in Europe]] |access-date=2007-09-29 |archive-date=2009-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103052420/http://www.csce.gov/index.cfm?FuseAction=AboutCommission.Commissioners&CFID=813748&CFTOKEN=79881044 |url-status=dead }}</ref> (2001થી).<ref>{{Cite news |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/200109.shtml |title=Senate, House appoint Helsinki commissioners |work=The Ukrainian Weekly |date=2001-05-20 |access-date=2007-09-29 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018060914/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/200109.shtml |url-status=dead }}</ref> 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હૂમલાઓને પગલે ક્લિન્ટને ન્યુ યોર્ક સિટીમાં સુધારા પ્રયત્નો માટે અને તેમના રાજ્યમાં સલામતીમાં સુધારાઓ માટે ભંડોળ મેળવવાની માંગ કરી હતી. ન્યુ યોર્કના વરિષ્ઠ સેનેટર ચાર્લ્સ શૂમેર સાથે કામ કરતા, તેઓ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટના પુનઃવિકાસ માટે 21 અબજ ડોલરનું ઝડપથી ભંડોળ મેળવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. <ref name="Bernstein1"/><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 231–232.</ref> પરિણામે તેમણે 9/11ના પ્રથમ રિસ્પોન્ડર્સ દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા આરોગ્યના મુદ્દાઓની તપાસ કરવામાં અગ્રણી ભૂમિકા બજાવી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 238–239.</ref> ક્લિન્ટને ઓક્ટોબર 2001માં યુએસએ પેટ્રોઇટ એક્ટ માટે મત આપ્યો હતો. 2005માં જ્યારે આ કાયદાનું પુનઃનવીનીકરણ કરવાનું થયું ત્યારે, તેમણે માર્ચ 2006માં પુનઃનવીનીકરણ કાયદામાં સમાધાન કરવાની તરફેણમાં મત આપતા પહેલા તેની સાથે સંબંધિત કેટલાક સિવીલ લિબર્ટીઝ પર ધ્યાન આપવા માટે કામ કર્યું હતું, <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/~clinton/news/statements/details.cfm?id=249895 |title=Statement of Senator Hillary Rodham Clinton on the USA Patriot Act Reauthorization Conference Report |publisher=Official Senate web site |date=2005-12-16 |archive-date=2008-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214165103/http://www.senate.gov/~clinton/news/statements/details.cfm?id=249895 |access-date=2011-04-28 |url-status=live }}</ref> જેણે વિશાળ મહત્તમ ટેકો પ્રાપ્ત કર્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=109&session=2&vote=00029 |title=U.S. Senate Roll Call Votes 109th Congress - 2nd Session ... On the Conference Report (H.R. 3199 Conference Report) |publisher=[[United States Senate]] |date=2006-03-02 |access-date=2008-04-24 }}</ref> ક્લિન્ટને અફઘાનિસ્તાનમાં 2001માં યુ.એસ. લશ્કરી પગલાંને એમ કહેતા મજબૂત ટેકો આપ્યો હતો કે તાલીબાન સરકાર હેઠળ ત્રાસ ભોગવેલી અફઘાન સ્ત્રીઓની જિંદગી સુધારવાની સાથે આતંકવાદને નાથવાની આ તક છે. <ref>{{Cite news |title=New Hope For Afghanistan's Women |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |work=Time |author=Clinton, Hillary |date=2001-11-24 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2008-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727020014/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727020014/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |date=2008-07-27 }}</ref> ક્લિન્ટને ઓક્ટોબર 2002 ઇરાક વોર રિસોલ્યુશન (ઇરાક યુદ્ધ ઠરાવ)ની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રેસિડેન્ટ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ.બુશને [[ઈરાક|ઇરાક]] સામે લશ્કરી દળોનો ઉપયોગ કરવાની સત્તા આપતો હતો, રાજદ્વારી પ્રયત્નો સાથે અનુસરણ કર્યા બાદ યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ રિસોલ્યુશનને દબાણ કરવા માટે આ પ્રકારનું પગલું જરૂરી હોય છે. ઇરાક વોર (યુદ્ધ) શરૂ થયા બાદ, ક્લિન્ટને ત્યાં રહેલા અમેરિકન ટુકડીઓની મૂલાકાત લેવા માટે ઇરાક અને અફઘાનિસ્તાનનો પ્રવાસ કર્યો હતો. ફેબ્રુઆરી 2005માં ઇરાકની મૂલાકાત દરમિયાન ક્લિન્ટને નોધ્યું હતું કે બળવાખોરો અગાઉ યોજાયેલી ડેમોક્રેટિકની ચુંટણીઓમાં અંતરાય ઊભો કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા અને દેશનો તે ભાગ સારી રીતે કામ કરતો હતો. <ref>{{Cite news |title=Clinton says insurgency is failing |url=http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2005-02-19-iraq-senators_x.htm |agency=Associated Press|work=[[USA Today]] |date=2005-02-19 |access-date=2006-08-29 }}</ref> યુદ્ધમાં ઉતારવામાં આવેલા નિયમિત અને અનામત દળોમાં ઘટાડો થતો હતો તેવુ નોંધતા તેમણે તણાવ ઓછો કરવા માટે 80,000 સૈનિકોનો ઉમેરો કરીને નિયમિત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ના કદમાં વધારો કરવા કાયદો અમલી બનાવ્યો હતો.<ref>{{Cite news |title=Clinton wants increase in size of regular Army |date=2005-07-14 |work=[[The Buffalo News]] |access-date=2006-08-22 |author=Turner, Douglas }} (મુક્ત નથી)</ref> 2005ના અંતમાં, ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે ઇરાકમાંથી તાત્કાલિક પાછી પાની ભૂલ ગણાશે, તેમજ બુશની “જ્યાં સુધી કામ પૂરુ ન થાય ત્યાં સુધી” ત્યાંજ રહેવાની અપીલ પણ ગેરમાર્ગે દોરનારી હતી, કેમ કે તે ઇરાકીઓને “તેમની પોતાની જાતની સંભાળ નહી લેવાનું ખુલ્લુ આમંત્રણ આપતી હતી.” <ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton says immediate withdrawal from Iraq would be 'a big mistake' |agency=Associated Press |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |date=2005-11-21 |url=http://www.signonsandiego.com/news/world/iraq/20051121-1341-hillaryclinton-iraq.html |author=Fitzgerald, Jim |access-date=2009-05-09 }}</ref> તેમનું વલણ ડેમોક્રેટિક પાર્ટીમાં રહેલા લોકોમાં રોષનું કારણ બન્યું હતું, જેઓ તરત જ પાછી પાની કરી લેવાની તરફેણમાં હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/11/AR2005121100846.html |title=Hillary Clinton Crafts Centrist Stance on War |work=The Washington Post |author=Balz, Dan |page=A01 |date=2005-12-12 |access-date=2006-08-22 }}</ref> ક્લિન્ટને નિવૃત્ત યોદ્ધાઓ માટે આરોગ્ય લાભો જાળવી રાખવાની અને તેમાં સુધારો કરવાની બાબતને ટેકો આપ્યો હતો અને વિવિધ લશ્કરી બેઝને બંધ કરવા સામે જૂથબંધી અપનાવી હતી. <ref>{{Cite news |title=Hillary's Military Offensive |url=http://www.newsweek.com/id/51434 |author=Meadows, Susannah |date=2005-12-12 |work=Newsweek |access-date=2006-08-22 }}</ref> [[ચિત્ર:HillaryGallup2001-2009.gif|thumb|300px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનના ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 2001–2009<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ"/>[493][494][495]]] સેનેટર ક્લિન્ટને બુશના બે મોટા કપકાપ પેકેજોની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું, ઇકોનોમિક ગ્રોવ્થ એન્ડ ટેક્સ રિલીફ રિકંસીલેશન એક્ટ ઓફ 2001 અને જોબ્સ એન્ડ ગ્રોવ્થ ટેક્સ રિલીફ રિકંસીલેશન એક્ટ ઓફ 2003. <ref name="pvs-hrc"/> ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ તરીકે જોહ્ન જી. રોબર્ટસના 2005ના સમર્થન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સેમ્યુઅલ એલિટોના 2006ના સમર્થન વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/05/28/us/politics/28judges.html |title=Stark Contrasts Between McCain and Obama in Judicial Wars |author=Lewis, Neil A. |work=The New York Times |date=2008-05-28 |access-date=2008-11-30}}</ref> 2005માં, ક્લિન્ટને વિવાદાસ્પદ વિડીયો ગેઇમ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' માં દર્શાવવામાં આવેલા ગુપ્ત સેક્સ દ્રશ્યોની તપાસ કરવા માટે ફેડરલ ટ્રેડ કમિશનની માગ કરી હતી. <ref>{{Cite news |title=Clinton wades into GTA sex storm |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4682533.stm |date=2005-07-14 |publisher=BBC News |access-date=2006-08-29 }}</ref> સેનેટર જો લાઇબરમેન અને ઇવાન બેહ સાથે તેમણે ફેમિલી એન્ટરટેઇનમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ રજૂ કર્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ વિડીયો ગેઇમ્સમાં મળી આવતી અયોગ્ય માહિતી થી રક્ષણ કરવાનો હતો. 2004 અને 2006માં ક્લિન્ટને સમાન લિંગી લગ્ન પર પ્રતિબંધની માંગ કરતા ફેડરલ મેરેજ એમેન્ડમેન્ટ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. <ref name="pvs-hrc">{{cite web |url=http://www.votesmart.org/voting_category.php?can_id=55463 |title=Senator Hillary Rodham Clinton - Voting Record |publisher=[[Project Vote Smart]] |access-date=2008-04-14 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401034034/http://www.votesmart.org/voting_category.php?can_id=55463 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13181735/ |title=Gay marriage ban defeated in Senate vote |agency=Associated Press |publisher=MSNBC |date=2006-06-07 |access-date=2008-04-14 |archive-date=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421144849/http://www.msnbc.msn.com/id/13181735/ |url-status=dead }}</ref> અમેરિકન સંકુચિતવાદની વિરુદ્ધમાં “પ્રગતિકારક આંતરમાળખું” સ્થાપવાની ઇચ્છા સાથે, ક્લિન્ટને વાટાઘાટોમાં રચનાત્મક ભૂમિકા બજાવી હતી જે 2003માં ભૂતપૂર્વ ક્લિન્ટન વહીવટીતંત્રના કર્મચારી વડા જોહ્ન પોડેસ્ટાના સેન્ટર ફોર અમેરિકન પ્રોગ્રેસની સ્થાપનામાં પરિણમ્યુ હતુ, જેણે 2003માં સ્થપાયેલી સિટીઝન્સ ફોર રિસ્પોન્સીબીલીટી એન્ડ એથિક્સ ઇન વોશિંગ્ટન સાથે સહાયોની વહેંચણી કરી હતી અને ક્લિન્ટનના ભૂતપૂર્વ હરીફ ડેવિડ બ્રોકના 2004માં રચાયેલા મિડીયા મેટર્સ ફોર અમેરિકાને સલાહ આપી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 267-269, 313, 401.</ref> 2004 સેનેટ ચુંટણીઓ ને પગલે તેઓએ રોજબરોજના રાજકીય સંદેશાઓના સંચાલન માટે સેનેટ વોર રુમનું સર્જન કરવા માટે નવા ડેમોક્રેટિક સેનેટ નેતા હેરી રેઇડને સફળતાપૂર્વક વેગ આપ્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 267-269</ref> === 2006ની પુનઃચુંટણી ઝુબેશ === {{Main|United States Senate election in New York, 2006}} નવેમ્બર 2004માં, ક્લિન્ટને જાહેરાત કરી હતી કે તેમને બીજી સેનેટ મુદતની ઇચ્છા છે. રિપબ્લિકન નોમિનેશન માટે અગાઉના આગળપડતા એવા વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ એટર્ની જિયાની પિરોએ કેટલાક મહિનાઓની નબળી ઝુંબેશ બાદ સ્પર્ધામાંથી પાછી પાની કરી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2005/POLITICS/12/21/ny.pirro/index.html |title=Sen. Clinton's GOP challenger quits race |publisher=CNN |date=2005-12-21 |author=Hirschkorn, Phil |access-date=2006-08-22 }}</ref> ક્લિન્ટને યુદ્ધવિરોધી કાર્યકર્તા જોનાથન તાસિની સામે વિરોધ પક્ષો પર ડેમોક્રેટિક નોમિનેશન પર સરળતાથી વિજય મેળવ્યો હતો. <ref>{{Cite news |title=GOP Primary Turnout Was Lowest In More Than 30 Years|work=Newsday |date=2006-09-17}}</ref> ક્લિન્ટનના સામાન્ય ચુંટણીઓમાં આખરી વિરોધી વિવિધ ત્રીજા પક્ષોના ઉમેદવારો સાથે ઉમેદવાર અને યોન્કર્સના ભૂતપૂર્વ મેયર જોહ્ન સ્પેન્સર હતા. તેમણે 7 નવેમ્બર 2006ના રોજ 67 ટકા મતો સાથે ચુંટણી જીતી હતી, અને સ્પેન્સરને 21 ટકા મતો મળ્યા હતા, <ref>{{Cite news |url=http://www.elections.state.ny.us/NYSBOE/elections/2006/general/2006_ussen.pdf |title=New York State Board of Elections, General Election Results |publisher=New York State |date=2006-12-14 |access-date=2006-12-16 |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216023747/http://www.elections.state.ny.us/NYSBOE/elections/2006/general/2006_ussen.pdf |url-status=dead }}</ref> જેમાં દરેક પરંતુ ન્યુ યોર્કની 62 કાઉન્ટીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{Cite news |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/id/44273 |title=Is America Ready? |date=2006-12-25 |access-date=2007-09-27}}</ref> ક્લિન્ટને તેમની ચુંટણી પાછળ 36 મિલીયન ડોલર ખર્ચ્યા હતા, 2006ની ચુંટણીમા સેનેટના કોઇ પણ ઉમેદવાર કરતા વધુ હતા. કેટલાક ડેમોક્રેટ્સે એક જ તરફની સ્પર્ધા માટેના ઘણા ખર્ચ બદલ તેમની ટીકા કરી હતી, જ્યારે કેટલાક ટેકેદારોને એ ચિંતા હતી કે તેમણે 2008માં શક્યતઃ પ્રમુખપદના બીડ માટે વધુ ભંડોળ રાખ્યું ન હતું. <ref>{{Cite news |author=Kornblut, Anne E. |coauthors=Zeleny, Jeff |work=The New York Times |title=Clinton Won Easily, but Bankroll Shows the Toll |date=2006-11-21}} પૃષ્ઠ A1.</ref> તે પછીના મહિનાઓમાં તેમણે પોતાના પ્રમુખપદની ઝુંબેશ માટે સેનેટ ભંડોળમાંથી 10 મિલીયન ડોલર તબદિલ કર્યા હતા. <ref name="cnn040107">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/04/01/clinton.money/index.html |title=Record millions roll in for Clinton White House bid |date=2007-04-01 |publisher=CNN |access-date=2007-04-02}}</ref> === બીજી મુદત === [[ચિત્ર:Hillary Clinton at the Senate Armed Services Committee.jpg|thumb|right|નેવી એડમિરલ માઇક મુલેન જ્યારે સેનેટ સશસ્ત્ર સેવા કમિટી સાથે તેમનું 2007ની સમર્થન સૂનાવણી દરમિયાન પ્રતિભાવ આપતા હતા ત્યારે નેવલ ઓપરેશન્સના વડા તરીકે સેનેટર ક્લિન્ટન સાંભળતા હતા.]] ક્લિન્ટને 2007ના ઇરાક વોર ટુકડી વધારાનો વિરોધ કર્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/18/ap/politics/mainD8NBQ8H80.shtml |title=Senate GOP foils debate on Iraq surge|agency=Associated Press|publisher=[[CBS News]] |date=2007-02-17 |access-date=2008-04-27 }} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> માર્ચ 2007માં તેમણે યુદ્ધ ખર્ચ ખરડાની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, જે પ્રેસિડેન્ટ બુશ નિશ્ચિત સમયમર્યાદામાં ઇરાકમાંથી ટુકડીઓને પાછી ખેંચવાનો પ્રારંભ કરતા હતા તેના માટે જરૂરી હતું; તે મોટે ભાગે પક્ષ<ref>{{Cite news |title=Bush Repeats Veto Threat on Spending Bill That Includes Iraq Withdrawal Timetable |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,262042,00.html |publisher=Fox News |date=2007-03-28 |access-date=2008-04-27 }}</ref> દ્વારા જ પસાર થઇ ગયો હતો પરંતુ અંતે તો પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા સંમતિ અપાઇ હતી. મે 2007માં સમાધાન યુદ્ધ ભંડોળ ખરડાએ પરત બોલાવવની છેલ્લી તારીખ રદ કરી હતી પરંતુ સેનેટે 80-14 મતો દ્વારા ઇરાકી સરકાર માટે વિકાસ માપદંડને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેની પર બુશના હસ્તાક્ષર થયા હતા; તેની વિરુદ્ધમાં મતો આપનારાઓમાં ક્લિન્ટન એક હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/05/24/iraq.funding/index.html |title=House, Senate pass war funding bill |publisher=CNN |date=2007-05-25 |access-date=2009-05-09}}</ref> ક્લિન્ટને સપ્ટેમ્બર 2007માં જનરલ ડેવીડ પેટ્રાઇયસના ઇરાકની પરિસ્થિતિ પરના કોંગ્રેસને અપાયેલા અહેવાલને એમ કહેતા પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે “હું માનું છું કે તમે અમને જે અહેવાલ પૂરો પાડો છો તેમાં અમાન્યતાને રદ કરવાની ઇચ્છાની ખરેખર જરૂર છે”. <ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/clinton-spars-with-petraeus-on-credibility/62426/ |title=Clinton Spars With Petraeus on Credibility |author=Lake, Eli |work=The New York Sun |date=2007-09-12 |access-date=2009-05-09}}</ref> માર્ચ 2007માં, યુ.એસ. એટર્ની વિવાદની બરતરફીના પ્રતિભાવમાં ક્લિન્ટને એટર્ની જનરલ ઓલબર્ટો ગોન્ઝેલ્સને રાજીનામુ આપવા બોલાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton Calls for Gonzales' Resignation |url=http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2948538&page=1 |publisher=ABC News |date=2007-03-13 |access-date=2007-03-24 }}</ref> મે અને જૂન 2007માં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ ધરાવનારાઓ વિશે ઉગ્ર ચર્ચા કરાયેલ વ્યાપક કાયમી વસવાટ સુધારણા ખરડો કે જે સિક્યોર બોર્ડર્સ, ઇકોનોમિક ઓપોર્ચ્યુનિટી અને ઇમીગ્રેશન એક્ટ ઓફ 2007 તરીકે ઓળખાય છે, તેમાં ક્લિન્ટને ખરડાના સમર્થનમાં વિવિધ મતો નાખ્યા હતા, જે આખરે મત દ્વારા ચર્ચા બંધ કરાવવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=110&session=1&vote=00228 |title=On the Cloture Motion (Motion to Invoke Cloture on the Motion to Proceed to Consider S.1639) |date=2007-06-26 |publisher=[[U.S. Senate]]|access-date=2008-04-22}}</ref> 2007-08ની નાણાંકીય કટોકટી સપ્ટેમ્બર 2008ની તરલતા કટોકટીના ઊંચા શિખરે પહોંચવાની સાથે ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નાણાં વ્યવસ્થાના સૂચિત રાહતપેકેજને ટેકો આપ્યો હતો, તેમજ 700 અબજ ડોલરના ઇમર્જન્સી ઇકોનોમિક સ્ટેબિલાઇઝેશન એક્ટ ઓફ 2008 અમેરિકન પીપલની તરફેણમાં એમ કહીને મતદાન કર્યું હતું કે તે અમેરિકન પ્રજાના હિતોને રજૂ કરે છે. <ref>{{Cite news |url=http://www.ny1.com/content/features/86538/senate-passes-economic-rescue-package/Default.aspx |title=Senate Passes Economic Rescue Package |publisher=[[NY1 News]] |date=2008-10-01 |access-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005022401/http://www.ny1.com/content/features/86538/senate-passes-economic-rescue-package/Default.aspx |archive-date=2008-10-05 |url-status=dead }}</ref> સેનેટે તેને 74-25 સાથે પસાર કર્યું હતું. == 2008ની પ્રમુખપદની ઝુંબેશ == {{Main|Hillary Clinton presidential campaign, 2008}} ક્લિન્ટન 2003ના પ્રારંભથી જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રેસિડેન્ટની સંભવિત ઉમેદવારી માટે તૈયારીઓ કરતા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=550–552}}</ref> 20 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રમુખપદની ચુંટણી, 2008 માટે પ્રમુખપદ સંશોધનકારક સમિતિની પોતાની વેબસાઇટ મારફતે જાહેરાત કરી હતીઃ તેમણે જણાવ્યું હતું કે “હું, અંદર છું અને હું જીતવાની છું.” <ref name="gerth-5">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 5.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રેસિડેન્ટ માટે કોઇ મોટા પક્ષ દ્વારા ક્યારે પણ કોઇ મહિલાને નોમિનેટ કરવામાં આવી ન હતી. જ્યારે બીલ ક્લિન્ટન 1993માં પ્રેસિડેન્ટ બન્યા ત્યારે નૈતિક સંઘર્ષ અથવા વિશ્વાસમાં રાજકીય મૂંજવણ દૂર કરવા માટે એપ્રિલ 2007માં ક્લિન્ટને આંધળો વિશ્વાસ છોડી દીધો હતો, તે સ્થાપિત થયું હતું, કેમ કે હિલેરી ક્લિન્ટને તેમની પ્રમુખપદ માટેની સ્પર્ધા હાથ ધરી હતી. <ref name="msn090407">{{Cite news |title=Hillary Clinton: Midas touch at work |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |publisher=[[MSN.com]] |author=Middleton, Tim |date=2007-09-04 |access-date=2007-09-19 |archive-date=2008-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129065550/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129065550/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |date=2008-01-29 }}</ref> બાદમાં જાહેરાત નિવેદનોમાં એવું દર્શાવાયું હતું કે દંપતિની કુલ સંપત્તિ હાલમાં 50 મિલીયન ડોલરથી વધુ હતી,<ref name="msn090407"/> અને તેઓએ 2000થી અત્યાર સુધીમાં 100 મિલીયન ડોલરની કમાણી કરી છે, જેમાંની મોટા ભાગની બીલ ક્લિન્ટનના પુસ્તકો, વાણી પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાંથી આવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7331834.stm |title=Clintons' earnings exceed $100m |publisher=BBC News |date=2008-04-05 |access-date=2008-04-05}}</ref> 2007ના પ્રથમ અર્ધ ગાળામાં ચુંટણી માટેના મંતવ્ય સર્વેક્ષણોમાં ડેમોક્રેટિક નોમિનેશન માટેની સ્પર્ધા કરતા ઉમેદવારોમાં ક્લિન્ટન આગળ રહ્યા હતા. મોટા ભાગના સર્વેક્ષણોએ ઇલિનોઇસના સેનેટર બરાક ઓબામાને મૂક્યા હતા અને ક્લિન્ટનના સૌથી મજીકના સ્પર્ધક એવા ઉત્તર કેરોલીનાના ભૂતપૂર્વ સેનેટર જોહ્ન એડવર્ડઝને દર્શાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |author=Langer, Gary; Craighill, Peyton M |title=Clinton Leads '08 Dems; No Bounce for Obama |url=http://www.abcnews.go.com/Politics/PollVault/story?id=2810376 |publisher=ABC News |date=2007-01-21 |access-date=2007-02-05 }}</ref> ક્લિન્ટન અને ઓબામા બન્નેએ ભંડોળ ઊભુ કરવામાં વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો, જેઓ દરેક ત્રિમાસિક ગાળામાં વધુને વધુ નાણાનો વિનીમય કરતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/10/02/campaign.cash/ |title=Clinton outpaces Obama in fundraising for third quarter |publisher=CNN |date=2007-10-02 |access-date=2008-05-12}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007 સુધીમાં ડેમોક્રેટીક પ્રાયમરીઓ અથવા પક્ષ સંગઠન ધરાવતા પ્રથમ છ રાજ્યોમાંના સર્વેક્ષણે દર્શાવ્યું હતું કે તે બધામાં ક્લિન્ટન આગળ છે, જ્યારે આઇઓવા અને દક્ષિણ કેરોલીના વચ્ચે ગાઢ સ્પર્ધા છે. તેના પછીના મહિને, રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણોએ દર્શાવ્યું હતું કે ક્લિન્ટન ડેમોક્રેટીક સ્પર્ધકોથી ઘણા આગળ છે. <ref name="fox100307">{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,299146,00.html |title=Hillary Clinton Leaps Ahead In Latest Democratic Poll |publisher=[[Fox News]] |date=2007-10-03 |access-date=2007-10-04}}</ref> ઓક્ટોબરના અંતમાં ક્લિન્ટને ભાગ્યે જ ઓબામા, એડવર્ડઝ અને તેમના અન્ય વિરોધીઓ સામે નબળી ચર્ચા દેખાવનો સામનો કર્યો હતો. <ref name="wapo110107">{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/31/AR2007103103093.html |title=Clinton Regroups As Rivals Pounce |author=[[Anne Kornblut|Kornblut, Anne E.]]; [[Dan Balz|Balz, Dan]] |work=The Washington Post |date=2007-11-01 |access-date=2007-11-02}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2007/10/hillary-gets-po.html |title=Hillary Gets Poor Grades at Drexel Debate |author=[[Jake Tapper|Tapper, Jake]] |work=Political Punch |publisher=ABC News |date=2007-10-31 |access-date=2007-11-02}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/1007/6634.html |title=Obama, Edwards attack; Clinton bombs debate |last=Simon, Roger |publisher=The Politico |date=2007-10-31 |access-date=2007-11-02}}</ref> ઓબામાનો “પરિવર્તન”ના સંદેશાએ ક્લિન્ટનના “અનુભવ”ના સંદેશા કરતા ડેમોક્રેટીક ઇલેક્ટોરેટ સાથે પડઘો પાડ્યો હતો. <ref name="time5mis"/> સ્પર્ધા ખાસ કરીને અગાઉના રાજકીય સંગઠનો અને આઇઓવા, ન્યુ હેમીસ્ફિયર અને દક્ષિણ કેરોલીનામાં પ્રાથમિક રાજ્યો નોંધપાત્ર રીતે ઉગ્ર બની હતી, જેમાં ડિસેમ્બર સુધીમાં ક્લિન્ટને કેટલાક સર્વેક્ષણોમાં પોતાની આગવી સ્થિતિ ગુમાવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |title=Clinton shouldn't worry just about IA |publisher=MSNBC |date=2007-12-09 |access-date=2007-12-10 |archive-date=2007-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210120356/http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210120356/http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |date=2007-12-10 }}</ref> [[ચિત્ર:Hillary Clinton Feb 3 2008.jpg|thumb|right|સુપર ટ્યૂઝડે 2008 પહેલા મિન્નીયાપોલીસ, મિન્નેસોટા ખાતે ઔગ્સબર્ગ કોલેજમાં ક્લિન્ટનની ઝુંબેશ.]] 2008ના પ્રથમ મતમાં તેમને 3 જાન્યુઆરીના આઇઓવા ડેમોક્રેટીક સંગઠનથી ઓબામા અને એડવર્ડઝમાં ત્રીજા સ્થાને મૂકવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.iowacaucusresults.com/ |title=Iowa Democratic Party Caucus Results |publisher=[[Iowa Democratic Party]] |access-date=2008-01-23}}</ref> તે પછીના થોડા દિવસોમાં જ ઓબામાએ મેદાન માર્યુ હતું, જેમાં દરેક સર્વેક્ષણોએ ન્યુ હેમિસ્ફિયર પ્રાયમરીમાં તેમની જીત અંગેની આગાહી કરી હતી. <ref name="cbs010808">{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/08/politics/main3689550.shtml |title=Analysis: Mrs. Comeback Kid & Obama's Wave |author=Meyer, Dick |publisher=CBS News |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109181702/http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/08/politics/main3689550.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/epolls/2008/president/nh/new_hampshire_democratic_primary-194.html |title=New Hampshire Democratic Primary |publisher=[[RealClearPolitics]] |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-09}}</ref> આમ છતા, ક્લિન્ટને 8 જાન્યુઆરીના રોજ ઓબામાને થોડા મતોથી ત્યાં જીત મેળવતા આશ્ચર્ય થયું હતું. <ref name="trib010808">{{Cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-070108dems,0,7354989.story?coll=chi-newsnationworld-hed |title=Clinton's stunning victory |work=Chicago Tribune |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112131639/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-070108dems,0,7354989.story?coll=chi-newsnationworld-hed |url-status=dead }}</ref> ન્યુ હેમિસ્ફિયરમાં પરત આવવાની સમજાવટો અલગ અલગ હતી પરંતુ તેમના માટે વારંવાર ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે મમતા ધરાવતા હોવાનું કેન્દ્ર સ્થાને ઉભરી આવ્યું હતું, ચુંટણીના એક દિવસ પહેલા મતદારોના પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે તેમની આંખો આંસુથી ભરાઇ ગઇ અને અવાજ તૂટી ગયો હતો. <ref name="trib010808"/><ref name="lat011008">{{Cite news |url=http://articles.latimes.com/2008/01/10/news/na-newhamp10 |title=Clinton had voters' sympathy{{ndash}} and a message they liked |author=Decker, Cathleen; Barabak, Mark Z |work=Los Angeles Times |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-14}}</ref> તેના પછીના થોડા દિવસોમાં સ્પર્ધાનો પ્રકાર તૂટી ગયો હતો. બીલ ક્લિન્ટન અન્ય અધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ વિશેષ નોંધો,<ref name="cbs012608">{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/26/politics/main3755521.shtml |title=Analysis: Bill Clinton's Lost Legacy |author=Ververs, Vaughn |publisher=CBS News |date=2008-01-26 |access-date=2008-01-28}}</ref> અને માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયર અને લિન્ડોન બી. જોહ્નસન સંબંધિત હિલેરી ક્લિન્ટનની વિશેષ નોંધોને, <ref group="nb" name="ex09">હિલેરી ક્લિન્ટને ઓબામાની દિવસના પ્રારંભમાં શક્યતઃ ખોટી રજૂઆત વિશેના પ્રતિભાવ પૂછતા સમાચાર પ્રતિનિધિને જણાવ્યું હતું કે : “જ્યારે પ્રમુખ જોહ્નસને સિવીલ રાઇટ્સ એક્ટ 1964 પસા કર્યો ત્યારે ડો. કીંગનું સ્વપ્ન સાકાર થતું જણાયુ હતુ, જ્યારે તેઓ જેમ પ્રમુખ કેનેડી જે કરશે તેવી આશા હતી તેવું કોંગ્રેસમાં કરવાની આશા રાખતા હતા, પ્રમુખે તે પહેલા પ્રયત્ન પણ કર્યો ન હતો, પરંતુ તેમણે પ્રમુખ કરે તેવો આગ્રહ સેવ્યો હતો. તે સ્વપ્ન હકીકત બની ગયું હતુ, તે સ્વપ્નની શક્તિ લોકોના જીવનમાં વાસ્તવિક બની હતી કારણ કે પ્રમુખ કે જેમણે કહ્યું હતું કે અમે તે કરવા જઇ રહ્યા છીએ અને ખરેખર તે પૂર્ણ થઇ ગયું હતું.” લખેલી નકલ માટે જુઓ: {{Cite news |url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/01/11/bill-clinton-tries-to-tamp-down-fairy-tale-remark-about-obama/ |title=Bill Clinton Tries to Tamp Down ‘Fairy-Tale’ Remark About Obama |author=Hulse, Carl; Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-28 }} ખરેખર મૂલાકાત માટે જુઓ: {{Cite news |url=http://bourbonroom.blogs.foxnews.com/2008/01/07/clintons-candid-assessment/ |title=Clinton’s Candid Assessment |author=Garrett, Major |publisher=[[Fox News]] |date=2008-01-07 |access-date=2008-01-28 |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110110958/http://bourbonroom.blogs.foxnews.com/2008/01/07/clintons-candid-assessment/ |url-status=dead }}</ref> ઘણા દ્વારા આકસ્મિક રીતે અથવા ઇરાદાપૂર્વક જોવામાં આવી હતી, જે ઓબામાને જાતિલક્ષી ઉમેદવાર તરીકે મર્યાદિત બનાવતી હતી અથવા જાતિ પછીની સાર્થકતા અને તેમની ઝુંબેશની સિદ્ધિઓનો ઇનકાર કરતી હતી. <ref>{{Cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/01/11/bill-clinton-tries-to-tamp-down-fairy-tale-remark-about-obama/ |title=Bill Clinton Tries to Tamp Down ‘Fairy-Tale’ Remark About Obama |author=Hulse, Carl; Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-28}}</ref> હિલેરી ક્લિન્ટન અને ઓબામા એમ બન્ને દ્વારા આ મુદ્દાને દૂર કરવાના પ્રયત્નો કરાયા છતા ડેમોક્રેટીક મતદાન પરિણામે એકરૂપ થયું હતું, જેમાં ક્લિન્ટને આફ્રિકન અમેરિકનોમાં પોતાના મોટા ભાગનો ટેકો ગુમાવ્યો હતો. <ref name="cbs012608"/><ref name="ft011708">{{Cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/e706e626-c49e-11dc-a474-0000779fd2ac.html |title='Truce' has little impact on black vote |author=Luce, Edward |work=Financial Times |date=2008-01-17 |access-date=2008-01-18}}</ref> 26 જાન્યુઆરી દક્ષિણ કેરોલીના પ્રાયમરીમાં તેઓ ઓબામા સામે બેથી એક માર્જિન સાથે હારી ગયા હતા,<ref name="cnn012608">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/01/26/sc.primary/index.html |title=Obama claims big win in South Carolina |publisher=CNN |date=2008-01-26 |access-date=2008-01-26}}</ref> તે નિશ્ચિત થતા તરત જ એડવર્ડઝ બહાર નીકળી ગયા હતા, અને બે ઉગ્ર વ્યક્તિઓ બાવીસ 15 ફેબ્રુઆરી સુપર ટ્યુઝડે રાજ્યો માટે સ્પર્ધા કરતા હતા. બીલ ક્લિન્ટને ઘણા બધા નિવેદનો કર્યા હતા જેણે દક્ષિણ કેરોલીના ઝુંબેશમાં પાછળથી તેમના દેખીતા જાતિવાદને કારણે ઘણી ટિપ્પણીઓને આવકારી હતી અને તેમની ભૂમિકાને તેમને નુકસાનકર્તા તરીકે જોવાઇ હતી જેમાં ઝુંબેશની અંદર અને બહારના ટેકેદારોએ કહ્યું હતું કે ભૂતૂપૂર્વ પ્રેસિડેન્ટે “થોભવાની જરૂર” છે. <ref>{{Cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/01/28/clinton-campaign-advisers-bill-clinton-needs-to-stop/#more-4808 |title=Clinton campaign advisers: Bill Clinton 'needs to stop' |author=[[Candy Crowley|Crowley, Candy]] |publisher=CNN |date=2008-01-28 |access-date=2008-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130201618/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/01/28/clinton-campaign-advisers-bill-clinton-needs-to-stop/#more-4808 |archive-date=2008-01-30 |url-status=dead }}</ref> સુપર ટ્યુઝડે પર ક્લિન્ટને સૌથી મોટું રાજ્ય જીત્યુ હતુ જેમ કે કેલિફોર્નીયા, ન્યુ યોર્ક , ન્યુ જર્સી અને મેસ્સાચ્યુસેટ્સ, જ્યારે ઓબામાએ વધુ રાજ્યો જીત્યા હતા, જે મોટે ભાગે કુલ લોકપ્રિય મતોમાં સમતોલ રીતે વહેંચાઇ ગયા હતા. <ref name="cnn022508st">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/primaries/results/dates/index.html#val=20080205 |title=Results: February 5 - Super Tuesday |publisher=CNN |date=2008-02-25 |access-date=2008-03-15}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.time-blog.com/swampland/2008/02/super_tuesday_the_most_interes.html |title=Super Tuesday: The Most Interesting Number of All |author=Tumulty, Karen |publisher=Time.com |date=2008-02-06 |access-date=2008-02-07 |archive-date=2008-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208094331/http://www.time-blog.com/swampland/2008/02/super_tuesday_the_most_interes.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ ઓબામાએ ડેમોક્રેટીક પ્રમાણસર ફાળવણી નિયમોના વધુ સારા દુરુપયોગને કારણે પોતાના લોકપ્રિય મતના હિસ્સા માટે વધુ સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ પર જીત મેળવી હતી. <ref name="sizemore">{{Cite news |url=http://www.centerforpolitics.org/crystalball/article.php?id=JMS2008060501 |title=How Obama Did It |author=Sizemore, Justin M. |publisher=Center for Politics at the University of Virginia |date=2008-06-05 |access-date=2008-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607220913/http://www.centerforpolitics.org/crystalball/article.php?id=JMS2008060501 |archive-date=2008-06-07 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:HillaryPA.jpg|left|thumb|પોતાના અગાઉના હરીફ બરાક ઓબામાના ટેકામાં પેનસિલ્વેનીયા રેલી ખાતે બોલતા ક્લિન્ટન; ઓક્ટોબર 2008.]] ક્લિન્ટન ઝુંબેશે સુપર ટ્યુઝડે દ્વારા થયેલા નોમિનેશનની જીતને ધ્યાનમાં લીધી હતી અને વધુ લાંબા પ્રયત્નો માટે તેઓ નાણાંકીય અને વાહનવ્યવહારની રીતે તૈયાર ન હતા; ઇન્ટરનેટ પર ભંડોળ ઊભુ કરવામાં વ્યસ્ત એવા ક્લિન્ટને પોતાના ઝુબેશના નાણા માટે લોન લેવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref name="time5mis">{{Cite news |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |title=The Five Mistakes Clinton Made |author=Tumulty, Karen |work=Time |date=2008-05-08 |access-date=2008-11-29 |archive-date=2013-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726221440/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726221440/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |date=2013-07-26 }}</ref><ref name="nyt-recon"/> ઝુંબેશ કર્મચારીઓમાં સતત ગરબડ રહ્યા કરતી હતી અને તેમણે ઉચ્ચ કક્ષાએ વિવિધ ફેરફારો કર્યા હતા. <ref name="nyt-recon"/><ref name="green2">{{Cite news | url=http://www.theatlantic.com/doc/200809/hillary-clinton-campaign |title=The Front-Runner’s Fall |author=[[Joshua Green|Green, Joshua]] |work=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2008 |access-date=2008-11-29}}</ref> ઓબામાએ તે પછીના દેશભરના અગિયાર ફેબ્રુઆરી સંગઠનો અને પ્રાયમરી પર ઘણી વાર મોટા માર્જિન સાથે જીત મેળવી હતી, અને ક્લિન્ટનની તુલનામાં નોંધપાત્ર સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ પ્રાપ્ત કર્યા હતા. <ref name="sizemore"/><ref name="nyt-recon">{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/06/08/us/politics/08recon.html |title=The Long Road to a Clinton Exit |author=Baker, Peter and Rutenberg, Jim |work=The New York Times |date=2008-06-08 |access-date=2008-11-29}}</ref> 14 માર્ચના રોજ, ક્લિન્ટને અન્ય સ્થળો સાથે ઓહાયો<ref name="nyt-recon"/>માં જીત મેળવીને હારની કડી તોડી નાખી હતી, જ્યાં તેમના પતિના પ્રમુખપદનો મોટો વારસો એવા નાફ્ટાની ટીકા મહત્વનો મુદ્દો પૂરવાર થયો હતો. <ref>{{Cite news | url=http://blog.washingtonpost.com/44/2008/03/20/obama_campaign_harshly_critica.html |title=Obama Campaign Harshly Critical of Clinton's NAFTA Role |author=Weisman, Jonathan | work=The Washington Post | date=2008-03-20}}</ref> ઝુંબેશ દરમિયાન ઓબામાએ રાજકીય સંગઠનો પર પ્રભુત્વ જાળવી રાખ્યું હતું, જેની પરત્વે ધ્યાન આપવામાં ક્લિન્ટન ઝુંબેશે અવગણના કરી હતી. <ref name="time5mis"/><ref name="sizemore"/><ref>{{Cite news | url=http://online.wsj.com/public/article/SB121252558317842545.html |title=Clinton's Road to Second Place |author=Calmes, Jackie |work=The Wall Street Journal |date=2008-06-04 |access-date=2008-11-29}}</ref> આફ્રિકન અમેરિકન્સ અથવા યુવાનો, કોલેજ-ભણેલા અથવા શ્રીમંત મતદાતાઓ ધરાવતી પ્રાયમરીઓમાં ઓબામાએ સારો દેખા કર્યો હતો; ક્લિન્ટને એવી પ્રાયમરીઓમાં સારો દેખાવ કર્યો હતો જ્યાં હિસ્પાનીક અથવા વૃદ્ધો, કોલેજનુ શિક્ષણ નહી લીધેલા અથવા કામ કરતા ગોરા મતદારો પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://blogs.wsj.com/washwire/2008/03/18/pennsylvania-pitch-can-obama-connect-with-lower-income-whites/ |title=Pennsylvania Pitch: Can Obama Connect With Lower-Income Whites? |author=Phillips, Matt |work=The Wall Street Journal |date=2008-03-18 |access-date=2008-04-22}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/04/22/us/politics/22age.html |title=In Clinton vs. Obama, Age Is a Great Predictor |author=Seelye, Katherine Q. |work=The New York Times |date=2008-04-22 |access-date=2008-04-22}}</ref> કેટલાક ડેમોક્રેટીક પાર્ટીના નેતાઓએ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ખાસ કરીને જો ક્લિન્ટન માટેનો આખરી પ્રયત્ન જો પાર્ટી દ્વારા નિણૂંક પામેલા સુપરડેલિગેટ્સ દ્વારા જીતવામાં આવશે તો બન્ને વચ્ચે રચાયેલી ઝુંબેશ કદાચ રિપબ્લિકન સંભવિત નોમિની જોહ્ન મેકકેઇન સામેની સામાન્ય ચુટણીમાં સ્પર્ધા વિજેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. <ref name="nyt031608">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/03/16/us/politics/16delegates.html |title=For Democrats, Increased Fears of a Long Fight |author=Nagourney, Adam; Zeleny, Jeff |work=The New York Times |date=2008-03-16 |access-date=2008-03-17}}</ref> <div id="Snipergate">બોસ્નીયા-હર્ઝેગોવીનામાં તુઝલા એર બેઝ ખાતે અમેરિકન ટુકડીની 1996માં મૂલાકાત સમયે અંધારામાંથી શત્રુઓએ ગોળીબાર કર્યા હતા તે સાચુ નથી તેવા તે માર્ચના અંતમાં ક્લિન્ટનની કબૂલાત કે તેમના વારંવારના ઝુંબેશના નિવેદનોએ માધ્યમોનું ભારે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું અને તેમની વિશ્વસનીયતા અને પ્રથમ મહિલા તરીકે વિદેશ નીતિમાં કુશળતાના તેમના દાવા એમ બન્ને સામે જોખમ હતું. <ref>{{Cite news|title=Hillary Clinton backtracks over 'misleading' Bosnia sniper story|publisher=[[Times Online]]|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article3617816.ece|date=2008-03-25|access-date=2008-03-27|location=London|first=Hannah|last=Strange|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509205517/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article3617816.ece|url-status=dead}}</ref>}</div> 22 એપ્રિલના રોજ તેમણે પેનસ્લિવેનીયા પ્રાયમરી જીતી હતી અને તેમની ઝુંબેશની જીવંત રાખી હતી. <ref name="wapo-accept"/> આમ છતાં, 6 મેના રોજ ધ્યાર્યા કરતા ઓછા માર્જિનથી ઇન્ડિયાના પ્રાયમરીમાં થયેલી જીત સાથે ઉત્તર કેરોલીના પ્રાયમરીમાં થયેલા મોટા નુકસાન સાથે તેઓ નોમિનેશન જીતવાની વાસ્તવિક તકોનો અંત આવ્યો હતો. <ref name="wapo-accept"/> તેમણે બાકીની પ્રાયમરીઓમાં રહેવા માટેની હાકલ કરી હતી, પરંતુ ઓબામા સામેના હૂમલાઓ બંધ કરી દીધા હતા; જેમ કે એક સલાહકારે જણાવ્યું હતું કે, "તેઓ હારને સ્વીકારી શકે છે. તેઓ છોડી દેવાનું સ્વીકારી શકે તેમ નથી."<ref name="wapo-accept">{{Cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/04/AR2008060404312_pf.html |title='She Could Accept Losing. She Could Not Accept Quitting.' |author=Kornblut, Anne E. and Balz, Dan |work=The Washington Post |date=2008-06-05 |access-date=2008-11-29}}</ref> તેમણે કેટલીક બાકીની સ્પર્ધાઓ જીતી હતી અને ખરેખર ઝુંબેશના છેલ્લા ત્રણ મહિનાઓમાં તેમણે ઓબામા કરતા વધુ પ્રતિનિધિઓ, રાજ્યો અને મતો જીત્યા હતા, પરંતુ ઓબામાની લીડને પહોંચી વળવા તે પૂરતા ન હતા. <ref name="nyt-recon"/> [[ચિત્ર:Hillary Rodham Clinton DNC 2008.jpg|thumb|right|ડેનેવર, કોલોરાડોમાં 2008 ડેમોક્રેટિક નેશનલ કોન્વેન્શનની બીજી રાત્રિ દરમિયાન ક્લિન્ટન કહે છે.]] 3 જૂન 2008ના રોજ આખરી પ્રાયમરીના પગલે ઓબામાએ સંભવિત નોમિની બનવા માટે પૂરતા પ્રતિનિધિઓ જીતી લીધા હતા. <ref name="cnn060308">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/06/03/election.democrats/index.html |title=Obama: I will be the Democratic nominee |publisher=CNN |date=2008-06-03 |access-date=2008-06-03}}</ref> પોતાના ટેકેદારો સમક્ષના 7 જૂનના રોજના સંબોધનમાં ક્લિન્ટને પોતાની ઝુંબેશ પૂરી કરી હતી અને ઓબામાને એવી જાહેરાત કરતા સમર્થન આપ્યું હતું કે, "લક્ષ્યો પૂરા કરવા માટે અમારી લડતને ચાલુ રાખવા માટેનો માર્ગ કે જેના માટે આપણી શક્તિ મેળવીએ છીએ, અમારો જુસ્સો, અમારી મજબૂતકાઇ અને બરાક ઓબામાને ચુંટવામાં સહાય મળે તેવું બધુ જ કરો. "<ref>{{Cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24993082/ |title=Clinton ends historic bid, endorses Obama |agency=Associated Press |publisher=MSNBC |date=2008-06-07 |access-date=2008-06-07 |archive-date=2008-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606231750/http://www.msnbc.msn.com/id/24993082/ |url-status=dead }}</ref> ઝુંબેશના અંત સાથે, ક્લિન્ટને ઓબામાના 1,763 સામે 1,640 સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ મેળવ્યા હતા;<ref name="cnn-end">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/primaries/results/scorecard/#D |title=Election Center 2008: Delegate Scorecard |publisher=CNN |date=2008-06-04 |access-date=2008-07-06}}</ref> અંતિમ સમર્થન વખતે ઓબામાના 395 સુપરડેલીગેટો સામે ક્લિન્ટન 286 ધરાવતા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://tpmelectioncentral.talkingpointsmemo.com/2008/06/election_stats.php |title=The Final Math |publisher=[[Talking Points Memo]] |date=2008-06-04 |access-date=2008-07-06 |archive-date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701201010/http://tpmelectioncentral.talkingpointsmemo.com/2008/06/election_stats.php |url-status=dead }}</ref> તેમજ એક સમયે જ્યારે ઓબામાને વિજેતા જાહેર કરાયા ત્યારે તે ક્માંકો બદલાઇને 438ની સામે 256 થઇ ગયા હતા. <ref name="cnn-end"/> ક્લિન્ટન અને ઓબામા પ્રત્યેકે નોમિનેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન 17 મિલીયનથી વધુ મતો મેળવ્યા હતા,<ref group="nb" name="ex11">{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/epolls/2008/president/democratic_vote_count.html |title=2008 Democratic Popular Vote |publisher=[[RealClearPolitics]] |access-date=2008-07-08}} નોમિનેશન પ્રક્રિયા માટે લોકપ્રિય મતગણતરી બિનસત્તાવાર, અને નોમિની નક્કી કરવામાં અર્થવિહીન છે. કેટલાક સંગઠિત રાજ્યો લોકપ્રિય મત ગણતરીનો સરવાળાની માહિતી નહી આપતા હોવાથી સંક્ષિપ્ત સરવાળો દર્શાવવો મુશ્કેલ છે અને તેથી તે અંદાજિત હોય છે. વધુમાં ક્લિન્ટન અને ઓબામાના સરવાળાને માપવો એટલા માટે મુશ્કેલ છે કે ફક્ત તેણીનું જ નામ મિશીગન પ્રાયમરીમાં મતદાનપેપર હતું.</ref> તેમજ બન્નેએ અગાઉનો વિક્રમો તોડી નાખ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://blog.washingtonpost.com/thefix/2008/06/clinton_puts_up_popular_vote_a.html |title=Clinton Puts Up Popular Vote Ad |author=Cillizza, Chris |work=The Washington Post |date=2008-06-01 |access-date=2008-07-08}}</ref> ક્લિન્ટને ભારે મોટા માર્જિન સાથે પ્રભુત્વ ધરાવ્યું હતું, કોંગ્રેસવુમન શિર્લી ચિશોમના 1972 માર્ક સાથે મોટા ભાગની પ્રાયમરીઓ અને પ્રતિનિધિઓ પર સ્ત્રીઓએ જીત મેળવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.thenation.com/blogs/thebeat/327528/hillary_clinton_versus_shirley_chisholm |title=Hillary Clinton Versus Shirley Chisholm |author=Nichols, John |work=[[The Nation]] |date=2008-06-07 |access-date=2008-07-08 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610023521/http://www.thenation.com/blogs/thebeat/327528/hillary_clinton_versus_shirley_chisholm |url-status=dead }}1972માં, કિશોમે 152 પ્રતિનિધિઓ અને એક પ્રતિનિધિ સિવાયની "સુંદરતા સ્પર્ધા" પ્રાયમરી જીતી હતી.</ref> ક્લિન્ટને 2008 ડેમોક્રેટીક નેશનલ કોન્વેન્શન ખાતે ઓબામાના ટેકામાં જુસ્સાદાર સંબોધન કર્યું હતું અને 2008ના અંત સુધી સતત તેમના માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી, જે 4 નવેમ્બરના રોજ સામાન્ય ચુંટણીમાં મેકકેઇન સામે તેમની જીત સાથે પૂરી થઇ હતી. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/11/23/us/politics/23hillary.html |title=Clinton-Obama Détente: From Top Rival to Top Aide |author=Bumiller, Elisabeth |work=The New York Times |date=2008-11-22 |access-date=2008-11-29}}</ref> ક્લિન્ટનની ઝુંબેશ ભારે દેવામાં પૂરી થઇ હતી; બહારના વેન્ડરો પાસે તેમનો કરોડો ડોલરોનું દેવું હતું અને પોતાના માટે લીધેલા ઉછીના નાણાંમાંથી 13 મિલીયન ડોલર માંડવાળ કર્યા હતા. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/12/23/us/politics/23clintons.html |title=Clinton Is Out $13 Million She Lent Campaign |author=Falcone, Michael |work=The New York Times |date=2008-12-22 |access-date=2008-12-23}}</ref> == રાજ્યના સચિવ == {{Main|Hillary Rodham Clinton's tenure as Secretary of State}} {{See also|Foreign policy of the Barack Obama administration}} === નોમિનેશન અને સમર્થન === {{wikinews|Hillary Clinton nominated as US Secretary of State}} [[ચિત્ર:2009 0121 clinton 290 1.jpg‎|left|thumb|ક્લિન્ટન રાજ્યના સચિવ તરીકે ઓફિસના સોગંદ લે છે, બીલ ક્લિન્ટન [[બાઇબલ]] ધરાવતા હોવાથી એસોસિયેટ જજ કેથરીન ઓબરલી તેમને સોગંદ લેવડાવે છે.]] નવેમ્બર 2008ના મધ્યમાં, પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ચુંટાયેલા ઓબામા અને ક્લિન્ટન તેમના વહીવટીતંત્રમાં તેમની યુ.એસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે સેવા આપવાની શક્યતાઓ અંગે ચર્ચા કરે છે <ref>{{Cite news | author=Holland, Steve | url=http://www.reuters.com/articlePrint?articleId=USTRE4AD04820081114 | title=Obama, Clinton discussed secretary of state job | publisher=Reuters | date=2008-11-15 | access-date=2008-11-18}}</ref>અને 21 નવેમ્બરના રોજના અહેવાલોએ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે તેમણે પદ સ્વીકારી લીધું છે.<ref name="npr112108">{{Cite news |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=97327730 |title=Obama Set On Key Cabinet Nominees |publisher=[[NPR]] |date=2008-11-21 |access-date=2008-11-21}}</ref> 1 ડિસેમ્બરના રોજ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ચુંટાયેલા ઓબામાએ ઔપચારીક રીતે જાહેરાત કરી હતી કે સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે ક્લિન્ટન તેમના નોમિની રહેશે.<ref name="sky120108">{{Cite news | url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Barack-Obama-Makes-Hillary-Clinton-Secretary-Of-State-And-Unveils-Defence-Team/Article/200812115168344?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_3&lid=ARTICLE_15168344_Barack_Obama_Makes_Hillary_Clinton_Secretary_Of_State_And_Unveils_Defence_Team |title= Obama Confirms Hillary In Top Job |publisher=[[Sky News]] |date=2008-12-01 |access-date=2008-12-01}}</ref> ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તેઓ સેનેટમાંથી જવા માટે તૈયાર ન હતા, પરંતુ નવી પદે "મુશ્કેલ અને રોમાંચક સાહસ" દર્શાવ્યુ હતું.<ref name="sky120108"/> નોમિનેશનના ભાગરૂપે અને હિતના સંઘર્ષની ચિંતાઓને પડતી મૂકવાના ઉદ્દેશથી બીલ ક્લિન્ટને તેમની આગળ ધપતી પ્રવૃત્તિઓ અને ક્લિન્ટન પ્રેસીડેન્શિયલ સેન્ટર અને ક્લિન્ટન ગ્લોબલ ઇનિશિયેટીવ ભંડોળ ઊઙુ કરવાના પ્રયત્ન સંબંધે વિવધ શરતો અને નિયંત્રણોને સ્વીકારવા સંમત થયા હતા.<ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/washington/30clinton.html | title=Bill Clinton to Name Donors as Part of Obama Deal | author=[[Peter Baker (author)|Baker, Peter]] | work=The New York Times |date=2008-11-29 |access-date=2008-12-01}}</ref> નિમણૂંક માટે સેક્સબી ફિક્સ પાસ થયેલાની જરૂરિયાત હતી અને તેણે ડિસેમ્બર 2008માં કાયદામાં અભ્યાસ કરેલ હોવો જોઇએ. <ref>{{Cite news | url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/12/19/bush-approves-bill-reducing-secretary-of-states-pay/ | title=Bush Approves Bill Reducing Secretary of State’s Pay | author=Falcone, Michael | publisher=The New York Times | date=2008-12-19 | access-date=2008-12-19}}</ref> સેનેટ ફોરેન રિલેશન્સ કમિટી સમક્ષ સમર્થન સૂનાવણીનો પ્રારંભ 13 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ થયો હતો, જે સમય ઓબામાના ઉદઘાટન પહેલાના એક સપ્તાહનો હતો; બે દિવસ બાદ કમિટીએ ક્લિન્ટનને મંજૂરી આપવા માટે 16-1નું મતદાન કર્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28624112/|title=Senate panel backs Clinton as secretary of state|agency=Associated press|publisher=MSNBC|date=2009-01-15|access-date=2010-11-27|archive-date=2010-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100803052803/http://www.msnbc.msn.com/id/28624112/|url-status=dead}}</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન, ક્લિન્ટનની જાહેર સંમતિ રેટીંગ65 ટકાએ પહોંચી ગઇ હતી, જે લેવિન્સ્કી કૌભાંડ બાદ સૌથી વધુ પોઇન્ટ હતા. <ref>{{Cite news | url=http://www.gallup.com/poll/113740/Senate-Hearings-Begin-Hillary-Clintons-Image-Soars.aspx | title=As Senate Hearings Begin, Hillary Clinton’s Image Soars |author=Jones, Jeffrey M. |publisher=The Gallup Organization |date=2009-01-13 |access-date=2009-01-16}}</ref> 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, ક્લિન્ટનને સંપૂર્ણ સેનેટમાં 94-2 મતોથી સમર્થન મળ્યું હતું. <ref name="kate phillips">{{Cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2009/01/21/senate-debates-clinton-confirmation/?scp=7&sq=clinton%20confirmed|title=Senate Confirms Clinton as Secretary of State|last=Phillips|first=Kate|date=2009-01-21|work=The New York Times|access-date=2009-05-10}}</ref> ક્લિન્ટને ઓફિસ ઓફ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે સોગંદ લીધા અને તેજ દિવસે સેનેટમાંથી રાજીનામુ આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |title=Clinton sworn in at State Dept. and then resigns Senate |first=Brian |last=Tumulty |work=The Journal News |date=2009-01-21 |url=http://polhudson.lohudblogs.com/2009/01/21/clinton-has-resigned-the-senate-sworn-in-at-state-dept/ |access-date=2009-01-22 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201014210/http://polhudson.lohudblogs.com/2009/01/21/clinton-has-resigned-the-senate-sworn-in-at-state-dept/ |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેબિનેટમાં સેવા આપનારા તેઓ ભૂતપૂર્વ પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.npr.org/blogs/politicaljunkie/2008/12/obama_brings_hillary_to_cabine.html | title=Obama Brings Hillary to Cabinet, GOP to Ariz. State House |author=Rudin, Ken |publisher=NPR |date=2008-12-01 |access-date=2009-05-09}}</ref> === કાર્યકાળ === [[ચિત્ર:President Obama, Secretary Clinton and Prime Minister Brown at the 2009 NATO summit.jpg|thumb|right|એપ્રિલ 2009માં 21મી નાટો સંમીટમાં ઓબામા અને ક્લિન્ટન એક બીજા સાથે વાત કરે છે.]] ક્લિન્ટને પ્રારંભિક દિવસો સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે ગાળ્યા હતા અને વિશ્વના ડઝન જેટલા નેતાઓને ફોન કર્યા હતા અને યુ.એસ. વિદેશ નીતિ દિશા બદલશે તેવો સંકેત આપ્યો હતો: "અમારે ઘણા નુકસાનની મરમ્મત કરવાની છે."<ref>{{Cite news | url=http://www.latimes.com/news/printedition/asection/la-fg-clinton28-2009jan28,0,5875432.story |title=World breathes sigh of relief, Hillary Clinton says |author=Richter, Paul |work=Los Angeles Times |date=2009-01-28 |access-date=2009-01-30}}</ref> સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ માટે વૈશ્વિક આર્થિક મુદ્દાઓમાં વિસ્તરિત ભૂમિકાની તેમણે તરફેણ કરી હતી અને ટાંક્યુ હતું કે યુ.એસ. રાજદ્વારી હાજરીની જરૂરિયાત છે, ખાસ કરીને ઇરાકમાં કે જ્યાં સંરક્ષણ વિભાગે રાજદ્વારી હેતુઓ હાથ ધર્યા હતા. <ref name="nyt122208">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/12/23/us/politics/23diplo.html |title=Clinton Moves to Widen Role of State Dept. |author=Landler, Mark |author2=Cooper, Helene |newspaper=The New York Times |date=2008-12-22 |access-date=2009-11-07}}</ref> તેમણે વિશાળ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના બજેટને વેગ આપ્યો હતો;<ref name="nyt122208"/> ઓબામા વહીવટીતંત્રે 2010 બજેટ દરખાસ્ત મૂકી હતી જેમાં સ્ટેટ વિભાગ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો માટે 7 ટકાના વધારાનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/05/123679.htm |title=FY 2010 Budget for the Department of State |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[U.S. Department of State]] |date=2009-05-20 |access-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520203522/http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/05/123679.htm |archive-date=2009-05-20 |url-status=live }}</ref> માર્ચ 2009માં, ક્લિન્ટને વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ જો બિ઼ડેન પર આંતરિક ચર્ચામાં અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધમાં વધારાની 20,000 ટુકડીઓ મોકલવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. <ref name="usa061109">{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/printedition/news/20090611/1aclinton11_cv.art.htm |title=In a supporting role, Clinton takes a low-key approach at State Dept. |author=Dilanian, Ken |newspaper=USA Today |date=2009-06-11 |access-date=2009-11-07}}</ref> વહીવટીતંત્રમાં તેમના પ્રભાવના સ્તરની માધ્યમોમાં અટકળોની વચ્ચે ઢીંચણમાં ફ્રેક્ચર અને તેના પરિણામે થયેલો ધીમા દુઃખાવો ક્લિન્ટન માટે જૂન 2009માં બે વિદેશ યાત્રા ચૂકી જવા માટે કારણભૂત બની હતી. <ref name="usa061109"/><ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2009/07/16/us/politics/16clinton.html | title=For Clinton, ’09 Campaign Is for Her Turf | author=Landler, Mark | work=The New York Times | date=2009-07-15 | access-date=2009-08-06}}</ref> કાઢી મૂકાયેલા હોનદુરાન પ્રેસિડેન્ટ મેન્યુઅલ ઝેલાયા સાથે બેસ તા ક્લિન્ટન ફરી પાછા રાજદ્વારી દ્રશ્યમાં પરત ફર્યા હતા, જેઓ યુએસના પીઠબળવાળી દરખાસ્તને પગલે મિશેલેટ્ટી સરકાર સાથે વાટાઘાટો કરવા માટે સંમત થયા હતા. <ref name="ReutersJuly7">{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE56424C20090707?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Honduras' Zelaya says to meet coup backers on Thursday|publisher=Reuters|date=2009-07-07|access-date=2009-07-07}}</ref> ક્લિન્ટને તેમના વિભાગીય સુધારાઓમાંથી અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી એવો ક્વાડ્રેનીયલ ડીપ્લામસી એન્ડ ડેવેલપમેન્ટ રિવ્યૂ ની જાહેરાત કરી હતી, જે સ્ટેટ વિભાગના વિદેશમાં રાજદ્વારી હેતુઓ માટે ચોક્કસ ઉદ્દેશો સ્થાપિત કરે છે; તેને સંરક્ષણ વિભાગમાં સમાન પ્રકારની પ્રક્રિયાને આધારે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી તેઓ સેનેટ આર્મ્ડ સર્વિસીઝ કમિટીમાં ગાળેલા પોતાના સમયથી પરિચિત હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/07/17/opinion/diplomatic/main5169849.shtml |title=Hillary Clinton's 6-Month Checkup |author=Wolfson, Charles |publisher=CBS News |date=2009-07-17 |access-date=2009-11-08}}</ref> (આ પ્રકારની પ્રથમ સમીક્ષા 2010ના અંતમાં જારી કરવામાં આવી હતી અને આંતરરાષ્ટ્રીય પડકારો અને કટોકટીને નિવારવાના અસરકારક માર્ગ તરીકે “પ્રજાની શક્તિ” મારફતે યુ.એસ.ને આગળ ધપાવવાની હાકલ કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2010/1215/Hillary-Clinton-s-vision-for-foreign-policy-on-a-tight-budget |title=Hillary Clinton's vision for foreign policy on a tight budget |author=LaFranchi, Howard |work=The Christian Science Monitor |date=2010-12-15 |access-date=2011-01-15}}</ref>) સપ્ટેમ્બરમાં, ક્લિન્ટને પોતાના પતિના ક્લિન્ટન ગ્લોબલ ઇનીશિયેટીવની વાર્ષિક બેઠક ખાતે ગ્લોબલ હંગર એન્ડ ફૂડ સિક્યુરિટી ઇનીશિયેટીવનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="afp092509">{{Cite news |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvW_Cw0mHaP8QNmbccjJk62ZCT3Q |title=Clinton unveils US food security initiative |agency=Agence France-Presse |date=2009-09-25 |access-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412050738/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvW_Cw0mHaP8QNmbccjJk62ZCT3Q |archive-date=2010-04-12 |url-status=live }}</ref> નવા પ્રયત્નમાં અન્નની અછત કટોકટી જ્યારે ઊભી થાય ત્યારે ફક્ત પ્રતિભાવ આપવાને બદલે યુ.એસ. વિદેશ નીતિના ભાગરૂપે વિશ્વમાં ભૂખ સામે લડાઇનો ઉદ્દેશ તેમજ મહિલા ખેડૂતોની ભૂમિકા પર ભાર મૂકવાનો ઉદ્દેશ રાખવામાં આવ્યો હતો. <ref name="afp092509"/> ઓક્ટોબરમાં [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વીત્ઝરલેન્ડ]]ના પ્રવાસ સમયે, ક્લિન્ટનની દરમિયાનગીરીએ છેલ્લી મિનીટોમાં ઝડપથી અને ચાલાકીથી કામ કરીને મુશ્કેલી ટાળી હતી અને ઐતિહાસિક તૂર્કીશ-અમેરિકન સંધિ પરના હસ્તાક્ષરને બચાવી લીધા હતા જેણે રાજદ્વ્રારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા અને બે લાંબા સમયના શત્રુ રાષ્ટ્રો વચ્ચે સરહદો ખુલ્લી મૂકી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |title=Turkey, Armenia Sign Historic Accord |author=Lee, Matthew |agency=Associated Press |magazine=Time |date=2009-10-10 |access-date=2009-10-14 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104182204/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091104182204/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |date=2009-11-04 }}</ref><ref name="nyt-me-test"/> પાકિસ્તાનમાં તેઓ વિદ્ર્યાથીઓ, ટોકશો અને પછાત વૃદ્ધો સાથે યુ.એસની પાકિસ્તાની છાપ સુધારવાના પ્રયત્નરૂપે વિવિધ અસાધારણ ખુલ્લી વાતચીતમાં રોકાયેલા રહ્યા હતા. <ref name="time-stateof">{{Cite news |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |title=The State of Hillary: A Mixed Record on the Job |author=[[Joe Klein|Klein, Joe]] |magazine=Time |date=2009-11-05 |access-date=2009-11-07 |archive-date=2013-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309135512/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309135512/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |date=2013-03-09 }}</ref> તેજ મહિનામાં જ્યારે તેમને તેમના રાજકીય ભવિષ્ય વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે ઉત્તર આપ્યો હતો કે: “મને હવે પ્રેસિડેન્ટ માટે આગળ વધવામાં કોઇ રસ નથી. કંઇ જ નહી. કંઇ જ નહી.”<ref>{{Cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/1009/28278.html|title=Hillary Clinton: I'd have hired Barack Obama|author=Barr, Andy|newspaper=The Politico|date=2009-10-14|access-date=2009-10-14}}</ref> જાન્યુઆરી 2010માં એક મોટા સંબોધનમાં ક્લિન્ટને આયર્ન કર્ટેન અને મુક્ત અને મર્યાદિત ઇન્ટરનેટ વચ્ચે સામ્યતા દર્શાવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-fg-google-china23-2010jan23,0,3919601.story |title=Sino-U.S. ties hit new snag over Internet issues |author=Richter, Paul |author2=Pierson, David |newspaper=Los Angeles Times |date=2010-01-23}}</ref> ચાઇનીઝ અધિકારીઓએ તેની તરફ નકારાત્મક અભિગમ દર્શાવ્યો હતો અને તેણે એટલા માટે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું કે સૌપ્રથમ વખત વરિષ્ઠ અમેરિકન અધિકારીએ અમેરિકન વિદેશ નીતિના મહત્વના સાધન તરીકે ઇન્ટરનેટનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/01/23/world/asia/23china.html?ref=asia |title=China Rebuffs Clinton on Internet Warning |author=Landler, Mark | author2=Wong, Edward |newspaper=The New York Times |date=2010-01-22}}</ref> 20101ના મધ્યમાં, ક્લિન્ટન અને ઓબામાએ સારો કાર્યસંબંધ વિકસાવ્યો હતો; તેઓ વહીવટીતંત્રમાં ટીમ ખેલાડી હતા અને બહાર તેના રક્ષક હતા અને હિલેરી કે તેમના પતિ તેમની સાથે અંતર ન રાખે તેની સંભાળ લેતા હતા. <ref name="nyt-relat">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/03/19/us/politics/19policy.html |title=From Bitter Campaign to Strong Alliance |author=Landler, Mark |author2=Cooper, Helene |newspaper=The New York Times |date=2010-03-19}}</ref> તેણી તેમને સાપ્તાહિક ધોરણે મળતા હતા, પરંતુ તેણી જેમ તેમના કેટલા પૂરોગામીઓ તેમના પ્રેસિડેન્ટ સાથે ઘરોબો ધરાવતા હતા તેવો ગાઢ, દૈનિક સંબંધ ધરાવતા ન હતા. <ref name="nyt-relat"/> જુલાઇ 2010માં સેક્રેટરી ક્લિન્ટને કોરીયા, વિયેતનામ, પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનની મૂલાકાત લીધી હતી, તે દરેક સમયે માધ્યમોના ભારે ધ્યાન વચ્ચે પણ તેઓ 31 જુલાઇના તેમની પુત્રી ચેલ્સીના લગ્નની તૈયારીઓ કરતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.suntimes.com/news/nation/2530514,CST-NWS-clinton25.article |title=New role for Clintons: parents of the bride |author=Noveck, Jocelyn |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=2010-07-24 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728093054/http://www.suntimes.com/news/nation/2530514%2CCST-NWS-clinton25.article |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને નનૈયો કરતા પક્ષકારોને ટેબલ બોલાવીને સ્થગિત થઇ ગયેલી ઇઝરાયેલી-પેલેસ્ટીનીયન સંઘર્ષમાં શાંતિ વાર્તામાંસીધા વાતોનો પ્રારંભ કરીને સપ્ટેમ્બર 2010માં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. <ref name="nyt-me-test">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/09/05/world/middleeast/05clinton.html |title=In Middle East Peace Talks, Clinton Faces a Crucial Test |author=Landler, Mark |newspaper=The New York Times |date=2010-09-04}}</ref> નવેમ્બર 2010ના અંતમાં, ક્લિન્ટને વીકીલીક્સે સ્ટેટ વિભાગ કેબલ્સની ગુપ્તતા જાહેર કરતા યુ.એસ.ને થતા નુકસાનને અટકાવવાના પ્રયત્નો કર્યા હતા, જેમાં ખુલ્લા નિવેદનો અને યુ.એસ. અને વિદેશી રાજદ્વ્રારીઓના મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/11/29/AR2010112906258.html |title=Clinton treads carefully in leading massive damage-control campaign |author=Sheridan, Mary Beth |work=The Washington Post |date=2010-11-30}}</ref><ref name="cnn-sweep">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2010/POLITICS/12/15/sweep.wikileaks/index.html |title=WikiLeaks stirs anarchy online | author=Dougherty, Jill | author2=Labott, Elise |publisher=CNN |date=2010-12-16}}</ref> ક્લિન્ટનને સીધી રીતે લાગેવળગતા થોડા કેબલ્સોની જાહેરાત વીકીલીક્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી : તેમણે વિદેશ સેવાના સભ્યોને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું, જે સીઆઇએ (CIA) દ્વરા લખાયું હતું, જે વિદેશી રાજદ્વ્રારીઓ તેમજ યુનાઇટેડ નેશન્સના અધિકારીઓ અને યુ.એસ. સાથી રાષ્ટ્રો સહિતની બાયોમેટ્રીક અને અન્ય અંગત વિગતો એકત્ર કરવા માટે 2009માં તેમના (પદ્ધતિસર રીતે જોડેલા) નામ સાથે બહાર ગયું હતું. <ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/28/us-embassy-cables-spying-un | title=US diplomats spied on UN leadership | author=Booth, Roger | author2= Borger, Julian| date=2010-11-28 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/02/wikileaks-cables-cia-united-nations |title=CIA drew up UN spying wishlist for diplomats |author=MacAskill, Ewen |author2=Booth, Robert |date=2010-12-02 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|title=Arrest Warrant for WikiLeaks Chief as Chaos Spreads|author=Tandon, Shaun|url=http://www.chinapost.com.tw/international/americas/2010/12/02/282146/Arrest-warrant.htm|agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[The China Post]]|date=2010-12-02|access-date=2011-04-28|archive-date=2016-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616173211/http://www.chinapost.com.tw/international/americas/2010/12/02/282146/Arrest-warrant.htm|url-status=dead}}</ref> 2011 ઇજિપ્તીયન વિરોધો એ અત્યાર સુધીમાં સૌપ્રથમ વખત વહીવટીતંત્ર સામે સૌથી મોટી વિદેશ નીતિ કટોકટી ઊભી કરી હતી. <ref name="pol-egypt-hrc">{{cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/0211/48658.html |title=Hillary Clinton plays key role in dance with Hosni Mubarak |author=Thrush, Glenn |work=Politico |date=2011-02-02 |access-date=2011-02-05}}</ref> ક્લિન્ટન યુ.એસ. જનતા પ્રતિભાવમાં આગળપડતા હતા, અગાઉના મૂલ્યાંકનો પરથી ઝડપથી શોધી કાઢ્યુ હતું કે હોસની મુબારક ની સરકાર એવા વલણ પર સ્થિર હતી કે ત્યાં “વ્યવસ્થિત રીતે સંક્રાતિવાળી ડેમોક્રેટીક ભાગીદારી વાળી સરકાર”ની વિરોધીઓ સામે હિંસાને વખોડી કાઢવા માટે જરૂર હતી. <ref name="reut-evol">{{cite news |url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |title=Factbox – Evolution of U.S. stance on Egypt |agency=Reuters |date=2011-02-02 |access-date=2011-02-04 |archive-date=2017-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010730/https://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023010730/https://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |date=2017-10-23 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/International/04-Feb-2011/Hillary-urges-probe-into-new-Cairo-violence |title=Hillary urges probe into new Cairo violence |newspaper=[[The Nation (newspaper)|The Nation]] |date=2011-02-04 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511071152/http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/International/04-Feb-2011/Hillary-urges-probe-into-new-Cairo-violence |url-status=dead }}</ref> ઓબામાએ પણ થઇ રહેલી પ્રગતિઓના દ્રશ્ય પાછળના પ્રતિભાવમાં ક્લિન્ટનની સલાહ, સંગઠન અને વ્યક્તિગત જોડાણો પર વિશ્વાસ રાખ્યો હતો. <ref name="pol-egypt-hrc"/> == રાજકીય હોદ્દાઓ == {{Main|Political positions of Hillary Rodham Clinton}} [[ચિત્ર:Hillary_Clinton_and_Kevin_Rudd.jpg|right|thumb|માર્ચ 2008માં ઓસ્ટ્રેલીયાના વડાપ્રધાન સાથે ક્લિન્ટન]] ગેલપ સર્વેક્ષણ કે જે મે 2005માં હાથ ધરાયું હતું તેમા 54 ટકા પ્રતિવાદીઓએ ક્લિન્ટનને ઉદાર, 30 ટકા લોકોએ સાધારણ, અને 9 ટકા લોકોએ તેણીને સંકુચિત ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Poll: Mixed messages for Hillary Clinton |publisher=CNN |date=2005-05-26 |url=http://www.cnn.com/2005/POLITICS/05/26/hillary.clinton/index.html |access-date=2007-02-05 }}</ref> વિવિધ સંસ્થાઓએ ક્લિન્ટનને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્ય વૈજ્ઞાનિક ઢબે તેમના સેનેટનો મતોનો ઉપયોગ કરીને તેમના હોદ્દાને માપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ''નેશનલ જર્નલ '''નો 2004નો રોલ કોલ મતોના અભ્યાસે ક્લિન્ટનને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં 30નું રેટીંગ આપ્યું છે, તે સમયના પ્રવર્તમાન સેનેટના સંબંધીએ અત્યંત ઉદાર હોવાના નાતે 1નું રેટીંગ અને અત્યંત સંકુચિત હોવા માટે 100 પોઇન્ટનું રેટીંગ આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/8573139/ |title=Clinton burnishes hawkish image |date=2005-07-14 |publisher=MSNBC.com |author=Curry, Tom |access-date=2006-08-23 |archive-date=2006-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019182808/http://www.msnbc.msn.com/id/8573139/ |url-status=dead }}</ref> ''' '' '''નેશનલ જર્નલ''<nowiki>'</nowiki>ના તે પછીના રેન્કીંગે તેમને 2006માં અત્યંત ઉદાર સેનેટર તરીકે 32માં સ્થાને અને 2007માં અત્યંત ઉદાર સેનેટર તરીકે 16મા સ્થાને મૂકી દીધા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://nj.nationaljournal.com/voteratings/ |title=Obama: Most Liberal Senator In 2007 |author=Friel, Brian |coauthors=Cohen, Richard E.; Victor, Kirk |publisher=[[National Journal]] |date=2008-01-31 |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627040734/http://nj.nationaljournal.com/voteratings/ |url-status=dead }}</ref>'' ''' પ્રિન્સસ્ટોન યુનિવર્સિટીના રાજકીય વૈજ્ઞાનિક જોશુઆ ડી. ક્લિન્ટન અને સ્ટાનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ના સાઇમન જેકમેન અને ડૌગ રિવર્સના 2004ના પૃથ્થકરણમાં તેમને છથી આઠ અત્યંત ઉદાર સંભવિત સેનેટર તરીકે ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Cite journal |format=PDF |url=http://www.apsanet.org/imgtest/TheMostLiberalSenator-Clinton.pdf |title="The Most Liberal Senator"? Analyzing and Interpreting Congressional Roll Calls |journal=Political Science & Politics |month=October |year=2004 |author=Clinton, Joshua D.; Jackman, Simon; Rivers, Doug |pages=805–811 |ref=harv }}</ref> ''ધી અલ્માનેક ઓફ અમેરિકન પોલિટીક્સ '' , જેનું એડીટીંગ માઇકલ બેરોન અને રિચાર્ડ ઇ.કોહેન દ્વારા કરાયું હતું તેમણે 2003થી 2006 સુધી તેમના મતોનું ઉદાર અથવા સંકુચિત તરીકે રેટીંગ કર્યું હતું, જ્યારે ત્રણ ક્ષેત્રે સૌથી વધુ 100નું રેટીંગ આપ્યું હતું: આર્થિક, સામાજિક અને વિદેશ; ચાર વર્ષ સુધી સરેરાશ રેટીંગ હતા જેમ કે: આર્થિક = 75 ઉદાર, 23 સંકુચિત; સામાજિક = 83 ઉદાર, 6 સંકુચિત; વિદેશ = 66 ઉદાર, 30 સંકુચિત. સરેરાશ = 75 ઉદાર, 20 સંકુચિત.<ref group="nb" name="ex010">See {{Cite book |title=[[The Almanac of American Politics]] |year=2008 |author=[[Michael Barone (pundit)|Barone, Michael]] |coauthors=[[Richard E. Cohen|Cohen, Richard E.]] |publisher=National Journal |page=1126 }} અને તેની જ 2006 આવૃત્તિ, 1152. અલગ અલગ વર્ષો માટેના સ્કોર [સૌથી વધુ રેટિંગ 100, ફોરમેટ: ઉદાર, (સંકુચિત)]: 2003: આર્થિક = 90 (7), સામાજિક = 85 (0), વિદેશ = 79 (14). સરેરાશ = 85 (7). 2004: આર્થિક = 63 (36), સામાજિક = 82 (0), વિદેશ = 58 (41). સરેરાશ = 68 (26). 2005: આર્થિક = 84 (15), સામાજિક = 83 (10), વિદેશ = 66 (29). સરેરાશ = 78 (18). 2006: આર્થિક = 63 (35), સામાજિક = 80 (14), વિદેશ = 62 (35). સરેરાશ = 68 (28).</ref> ઇન્ટરેસ્ટ ગ્રુપે પણ ક્લિન્ટનને સ્કોર આધારિત જેમ કે તેમના સેનેટના મતો કેટલા સારા હતા તેની સાથે ગ્રુપની સ્થિતિની સમીક્ષા કરી હતી. 2008માં, તેણીએ અમેરિકન્સ ફોર ડેમોક્રેટીક એકશન<ref>{{cite web |url=http://www.adaction.org/pages/publications/voting-records.php |title=Voting Records |publisher=[[Americans for Democratic Action]] |access-date=2009-03-21 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830205034/http://www.adaction.org/pages/publications/voting-records.php |url-status=dead }} 2001માં 95નો સરેરાશ સમાવેશ થતો હતો તે 2004 અને 2006માં પણ રહ્યો હતો, 2005માં 100, 2007માં 75 અને 2008માં 70 (છેલ્લા બે અંતિમ વર્ષોમાં થયેલો ઘટાડો પ્રમુખની ઝુબેશ દરમિયાન ચૂકી જવાયેલા મતોને કારણે હતો).</ref> પાસેથી સરેરાશ જીવનપર્યંત 90 ટકા પ્રાપ્ત કર્યા હતા. અને જીવનપર્યંત 8 ટકા રેટીંગ અમેરિકન કંઝર્વેટીવ યુનિયન પાપ્ત કર્યું હતું.. <ref>{{cite web |url=http://www.acuratings.org/2008senate.htm |title=2008 U.S. Senate Votes |publisher=[[American Conservative Union]] |access-date=2009-03-21 |archive-date=2009-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330124737/http://www.acuratings.org/2008senate.htm |url-status=dead }} જીવનપર્યંત રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> == લખાણો અને રેકોર્ડીંગ્સ == યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે ક્લિન્ટને સાપ્તાહિક સિંડીકેટેડ અખબાર પ્રકાશિત કર્યું હતું, જેનુ કોલમ શિર્ષક "ટોકીંગ ઇટ ઓવર " હતું તેનો સમયગાળો 1995થી 2000નો હતો, અને તેનું વિતરણ ક્રિયેટર્સ સિંડીકેટ દ્વારા કરાયું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton.html |title=Hillary Rodham Clinton - Talking It Over |work=[[Creators Syndicate]] |access-date=2007-08-24 }}</ref> તેમણે તેમના અનુભવો પર અને વિશ્વમાં તેમના પ્રવાસ દરમિયાન જે સ્ત્રીઓ, બાળકો એ પરિવારોને મળ્યા હતા તેમની પર ભાર મૂક્યો હતો. <ref name="Whitehouse.gov"/> 1996માં ક્લિન્ટને પુસ્તક ''ઇટ ટેક્સ અ વિલેજઃ એન્ડ અધર લેસન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ટીચ અસ'' માં અમેરિકાના બાળકો માટેનું સ્વપ્ન રજૂ કર્યું હતું. In 1996, આ પુસ્તકે ન્યુ યોર્ક ટચાઇમ્સ બેસ્ટ સેલર યાદી બનાવી હતી અને ક્લિન્ટને પુસ્તકના ઓડીયો રેકોર્ડીંગ માટે 1997માં ધ બેસ્ટ વર્ડ આલ્બમ માટે ગ્રેમી એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. <ref name="bernstein-446">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=446}}</ref> જ્યારે તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા ત્યારે ક્લિન્ટન દ્વારા અન્ય પુસ્તકો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ''ડાયર સોક્સ, ડીયર બડ્ડીઃકીડ્ઝ લેટર્સ ટુ ધી ફર્સ્ટ પેટસ '' (1998) અને ''[[An Invitation to the White House: At Home with History]]'' (2000)નો સમાવેશ થાય છે. 2001માં તેમણે બાળકોના પુસ્તક ''બીટ્રીસ ગોટ'' માં પાછળના શબ્દો લખ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://news.google.com/newspapers?id=eyAiAAAAIBAJ&sjid=rHIFAAAAIBAJ&pg=2745,3345580 |title=Read a Book, Buy a Goat |author=Apuzzo, Matt |newspaper=[[The Day (New London)|The Day]] |date=2005-11-16}}</ref> 2003માં ક્લિન્ટને 562 પાનાના આત્મકથા, ''લિવીંગ હિસ્ટ્રી '' ની રજૂઆત કરી હતી. વધુ વેચાણ થશે તેવી આશામાં પ્રકાશક સાયમન એન્ડ શૂસ્ટરે વિક્રમની નજીક એવા 8 મિલીયન ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=544}}</ref> બિનકાલ્પનિક કામ માટે પુસ્તકે પ્રથમ સપ્તાહે જ વેચાણ રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો હતો,<ref>{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2003-06-17-hillary-list_x.htm |title=Clinton memoir tops Best-Selling Books list |author=Donahue, Deirdre |publisher=USA Today |date=2003-06-17 |access-date=2008-01-11}}</ref> પ્રકાશન પછીના પ્રથમ મહિનામાં તેનુ એક મિલીયન નકલોનું વેચાણ થયું હતું,<ref>{{cite news |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |title=Clinton's Book Sales Top 1 Million |agency=Associated Press |date=2003-07-09 |access-date=2009-05-09 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505030110/https://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505030110/https://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |date=2016-05-05 }}</ref> અને તેનું બાર ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.clintonpresidentialcenter.org/the-administration/hillary-rodham-clinton |title=Hillary Rodham Clinton |publisher=[[William J. Clinton Presidential Center]] |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708145221/http://www.clintonpresidentialcenter.org/the-administration/hillary-rodham-clinton |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટનના પુસ્તકના ઓડીયો રેકોર્ડીંગે તેમને બેસ્ટ સ્પોકન વર્ડ આલ્બમ માટે ગ્રેમી એવોર્ડ કમાવી આપ્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3472495.stm |title=Gorbachev and Clinton win Grammy |publisher=BBC News |date=2004-02-09 |access-date=2008-01-10}}</ref> == સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય છાપ == હિલેરી ક્લિન્ટનને સતત માધ્યમોમાં અને વિવિધ દ્રષ્ટિકોણોથી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં દર્શાવવામાં આવતા હતા. 1995માં, ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ '' ના લેખક ટોડ્ડ પર્ડમે ક્લિન્ટનને "રોર્શાશ પરીક્ષણ વાળી પ્ર્થમ મહિલા" તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું, <ref name="nyt072495"/> તે સમયના નારીવાદી લખક અને ઉત્સાહી એવા બેટ્ટી ફ્રાઇડમેન મૂલ્યાંકન પડઘો પાડ્યો હતો, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "હિલેરી ક્લિન્ટનની કવરેજ એ આપણા સમાજમાં સ્ત્રીઓના વિકાસનું મોટા પાયાનુ રોર્શાશ પરીક્ષણ છે. "<ref name="khj1">{{Cite book |author=[[Kathleen Hall Jamieson|Jamieson, Kathleen Hall]] |title=Beyond the Double Bind: Women and Leadership |url=https://archive.org/details/beyonddoublebind00jami |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0195089405 |pages=[https://archive.org/details/beyonddoublebind00jami/page/22 22]–25 |chapter=Hillary Clinton as Rorschach Test}}</ref> [[ચિત્ર:Sen. Hillary Clinton 2007 denoise.jpg|thumb|left|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન, જાન્યુઆરી 2007]] ક્લિન્ટનને વારંવાર માધ્યમોમાં પોતાની તરફ ખેંચતા વ્યક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા,<ref name="nyt072495">{{Cite news |author=[[Todd Purdum|Purdum, Todd S]] |title=The First Lady's Newest Role: Newspaper Columnist |work=The New York Times |date=1995-07-24 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE7D61339F937A15754C0A963958260}}</ref><ref name="nyt051892">{{Cite news |author=[[Maureen Dowd|Dowd, Maureen]] |title=Hillary Clinton as Aspiring First Lady: Role Model, or a 'Hall Monitor' Type? |work=The New York Times |date=1992-05-18 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DA1F3DF93BA25756C0A964958260}}</ref><ref name="wm0705">{{Cite news |author=Sullivan, Amy |title=Hillary in 2008? |work=Washington Monthly |date=July/August 2005 |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2005/0507.sullivan1.html |access-date=2007-09-30 |archive-date=2005-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050714033553/http://www.washingtonmonthly.com/features/2005/0507.sullivan1.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite video |title=Hillary Clinton's Polarizing Force as a Candidate | people=[[Daniel Schorr]] |medium =audio | date=2006-07-16 |publisher=[[National Public Radio]] |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5560786 |access-date=2007-02-05}}</ref><ref name="time081906">{{Cite news |title=How Americans View Hillary: Popular but Polarizing |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |author=[[Ana Marie Cox|Cox, Ana Marie]] |date=2006-08-19 |work=Time |access-date=2007-02-05 |archive-date=2006-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061125033827/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061125033827/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |date=2006-11-25 }}</ref><ref name="hill101007"/> જોકે કેટલાક દલીલ પણ કરતા હતા. <ref name="hill101007">{{Cite news |url=http://pundits.thehill.com/2007/10/10/hillary-clinton-not-polarizing-and-highly-electable/ |title=Hillary Clinton: Not Polarizing and Highly Electable |work=The Hill |date=2007-10-10 |author=[[Lanny Davis|Davis, Lanny]] |access-date=2008-03-03 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511233343/http://pundits.thehill.com/2007/10/10/hillary-clinton-not-polarizing-and-highly-electable/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |author=[[Susan Estrich|Estrich, Susan]] |title=The Case for Hillary Clinton |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=0060839880}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 66–68.</ref> જેમ્સ મેડીસન યુનિવર્સિટી ના રાજકીય વિજ્ઞાનના અધ્યાપક વેલેરી સુલ્ફારોના 2007ના અભ્યાસે અમેરિકન નેશનલ ઇલેક્શન સ્ટડીઝ ' "ફીલીંગ થર્મોમીટર " સર્વેક્ષણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે આ પ્રકારના સર્વેક્ષણો ક્લિન્ટનના પ્રથમ મહિલા તરીકેના વર્ષો એ વાતને સમર્થન આપે છે કે “પરંપરાગત શાણપણ એ છે કે હિલેરી ક્લિન્ટન પોતાની તરફ ખેંચતી વ્યક્તિ છે” તેવું શોધવા માટે રાજકીય વ્યક્તિના મંતવ્યની ડિગ્રીને માપે છે, તેમાં વધુ એવો ઉમેરો કરાયો હતો કે શ્રીમતી ક્લિન્ટન તરફની પ્રથમ મહિલા તરીકેની અસર અત્યંત સકારાત્મક કે અત્યંત નકારાત્મક છે, તેની સાથે કુલ પ્રતિભાવ આપનારાઓમાંથી એક ચતુર્થાશ જેટલા સતતપણે અચોક્કસ કે તટસ્થ હતા. "<ref name="sulfaro-paper">{{Cite journal |author=Sulfaro, Valerie A. |year=2007 |month=September |title=Affective evaluations of first ladies: a comparison of Hillary Clinton and Laura Bush |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-33219066_ITM |format=Fee or registration required |journal=Presidential Studies Quarterly |volume=37 |issue=3 |pages=486–514 |doi=10.1111/j.1741-5705.2007.02608.x |ref=harv}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નીયા, સાન ડાયગો રાજકીય વિજ્ઞાન અધ્યાપક ગેરી જેકોબસન નો 2006ના થોડા ધ્રુવીકરણ ના અભ્યાસમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે સ્ટેટના સેનેટરના રોજગારી સંમતિ રેટીગ્સના વિવિધ રાજ્યના સર્વેમાં ક્લિન્ટને અન્ય સેનેટરની તુલનામાં ચતુર્થ મોટો થોડો ભેદભાવ રાખ્યો છે, ન્યુ યોર્કના ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન્સ વચ્ચે 50 ટકા પોઇન્ટનો ફરક છે. <ref name="jacob-paper">{{Cite journal |author=[[Gary Jacobson|Jacobson, Gary]] |title=Partisan Differences in Job Approval Ratings of George W. Bush and U.S. Senators in the States: An Exploration |publisher=Annual meeting of the [[American Political Science Association]] |month=August |year=2006 |format=Proceedings}}</ref> નોર્ધન ઇલીનોઇસ યુનિવર્સિટી રાજકીય સાયંસ અધ્યાપક બાર્બરા બુરેલ્સનો 2000નો અભ્યાસમાંથી એવું તારણ બહાર આવ્યું છે કે ક્લિન્ટનના ગેલપ સર્વેક્ષણ તરફેણકારી ક્રમાંકોએ તેણીના પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના ગાળામાં ભેદભાવ રેખાઓને તોડી નાખી છે, 70થી 90 ટકા ડેમોક્રેટ્સ વિચિત્ર રીતે તેણીને તરફેણકારી હોવા તરીકે જ્યારે 20થી 40 ટકા રિપબ્લિકન્સ તે રીતે જોતા નથી. <ref name="burrell-paper">{{Cite journal |author=Burrell, Barbara|year=2000 |month=October |title=Hillary Rodham Clinton as first lady: the people’s perspective |url=https://archive.org/details/sim_social-science-journal_2000_37_4/page/529|journal=The Social Science Journal |volume=37 |issue=4 |pages=529–546 |doi=10.1016/S0362-3319(00)00094-X |ref=harv}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન-મેડીસન રાજકીય વિજ્ઞાન અધ્યાપક ચાર્લ્સ ફ્રેંકલીન તેમનો તરફેણકારી વિરુધ્ધ બિનતરફેણકારી રેટીંગનો રેકોર્ડ જાહેર મંતવ્ય સર્વેક્ષણમાં ચકાસે છે અને શોધી કાઢ્યું હતું કે તેમના સેનેટના વર્ષોની તુલનામાં પ્રથમ મહિલા દરમિયાનમાં વધુ તફાવત હતો. <ref name="franklin">{{cite web |url=http://politicalarithmetik.blogspot.com/2007/01/hillary-clinton-favorableunfavorable.html |title=Hillary Clinton, Favorable/Unfavorable, 1993–2007 |author=Franklin, Charles H |publisher=Political Arithmetik |date=2007-01-21 |access-date=2008-01-26}}</ref> સેનેટ વર્ષો દર્શાવે છે કે તરફેણકારી રેટીંગ્સ આશરે 50 ટકા અને બિનતરફેણકારી રેટીંગ્સ મધ્યમ ગાળામાં 40 ટકાના રેન્જમાં હતા; ફ્રેંકલીને નોંધ્યું હતું કે, "આ તીવ્ર ઘટાડો અલબત્ત, સેન. ક્લિન્ટનની જાહેર છાપની અનેક વિશેષ નોંધોમાંનો એક છે. "<ref name="franklin"/> મેકગ્રીલ યુનિવર્સિટી ના ઇતિહાસના અધ્યાપક ગિલ ટ્રોય તેમની 2006ની આત્મકથાને તેણીના ''હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનઃ પોતાની તરફ ખેંચતી પ્રથમ મહિલા '' એવું શિર્ષક આપ્યું હતું, અને લખ્યું હતું કે 1992ની ઝુંબેશ બાદ ક્લિન્ટન "પોતાની તરફ ખેંચનારા વ્યક્તિ હતા, જેમાં 42 ટકા (જનતામાંથી) કહેતા હતા કે તેણી અગાઉની પ્રથમ મહિલા કરતા તેમના મૂલ્યોની અને જીવનશૈલીની નજીક આવ્યા હતા અને 41 ટકા અસંમત થાય છે." <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 60.</ref> ટ્રોયે વધુમાં લખ્યું હતું કે હિલેરી ક્લિન્ટન "જ્યારે તેઓ રાષ્ટ્રીય ફલક પર 1992માં દેખાયા ત્યારથી વિશિષ્ટ રીતે વિવાદાસ્પદ અને વિરોધાત્મક રહ્યા છે"<ref name="troy-4"/> અને તેણી "વૈકલ્પિક રીતે પ્રભાવશાળી, નિર્દયી, આકર્ષક, અને ગભરાયેલા અમેરિકન હતા."<ref name="troy-4">ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 4.</ref> [[ચિત્ર:RoseLawFirmRear2008.jpg|thumb|right|ક્લિન્ટને પાંદર વર્ષો સુધી રોઝ લો ગાર્ડન ખાતે કામ કર્યું હતુ.તેમની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી અને રાજકીય સામેલગીરીએ પ્રથમ મહિલા તરીકે જાહેર પ્રતિભાવ માટેનું મંચ તૈયાર કર્યું હતું.]] બુરેલનો અભ્યાસ તારવે છે કે મહિલાઓ સતતપણે ક્લિન્ટનને પુરુષો કરતા તેમના પ્રથમ મહિલા તરીકેના વર્ષોમાં આશરે 10 પોઇન્ટ સાથે વધુ તરફેણકારી હોવાનું માને છે. <ref name="burrell-paper"/> જેકોબસન્સનો અભ્યાસ તારવે છે એક સ્ત્રી હોવા તરીકે દરેક સેનેટરો વચ્ચે સકારાત્મક સહસંબંધ છે અને તેઓ ભેદભાવયુક્ત પોતાની તરફ ખેંચનારો પ્રતિભાવ મેળવે છે. <ref name="jacob-paper"/> કોલોરાડો સ્ટે યુનિવર્સિટીના સંદેશાવ્યવહાર અભ્યાસના અધ્યાપક કેરીન વાસ્બી એન્ડર્સન વર્ણવે છે કે પ્રથમ મહિલાનો હોદ્દો અમેરિકન સ્ત્રીત્વ માટે એક "સાઇટ" જેવો હતો, કોઇ પણ સ્ત્રી ઓળખ માટે સાંકેતિક વાટાઘાટ માટે તૈયાર હતું. <ref name="kva1">{{Cite book |author=Anderson, Karrin Vasby |editor=Molly Meijer Wertheimer |title=Inventing a Voice: The Rhetoric of American First Ladies of the Twentieth Century |year=2003 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=0742529711 |chapter=The First Lady: A Site of 'American Womanhood' |page=21}}</ref> ખાસ રીતે, એન્ડર્સન જણાવે છે કે પરંપરાગત પ્રથમ મહિલાઓ પરત્વે સાંસ્કૃતિક ફરક હોય છે અને આધુનિક પ્રથમ મહિલાઓ પરત્વે સાંસ્કૃતિક પ્રતિબંધ હોય છે; ક્લિન્ટનના સમયગાળા દરમિયાન પ્રથમ મહિલા તરીકેનો હોદ્દો વિપરીત અને વિરોધાત્મક રહ્યો હતો. <ref name="kva1"/> બુરેલ તેમજ આત્મકથાકારો જેફ ગર્થ અને ડોન વાન નાટ્ટા, જુનિયર,નોંધે છે કે ક્લિન્ટને 1998માં પ્રથમ મહિલા તરીકે સૌથી વધુ સંમતિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, જે તેમના પોતાના માટે વ્યાવસાયિક કે રાજકીય સિદ્ધિઓ ન હતી, પરંતુ તેને તેમના પતિની જાહેર વિશ્વાસઘાતના શિકાર તરીકે જોવામાં આવે છે. <ref name="gerth-195"/><ref name="burrell-paper"/> યુનિવર્સિટી ઓફ પેનસ્લિવેનીયા ના સંદેશાવ્યવહારના અધ્યાપક કેથલીન હોલ જેમીસને હિલેરી ક્લિન્ટનને બેવડા દિમાગ ના ઉદાહરણકર્તા તરીકે જોયા છે, જેઓ બન્ને તરફેની દુનિયા જેમ કે કારકીર્દી અને પરિવારમાં જીવવા માટે સક્ષમ હોય છે, આમ છતા પણ “આપણે જેની પર આપણી વર્તણૂંક નક્કી કરી હતી તેની પર તેઓ એક પાલક તરીકે ઊભરી આવ્યા હતા, જેમને એક સમયે બિનસ્પર્ધક માનવામાં આવ્યા હતા ", જે તેમને વિવિધ પ્રકારના વિજયી નહી તેવી સ્થિતિ પર લઇ જાય છે. <ref name="khj1"/> ક્વિનીપિયાક યુનિવર્સિટી માધ્યમ અભ્યાસના અધ્યાપક લિસા બર્નસે શોધ્યું હતું કે અખબારી હિસાબોનું સતત ફ્રેમીંગ થતું હતં ક્લિન્ટન આધુનિક વ્યાવસાયિક કામ કરતી માતા અને રાજકીય પગપેસારો કરનારા જે પોતાના માટે સત્તા કબજે કરી લેવામાં રસ ધરાવતા હોય છે તે બન્નેના ઉદાહરણકર્તા છે. <ref>બર્ન્સ 2008, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 135–136, 140–141.</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ ઇન્ડિયાનાપોલીસ ના ઇંગ્લીશ અધ્યાપક ચાર્લોટ્ટે ટેમ્પલીને શોધ્યું હતું કે રાજકીય કાર્ટુન વિવિધ પ્રકારના સ્ટીરીયોટાઇપ્સનો ઉપયોગ કરે છે {{ndash}} જેમ કે જાતિ બદલાવવી, શક્તિવિહીન ઉદ્દામવાદી નારીવાદી અને પત્ની કે જેાથી પતિ છૂટકારો મેળવવા માગતો હોય {{ndash}} તેઓ હિલેરી ક્લિન્ટનને જાતિ નિયમો ના ઉલ્લંઘનકર્તા તરીકે વર્ણવે છે. <ref>{{Cite journal |author=Templin, Charlotte |year=1999 |title=Hillary Clinton as Threat to Gender Norms: Cartoon Images of the First Lady |journal=Journal of Communication Inquiry |volume=23 |issue=1 |pages=20–36 |doi=10.1177/0196859999023001002 |ref=harv}}</ref> પચાસથી વધુ પુસ્તકો અને વિદ્વતાપૂર્ણ કૃતિઓઓ વિવિધ દ્રષ્ટિકોણોથી હિલેરી ક્લિન્ટન વિશે લખ્યું છે. ''ધી ન્યુ યોર્ક ઓબ્લઝર્વર'' દ્વારા કરવામાં આવેલું 2006નું સર્વેક્ષણ દર્શાવે છે કે “ક્લિન્ટન વિરોધી સાહિત્ય”નો "સ્વભાવિક કોટ્ટેજ ઉદ્યોગ,<ref name="obs031206">{{cite web |url=http://www.observer.com/node/38532 |title=Da Hillary Code |author=Smith, Ben |work=The New York Observer |date=2006-03-12 |access-date=2007-10-03}}</ref> જેને રિજનરી પબ્લિશીંગ અને અન્ય સંકુચિત માનસો દ્વારા,<ref name="obs031206"/> શિર્ષકો જેમ કે ''[[Madame Hillary: The Dark Road to the White House]]'' , ''હિલેરીઝ સ્કીમ: ઇનસાઇડ ધ નેક્સ્ટ ક્લિન્ટન્સ રુથલેસ એજેન્ડા ટુ ટેક ધ વ્હાઇટ હાઉસ '' , અને ''કેન શી બી સ્ટોપ્ડ? : હિલેરી ક્લિન્ટન વીલ બી નેક્સ્ટ પ્રેસીડન્ટ ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અનલેસ ....'' સાથે બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. ક્લિન્ટનના વખાણ કરતા પુસ્તકનું સારુ વેચાણ થયું ન હતુ <ref name="obs031206"/> (તેમના અને તેમના પતિ દ્વારા લખાયેલા સંસ્મરણોની તુલનામાં). જ્યારે તેઓ 2000માં સેનેટમાં ગયા ત્યારે, ભંડોળ ઊભુ કરતા અસંખ્ય જૂથો જેમ કે સેવ અવર સેનેટ અને ઇમર્જન્સી કમિટી ટુ સ્ટોપ હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન તેમનો વિરોધ કરવા માટે ઊગી નીકળ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE7DE1E31F934A15753C1A9669C8B63 |author=Levy, Clifford J |title=Clinton Rivals Raise Little Besides Rage |work=The New York Times |date=2000-10-27 |access-date=2007-09-29}}</ref> વાન નાટ્ટા જુનિયર તારવે છે રિપબ્લિકન્સ અને સંકુચિત જૂથો તેમને ભંડોળ ઊભુ કરવા માટેના પત્રોમાં વિશ્વસનીય "બોગેમેન" તરીકે વર્ણવે છે,<ref name="nyt071099"/> ટેડ કેનેડી સાથે અને ડેમોક્રેટીક સમાન અને ઉદાર અરજો ન્યૂટ ગિંગરીચ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. <ref name="nyt071099">{{Cite news |author=[[Don Van Natta, Jr.|Van Natta Jr., Don]] |title=Hillary Clinton's Campaign Spurs A Wave of G.O.P. Fund-Raising |work=The New York Times |date=1999-07-10 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E3D9123CF933A25754C0A96F958260}}</ref> તેમની અગાઉના પ્રમુખપદ માટેની ઝુંબેશમાં જોતા જણાય છે કે ''ટાઇમ'' મેગેઝીને તેમનું મોટું ચિત્ર બતાવ્યું હતું, જેમાં બે ચેકબોક્સ પર "લવ હર ", "હેટ હર "એવા લેબલો લગાવ્યા હતા, <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |title=The Presidential Ambitions of Hillary Clinton |date=2006-08-26 |work=Time |access-date=2007-09-27 |archive-date=2007-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107113827/http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107113827/http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |date=2007-11-07 }}</ref> જ્યારે ''મધર જોન્સ '' શિર્ષકે તેણીને "હાર્પી, હિરો, હરેટીક: હિલેરી" તરીકે દર્શાવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/01/harpy_hero_heretic_hillary.html |title=Harpy, Hero, Heretic: Hillary |author=[[Jack Hitt|Hitt, Jack]] |work=Mother Jones |date=January/February 2007 |access-date=2007-10-07}}</ref> ડેમોક્રેટીક નેટરુટ્સ કાર્યકર્તાઓ સતત પણે ક્લિન્ટનને તેમના ઇચ્છીત ઉમેદવારોનો સર્વેક્ષણાં અત્યંત નીચા દર્શાવે છે <ref>{{Cite news |author=[[David Brooks (journalist)|Brooks, David]] |title=The Center Holds |work=The New York Times |date=2007-09-25 |url=http://www.nytimes.com/2007/09/25/opinion/25brooks.html |access-date=2007-09-30}}</ref> જ્યારે કેટલાક સંકુચિતો જેમ કે બ્રુસ બાર્ટલેટ અને ક્રિસ્ટોફર રુડ્ડી એ હિલેરી ક્લિન્ટનના પ્રમુખપદને એકંદરે ખરાબ નહી તેમ વર્ણવ્યા છે <ref>{{cite web |author=[[Bruce Bartlett|Bartlett, Bruce]] |title=Get Ready for Hillary |publisher=Creators Syndicate |url=http://www.creators.com/opinion/bruce-bartlett/conservatives-for-hillary.html |date=2007-05-01 |access-date=2007-09-30 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513231134/http://www.creators.com/opinion/bruce-bartlett/conservatives-for-hillary.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/02/19/us/politics/19clinton.html?em&ex=1172034000&en=03978a5bd62bb606 |author=Kirkpatrick, David D. |title=As Clinton Runs, Some Old Foes Stay on Sideline |work=The New York Times |date=2007-02-19 |access-date=2007-09-30}}</ref> અને ઓક્ટોબર 2007માં ''ધી અમેરિકન કંઝર્વેટીવ '' મેગેઝીનના કવર પર "ધી વેનીંગ પાવર ઓફ હિલેરી હેટ " એવું શિર્ષક આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.amconmag.com/2007/2007_10_22/index1.html |title=Contents: October 22, 2007 Issue |work=The American Conservative |date=2007-10-22 |access-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026051323/http://www.amconmag.com/2007/2007_10_22/index1.html |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref> ડિસેમ્બર 2007 સુધીમાં સંદેશાવ્યવહાર અધ્યાપક જેમીસને નીરીક્ષણ કર્યું હતું કે ઇન્ટરનેટ પર ક્લિન્ટન વિશે મોટી માત્રામાં સ્ત્રીદ્વેષ દર્શાવાયો હતો,<ref name="bmj120707">{{Cite news |url=http://www.pbs.org/moyers/journal/12072007/transcript1.html |title=Transcript: December 7, 2007 |work=Bill Moyers Journal |publisher=PBS |date=2007-12-07 |access-date=2007-12-10}}</ref> જેમાં ફેસબૂક અને અન્ય સાઇટ્સ સહિતે પણ ક્લિન્ટનને દર્શાવતા એવા કથનો લખ્યા હતા જે સેક્સ્યુઅલ અપમાનજનક હતા. <ref name="bmj120707"/> તેમણે નોંધ્યુ હતું કે ક્લિન્ટનના હસવા પરની વ્યાપક ટિપ્પણીના પ્રતિભાવમાં,<ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/02/AR2007100201940.html |title=Hillary Chuckles; Pundits Snort |author=[[Howard Kurtz|Kurtz, Howard]] |work=The Washington Post |date=2007-10-03 |access-date=2007-12-10}}</ref> જે "આપણે જાણીએ છીએ કે મહિલાઓની વાણીને વખોડવા માટે તે ભાષા છે, તે પુરુષોની વાણી માટે ઉપલબ્ધ નથી. આપણે મહિલાઓની વાણીને તીવ્ર અને કર્કશ કહીએ છીએ. અને હિલેરી ક્લિન્ટનના હાસ્યને અર્થહીન વર્ણવવામાં આવે છે."<ref name="bmj120707"/> ક્લિન્ટનની "સ્થગિત ગતિ " અને 2008 ન્યુ હેમીસ્ફિયર પ્રાયમરી પહેલાના સંબંધિત બનાવોને પગલે ''ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ '' અને ''ન્યૂઝવીક'' બન્નેએ તારવ્યું હતું કે જાતિની ભૂમિકા વિશેની ચર્ચા હવે રાષ્ટ્રીય રાજકીય જાહેરાતમાં જતી રહી છે. <ref name="nyt011008">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/01/10/us/politics/10women.html |title=Women’s Support for Clinton Rises in Wake of Perceived Sexism |author=[[Jodi Kantor|Kantor, Jodi]] |work=The New York Times |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-13}}</ref><ref name="nw012108">{{Cite news |url=http://www.newsweek.com/id/91795 |title=Letting Hillary Be Hillary |author=[[Jon Meacham|Meacham, Jon]] |work=Newsweek |date=2008-01-21 |access-date=2008-03-16}}</ref> ''ન્યૂઝવીક '' ના સંપાદક જોન મિઅકેમે ક્લિન્ટન અમેરિકન જનતા વચ્ચેના સંબંધનો એમ કહેતા સરવાળો કર્યો છે કે ન્યુ હેમિસ્ફિયર ઘટનાઓ, "કડવા સત્યો પ્રકાશમાં લાવી છે: જોકે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન આ સીમા પર છે અથવા દાયકાઓથી રાષ્ટ્રીય જીવનની મધ્યમાં છે ...તેઓ અત્યંત ઓળખી શકાય તેમ છે પરંતુ અમેરિકન રાજકારણમાં માનવામાં આવતી વ્યક્તિ તરીકે નીચા છે."<ref name="nw012108"/> એક વખત તેઓ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ બની ગયા તે પચી ક્લિન્ટનની છાપ અમરિકન જનતામાં નાટ્યાત્મક રીતે સુધરી હતી અને અનેક માનવંતી વૈશ્વિક વ્યક્તિઓમાંના એક બની ગયા હતા. <ref name="pd-pop">{{cite news |url=http://www.politicsdaily.com/2010/10/12/hillary-clinton-leads-the-pack-in-bloomberg-popularity-poll/ |title=Hillary Clinton Leads the Pack in Bloomberg Popularity Poll |author=Torregrossa, Luisita Lopez |publisher=[[Politics Daily]] |date=2010-10-12 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2010-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014124653/http://www.politicsdaily.com/2010/10/12/hillary-clinton-leads-the-pack-in-bloomberg-popularity-poll/ |url-status=dead }}</ref> તેમણે સતત ઊંચી સંમતિવાળું રેટીંગ પ્રાપ્ત કર્યુ છે,<ref>{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/1618/Favorability-People-News.aspx#2 |title=Favorability: People in the News: Hillary Clinton |publisher=[[Gallup Poll]] |access-date=2010-12-06}}</ref> અને તેમના તરફેણકારી-બિનતરફેણકારી રેટીંગ્સ 2010 દરમિયાનમાં કોઇ પણ સક્રિય, રાષ્ટ્રીય સ્તરે આગળ પડતા અમેરિકન રાજકીય વ્યક્તિની તુલનામાં સૌથી વધુ હતા. <ref name="pd-pop"/><ref>{{cite news |url=http://fivethirtyeight.blogs.nytimes.com/2010/11/17/is-pelosi-americas-most-unpopular-politician/ |title=Is Pelosi America’s Most Unpopular Politician? | author=[[Nate Silver|Silver, Nate]] |work=The New York Times |publisher=[[FiveThirtyEight]] |date=2010-11-17}}</ref> તેમણે ગેલપના અત્યંત વખાણાયેલા પુરુષ અને સ્ત્રી સર્વેક્ષણમાં સારી કામગીરી બજાવી હતી; 2010માં તેમનું નામ અમેરિકનો દ્વારા સત નવમી વખત અને એકંદરે પંદરમી વખત અત્યંત વખાણાયેલી મહિલા તરીકે મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/145394/Barack-Obama-Hillary-Clinton-2010-Admired.aspx? |title=Barack Obama, Hillary Clinton Are 2010's Most Admired |publisher=[[The Gallup Organization]] |date=2010-12-27 |access-date=2010-12-27}}</ref> == એવોર્ડ્સ અને બહુમાનો == {{Main|Hillary Rodham Clinton awards and honors}} ક્લિન્ટને અમેરિકન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ તરફથી તેમની આરોગ્ય, મહિલાઓ અને બાળકો માટેની પ્રવૃત્તિઓને કારણે તેમની કારકીર્દી દરમિયાન અસંખ્ય પુરસ્કારો અને સન્માનો પ્રાપ્ત કર્યા છે. == મતાધિકારને લગતો ઇતિહાસ == {{Main|Electoral history of Hillary Rodham Clinton}} {{Election box begin |title=[[New York United States Senate election, 2000]] }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (US) |candidate = Hillary Rodham Clinton |votes = 3,747,310 |percentage = 55.3 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = [[Rick Lazio]] |votes = 2,915,730 |percentage = 43.0 |change = }} {{Election box end}} {{Election box begin |title=[[United States Senate election in New York, 2006|New York United States Senate election, 2006]] }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (US) |candidate = Hillary Rodham Clinton |votes = 3,008,428 |percentage = 67.0 |change = +11.7 }} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = [[John Spencer (politician)|John Spencer]] |votes = 1,392,189 |percentage = 31.0 |change = -12.0 }} {{Election box end}} == નોંધ == {{Reflist|group="nb"|3}} == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == ગ્રંથસૂચિ == {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Carl|authorlink=Carl Bernstein |title=A Woman in Charge: The Life of Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/womanincharge0000carl |year=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |location=New York |isbn=0-3754-0766-9 |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |author=[[David Brock|Brock, David]] |title=The Seduction of Hillary Rodham |url=https://archive.org/details/seductionofhilla00broc |publisher=[[Free Press (publisher)|The Free Press]] |location=New York |year=1996 |isbn=0-684-83451-0}} * {{Cite book | last=Burns | first=Lisa M. | title=First Ladies and the Fourth Estate: Press Framing of Presidential Wives | url=https://archive.org/details/firstladiesfourt0000burn | publisher=[[Northern Illinois University Press]] | location=DeKalb, Illinois | year=2008 | isbn=0-87580-391-3}} * {{Cite book |author=Clinton, Hillary Rodham |title=[[Living History]] |location=New York|year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-7432-2224-5 }} * {{Cite book |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]|coauthors=[[Don Van Natta, Jr.|Van Natta, Jr., Don]] |title=Her Way: The Hopes and Ambitions of Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/herwayhopesambit0000gert|year=2007 |publisher=[[Little, Brown and Company]] |location=New York |isbn=0-316-01742-6 }} * {{Cite book | first=John | last=Heilemann |authorlink=John Heilemann | first2=Mark | last2=Halperin | authorlink2=Mark Halperin | title=[[Game Change|Game Change: Obama and the Clintons, McCain and Palin, and the Race of a Lifetime]] | publisher=[[HarperCollins]] | location=New York | year= 2010 | isbn=0-06-173363-6 }} * {{Cite book | first=Anne E. | last=Kornblut | authorlink=Anne E. Kornblut | title=Notes from the Cracked Ceiling: Hillary Clinton, Sarah Palin, and What It Will Take for a Woman to Win | url=https://archive.org/details/notesfromcracked00korn | publisher=[[Crown Books]] | location=New York | year=2009 | isbn=0-307-46425-3}} * {{Cite book |author=[[David Maraniss|Maraniss, David]] |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |url=https://archive.org/details/firstinhisclass00davi |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=1995 |isbn=0-671-87109-9}} * {{Cite book |author=[[Roger Morris (American writer)|Morris, Roger]] |title=Partners in Power: The Clintons and Their America |year=1996 |location=New York|publisher=[[Henry Holt and Company|Henry Holt]] |isbn=0-8050-2804-8 }} * {{Cite book |author=[[Barbara Olson|Olson, Barbara]] |title=Hell to Pay: The Unfolding Story of Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/helltopay00barb |location=Washington|publisher=[[Regnery Publishing]] |year=1999 |isbn=0-89526-197-9}} * {{Cite book |author=[[Gil Troy|Troy, Gil]] |title=Hillary Rodham Clinton: Polarizing First Lady |url=https://archive.org/details/hillaryrodhamcli00gilt |location=Lawrence, Kansas|publisher=[[University Press of Kansas]] |year=2006 |isbn=0-7006-1488-5}} {{Refend}} == વધુ વાંચન == {{Main|List of books about Hillary Rodham Clinton}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Hillary Rodham Clinton|s=Hillary Rodham Clinton|commons=Category:Hillary Rodham Clinton|n=Category:Hillary Clinton|v=no|species=no|author=yes}} * {{cite web|url=http://www.state.gov/secretary/|title=Secretary of State Hillary Rodham Clinton|publisher=U.S. Department of State}} * {{cite web|url=http://www.hillaryclinton.com|title=Hillary Clinton.com - Friends of Hillary}} * {{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/hillaryclinton|title=Hillary Rodham Clinton|publisher=The White House|access-date=2011-04-28|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724141126/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/hillaryclinton|url-status=dead}} પ્રથમ મહિલા ક્લિન્ટનની સત્તાવાર આત્મકથા *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Government/Legislative_Branch/Senate/Ex-Senators/Clinton,_Hillary_Rodham_%5bD-NY%5d|Senator Hillary Rodham Clinton}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ]] iqh0dfhatspene8oykvwd4ofwm3v6lj 0 32242 905444 895048 2026-09-22T01:39:37Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905444 wikitext text/x-wiki નિદ્રા સમયે પુરુષોના સંદર્ભમાં થતું [[વીર્ય સ્ખલન]] (ejaculation) અને સ્ત્રીઓ ના સંદર્ભમાં થતાં યૌન સ્ત્રાવ (vaginal lubrication )ને '''રાત્રિ સ્ખલન''' કહે છે. આને '''સ્વપ્નદોષ''' પણ કહે છે. અંગ્રેજીમાં આને વેટ ડ્રીમ અર્થાત ભીનું સ્વપ્ન પણ કહે છે. આને એક પ્રકારનું આકસ્મિક રતિક્ષણ (spontaneous orgasm) પણ કહે છે. આને સ્વપ્નદોષ કહે છે પણ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક મતાનુસાર આમાં દોષ જેવું કશું નથી. રાત્રિ સ્ખલન તરુણાવસ્થામાં યુવા વયની શરૂઆતી કાળમાં વધુ પ્રમાણમાં અનુભવ કરાય છે. જો કે પ્રજનન ક્ષમતા (puberty) પામ્યા પછીના કોઈ પણ સમયે રાત્રિ સ્ખલનનો અનુભવ થઈ શકે છે. આ સ્ખલન શિશ્ન ઉત્થાન (erection) થઈને કે થયા વગર પણ થઈ શકે છે. આવા સ્ખલન દરમ્યાન ઊંઘ ઊડી જાય તેમ પણ થઈ શકે છે અથવા તો જાણ બહાર નિદ્રામાં જ પણ થઈ શકે છે. રાત્રિ સ્ખલન સામાન્ય રીતે પુરુષો દ્વારા અનુભવાય એમ મનાય છે પણ સ્ત્રીઓ દ્વારા પણ તે અનુભવી શકાતો હોય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.plannedparenthood.org/teen-talk/body-mind/anatomy/pleasant-dreams-guide-nocturnal-emissions-25179.htm |title=Pleasant Dreams! A Guide to Nocturnal Emissions |publisher=Planned Parenthood |access-date=April 7, 2011|archive-date=ફેબ્રુઆરી 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225173615/http://www.plannedparenthood.org/teen-talk/body-mind/anatomy/pleasant-dreams-guide-nocturnal-emissions-25179.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> ==પુનરાવૃત્તિ== રાત્રિ સ્ખલનની પુનરાવૃત્તિ એ વ્યક્તિ અનુસાર ઘણા કારણો ને લીધે બદલાતી રહે છે. અમુક લોકો તેમની તરુણાવસ્થા દરમ્યાન ખૂબ વધારે રાત્રિ સ્ખલન અનુભવે છે જ્યારે અમુક ને તેનો અનુભવ સુદ્ધાં થતો નથી. એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૮૩% ટકા અમેરિકન પુરુષો જીવનમાં એક યા બીજા તબક્કે રાત્રિ સ્ખલન નો અનુભવ કરે છે.<ref>Kinsey, Alfred C. ''Sexual Behavior in the Human Male'', p. 519</ref> એક અભ્યાસ અનુસાર કુંવારા ૧૫ વર્ષ સુધીના લોકોમાં રાત્રિ સ્ખલનનો અનુભવનો દર ૦.૩૬ વખત પ્રતિ અઠવાડિયે જેટલો હતો જ્યારે ૪૦ વર્ષસુધીના કુંવારાઓમાં આ દર ૦.૧૮ વખત પ્રતિ અઠવાડિયે જેટલો હતો. પરણેલા ૧૯ વર્ષના પુરુષોનો આ દર ૦.૨૩ થી લઈને ૫૦ વર્ષના પરિણીત લોકોમાં આ દર ૦.૧૫ જેટલો હતો.<ref>Kinsey, Alfred C. ''Sexual Behavior in the Human Male'', p. 275</ref> વિશ્વના અમુક ભાગોમાં રાત્રિ સ્ખલન બહુ જ સામાન્ય છે. ઈન્ડોનેશિયાના સર્વેક્ષણ પરથી જણાયું હતું કે ૯૭% પુરુષોએ ૨૪ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં રાત્રિ સ્ખલનનો અનુભવ કરી લીધો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR157/04Chapter04.pdf |title=Knowledge about Human Reproduction and Experience of Puberty |author= |date= |work=Indonesia Young Adult Reproductive Health Survey 2002–2003 |publisher=Badan Pusat Statistik (BPS-Statistics Indonesia), Jakarta, Indonesia; National Family Planning Coordinating Board, Jakarta, Indonesia; Ministry of Health, Jakarta, Indonesia, ORC Macro, Calverton, Maryland USA |page=27 |access-date=April 7, 2011}}</ref> અમુક લોકોમાં આ સ્વપ્નો અમુક ઉંમર દરમ્યાન આવે છે જ્યારે અમુક લોકોને આવા સ્વપ્નો પ્રજનન ક્ષમતા પ્રાપ્તિ પછી પૂર્ણ જીવન દરમ્યાન સ્વપ્નો આવે છે. રાત્રિ સ્ખલનની પુનરાવૃત્તિને સીધી રીતે [[હસ્તમૈથુન]]ની પુનરાવૃત્તિ સાથે ચોક્કસ સંબંધ હોય તેવું સાબિત કરી શકાયું નથી. અલ્ફ્રેડ કિન્સે એ શોધી કાઢ્યું હતું કે હસ્તમૈથુન અને રાત્રિ સ્ખલન કે સ્વપ્નદોષ વચ્ચે કોઈ સંબંધ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે જે પુરુષોમાં રાત્રિ સ્ખલન નો દર વધુ હોય છે તેમનામાં હસ્તમૈથુન કરવાનો દર ઓછો હોય છે. અમુક લોકો વધુ રાત્રિ સ્વપ્ન અનુભવ કરવાનું કારણ તેમનું હસ્તમૈથુન ન કરવાને આપે છે; પણ એ પણ શક્ય છે કે તેઓ હસ્તમૈથુન નથી કરતા કેમકે તેમને ઘણાં સ્વપ્નદોષ થાય છે."<ref>Kinsey, Alfred C. ''Sexual Behavior in the Human Male'' p. 511.</ref> એક અન્ય કારક જે રાત્રિ સ્ખલન ની પુનરાવૃત્તિ પર અસર કરે છે તે છે ટેસ્ટોસ્ટેરોન આધારિત દવાઓ લે છે કે કેમ. ૧૯૯૮માં હાથ ધરાયેલ એક અભ્યાસમાં જણાયું કે છોકરાઓમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું પ્રમાણ વધારી દેતા તે છોકરાઓમાં રાત્રિ સ્ખલન અનુભવ ૧૭% થી વધી ૯૦% થઈ ગયો હતો.<ref>{{cite journal |last1=Finkelstein |first1=Jordan W. |coauthors=Elizabeth J. Susman, Vernon M. Chinchilli, M. Rose D’Arcangelo, Susan J. Kunselman, Jacqueline Schwab, Laurence M. Demers, Lynn S. Liben, Howard E. Kulin |year=1998 |title=Effects of Estrogen or Testosterone on Self-Reported Sexual Responses and Behaviors in Hypogonadal Adolescents |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |volume=83 |issue=No. 7 |publisher=The Endocrine Society |doi=10.1210/jc.83.7.2281 |url=http://jcem.endojournals.org/cgi/content/full/83/7/2281 |access-date=April 7, 2011 |archive-date=જૂન 13, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613144224/http://jcem.endojournals.org/cgi/content/full/83/7/2281 |url-status=dead }}</ref> પ્રજનન ક્ષમતા પ્રાપ્તિ સમયે ૧૩% પુરુષો તેમનું પ્રથમ સ્ખલન સ્વપ્નદોષને કારણે અનુભવે છે.<ref>Kinsey, Alfred C. ''Sexual Behavior in the Human Male'' p. 190</ref> કિન્સે એ એ પણ શોધી કાઢ્યું હતું કે હસ્તમૈથુન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન અનુભવ કરનારાની ઉંમર કરતાં રાત્રિ સ્ખલન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન કરનારાની ઉંમર વધુ હતી. અભ્યાસમાં એ પણ જણાયું કે રાત્રિ સ્ખલન દ્વારા પ્રથમ સ્ખલન બાહ્ય ઉત્તેજના દ્વારા મેળવાતા પ્રથમ સ્ખલન નો અનુભવ ૧ વર્ષ જેટલું મોડું થતો હોય છે. અર્થાત પુરુષોમાં આ સ્ખલનની શક્તિ રાત્રિ સ્ખલનની એક વર્ષ પહેલાં જ હોય છે પણ હસ્તમૈથુન જેવી બાહ્ય ઉત્તેજનાને અભાવે તે એક વર્ષ મોડી પડે છે..<ref>Kinsey, Alfred C. ''Sexual Behavior in the Human Male'' p. 299</ref> સ્ત્રીઓમાં થતા આવા આર્દ્ર સપના વિષે આટલો ઊંડો અભ્યાસ થયો નથી. == સપના == હકીકતમાં સપના ના પ્રકારો માં ઘણી વિવિધતા હોય છે. આ સપના ઉત્તેજક, કામુક, સમજાતીય કામુકતા કે સમજાતીય સ્ત્રી મૈથુન (લેસ્બિયન) ના હોઈ શકે છે. અમુક લોકો આનો આનંદ ઉઠાવે છે કેમકે સપનામાં દેખાતા દ્રશ્યો ની ઘટનાઓ હકીકતમાં ઘડવી અશક્ય હોય છે જ્યારે અમુક લોકો માટે તે અસમંજસકારક અને ખલેલકારી હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.netdoctor.co.uk/sex_relationships/facts/sexualdreams.htm |title=Sexual dreams |author=Dr David Delvin, GP |coauthors=Christine Webber |date=November 24, 2008 |publisher=netdoctor |access-date=April 7, 2011 |archive-date=ઑગસ્ટ 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828150852/http://www.netdoctor.co.uk/sex_relationships/facts/sexualdreams.htm |url-status=dead }}</ref> ==સ્પર્મેટોરિયા== ૧૮મી અને ૧૯મી સદી દરમ્યાન જો કોઈ વ્યક્તિ મૈથુન (સંભોગ) સિવાય વીર્ય સ્ખલન (ejaculation)કરતો કે સામાન્ય સ્તર કરતાં વધુ વીર્ય સ્ખલિત કરે તો તેને સ્પર્મેટોરિયા કે વીર્ય નબળાઈ નામના રોગથી પીડિત મનાતો. આ રોગના ઈલાજ માટે વિવિધ દવાઓ લખી અપાતી. આ સાથે સાથે આ કાલ્પનિક રોગના ઈલાજ માટે સુન્નત (circumcision) કે ખસી (castration) પણ ઈલાજ તરીકે વપરાતી. <ref>{{cite book |last1=Moscucci |first1=Ornella |editor1-first=Andrew H. |editor1-last=Miller |others=James Eli Adams |title=Sexualities in Victorian Britain |trans_title= |url=http://books.google.com/books?id=kRsgkuRwNRgC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=%22Male+masturbation+and+the+offending+prepuce%22+Moscucci&source=bl&ots=VNdE_PBELX&sig=uNyiNgQpEQVtxrCJXHWeuWjdOyE&hl=en&ei=pUyfTZOaOePXiALL-7n9Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBwQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false |access-date=April 7, 2011 |year=1996 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |isbn=0253330661 |pages=63–64 |chapter=Male masturbation and the offending prepuce}}</ref><ref>[[William Acton]]. "[http://www.victorianlondon.org/disease/spermatorrhoea.htm Victorian London - Disease - Spermatorrhoea]." From ''Prostitution, considered in its Moral, Social, and Sanitary Aspects''. 2nd edition, 1870. Compiled in Lee Jackson's ''The Victorian Dictionary''.</ref> અમુક વૈકલ્પિક ચિકિત્સકો આજે પણ આ રોગ વિરુદ્ધ દવાઓ આપે છે જોકે મુખ્ય ધારાની વૈદ્યકીય ચિકિત્સામાં આ રોગને સ્થાન નથી. ==ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણ == રાત્રિ સ્ખલનને લાગતા ઘણાં ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણ છે તેમાંના અમુક આ પ્રમાણે છે ===પ્રાચીન ખ્રિસ્તી દ્રષ્ટિકોણ === ઓગસ્ટાઇન નામના સંત માનતા હતાં કે હસ્તમૈથુન થી વિપરિત રાત્રિ સ્ખલન માણસની નૈતિકતા ને પ્રદૂષિત નથી કરતો કેમકે તે સ્વૈચ્છીક કર્મ નથી અને આથી તેને પાપ નગણી શકાય.<ref>This view is confirmed by the Protestant theologian Philip Schaff. [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf103.v.ii.xxiv.html S.23]</ref> જોકે ઓગસ્ટાઈન એમ પ્રાર્થના કરતાં કે પ્રભુ તેમને કામવાસનાથી બચાવે. અને પ્રભુ પાસે આવા સર્વ દૈહિક મમત્વ સામે લડવા પ્રભુ પાસે આજીજી કરી.<ref>''Confessions'', [http://www.sullivan-county.com/id3/confessions/augcon10.htm#chap30 Book X, Chapter XXX]</ref> ===યહૂદી અને સમારીટન દ્રષ્ટિકોણ=== બાઈબલના મોઝેક કાયદા અનુસાર જો કોઈ પુરુષ રાત્રિ સ્ખલન અનુભવે તો તે ધાર્મિક વિધી માટે અપવિત્ર ગણતો. તેણે પૂર્ણ સ્નાન કરવો પડતો. જ્યુડાઈસ્મ માં ટિક્નુન લહક્લાલી કે સામાન્ય ઉપાય તરીકે ઓળખતી દસ કડીની સ્તુતિ ગવાય છે જે આ સ્ખલનનો પશ્ચાતાપ મનાય છે. મોટા ભાગના રબ્બી માને છે કે રાત્રિ સ્ખલન નો સંબંધ દિવસ દર્મ્યાન કરેલ વિચારોને લીધે હોય છે ,અને અશ્લીલ સ્વપ્નથી પીડિત લોકો માટે ડહાપણની શિખામણ પણ કરાયેલ છે.. રાત્રિ સ્ખલનના સપનાનો અભાવ એ પવિત્રતાની નિશાની મનાય છે. ===ઈસ્લામિક દ્રષ્ટિકોણ=== મુસ્લિમ મતાનુસાર વીર્ય સ્ખલન આત્મીક રીતે અપવિત્ર ગણાય છે પછી તે ગમે તે કારણે હોય;તે અનુસાર મુસ્લિમ કે જેણે સ્ખલન કર્યું હોય તે નમાજ ન પઢી શકે કુરાન હાથમાં ન લઈ શકે કે મસ્જીદમાં ન જઈ શકે સિવાય કે તે ઘુસલ તરીકે ઓળખાતું પૂર્ણ સ્નાન ન લઈ લે. જો કે ઈસ્લામમાં સ્વપ્નદોષ પોતાનામાં કોઈ પાપ નથી ગણાતો. જોકે રમજાન દરમ્યાન જો કોઈ વ્યક્તિ સંભોગ,હસ્તમૈથુન આદિ દ્વારા વીર્ય સ્ખલન કરે તો તેનો ઉપવાસ તૂટી ગયેલો મનાય છે, જો કે રાત્રિ સ્વપ્ન પાપ કે ઉપવાસ ભંગનું કારણ હોઈ ન શકે. જો કે તે સ્થિતિમાં પણ માણસ કે સ્ત્રી દ્વારા સ્નાન કે ધાર્મિક વિધી કરવું બંધનકર્તા છે. ===મધ્યયુગિન માન્યતા=== {{Unreferenced section|date=January 2011}} મધ્ય તયુગિન પાશ્ચાત્ય તંત્ર વિદ્યા અનુસાર રાત્રિ સ્વપ્ન સુક્યુબસ તરીકે ઓળખતી કામુક ડાકણ ને લીધે આવે છે. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==સ્ત્રોત== {{cite book |title=Sexual Behavior in the Human Male |url=https://archive.org/details/sexualbehaviorin0000alfr |last=Kinsey |first=Alfred C. |coauthors= Wardell B. Pomeroy, Clyde E. Martin |authorlink=Alfred Kinsey |year=1948 |publisher=W. B. Saunders Co |location=Philadelphia}} [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] 9aavc77pz5h7pjnadblzji56dvojaia 0 35958 905436 904251 2026-09-22T01:21:38Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905436 wikitext text/x-wiki [[Image:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|thumb|ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ - નિશાન- મૂળ મંત્ર. શ્રી હરમંદિર સાહેબ - [[પટના]]]] [[File:Guru Granth Sahib.jpg|right|250px|thumb|ગુરુ ગ્રંથ સાહેબની પ્રત]] [[ચિત્ર:Map birth place of Writers of Guru Granth Sahib.jpg|thumbnail|right|નકશો ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ વિવિધ લેખકો જન્મ સ્થાનો વર્ણવે છે.]] શ્રી '''ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ''' (પંજાબી: ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) કે '''આદિ ગ્રંથ''', એ [[શીખ]] સંપ્રદાયનું ધાર્મિક પુસ્તક છે. આ તેઓના અંતિમ અને સાશ્વત ગુરુ છે. <ref name=ke>{{cite book|last = Keene|first = Michael|title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = ૨૦૦૩| page = ૩૮| isbn = 074877159X}}</ref> આ એક દળદાર ગ્રંથ છે જેમાં ૧૪૩૦ અંગ છે. આ ગ્રંથનું સંપાદન અને રચનાઓ ૧૪૬૯ અને ૧૭૦૮ વચ્ચે શીખ ગુરુઓના હયાતી કાળ દરમ્યાન થયું.<ref name=ke/> આ કડીઓનું સંપાદન છે જેને શબ્દ કે વાણી (બાની) કહે છે જેઓ પ્રભુના ગુણ દર્શાવે છે<ref name=su>{{cite book | last = Penney| first = Sue| title = Sikhis| publisher = Heinemann| page = ૧૪| isbn = 0435304704}}</ref> અને કોઈ વ્યક્તિએ શામાટે પ્રભુ સ્મરણ તે પણ બતાવે છે. [[ગુરુ ગોવિંદસિંહ]] (૧૬૬૬–૧૭૦૮), શીખોના દસમા ગુરુએ, આ પવિત્ર આદિ ગ્રંથને પોતાના અનુગામી તરીકે ઘોષિત કર્યો, આથી તેનું નામ કે સ્થાન ''ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ'' પડ્યું.<ref name=hugh>{{cite book| last = Partridge| first = Christopher Hugh| title = Introduction to World Religions| url = https://archive.org/details/introductiontowo0000part| year = ૨૦૦૫| page = ૨૨૩| isbn = }}</ref> તે સમયથી આ ગ્રંથ શીખો માટે પવિત્ર ગ્રંથ છે, અને આને દસ ગુરુઓના બોધનો સાર મનાય છે.<ref>{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB&nbsp;— A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| access-date = ૧ એપ્રિલ ૨૦૦૮}}{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આદિ ગ્રંથ એ શીખોની પ્રાર્થનાઓનો સ્ત્રોત અને માર્ગદર્શક છે.<ref>{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| url = https://archive.org/details/historyofsikhs02khus| publisher = Oxford University Press| year = ૨૦૦૫| isbn = 0195673085}}</ref> આદિ ગ્રંથનું સૌ પ્રથમ વખત સંપાદન પાંચમા શીખ ગુરુ અર્જણ દેવ (૧૫૬૩-૧૬૦૬) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંપાદન પ્રથમ પાંચ શીખ ગુરુઓએ આપેલ બોધ અને અન્ય હિંદુ તથા મુસ્લિમ મહાન સંતો કે ભગતની વાણી કે રચનાઓ પર આધારિત હતું.<ref name=su/> દસમા શીખ ગુરુના અવસાન બાદ બાબા દીપ સિંહ એ આની ઘણી પ્રતો બનાવડાવી ને વહેંચી હતી. આ ગ્રંથ ગુરુમુખી લિપીમાં લખાયો છે. આ લિપી લેહંદી, પંજાબી, વ્રજ ભાષા, ખરીબોલી, સંસ્કૃત અને પર્શિયન ભાષાનું મિશ્રણ છે. આ ભાષાને [[સંત ભાષા]] પણ કહે છે.<ref>Religion and Nationalism in India By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000. ISBN 041520108X, 9780415201087. Page 22. "Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha."<br />The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. ISBN 0195130243, 9780195130249 Page 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called "Sant Bhasha," a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects."<br />History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993. ISBN 8171161413, 9788171161416. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some Indian saint of 16th century".<br />[http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf Introduction: Guru Granth Sahib]. "The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi. It is well understood all over northern and northwest India and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed."<br />Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000. ISBN 0791446832, 9780791446836. Page 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."<br />[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} [[શ્રેણી:ધર્મગ્રંથો]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય]] 9z08q89idikgwdl82h5qd1slvu4t9iq 0 35975 905462 905090 2026-09-22T02:13:06Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905462 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રજનન નિયંત્રણ |image = Kondom.jpg |width = 200 |caption = વાળેલો કોન્ડોમ |bc_type = અવરોધ |date_first_use = પ્રાચીન<br />રબર: ૧૮૫૫<br />લેટેક્સ: ૧૯૨૦<br />પોલીયુરીથેન: ૧૯૪૪<br />પોલીસોપ્રીન: ૨૦૦૮ |rate_type = ગર્ભાધાન |failure_measure = પ્રથમ વર્ષ, લેટેક્સ |perfect_failure% = ૨ |typical_failure% = [[#ગર્ભધાન રોકવાની ક્ષમતામાં|૧૦–૧૮]]<!-- <ref name="hatcher" /><ref name="Kippley1996" /> --> |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = લેટેક્સ કોન્ડોમમાં તેલ આધારિત લ્યુબ્રીકન્ટ ન વાપરવા. |clinic_interval = |STD_protection_YesNo = હા |periods = |benefits = ના, દવા કે વૈદકીય સલાહ જરુરી |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} '''કોન્ડોમ''' કે '''કોન્ડમ''' એ એક ગર્ભાધાન અવરોધી કે નિરોધી સાધન છે આને [[જાતીય સંભોગ|જાતિય સંભોગ]]<nowiki/>નો સમયે સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સાધન છે. ગર્ભાધાન સાથે સાથે આ જાતીય રોગ જેવાકે [[ગોનોરિયા|ગોનોરીયા]], સીફીલીસ અને એચ. આય.વી ને રોકવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સાધનને પુરુષના [[લિંગ ઉત્થાન|ઉત્તેજીત લિંગ]] પર પહેરવામાં આવે છે. આ સાધન મોજા કે ફુગ્ગા જેવું હોય છે. આ સાધન પુરુષના [[વીર્ય]]<nowiki/>ને તે સંભોગી સાથીના શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. કોન્ડમ પાણી અવરોધી, લચકદાર, અને ટકાઉ હોય છે. સંભોગ દરમ્યાન ગર્ભાધાન અને જાતીય રોગનું સંક્રમણ અટકાવવા સિવાય આના અન્ય ઉપયોગ હોય છે, જેમકે વીર્યના નમૂના લેવા અને બિન લૈંગિક ઉપયોગ જેમકે પાણી રોઘી માઈક્રોફોન બનાવવા અને રાઈફલની બેરલને આટકી જતી અટકાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે. હાલના સમયમાં કોન્ડોમ સામાન્ય રીતે લેટેક્સ માંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સિવાય અન્ય પદાર્થો જેવાકે પોલીયુરેથેન, પોલીસોપ્રીન કે ઘેટાના આંતરડામાંથી પણ કોન્ડમ બનાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ વાપરી શકે તેવા [[સ્ત્રી કોન્ડોમ]] પણ હવે ઉપલબ્ધ છે. તેને મોટે ભાગે નાઈટ્રાઈલ નામના પદાર્થ માંથી બનાવવામાં આવે છે. પ્રજનન રોકવાના સાધન તરીકે પુરુષોના કોન્ડોમ સસ્તા, વાપરવામાં સરળ , અલ્પ આડઅસરો ધરાવનાર અને જાતીય રોગના સંક્રમણ સામે રક્ષણ જેવા ફાયદાઓ ધરાવે છે. અમેરિકાની એક સંસ્થા અમેરિકન સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટૅડ ડીસીઝ એસોસિએશન દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જણાયું કે કોન્ડોમનો ફાટવાનો દર ૨.૩% અને સરકીને નીકળી જવાનો દર ૧.૩% હોય છે, આને કારણે જાતીય રીતે અતિ સક્રીય એવા પુરુષો માટે આ જોખમી હોઈ શકે છે.<ref name="Sexually Transmitted Diseases">{{cite web| last=Macaluso| first=Maurizio MD, DrPH| title=Mechanical Failure of the Latex Condom in a Cohort of Women at High STD Risk | publisher=Wolters Kluwer Health | date=1999-09-01 | access-date=2011-03-13 | url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/1999/09000/Mechanical_Failure_of_the_Latex_Condom_in_a_Cohort.6.aspx}}</ref> પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ જે યુગલો પુરુષ કોન્ડોમ વાપરે છે તેઓ જો યોગ્ય સમજ, ચોકસાઈ અને પદ્ધતિથી કોન્ડોમ વાપરે ત્યારે ગર્ભ રહેવાની શક્યતા દર ૨% રહે છે અને જો તેના ચીલાચાલુ પદ્ધતિ અને યોગ્ય ચોકસાઈ વગરનો વપરાશ કરતા ગર્ભાધાનનો દર ૧૫% જેટલો થઈ જાય છે.<ref name="Summary table of contraceptive efficacy">{{cite web | last=Trussell | first=J | title=Contraceptive efficacy | publisher=Ardent Media | date=2007 | access-date=2011-03-13 | url=http://www.contraceptivetechnology.org/table.html | archive-date=2013-09-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130901110131/http://contraceptivetechnology.org/table.html | url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમનો વપરાશ લગભગ ૪૦૦ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૯મી સદીથી તે ગર્ભાધાન નિયંત્રણનું સૌથી પ્રખ્યાત સાધન રહ્યું છે. આજના યુગમાં તેને સર્વ સહમતીથી સ્વીકારાયેલ હોવા છતાં [[જાતીય શિક્ષણ]]ના વર્ગોમાં તેનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ તેના વિષે વિવાદ ચાલુ છે. અમુક ધર્મોમાં, ખાસ કરીને કેથોલિક ચર્ચમાં, તેના ઉપયોગને સહમતિ મળી નથી. પેટેર્નલ ટોલેરેન્સની પ્રક્રિયામાં કોન્ડોમ અવરોધ પેદા કરે છે જેને કારણે સ્ત્રીઓની વીર્ય પ્રતિકારક ક્ષમતાનો વીર્ય સાથેનો સામનો ઘટે છે અને આ વસ્તુ ત્યાર બાદ થતી ગર્ભાધાનની જટીલતાઓને ઓછી કરે છે. <ref name=NewScientist>{{cite news | last=Fox | first=Douglas | title=Gentle Persuasion | publisher=The New Scientist | date=2002-02-09 | access-date=2007-06-17 | url=http://www.newscientist.com/article/mg17323294.200-gentle-persuasion.html}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:De Morbo Gallico.jpg|thumb|૧૫૬૪માં પ્રસિદ્ધ ''ડી મોર્બો ગેલીકો'' (ધ ફ્રેંચ ડીસીઝ) નું એક પાનું, ગેબ્રિયલ ફેલાપીયો દ્વારા સિફીલીસ નામના રોગ પર લકાયેલ ટિપ્પણીઓ. આ પાનું શક્યતઃ કોન્ડોમના પ્રથમ ઉપયોગની તવારીખ આપે છે.]] === ૧૯મી સદી પહેલા=== પ્રચીન સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમનો વપરાશ થતો કે નહી તેના વિષે ઇતિહાસ કારો અને પુરાતત્વ વિશારદોમાં આ વિવાદનો વિષય છે.<ref name="collier">{{cite book | first=Aine | last=Collier | year=2007 | title=The Humble Little Condom: A History | url=https://archive.org/details/humblelittlecond0000coll_o1d4 | publisher=Prometheus Books | location=Amherst, NY | isbn=978-1-59102-556-6}}</ref>{{Rp|11}} પ્રાચીન ઈજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં ગર્ભાધાન આટકાવવાની જવાઅબદારી મહિલાઓની ગણાતી. અને તે હિસાબે મહિલા પ્રજનન રોકવાની પદ્ધતિઓ અને સાધનોનું સારી રીતે આલેખિત વિવરણ મળે છે.<ref name="collier"/>{{Rp|17,23}} એશિયામાં ૧૫મી સદી પહેલા માત્ર શિશ્નને ઢાંકે તેવડા કોન્ડોમનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. કોન્ડોમનો ઉપયોગ પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ થતો હોવાની જાણ છે જોકે માત્ર ઊચ્ચ વર્ગના લોકોને જ તેની જાણ હતી. ચીનમાં, શિશ્ન કોન્ડોમ તેલ લગાડેલા રેશમી કાગળમાંથી કે ઘેટાના આંતરડામાંથી બનાવવામાં આવતા. જાપાનમાં તેને કાચબાના કવચ કે પ્રાણીઓના શિંગડાઓમાંથેએ બનાવાત હતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|60-1}} ૧૬મી સદીમાં ઈટલીના ગેબ્રીયલ ફેલોપીયોએ સીફીલીસ રોગ પર એક ટિપ્પણી લખી.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}} સીફીલીસ નામનો ગુપ્ત રોગ યુરોપમાં ૧૪૯૦માં ફેલાયો હતો તેવો ઉલ્લેખ મળે છે.તેને કારણે અત્યંત ખરાબ પરિણામો આવતા અને આ ચેપ લાગવાના અમુક મહિનામાં લોકોના મૃત્યુ સુદ્ધાં થતાં.<ref name=Scars_of_Venus>{{cite book | author=Oriel, JD | title=The Scars of Venus: A History of Venereology | url=https://archive.org/details/scarsofvenushist0000orie | location=London | publisher= Springer-Verlag | year=1994 |isbn=0-387-19844-X}}</ref><ref name=Diamond1>{{cite book | author=Diamond, Jared | year=1997 | title=Guns, Germs and Steel | url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2 | location=New York | publisher=W.W. Norton | page=[https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2/page/210 210] |isbn=0-393-03891-2}}</ref> ફેલોપીયોની ટિપ્પણી એ કોન્ડોમ વપરાઅશનો ઉલ્લેખ ધરાવતું સર્વ માન્ય પ્રાચીનત્તમ લખાણ છે. તે અનુસાર વપરાશ પહેલા લિનિન (શણનું કાપડ)ના કોન્ડોમને અમુક રસાયણોમાં બોળીને સુકાવીને વાપરવાની સલાહ છે. તેમણે જણાવેલ કાપડનું માપ લિંગના શિશ્નેને ઢાંકવા માટૅ પુરતું હતું. અને તેને એક રીબીન વડે બાંધીને પકડી રખાતું.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}}<ref name=pai>{{cite web |title=Special Topic: History of Condom Use |publisher=Population Action International |year=2002 |url=http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |access-date=2008-02-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101959/http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |url-status=dead }}</ref> ફેલોપીયોએ દાવો કર્યો હતો કે પ્રાયોગિક ધોરણે કરેલ તપાસણીમાં તેમના દ્વારા બનાવેલ સાધન સીફીલીસ સામે રક્ષણ આપતું હતું.<ref name="youssef">{{cite journal|last=Youssef |first=H |date=1 April 1993|title=The history of the condom | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 86 |pages=226–228 | access-date=2008-06-03 | pmid = 7802734|issue=4|pmc=1293956}}</ref> ત્યાર બાદ સમગ્ર યુરોપમાં જાતીય રોગથી બચવા માટે લિંગ પર આવરણ ચડાવવાના ઘણાં લેખો લખાયા હતાં. [[ગુપ્તરોગ]] નિવારકની અપેક્ષાએ ગર્ભાધાન રોધક તરીકે તેના ઉપયોગ થતો હોવાનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૬૦૫ના લીઓનાર્ડસ લેસીસ દ્વારા લિખિત ''ડૅઍ યુસ્ટીટીયા એટ ઈયુરે''નામના એક ધાર્મિક લેખનમાં મળી આવ્યું છે. તેમાં તેમણે આનો વિરોધ કર્યો છે અને આને અનૈતિક ગણાવ્યું હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|56}} In 1666, the English Birth Rate Commission attributed a recent downward fertility rate to use of "condons", the first documented use of that word (or any similar spelling).<ref name="collier"/>{{Rp|66-8}} [[File:Condom 1900.jpg|left|thumb|પ્રાણીના આંતરડામાંથેએ બનાવેલું કોન્ડોમ (અંદાજે ઈ.સ. ૧૯૦૦) ]] લિનિન સિવાય યુરોપના સંક્રાતિ કાળમાં પ્રાણીઓના આંતરડા અને મૂત્રાશયમાંથી પણ કોન્ડોમ બનાવવામાં આવતાં. ૧૫મી સદીની આસપાસ ડચ વ્યાપારીઓએ પાતળા ચામડામાંથી બનેલા કોન્ડોમ જાપાનમાં લાવ્યાં. પહેલા વપરાતા શિશ્ન કોન્ડોમથી વિપરીત આ કોન્ડોમ સંપૂર્ણ લિંગને આવરીત કરતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|61}} [[File:Condoomgebruik in de 19e eeuw.png|right|thumb|170px| ગિયાકોમો કાસાનોવા કોન્ડોમમાં હવા ભરીને તેમાં છીદ્ર છે કે નહીં તે તપાસે છે.]] ગિયાકોમો કાસાનોવા એ પહેલી વ્યક્તિ હતાં કે જેમણે ૧૮મી સદીમાં "એશ્યોરેન્સ કેપ" વાપરીને તેમની રખેલને ગર્ભવતી થતાં રોકી હતી એવી વાત જાહેર કરી હતી.<ref>Fryer P. (1965) 'the Birth controllers', London: Secker and Warburg and Dingwall EJ. (1953) 'Early contraceptive sheaths' BMJ, Jan 1: 40-1 in Lewis M. 'A Brief history of condoms' in Mindel A. (2000) 'Condoms', BMJ books</ref> ૧૮મી સદીથી લઈને અમુક કાયદાકીય અને વૈદકીય વર્તુળોમમ્ આના વપરાશ પર ટીકા થતી આવી છે. આની ટીકાના કારણો મોટે ભાગે એ જ છે, જેમકે; તે ગર્ભધારણેએ શક્યતા ઘટાડે છે, તે દેશમાટે બિન જરૂરી છે, તેઓ ગુપ્ત સંક્રામક રોગ સામે સંપૂર્ણ રક્ષણ નથી અપતાં, આનો ઉપયોગ બેફામ કામુક વૃત્તિ ને જન્માવશે અને તેનો ઉપયોગ ખર્ચાળ, અસગવડીયો અને સંવેદના નષ્ટ કરનરો છે વગેરે વગેરે.<ref name="collier"/>{{Rp|73,86-8,92}} આવ અમુક અવરોધો વચ્ચે પણ કોન્ડોમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. ૧૬મી સદીમાં કોન્ડોમ વિવિધ પ્રકારની ગુણવત્તા અને માપમાં ઉપલબ્ધ હતાં. તેમને રસાયણ લગાડેલા લિનિન કાપડ કે ચામડા (આંતરડા અને મૂત્રાશય પર ગંધકની પ્રક્રીયા કરી નરમ બનાવેલ) મંથી બનાવવામામ્ આવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|94-5}} તેમને સમગ્ર [[યુરોપ]] અને [[રશિયા]]માં દારૂનું પીઠા (પબ), હજામની દુકાન, દવાવાળાની દુકાન, થિયેટર પર કે ખુલ્લી બજારોમાં વેંચવામાં આવતા.<ref name="collier"/>{{Rp|90-2,97,104}} પાછળથેએ તે અમેરિકામાં ફેલાયા. પણ ખર્ચ અને જાતીય જ્ઞાનના અભાવને કારણે દરેક ક્ષેત્રમાં તેનો ઉપયોગ માત્ર મધ્યમ વર્ગ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|116-21}} === ૧૮૦૦ થી ૧૯૨૦ === ૧૯મી સદીની શરૂઆતમઅં સૌ પ્રથમ વખત પ્રજનન ઓધકોને ગરીબ વર્ગમાં પ્રચારિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયના લેખકો પ્રજનન રોધનની અન્ય પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકતાં હતાં. તે સમયના નારીવાદીઓ પ્રજનન રોધનનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્ત્રીઓ પાસે રહે તેમ ઈચ્છતા હતાં અને તેથી પુરુષ દ્વારા નિયંત્રિત એવી કોન્ડોમને તેઓ નકારી કાઢતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|129,152-3}} અન્ય લેખકો એ કોંડોમના ખર્ચાળ હોવાનો અને તેની વિશ્વાસનીયતા પર પ્રશ્ન મૂક્યો (કેમકે તેમાઁ કાણાઁ હોવાની શક્યતા હતી અને તે સરકીને નીકળી પણ શકતા હતા) પણ કોઇએ તેના સંક્રામક ગુપ્ત રોગ સામે આપતા રક્ષણની વાત કરી નહતી..<ref name="collier"/>{{Rp|88,90,125,129-30}} ગ્હણા દેશોએ ગર્ભ નિરોધક પદાર્થોના નિર્માણ અને પ્રચાર પર રોક મૂકતા કાયદાઓ ઘડ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|144,163-4,168-71,193}} તેમ છતાં પ્રવાસી વ્યાખ્યાતાઓ દ્વારા અને જે સ્થળોએ આ બિન કાયદેસર હતું ત્યાઁ ચિન્હોવાપરીને સંકેત કરતી જાહેરાત દ્વારા કોંડોમનો વપરાશ નો પ્રચાર થતો રહ્યો..<ref name="collier"/>{{Rp|127,130-2,138,146-7}} યુ.એસ.એ અને યુરોપમાઁ ઘેર બેઠા કોંડોમ કેમ બનાવવા તેની માહિતી વહેંચવામાં આવતી..<ref name="collier"/>{{Rp|126,136}} આમ સામાજિક અને કાયદાના વિરોધ છતાં ૧૯મી સદીના અંત સુધી કોંડોમ યુરોપ અને અમેરિકાનું સૌથ પ્રિય ગર્ભ નિરોધક સાધન બની રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|173-4}} [[File:Surgeon Sage Says.jpg|left|thumb|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન, માત્ર યુ.એસની સેનાએ જ કોંડોમ વપરાશનો પ્રચાર ન કર્યો. મૈથુન સંયમ જાળવવા આ પ્રકારના પોસ્ટરો મૂકવામાઁ આવ્યાં હતાં.]] ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અમેરિકામાં જાતીય રોગો અત્યંત વધી પડ્યાં. અમેરિકન આંતરવિગ્રહને અને તે સમયે પ્રવર્તમાન કોમસ્ટોક કાયદામાં દર્શાવેલ નિયઁત્રણના ઉપાય પ્રત્યે લોકોની અજ્ઞાન આના કારણો ગણાવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|137-8,159}} આ રોગચાળાનો ફેલાવો અટકાવવા સૌ પ્રથમ વખત શાળામાઁ નાતિય શિક્ષણના વર્ગો કલાવવામામ આવ્યાં અને જાતીય રોગો કેમ ફેલાય છે તેનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું. પ્રાયઃ તેમામ એમ જણાવવામાં આવતું કે સંયમ એ જાતીય રોગથી બચવાનો એક માત્ર માર્ગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|179-80}} જાતીયરોગના રક્ષણ સામે કોંડોમના ઉપય્ગનો પ્રસાર ન કરાયો કારણે કે વૈદકીય વર્તુળો અને પોતાને નિતી રક્ષકો ગણતા લોકો જાતીય રોગોને જાતીય અનાચારની શિક્ષા સમજતા હતાં. આ રોગ પ્રત્યે ની સુગ એટૅલી તીવ્ર હતી કે સીફીલીસ ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પીટલોમાઁ દાખલ પણ ન કરાતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|176}} ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાઁ પોતાના સૈનિકોમાઁ કોંડોમના વપ્રાશની હિમાયત અને પ્રસાર કરનાર જર્મન સેના વિશ્વની પ્રથમ સેના હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|169,181}} ૨૦મી સદીમાં અમેરિકન સેના એ હાથ ધરેલા અભ્યાસમાઁ જણાયું કે સૈનિકોને કોંડોમ આપતા તેમને જાતીય રોગના સંક્રમણ માં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|180-3}} દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધ વખતે માત્ર યુ.એસ (માત્ર યુદ્ધની શરૂઆતમાં) અને બ્રિટેન બેજ એવા દેશ હતાં કે જેમણે પોતાના સૈનિકોને કોન્ડોમ ન વહેંચ્યા અને તેના વપરાશની તરફેણ ન કરી.<ref name="collier"/>{{Rp|187-90}} પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ એક દાયકા સુધી યુ.એસ અને ઉરોપમાં કોંડોમના ઉપયોગ પર સામાજિક અને કાયદાકીય અંકુશ રહ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|208-10}} સાયકોએનાલિસીસના સ્થાપક સીગમંડ ફ્ર્યુડ એ તેમની નિષ્ફળતાને કારણે સર્વ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. ફ્ર્યુડ ખાસ કરીને કોંડોમનો વિરોધ કરતા કારણ કે તેઓ માનતા હતાં કે કોન્ડોમ વાપરતા મૈથુનનો આનંદ ઓચો થઈ જાય છે. અમુક નારીવાદીઓ પણ પુરુસ દ્વારા નિયંત્રિત એવા ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કરતાં રહ્યાં. ૧૯૨૦માં ચર્ચ ઓફ ઇંગલેંડએ લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં સર્વ અપ્રાકૃતિક કે કૃત્રીમ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. લંડનના બિશપ આર્થર વિનિંગટને રજાઓ પછી ગલીઓ અને મેદાનોમાં મોટી સંખ્યામાં કોંડોમ મળી આવવાની ફરિયાદ કરી હતી. <ref name="collier"/>{{Rp|211-2}} પરંતુ, યુરોપની સર્વ દેશની સેનાઓ તેમના સિપાહીઓમાં રોગ નિવારણ માટે કોંડોમ વહેંચતા પછી ભલે તે કાયદેસર રીતે તેમના સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્રતિબંધિત હોય..<ref name="collier"/>{{Rp|213-4}} સમગ્ર ૧૯૨૦ ના દાયકા દરમ્યાન ધ્યાન આકર્ષે તેવા નામ અને આકર્ષક પેકિંગ ઉત્પાદન વેંચવાની મુખ્ય ચાવી હતી. કોંડમ પણ તેમાંથી બકાત ન રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|197}} કોન્દોમની ગુણવત્તા ચકાસણી પર વધુ ભાર મુકાયો. જેમાં કોંડોમમાં હવા ભરી તેમાંથી દબાણ ઘટવાની ચકાસણે કરાતી..<ref name="collier"/>{{Rp|204,206,221-2}} ૧૯૨૦ ના દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં કોંડોમનું ઉત્પાદન બમણુ થઈ ગયું.<ref name="collier"/>{{Rp|210}} === રબ્બર અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓનો વિકાસ === સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રાકૃત્રિક રબ્બર થંડો પડ્આતા અત્યંત કઠણ અને ગરમ કરતાં અત્યંત નરમ થઈ જાય છે.૧૮૩૯માં ચાર્લ્સ ગુડયર નામના વ્યક્તિએ રબ્બર પર પ્ર્ક્રીયા કરવાનો વિકાસ કર્યો. તેમણે એવું રબ્બર વિક્સાવ્યું જે લચકદાર હતું. આ ગુણધર્મો કોન્ડોમની બનાવટ માટૅ ઉપયોગિ હતા. ઘેટાના આંતરડાના કોન્ડમને મુકાબલે આ કોન્ડોમ વધુ લચકદાર અને ટકાઉ હતાં. ૧૮૪૪માં ગુડયર દ્વારા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનની વિધી પેટન્ટ કરાવાઈ.<ref>{{cite journal |last=Reprinted from ''India Rubber World'' |title=CHARLES GOODYEAR—The life and discoveries of the inventor of vulcanized India rubber |journal=Scientific American Supplement |issue=787 |publisher=Munn & Co. |location=New York |date=1891-01-31 |url=http://www.gutenberg.org/etext/14009 |access-date=2008-06-08 }}<br /> {{cite journal |title=The Charles Goodyear Story: The Strange Story of Rubber |journal=Reader's Digest |publisher=The Reader's Digest Association |location=Pleasantville, New York |month=January |year=1958 |url=http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |access-date=2008-06-08 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075421/http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૫૫માં રબર માંથી બનાવાયેલ સૌથી પ્રથમ કોન્ડોમ બનાવાયું.<!-- --><ref name=billy>{{cite web |title=Rubbers haven't always been made of rubber |work=Billy Boy: The excitingly different condom |url=http://www.billy-boy.com/english/info/ |access-date=2006-09-09 }}</ref> શરૂઆતના રબર કોન્ડોમ એક સાંધો ધરાવતા હતા અને તેઓ સાયકલના ટાયરમાણં વપરાતી ટ્યુબ જેટલા જાડા હતાં. આ સિવાય માત્ર શિશ્નને આવરિત કરતાં રબ્બરના કોન્ડોમ પણ અમેરિકા અને ઈંગલેંડમાં વપરાતા. આવા કોન્ડોમની રબ્બર કડી જો ચુસ્ત નહોય તો તે નીકળી જવાની શક્યતા વધુ હતી અને જોટૅ વધુ ચુસ્ત હોય તો તે લિંગને સંકોચી દે તેવો ભય પણ રહેલો હતો. આ પ્રકારના કોન્ડોમ મૂળ કેપોટ ("capote" (ફ્રેંચમાં કોન્ડોમ)) હતાં. તેઓ સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતા બોનેટને કારણે આમ કહેવાતા હશે. ઘણા વર્ષો સુધી રબ્બરની પટ્ટીઓને લિંગ આકારના ઢાંચા પર લપેટીને બનાવવામાં આવતાં. ત્યારબાદ તેમને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી.<ref name="collier"/>{{Rp|148}} ઈ.સ. ૧૯૧૨માં પોલીશ શોધકર્તા જ્યુલીયસ ફ્રોમ્મ એ કોન્ડોમ બનાવવાની નવી પદ્ધતિ વિકસીત કરી. જેમાં કાંચના ઢાંચાને કાચા રબ્બરમાં ડુબાડવામાં આવતી.<ref name="billy" /> આ પદ્ધતિને સિમેંટ ડીપીંગ કહેવાતી. આ પદ્ધતિમાં રબ્બરને નરમ બનાવવા માટે તેમાં ગેસોલીન કે બેન્ઝીન ઉમેરવામાં આવતું. <ref name="collier"/>{{Rp|200}} ૧૯૨૦માં લેટેક્સ એટલેકે પાણીમાં ટાંગેલ રબ્બરમાંથી સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ બનાવવામાં આવ્યું. સિમેંટ ડીપ્પ્ડ કોન્ડોમ કરતા લેટેક્સ કોન્ડોમ બનાવવામાં ઓછો શ્રમ પડતો હતો, કેમકે સિમેન્ટ ડીપ કોન્ડોમને લીસા બનાવવા માટે તેને ઘસવા કે કાપવા પડતા. પાણીમાં લટકાવ પદ્ધતિથી બનતા કોન્ડોમને કારણે પહેલા ગેસોલીન અને બેન્ઝીન વાપરવાથી જે જ્વલનનું જોખમ રહેલું હતું તે ઓછું થયું હતું. વપરાશ કર્તાઓ માટે પણ લેટેક્સ કોન્ડોમ વાપરવામાટૅ વધુ સગવડ્આ ભર્યાં હતા. તેઓ રબ્બરના કોન્ડોમ કરતાં વધુ પાતળા અને મજબૂત હતાં. તેમની આયુ રબ્બરના કોંડમને મુકબલે વધુ હતી. (રબ્બર - ૩ મહિના, લેટેક્સ - ૫ વર્ષ).<ref name="collier"/>{{Rp|199-200}} વીસના દાયકામાં સમગ્ર કોન્ડોમને અર્ધ-કેળવાયલા કારીગરો દ્વારા હાથેથી બોળીને બનાવાતા. ૧૯૨૦ ના દાયકા દર્મ્યાન કોન્ડોમ ઉત્પાદનની સ્વયંચાલિત યંત્રણાનો વિકાસ થયો. ૧૯૩૦માં સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ ઉત્પાદનની પ્રણાલી નું પેટન્ટ નોંધાઈ. પ્રમુખ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો આ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ ખરીદતા કે ભાડે લેતાં અને તેને કારણે નાના ઉત્પાદકો આ ઉદ્યોગમાંથી બહાર પડી ગયાં. <ref name="collier"/>{{Rp|201-3}} લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતા મોંઘા એવા સ્કીન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતાં કોન્ડોમ અમીરોના વપરાશ બની ગઈ.<ref name="collier"/>{{Rp|220}} === ૧૯૩૦થી અત્યાર સુધી === ૧૯૩૦ની લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં એન્ગ્લીકન ચર્ચે પરિણીત યુગલો દ્વારા કોન્ડોમના વપ્રાશ પર પ્રતિબંધ જારી કર્યો. ૧૯૩૧માં અમેરિકાના ફેડરલ કાઉન્સીલ ઓફ ચર્ચે પણ આવો ફરમાન જારી કર્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|227}} રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ કોઈ પણ પ્રકારના ગર્ભ નિરોધકનો વિરોધ કર્યો છે અને કરતો રહ્યો છે.<ref name="collier"/>{{Rp|228-9}} પરંતુ ૧૯૩૦થી કાયદેસર રીતે કોન્ડોઅ પરના પ્રતિબંધોમાં નરમાશ આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|216,226,234}}<ref name="note">{{cite web |title=Biographical Note |work=The Margaret Sanger Papers |publisher=Sophia Smith Collection, Smith College, Northampton, Mass. |year=1995 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |access-date=2006-10-21 |archive-date=2006-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060912180741/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |url-status=dead }}</ref> પરુંતુ આ સમય દરમ્યાન ફાસીવાદના પડછાયામાં રહેલ ઈટલી અને નાઝીવાદના ઓછાયામાં રહેલ જર્મનીએ કોન્ડોમના વપરાશ પર વધુ પ્રતિબંધો લાદ્યા (મર્યાદિત પ્રમાણમાં વેચાણ - રોગ નો ફેલાવો અટકાવવા માટે- રજામંદ હતાં ). .<ref name="collier"/>{{Rp|252,254-5}} મંદીના કાળ દરમ્યાન સ્કેમીડ દ્વારા ઉત્પાદન બનાવાતી પ્રણાલી ની ખપત વધી. સ્કીમીડ હજી પણ સીમેંટ ડીપીંગ પદ્ધતિ વાપરતા જે લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં બે ફાયદાઓ ધરાવતી હતી. પ્રથમ, સિમેંટ ડીપ કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રિકેંટ વાપરતા કોઈ જોખમ ન હતું. બીજું, આ પ્રાછીન કોન્ડોમને ફરી વાપરી શકાતા હોવાથી તેઓ સસ્તા પડતા હતાં, જે તે કપરા સમયમાં એક અત્યંત જરૂરી હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|217-9}} ૧૯૩૦માં યુ.એસ. ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન એ કોન્ડોમની ગુણવત્તા પર નિયંત્રણ લાવવા શરૂઆત કરી ત્યારથી ઉત્પાદકો આની ગુણવત્તા પણ વધુ ધ્યાન દેવા લાગ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|223-5}} [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન કોન્ડોમને યુ.એસ સેનાના સૈનિકોમાં વિતરિત કરાયા હતાં અને ફીલ્મ, પોસ્ટર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા પણ તેનો ઘણો પ્રચાર કરાયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|236-8,259}} યુદ્ધની બંને તરફની યુરોપીયન અને એશિયન સેનાઓએ તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ કરવ્યાં. જર્મનીએ સુદ્ધા તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ આપ્યાં હતાં જ્યાં નાગરિકોને તે વાપરવા માટે છૂટ ન હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|252-4,257-8}} કોન્ડોમ સરળતા પૂર્વક ઉપલબ્ધ હોવાથી સૈનિકોએ કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગ પણ શોધી કાઢ્યા જે હજી આજે પણ ચાલુ છે. યુદ્ધ પછી પણ કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો થતો ગયો. ૧૯૫૫થી ૧૯૬૫ દરમ્યાન ૪૨% વયસ્ક લોકો ગર્ભનિરોધ માટે કોન્ડોમ વાપરતા હતાં. ૧૯૫૦-૬૦ દરમ્યાન ૬૦% યુગલો કોન્ડોમ વાપરતાં હતાં. ૧૯૬૦માં શરૂ થયેલ મોં વાટે લેવાતી ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ પ્રચલિત થઈ અને પ્રથમ ક્રમાંકનું ગર્ભ નિયોજનન સાધન બની પણ કોન્ડોમ સશ્ક્ત બીજા ક્રમાંકે રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંસ્થાએ વિકાસશીલ દેશોમાં કોન્ડોમના ઉપયોગનો પ્રચાર કર્યો. ૧૯૭૦ સુધીમાં માત્ર ભારતમાં જ કરોડો કોન્ડોમ વપરાતા હતાં. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} ( આ વપરાશ ઉત્તરો ત્તર વધતો રહ્યો, ૨૦૦૪માં [[ભારત]] સરકારે તેની સરકારી દવાખાનામાંથેએ વહેંચણી માટૅ ૧.૯ અબજ કોન્ડોમ ખરીદ્યા હતાં. <ref>{{cite journal | first = AP | last = Sharma | title = Annual Report of the Tariff Commission | page = 9 | publisher = India government | year = 2006 | url = http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | format = PDF | access-date = 2009-07-16 | journal = | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619062117/http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | url-status = dead }}</ref> ૨૦મી સદીમાં શોધાયેલા પ્લાસ્ટીક અને અન્ય મનવ નિર્મિત પદાર્થ્ની શોધ છતાં પણ કોન્ડોમની ગુણવત્તામાં કોઈ ફરક ન પડ્યો. જોકે લંબુ ટકી શકે તેવું રબ્બર બન્યું છે. કોન્ડોમ પાતળા અને વધુ વિશ્વાસનીય બન્યાં છે. ૧૯૯૫માં યુ. એસ. એ. માં પ્લાસ્ટીક કોન્ડોમનું વેચાણ શરૂ થયું. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના ગાળમાં કોન્ડોમની ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ સખત કરવામાં આવ્યાં,<ref>Collier, pp. 267, 285</ref> અને કોન્ડોમના વપરાશ પરના કાયદાકીય બંધનો હટાવી દેવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|276-9}} આયર્લેંડમાં, ૧૯૭૮માં સૌ પ્રથમ્ વખત કાયદેસર કોન્ડોમ વેચાણની રજા મળી હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|329-30}} તેમ છતાં કોન્ડોમની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહ્યાં. ૧૯૫૦માં અમેરિકાના નેશનલ એસોશિએશનઓફ બ્રોડકાસ્ટરએ કોન્ડોમની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો કે જે ૧૯૭૯ સુધી ચાલુ રહ્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|273-4,285}} ૧૯૮૦માં શોધાયું કે [[એઇડ્સ|એઈડ્સ]] એ રોગ જાતીય સંસર્ગથી ફેલાય છે,<ref>{{cite journal |title=A Cluster of Kaposi's Sarcoma and Pneumocystis carinii Pneumonia among Homosexual Male Residents of Los Angeles and range Counties, California | journal = Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 31 | issue = 23 |pages=305–7 |publisher= Centers for Disease Control and Prevention |date= 1982-06-18 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001114.htm |access-date=2008-06-15 |pmid=6811844 |author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> આ રોગના કારકો એચ. આઈ. વી.નો પ્રસાર ફેલાવવા માટે કોન્ડોમના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવામં આવ્યું. અમુક રાજકેય, ધાર્મિક અને અન્ય લોકોના વિરોધ છતાં યુ.એસ અને યુરોપમાં કોન્ડોમ વપરાશની ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|299,301,306-7,312-8}} જેને કારણે કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો આવ્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|309-17}} વધેલી માંગ અને સામાજીક સ્વીકૃતીને કારણે કોન્ડોમ છૂટક વસ્તુઓ વેછતી દુકાનોમાં વેચાવા લાગ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|305}} ૧૯૯૪ સુધીના સમયમં દર વર્ષે કોન્ડોમના વેચાણમં વદારો નોંધાયો. ૧૯૯૪ થી એઈડ્સ પ્રત્યે પ્રસાર માધ્યમોમાં ધ્યાન પણ ઓછું થયું.<ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} રોગનો ફેલાવો રોકનાર સાધન તરીકે કોન્ડોમના વપરાશમઅં ઘટાડો થવાને "પ્રીવેન્સન ફેટીગ" કે "કોન્ડોમ ફેટીગ" કહે છે. નિરીક્ષકોએ યુરોપ અને અમેરિકા બંને જગ્યાએ કોન્ડોમ ફેટીગ પ્રવર્તમાન હોવાનું જણાવ્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=1Adam |first1=Barry D |last2=Husbands |first2=Winston |last3=Murray |first3=James |last4=Maxwell |first4=John |title=AIDS optimism, condom fatigue, or self-esteem? Explaining unsafe sex among gay and bisexual men |journal=Journal of Sex Research |publisher=FindArticles.com |month=August |year=2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |access-date=2008-06-29 |archive-url=https://archive.today/20120530044241/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref><!-- --><ref>{{cite web |last=Walder |first=Rupert |title=Condom Fatigue in Western Europe? |work=Rupert Walder's blog |publisher=RH Reality Check |date=2007-08-31 |url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2007/08/31/condom-fatigue-in-western-europe |access-date=2008-06-29 }}<br /> {{cite web |last=Jazz |title=Condom Fatigue Or Prevention Fatigue |publisher=Isnare.com |url=http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |access-date=2008-06-29 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063621/http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |url-status=dead }}</ref> આને પરિણામે એક કોન્ડોમ નિર્માતાએ પોતાને જાહેર ખબરનો ચેતવણી ભર્યો સૂર બદલીને રમૂજી કરી દીધો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} કોન્દ્મની બજારમાં નવા પ્રયોગો થત રહ્યાં. સૌ પ્રથમ ડ્યુરેક્સ કમ્પનીએ ૧૯૯૦માં પોલીયુરેથીન કોન્ડોમ અવન્તી નામ નીચે બજારમાં મૂક્યા. ,<ref name="collier"/>{{Rp|324-5}} અને ૨૦૦૩માં આકાર પ્રમાણે ચુસ્ત બેસતા ધેફીટ નામના કોન્ડોમ બજારમાં મુકાયા.<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=2008-11-11 |date=2007-10-11 |publisher=CBS News |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref> વિશ્વભરમાં કોન્ડોમનો વપરાશ વધતો રહેવાનો અનુમાન છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે વિકાસશીલ દેશોને ૨૦૧૫ સુધી ૧૮.૬ અબજ કોન્ડોમની જરૂર પડશે.<ref name="collier"/>{{Rp|342}} કોન્ડોમ એ આધુનિક સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. == નામની વ્યૂત્પતિ અને અન્ય નામો == કોંડોમ શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો. આને ઉત્પતિ અજ્ઞાત છે. પ્રચલિત સાહિત્યમાં એમ માનવામાં આવે ચે કે કોંડમના નામનો સંબંધ ઇંગલેંડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વીતીય ના સાથી અમુક ડોક્ટર્ક કોંડોમ કે અલ ઓફ કોંડોમ સાથે છે. જોકે આવી કોઈ વ્યક્તિના અસ્તિત્વનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. અને રાજકુમર પ્રિંસ ગાદી એ બેઠા તેના ૨૦૦ વર્ષો પહેલાથી કોંડોમનો વપરાશ થતો આવ્યો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|54,68}} આ સિવાય લેટિન ભાષામાંથી ઘણા સાબિત થયા વગરના તારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે જેમાનું એક ચે કોંડોન (''condon'') (વાસણ),<!-- --><ref name=condon>{{cite journal |last1=James |first1=Susan |last2=Kepron |first2=Charis |title=Of Lemons, Yams and Crocodile Dung: A Brief History of Birth Control |journal=University of Toronto Medical Journal |volume=79 |issue=2 |pages=156–158 |month=March |year=2002 |url=http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013222550/http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |archive-date=2006-10-13 |url-status=dead }}</ref> કે કોંડોમિના ''condamina'' (ઘર),<!-- --><ref>{{cite journal |last=Thundy |first=Zacharias P |title=The Etymology of Condom | journal = American Speech | volume = 60 | issue = 2 |pages=177–179 |date=Summer 1985 | doi = 10.2307/455309 |access-date=2007-04-07 | jstor=455309}}</ref> અને કંડમ ''cumdum'' (મોજું આવરણ કે પેટી).<ref name="collier"/>{{Rp|70-1}} એમ પણ માનવામાં આવે ચે કે આ શબ્દ ઇટાલિયન શબ્દ ગેંટોન (''guantone''), પરથી આવ્યો ચે કે જેનું મૂળ ગેંટો ( ''guanto'') છે અને અર્થ મોજું થાય છે.<!-- --><ref name="oetyd">{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Condom |work=Online Etymology Dictionary |year=2001 | month = November |url=http://etymonline.com/?term=condom |access-date=2007-04-07 }}</ref> ૧૯૮૧માં વિલિયમ ઇ ક્રૂક નામના લેખકે એક લેખ લખ્યો જેમાં લક્યું કે, "''કોંડોમ શબ્દના વ્યૂત્પતિ વિસે મારે એ જ જણાવવૌં ચે કે આનું મૂળ સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞાત છે અને અહીં તેના વ્યૂત્પતિને શોધવાની મથામણ અટકે છે.''"<!-- --><ref>{{cite journal |last=Kruck |first=William E | authorlink = American Dialect Society |title=Looking for Dr Condom | journal = Publication of the American Dialect Society | volume = 66 | issue = 7 |pages=1–105 |year=1981 }}</ref> આધુનિક શબ્દ કોષ પણ આ શબ્દની વ્યૂત્પતિને અજ્ઞાત વર્ણવે છે..<!-- --><ref>{{cite web |title=Condom |work= [[Merriam-Webster Online Dictionary]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/condom |access-date=2009-07-26 }}</ref> <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the term. --> કોન્ડોમ માટે અન્ય નામો પણ પ્રચલિત છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેને પ્રોફીલેક્ટીક કે રબર્સના મે ઓળખાય છે. બ્રિટેનમાં તેને ''ફ્રેંચ લેટર્સ'' કહે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=French letter |work = [[Merriam-Webster Online Dictionary]]| publisher = [[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/french%20letter |access-date=2009-07-26 }}</ref> આ સિવાય નિર્માણ કરતી કંપનીના નામે પણ તેને ઓળખાય છે. ભારતની સ્થાનિક ભાષાઓમાં તેને '''નિરોધ''' કરીને ઓળખવામાં આવે છે. == વિવિધરૂપો == મોટા ભાગના કોંડોમના બંધ છેડે ટોટી હોય છે. આ ટોટીને કારણે પુરુષના વીર્ય ઉત્સર્જનને ધરવામાં સરળતા રહે છે. કોન્ડોમ વિવિધ માપમાં આવે છે. તે સિવાય વપરાશ કરતાના સાથી ના આનંદને માટે વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. પ્રાયઃ વિધનને સરળ બનાવવા માટે કોન્ડોમ લ્યુબ્રીરીકેન્ટ (ચીકણું દ્રવ્ય) લગાડેલા આવે છે. [[મુખ મૈથુન]] માટે સ્વાદ કે સોડમ ધરવતા કોન્ડોમ પણ મળે છે. મોટાભાગના કોન્ડોમ લેટેક્સથી બનેલા હોય છે પણ પોલીયુરેથેન અને ઘેટાની ચામડીના કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. === પદાર્થો === ==== પ્રાકૃતિક લેટેક્સ ==== [[File:Condom unrolled durex.jpg|thumb|375px|ખુલેલો કોન્ડોમ]] લેટેક્સ ખુબજ લચકદાર પદાર્થ છે. તેની ખેંચાણ શક્તિ ૩૦ મેગા પાસ્કલ હોય છે અને તૂટતા પહેલા લેટેક્સને ૮૦૦ ગણો ખેંચી શકાય છે.<!-- --><ref>{{cite journal |author=|title=Relationship of condom strength to failure during use | journal = PIACT Prod News | volume = 2 | issue = 2 |pages=1–2 |year=1980 | pmid = 12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref> ૧૯૯૦માં પ્રમાણોની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ કોન્ડોમ ઉત્પાદનો માટૅ ધારાધોરણો નકી કર્યા અને યુરોપીય યુનિયને પણ પોતાના પ્રમાણો ઘોષિત કર્યાં. વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા કોન્ડોમમાં રહેલા કાણાની તપાસણી કરવામાંઆવે છે. જો તે કસોટીમાં કોન્ડોમ પાર ઉતરે તો તેને વાળીને બાધવામાં આવે છે. આ સાથે દરેક જથ્થામાંથી એક કોન્ડૉમ પાણી ગળવાની અને હવાદ્વારા ફૂટવાની ચકાસણી કરાય છે. <!-- --><ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=FDA Consumer magazine |publisher=U.S. Food and Drug Administration |month=March–April |year=1998 |url=http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=2007-06-07 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |url-status=dead }}</ref> લેટેક્સના ફાયદાતેને સૌથી ઉપયોગી કોન્ડમ બનાવટ્આનો પદાર્થ બનાવે છે પણ તેના અમુક ગેરફાયદા પણ છે. જ્યારે કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રીકેન્ટસ જેવા કે પેટૃઓલિયમ જેલી , રાંધવાનું તેલ , બેબી તેલ, મિનરલ તેલ, ત્વાચાન લોશન ઈત્યાદિ સાથે વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તેને નુકશાન થાય છે. .<ref>[http://info.k4health.org/pubs/ect/chapter11.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July, 2010.</ref> Contact with oil makes latex condoms more likely to break or slip off due to loss of elasticity caused by the oils.<!-- --><ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=2007-04-08 }}</ref> આ સિવાય, લેટેક્સ પ્રત્યેની સંવેદન શીલતાને કારણે અમુક અન્ય પદાર્થના કોન્ડોમ બનાવવા જરૂરી જણાય છે. મે ૨૦૦૯માં યુ.એસ્. ફૂડ એન્ડ ડૃઅગ એડમિનોઇસ્ટ્રેશને વિટેક્સ પદાર્થમાંથથી કોન્ડોમ બનાવવાની છૂટ આપી છે. ,<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=2009-05-06 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=2009-08-26 |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf }}</ref> આ એવો લેટેક્સ છે જેમાંથી ૯૦ % સંવેદના ઉત્પન્ન કરનર પ્રોટીનને કાઢી લેવામાં આવે છે. .<ref>{{cite web |title=How Vytex Works |publisher=Vystar |year=2009 |url=http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |access-date=2009-08-26 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |url-status=dead }}</ref> કૃત્રીમ લેટેક્સ (પોલીસોપ્રીન)માંથી બનાવેલા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="isoprenepr" /> ==== કૃત્રિમ ==== સૌથી સામાન્ય કોન્ડોમ રીતે મળી રહેતાં કૃત્રીમ કોન્ડોમ પોલીયુરીથેન માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ સિવાય અન્ય કૃત્રીમ પદાર્થો જેમકે AT-10 રાળ કે પોલીઆઈસોપ્રીનમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. <ref name="isoprenepr">{{cite press release | title = Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex | publisher = HealthNewsDigest.com | date = 2008-07-31 | url = http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml | access-date = 2008-08-24 | archivedate = 2008-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્દોમ લેટેક્સ કોન્ડોમ જેટલીથ પહોળાઈ અને જાડાઈ ધરાવે છે. મોટા ભાગના પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ ૦.૦૪ મિમી થી ૦.૦૭મિમી જાડા હોય છે. <ref>{{cite web |title=Condoms |work=Condom Statistics and Sizes |date=2008-03-12 |url=http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330190322/http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ અમુક દ્રષ્ટીએ લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં ચડીયાતા હોય છે. તેઓ લેટેક્સ કરતા ઉષ્ણતા વહન વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. તેઓ તાપમાન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પ્રત્યે લેટેક્સ જેટલા સંવેદનશીલ નથી. તેમેઅને સાચવા માટે લેટેક્સસ્ કોન્ડોમ જેટલી પળોજણ નથી અને તેમની આયુ લંબી હોય છે. તેમને તેલ અધારીત નીજી લ્યુબ્રીકેન્ટ સાથે વાપરી શકાય છે. તેઓ ત્વચા પર લેટેક્સ કરતાં ઓછી આડ અસરો ધરાવે છે. અને તેઓ ગંધ રહીત હોય છે. <ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |publisher=Contraception Online |month=September |year=2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=2006-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date=2006-09-26 |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમને યુ.એસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિષ્ટ્રેશને વેચાણ માટે પરવાનગી આપી છે. અને તેઓ રોદ સમ્ક્રમણ અને ગર્ભ જનોઇરોધમાટે લેટેક્સ જેટલા જ કાર્યક્ષમ હોવાનું જણયું છે. <ref name="AlicePolyLatex">{{cite web |title=Are polyurethane condoms as effective as latex ones? |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=February 22, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ લેટેક્સ કરતાં ઓછા લચકદાર હોય છે અને તે લેટેક્સ કરતાં ફાટી કે સરકી જવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. <ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{cite web |title=Prefers polyurethane protection |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=March 4, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |url-status=dead }}</ref> વળી તે લેટેક્સ કરતાં વધુ મોંઘા છે. પોલીઆઈસોપ્રીન એ પ્રાકૃતીક રબ્બર લેટેક્સનું કૃત્રીમ સંસ્કરણ છે. આમ જોતાં તે વધુ મોંઘુ છે,<ref name="isopreneglove">{{cite web | title = Polyisoprene Surgical Gloves | publisher = SurgicalGlove.net | year = 2008 | url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | access-date = 2008-08-24 | archive-date = 2008-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | url-status = dead }}</ref> પણ તે લેટેક્સના ગુણો ધરાવે છે (પોલીયુરીથેન કરતાં નરમ અને લચકદાર )<ref name="isoprenepr" /> અને તેમાં ત્વચને આડ અસર કરનાર પ્રોટીન નો પણ અભાવ હોય છે. <ref name="isopreneglove" /> ==== ઘેટાંના ચામડામાંથી બનતા કોન્ડોમ ==== ઘેટાંના આંતરડાની ચામડાંમાંથેએ બનતા કોન્ડોમને "લેમ્બસ્કીન" કોન્ડોમ કહે છે. આ પદાર્થમાંથેએ બનતાં કોન્ડોમ છીદ્રાળુ હોવાને કારણે ગુપ્ત રોગોના સંસર્ગથી બચાવ નથી કરતાં. તેમના છીદ્રો વીર્યને રોકવા સમર્થ હોય છે પણ રોગ કારક પદાર્થો તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. <ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |url=https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=0-7432-5611-5 |page=[https://archive.org/details/ourbodiesoursel00bost/page/333 333]}}</ref>તેઓ ત્વાચાને વધુ સંવેદના આપે છે અને લેટેક્સ કરતાં ઓછા આડઅસર કારક હોય છે. પણ તેમાં મળતા ઓછા સંરક્ષણને પરીણામે લોટેક્ષ પ્રતેય્ સંવેદન શીલ વપરાશ કરતા કે સાથી હોય તેમને લેમ્બસ્કીન કરતાં કૃત્રીમ પોલીયુરીથેન જેવા પદાર્થથી બનેલા કોન્ડોઅમની ભલઆમણ કરાય છે. આ કોન્ડોઅમ અન્ય પ્રકારના કોન્ડોમ કરતાં વધુ મોંઘા હોય છે. === વીર્યહારક/ વીર્યનાશક === અમુક લેટેક્સ કોન્ડોમમાં આંશિક ર્માણમાં નોનોક્સીનોલ-૯ નામનું વીર્ય નાશક ઉમેરવામાં આવે છે. વપરાશકર્તા અહેવાલ મુજબ વીર્યનાશક લગાડેલા કોન્ડોમનો ગર્ભાધાન રોકવામાં કોઈ ખાસ ફાયદો નથી. આવા કોન્ડોમનો આયુષ્યકાળ ઓછો હોય છે અને ઘણી સ્ત્રીઓમાં આને કારણે મૂત્રમાર્ગમાં આડ અસરો પેદા કરે છે. .<!-- --><ref>{{cite web |title=Condoms: Extra protection |work=ConsumerReports.org |month=February |year=2005 |url=http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://archive.is/20110317120248/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |url-status=dead }}</ref> આ નાથી વિપરીત કોન્ડોમ પર વપ્રાશ પહેલા વીર્યનાશકો લગાડતા તે ગર્ભાધાન રોકવામાં વધુ કાર્યક્ષમ જણાયા છે. <ref name="simultaneous" /> નોનોક્સીનોલ-૯ ને ગુપ્ત રોગો (એચ આય વી સહીત) ની રોકથામ માં સહાયભૂત માનવામાં આવતું હતું પણ અભ્યાસમાં જણાયું છે કે નોનોક્સીનોલ-૯ નો વારંવાર થતો ઉપયોગ એચ આઈ વી સંક્રમણનું જોખમ વધારી દે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission |work=HIV/AIDS Epi Update |publisher=Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control |month=April |year=2003 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |access-date=2006-08-06 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |url-status=dead }}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠએ જણાવ્યું છે કે વીર્યનાશક પદાર્થ લગાડેલા કોન્ડોમનો પ્રાચાર થવો જોઈએ નહીં. પણ કોન્ડોમ ન વાપરવા કરતાં નોનોક્સીનોલ-૯ લગાડેલા કોન્ડોમ વાપરવાની તેઓ સલાહ આપે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection |work=World Health Organization |year=2006 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૫થી નવ કોન્ડોમ નિર્માતાઓ નોનોક્સીનોલ-૯ લગડેલા કોન્ડોમનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું છે. પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થાએ પણ આવા કોન્ડોમનું વિતરણ બંધ કર્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Boonstra |first=Heather |title=Condoms, Contraceptives and Nonoxynol-9: Complex Issues Obscured by Ideology |journal=The Guttmacher Report on Public Policy |volume=8 |issue=2 |year=2005 |month=May |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420165133/http://guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |url-status=dead }}</ref> === વિવિધ સપાટી ધરાવતા કોન્ડોમ === વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ બજારમાં મળે છે. ટેઓ ઉપસેલા ટીપકાં કે લહેર જેવી પટીઓ ધરાવે છે. આ વા કોન્ડોમ બંને સાથીઓ ને વધુ સંવેદના આપે છે. આવી સપાટીઓ કોન્ડોમની અંડરની , બહરની કે બંને બાજુએએ આવેલી હોય છે. અથવા તો એ કોન્ડોમના ખાસ ક્ષેત્રોમાં મૂકેલી હોય છે જેથી તેઓ જી સ્પોટને કે ફ્રેનુલને વધુ ઉત્તેજીત કરી શકે. પારસ્પરીક આનંદ નામથી વેચાતા કોન્ડોમ તોચ પ્ર બલ્બ જેવો આકાર ધરાવે છે જેથી પોરિષોને વધુ સંવેદના મળે છે. .<ref name="about">{{cite web |title=Condom Types: A look at different condom styles |url=http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |last=Stacey |first=Dawn |authorurl=http://contraception.about.com/bio/Dawn-Stacey-M-Ed-LMHC-24387.htm |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219035952/http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |url-status=dead }}</ref> ટીપકાંધરઅવતઅ કોન્ડોમ દ્વારા અમુક મહિલાઓને યોનિમાં સંક્રમણ કે આડ અસર થઈ શકે છે. ===ઉત્તેજનાર્થ કોન્ડોમ=== સ્તંભનમાં અભિ વૃદ્ધિ કરે તેવા કોન્ડોમ યુરોપીય યુનિયનની સંસ્થાની માન્યતા માટે મોકલાવાયા છે. બમણા અંધ પરીક્ષણમાં જણાયું છે કે આવા કોન્ડોમ સાધારણ કોન્ડોમ કરતાં વધુ ફાયદાકારક હતાં. આ વાપરવાથેએ લિંગના કદમાં વધારો અને સ્તંભન લાંબા સુધી ટકતું હોવાનું જણાયું હતું. આ પ્રકરના કોન્ડોમ તેની અણીયાળા ભાગ પર્ એક ખાસ પ્રકારનું જેલ વાપરે છે. આ જેલ લિંગમાંની નસોને વધુ પહોળી કરે છે અને તેથી તેમાં વધારે પ્રમાણમાં થયેલો રક્ત સંચાર વધુ મોટું અને લાંબુ સ્તંભન આપે છે. <ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | work=Reuters | first=Paul | last=Sandle | title=Erection-boosting condom gets EU backing | date=2011-06-20 | access-date=2011-12-04 | archive-date=2012-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120126062758/http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | url-status=dead }}</ref> ===ઓછી ઉંમરના કે કુમાર વયના માટે કોન્ડોમ=== બાલિકોમાં વધતાં જતા ગર્ભ ધારણના કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને સ્વીસ સરકારે માર્ચ ૨૦૧૦માં ઘોષણા કરી કે તો ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમારો માટે નાના કદના કોન્ડોમનો પ્રચાર પ્રસાર કરશે. આ સાથે આવા કોન્ડોમ આ વય જૂથના લોકોમામ્ એઈડ્સના પ્રસાર રોકવામાં પણ મદદ કરશે. આ વસ્તુ શરૂ કરવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સામાન્ય કોન્ડોમ ઘણાં પહોળા હતાં અને યોનિ કે ગુદા મૈથુન દરમ્યાન સરકી જતાં ઓછુ સંરક્ષણ આપતાં. સ્વીસ એઈડ્સ ફેડરેશન અને સ્વીસ સરકારે હાથ ધરેલા અભ્યાસ પરથી જાણ્યું હતું કે વધુ પડતી પહોળાઈને કારણે આ વય જૂથના કુમારો તેનો સફળ ઉપયોગ ન કરી શકતા કે આને પસંદ જ કરતાં ન હતાં. <ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Extra small condoms for 12 year-old boys go on sale in Switzerland Extra small condoms for boys as young as 12 are going on sale in Switzerland. | first=Alexandra | last=Williams | date=2010-03-03 |access-date=2010-04-30 | archive-date=2010-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306121128/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | url-status=dead }}</ref> આ અભાસને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમરો માટે નાન કોન્ડોમ બનાવવાનું શરૂ થયુ, આજે તે સ્વીટ્ઝર લેંડ અને અમુક અન્ય દેશો માં ઉપલબ્ધ છે. સેયલર નામની કંપની દ્વારા બનાવાતા આ કોન્ડોમ હોટસ્પ્ટ નામે વેચાય છે. આ કોન્ડોમ ટોચ પર ટોટી ધરાવતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ સાંકડા હોય છે અને તેના બીજે છેડે ખુલ્લા છેડે વધુ ચુસ્ત કડી હોય છે જેથી સંભોગ સમયે તે નીકળી ન જાય. સામાન્ય કોન્ડોમ ૨ ઈંચ કે ૫.૨ સેમી વ્યાસ ધરાવે છે. જ્યારે હોટશોટ ૧.૭ ઈંચ (૪.૫ સેમી નો વ્યાસ ધરાવે છે. જોકે બંનેની લંબાઈ સમાન (૭.૪ ઈંચ, ૧૯ સેમી) હોય છે. જર્મનીમાં ૧૩થી ૧૯ વર્ષના ૧૨,૯૭૦ કુમારોના કરેલા સર્વેક્ષણમાં પણ જણાયું કે સામાન્ય કોન્ડોમનું માપ ઘણું મોટું હતું. ડ્યુરેક્સ જેવા અન્ય ઉત્પાદકો પન નાના કોન્ડોમ બનાવે છે તેઓ ડ્યુરેક્સ લવ ના નામે તે વેચે છે. === અન્ય === બળાત્કાર રોધી કોન્ડોમ મહિલાઓ દ્વારા વપ્રાતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ ની રચના એવી હોય છે કે તેઓ અત્યારીને પીડા ઉત્પન્ન કરાવે છે જેથી કદાચ પીડિત વ્યક્તિને છટકવાનો સમય મળે. <ref>{{cite web |title=Rape-aXe: Questions and answers |publisher=Rape-aXe |year=2006 |url=http://www.antirape.co.za/questions.htm |access-date=2009-08-13 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm |url-status=dead }}</ref> સંગ્રાહક કોન્ડોમ એ પ્રજનન સંબંધી તપાસના વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કોન્ડોમની રચના વીર્યનું આયુષ્ય લંબાવે તેવી રીતે કરેલી હોય છે. આનંદ પ્રમોદ માટે પણ અમુક કોન્ડોમ જેવા સાધનો આવે છે જો કે તેઓ ગર્ભ ધારણ કે સંક્રામક રોગ સામે કોઈ રક્ષણ આપતા નથી. <ref name="planned parenthood"/> == સ્ત્રી કોન્ડોમ == [[File:Préservatif féminin.jpg|thumb|right| સ્રી કોન્ડોમ]]મણસો દ્વારા વપરાતા કોન્ડોમ લિંગ પર જડબેસલાક બેસી હાય છે જેઠી તે વીર્યને બહાર નીકળી જતા રોકી શકે. આનાથી વિપરીત સ્ત્રી કોન્ડોમમાં મોટી કડક કડીએ હોય છે જેથી તે શરીરના છીદ્રમાં અંદર ન ચાલ્યો જાય. શરુઆતમાં બનેલ સ્ત્રી કોન્ડોમ પોલીયુરેથીનમાંથેએ બનેલા હતાં પન નવા સમ્સ્કરણો નાઈટ્રાઈલ રબ્બર માંથી બનાવવામાં આવે છે. મેડતેક નામની કંપની લેટેક્સમાંથી સ્ત્રી કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/female-condom.htm|title=The Female Condom|publisher=AVERT|access-date=2009-03-26|archive-date=2013-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228152904/http://www.avert.org/female-condom.htm|url-status=dead}}</ref> == અસરકારકતા == === ગર્ભધારણ રોકવામાં === {{see also|Comparison of birth control methods#Effectiveness of various methods|l1=Comparison of birth control methods: Effectiveness of various methods}} ગર્ભધારણ રોકવામાં કોન્ડોમની અસરકારકતઅ બે પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે. "ચોકસાઈ ભર્યો વપરાશ" અને "સામાન્ય વપરાશ". છોકસાઈ ભર્યા વપ્રાઅશમાં માત્ર તેવા જ વ્યક્તિઓને ગણવામાં આવે છે જેઓ વિધી પૂર્વક , ચોકસાઈ થી અને સતત કોન્ડોમ વાપરતા હોય. સામાન્ય કે ચીલાચાલુ વપરાશ પદ્ધતિમાં સર્વ કોન્ડોમ વપરાશ કર્તાને શામિલ કરવામાં આવે છે. આમાં કોન્ડોમને ખોટી પદ્ધતિથી વાપરનારા અને નિયમિત ન વાપરનાર લોકો પણ શામિલ હોય છે. આની ગણતરી પ્રથમ વર્ષ ના વપરાશની જ કરાય છે. <ref name="hatcher">{{cite book |first=RA |last=Hatcher |coauthors=Trussel, J; Nelson, AL; et al. |year=2007 |title=Contraceptive Technology |edition=19th |publisher=Ardent Media |location=New York |isbn=1-59708-001-2 |url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095926/http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |archive-date=2008-05-31 |url-status=dead }}</ref> Most commonly the [[Pearl Index]] is used to calculate effectiveness rates, but some studies use [[decrement table]]s.<ref name="kippley">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Kippley, Sheila | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2}}</ref>{{Rp|141}} અભ્યાસ હેઠળના વસતિ અનુસાર "સામાન્ય વપરાશ"માં કોન્ડોમની અસરકારતા કે ગર્ભધારણ રોકવાની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષે ૧૦-૧૮% જેટલો હોય છે.<!-- --><ref name="Kippley1996">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | url=https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | page=[https://archive.org/details/artofnaturalfami0000kipp/page/146 146] | isbn=0-926412-13-2}}, which cites: :{{cite journal |last=Guttmacher Institute |title=Choice of Contraceptives | journal = The Medical Letter on Drugs and Therapeutics | volume = 34 |pages=111–114 |year=1992|pmid=1448019 |issue=885 }}</ref> "ચોકસાઈ ભર્યા વપરાશ" કરતાં કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષ્હે ૨% જેટલો હોય છે. <ref name="hatcher" /> વધુ પડતી સફળતા માટે કોન્ડોમ સાથે અન્ય ગર્ભ રોધકો જેમજે વીર્ય નાશક આદિનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. <ref name="simultaneous">{{cite journal |author=Kestelman, P; Trussell, J |title=Efficacy of the simultaneous use of condoms and spermicides | journal = Fam Plann Perspect | volume = 23 | issue = 5 |pages=226–7, 232 |year=1991| pmid = 1743276 | doi = 10.2307/2135759 |jstor=2135759}}</ref> === ગુપ્ત રોગના પ્રસાર રોકવા === [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|right|200px| આર્જેન્ટિનાના બ્યુએસ નોસ એરિસ નામન શહેરમાં આવેલો મહાકાય કોન્ડોમની પ્રતિકૃતિ, જે ૨૦૦૫ના વિશ્વ એઈડ્સ દિવસની ઉજવણી માટે જન જાગૃતિમાટે ઉભો કરાયોઇ હતો.]] [[ગુપ્ત રોગો]]નો ચેપન લાગે કે તેનો ફેલાવો ન થાય માટે કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેમાં ચેપલાગવાની શક્યામાં ઘટાડો કરે છે. કોન્ડોમ ભલે સંપૂર્ણ પણે અસરકારક ન હોય પણ તે એઈડ્સ, લૈંગિક હર્પિસ, સર્વીકલ કેન્સર, લૈગિક મસા (કે વૉર્ટ),સિફીલીસ, કેલ્મિડિયા, ગોનોરિયા આદિ રોગોનો ચેપ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. <ref name="planned parenthood">{{cite web |title=Condom |publisher=Planned Parenthood |year=2008 |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |url-status=dead }}</ref> આઈયુડી જેવી અસરકારક ગર્ભ નિરોધક પદ્ધતિ સાથે પણ ગુપ્ત રોગ સંક્ર્મણની સંનભાવના ઘટાડવા કોન્ડૉમ વાપરવાની ભલામણ કરાય છે. <ref name=DualProtection>{{cite journal|author=Cates, W., Steiner, M. J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–174|url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2002/03000/Dual_Protection_Against_Unintended_Pregnancy_and.7.aspx|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ હેલ્થ ના રિપોર્ટ અનુસાર ચોકસાઈ પૂર્વક કરેલ કોન્ડોમનો ઉપયોઅ એચ. આઈ . વી કે એઈડ્સનું સંક્રમણ લાગવની શક્યતા ૮૫% જેટલી ઘટાડી દે છે. સન ૨૦૦૦ના એન આઈ એચના એક અભ્યાસ અનુસાર લેટેક્સ કોન્ડોમના ચોકસાઈ પૂર્વકના વપરાશથી એચ.આઈ.વી /એઈડ્સ સંક્ર્મણની શક્યતા ૮૫% સુધી ઘટી જાય છે. <!-- --><ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |format=PDF |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009022150/http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં ટેક્સાસ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પ્રસિદ્ધ એક અભ્યાસમાં <ref>{{cite journal|doi=10.1002/14651858.CD003255|author=Cayley, W.E. & Davis-Beaty, K.|year=2007|title=Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review)|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|editor1-last=Weller|editor1-first=Susan C|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2008-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629100457/http://mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન<ref>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research (WHO/RHR) & Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health/Center for Communication Programs (CCP), INFO Project|year=2007|title=Family Planning: A Global Handbook for Providers|publisher=INFO Project at the Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|url=http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|page=200|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827081805/http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|url-status=dead}}</ref> એ પણ જણાવ્યું કે કોન્ડોમના વપરાશથ્ઐ અઈડ્સ સાંક્ર્મણની શક્યતા ૮૦-૯૫% સુધીએ ઘટી જાય છે. એન. આઈ. એચ. એ. તેના સન ૨૦૦૦ના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે કોન્ડોમનો વપરાશ પુરુષોમાં ગોનોરિયાના સંક્રમણની શક્યતાને ઘણી હદે ઘટાડી દે છે. <ref name="workshop"/> ૨૦૦૬ના એક અભ્યાસમાં જણયું છે કે કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓને લાગતા માનવ પોપીલોમા વિષાણુના ચેપની શક્યતા ૭૦% ઘટાડી દે છે. <ref>{{cite journal |author=Winer, R; Hughes, J; Feng, Q; O'Reilly, S; Kiviat, N; Holmes, K; Koutsky, L |title=Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women |doi=10.1056/NEJMoa053284 |journal=N Engl J Med |volume=354 |issue=25 |pages=2645–54 |year=2006 |pmid=16790697 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |access-date=2007-04-07 |archive-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421144623/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષ્હે થયેલા એક અન્ય અભ્યાસમાં જણાયું કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા જાતીય હર્પીસના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Wald |first=Anna |title=The Relationship between Condom Use and Herpes Simplex Virus Acquisition| journal = Annals of Internal Medicine| volume = 143|pages=707–713|year=2005 |pmid=16287791 | url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/10/707 |access-date=2007-04-07 |last2=Langenberg |first2=AG |last3=Krantz |first3=E |last4=Douglas Jr |first4=JM |last5=Handsfield |first5=HH |last6=Dicarlo |first6=RP |last7=Adimora |first7=AA |last8=Izu |first8=AE |last9=Morrow |first9=RA |issue=10}}</ref> કોન્ડોમ ભલે યૌન અંગોને સંક્ર્મણ સામે ઘતા થતા રોકે છે પણ અમુક રોગોના સંક્રમણને તેઓ રોકી શકતાં નથી. રોગ દ્વારા સંક્રમિત ભાગો ને કોન્ડોમ દ્વારા ઢાંકી શકાતા નથી આવા સમયે સીધા સંપર્કમાં આવતાં રોગ ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |access-date=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> ગુપ્ત રોગોના સંક્ર્મણ પ્રત્યે કોન્ડોમની અસરકારકતા સામે સૌથી અસંગત મુદ્દો છે તેનો અનિયમિત વપરાશ. .<ref name="badnews" /> કોન્ડોમનો વપરાશ સંભવિત પૂર્વ કેસરકારક સવીકલ બદલાવના ઈલાજમાં મદદ કરે છે. માનવ પેપીલોમા વિષાણુ નું સંક્રમણ (પહેલા થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ) પૂર્વ કેંસરકારક બદલવોની શક્યતા અને જોખમને વધારી દે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ આ બદલાવોને પ્રતિક્રમિત કરવામાં મદદ કરે છે.<ref name="Hogewoning2003">{{cite journal |last1=Hogewoning |first1=Cornelis J |last2=Bleeker |first2=MC |last3=van den Bruler |first3=AJ |last4=Voorhorst |first4=Feja J |last5=Snijders |first5=Peter JF |last6=Berkhof |first6=Johannes |last7=Westenend |first7=Pieter J |last8=Meijer |first8=Chris JLM |title=Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial | journal = International Journal of Cancer | volume = 107 |pages=811–816 |year=2003| pmid = 14566832 | doi = 10.1002/ijc.11474 |issue= 5}}</ref> આ સિવાય યુ.કેના સંશિધન કર્તાએ ધોધ્યું છે કે વીર્યમાં કે ધાતુમાં રહેલ અમુક જીવરસાયણો (હોર્મોન) વિહરમાન સર્વીકલ કેન્સરને વકરે છે. સંભોગ દરમ્યાન કોન્ડોમનો વપરાશ આ શક્યત ઘટાડે છે. <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Semen can worsen cervical cancer | date= | publisher=[[Medical Research Council (UK)]] | url=http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | work= | pages= | access-date=2007-12-02 | language= | archive-date=2008-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080804173650/http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | url-status=dead }}</ref> === નિષ્ફળ જવાના કારણો === [[વીર્ય સ્ખલન]] પછી કોન્ડોમ લિંગ પરથી સરકી જઈ શકે છે,<ref>{{cite journal |author=Sparrow, M; Lavill, K |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1994-08_50_2/page/117 |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–29 |year=1994 |pmid=7956211 |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5}}</ref> અયોગ્ય રીતે વાપરતા ફાટી (કદાચ પાકીટ ફોડતા પણ) જઈ શકે છે, અથવા લેટેક્સના ક્ષીણ થવાથી ( અંતિમ તારીખ પછી કે તૈલી પદાર્થો સાથે વપરાય તો) તે તૂટી ફાટી શકે છે. આનો તૂટવાનો દર ૦.૪% થી૨.૩% જ્ટ્આલો અને સરકી જવાનો દર ૦૬% થી ૧.૩% જેટલો છે. <ref name="workshop" /> કોન્ડોમ તૂટી કે સરકી ન જાય તો પણ રહી ગયેલા શુક્રાણુઓ પ્રતિ ૧-૨% સ્ત્રીઓ સંવેદન શીલ રહે છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Effectiveness of the male latex condom: combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2004-11_70_5/page/407 |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–13 |year=2004 |pmid=15504381 |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Nelson, A; Wraxall, B; Clark, V |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_contraception_1999-11_60_5/page/289 |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–98 |year=1999 |pmid=10717781 |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0}}</ref> "ડબલ બેગીંગ," એક સાથે ઉપરા ઉપરી બે ક્ન્ડોમ વાપ્રતાં પણ નિષ્ફળતા ની શક્યતા વધી જાય છે. <ref>{{cite web |title=Does using two condoms provide more protection than using just one condom? |work=Condoms and Dental Dams |publisher=New York University Student Health Center |url=http://www.nyu.edu/shc/promotion/condoms.dental.dams.html |access-date=2008-06-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Are two condoms better than one? |work=[[Go Ask Alice!]] |publisher=Columbia University |date=2005-01-21 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719202835/http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સ્તરે થતી કોન્ડોમની નિષ્ફળતા વિવિધ સ્તરે વીર્ય સામનાનું જોખમ ધરાવે છે. જો કોન્ડોમ પહેરતી વખતેજ નિષ્ફળ નીવડે તો સંભોગ પહેલાં બીજું કોન્ડોમ વાપરી શકાય છે. આવી નિષ્ફળતા વપરાશકર્તા માટૅ કોઈ જોખમ ઊભું કરતી નથી. <ref>{{cite journal |author=Richters, J; Donovan, B; Gerofi, J |title=How often do condoms break or slip off in use? |journal=Int J STD AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–4 |year= 1993|pmid=8476971}}</ref> કોન્ડોમ ફટવાથી વીર્ય સંપર્કનું જોખમ બિન કોન્ડોમ સંભોગ ની સરખાણી અડધું હોય છે અને કોન્ડોમના સરકવાથેએ આ જોખમ પાંચમા ભાગ જેટલું હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |url=https://archive.org/details/sim_contraception_2003-02_67_2/page/139 |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–50 |year=2003 |pmid=12586324 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X}}</ref> પ્રમાણભૂત માપ ધરાવતા કોન્ડોમ લગભગ દરેક લિંગ પર બેસી શકે છે કો કે આરામ અને સરકી જવાની શક્યતનો સ્તર બદલાય છે. ઘણા કોન્દોમ ઉત્પાદકો "સ્નગ" (સાંકડા) કે "મેગ્નમ" (પહોળા) કોન્ડોમ પણ બનાવે છે. અમુક ઉત્પાદકો ખાસ વપરાશકર્તાની જરૂરીયત મુજબના માપના કોન્ડોમ બનાવે છે. તેમનો દાવો છે કે તે વધુ આરામ/સંવેદના આપે છે અને વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. <ref name="cbstheyfit" /><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=2008-11-11 |publisher=Menstruation.com |date=2007-10-11 |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theyfit.ch/launch/ |title=TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms |access-date=2008-11-11 |archive-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/ |url-status=dead }}</ref>અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે લિંગના મોટા કદ અને કોન્ડોમના નાના કદને પરિણામે કોન્ડોમ તૂટવાની શક્યતા વધે છે અને સરકવાની શક્યતા ઘટે છે. તેજ પ્રમાણે નાના લિંગના કદ અને મોટા કોન્ડોમના કદ ને લીધે તૂટવાની શક્યતા ઘટે છે પણ સરકી જવાની શક્યતા વધે છે. જો કે અન્ય સઅભાસ આવા કોઈ તારણો પર આવ્યાં નથી. <ref name="fhi3" /> કોન્ડોમની જાડાઈ સાથે તેના તૂત્આવાનો કોઈ સંબંધ જણાયો નથી. પાતળા કોન્ડોમ પણ તેટલાજ અસરકારક અને ટકાઉ જણયા છે. <ref>{{cite journal|author=Golombok, S., Harding, R. & Sheldon, J.|title=An evaluation of a thicker versus a standard condom with gay men | journal=AIDS | volume=15|pages=245–250|year=2001|url=http://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/An_evaluation_of_a_thicker_versus_a_standard.15.aspx|doi=10.1097/00002030-200101260-00015|pmid=11216934|issue=2 }}</ref> તેમ છતાં કોન્ડોમ નિર્માતાને વધુ જાડાં કે વધુ પાતળા કોન્ડોમ ન બનાવવાની સલાહ અપાય છે કેમકે તે બંને તેટલા અસરકારક નથી જણાયા. <ref>{{cite book|author=World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research|title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003|year=2004|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090726015549/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=2009-07-26|access-date=2011-12-04|url-status=live}}</ref> અમુક લોખકો લોકોને વધુ સંવેદના, આરામ અને ટકાઉ પણામાટૅ પાતળા કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપે છે,<ref>{{cite book|author=Corina, H.|year=2007|title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College|url=https://archive.org/details/sexallyouneedtok0000cori|publisher=Marlowe and Company|location=New York|pages=207–210|isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> પણ અન્ય લેખઓ ચેતવણી આપે છે કે કે પાતળા કોન્ડોમ ને ટોતવા કે ફાટવા ઓછું બળ જોઈએ છે. <ref>{{cite journal|author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|title=The male latex condom|url=http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|format=PDF|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|url-status=dead}}</ref> કોન્ડોમ વપરાશના અનુભવી લોકો કરતાં પ્રથમ વખત વાપરનારામાં કોન્ડોમ ફાટ્આવા કે સરકી જવાની શક્યતા વધુ હોય છે. એમ પણ જણાયુણં છે કે એક કે વધુ ટૂત્આવા કે સરકવાનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિને આવા બીજો પણ અનુભવ થતો હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Valappil T, Kelaghan J, Macaluso M, Artz L, Austin H, Fleenor M, Robey L, Hook E |title=Female condom and male condom failure among women at high risk of sexually transmitted diseases |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2005-01_32_1/page/35 | journal = Sex Transm Dis | volume = 32 | issue = 1 |pages=35–43 |year=2005 | pmid = 15614119 | doi = 10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b}}<br />{{cite journal |author=Steiner M, Piedrahita C, Glover L, Joanis C |title=Can condom users likely to experience condom failure be identified? | journal = Fam Plann Perspect | volume = 25 | issue = 5 |pages=220–3, 226 |year=1993| pmid = 8262171 | doi = 10.2307/2136075 |jstor=2136075}}</ref> પોપ્યુલેશન રિપોર્ટ નામના લેખમાં જણાવયું છે કે કોન્ડોમ વપરાશની તાલિમ આપતાં તેના ફાટ્આવા કે સરકવાથી થતી નિષ્ફળતા ઓછી કરી શકાય છે. <ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms – Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |month=September |year=1991 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |access-date=2007-02-13 |archive-date=2007-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014408/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |url-status=dead }}</ref>ફેમીલી હેલ્થ ઈંટરનેશનલ સંસ્થા ના પ્રકાશનો પણ એવો મત દર્શાવે છે કે તાલિમ દ્વારા ફાટવાનો કે સરકી જવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આસિવાય પણ ફાટવાની અને સરકવાની નિષ્ળતા રોકવા માટે વધુ સંશોધન અપ્ર તેમણે જોર મૂક્યું હતું.<ref name="fhi3" /> જ્યારે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ગર્ભધારણના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરતાં ગર્ભ રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે. વપરાશ કારો કદાચ બહારગામ ગયાં હોય અને તેમને પાસે કોન્ડોમ ન હોય અથવા કદાચ વધુ સંવેદના માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ટાળી " જોખમ" વહોરવાનું વિચારે. આવા પ્રકારનું વર્તન કોન્ડોમ સામન્ય ને ચીલાચાલુ વપરાશની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Steiner, M; Cates, W; Warner, L |title=The real problem with male condoms is nonuse |url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_1999-09_26_8/page/459 | journal = Sex Transm Dis | volume = 26 | issue = 8 |pages=459–62 |year=1999 | pmid = 10494937 | doi = 10.1097/00007435-199909000-00007}}</ref> કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનું એક બીજું મુખ્ય કરણ હોય છે કોન્ડોમ સાથે જાણે કરીને કરાતી છેડતી. તેનો એક ઉદ્દેશ્ય સાથીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બાળક પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web |title=Childfree And The Media |publisher=Childfree Resource Network |year=2000 |url=http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |access-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030404193507/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |archive-date=2003-04-04 |url-status=live }}</ref> નાઈજીરીયાના અમુક દેહ વિક્રય કરનારાઓએ કહ્યું હતું કે તેમના ગ્રાહકો કોન્ડોમ પહેરવાને તેમની ઈચ્છા ન હોવાથી કોન્ડોમ સાથે છેડતી કરતાં રહેતાં. <ref>{{cite journal |author=Beckerleg, Susan; Gerofi, John |title=Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria |publisher=Centre for Sexual & Reproductive Health |year=1999 |month=October |url=http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |format=PDF |access-date=2007-04-08 |pages=6, 32 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમના ટોટી પરના છેડા પર સોય દ્વારા કાણાં અક્રતા કોન્ડોમની અસરકારકતઅં અત્યંત ઓછી થઈ જતી હોય છે.<ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}}<ref name="pinhole" /> == ફેલાવો == કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર વિવિધ દેશો પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભનિરોધકોના મોટા ભાગના સર્વેક્ષણો પરિણિત કે અનૌપચારિક સંબંધો ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જ કરવામાં આઅવ્યાં છે. જાપાનમાં જોન્ડોમ વપરાશનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. આ દેશમાં ૮૦% ગર્ભનિરોધ માટે પરિણિત સ્ત્રીઓ કોન્ડોમનો આશરો લે છે. સરેરાશ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમ એ પ્રચલિત ગર્ભનિરોધનું સાધન છે. ૨૮ પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ પર આધાર રાખે છે. મધ્યમ કે અલ્પ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમનો વપરાશ ઓછો પ્રચલિત છે ત્યાં ૬-૮% જેટલા પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ વાપરે છે.<!-- --><ref name="factsheet">{{cite journal |title=Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet |publisher=Population Reference Bureau |year=2008 |url=http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |format=PDF |access-date=2008-06-27 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |url-status=dead }} Data from surveys 1997–2007.</ref><!-- Note: percent of married contraceptive users using condoms calculated by dividing % of married women using condoms by percent of married women using any method of contraception --> જાતીય રોગ સંક્રમણના અપ્રસાર માટે કોન્ડોમનો વપરાશ પન વધઘટ થાય છે. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૩૫ % સમલિંગકામી અર્થાત્ત ગે પુરુષોએ બે કોન્ડોમ (ડબલ બેગીંગ) વાપર્યા હતાં.<ref>{{cite journal |author=Wolitski, RJ; Halkitis, PN; Parsons, JT; Gómez, CA |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |journal=AIDS Educ Prev |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |year=2001 |month=August |pmid=11565589 |doi= 10.1521/aeap.13.4.291.21430|url=https://archive.org/details/sim_aids-education-and-prevention_2001-08_13_4/page/291}}</ref> While intended to provide extra protection, double bagging actually [[#Causes of failure|increases the risk of condom failure]]. == વપરાશ == પુરુષોના કોન્ડોમ પ્રાયઃ જળપોશના કાગળમાં સીલ બંધ કરેલા હોય છે. તેમને વાળીને બંધ કરાય છે. કોન્ડોમને તેની ટોટીને પકડીને લિંગની ટોચે ગોઠવીને તેના વળણને પાછળ તરફ ખોલીને ઉત્તેજીત લિંગ પર પહેરી શકાય છે. કોન્ડોમ પહેરતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે ટોટીનો ભાગ મુક્ત રાકહ્વામામ્ આવે જેમાં ઉત્સર્જિત વીર્યને ગ્રહણ કરી શકાય. તે જગ્યા નહોય તો કોન્ડોમના ખુલ્લા છેડેથી બહાર નીકળી આવવાની શક્યતા રહે છે. વપરાશ પછી કોન્ડોમને કાગળીયામાં વાળીને કે તેની ગાંઠવાળીને નિષ્કાશીત કરાય તે ઈચ્છનીય છે. <ref name="AliceDisposal" /> અમુક યુગલોને લાગે છે કે કોન્ડોમ પહેરવાની પળોજણને લીધે સંભોગમાં બાધા પડે છે. જ્યારે અમુક યુગલો કોન્ડોમ પહેરવાની વિધીને તેમની સંભોગ પૂર્વ ક્રીડા (ફોર પ્લે) નો જ એક ભાગ બનાવી તેનો આનંદ લે છે. અમુક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમના અવરોધને કારણે તેમના સંભોગ સંવેદનાને મંદ કરી દે છે. આ મંદ સંવેદનાના ફાયદા પણ થાય છે જેમકે લાંબા સમયની ઉત્તેજના અને લંબાયેલ વીર્ય સ્ખલન; અને તેના ગેરફાયદા પણ છે જેમકે મૈથુનિક ઉત્તેજનામાં તીવ્રતામાં કમી. <ref name="planned parenthood" /> કોન્ડોમ વપરાહના સમ્ર્થકો કોન્ડોમના અન્ય ફાયદાઓ પણ જણાવે છે જેમકે સસ્તા, વાપરવામાં સરળ અને ઘણી ઓછી આડાસરો <ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{cite web |title=Male Condom |publisher=Feminist Women's Health Center |date=October 18, 2007 |url=http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2007-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |url-status=dead }}</ref> === જાતીય શિક્ષણ કોન્ડોમનું સ્થાન === જાતીય શિક્ષણ અભિયાનમાં પ્રાયઃ કોન્ડોમને શામિલ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેને ચોકસાઈ પૂર્વક વાપરતાં તેઓ ગર્ભ નિરોધક સાથે જાતીય રોગ કે ગુપ્ત રોગોના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકન સાયકોલોજીકલ સેસિશિએશનએ તેના તાજેતરના લેખમાં કોન્ડોમની માહિતી જાતીય શિક્ષણમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે," જાતીય શિક્ષણના સંપૂર્ણ આયોજનો કોન્ડોમના ઉચોત વપરાશ વિષે ચર્ચા જરૂર કરે છે. " અને "જાતીય રીતે સક્રિય વર્ગોમાં કોન્ડોમ વપારાશનો પ્રચાર કરે છે"<!-- --><ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association|date=February 23, 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=2006-08-11 }}</ref> યુ.એસ.એ માં અમુક જાઅહેર શાળાઓમાં કોન્ડોમના ઉપયોગ વિષેના શિક્ષણ સામે અમુક ધાર્મિક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Rector, Robert E; Pardue, Melissa G; Martin, Shannan |title=What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs? |publisher=The Heritage Foundation |date=January 28, 2004 |url=http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm |access-date=2006-08-11 |journal= |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm |url-status=dead }}</ref> પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે પરિવાર નિયોજન અને જાતીય શિક્ષણનું સમર્થન કરે છે તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ સર્વેક્ષણોમાં જાતીય શિક્ષણમાં બ્રહ્મચાર્યનું પાલન કરવા પર જોર મુકતા નથી માત્ર સંભોગમાં મોડેથી જોડાવું તેવું સૂચવે છે. ૭૬% અમેરિકી માતા-પિતાઓ તેમના બાળકોને કોન્ડોમ ના ઉપયોગ સહિતનું સંપૂર્ણ જાતીય શિક્ષણ મળે એવી ઈચ્છા રાખે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs |publisher=Planned Parenthood of Northeast Ohio |date=2007-07-07 |url=http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |access-date=2009-07-26 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |url-status=dead }}</ref> === વંધત્વ ઈલાજ === <!-- [[Conception device]] links to anchor Infertility treatment --> વીર્ય કે ધાતુની ચકાસણી અને કૃત્રીમ વીર્ય સેચન (રોપણ) આદિ વંધત્વના ઈલાજનો એક ભાગ હોય છે. આ ઈલાજમાં વીર્યના નમૂના લેવાની જરૂર પડે છે. આ નમૂના પ્રાયઃ [[હસ્તમૈથુન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ સિવાય પણ કલેક્શન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતા અમુક ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમ વાપરતાં સંભોગ સમયે પણ નમૂનો એકત્રીત કરી શકય છે. કલેક્શન કોન્ડોમ સિલિકોન કે પોલીયુરેથીનમાંથી બનાવવામાં આવે છે કેમકે લેટેક્સ વીર્ય માટે નુકશાન કારક હોય છે. ઘણા લોકો હસ્તમૈથુન કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ પસંદ કરે છે અને અમુક ધર્મોમાં હસ્ત મૈથુન પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવાથી પણ કલેશન કોન્ડોમ પસંદ કરાય છે. એમ પણ જણાયું છે કે હસ્તમૈથુન દ્વારા મેળવેલા કોન્ડોમ કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ માં જમા થયેલા વીર્યમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા વધુ હોય છે, તેમની સક્રીયતા વધુ હોય છે, અને બળવાન શુક્રાણુનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. આ બધા કારણોને લીધે વીર્ય પરીક્ષણમાં તે વધુ ચોક્કસ પરિણામ આપે છે અને કૃત્રીમ ગર્ભાધાનની પદ્ધતિઓમાં પણ ગર્ભ ધારણની શક્યતાઓ વધારી દે છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Sofikitis NV, Miyagawa I |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=J. Androl. |volume=14 |issue=5 |pages=366–73 |year=1993 |pmid=8288490 |url=http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |access-date=2009-07-26 |format=PDF |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116040622/http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |url-status=dead }} :{{cite journal |author=Zavos PM |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertil. Steril. |volume=44 |issue=4 |pages=517–20 |year=1985 |month=October |pmid=4054324}}</ref> ચુસ્ત કેથોલીક ધર્મ જે ગર્ભનિરોધકોનો પ્રખર વિરોધી છે તેને માનનારા લોકો કલેક્શન કોન્ડોમમાં કાણા પાડીને વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરે છે. <ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}} વંધત્વના ઈલાજમાં , કલેક્શન કોન્ડોમનો ઉપયોગ સંભોગ દરમ્યાન ઉત્સર્જિત વીર્યના નમૂનાને લેવા માટૅ વપરાઅય છે. જેમાં સ્ત્રીના સાથી દ્વારા ઉત્સર્જીત વીર્ય લેવાય છે. વીર્ય દાતાઓ પણ હસ્ત મૈથુન દ્વારા કે સંભોગ દ્વારા કલેક્શન કોન્ડોમમાં જમા થયેલા વીર્યને ખાસ શીશીમાં નાખી સંગ્રહે શકે છે. આ રીતે દાતા દ્વારા મળેલા વીર્યને જરૂરીયાત મંદ સ્ત્રીને દાન કરી કૃત્રીમ વીર્ય સેચન કરાય છે. અને તે સ્ત્રીના સાથીના વીર્ય મળે તો ફર્ટીલીટી પ્રયોગશાળામાં વધુ પ્રક્રીયા કરવા મોકલાય છે. જોકે સ્થળાંતર દરમ્યાન લાગેલા સમયમાં વીર્યની ફળદ્રુપતા ઓછી કરે છે. જ્યારે વીર્ય વીર્ય બેંક કે ફર્ટીલીટી ક્લિનીકમાં મેઆળ્વાય છે ત્યારે કલેક્શન કોન્ડોમની જરૂર રહેતી નથી. અમુક સ્ત્રીઓમાં વીર્ય વિરોધી પ્રતિદ્રવ્યોનું પ્રમાણ અત્યંત વધુ હોય છે. આવા યુગલોને "કોન્ડોમ થેરેપી" ની સલાહ અપાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે સાથીના વીર્ય સાથેનો ઓછો સંપર્ક સ્ત્રીના શરીરમાં વીર્ય પ્રતિ રોધી દ્રવ્યના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે અને કોન્ડોમ થેરેપીનો ઉપયોગ બણ્ધ કરતાં તેના ગર્ભાધાનની શક્યતા વધી જાય છે. જોકે કોન્ડોમ થેરેપી પહેલાં ગર્ભાધાન પાછળના ગર્ભધાનમઅં એટલી સફળ પૂરવાર થઈ નથી. <!-- --><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |author=Franken D, Slabber C |title=Experimental findings with spermantibodies: condom therapy (a case report) | journal = Andrologia | volume = 11 | issue = 6 |pages=413–6 |year=1979 | pmid = 532982}}<br /> {{cite journal |author=Greentree L |title=Antisperm antibodies in infertility: the role of condom therapy | journal = Fertil Steril | volume = 37 | issue = 3 |pages=451–2 |year=1982 | pmid = 7060795}}<br /> {{cite journal |author=Kremer J, Jager S, Kuiken J |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies | journal = Int J Fertil | volume = 23 | issue = 4 |pages=270–6 |year=1978 | pmid = 33920}}</ref> === અન્ય ઉપયોગ === <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the use. --> કોન્ડોમ એ પાણીરોધી, લચકદાર, ટકાઉ અને મળી આવે તો પણ કોઈને શંકાનું કારણ ન બનતા હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિવિધલક્ષી પાત્ર કે થેલી તરીકે વપરાય છે. બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ દરમ્યાન કોન્ડોમના આવા વપરાશની શરૂઆત થઈ, જેમ કે: *લ્યુબ્રીકંટ કે ચીકણા દ્રવ્ય ધરાવતા કોન્ડોમને રાઈફલ બેરલ ને ધૂળ કણો આદિથી સૂરક્ષિત રાખવા માટે.<!-- --><ref name="dday">{{cite book |author=Ambrose, Stephen E |title=D-Day, June 6, 1944: the climactic battle of World War II |url=https://archive.org/details/ddayjune61944cli0000ambr_h9z2 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1994 |pages= |isbn=0-671-71359-0}}</ref> * ઓફીસ ઓફ સ્ટ્રેટેજીક સર્વિસેસએ આના અનેક વિધ ઉપાયો શોધ્યાં, જેમાં ઈંધણમાં ઉમેરાતા સાંદ્ર પદાર્થો સંગ્રહવા કે ગળા ગાંસો આપી મારી નાખવા વપરાતા તાર (ગેર્રોટ)ને સાચવવા, કે પોતે ફાટતી ફીલ્મ ડબ્બી , અને સુધારેલા સ્ફોટકો સંગ્રહવા માટે.<ref>OSS Product Catalog, 1944</ref> *નેવી સીલના લડવૈયાઓએ બે કોન્ડોમ ને નીઓપ્રીન સિમેંટ દ્વારા જોડી જલ સ્ફોટકો તૈયાર કર્યાં. — જેને કારણે "બમણી જળરોધી Dual સ્ફોટ પ્રણાલી ("WaterproofFiring Assemblies.") શબ્દ નો જન્મ થયો.<ref>Couch, D (2001). ''The Warrior Elite: The forging of SEAL Class 228''. ISBN 0-609-60710-3</ref> કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગો: * યોનિની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવા વપરાતા સળીયા પર આવરણ તરીકે.<ref>{{cite journal |author=Jimenez, R; Duff, P |title=Sheathing of the endovaginal ultrasound probe: is it adequate? |journal=Infect Dis Obstet Gynecol |volume=1 |issue=1 |pages=37–9 |year=1993 |pmid=18476204 |pmc=2364667 |doi=10.1155/S1064744993000092 |url=}}</ref> આવા સળીયાને કોન્ડોમ વળે આવરીત કરાતાં તે સળીયાને યોનિમાંથી વહેલા સ્ત્રવો કે લોહીથી ખરડાતા બચાવી શકાય છે અને તેની સફાઈ સરળ થઈ પડે છે. * અસ્તિત્વ માટેની કપરી પરીસ્થિતીમાં કોન્ડોમમાં પાણી સંગ્રહી શકાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |title=A broken photo probably of a condom carrying water |access-date=2011-12-04 |archive-date=2006-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118055609/http://www.photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |url-status=dead }}</ref> * કોકેન, હેરોઈન કે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સીમા પારે કે જેલની અંદર દાણચોરી માટે પણ કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. કોન્ડોમમાં આ વસ્તુઓ ભરી ગાંઠ વાળીને ગળે જવામાં આવે છે કે તેને ગુદામાં ઠોંસી દેવાય છે. આ વિધીઓ ઘણી ભયંકર અને જાનલેવા પણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોન્ડોમ ફાટી જાયતો આ નશીલા પદાર્થ સીધા રક્તમાં શોષાઈ જઈ અણધારી તકલીફો આપી શકે છે. <ref>"<cite>A 41-year-old man has been remanded in custody after being stopped on Saturday by customs officials at the Norwegian border at Svinesund. He had a kilo of cocaine in his stomach.</cite>" [http://www.thelocal.se/article.php?ID=2671&date=20051212 Smuggler hospitalized as cocaine condom bursts]</ref> * સોવિયેત યુનિયનના ગુલાગમાં કોન્ડોમમાં દારૂ ભરીને કેદીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો. જ્યારે કોઈ કેદી બહાર કામ કરવા જતો ત્યારે ત્ કોન્ડોઅ ગળી જતો. જેના છેડે એક પાતળી રબ્બરની નળે એ જોડેલી હોતી. આ નળીનો એક છેડો દાંત વડે દાબી રખાતો. દાણચોર આ સિરિંજ મારફતે આ નળી અને કોન્ડોમમાં ત્રણ લિટર જેટલો દારુ ભરતો. આવો દારુ ભરેલા કોન્ડોમ શરીરમાં ભરી કેદી કારાવાસમાં લઈ જતો. ત્યાં તેને ઉલટો લટકવી મોંની નળી મારફતે તે દારુ કઢાવતાં. ૩ લિટર વોડકામાં પાણી ઉમેરી સાત લિટર સામાન્ય વોડકા બનાવવામાં આવતી. કોન્ડોમ ફાટતાં કેદી માટે જીવનું જોખમ હતું પણ તેને કારાવાસમાં એટલી સારી રકમ મળતી કે કેદીઓ જીવ જોખમમાં નાખવા તૈયાર થતાં. <ref>{{cite book |author=Applebaum, Anne |title=Gulag : A History |url=https://archive.org/details/gulaghistory0000appl |publisher=Anchor |location=Garden City, N.Y. |year=2004 |page=482 |isbn=1-4000-3409-4}}</ref> * ડગ્લસ એડમ્સ નામના શોધકરતઅ એ પોતાઅના પુસ્તક લાસ્ટ ચાન્સ ટુ સી માં એવું લખ્યું છે કે માઈક્રો ફોનને કોન્ડોમમાં નાખી તેઓ પાણીની અંદર જઈ નોંધ કાર્ય કરતાં. જ્યારે પાણી રોધી માઈક્રોફોન ન મળે ત્યારે બીબીસી પ્રાયઃ કોન્ડોમમાં માઈક્રોફોન ભરીને કાર્ય ચલાવતી. <ref name="adams">{{cite book |author=Carwardine, Mark; Adams, Douglas |title=Last chance to see |publisher=Harmony Books |location=New York |year=1991 |pages= |isbn=0-517-58215-5}}</ref> * માટીની તપાસની દરમ્યાન માટીને સૂકી રાખવા એંજીનીયરો કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરતાં. <ref>{{cite news |last=Kestenbaum |first=David |title=A Failed Levee in New Orleans: Part Two |publisher=National Public Radio |date=May 19, 2006 |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5418811 |access-date=2006-09-09}}</ref> * કોન પેનીટ્રેશન ટેસ્ટમાં એંજીનીયરો ખોદનાર સ્ટીલ પ્રોબમાં સંવેદકોને કોન્ડોમમામ્ ભરીને મુકતાં જેથી તેને નુકશાન ન થાય. <ref>personal experience of L. Gow working on [[Chek Lap Kok]] airport platform/reclamation project 1992–94.</ref> * હોસ્પીટલેની બહાર ચેસ્ટ ડીકંપ્ર્શન કરવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ એક માર્ગી વાલ્વ બનાવવા થાય છે.<ref>{{cite web |title=Decompression of a Tension Pneumothorax |publisher=Academy of medicine |url=http://www.academyofmedicine.org/webpages1/ems/paramedicprotocol.pdf |access-date=2006-12-27|format=PDF}}</ref> == વિવાદ અને નિંદા == કોન્ડોમના ફાયદાઓ વિષે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલ ફાયદા છતાંપણ નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં તેની ટિકા થતી રહી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને છેલ્લા દાયકામાં થયેલાં સંશોધનને વધી ગઈ. ===સંભોગની અવસ્થા દરમ્યાન નિંદા=== કોન્ડોમનો વિરોધ માટ્ર તેના વિરોધકો જ નહીં સ્વયં કોન્ડોમ વાપરનાર લોકો પણ કરતાં હોય છે. તેમાંની અમુક મુખ્ય ટીકાઓ આપ્રમાને ની છે: * "કોન્ડોમ ઘનં વજનદાર હોય છે", એટલેકે કોન્ડોમનું કાપડ ઘણે હદે લિંગને અને યોનિ બંનેને મળતી સ્પર્શ સંવેદનાને ઘણે હદે ઓછી કરી નાખે છે કેમકે તેમાં કાપડનો અવરોધ હોય છે. આ સમસ્યાનું નિકારણ લાવવાઅ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો પાતળા અને અત્યંત પાતળા કાપડ ધરાવતાં કોન્ડોમ નિર્માણ કરે છે. અત્યંત પાતળું કાપડ હોવા છતાં પણ અમુક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો ફરિયાદ કરે છે તેનાથી મુક્ત સંભોઅ જેવો આનંદ નથી મળતો. * અમુક મણસો કોન્ડોમ વાપરતાં ખરેખર સ્તંભન જાળવી નથી શકતાં. અમુક લોકો એવી શિખામણ આપે છે કે કોન્ડોમ પહેરતી વખતે હસ્ત મૈથુન કે અન્ય વિકલ્પ લી આવા લોકોએ સ્તંભન જાળવી રાખવું જોઈએ. જોકે અમુક માણસો તો પન ફરિયાદ કરે છે ક્ તેઓ કોન્ડૉમ સાથે કઈમ્ પન કરે તેમ છતાં સ્તંભન જાળવી શકતાં નથી. * અમુક માણસો કોન્ડોમ પહેરી સ્તંભન જાળવી શકે છે પણ સ્ખલન પામી શતાં નથી. આમ કરતાં કોન્ડોમનો વીર્યને યોનિમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો જે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે તે જ નાશ પામે છે. આનાથી વિપરીત રતિક્ષણ સુધી લિંગને ઉત્તેજીત કરીને સ્ખલનનઐ ઘડી પહેલાં જ કોન્ડોમ પહેરવું એ પ્રાયોગિક રીતે શક્ય નથી === ધાર્મિક === રોમન કેતોલિક ચર્ચ (સંપ્રદાય) લગ્ન બહારના સર્વ જાતીય કર્મોની નિંદા કરે છે. આ સાથે એવા જતીય સંભોગ કે જેમાં જાણે કરીને ગર્ભાધાનને રોકવાના પ્રયાસ કરવામં આવ્યાં હોય (નસબંદી આદિ) કે બાહ્ય અવરોધ વપરાયા (દા.ત કોન્ડોમ વાપરીને) હોય તેવા દરેક સંભોગને તેઓ વર્જ્ય ગણે છે. <ref>{{cite web|title=Humanæ Vitæ |author=[[Pope Paul VI]] |date=1968-07-25 |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |access-date=2009-07-23}}</ref> જાતીય રોગના સંક્રમણને રોકવા માટે વપરાયેલા કોન્ડોમ પ્રત્યે કેથોલિક સંઘને કોઈ છોછ જણાતી નથી, જોકે આ મુદ્દો અત્યારે કેથોલિક સંપ્રદાય ના વડેરાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે. બેલ્જીયન કાર્ડિનલ ચર્ચ જેવા અમુક સંપ્રદાયો મને છે કે એઈડ્સ જેવા રોગને પ્રસરતો રોકવા માટે કોન્ડોમના ઉપયોગને ટેકો આપવો જોઈએ.<ref>{{cite news |last1=Hooper |first1=John |last2=Osborn |first2=Andrew |title=Cardinal backs use of condoms |work=The Guardian |date=2004-01-13 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/13/religion.catholicism |access-date=2009-08-26 | location=London}}</ref> જોકે, વેટિકનના સત્તાવાર મત સહિત બહુમત એવો છે કે— કોન્ડોમને કારણે અમર્યાદિત કામભોગ વૃત્તિને પોષણ મળે છે જેને કારણ્ ગુપ્ત રોગ સંક્રમણમાં વધારો થાય છે.<!-- --><ref name="catholicafrica">{{cite journal |last=Alsan |first=Marcella |title=The Church & AIDS in Africa: Condoms & the Culture of Life |journal=Commonweal: a Review of Religion, Politics, and Culture |volume=133 |issue=8 |month=April |year=2006 |url=http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |access-date=2006-11-28 |archive-date=2006-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821143901/http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="vatican">{{cite web | last = Trujillo | first = Alfonso Cardinal López | title = Family Values Versus Safe Sex | publisher = Pontifical Council for the Family | date = 2003-12-01 | url = http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/family/documents/rc_pc_family_doc_20031201_family-values-safe-sex-trujillo_en.html#Pregnancy | access-date = 2009-07-18}}</ref> This view was most recently reiterated in 2009 by [[Pope Benedict XVI]].<ref>{{cite news | title = Condoms 'not the answer to AIDS': Pope | work = World News Australia | publisher = SBS | date = 2009-03-17 | url = http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-'not-the-answer-to-AIDS':-Pope | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2013-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618074844/http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-%27not-the-answer-to-AIDS%27%3A-Pope | url-status = dead }}</ref> રોમન કેથોલિક એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સંગઠન છે. <ref>{{cite web |title=Major Branches of Religions |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |publisher=adherents.com |access-date=2006-09-14 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> આ ચર્ચ દ્વારા આફીકન દેશોમાં ફેલાયેલા એઈડ્સના ફેલાવાને રોકવાના કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Karanja |first=David |title=Catholics fighting AIDS |journal=Catholic Insight |month=March |year=2005 |url=http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |access-date=2007-12-23 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104093716/http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |url-status=dead }}</ref> પણ આ કાર્યક્રમોમાં તેમનો કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યેનો વિરોધ એક મોટા વિવાદનો વિષય રહ્યો છે.<!-- --><ref>{{cite news |last=Barillari |first=Joseph |title=Condoms and the church: a well-intentioned but deadly myth |work=Daily Princetonian |date=October 21, 2003 |url=http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |access-date=2007-12-23 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418153048/http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં અપાયેલ મુલાકાતમાં પ્રથમ વખત તેમણે જાતીય રોગના સંક્રમણ રોકવા પર ચર્ચા કરી હતી. અમુક જૂજ વ્યક્તિઓમામ્ કોન્ડોમના વપરાશને યોગ્ય ગણી શકાય જ્યારે વાત એચાઅઈવી જેવા સંક્રમણેને અટકાવવાની હોય.<ref>{{Cite news |author=Jonathan Wynne-Jones |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |title=The Pope drops Catholic ban on condoms in historic shift |publisher=The Tepegraph |date=20 November 2010 |access-date=20 November 2010 |location=London |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013026/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |url-status=dead }}</ref> ===વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ=== સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કર્તાઓએ કોન્ડોમની બનાવટમાં વપરાતા પદાર્થો જેમકે ટેલ્ક અને નાઈટ્રોસેમાઈન ના ઉપયોગ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. કોન્ડોમના લેટેક્સના વળણો ચીટકી ન જાય તેમાટે તેના પર સુક્કા પાઉડરનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. પહેલાના વખતમાં તેલ્કમ પાઉડર વપરાતો પણ આજકાલ મકાઈની સ્ટાર્ચ નો પાઊડર વપરાય છે. <!-- --><ref name="fhi4">{{cite journal |last=Gilmore | first =Caroline E |title=Chapter 4: Recent Advances in the Research, Development and Manufacture of Latex Rubber Condoms | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/recentadvances.htm |access-date=2007-04-08 |year=1998 }}</ref> જો ટેલ્ક પેટના પોલાણમાં પ્રવેશેતો ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે (યોનિ માર્ગે). કોર્ન સ્ટાર્ચને તેના મુકાબલે સલામત માનવામં આવે છે જોકે અમુક સંશોધન કર્તાઓએ તેના વપરાશ અપ્ર પણ પ્રશ્નો ઊભા કર્યાં છે. <ref name="fhi4" /><ref>{{cite journal |author=Wright, H; Wheeler, J; Woods, J; Hesford, J; Taylor, P; Edlich, R |title=Potential toxicity of retrograde uterine passage of particulate matter |journal=J Long Term Eff Med Implants |volume=6 |issue=3–4 |pages=199–206 |year=1996 |pmid=10167361}}</ref> [[File:Used condom.jpg|thumb| રસ્તા પર પડેલો વપરાયેલો કોન્ડોમ]] નાઈટ્રોસેમાઈન એ માણસોમાટે એક કેન્સરકારક પદાર્થ છે,<!-- --><ref>{{cite journal |author=Jakszyn, P; Gonzalez, C |title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: a systematic review of the epidemiological evidence |journal=World J Gastroenterol |volume=12 |issue=27 |pages=4296–303 |year=2006 |pmid=16865769 |url=http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224721/http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |url-status=dead }}</ref>આ પદાર્થ લેટેક્સની તણાઈ શકવાની ક્ષમતાને વધારવા માટે વપરાય છે.<!-- --><ref name="dw">{{cite news |last=DW staff |title=German Study Says Condoms Contain Cancer-causing Chemical |publisher=Deutsche Welle |date=2004-05-29 |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1220847,00.html |access-date=2007-04-08 }}</ref> ૨૦૦૧માં એક સંશોધનમઅં એવું તારણ નીકળ્યું હતું કે કોન્ડોમના ઉપયોગની અપેક્ષાએ મણસોને ખોરાક અને તંબાકુ ધરાવત પદાર્થો થકી નાઈટ્રોસેમાઈનના જોખમનો ૧૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ ગણો વધુ સામનો કરવો પડે છે તથા કોન્ડોમના વપરાશ થકી કેન્સર થવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Proksch, E |title=Toxicological evaluation of nitrosamines in condoms | doi = 10.1078/1438-4639-00087|journal=Int J Hyg Environ Health |volume=204 |issue=2–3 |pages=103–10 |year=2001 |pmid=11759152}}</ref> જોકે ૨૦૦૪ના જર્મનીમાં થયેલા અભ્યાસ પરથી જણાઈ આવ્યું છે કે ચકાસાયેલી ૩૨ બ્રાંડ માંથી ૨૯માં નાઈટ્રોસેમાઈનના અંશ મળી આવ્યાં હતં અને આવા કોન્ડોમ વાપરવથી ખોરાકની દ્વારા નઈટ્રોસેમાઈનની અસરનું જોખમ ૧.૫ થી ૩ ગણું વધી જાય છે. <ref name="dw" /><ref>{{cite journal |author=Altkofer, W; Braune, S; Ellendt, K; Kettl-Grömminger, M; Steiner, G |title=Migration of nitrosamines from rubber products—are balloons and condoms harmful to the human health? |journal=Mol Nutr Food Res |volume=49 |issue=3 |pages=235–8 |year=2005 |pmid=15672455 | doi = 10.1002/mnfr.200400050}}</ref> આ સિવાય એક વખનો ઉપયોગ કરી ફેંકી દેવાતા કોન્ડોમના મોટા પ્રમાણમાં વપરાશથી પર્યાવરણ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. જોઆ કોન્ડોમને સંપૂર્ણ રીતે બાળીને કે અન્ય રીતે નષ્ટ કરવામાં ન આવે તો કચરા સ્વરૂપે આ વપરાયેલ કોન્ડોમ વન્ય જીવન ના પર્યાવરણ સુધી પહોંચી જવાની શક્યતા રહેલી છે. પોલીયુરીથેનના કોન્ડોમ પ્લાસ્ટીકનો એક પ્રકાર હોવાથી તેનું જૈવિક વિધટન થતું નથી અને લેટેક્સનું અપઘટન થતા ઘણો લાંબો સમય લાગે છે. એવર્ટ નામની સંસ્થા કોન્ડોમને ફ્લશ કરવાને બદલે કચરાના ડબ્બામાં ફેંકવાની સલાહ આપે છે. કોન્ડોમને ફ્લશ કરતાં તે પાઈપ આદિમાં ભરાઈને વહેણ રોકી દે છે. <ref name="AliceDisposal">{{cite web |title=Environmentally-friendly condom disposal |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=December 20, 2002 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020050953/http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.avert.org/condom.htm |title=Using Condoms, Condom Types & Condom Sizes |publisher=AVERT |access-date=2009-03-26 |archive-date=2009-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621222629/http://www.avert.org/condom.htm |url-status=dead }}</ref> પ્લાસ્ટીક કે ફોઈલ્ના કાગળો કે જેમાં કોન્ડૉમને વેચવામાં આવે છે તે પણ જૈવિક વિઘટન શીલ નથી હોતાં. જોકે કોન્ડોમ દ્વારા થતાં ફાયદાઓની સરખમણીમાં તેમના દ્વારા રોકાતી જમીન ભરણીની જગ્યા ખૂબ નજીવી હોઈ તેને અવગણી શકાય છે. <ref name="AliceDisposal" /> કોન્ડોમ કે તેના પડીકાને જાહેર બગીચા આદિ સ્થળોએ ફેંકી દેતા કચરાની સમસ્યા આજે દરેક સ્થળે પ્રવર્તમાન છે. <ref name="power">{{cite web |last=Power |first=Robert |title=The black plastic bag of qualitative research | work = BMJ.com |url=http://www.bmj.com/cgi/eletters/318/7175/48#1918 |access-date=2007-12-02}}</ref> જૈવિક વિઘટનશીલ લેટેક્સના કોન્ડોમને જો અયોગ્ય રીતે નિષ્કાસીત કરવામાં આવે આવે તો તે પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.<ref name="AliceDisposal" />. સમુદ્રી સંવર્ધન અનુસાર, કોન્ડોમ, અન્ય પ્રકારના કચરાઓની સાથે મળી તે કોરલ રીફ (વાદળી)ને ઢાંકી દે છે અને અને દરિયાઈ ઘાસ અને સમુદ્ર પટના અન્ય સજીવોને અન્યને ગૂંગળાવી દે છે. પ્રાણીઓ આને પોતનો આહાર સમજીને આરોગી જવાનો ભય યુનાયટેડ સ્ટેટ્સની પર્યાવરણ સંસ્થાએ વ્યક્ત કર્યો છે. <ref>{{cite journal |last1=Hightower |first1=Eve |last2=Hall |first2=Phoebe |title=Clean sex, wasteful computers and dangerous mascara – Ask E |journal=E – the environmental magazine |date=March–April 2003 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227050429/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |url-status=dead }}</ref> ===સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફો=== પેટેર્નલ ટોલેરન્સ પ્રણાલીમાં હસ્તક્ષેપ કરી કોન્ડોમ ગર્ભાધાનમાં પ્રી-ઈક્લેમ્પ્સીઆ અને ગર્ભપાત જેવી તકલીફો સર્જી શકે છે. <ref name="NewScientist"/> લેટેક્સ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકોમાં કોન્ડોમ ત્વચા સંબંધી તકલીફો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. લેટેક્સ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદન શીલ લોકોમાં કોન્ડોમ જીવન માટૅ જોખમી પણ હોઈ શકે છે. લેટેક્સ કોન્ડોમનો વારંવાર થતો ઉપયોગ પણ અમુક માણસોને તેના પ્રત્યે સંવેદન શીલ બનાવે છે. == કોન્ડોમ વપરાશ સામેના સાંસ્કૃતિક અવરોધ == ૧૯૬૦માં જ્યારે સૌ પ્રથમ વખત ગર્ભનિરોધમાટે મોં વાટે લેવાતી ગોળીઓ બજારમાં આવી ત્યારથે પશ્ચિમ વિશ્વમાં કોન્ડોમના વપરાશમાં ગટાડો થયો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} જાપનમાં ૧૯૯૯ સુધી મોંવાટે લેવાતા ગર્ભ નીરોધકોને મંજૂરી મળી નહતી. ત્યાર બાદ પણ અન્ય ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ અહીં તેની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત હતી.<!-- --><ref name="cbs">{{cite news |author=Hayashi, Aiko |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |title=Japanese Women Shun The Pill |publisher=CBS News |date=2004-08-20 |access-date=2006-06-12 |archive-date=2006-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074107/http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |url-status=dead }}</ref> કદાચ આ જ કારણે જાપનમાં ગર્ભનીરોધ કરીકે કોન્ડોમનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે. ૨૦૦૮માં , ૮૦% ગર્ભનીરોધ કોન્ડોમ દ્વારા થતો હતો. <ref name="factsheet"/> લિંગભેદ અનુસાર સામાજિક કાર્યો, ગર્ભનીરોધન અને સંભોગ પ્રત્યે આ અભિગમો જુદા જુદા સમાજમાં હોય છે. અમુક સમજમાં અત્યંત ચુસ્તતા તો અમુક સમજમાં અત્યંત સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. અમુક સમાજો કે સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તેમાં કોન્ડોમને અનૈતિક અને દાનવી સાધન માનવામાં આવે છે અને તેને અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવે છે. આવા કારકો તે સમાજ -સંસ્કૃતિમાં કોન્ડોમના વપરાશના પ્રમાણ પર સીધી અસર અક્રે છે. અવિકસીત અને અલ્પ શિક્ષીત સ્થળોએ ગુપ્ત રોગના ફેલાવા વિષે અને ગર્ભ નીરોધ પ્રવર્તતી ગેરસમજોને કારણે કોન્ડોમના વપરાસહ પર અસર પડે છે. અમુક સમજમાં સામાજીક સ્તરને કારણે અમુક સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પુરુષ સાથી કોન્ડોમ વાપરે તેવી માંગણી કરવી પણ અયોગ્ય લાગતી હોય છે. દા.ત. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયેલા લેટિન લોકોને કોન્ડોમ વાપરવા સામે સાંસ્કૃતિક બંધનો નડે છે. લેટિન સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાને કારણે કોન્ડોમ વાપરવાનો વિષય કઢતાં પણ સ્ત્રીઓ ગભરાય છે એમ જર્નલ ઓફ સેક્સ હેલ્થ રિસર્ચમાં જણાવાયું છે. સ્ત્રીઓએ જણાવ્યું હતું કે લેટિન સંસ્કૃતિ પર જનરલ મેચિશ્મોનો પ્રભાવ હોવાથી જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના પુરુષ સાથીઓને કોન્ડોમ વાપરવા જણાવતી ત્યારે પુરુષો ગુસ્સે થતાં કે હિંસક બનતાં. <ref>{{cite journal |last=Gomez |first=Cynthia A |year=1996 |title=Gender, Culture, and Power: Barriers to HIV-Prevention Strategies for Women |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1996_33_4/page/355 |journal=The Journal of Sex Research |volume=33 |issue=4 |pages=355–362 |author2=Marín |doi=10.1080/00224499609551853 |jstor=3813287}}</ref> આવો જ પ્રતિભાવ અમેરિકન શ્યાવર્ણી મહિલાઓએ પણ આપ્યો. કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપતાં જ તેમના પુરુષ સાથીઓ હિંસા પર ઉતારુ થઈ જતાં. <ref>{{cite journal |last1=Kalichman |first1=SC |last2=Williams |first2=EA |last3=Cherry |first3=C |last4=Belcher |first4=L |last5=Nachimson |first5=D |date=April 1998 |title=Sexual coercion, domestic violence, and negotiating condom use among low-income African American women |journal=Journal of Women's Health |volume=7 |issue=3 |pages=371–378 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4306315 |doi=10.1089/jwh.1998.7.371 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રેન્ડ કોર્પોરેશન અને ઓરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સીટીએ કર્લા એક ટેલિફોન સર્વે માં જણાયું કે અમેરિકાના શ્યામ વર્ણી પુરુષોમાં એઈડ્સ પ્રસારનું ષડયંત્ર અને કોન્ડોમના વપરાશ વચ્ચે સંબંધ હતો. સર્વેક્ષણ કરાયેલા જે નર સમૂહમાં એઈડ્સના કાવતરાની વાત ફેલાઈ હતી તેમનામાં કોન્ડોમ વપરાશનો દર ઘટી ગયો હતો. જો કે સ્ત્રીઓ દ્વારા કોન્ડોમનો વપરાશ ઘટ્યો નહતો.<ref>{{cite web|url=http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|title=AIDS Conspiracy Theory Belief Linked to Less Condom Use|last=Dotinga|first=Randy|publisher=SexualHealth.com|access-date=2009-03-26|archive-date=2010-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702133205/http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|url-status=dead}}</ref> આફ્રીકા ખંડમાં અમુક મુસ્લીમ <ref name="northeast kenya"/> અને ખ્રીસ્તી પાદરીઓ દ્વારા કરાતાં કોન્ડૉમ વિરોધી પ્રચારને કારણે કોન્ડોમ વપરાશ ના પ્રસારમાં અડચણો આવે છે. <ref name="catholicafrica"/> મસાઈ જતિના લોકોમાં વીર્યને પ્રજનનથી પણ વધારે સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ મળે છે તેને કારણે કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા વીર્યને વ્યર્થ જવાઅ દેવા પર સામજિક બંધન છે. આ સમાજમં વીર્યને સ્ત્રીઓમાટેનું અમૃત ગણવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સ્ત્રીઓનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે એમ માનવામાં આવે છે. મસાઈ સ્ત્રીઓ માને છે કે એક વખત ગર્ભ ધારણ પછી તેમણે વારંવાર સંભોગ કરવો જોઈએ જેથી વધારાનું વીર્ય તેમના બાળકના વિકાસમાં મદદ કરતું રહે. અમુક મસાઈ લોકો એમ પણ માને છે કે વધુ પડતા કોન્ડોમ વાપરવાથેએ [[નપુંસકતા]] આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Coast |first=Ernestina |year=2007 |title=Wasting semen: context and condom use among the Maasai |journal=Culture, health, and sexuality |url=http://eprints.lse.ac.uk/2502/1/Wasting_semen-context_and_condom_use_among_the_Maasai(LSERO).pdf |access-date=2009-07-26}}</ref> આફ્રીકાની અમુક સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમ એ દેહ વિક્રય કરનાર મહિલાઓ માટે હોય છે અને સમાજની સન્નારીઓએ તેમને ન વાપરવા જોઈએ. <ref name="northeast kenya">{{cite web|url=http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|title=Muslim opposition to condoms limits distribution|date=Sept. 17, 2007|publisher=PlusNews|access-date=2009-03-26|archive-date=2007-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003165407/http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|url-status=dead}}</ref> અમુક ધર્મગુરુઓ એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે કોન્ડોમને ખાસ એચ. આઈ. વી. લગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/pius-kamau/islam-condoms-and-aids_b_120418.html |title=Islam, Condoms and AIDS |last=Kamau |first=Pius |date=August 24, 2008 |publisher=The Huffington Post |access-date=2009-03-26}}</ref> == પ્રમુખ ઉત્પાદકો == એક વિવેચકે એવું જણાવ્યું છે કે કોન્ડોમ બજારનું કદ જોઈ મગજ ચકરાવો મારી જાય છે. ઘંણાં બધા નાના ઉત્પાદકો, બિનધંધાદારી સંગઠનો અને સરકાર દ્વારા ચાલનરાઅ ઉદ્યમો સમગ્ર વિશ્વમાં ફ્લાયેલા છે. <ref name="collier"/>{{Rp|322,328}} કોન્ડોમ બજારમાં અમુક ઘણાં મોટા ખેલાડીઓ છે, તેમાં ધંધાદારી અને ધર્માદા સંગઠનો પણ છે. મોટા ઉત્પાદકોના મૂળ આ ધંધામાં ૧૯મી સદીથી જોડાયેલા છે. ડ્યુરેક્સ * જ્યુલિયસ સ્કીંડ, ઈન્ક. ની સ્થાપના ૧૮૨૨ માં થઈ હતી તેઓ શૈક અને રામ્સેસ બ્રાંડના કોન્ડોમ બનાવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|154-6}} ધ લંડન રબ્બર કંપની એ ૧૯૩૨માં ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ કોન્ડોમ નું ઉત્પાદન શરુ કર્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|199,201,218}} આ બંને કંપની ઓ હવે એસ.એસ.એલ ઈંટરનેશનલ (સેટન સ્કોલ લિમિટેડ)નો ભાગ છે..<ref name="collier"/>{{Rp|327}} *૧૯મી સદીમાં મેર્લે યંગ્સએ અમેરિકામાં ટ્રોજન બ્રાંડના કોન્ડોમ નો ઉદ્યોગ શરુ કર્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|191}} અત્યારે તેઓ ચર્ચ એન્ડ ડ્વાઈટનો ભાગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|323-4}} *૧૮૯૦માં ડનલોપ રબ્બરે કોન્ડોમ બનાવવાના શરુ કર્યાં. ૧૯૦૫માં ડનલોપે તેમનું કોન્ડોમ બનાવવાનું યંત્ર તેમના એરીક એસ્નેલ નામના એક કામદારને વેંચી દીધું. તેમને એસનેલ રબ્બરની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૯મામ્ અએસનેલ ફરીથી ડનલોપને વેંચી દેવાઈ. .<ref name="collier"/>{{Rp|327}} ૧૯૮૭માં બ્રિટેશ વ્યવસાયી રીચાર્ડ બેન્સને એસનેલને એચ આઈ વી અને એઈડ્સ વિરોધી ઝુંબેસમાં સહાય કરવાની વાત કરી. એસનેલએ ઓછા નફાથી કે નફા વગર મેટ નામના કોન્ડોમ બનાવવાની હા પાડી જે થી કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર થાય. બ્રેન્સને મેટ્સ બ્રાંડ એન્સેલને વેંચી દીધી અને તેની રોયલ્ટી વર્જીન યુનાઈટ નામની સંસ્થાને લખી આપી. <ref name="collier"/>{{Rp|309,311}}<ref> વર્જેન જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનું નામ ૨૦૦૪માં બદલાયું. </ref> મેટ્સ બ્રાંડ સાથે આજકાલે તેઓ અમેરિકાની બજાર માટે લાઈફષ્તાઈલ નામે કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref name="collier"/>{{Rp|333}} * ૧૯૩૪માં જાપાનમાં કોકુસિયા રબ્બર નામે કંપની શરૂ કરવામાં આવી. આજે તે ઓકામોટો રબ્બર મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની તરીકે ઓળખાય છે. <ref name="collier"/>{{Rp|257}} *૧૯૭૦માં તીમ બ્લેક અને ફીલીપ હાર્વીએ પોપ્યુલેશન પ્લાનીંગ એસોસીયેટ્સ નામનું જૂથ શરુ કર્યું આજ કાલે તેને આદમ એન્ડ ઈવ્સ ના નામે ઓળખાય છે. આ સંસ્થાઅ ટપાલ મારફતે કોન્ડોમ પહોંચાડતી અને તેમણૅ પોતાના કોન્ડોમનો અમેરિકી કોલેજના છાત્રોમાં પ્રચાર કર્યો. આ કંપની તેના નફાનો ઉપયોગ પોપ્યુલેશન સર્વિસેસ ઈંટરનેશનલ નામની સંસ્થા ચલાવતા,<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} ત્યાર બાદ તેમણે એક અન્ય બિનધંધાદારી સંસ્થા ખોલી ડી.કે.ટી. ઈંટરનેશનલ, આ સંસ્થા દર વર્ષે વિકાસશીલ દેશોમાં કરોડો કોન્ડોમ સસ્તા ભાવે વેચે છે .<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} == સંશોધન == {{see also|Male contraceptive}} લેટેક્સના સ્પ્રે-ઓન કોન્ડોમ પર અમુક તૈલી પદાર્થનો લેપ કરાય છે જેથી તે વાપરવામાં અને ગુપ્ત રોગોના પ્રસારને અટકાવવામાં વધુ અસરકારક રહે. ૨૦૦૯ સુધી આવા કોન્ડોમને બજર સુધી ન પહોંચાડી શકાતાં કેમકે તેના સુકાવવાનો સમય બેકે ત્રણ મિનિટથી વધુ ઘટાડી શકાયો ન હતો.<ref name="time">{{cite news | last = Lefevre | first = Callie | title = Spray-On Condoms: Still a Hard Sell | work = TIME Magazine | date = 2008-08-13 | url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523103504/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | url-status = dead }}</ref><ref name="spraytv">{{cite web |url=http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Schweizer Fernsehen News |date=November 29, 2006 |format=streaming video [Real format] |archive-date=2006-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206171909/http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |url-status=dead }}</ref><ref name="spray">{{cite web |url=http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php? |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Institut für Kondom-Beratung |year=2006 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211204724/http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php |url-status=dead }}</ref> ક્યુબેક , કેનેડાના લવાલ વિશ્વ વિદ્યાલયએ એક અદ્રશ્ય કોન્ડોમ શોધ્યા છે, જે એક જેલ સ્વરૂપે હોય છે અને યોનિ કે ગુદામાં ઘૂસાડતા વધુ તાપમાન મળવાથી તે જેલ સુકાઈને કડક થઈ જાય છે. પર્યોગ શાળાન પરીક્ષણોમાં જણાયું છે કેતે અસરકારક રીતે એચ.આઈ.વી. અને માનવ હર્પીસના વિષાણુને સફળતા પૂર્વક રોકી શકે છે. અમુક કલકો પછી આ સુકાયેલો લેપ આપોઆપ પેગળી જાય છે. ૨૦૦૫ સુધી આ કોન્ડોમ પર ચિકિત્સા પ્રયોગો ચાલુ હતાં, પણ હજી સુધી તેના વપરાશને માન્યતા નથી મળી.<!-- --><ref>{{cite web |title=Safety, Tolerance and Acceptability Trial of the Invisible Condom in Healthy Women |work=ClinicalTrials.gov |publisher=U.S. National Institutes of Health |month=August | year=2005 |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct/gui/show/NCT00136643?order=6 |access-date=2006-08-14 }}</ref> ૨૦૦૫માં એક ઈલેક્ટ્રોજેનેટિક સંયોજન સાથે પ્રક્રીયા કરાયેલ કોન્ડોમનો પણ વિકાસ થયો. દવા લગાડાયેલા આવા કોન્ડોમ વપરાશ કરનારને તેના સ્તંભનને જાળવી રાખવામાં અને કોન્ડોમને સરકી જતો અટકાવવામાં સહાય કરે છે. જો માન્યતા મળશે તો આવા કોન્ડૉમ ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવશે. ૨૦૦૭ સુધી આ કોન્ડોમ પ્રાયોગિક ધોરણે ચકાસણી હેઠળ હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|345}} ૨૦૦૯માં એન્સેલ હેલથ કેરે દ્વારા X2 નામના કોન્ડૉમ બહાર પાડવામાં આવ્યાં આ કોન્ડોમ પર એમિનો એસિડ-૧ આર્જીનાઈન નો લેપ લગાડેલો હતો જેને એક્સાઅઈટ જેલ નામ અપાયું. આ જેલ સ્તંભન શક્તિ મજબૂત બનાવવામાં સહય કરશે એમ મનાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.lifestyles.com/condoms.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109010100/http://www.lifestyles.com/condoms.php |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book | first=શીર્લી | last=ગ્રીન | year=1972 | title=ધ ક્યુરીયસ હીસ્ટરી ઓફ કોનૃઆસેપ્શન | publisher=સેંટ માર્ટિનસ પ્રેસ | location=ન્યૂ યોર્ક }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikibooks|Sexual Health|Barrier Birth Control and Spermicide}} {{Commons category|Condoms}} * [http://www.cdc.gov/nchstp/od/condoms.pdf મેલ લેટેક્સ કોન્ડોમ એન્ડ સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટેડ ડીસીસ] – યુએસ સેંટર ઓફ ડીસીસ કન્ટ્રોલ. * [http://www.videojug.com/film/how-to-put-on-a-condom-2 કોન્ડોમ કેમ પહેરવું] – વિડિયો જગ દ્વારા [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] 059746zmj0qeaivpdg1ulrav888wihr 0 36210 905449 896266 2026-09-22T01:46:31Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905449 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title= ચંપારણ સત્યાગ્રહ | image= Dr Rajendra Pd. DR.Anugrah Narayan Sinha.jpg | caption= [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]] અને અનુરાગ નારાયણ સિંહા (બેઠેલા; ડાબેથી જમણે), સ્થાનિક વકીલો રામનવમી પ્રસાદ અને શંભુશરણ મિશ્રા(ઊભેલા; ડાબેથી જમણે) ચંપારણ સત્યાગ્રહ દરમિયાન | date = ૧૯ એપ્રિલ ૧૯૧૬ | location = ચંપારણ, [[બિહાર]], ભારત | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | organisers = [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજી]], વ્રજકિશોર પ્રસાદ, [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]], અનુરાગ નારાયણ સિંહા, રામનવમી પ્રસાદ, મઝરૂહ–ઉલ–હક તથા [[જે.બી.કૃપલાની|જે.બી.કૃપલાણી]] }} '''ચંપારણ સત્યાગ્રહ''' (૧૯૧૭) એ [[મહાત્મા ગાંધી]]થી પ્રેરીત પહેલું સત્યાગ્રહ આંદોલન અને [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]]નો એક મોટો વિદ્રોહ હતો. આ એક ખેડૂત વિદ્રોહ હતો જે બિહારના ચંપારણ જિલ્લામાં થયો હતો. ખેડૂતો ગળીનો પાક લેવા માટે મજબૂર કરાતા તેમણે બ્રિટીશ ઉપનિવેશવાદ વિરુદ્ધ આ બળવો કર્યો હતો.<ref name="experiments">{{cite book |last1=Gandhi |first1=Mohandas Karamchand |title=My experiments with truth |date=1 February 1931 |publisher=Sarvodaya |location=Ahmedabad }}</ref> ચંપારણ સત્યાગ્રહ પ્રથમ સફળ અને લોકપ્રિય સત્યાગ્રહ હતો જેણે ભારતના યુવાનો અને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળને યોગ્ય દિશા આપી. આ પૂર્વે ભારતની સ્વાંતત્ર્યની લડત નરમપંથીઓ કે જેઓ બ્રિટીશ ઉપનિવેશીય પ્રણાલીમાં ભારતીય ભાગીદારીની તરફેણ કરતા હતા અને ચરમપંથીઓ કે જેઓ આઝાદી માટે હિંસક પ્રતિક્રિયાની તરફેણ કરતા હતા તેમની વચ્ચે વહેંચાયેલી હતી.<ref name="Nehru">{{cite book |last1=Nehru |first1=Jawaharlal |title=An Autobiography |date=1 June 1937 |publisher=Bodley Head |location=London |edition=1 }}</ref> ગળી મુખ્યત્ત્વે રંગ બનાવટના કામ માટે વપરાતી. જર્મની દ્વારા સસ્તા કૃત્રિમ રંગની શોધ પછી ગળીની માંગમાં ઘટાડો થયો હતો. પરંતુ [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન જર્મન કૃત્રિમ રંગ મળતો બંધ થવાથી ગળીની માંગમાં ફરી વધારો થયો. આથી ચંપારણમાં હજારો ભૂમિ રહીત ગરીબ ખેડૂતો અને બંધિયા મજૂરો પાસે બળજબરીથી ખોરાક માટે જરૂરી એવા ધાન્યને બદલે ગળી અને અન્ય રોકડીયા પાક લેવડાવવામાં આવતા હતા. વળી આ પાકો તેમની પાસેથી અત્યંત ઓછી કિંમતે ખરીદાતા. આ ખેડૂતો જમીનદારોના (મોટે ભાગે બ્રિટિશ) દમન નીચે કચડાયેલા હતાં. તેમની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત દયનીય હતી અને ત્યાં ભૂખમરાની સ્થિતિ ફાટી નીકળી. આવી સ્થિતિમાં અંગ્રેજ સરકારે તેમના પર અતિરિક્ત કર લાદ્યો. ખોરાક અને ધન બન્નેની અછતમાં અસંતોષની આ પરિસ્થિતિ સ્ફોટક બની ગઈ અને ખેડૂતોએ ગળીનો પાક લેવા સામે બળવો પોકાર્યો.<ref name="aicc">{{cite web | url=http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm | title=SATYAGRAHA MOVEMENT OF MAHATMA GANDHI |author=aicc | publisher=aicc | access-date=8 December 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061206050856/http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 6 December 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm|title=:: Indian national congress - History|date=2008-06-25|access-date=2017-08-04|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080625022557/http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm|archive-date=25 June 2008|df=dmy-all}}</ref> [[File:Gandhiji and Sub-Inspector Qurban Ali in Champaran (1917).jpg|thumb|ચંપારણમાં ગાંધીજી અને સબ-ઇન્સ્પેક્ટર આસામ કુર્બાન અલી (૧૯૧૭) <ref>{{Cite book |title=Select Documents On Mahatma Gandhi's Movement In Champaran 1916-16 |url=https://archive.org/details/selecteddocument00bbmi |publisher=Government of Bihar |year=1963 |pages=Page No. 63}}</ref>|271x271px]] ==પૃષ્ઠભૂમિ== ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા ૧૭૫૦માં ''બેરાર'' (હાલ [[બિહાર]]), ''ઔધ'' (હાલ [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[ઉત્તરાખંડ]]) તેમજ [[પશ્ચિમ બંગાળ|બંગાળ]]માં વ્યાવસાયિક રીતે ગળીની ખેતી કરાવવામાં આવતી હતી. કંપની દ્વારા આ ગળી [[ચીન]], બ્રિટન અને [[યુરોપ]]માં નિકાસ કરવામાં આવતી. ગળી એક રોકડિયો પાક હોવાથી પાણીની વધુ પ્રમાણમાં જરૂરિયાત રહેતી તેમજ જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો થતો હતો. આથી ખેડૂતોએ ગળીનો પાક લેવાનો વિરોધ કર્યો. ગળીનો વ્યાપાર ઘણી એશિયાઈ તેમજ યુરોપીયન કંપનીઓ માટે લાભપ્રદ હતો પરિણામે બ્રિટીશ ઉપનિવેશકો ખેડૂતોને ઋણ (લોન) આપવાની શરતે કે સ્થાનિક રાજાઓ, નવાબો અને જમીનદારોના માધ્યમથી ગળીની ખેતી કરવા મજબૂર કરતા હતા.<ref>{{cite book |last1=Farin |first1=Hunt |title=The India-China opium trade in the nineteenth century |date=1 January 1999 |publisher=Jefferson |location=North Carolina |edition=1 }}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રારંભિક દશકોમાં ચીનમાં ગળીના વ્યાપારને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યો. વળી ૧૯૧૦માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં તેને પ્રતિબંધિત કરાતા વ્યાપારીયોએ ગળીનું ઉત્પાદન વધારવા માટે ગળીના બગીચા ધારકો પર દબાણ કરવાનું શરૂ કર્યું. એવો પણ આરોપ લગાવવામાં આવતો હતો કે જમીનદારોએ ધાકધમકીથી ગેરકાયદે કર વસૂલ કરી ગળી ઉત્પાદન માટે દબાણ શરૂ કર્યું. આ મુદ્દાને ઘણા વકીલો તેમજ નેતાઓએ ઉજાગર કર્યો હતો અને તે માટે તપાસ સમિતિ પણ મોકલવામાં આવી હતી. પીર મુનિષ અને [[ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થી]]એ તેમના પ્રકાશનોમાં ચંપારણની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ રજૂ કરી હતી આથી તેમને નોકરી છોડવી પડી હતી.<ref>{{cite book |last1=Farooqi |first1=Amar |title=Opium city: the makign of early Victorian Bombay |date=1 December 2016 |publisher=Three essays |location=Mumbai |url=http://threeessays.com/books/opium-city/ |access-date=30 October 2018 |archive-date=30 ઑક્ટોબર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170445/http://threeessays.com/books/opium-city/ |url-status=dead }}</ref> ==ગાંધીજીની પટના યાત્રા અને ચંપારણ સત્યાગ્રહ== બિહારના પશ્ચિમોત્તર ક્ષેત્રમાં આવેલા ચંપારણમાં અંગ્રેજો દ્વારા પ્રત્યેક વિઘા જમીનમાં ત્રણ ભાગ પર ગળીની ખેતી કરવા માટે ખેડૂતોને બાધ્ય કરવામાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત તેમના પર અલગ અલગ પ્રકારના કર નાખવામાં આવ્યા હતા. [[રાજકુમાર શુક્લ]] આ ક્ષેત્રના એક સમૃદ્ધ ખેડૂત હતા. તેમણે શોષણની આ વ્યવસ્થાનો પૂરજોર વિરોધ કર્યો. તેમણે ગળી ઉત્પાદન બાબતે ખેડૂતોની પીડા અને અંગ્રેજો દ્વારા થતા શોષણ વિશે મહાત્મા ગાંધીને માહિતગાર કર્યા. શરૂઆતમાં ગાંધીજી આ બાબતે ગંભીર નહોતા પરંતુ શુક્લા દ્વારા વારંવાર ધ્યાન દોરવામાં આવતા તેઓ ચંપારણ જવા તૈયાર થયા. ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૧૭ના રોજ ગાંધીજી ચંપારણ પહોંચ્યા. તેમની સાથે વ્રજકિશોર પ્રસાદ, [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]], અનુરાગ નારાયણ સિંહા, બાબુ ગયાપ્રસાદ સિંહ, રામનવમી પ્રસાદ અને [[જે.બી.કૃપલાની|જે.બી.કૃપલાણી]] સહિત પ્રખ્યાત વકીલોની ટીમ હતી.<ref>{{cite book | first = Judith Margaret | last = Brown | title = Gandhi's Rise to Power, Indian Politics 1915-1922 | publisher = Cambridge University Press Archive | location = New Delhi | year = 1972 | isbn = 978-0-521-09873-1 | pages = 384 }}</ref> ગ્રામલોકો સાથે વિશ્વાસ સંપાદિત કરતાં ગાંધીજીએ સફાઈ કામગીરી, શાળા અને આરોગ્ય કેન્દ્રોના નિર્માણનું કામ શરૂ કર્યું. દારૂની લત, અસ્પૃશ્યતા અને પડદા પ્રથા જેવા કુરિવાજો દૂર કરવા માટે જાગૃત કર્યા. તેમણે ૧૩ નવેમ્બર ૧૯૧૭ના રોજ પોતાના સમર્થકો અને સ્વયંસેવકોની મદદથી પૂર્વીય ચંપારણના જિલ્લા મુખ્યાલયથી ૩૦ કિમીના અંતરે એક બુનિયાદી શાળાની સ્થાપના કરી. આ ઉપરાંત ૧૭ જાન્યુઆરી ૧૯૧૮ના રોજ મધુવન જિલ્લામાં અન્ય એક શાળા શરૂ કરી. શાળા નિર્માણનો મુખ્ય આશય નિરક્ષરતાને દૂર કરી લોકોમાં જાગરૂકતા લાવવાનો હતો.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1110131/jsp/bihar/story_13507624.jsp|title=The Telegraph - Calcutta (Kolkata) {{!}} Bihar {{!}} Gandhi heritage cries for upkeep|website=www.telegraphindia.com|access-date=2017-08-04|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804113246/https://www.telegraphindia.com/1110131/jsp/bihar/story_13507624.jsp|url-status=dead}}</ref> [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]], અનુરાગ નારાયણ સિંહા, બાબુ ગયાપ્રસાદ સિંહ સહિતની તેમની સમર્થક વકીલ ટુકડીએ ગામનું વિસ્તૃત અધ્યયન અને સર્વેક્ષણ કર્યું જેમાં અત્યાચાર, ઉત્પીડન તેમજ લોકોના દયનીય જીવન માટેના કારણો તારવવામાં આવ્યા. ચંપારણમાં ગાંધીજીના આ અભિયાનથી અંગ્રેજ સરકાર હરકતમાં આવી ગઈ. ચંપારણ ક્ષેત્રમાં અશાંતિ ફેલાવવાના આરોપસર તેમની ધરપકડ કરી પ્રાંત છોડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. જેલ, પોલીસ સ્ટેશનો અને ન્યાયાલયની બહાર હજારો લોકોએ તેમને છોડી મૂકવાની માંગ કરી. અદાલતે અનિચ્છાએ તેમને છોડવા પડ્યા. ગાંધીજીના નેતૃત્ત્વમાં જમીનદારો વિરુદ્ધ સુનિયોજિત વિરોધ પ્રદર્શન અને હડતાલનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. પરિણામે અંગ્રેજ સરકારના નિર્દેશનમાં એક કરાર થયો. જેમાં ખેડૂતોને વધારે વળતર અને પાકની પસંદગી કરવાની છૂટ આપવામાં આવી, કરમાં કરાયેલો વધારો નાબૂદ થયો અને ભૂખમરાની વિપદા ટળે ત્યાં સુધી કરવધારો મોકૂફ રખાયો. આ ચળવળ દરમિયાન પહેલીવાર ગાંધીજીને લોકોએ પ્રેમથી "બાપુ" અને "મહાત્મા" તરીકે સંબોધવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{Cite news|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/oped/when-gandhi-became-mahatma.html|title=When Gandhi became Mahatma|last=Pioneer|first=The|work=The Pioneer|access-date=2017-08-04|language=en|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421030213/http://www.dailypioneer.com/columnists/oped/when-gandhi-became-mahatma.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/nation/work-on-to-revive-gandhian-thought/220671.html|title=Work on to revive Gandhian thought|last=Shrivastava|first=Jitendra K|date=Apr 11, 2016|website=The Tribune (Chandigarh)|access-date=4 August 2017|archive-date=12 જૂન 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141803/http://www.tribuneindia.com/news/nation/work-on-to-revive-gandhian-thought/220671.html|url-status=dead}}</ref> ==શતાબ્દી સમારોહ== ચંપારણ સત્યાગ્રહના શતાબ્દી સમારોહના ઉપલક્ષમાં ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ રાષ્ટ્રીય સંમેલન સાથે ઊજવણી–શૃંખલાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી જેમાં પ્રખ્યાત ગાંધીવાદી વિચારકો, દાર્શનિકો અને વિદ્વાનોએ ભાગ લીધો હતો. કાર્યક્રમનું આયોજન શિક્ષા વિભાગ અને જન શિક્ષા નિયામક મંડળ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/bihar/year-long-celebrations-to-mark-champaran-satyagrahas-100th-year-begin-in-bihar-1994839.html|title=Year-long celebrations to mark Champaran Satyagraha's 100th year begin in Bihar|date=2017-04-10|work=Zee News|access-date=2017-08-04|language=en}}</ref> કાર્યક્રમના સમાપન સમારોહમાં વડાપ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]] ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-to-attend-champaran-satyagraha-celebrations-in-bihar-1208701-2018-04-10|title=Modi to attend Champaran Satyagraha celebrations in Bihar|first1=Indo-Asian News Service|last1=PatnaApril 10|first2=2018UPDATED|last2=April 10|first3=2018 11:27|last3=Ist|website=India Today}}</ref> ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા સત્યાગ્રહની સો વર્ષની ઊજવણીના ભાગરૂપે ૧૩મે મે ૨૦૧૭ના રોજ રૂ.૨૫, રૂ.૧૦ અને રૂ. ૫ ના મૂલ્યની ત્રણ સ્મારક ટપાલ ટિકિટ તથા એક લઘુચિત્ર (મીનીએચર શીટ) બહાર પાડવામાં આવી છે.<ref>{{cite book|author=Jain, Manik|year=2018| title= Phila India Guide Book| publisher= Philatelia| pages=325}}</ref><ref>postagestamps.gov.in/Stampofyear.aspx?uid=2017</ref> == ગાંધીજીએ બતાવેલો ઉપાય == લોકોની તકલીફોને દાદ મળે તે માટે ઘણા નગર સંગઠનો સરકારને અરજીઓ મોકલવી કે વર્તમાનપત્રોમાં અગ્રલેખ લખવા જેવા પગલા લેતા હતાં પરંતુ ગાંધીજીએ "સત્યાગ્રહ" - અહિંસક કાનૂન ભંગનો માર્ગ સૂચવ્યો. અહીંસક રહેવા સાથે ગાંધીજી ભારતીય લોકોમાં દમનનો પ્રતિરોધ કરવાની ઈચ્છા શક્તિને જાગૃત કરવા ઈચ્છતા હતા. [[ગાંધીજી]]એ એ વાત પર પણ જોર આપ્યું હતું કે આ લડત દ્વારા "સ્વરાજ્ય" કે "સ્વતંત્રતા" જેવા રાજનૈતિક મુદ્દાઓ ન આવરી લેવાય. આ લડત રાજનૈતિક મુક્તિની ન હોતા માનવ હક્કોના દમનના વિરોધમાં હતી. દેશના અન્ય ભાગો પાસેથી આવેલી મદદ સ્વીકારતાં ગાંધીજીએ એ વાત પર પણ જોર આપ્યું કે દેશના અન્ય જિલ્લાઓ કે રાજ્યો સરકાર વિરુદ્ધ બળવો ન કરે. આ ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય મહાસભા નૈતિક ટેકો આપવાના ઠરાવ સિવાય અન્ય રીતે આ લડતમાં સામેલ ન થાય તેની પણ તેમણે તકેદારી રાખી હતી. અંગ્રેજ સરકાર આ લડતને બળવામાં ખપાવીને તેને દાબી ન શકે એ ઉદ્દેશ્યથી આવા પગલાં લેવાયાં હતાં. == આ પણ જુઓ == *[[સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ]] *[[અસહકારની ચળવળ]] *[[બારડોલી સત્યાગ્રહ]] *[[બોરસદ સત્યાગ્રહ]] * [[ખેડા સત્યાગ્રહ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 007yx3d2iidk780t2c1vy5ywr3eoy2u 0 38423 905477 901354 2026-09-22T02:23:40Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905477 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''મહાત્મા જ્યોતીબા ગોવિંદરાવ ફુલે''' ({{lang-mr|जोतीबा गोविंदराव फुले}}) ([[એપ્રિલ ૧૧|૧૧ એપ્રિલ]] ૧૮૨૭ — [[નવેમ્બર ૨૮|૨૮ નવેમ્બર]] ૧૮૯૦) એક વિચારક, સમાજસુધારક, લેખક, તત્ત્વચિંતક, દાર્શનિક, વિદ્વાન અને સંપાદક હતા. તેઓ અને તેમની પત્ની સાવિત્રિબાઈ ફુલેએ સ્ત્રી શિક્ષણની ચળવળનો પાયો નાખ્યો. આ સિવાય શિક્ષણ, ખેતીવાડી, જ્ઞાતિપ્રથા, સ્ત્રીઓ અને વિધવાઓના ઉત્થાન અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણનાં ક્ષેત્રોમાં પણ તેમનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું હતું. તેમનું પ્રમુખ યોગદાન સ્ત્રીઓ અને નીચી જ્ઞાતિના મનાતા લોકોના શિક્ષણક્ષેત્રે હતું. પોતાની પત્નીને ભણાવ્યા પછી ૧૮૪૮માં તેમણે ભારતની બાલિકાઓ માટેની ભારતની પ્રથમ શાળા શરૂ કરી હતી. તેમણે ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૩ના રોજ [[પુના]] ખાતે '''સત્યશોધક સમાજ''' નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web | url=https://www.akilanews.com/Main_news/Detail/17-12-2019/129311 | title=મહાન સમાજ સુધારક : સત્ય શોધક સંસ્થાના સ્થાપક મહાત્મા જયોતિબા ફુલેની ૧૯૧મી જન્મજયંતિ | publisher=અકિલા ન્યુઝ | work=સમાચાર | date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૮ | access-date=૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૮ | archive-date=2021-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210919053420/https://www.akilanews.com/Main_news/Detail/17-12-2019/129311 | url-status=dead }}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== જ્યોતિરાવ ફુલેનો જન્મ ૧૮૨૭માં [[પુણે]]માં થયો હતો.{{sfnp|O'Hanlon|2002|pp=105–106|ps=}} તેઓ પિતા ગોવિંદરાવ અને માતા ચિમનાબાઈના બે સંતાનો પૈકી નાના પુત્ર હતા. તેમની ઉંમર એક વર્ષની હતી ત્યારે તેમના માતાનું અવસાન થયું હતું.{{sfnp|Keer|1974|pp=1–3|ps=}} તેમનો પરીવાર ઘણી પેઢીઓથી સતારાથી પુણે આવીને ફૂલોના ગજરા વેચવાનું કામ કરતો હતો. આથી માળી કામ કરતો તેમનો પરીવાર ''ફુલે'' તરીકે ઓળખાતો હતો.{{sfnp|Keer|1974|pp=1–3|ps=}} જ્યોતિબા પ્રાથમિક શાળામાં લેખન–વાંચન અને અંકગણિતની પાયાની બાબતો શીખી લીધા બાદ અભ્યાસ અધૂરો છોડી પરિવારના વ્યવસાયમાં જોડાઈ ગયા અને દુકાન તથા ખેતરના કામમાં મદદ કરવા લાગ્યા. માળીમાંથી ઇસાઇ ધર્મ અંગિકાર કરેલ એક વ્યક્તિએ ફુલેની બુદ્ધિમતા જોઈને ફુલેના વધુ અભ્યાસ માટે તેમના પિતાને સમજાવ્યા જેથી ફુલેને સ્થાનિક સ્કોટીશ મિશન હાઈસ્કૂલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા.<ref name="RobinsonKujur2010">{{cite book|author1=Rowena Robinson|author2=Joseph Marianus Kujur|title=Margins of Faith: Dalit and Tribal Christianity in India|url=https://books.google.com/books?id=oRtBDwAAQBAJ&pg=PT54|date=17 August 2010|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-86042-93-4}}</ref>{{sfnp|O'Hanlon|2002|p=110|ps=}} તેમણે ૧૮૪૭માં તેમનો અંગ્રેજી અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. સામાજીક પરંપરા અનુસાર માત્ર ૧૩ વર્ષની ઉંમરે ૧૮૪૦માં તેમના લગ્ન તેમના પિતા દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલ તેમની જ જ્ઞાતિની એક કન્યા સાથે કરવામાં આવ્યા.<ref>{{Cite book|url=http://booksdescr.org/ads.php?md5=d0b5f4caf0917b30dbae350f0abd3946|title=Selections: Collected Works of Mahatma Jotirao Phule Vol II|last=Phule|first=Jotirao|publisher=Government of Maharashtra|year=1991|isbn=|location=Mumbai|pages=xv|access-date=2019-12-10|archive-date=2020-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312111654/http://ww1.booksdescr.org/|url-status=dead}}</ref> ૧૮૪૮નો એક બનાવ તેમના જીવનમાં સીમાચિહ્નરૂપ રહ્યો જ્યારે તેઓ તેમના એક બ્રાહ્મણ મિત્રના લગ્નમાં હાજરી આપવા ગયા. તેમણે લગ્ન સમારોહ દરમિયાન વિવાહ સરઘસમાં ભાગ લીધો. પાછળથી આ સંદર્ભે તેના મિત્રના માતાપિતા દ્વારા ઠપકો મળ્યો અને તેમનું અપમાન કરવામાં આવ્યું. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે તેઓ નીચી જાતિના હોવાથી તેમણે આ સમારોહથી દૂર રહેવું જોઈતું હતું. આ ઘટનાથી ફુલે ખૂબ જ વ્યથિત થયા અને જાતિવ્યવસ્થાના અન્યાયની તેમના પર ખૂબ ઊંડી અસર પડી.<ref>{{Cite book|url=http://booksdescr.org/ads.php?md5=d0b5f4caf0917b30dbae350f0abd3946|title=Selections: Collected Works of Mahatma Jotirao Phule Vol II|last=Phule|first=Jotirao|publisher=Government of Maharashtra|year=1991|isbn=|location=Mumbai|pages=xvi|access-date=2019-12-10|archive-date=2020-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312111654/http://ww1.booksdescr.org/|url-status=dead}}</ref> ==સામાજીક સક્રીયતા== ૧૮૪૮માં, ૨૩ વર્ષની ઉંમરે તેમણે ઇસાઇ મિશનરી દ્વારા સંચાલિત એક કન્યા શાળાની મુલાકાત લીધી. આ જ વર્ષે તેમણે થોમસ પેઇનેનું પુસ્તક ''મનુષ્યના અધિકાર'' (રાઇટ્સ ઓફ મેન) વાંચ્યું જેનાથી પ્રભાવિત થઈને તેમનામાં સામાજીક ન્યાયની ભાવના વિકસીત થઈ. તેમણે મહેસૂસ કર્યું કે ભારતીય સમાજમાં નીચલી જાતિઓ અને સ્ત્રીઓને ખૂબ જ નુકસાન થયું છે અને આ વર્ગોની મુક્તિ માટે શિક્ષણ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.{{sfnp|O'Hanlon|2002|pp=110–113|ps=}} આ માટે સૌપ્રથમ તેમણે તેમની પત્ની સાવિત્રીબાઈને લખતાં–વાંચતાં શીખવ્યું. ત્યારબાદ આ દંપતીએ પુણેમાં કન્યાશાળા શરૂ કરી.<ref>{{cite book |title=Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India |url=https://archive.org/details/casteconflictide0000ohan |first=Rosalind |last=O'Hanlon |edition=Revised |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-521-52308-0 |page=[https://archive.org/details/casteconflictide0000ohan/page/118 118]}}</ref> તેમના પુસ્તક ''ગુલામગીરી''માં ફુલે જણાવે છે કે આ પ્રથમ શાળા બ્રાહ્મણ અને ઉચ્ચ જાતિઓ માટે હતી પરંતુ તેમના જીવનીકારના મત પ્રમાણે આ શાળા નીચલી જાતિની કન્યાઓ માટે હતી.<ref name="First Girls' school">{{cite book|author=Rajmohan Gandhi|title=A Tale of Two Revolts|url=https://books.google.com/books?id=NHeRaW-zDBYC&pg=PT5|date=6 November 2009|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-81-8475-825-2|page=111}}</ref> તેમણે વિધવા પુનર્વિવાહનું સમર્થન કર્યું અને ૧૮૬૩માં સગર્ભા વિધવાઓ સુરક્ષિત જગ્યાએ બાળકોને જન્મ આપી શકે તે માટે એક ઘરની શરૂઆત કરી.{{sfnp|O'Hanlon|2002|p=135|ps=}} ફુલેએ નીચલી જાતિઓની સામાજીક અસ્પૃશ્યતાના કલંકને દૂર કરવા માટે પ્રયત્નો કર્યા. ===સત્યશોધક સમાજ=== ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૩ના રોજ ફુલેએ સ્ત્રીઓ, દલિતો અને ક્ષુદ્રો જેવા શોષિત સમૂહોના અધિકારો માટે ''સત્યશોધક સમાજ''ની સ્થાપના કરી.{{sfnp|O'Hanlon|2002|p=135|ps=}}<ref name="bhadru">{{cite journal|last=Bhadru|first=G.|title=Contribution of Shatyashodhak Samaj to the Low Caste Protest Movement in 19th Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=63 |year=2002 |pages=845–854 |jstor=44158153 }}</ref><ref name="unipune.ernet.in">{{cite web |url=http://www.unipune.ernet.in/chairs/mahatmaphule/lifework.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090311014003/http://www.unipune.ernet.in/chairs/mahatmaphule/lifework.htm |archive-date=11 March 2009 |title=Life & Work of Mahatma Jotira|publisher=University of Pune}}</ref> તેના માધ્યમથી તેમણે મૂર્તિપૂજા અને જાતિવ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યો. સત્યશોધક સમાજે તર્કસંગત વિચારના પ્રસાર માટે અભિયાન ચલાવ્યું તેમજ પૂજારીઓની જરુરીયાતને નકારી દીધી. તેમણે સત્યશોધક સમાજની સ્થાપના માનવતા, સુખ, એકતા, સમાનતા અને સહજ ધાર્મિક સિદ્ધાંતોના આદર્શો સાથે કરી હતી.<ref name="unipune.ernet.in"/> ==સન્માન== <gallery> File:Jyotiba phule statue.jpg|સતારા જિલ્લાના કરાડ ખાતે જ્યોતિબા ફુલેનું બાવલું File:Jyotirao Phule 1977 stamp of India.jpg|૧૯૭૭ની ટપાલ ટિકિટ પર ફુલે </gallery> ૧૧ મે ૧૮૮૮ના રોજ મુંબઈના અન્ય એક સમાજ સુધારક વિઠ્ઠલરાવ કૃષ્ણાજી વંદેકરે તેમને ''મહાત્મા''ની પદવીથી સન્માનિત કર્યા.{{sfnp|Keer|1974|p=247|ps=}} ભારતના પ્રથમ કાયદા મંત્રી અને બંધારણના ઘડવૈયા બાબાસાહેબ આંબેડકરે ફુલેને તેમના ત્રણ ગુરુઓ પૈકી એક તરીકે સ્વીકાર્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=LfVyDwAAQBAJ&pg=PT25&lpg=PT25&dq=jotiba+phule,+whom+ambedkar+had+acknowledged+as+one+of+his+three+gurus.&source=bl&ots=WFAjGod0Yd&sig=0khCdurBSyJlGnDVQxrdJi8VX-U&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwid7Ojmp-rfAhVWXSsKHfF1AuIQ6AEwC3oECAkQAQ#v=onepage&q=jotiba+phule,+whom+ambedkar+had+acknowledged+as+one+of+his+three+gurus.&f=false|title=The Radical in Ambedkar: Critical Reflections|first1=Anand|last1=Teltumbde|first2=Suraj|last2=Yengde|date=2 November 2018|publisher=Penguin Random House India Private Limited|access-date=24 April 2019|via=Google Books}}</ref> ફુલેના સન્માનમાં ઘણા સ્થાનો અને સ્મારકો આવેલા છે. * મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા ભવનના પરિસરમાં પૂર્ણ કદની પ્રતિમા. * મુંબઈમાં ''મહાત્મા જ્યોતિબા ફુલે બજાર'' * મહારાષ્ટ્રના અહમદનગર જિલ્લાના રાહુરીમાં ''મહાત્મા ફુલે કૃષિ વિદ્યાપીઠ'' (કૃષિ યુનિવર્સિટી) * મહાત્મા જ્યોતિબા ફુલે રોહિલખંડ યુનિવર્સિટી ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==સંદર્ભસૂચિ== {{refbegin}} * {{citation |title=Aryans, Jews, Brahmins: Theorizing Authority Through Myths of Identity |first=Dorothy Matilda |last=Figueira |publisher=SUNY Press |year=2012 |isbn= 978-0-79148-783-9 |url=https://books.google.co.uk/books?id=LTU0fszp33YC}} * {{citation |last=Keer |first=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: Father of the Indian Social Revolution |year=1974 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai, India |isbn=978-81-7154-066-2 |url=https://books.google.com/?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1}} * {{citation |chapter=Issues of Widowhood in Colonial Western India |first=Rosalind |last=O'Hanlon |title=Contesting Power: Resistance and Everyday Social Relations in South Asia |editor1-first=Douglas E. |editor1-last=Haynes |editor2-first=Gyan |editor2-last=Prakash |publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-52007-585-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fmLgwzHwmtoC}} * {{citation |title=Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India |first=Rosalind |last=O'Hanlon |edition=Revised |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |origyear=1985 |isbn=978-0-52152-308-0 |url=https://books.google.com/books?id=5kMrsTj1NeYC}} * {{citation |first=Sumit |last=Sarkar |title=Bibliographical Survey of Social Reform Movements in the Eighteenth and Nineteenth Centuries |year=1975 |publisher=Motilal Banarsidass/Indian Council of Historical Research}} {{refend}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Jyotirao Phule|જ્યોતિબા ફુલે}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:સમાજ સેવક]] [[શ્રેણી:૧૮૯૦માં મૃત્યુ]] 9rodx1w0pn3v51ddbzd8lac03xvyqhd 0 45014 905460 443491 2026-09-22T02:11:35Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905460 wikitext text/x-wiki {{IPસ્ટેક}} '''ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ''' ({{lang-en|Internet protocol suite}}) ઈન્ટરનેટ કે તેના જેવા નેટવર્કો માટે સંચાર પ્રોટોકોલોનો એક સમૂહ છે અને સામાન્ય રીતે વાઈડ એરિયા નેટવર્ક માટેનો સૌથી લોકપ્રિય પ્રોટોકોલ સમૂહ છે. તેમાં અગત્યના બે પ્રોટોકોલો રહેલા છે : Transmission Control Protocol (TCP/ટીસીપી) અને ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ (IP/આઈપી), જેને કારણે આ સમૂહ સામાન્યરીતે TCP/IPથી ઓળખાય છે, સૌપ્રથમ આ બંને (ટીસીપી અને આઈપી) પ્રોટોકોલો પ્રમાણભૂત થયા હતા. ARPANET ના પાયાના પ્રભાવને લીધે તે કયારેક ક્યારેક DoD મોડેલ તરીકે ઓળખાય છે. (ARPANET ૧૯૭૦માં DARPA (યુ.એસ. દ્વારા સંચાલિત હતું) ટીસીપી/આઈપી end-to-end જોડાણ પુરા પાડે છે જેમાં ડેટા કેવી રીતે, કેવા રૂપમાં, કયા રસ્તેથી પ્રસાર થઇ તેના સરનામાં પર પહોચશે તે સ્પષ્ટ કરેલું હોય છે. તેમાં રહેલા ચાર સ્તરો જે પોતે દરેક પોતાના પ્રોટોકોલ ધરાવે છે. નીચે થી ઉપર જતા આ સ્તરો આ પ્રમાણે છે : ૧.લીંક સ્તર (સામાન્ય રીતે “ઈથરનેટ”) લોકલ નેટવર્કમાટે સંચાર તકનીકો ધરાવે છે. ૨.ઈન્ટરનેટ સ્તર (આઈપી) લોકલ નેટવર્કો ને જોડવા, ત્યારબાદ એકથી વધુ ઇન્ટરનેટવર્કોને જોડવા માટે. ૩.પરિવહન સ્તર (ટીસીપી) હોસ્ટ-ટુ-હોસ્ટ ના સંચારનું સંચાલન કરે છે. ૪.એપ્લીકેશન સ્તર (દા.ત. HTTP) પ્રક્રિયા-થી-પ્રક્રિયા ના સ્તર પર થતા ડેટા સંચારો ને સ્પષ્ઠ કરતા પ્રોટોકોલોને સમાવે છે. (દા.ત. વેબ બ્રાઉઝર વેબ સર્વર સાથે કઈ રીતે સંપર્ક કરે છે) ટીસીપી/આઈપી મોડેલ અને તેને લગતા પ્રોટોકોલો Internet Engineering Task Force (IETF) દ્રારા જાળવવામાં આવે છે. == ઇતિહાસ == === શરૂઆતના સંશોધનો === [[File:SRI First Internetworked Connection diagram.jpg|thumb|left| પ્રથમ ઇન્ટરનેટવર્કના જોડાણ દર્શાવતી રેખાકૃતિ.]] [[File:SRI Packet Radio Van.jpg|thumb|left| સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ પેકેટ રેડિયો વાન, પ્રથમ ત્રણ માર્ગીય ઇન્ટરનેટવર્કના પ્રસારણ સ્થળે.]] ૧૯૭0ની શરૂઆતમાં DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) સંચાલિત સંશોધન-વિકાસ ના નીપજ આ ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ છે. ૧૯૬૯માં ARPANET ની શરૂવાત પછી DARPA એ બીજા ઘણા ડેટા પ્રસારણના પ્રોજેક્ટો ચાલુ કર્યા. ૧૯૭૨માં Robert E. Kahn DARPAની Information Processing Technology Office જોઈન કરી, જ્યાં તેઓ સેટેલાઈટ પેકેટ નેટવર્ક અને ગ્રાઉન્ડબેઝડ રેડીઓ પેકેટ નેટવર્ક બંને નેટવર્ક પર કાર્ય કરતા તેમના ધ્યાનમાં આવ્યુકે, તે બંને નેટવર્ક એકસરખી રીતે સંચાર કરતુ હતું. ૧૯૭૩ના વસંતમાં Vinton Cerf જેઓ ARPANETના Network Control Protocol (NCP) ના ડેવેલોપર હતા, તેમણે Kahnના પ્રોજેક્ટને જોઈન કર્યો અને ARPANET માટે આગલી પેઢી માટે સાર્વજનિક-સ્થાપત્ય વાળા ઇન્ટરકનેક્શન મોડેલો પર કામ ચાલુ કર્યું. ૧૯૭૩ની ગરમીમાં, Kahn અને Cerf બંનેએ તેની મૂળભૂત પુનઃરચના પર કાર્ય કર્યું, જેમાં નેટવર્ક પ્રોટોકોલ સામાન્ય ઇન્ટરનેટવર્ક પ્રોટોકોલના ઉપયોગથી નેટવર્ક પ્રોટોકોલના તફાવતો ને છુપાવવામાં આવ્યા, અને ARPANETમાં વિશ્વાસનીયતા માટે નેટવર્ક જવાબદાર હતું તે જવાબદારી હવે હોસ્ટે (યજમાને) લીધી. Cerf એ આનો શ્રેય CYCLADES નેટવર્કના ડિઝાઈનરો Hubert Zimmerman અને Louis Pouzin આપે છે, તેમનો આ ડીઝાઇન પર મહત્વપૂર્ણ પ્રભાવ છે. આ નેટવર્ક ડીઝાઇન ચોકસાઈપૂર્વક પ્રસારણ કરી શકે તેવું અને છેવાડાના નોડ સુધી ટ્રાફિકને પહોચાડનારૂ હતું. સરળ ડીઝાઇનનો ઉપયોગ કરીને લગભગ કોઈપણ નેટવર્કને (તેમની અસંબદ્ધ લાક્ષણીકતાઓ સાથે) ARPANET સાથે જોડી દેવાયા, ત્યારબાદ Kahanની શરૂવાત સમસ્યાનું નિરાકરણ થયું. ત્યારના વખતમાં મજાકમાં કહેવાતું કે, “ટીસીપી/આઈપી - Kahn અને Cerf ની (સહયોગમાં થયેલ) કામગીરીનું અંતિમ ઉત્પાદન જે બે ટીનના ડબ્બા અને દોરી થી ચાલશે”. આઈપી over Avian Carries નામનો સામાન્ય પ્રોટોકોલ બન્યા બાદ તેને સફળતાપૂર્વક ચકાસ્યો પણ ખરો. (આ પ્રોટોકોલની મદદથી કબુતર વડે ઈન્ટરનેટના ટ્રાફિક પ્રસારણ થયું) એક કમ્પ્યુટર જેને રાઉટર કહેવાયુ જે દરેક નેટવર્કને એક ઇન્ટરફેસ પૂરો પાડે છે. તે નેટવર્કૉની વચ્ચે પેકેટો ની આપ લે કરે છે. પહેલા રાઉટર ગેટ-વે કહેવતો હતો, પણ બીજા પ્રકારના ગેટ-વે સાથે થતી ગુંચવણ ટાળવા માટે તેનું નામ બદલવામાં આવ્યું. === વિસ્તૃત વિગતવર્ણન === ૧૯૭૩ થી ૧૯૭૪ દરમિયાન, સ્ટેનફોર્ડમાં કાર્ય કરતા Cerfના નેટવર્કિંગ ગ્રુપે પહેલું ટીસીપીનું વિસ્તૃત વિગતવર્ણન આપ્યું, આ વર્ણન Xerox PARCમાં થયેલ શરૂઆતના નેટવર્કિંગના કાર્ય (જેમાં તેઓએ બનાવેલ PARC Universal Packet Protocol બનાવ્યો હતો) ના પ્રભાવ હેઠળ હતું. ત્યારબાદ DARPAએ BBN Technologies, [[સ્ટેનફોર્ડ વિશ્વવિદ્યાલય]] અને [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]] સાથે વિવિધ હાર્ડવેર પ્લેટફોર્મ પર કાર્ય કરતી આવૃત્તિઓ વિકસાવવા કરાર કર્યો. આ કરારના નીપજરૂપે ટીસીપીની ચાર આવૃતિઓ વિકસાવી: ટીસીપી V1, ટીસીપી V2, ટીસીપી V3 અને ટીસીપી/આઈપી v4. આ છેલ્લા પ્રોટોકોલનો ઉપયોગ આપને આજે પણ કરીએ છે. ૧૯૭૫માં, Stanford University અને College London(UCL) વચ્ચે બે ટીસીપી/આઈપી નેટવર્કો વચ્ચે સંચાર પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. નવેમ્બર ૧૯૭૭માં, US, UK અને Norwayના સ્થળો વચ્ચે ત્રણ ટીસીપી/આઈપી નેટવર્કો વચ્ચે હાથ ધરવામાં આવી, ૧૯૭૮ અને ૧૯૮૩ વચ્ચે બહુવિધ સંશોધન કેન્દ્રો ખાતે કેટલાક અન્ય ટીસીપી/આઈપી પ્રોટોટાઇપ વિકસાવવામાં આવ્યા. જયારે નવા પ્રોટોકોલ ને કાયમી સક્રિય કરી ARPANET થી ટીસીપી/આઈપી સુધીનું સ્થાનાંતરનું સત્તાવાર કાર્ય ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૮૩ના દિવસે સંપન્ન થયું. === સ્વીકાર === માર્ચ ૧૯૮૨માં, US Department of Defenseએ જાહેર કર્યું કે ટીસીપી/આઈપી ને લશ્કરના તમામ કોમ્પુટર નેટવર્કિંગ માટે પ્રમાણભૂત કર્યો. ૧૯૮૫માં, Internet Architecture Board દ્રારા કમ્પ્યુટર ઉદ્યોગ માટે યોજાયેલ ત્રિ-દિવસીય ટીસીપી/આઈપી વર્કશોપ માં ૨૫૦ વિક્રેતા પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો આ વર્કશોપ પ્રોટોકોલ પ્રોત્સાહન અને તેની વધતી જતી વ્યાપારી માંગ પર હતો. ૧૯૮૫માં, પહેલો Interop(ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી નો વાર્ષિક વ્યાપારી મેળો) પરિષદ યોજોઈ જેનું પ્રયોજન ટીસીપી/આઈપીને વધુ અપનાવીને નેટવર્કની આંતરકામગીરી પર કેન્દ્રિત કરવાનું હતું, તે પરિષદ Dan Lynch – પ્રારંભિક ઈન્ટરનેટ કાર્યકર્તાએ સ્થાપી હતી. જેમાં શરૂવાતથી IBM અને DEC જેવા મોટા કોર્પોરેશનોએ હાજરી આપી હતી. આ પરિષદો દરવર્ષે યોજાય છે અને તેમાં હાજર રહેનાર સભ્યોની હાજરી દરવર્ષે વધતી જાય છે. પોતાના આંતરિક પ્રોટોકોલો (SNA, XNS વિ.) વચ્ચે સ્પર્ધા હોવા છતાં IBM, ATT અને DEC જેવી મુખ્ય કોર્પોરેશનોએ ટીસીપી/આઈપીનો સ્વીકાર કર્યો, Barry Appelmanના જુથે ૧૯૮૪થી IBMમાં ટીસીપી/આઈપીને વિક્સાવાનું ચાલુ કર્યું. (પાછળથી Appelman AOLમાં ગયા અને ત્યાં થયેલા તમામ વિકાસ પ્રયાસના વડા રહ્યા). IBM સિસ્ટમમાં ટીસીપી/આઈપીના ઉત્પાદનો (MVS, VM અને OS/2 સહીત )ને પ્રવાહિતતા મળે તે માટે કોર્પોરેટ રાજકારણ કર્યું. આ જ સમયે, કેટલીક નાની કંપનીઓએ DOS અને MS Windows માટે ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકની ઓફર કરવાનું શરૂ કર્યું; જેમકે કંપનીનું FTP સોફ્ટવેર. સૌપ્રથમ VM/CMS ટીસીપી/આઈપી સ્ટેક University of Wisconsinથી આવ્યો હતો. વળી પાછા, આ મોટેભાગેના ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકનું પ્રોગ્રામિંગ થોડા પ્રતિભાશાળી પ્રોગ્રામરોએ એકલા હાથે કર્યું હતું આવા પ્રોગ્રામરોમાં દા.ત. FTP સોફ્ટવેર ના John Romkey MIT PC/આઈપી Package ના લેખક હતા. Johan Romkey ના PC/આઈપીનું અમલીકરણ IBM PC ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકમાંથી હતું. IBM Researchના Jay Elinsky અને Oleg Vishnepolskyએ અનુક્રમે VM/CMS અને OS/2 માટે ટીસીપી/આઈપી સ્ટેક લખ્યા. ટીસીપી/આઈપીનો ફેલાવો ૧૯૮૯માં વધુ થયો જયારે UNIX માટે વિક્સેલા ટીસીપી/આઈપી કોડને સાર્વજનિક ડોમેઈન પર મુકવા AT&Tએ સંમતી આપી. IBM સહીત વિવિધ વિક્રેતાઓએ પોતાના ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકમાં તેનો સમાવેશ કર્યો. માઈક્રોસોફ્ટે પોતાનો ટીસીપી/આઈપી સ્ટેક Windows95માં પ્રકાશિત કર્યો તે પહેલા ઘણી કંપનીઓ વિન્ડોસ માટે ટીસીપી/આઈપી સ્ટેક વેચતી હતી. ઈન્ટરનેટની ઉત્ક્રાંતિમાં આ ઘટના મોડી હતી, પણ તેણે બીજા પ્રોટોકોલો (જેઓ પછીથી નામશેષ થયા) પર ટીસીપી/આઈપીનું પ્રભુત્વ સ્થપાવ્યું. આ પ્રોટોકોલોમાં IBMના SNA, OSI, માઈક્રોસોફ્ટનો મૂળ પ્રોટોકોલ એવા NetBIOS અને Xeroxના XNS નો સમાવેશ થાય છે. == ચાવીરૂપ સ્થાપત્ય સિદ્ધાંતો == શરૂઆતના સ્થાપત્ય દસ્તાવેજ RFC 1122 માં લેયરીંગના સ્થાપત્ય સિદ્ધાંતો પર ભાર મુકે છે. *End-to-End સિધ્ધાંત : આ સિધ્ધાંત સમય સાથે વિકસ્યો છે. *Robustness સિધ્ધાંત : સામાન્ય રીતે, ડેટા મોકલવા માટેનું અમલીકરણ રૂઢીચુસ્ત હોવું જોઈએ તેને મેળવવાની રીત સ્વતંત્ર હોવી જોઈએ. એટલેકે, તેણે સારી-રચના વાળા ડેટાગ્રામ મોકલવા તકેદારી લેવી જોઈએ, પણ આ સ્વીકારેલા ડેટાગ્રામનું અર્થઘટન થવું જોઈએ. આ સિદ્ધાંતનો બીજો ભાગ પણ મહત્વનો છે બીજા હોસ્ટ પર રહેલા સોફ્ટવેરો ખામી ધરાવતા હોઈ શકતા તે પ્રોટોકોલ ના લક્ષણોને બગાડીને ખોટો બનાવી શકે છે. == ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટમાં રહેલ સ્તરો == {| style="float:right;" |- | [[file:ઈન્ટરનેટ_પ્રોટોકોલ_સ્યુટ_ના_સ્તરોનું_કાર્યપ્રણાલી.jpg | thumb|350px | બે રાઉટરની મદદથી બે ઈન્ટરનેટ હોસ્ટને કનેક્ટ કરેલ છે અને દરેક હોપ પર ખાતે લગતાવળગતા લેયરો ઉપયોગમાં આવે છે. એપ્લીકેશન લેયર દરેક હોસ્ટની એપ્લીકેશનને વાચવા અને લખવા જેવા કાર્યો માટે એવી રીતે કાર્યરત કરે છે જેમકે તેઓની ક્રિયા એકબીજા સાથે સીધી રીતે એક જ ડેટા પાઈપમાં જોડાયેલ હોય. સંદેશવ્યવહારની બીજી બધી વિગતો એકબીજાથી ગોપનીય રહેલી છે. આ અંતર્ગત પધ્ધતિઓ જે નીચલા સ્તરોમાં રહેલ પ્રોટોકોલો રહેલ છે તે હોસ્ટ કમ્પ્યુટરો વચ્ચે ડેટાનું પ્રસારણ કરે છે.]] |- | [[file:TCP_ઇન્કેપ્સુલેશન.jpg | thumb | 350px | RFC 1122માં દર્શાવ્યા મુજબ, લેયરો દ્વારા ઉતરતાક્રમમાં એપ્લીકેશન ડેટાનું ઇનકેપ્સ્યુલેશન.]] |} ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ પ્રોટોકોલની અમૂર્તતા અને સેવાઓ માટે ઇનકેપ્સ્યુલેશનનો ઉપયોગ કરે છે. ઇનકેપ્સ્યુલેશન સામાન્ય રીતે સામાન્ય વિધેય સ્તરોમાં પ્રોટોકોલ ડીવીઝન સાથે સંકળાયેલું છે. સામાન્ય રીતે, એપ્લીકેશન (મોડેલમાં રહેલું સૌથી ઉચ્ચ સ્તર) ડેટાને નીચેના સ્તર પર મોકલવા પ્રોટોકોલના સેટ નો ઉપયોગ કરે છે જે આગળ જતા દરેક સ્તર પર સમાઈ જાય છે. મોડેલમાં ઉચ્ચ સ્તર પર રહેલો પ્રોટોકોલ તાર્કિક રીતે વપરાશકર્તાના કાર્યક્રમને મળતો હોય છે, જયારે નીચેના સ્તર પર રહેલા પ્રોટોકોલો ડેટાના ભૌતિક પ્રસારણને મળતા હોય છે. RFC 1122 ચાર-સ્તરો વાળું મોડેલનું સમર્થન કરે છે, જે નીચે પ્રમાણે છે. *એપ્લીકેશન લેયર (પ્રોસેસ-ટુ-પ્રોસેસ) : આ અવકાશમાં જે તે એપ્લીકેશનો વપરાશકારોના ડેટા બનાવે છે અને તેને બીજા કે તેજ હોસ્ટ પરની બીજી પ્રોસેસ કે અપ્લીકેશનો સાથે વાતચીત કરાવે છે. આ વાર્તાલાપ કરતા ભાગીદારોને આપને પેએર (Peer)થી ઓળખીએ છે. આ અવકાશમાં ઉચ્ચસ્તરીય પ્રોટોકોલો જેવા કે SMTP, FTP, SSH, HTTP વિ. સંચાલિત થાય છે. *ટ્રાન્સપોર્ટ સ્તર (હોસ્ટ-ટુ-હોસ્ટ) : ટ્રાન્સપોર્ટ (પરિવહન) સ્તર લોકલ નેટવર્ક કે રાઉટર થી છુટા પડેલ બે નેટવર્કો કે બે નેટવર્ક હોસ્ટ વચ્ચે નેટવર્કિંગ શાશન રચે છે. પરિવહન સ્તર સમાન નેટવર્કિંગ ઇન્ટરફેસ બનાવી તેને અંતર્ગત જોડાણોથી વાસ્તવિક ટોપોલોજી (લેઆઉટ)ને છુપાવી દે છે. આ સ્તરમાં ફલો સંચાલન, ભૂલ-સુધારો અને કનેક્શન પ્રોટોકોલ રહેલા છે જેવાકે, ટીસીપી. આ સ્તર ઈન્ટરનેટ હોસ્ટો વચ્ચે કનેક્શન સ્થાપે છે અને તેને જાળવી રાખવા પ્રયત્ન કરે છે. *ઈન્ટરનેટ સ્તર (ઇન્ટરનેટવર્કિંગ) : આ ઈન્ટરનેટ સ્તર નેટવર્ક સીમાઓની પાર ડેટાગ્રામની આપલે કરવાનું કાર્ય કરે છે. તેથી તેનો ઇન્ટરનેટવર્કિંગ ને અધિષ્ઠાપિત સ્તર તરીકે સંદર્ભ લેવાય છે તે ખરેખર ઈન્ટરનેટ ને અધિષ્ઠાપિત કરે છે. આ સ્તર ટીસીપી/આઈપી પ્રોટોકોલ સ્યુટ માટે સંબોધન(સરનામાં) અને રાઉટીંગ માળખાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ સ્તરના અવકાશમાં ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ નો સમાવેશ થાય છે, જે આઈપી સંબોધન(સરનામાં) ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. જેનું કાર્ય રાઉટીંગમાં ડેટાગ્રામને આગામી માટે વહન કરે છે. આઈપી રાઉટર જે અંતિમ ડેટા ગંતવ્યની નજીકના નેટવર્કને જોડી આપવા માટે પ્રોગ્રામ કરેલ હોય છે. *લીંક સ્તર : આ સ્તરો લોકલ નેટવર્કોમાં નેટવર્કિંગની પદ્ધતિઓને વ્યખ્યાતીત કરે છે જેમાં હોસ્ટ સીધા એકજ (રાઉટરની મદદવિના) જોડાયેલ હોય તેવાને વાતચીત કરવા લીંક પૂરી પાડે છે. આ સ્તર એવા પ્રોટોકોલોને વ્યખાયિત કરે છે કે જે લોકલ નેટવર્ક ટોપોલોજીને અને બાજુમાં રહેલા પાડોશના હોસ્ટના ઈન્ટરનેટ લેયરમાં ડેટાગ્રામ ને પહોચાડતા ઈન્ટરફેસોને વ્યખાયિત કરે છે. (OSIના ડેટા લીંક લેયરની જેમ) OSI મોડેલની રચના પહેલા ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ અને લેયર પ્રોટોકોલ સ્ટેક ડીઝાઇન નો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. ત્યારથી ટીસીપી/આઈપી અને ઈન્ટરનેટ મોડેલ વચ્ચે સરખામણી થતી આવી છે અને કોઈવાર તેમના પરિણામો ગુચવાડો કે મુઝવણ પેદા કરે છે આ પાછળ તેઓની વિવિધ ધારણાઓ જે તેમનાં ચુસ્ત સ્તરોને સંબંધિત મહત્વ ધરાવે છે. નિમ્ન સ્તરોથી ન શક્ય થયેલ સેવા સંક્ષેપીકરણની મદદથી ઉચ્ચ સ્તરો આપે છે. પાછુ, મૂળ OSI મોડેલ કનેક્શન સિવાયની સેવાઓ (OSIRM CL) સહીત વિસ્તારવામાં આવી. દા.ત. આઈપીની બનાવટ વિશ્વસનીય માટે નહિ પણ તેને શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ થી ડીલેવરી કરવા માટે કરી છે તેનો મતલબ એ થયો કે બધા પરિવહન સ્તરના અમલીકરણો વિશ્વસનીય ડીલેવરી કરવા માટે ડીઝાઇન થયા નથી. UDP ડેટાની સંકલિતતા પુરી પાડે છે (ચકાસણી કરીને) પણ ડીલેવરી કરવાની કોઈ ગેરંટી નથી, ટીસીપી આ બંને ડેટાની સંકલિતતા અને ડીલેવરીની ગેરંટી (પેકેટના સ્વાગત કરનાર જ્યાં સુધી સ્વીકારની બાહેધરી નહિ આપે ત્યાં સુધી તે પેકેટનું વહન કર્યા જ કરે છે. ) આપે છે. આ મોડેલમાં OSIની ઔપચારીકતાનો અને તેને સંકળાયેલ દસ્તાવેજો નો અભાવ છે, પણ IETF તેને સામાન્ય મોડેલ તરીકે નથી જોતી અને તેની મર્યાદાને ધ્યાનમાં લેતી નથી. David D. Clark ના કહેવા પ્રમાણે “અમે રાજાને, પ્રમુખને અને ચુંટણીને નકારીયે છીએ, અમે કાચી સર્વસંમતી અને રનીગ કોડમાં વિશ્વાસ રાખીએ છીએ.” આ મોડેલની ટીકા જે OSI મોડેલને આદર સાથે કરવામાં આવેલ છે. #મલ્ટીએક્સેસ ને તેમના પોતાના અડ્રેસ સિસ્ટમ સાથે લીંક કરવા (દા.ત. ઈથરનેટ) એક અડ્રેસ મેપિંગ પ્રોટોકોલની જરૂરી છે. આવા પ્રોટોકોલો આઈપી ની નીચે પણ હાલના ની લીંક સિસ્ટમ ની ઉપર હોય છે. જયારે IETF શબ્દાવલીનો ઉપયોગ કરતુ નથી, આ ઉપનેટવર્ક પર આધારિત આંતરિક વ્યવસ્થા છે જે OSI મોડેલના વિસ્તરણ આધારિત છે. #ICMP અને IGMP આઈપી ની ઉપર સંચાલિત થાય છે પણ ટીસીપી અને UDPની ડેટાનું પરિવહન કરી શકતું નથી. પાછી, આ કાર્યક્ષમતા OSI મોડેલમાં સ્તર મેનેજમેન્ટ તરીકે તેના મેનેજમેન્ટ ફ્રેમવર્કમાં રહેલ છે. #SSL/TLS લાઈબ્રેરી પરિવહન સ્તરથી ઉપર સંચાલિત (ટીસીપી ના ઉપયોગથી) થાય છે પરંતુ, એપ્લીકેશન પ્રોટોકોલની નીચે રહે છે. આ ઈરાદાપૂર્વક ન હતું પણ આ ભાગની ડીઝાઇન માટે OSIના સ્થાપત્યનું પાલન કર્યું. #અહી લીંક ને કાળા-બોક્ષ (Black Box) તરીકે ગણવામાં આવે છે. IETF નિશ્ચિતપણે ટ્રાન્સમીશન સિસ્ટમ પર ચર્ચા કરતુ નથી પણ તે ઓછુ શેક્ષણિક અને OSI મોડેલનું વ્યવહારુ વિકલ્પ છે. ટીસીપી/આઈપી નેટવર્કિંગના દરેક સ્તરનું વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે. (શરૂવાત સૌથી નીચેના સ્તરથી.) === લીંક સ્તર === લીંક સ્તર સ્થાનિક નેટવર્કમાં જે તે હોસ્ટના જોડાણ ને પરિભાષિત કરતુ નેટવર્કિંગ અવકાશ છે. ઈન્ટરનેટ સાહિત્યમાં લીંકને મોટાભાગના પ્રચલિત વ્યવહાર પધ્ધતિ કર્તા તરીકે જોવાય છે. આ સૌથી નિમ્નસ્થાને રહેલો ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલનો ઘટક સ્તર છે, ટીસીપી/આઈપી ની જેમ તેને હાર્ડવેરથી સ્વતંત્ર રહે તેમ બનાવેલ છે. પરિણામે ટીસીપી/આઈપીનું પરોક્ષ રીતે કોઈપણ હાર્ડવેર નેટવર્કિંગ ટોપોલોજીના ઉપર અમલીકરણ કરી શકાય છે. લીંક સ્તરનો ઉપયોગ એક જ લીંક પર રહેલા બે જુદા હોસ્ટ ના ઈન્ટરનેટ સ્તર વચ્ચે પેકેટોને ખસેડવા માટે થાય છે. આ પેકેટોનું પ્રસારણ અને પ્રાપ્તી આપેલ લીંક – જે નેટવર્ક કાર્ડના ઉપકરણ-ચાલક સોફ્ટવેર અને તેની અંદર રહેલ ચીપસેટ કે ફર્મવેર આધારિત હોય છે. ભૌતિક માધ્યમમાં ફ્રેમના પ્રસારણ પહેલા, ડેટા લીંક પેકેટમાં હેડરનો ઉમેરો કરે છે. ટીસીપી/આઈપી મોડેલમાં મીડિયા એક્ક્ષેસ કંટ્રોલ (MAC) જેવી પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરી ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ નેટવર્ક ના સરનામાને ડેટા લીંકના સરનામાંમાં અનુવાદ કરે છે, જોકે કે સ્તરની નીચે તમામ અન્ય પાસાં સર્વથા લિંક લેયર માં હાજર માનવામાં આવે છે, પરંતુ સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત નથી. વર્ચ્યુઅલ પ્રાઇવેટ નેટવર્ક (VPN) કે બીજા નેટવર્ક ટનલમાં ડેટા આ જ સ્તરથી મોકલાય છે. આ સ્થિતિમાં, લીંક સ્તરના ડેટાને એપ્લીકેશનના ડેટા તરીકે ગણી બીજા આઈપી કનેક્શન પર પ્રસારિત કરે છે. આવા જોડાણ, કે આભાસી લીંક કદાચ ટ્રાન્સપોર્ટ (પરિવહન) પ્રોટોકોલ કે એપ્લીકેશન પ્રોટોકોલના અવકાશમાં પણ લીંક સ્તરના પ્રોટોકોલ સ્ટેકની ટનલની જેમ સેવા આપે છે. આમ, ટીસીપી/આઈપી મોડેલ ચુસ્ત અધિક્રમિક ઇનકેપ્સ્યુલેશન શ્રેણીનું પ્રણોદન કરતુ નથી. === ઈન્ટરનેટ સ્તર === ઈન્ટરનેટ સ્તર સંભવિત સમગ્ર બહુવિધ નેટવર્કો પર પેકેટો મોકલવાની જવાદારી ધરાવે છે. સ્ત્રોત નેટવર્ક માંથી ડેટા નિર્દિષ્ટ નેટવર્ક મોકલવા ઇન્ટરનેટવર્કિંગની જરૂરીયાત છે. આ પ્રક્રિયા ને રૂટીગ/રાઉટીંગ (Routing) કહેવાય છે. ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટમાં, ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ ના મુખ્ય બે મૂળભૂત કાર્યો છે. *હોસ્ટનું સંબોધન (Addressing) અને ઓળખ : આ અધિક્રમિક સંબોધન સિસ્ટમ સાથે પરિપૂર્ણ થાય છે. (જુઓ : આઈપી સરનામાં) *પેકેટ રાઉટીંગ : ડેટા ના પેકેટો(ડેટાગ્રામ)ને તેના સ્ત્રોત થી નિર્દિષ્ટ સ્થાન કે તેની નજીકના નેટવર્ક નોડ (રાઉટર) પર મોકલવાનું મૂળ કાર્ય છે. ઈન્ટરનેટ સ્તર પરિવહન સ્તર પર રહેલા એપ્લીકેશન ડેટાના બંધારણોથી અજાણ નથી પણ તે વિવિધ પરિવહન સ્તર પ્રોટોકોલોની કામગીરીને પારખતો નથી. તેથી આઈપી ઉચ્ચ સ્તરના વિવિધ પ્રકારના ડેટાને વહન કરી શકે છે. આ દરેક પ્રોટોકોલો એક અનન્ય પ્રોટોકોલ નંબરથી ઓળખાય છે. દા.ત. ઈન્ટરનેટ નિયંત્રણ સંદેશ પ્રોટોકોલ (ICMP) અને ઈન્ટરનેટ ગ્રુપ વ્યવસ્થાપન પ્રોટોકોલ (IGMP) અનુક્રમે ૧ અને ૨ છે. આઈપી દ્વારા વહન થયેલ કેટલાક પ્રોટોકોલો જેવાકે, ICMP (આઈપી પ્રસારણ અંગે ટ્રાન્સમીટ તપાસ માહિતી માટે ઉપયોગી.) અને IGMP (આઈપી મલ્ટીકાસ્ટ ડેટાનું વ્યવસ્થાપન માટે ઉપયોગી) આઈપી ની ઉપરના સ્તરોમાં છે પણ ઇન્ટરનેટવર્કિંગના કાર્યો કરે છે. આ ઈન્ટરનેટ અને OSI મોડેલના ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકના સ્થાપત્યના તફાવત ને સમજાવે છે. ઈન્ટરનેટ સ્તર પરિવહન સ્તર વડે પ્રસારણ પામેલા ડેટાગ્રામો વાળા સંભવત જુદા આઈપી નેટવર્કો પર સ્થિત હોસ્ટ માટેજ અવિશ્વાસુ પ્રસારણ પૂરું પાડે છે. આ કાર્યક્ષમતા સાથે, ઈન્ટરનેટ સ્તર સંભવ ઇન્ટરનેટવર્કિંગ પુરા પાડે છે. જુદા જુદા આઈપી નેટવર્કો વચ્ચે ઇન્ટરનેટવર્કિંગ કરી આવશ્યકપણે ઈન્ટરનેટ અધિષ્ઠાપિત કરે છે. ARPANETની મૂળભૂત સંબોધન વ્યવસ્થા અને તેના અનુગામી ઈન્ટરનેટ આજે ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલની ચોથી (આઈપી V4) આવૃત્તિ પર કાર્ય કરે છે. તે ૩૨-બીટ આઈપી અડ્રેસ છે જેથી તે અંદાજે ૪ અબજ યજમાનો ઓળખવા માટે સક્ષમ છે. આ મર્યાદા ૧૯૯૮માં ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ આવૃત્તિ ૬ (આઈપી Ver. 6) ના માનકીકરણ દ્વારા દુર કરી, અને ૨૦૦૬માં આ આવૃત્તિ ૬ ને અમલીકરણ કરવાની શરૂઆત થઇ છે. === પરિવહન સ્તર === પરિવહન સ્તર હોસ્ટ-ટુ-હોસ્ટ જોડાણનું સ્થાપન કરે છે, તેનો મતલબ એમ થાય કે, તે ડેટા પ્રવાહનની વિગતની વ્યવસ્થા કરે છે જે ઉપયોગકર્તાના ડેટાના બંધારણથી અને કોઈપણ વિશેષ હેરફેર માટેની વિનિમય માહિતીથી સ્વતંત્ર હોય છે. આ સ્તર ની જવાબદારી ભૂલ નિયંત્રણ, સેગ્મેન્ટેશન, ફ્લો કંટ્રોલ, કન્જેશન નિયંત્રણ, અને સંબોધન (પોર્ટ નંબરો) અરજી સાથે સંદેશો end-to-end અંતર્ગત નેટવર્ક પર સ્વતંત્ર ટ્રાન્સફર કરવાની છે. પરિવહન સ્તરમાં End-to-End સંદેશ પ્રસારણ કે એપ્લીકેશનનું જોડાણ કનેક્શન-આધારિત, ટીસીપી-UDP માં અમલીકરણ કે જોડાણ-રહિત જેવી જુદી જુદી રીતે વર્ગીકૃત હોઈ શકે. પરિવહન સ્તર ને પરિવહન રચનાની જેમ વિચારી શકાય. દા.ત. વાહનમાં લદાયેલ સમાન કે વ્યક્તિઓને તેમની મંજીલ સ્થાન પર સહી સલામત પહોચાડવાની છે. જ્યાં સુધી બીજો પ્રોટોકોલ આ સલામત ડીલેવરીની જવાબદારી ન લે ત્યાંસુધી આ કાર્ય પરિવહન સ્તરનું છે. આ સ્તર ખાલી મૂળભૂત માહિતી ચેનલ અધિષ્ઠાપિત કરે છે જેનો ઉપયોગ કાર્યક્રમ તેની ચોક્કસ માહિતીના વિનિમય માં વાપરે છે. આ હેતુ માટે આ સ્તર પોર્ટ નો ખ્યાલ રજુ કરે છે, જેમાં વિશિષ્ઠ રીતે દરેક સંચાર ચેનલોને તેની જરૂર પરમને ક્રમબદ્ધ-તાર્કિક નંબર ફાળવવામાં આવે છે. ઘણા પ્રકારની સેવાઓ માટે, આ પોર્ટ નંબરોનું માનકીકરણ થયેલ છે, જેથી ક્લાયન્ટ કમ્પ્યુટરો આ પોર્ટ સાથે સંકળાયેલ સેવાનો લાભ સર્વર કમ્પ્યુટરો પાસેથી કોઈપણ જાતની સેવાની ઘોષણા કે ડીરેક્ટરી સર્વિસ વગર લઇ શકે છે. જ્યાંસુધી આઈપી ની વાત કરીએતો તે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ વિતરણની વ્યવસ્થા કરે છે, પરિવહન સ્તરએ ટીસીપી/આઈપી સ્ટેકનું પહેલું સ્તર છે જે વિશ્વાસનીયતા પણ આપે છે. આઈપી એ ઉચ્ચ સ્તર ડેટા લિંક નિયંત્રણ (HDLC) જેવી વિશ્વસનીય માહિતી કડી પ્રોટોકોલ પર ચાલી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ટીસીપી જોડાણ-આધારિત પ્રોટોકોલ છે અને તેના સંબોધનો(Addresses)ના અસંખ્ય વિશ્વાસનીય મુદ્દાઓ વિશ્વસનીય બાઇટ પ્રવાહ પૂરો પાડે છે. *ડેટા ક્રમમાં આવે છે. *ડેટામાં ભૂલો આછી હોય છે. (એટલેકે, ભૂલ સુધારણા) *વધારાના નકલ થયેલ ડેટા ને ફગાવી દેવાય છે. *ખોવાઈ/ફગાવેલા ડેટા ફરીથી મોકલાવાય છે. *ટ્રાફિક અકસ્માત નિયંત્રણ નો સમાવેશ છે. નવો સ્ટ્રીમ કંટ્રોલ ટ્રાન્સમીશન પ્રોટોકોલ (SCTP) પણ વિશ્વાસનીય, જોડાણ-આધારિત પરિવહન રચના ધરાવે છે. તે સંદેશ-પ્રવાહ-આધારિત છે – ટીસીપીની જેમ બાઈટ-પ્રવાહ-આધારિત નથી અને એકજ જોડાણમાં એક થી વધારે પ્રવાહને મલ્ટીપ્લેક્ષ કરી આપે છે. તે મલ્ટી-હોર્મિંગ ની વ્યવસ્થા કરે છે, જેમાં છેવાડાના જોડાણ એકથી વધારે આઈપી સંબોધનોથી રજુ થાય છે (એક થી વધારે ભૌતિક ઇન્ટરફેસોને રજુ કરે છે), જો એક બંધ થાયતો જોડાણમાં ભંગાણ પડતું નથી. શરૂવાતમાં આને ટેલીફોની કાર્યક્રમો માટે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા (SS7 ને આઈપી પર પરિવહન કરવા) પરંતુ, તેને અન્ય કાર્યક્રમો માટે પણ વાપરી શકાય છે. યુઝર ડેટાગ્રામ પ્રોટોકોલ એ આઈપી જેવો જોડાણ-રહિત પ્રોટોકોલ છે, તે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ વિતરણની વ્યવસ્થા વાળો અવિશ્વાસપાત્ર પ્રોટોકોલ છે. વિશ્વસનીયતા નબળા ચકાસણી અલગોરિધમનો ઉપયોગ કરી ને ચકાસવામાં આવે છે. UDP નો ઉપયોગ મોટેભાગે પ્રવાહિત મીડિયા જેવાકે ઓડીઓ, વિડીઓ, વોઈસ ઓવર આઈપી માં થાય છે. જ્યાં વિશ્વાસપાત્ર ડીલેવરી કરતા સમય પર ડીલેવરી વધુ અગત્યની છે. DNS એ તેનું બીજું ઉદાહરણ છે જેમાં સાદી પૂછપરછ/પ્રતિભાવના કાર્યક્રમોનો સમાવેશ છે. રીયલ ટાઈમ પ્રોટોકોલ ડેટાગ્રામ પ્રોટોકોલ છે જેની રચના ઓડીઓ કે વિડીઓ જેવા પ્રવાહિત ડેટા માટે થઇ છે. આપેલ કોઈપણ નેટવર્ક સરનામાં પરના કાર્યક્રમો તેમની ટીસીપી અથવા UDP પોર્ટ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. રુપાંતરણ દ્વારા ચોક્કસ જાણીતા પોર્ટ ચોક્કસ કાર્યક્રમો સાથે સંકળાયેલ છે. (ટીસીપી અને UDP પોર્ટ નંબર યાદી જુઓ.) === કાર્યક્રમ (એપ્લીકેશન) સ્તર === એપ્લીકેશન સ્તર નેટવર્કમાં સંચાર માટે ઉપયોગી કાર્યક્રમો માટેના ઉચ્ચ-સ્તરીય પ્રોટોકોલોનો સમાવેશ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે ફાઈલ ટ્રાન્સફર પ્રોટોકોલ (FTP) અને સિમ્પલ મેઈલ ટ્રાન્સફર પ્રોટોકોલ (SMTP). એપ્લીકેશન સ્તર મુજબ ડેટાનું કોડીગ થાય છે, અને પછી પરિવહન સ્તરના પ્રોટોકોલો (TCP ke UDP) આ ડેટાઓનું એક કે (કોઈકવાર) એકથી વધુ વખત ઇન્કેપ્સુલેશન થાય છે જેનું નીચેના સ્તરો વહન કરી તેને ખરેખર ભૌતિક વાયરોમાં પ્રવાહિત કરાય છે. જયારે IP સ્ટેક વ્યાખ્યાયિત થયો ત્યારે એપ્લીકેશન સ્તર અને પરિવહન સ્તર ની વચ્ચે કોઈપણ સ્તર ન હતું, એપ્લીકેશન સ્તરે કોઈપણ પ્રોટોકોલને સમાવો રહ્યો જે OSI ના રજૂઆત સ્તર અને સત્ર સ્તરના પ્રોટોકોલ જેમ કાર્ય કરતો હોય. આ મોટેભાગે લાઈબ્રેરીઓની મદદથી શક્ય બન્યું. સંચાર ને સ્થિર નેટવર્ક કનેક્શન પુરૂ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે એપ્લીકેશન સ્તર પરિવહન (અને તેની નીચેના) સ્તરોને કાળા બોક્ષ તરીકે વર્તે છે. જ્યાં કાર્યક્રમોને છેવાડાના હોસ્ટનું IP સંબોધન તેના પોર્ટ નંબર, પરિવહન સ્તરની ગુણવત્તા વિષે જાણકારી હોય છે. ઉપર નોધ્યું તેમ, ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ માં જરૂરી સ્તરો સ્પષ્ટ નથી. એપ્લીકેશન સ્તરો મોટેભાગે ક્લાયન્ટ-સર્વર કાર્યક્રમો આધારિત હોય છે અને મોટેભાગેના સર્વરો ચોક્કસ પોર્ટ દ્વારા સેવા આપે છે જે IANA દ્વારા સોપેલ છે. HTTPનો પોર્ટ ૮૦ છે. ટેલનેટ નો પોર્ટ ૨૩ વિ. જયારે બીજી બાજુ ક્લાયન્ટો ક્ષણજીવી પોર્ટો નો ઉપયોગ કરે છે એટલેકે, હેતુ પ્રમાણે પોર્ટ નંબરોની શ્રેણીમાંથી કોઈ એક યાદચ્છિક નંબર નો ઉપયોગ કરે છે. પરિવહન અને નીચે રહેલા સ્તરોને મોટેભાગે એપ્લીકેશન સ્તરના પ્રોટોકોલોના સ્પષ્ટિકરણો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. રાઉટર અને સ્વીચ મોટે ભાગે ઇન્કેપ્સુલેટ થયેલ ત્રાફિકની અંદર રહેલ ડેટાની તપાસ ન કરતા આ ત્રાફિકના વહન માટે એક નળીની કાર્ય કરે છે. તેમ છતાં Resouce Reservation Protocol (RSVP) જેવા પ્રોટોકોલની મદદથી ફાયરવોલ, Unified Threat Management (UTM) અને બેન્ડવિથને માર્યાદિત કરે તેવા કાર્યક્રમો આવા ડેટાની અંદર તપાસે છે. આ Network Adress Translation (NAT) જેવા પ્રોટોકોલ ચોક્કસ એપ્લીકેશન સ્તર ના પ્રોટોકોલની જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખે છે. (NAT પ્રોટોકોલની મદદથી ખાનગી નેટવર્કમાં રહેલ હોસ્ટને એક જાહેર IP એડ્રેસના ઉપયોગ થી ઈન્ટરનેટથી જોડી શકાય છે. જેમાં જાહેર IP અડ્રેસ ઈન્ટરનેટ આપનાર મોડેમ, રાઉટર કે ફાયરવોલ વિ. ના બહારી ઇન્ટરફેસ પર સોપાયેલ હોય છે.)   === નામી સાહિત્યોમાં સ્તરોના નામ અને સંખ્યા === {| class="wikitable" |- ! style="background:#adb" | Kurose,<ref name="kurose">{{cite book | title=કમ્પ્યુટિંગ નેટવર્કિંગ : ઍ ટૉપ-ડાઉન અપ્રોચ | url=https://archive.org/details/computernetworki0000kuro_4ed | publisher=ઍડિસન-વેસ્લી | author=જેમ્સ એફ. Kurose અને કીથ ડબલ્યૂ. રૉસ | year=૨૦૦૮ | isbn=0321497708 | language=અંગ્રેજી}}</ref> Forouzan <ref name=Forouzan>[http://books.google.com/books?id=U3Gcf65Pu9IC&printsec=frontcover&dq=forouzan+%22computer+networks%22&ei=RPZ9SOCvMofctAO02di0AQ&hl=en&sig=ACfU3U2Hh_n83pPtf5uCreCih0HnWvNcxg#PPA29,M1 Behrouz A. Forouzan, Data Communications and Networking, 2003]</ref> ! style="background:#adb" | Comer,<ref name=Comer>[http://books.google.com/books?id=jonyuTASbWAC&pg=PA155&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=0_0&sig=ACfU3U18gHAia1pU_Pxn-rhkCnH1v70M6Q#PPA161,M1 Douglas E. Comer, Internetworking with TCP/IP: Principles, Protocols and Architecture, Pearson Prentice Hall 2005, ISBN 0-13-187671-6]</ref> Kozierok<ref>[http://books.google.com/books?id=Pm4RgYV2w4YC&pg=PA131&dq=%22TCP/IP+model+layers%22&lr=&hl=sv&sig=ACfU3U3ofMwYAbZfGz1BmAXc2oNNFC2b8A#PPA129,M1 Charles M. Kozierok, "The TCP/IP Guide", No Starch Press 2005]</ref> ! style="background:#adb" | Stallings<ref name=Stallings>[http://books.google.com/books?id=c_AWmhkovR0C&pg=PA35&dq=%22internet+layer%22+%22network+access+layer%22&ei=-O99SI3EJo32sgOQpPThDw&hl=en&sig=ACfU3U38aXznzeAnQdbLcPFXfCgxAd4lFg William Stallings, Data and Computer Communications, Prentice Hall 2006, ISBN 0-13-243310-9]</ref> ! style="background:#adb" | Tanenbaum<ref>[http://books.google.com/books?id=Pd-z64SJRBAC&pg=PA42&vq=internet+layer&dq=networks&hl=sv&source=gbs_search_s&sig=ACfU3U3DHANeIz0sOsd5NK4VXSrgNFYVAw#PPA42,M1 Andrew S. Tanenbaum, Computer Networks, Prentice Hall 2002, ISBN 0-13-066102-3]</ref> ! style="background:#adb" | RFC 1122, Internet STD 3 (1989) ! style="background:#adb" | Cisco Academy<ref>[http://books.google.com.br/books/about/Network_Fundamentals.html?id=JVAk7r6jHF4C Mark A. Dye, Rick McDonald, Antoon W. Rufi, Network Fundamentals: CCNA Exploration Companion Guide, 2007, ISBN 1-58713-208-7]</ref> ! style="background:#adb" | [[Michael A. Padlipsky|Mike Padlipsky]]'s 1982 "Arpanet Reference Model" (RFC 871) ! style="background:#adb" | [[OSI_મોડેલ| OSI મોડેલ]] |- | style="background:#cfc" | ''પાંચ સ્તરો'' | style="background:#cfc" | ''ચાર+એક સ્તરો'' | style="background:#cfc" | ''પાંચ સ્તરો'' | style="background:#cfc" | '' પાંચ સ્તરો '' | style="background:#cfc" | ''ચાર સ્તરો '' | style="background:#cfc" | ''ચાર સ્તરો'' | style="background:#cfc" | ''ત્રણ સ્તરો'' | style="background:#cfc" | ''સાત સ્તરો'' |- | style="background:#cfc" | "પાંચ સ્તરીય ઈન્ટરનેટ મોડેલ" or "TCP/IP પ્રોટોકોલ સ્યુટ" | style="background:#cfc" | "TCP/IP 5-સ્તરીય સંદર્ભ મોડેલ" | style="background:#cfc" | "TCP/IP મોડેલ" | style="background:#cfc" | "TCP/IP પાંચ સ્તરીય ઈન્ટરનેટ મોડેલ " | style="background:#cfc" | "ઈન્ટરનેટ મોડેલ" | style="background:#cfc" | "ઈન્ટરનેટ મોડેલ" | style="background:#cfc" | "ARPANET સંદર્ભ મોડેલ" | style="background:#cfc" | OSI મોડેલ |- | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન | rowspan="3"| એપ્લીકેશન /પ્રક્રિયા | એપ્લીકેશન |- | રજૂઆત |- | સત્ર |- | પરિવહન | પરિવહન | હોસ્ટ-ટુ-હોસ્ટ કે પરિવહન | પરિવહન | પરિવહન | પરિવહન | rowspan="2"| હોસ્ટ-ટુ-હોસ્ટ | પરિવહન |- | નેટવર્ક | ઈન્ટરનેટ | ઈન્ટરનેટ | ઈન્ટરનેટ | ઈન્ટરનેટ | ઇન્ટરનેટવર્ક | ઈન્ટરનેટ |- | ડેટા લીંક | ડેટા લીંક (નેટવર્ક ઇન્ટરફેસ) | નેટવર્ક પ્રવેશ || ડેટા લીંક || લીંક || નેટવર્ક ઇન્ટરફેસ || નેટવર્ક ઇન્ટરફેસ | ડેટા લીંક |- | ભૌતિક | (હાર્ડવેર) | ભૌતિક | ભૌતિક | | | | ભૌતિક |} === OSI અને TCP/IP સ્તરીય તફાવતો === [[File:Model Comparison Gujarati.JPG | thumb | 250 px | OSI અને TCP/IP મોડેલ વચ્ચે સ્તરીય સરખામણી/તફાવત]] OSI સ્તરમાં રહેલા પ્રથમ ત્રણ જુદા જુદા સ્તરો – કાર્યક્રમ, રજૂઆત અને સત્ર સ્તરો TCP/IP મોડેલમાં માત્ર એક જ સ્તર કાર્યક્રમ સ્તર તરીકે દર્શાવેલ છે. જુદા જુદા લેખકોએ RFCનું જુદી જુદી રીતે અર્થઘટન કર્યું છે, લગભગ લીંક સ્તર (અને TCP/IP મોડેલ) OSI મોડેલ ના પહેલા સ્તર (ભૌતિક સ્તર)ના મુદ્દાઓ આવરી લે છે અથવા જો હાર્ડવેર સ્તર લીંક સ્તરની નીચે છે એમ માની લેવામાં આવે છે. કેટલાક લેખકોએ OSIના સ્તર ૧ અને ૨ ને TCP/IP મોડેલ સાથે સમાવિષ્ઠ કર્યા છે, કેમકે આધુનિક માનકીકરણો(દા.ત. IEEE અને ITU)એ આ માટે સરખા સંદર્ભ આપ્યા છે. ઘણીવાર આનું પરિણામ પાંચ સ્તરોવાળા મોડેલ સાથે આવે છે જ્યાં લીંક સ્તર કે નેટવર્ક પ્રવેશ સ્તર ને OSI મોડેલના સ્તર ૧ અને ૨ માં વિભાજીત કરાય છે. ==TCP/IPમાં સરનામાંલેખન == TCP/IP પ્રોટોકોલો ચાર પ્રકારના સરનામાંઓ(એડ્રેસો) નો ઉપયોગ કરે છે : ભૌતિક (લીંક) એડ્રેસ, તાર્કિક (IP) એડ્રેસ, પોર્ટ એડ્રેસ અને વિશિષ્ટ એડ્રેસ. TCP/IP સ્થાપત્યમાં ચોક્કસ સ્તર જોડે કોઈ એક એડ્રેસ સંકળાયેલો છે. જે નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે. {| class="wikitable" |- ! એપ્લીકેશન સ્તર ! Colspan=3 |પ્રક્રિયાઓ ! વિશિષ્ટ એડ્રેસ |- !પરિવહન સ્તર !SCTP !TCP !UDP !પોર્ટ એડ્રેસ |- !નેટવર્ક સ્તર !Colspan=3 |IP અને બીજા પ્રોટોકોલો !તાર્કિક એડ્રેસ |- !ડેટા લીંક સ્તર !Colspan=3 rowspan=2 |ભૌતિક નેટવર્કોની પાછળની ક્રિયાઓ ! rowspan=2 |ભૈતિક એડ્રેસ |- !ભૌતિક સ્તર |} == અમલીકરણ == આ પ્રોટોકોલ કે સ્તરીય મોડેલનું અમલીકરણ કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ હાર્ડવેર કે સોફ્ટવેરની જરૂર નથી તેથી આજે ઉપયોગમાં લેવાતા કમ્પ્યુટર, સંચાલક પદ્ધતિઓ, તમામ ગ્રાહક-લક્ષી પદ્ધતિઓ સહીત TCP/IPનું અમલીકરણનો સમાવેશ કરે છે. == આ પણ જુઓ == *[[OSI_મોડેલ|OSI મોડેલ]] ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} {{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન}} [[શ્રેણી:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન]] 5tgvmablkcnqttkxqw6gtve0ccudwna 0 49167 905446 903834 2026-09-22T01:42:29Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905446 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''કરીના કપૂર''' (જન્મ: [[સપ્ટેમ્બર ૨૧|૨૧ સપ્ટેમ્બર]] ૧૯૮૦), હિન્દી ફિલ્મની જાણીતી અભિનેત્રી છે કે જે હવે '''કરીના કપૂર ખાન''' તરીકે પણ ઓળખાય છે. કરીનાના પિતા રણધીર કપૂર તથા માતા બબીતા છે. તે કરીશ્મા કપૂરની નાની બહેન છે. ==વિગત== ''2000 યુદ્ધ ફિલ્મ રેફ્યુજી તેના અભિનયની શરૂઆત કરી દીધી પછી, કપૂર ઐતિહાસિક નાટક અશોક ભૂમિકા સાથે હિન્દી સિનેમા અને બ્લોકબસ્ટર મેલોડ્રામા કભી ખુશી કભી ગમ પોતાને સ્થાપિત ... (બંને 2001). આ પ્રારંભિક સફળતા વ્યાપારી ધોરણે નિષ્ફળ અને પુનરાવર્તિત ભૂમિકા શ્રેણી છે, જે તેના નકારાત્મક પ્રતિભાવો મેળવ્યા દ્વારા અનુસરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2004 કપૂર માટે એક મહત્વનો વળાંક આવ્યો ત્યારે તેમણે નાટક ચમેલી એક સેક્સ વર્કરની ભૂમિકા પ્રકાર સામે રમી હતી. ત્યારબાદ 2004 નાટક દેવ એક તોફાન ભોગ અને એક અક્ષર 2006 ક્રાઇમ ફિલ્મ ઓમકારા માં વિલિયમ શેક્સપીયરના નાયિકા ડેસ્ડેમોના પર આધારિત તેણીના આ ચિત્રાંકન માટે વિશાળ જટિલ ઓળખ પ્રાપ્ત. તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તરીકેનો અને 2007 રોમેન્ટિક કોમેડી જબ તેના પ્રદર્શન વી મેટ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી અને 2010 નાટક અમે કુટુંબ અનુક્રમે, ફિલ્મફેર એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરવા માટે ગયા હતા. કપૂર ભારતની ટોચની કમાણી કરનાર પ્રોડક્શન્સ, 2009 કોમેડી ડ્રામા 3 ઈડિયટ્સ અને 2015 સામાજિક નાટક બજરંગી બે માં સ્ત્રી લીડ તરીકે દર્શાવતા દ્વારા વધુ સફળતા પ્રાપ્ત ભાઈજાન અને 2009 થ્રિલર કુરબાન માં પોતાના તેની ભૂમિકા વખાણ થયા, 2012 નાટક હીરોઈન અને 2016 અપરાધ નાટક ઉડતા પંજાબ.'' ''અભિનેતા સૈફ અલી ખાન, જેમની સાથે તેમણે એક પુત્ર છે લગ્ન, કપૂરની બંધ સ્ક્રીન જીવન ભારતમાં વ્યાપક કવરેજ વિષય છે. તેમણે સ્પષ્ટવક્તા અને અડગ હોવા માટે પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે, અને તેના ફેશન શૈલી અને ફિલ્મ ભૂમિકાઓ દ્વારા ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે તેમના યોગદાન બદલ ઓળખવામાં આવે છે. ફિલ્મ અભિનય ઉપરાંત, કપૂર સ્ટેજ કલાકાર છે અને ત્રણ પુસ્તકો માટે સહ-લેખક તરીકે યોગદાન આપ્યું છે: એક આત્મકથનાત્મક યાદો અને બે પોષણ માર્ગદર્શિકાઓ. તેમણે પણ રિટેલ ચેઇન ગ્લોબ્સ સહયોગથી પોતાના કપડાં વાક્ય શરૂ કરી છે.'' ==શરૂઆતનું જીવન અને પૂર્વભૂમિકા== ''21 સપ્ટેમ્બર, 1980 [1] બોમ્બે (હવે મુંબઇ), કપૂર (હંમેશા બિનઔપચારિક માટે 'બેબો ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પર જન્મ [3] રણધીર કપૂર અને બબીતા ​​(ઉર્ફે શિવદાસાની) ના નાની પુત્રી છે, [4] તેના મોટી બહેન કરિશ્મા પણ એક અભિનેત્રી છે. તેમણે અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા રાજ કપૂર, અભિનેતા હરિ શિવદાસાની પ્રસૂતિ પૌત્રી, અને અભિનેતા રિશી કપૂર ભત્રીજી ના પૈતૃક પૌત્રી છે. કપૂર મુજબ, આ નામ "કરિના" પુસ્તક અન્ના કરેણીનાં , જે તેના માતા વાંચી જ્યારે તે તેની સાથે ગર્ભવતી હતી પરથી લેવામાં આવ્યું છે. [5] તેણી તેના પિતાની બાજુ પર પંજાબી મૂળના છે, [6] અને તેના માતા બાજુ પર તે સિંધી અને બ્રિટિશ મૂળના છે. [7] એક બાળક તરીકે, કપૂર નિયમિતપણે તેના પરિવાર સાથે હિંદુ પ્રેક્ટિસ, પણ તેના માતા પાસેથી ખ્રિસ્તી સાથે સંપર્કમાં આવ્યો. [8]'' ''"એક ખૂબ જ તોફાની [અને] બગડેલું બાળક" તરીકે પોતાની જાતને વર્ણન, એક યુવાન વય થી ફિલ્મોમાં કપૂરની સંપર્કમાં અભિનય તેના રસ kindled;. [2] તે ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ નરગીસ અને મીના કુમારી કામ દ્વારા પ્રેરણા આપી હતી [9] તેના કુટુંબ પૃષ્ઠભૂમિ હોવા છતાં, તેના પિતા સ્ત્રીઓ ફિલ્મો દાખલ નામંજૂર કારણ કે તેઓ તેને પરંપરાગત માતૃત્વ ફરજો અને પરિવારની મહિલાઓના જવાબદારી વિરોધાભાસી માનવામાં આવે છે. [10] આ તેના માતા-પિતા વચ્ચે સંઘર્ષ થયો હતો અને તેઓ અલગ થયેલ છે. [11] તે પછી તેના માતા જે અનેક નોકરી કામ કર્યું તેની પુત્રીઓ આધાર દ્વારા ઊભા કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કરિશ્મા 1991 માં એક અભિનેત્રી તરીકે રજૂ થયો હતો [12] ઘણા વર્ષો માટે અલગ રહેતા પછી, તેના માતાપિતા ઓક્ટોબર 2007 માં સમાધાન [11] કપૂર ટિપ્પણી કરી, "મારા બાપ પણ મારા જીવન માં એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે [...] [અલ] જોકે અમે તેને ઘણી વખત અમારી પ્રારંભિક વર્ષોમાં જોઈ ન હતી, અમે એક પરિવાર હવે છે." [12]'' ''કપૂર મુંબઇ માં જમનાબાઈ નરસી સ્કૂલ હાજરી આપી હતી, દહેરાદૂન વેલ્હામ ગર્લ્સ 'સ્કૂલ દ્વારા અનુસરવામાં. [9] તેમણે સંસ્થા હાજરી આપી મુખ્યત્વે તેના માતા સંતોષવા માટે, જોકે બાદમાં અનુભવ પસંદગીમાં સ્વીકાર્યું. [2] કપૂર મુજબ, તે વિદ્વાનો છતાં ગણિત સિવાય તેની તમામ વર્ગો માં સારા ગ્રેડ્સ પણ મેળવ્યા તરફ ઢળેલું ન હતી. [2] વેલ્હામ થી સ્નાતક થયા બાદ તે વિલે પાર્લે માં મીઠીબાઇ કોલેજ (મુંબઇ) ખાતે બે વર્ષ માટે વાણિજ્ય અભ્યાસ કર્યો હતો. [9] કપૂર પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે માઇક્રોકોમ્પ્યુટર્સ માં ત્રણ મહિનાના સમર કોર્સ માટે રજીસ્ટર. [9] બાદમાં તેમણે કાયદો રસ વિકસાવી છે અને તે સરકારી લો કોલેજ, મુંબઇ ખાતે પ્રવેશ; આ સમય દરમિયાન, તે વાંચવા માટે એક લાંબા સમયની ઉત્કટ વિકસાવવામાં આવી છે. [9] જો કે, તેના પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા પછી, કપૂર તેના રસ પીછો કરવા માટે એક અભિનેત્રી બનવાનું નક્કી કર્યું. [13] તેમણે મુંબઇ માં અભિનય સંસ્થા કિશોર નામિત કપૂર, ભારતીય ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ (FTII) ના સભ્ય દ્વારા મેન્ટરેડ ખાતે તાલીમ શરૂ કર્યું હતું. [14]'' ''અભિનય કારકિર્દી [ફેરફાર કરો સ્રોત]'' ''2000-03: કારકિર્દીની શરૂઆત, સફળતા અને અડચણ [ફેરફાર કરો સ્રોત]'' ''જ્યારે સંસ્થા ખાતે તાલીમ, કપૂર રાકેશ રોશનની કહો ના ... પ્યાર હૈ (2000) તેમના પુત્ર હૃતિક રોશન વિરુદ્ધ સ્ત્રીની ભૂમિકામાં ભૂમિકા આપવામાં આવી હતી. [9] ફિલ્માંકન અનેક દિવસો, જો કે, તે પ્રોજેક્ટ ત્યજી; કપૂર પછી સમજાવ્યું કે તે ફિલ્મ નથી કરી, કારણ કે વધુ પ્રાધાન્ય ડિરેક્ટર પુત્ર આપવામાં આવી હતી લાભ હતી. [9] તેમણે જે.પી. દત્તા યુદ્ધ નાટક રેફ્યુજી અભિષેક બચ્ચન સાથે તે વર્ષે પાછળથી રજૂ થયો હતો. એક માણસ ગેરકાયદે નાગરિકો અને પાછળ આગળ સરહદ તરફ વહન પર ફિલ્મ કેન્દ્રો 1971 ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન સેટ કરો. કપૂર નાઝ, જે બચ્ચનના પાત્ર સાથે પ્રેમ માં પડે છે, જ્યારે ગેરકાયદે પોતાના પરિવાર સાથે પાકિસ્તાન સ્થળાંતર એક બાંગ્લાદેશી છોકરી ચિત્રણ. તેના અભિનયની ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી કરવામાં આવી હતી; બોલિવુડ હંગામા ના તરણ આદર્શે તેના "કુદરતી કલાકાર" તરીકે વર્ણવવામાં અને નોંધ્યું હતું કે "સરળતા સાથે તેમણે દ્રશ્યો સૌથી મુશ્કેલ ઈમોટીસ ", [15] જ્યારે ભારત આજે અહેવાલ છે કે કપૂર હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતાઓ એક નવી જાતિ કે દૂર તોડે નહિ પાત્ર પ્રથાઓ છે. [16] પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ અભિનય અનુભવ પર, કપૂર તરીકે "ખડતલ ... [પરંતુ] પણ એક મહાન શિક્ષણ અનુભવ" વર્ણવે છે. [9] રેફ્યુજી ભારતમાં મધ્યમ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ થઇ હતી, [17] અને કપૂરની પ્રભાવ તેના શ્રેષ્ઠ મહિલા નવોદિત માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. [18]'' ''કરીના કપૂર કેમેરા દૂર હસતાં'' ''કભી ખુશી કભી ગમ ... ના પુસ્તક લોન્ચ 2001 બોલિવુડ હંગામા ઓછામાં કપૂર અહેવાલ છે કે ફિલ્મની સફળતા તેના માટે એક સિદ્ધિ સાબિત થયા હતા. [19]તેના બીજા પ્રકાશન માટે, કપૂર, સતીશ કૌશિક બોક્સ ઓફિસ તુષાર કપૂર વિરુદ્ધ જોડી બનાવી હતી હિટ મુઝે કુછ કહેના હૈ (2001). [17] હિન્દૂ એક સમીક્ષા નોંધ્યું હતું કે તેમના પ્રથમ બે ફિલ્મો પર આધારિત છે, તે હતી "ચોક્કસપણે અભિનેત્રી માટે બહાર જોવા માટે". [20] તેમણે આગામી જેકી શ્રોફ અને સુભાષ ઘાઈ માતાનો ફ્લોપ યાદે માં ઋત્વિક રોશન, અબ્બાસ-મસ્તાનની સફળ રોમાંચક અજનબી દ્વારા અનુસરવામાં સાથે અભિનય કર્યો હતો, જેમાં સહ અભિનેતા અક્ષય કુમાર, બોબી દેઓલ અને બિપાશા બાસુ. [17] તે વર્ષ બાદ, તેમણે સંતોષ સિવન માતાનો સમયગાળા મહાકાવ્ય અશોક, આ જ નામની ભારતીય સમ્રાટે જીવન એક આંશિક કાલ્પનિક એકાઉન્ટ માં દેખાયા હતા. શાહરૂખ ખાન વિરુદ્ધ ફીચર્ડ, કપૂર પોતાને મળે અશોક જેમને પ્રેમ માં પડે છે સાથે તેના પાત્ર Kaurwaki (એક Kalingan રાજકુમારી) જટિલ વ્યક્તિત્વ રમી પડકાર આપ્યો છે. [21] "અશોક" વેનિસ અને 2001 ટોરેન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં દર્શાવાઈ હતી, [22] અને આંતરરાષ્ટ્રીય સામાન્ય રીતે હકારાત્મક સમીક્ષાઓ પ્રાપ્ત પરંતુ ભારત, કે જે માર્ગ અશોક ચિત્રણ કરવામાં આવી હતી વિવેચકો દ્વારા આભારી કરવામાં આવી હતી સારી રીતે કરવા માટે નિષ્ફળ. [23] ડેઝર્ટ ન્યૂઝ જેફ વાઇસ તરીકે "riveting" કપૂર વર્ણવી હતી અને તેના સ્ક્રીન હાજરી પ્રશંસા. [24] Rediff.com, તેમ છતાં, વધુ જટિલ સમાપન કે આ ફિલ્મ તેની હાજરી મુખ્યત્વે કલાત્મક હેતુ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો હતી. [25] 47 મી વખત ફિલ્મફેર એવોર્ડમાં, અશોક કપૂર માટે એક શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે નામાંકન સહિત પાંચ એવોર્ડ માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો. [18]'' ''કપૂરની કારકિર્દીમાં કી બિંદુ આવ્યા ત્યારે તેમણે 2001 મેલોડ્રામા કભી ખુશી કભી ગમ માં પૂજા તરીકે કરણ જોહર ( "Poo", ભલું, સુપરફિસિયલ છોકરી) દ્વારા આપવામાં આવી હતી ... એક અભિનેતાઓનું જૂથ સાથે. [W] એકમ સાથે orking અને છ મેગા સ્ટાર "[હું] ટી કરી [ફિલ્મ અને] અમે વિસ્ફોટની હતી મહાન આનંદ હતો: મોટા બજેટની ઉત્પાદન ફિલ્મિંગ કપૂર માટે એક નવો અનુભવ હતો, અને તે અજ્ઞાનપણે યાદ. સમૂહ એક સ્વપ્ન સાચું આવે છે કરવામાં આવી હતી. "[26] કભી ખુશી કભી ગમ ... એક અત્યંત લોકપ્રિય પ્રકાશન હતી, વર્ષના ભારતની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ફિલ્મ અને તે બિંદુ પર કપૂર સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ફિલ્મ તરીકે પૂર્ણ. [27] તે પણ વિદેશી બજારમાં તમામ સમય બોલીવુડની સૌથી સફળ બન્યા હતા, આવક ₹ અબજ 1 (યુએસ $ 15 મિલિયન) વિશ્વભરમાં. [28] તરણ આદર્શે "ફિલ્મના મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ", [29] તરીકે કપૂર વર્ણવી હતી અને તે ભૂમિકા તેના શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તેમજ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયન એકેડેમી (આઇફા) ખાતે નામાંકન સહાયક પ્રથમ તેના બીજો ફિલ્મફેર નામાંકન મળ્યું હતું અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર. [18]'' ''બોક્સ ઓફિસ ભારત અહેવાલ છે કે મુઝે કુછ કહેના હૈ અને કભી ખુશી કભી ગમ સફળતા ..., હિન્દી સિનેમાના એક અગ્રણી અભિનેત્રી તરીકે સ્થાપિત કપૂર [30] અને Rediff.com પ્રકાશિત અશોક સાથે તેમણે સૌથી વધુ પેઇડ ભારતીય અભિનેત્રી બની હતી તે બિંદુ આવક ₹ 15 મિલિયન (US $ 220,000) ફિલ્મ દીઠ. [31] 2002 અને 2003 દરમિયાન, કપૂર પ્રોજેક્ટ સંખ્યાબંધ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું પરંતુ એક અડચણ અનુભવ થયો. તમામ છ ફિલ્મો જેમાં તેમણે અભિનય કર્યો-મુઝસે દોસ્તી કરોંગે !, જીના સિર્ફ Merre લિયે, તલાશ: શિકાર શરૂ થાય છે ..., ખુશી, મૈ પ્રેમ કી દિવાની હૂં, અને ચાર કલાક યુદ્ધ મહાકાવ્ય LOC વિવેચનાત્મક અને વ્યાપારીક રીતે નિષ્ફળ કારગિલ હતા . [17] ટીકાકારોએ તે કભી ખુશી કભી ગમ રમાય ..., અને ચિંતા છે કે તે ટાઇપકાસ્ટ બની હતી વ્યક્ત "એ જ પાત્ર ભિન્નતા" આ ફિલ્મોમાં તેણીના પ્રદર્શન વર્ણવ્યા અનુસાર. [32]'' ==અભિનય કારકિર્દી== ==ફિલ્મયાત્રા== <!-- NOTE TO EDITORS&nbsp;— Please do not add unreleased work here without first discussing it on the article's talk page --> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| વર્ષ !scope="col"| ફિલ્મ !scope="col"| ભૂમિકા !scope="col" class="unsortable"| અન્ય નોંધ |- | ૨૦૦૦ !scope="row"| ''[[રિફ્યુજી]]'' | નાઝનીન "નાઝ" અહેમદ | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ મહિલા નવોદિત માટે]] |- | rowspan="5" | ૨૦૦૧ !scope="row"| ''[[મુજે કૂછ કહેના હૈ]]'' | પૂજા સકસેના | |- !scope="row"| ''[[યાદેં]]'' | ઇશાસિંગ પૂરી | |- !scope="row"| ''[[અજનબી]]'' | પ્રિયા મલ્હોત્રા | |- !scope="row"| ''[[અશોકા]]'' | કુર્વાકી | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[કભી ખુશી કભી ગમ...]]'' | પૂજા "પૂ" શર્મા | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="2" | ૨૦૦૨ !scope="row"| ''[[મુજ્સે દોસ્તી કરોગે!]]'' | ટીના કપૂર | |- !scope="row"| ''[[જીના સિર્ફ મેરે લીયે]]'' | પૂજા / પિંકી | |- | rowspan="4" | ૨૦૦૩ !scope="row"| ''[[તલાશ: શિકાર ની શરૂઆત ...]]'' | ટીના | |- !scope="row"| ''[[ખુશી]]'' | ખુશીસિંગ (લાલી) | |- !scope="row"| ''[[મેં પ્રેમ કી દિવાની હુ]]'' | સંજના | |- !scope="row"| ''[[એલ.ઓ.સી કારગીલ]]'' | સિમરન | |- | rowspan="9" | ૨૦૦૪ !scope="row"| ''[[ચમેલી]]'' | ચમેલી | [[ફિલ્મફેર વિશેષ પુરસ્કાર | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિશેષ પ્રદર્શન માટે]] |- !scope="row"| ''[[યુવા]]'' | મીરા | |- !scope="row"| ''[[દેવ]]'' | આલીયા | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ વિવેચક અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[ફિદા]]'' | નેહા મહેરા | |- !scope="row"| ''[[એતરાઝ]]'' | પ્રિયા સક્સેના / મલ્હોત્રા | |- !scope="row"| ''[[હલચલ]]'' | અંજલી | |- !scope="row"| ''[[બેવફા]]'' | અંજલી સહાય | |- !scope="row"| ''[[ક્યોં કી]]'' | ડો. તનવી ખુરાના | |- !scope="row"| ''[[દોસ્તી: મિત્રો હંમેશ માટે]]'' | અંજલી | |- | rowspan="3" | ૨૦૦૫ !scope="row"| ''[[૩૬ ચાઇના ટાઉન]]'' | પ્રિયા | |- !scope="row"| ''[[ચૂપ ચૂપ કે]]'' | શ્રુતી | |- !scope="row"| ''[[ઓમકારા]]'' | ડોલી મિશ્રા | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ વિવેચક અભિનેત્રી માટે<br />નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | 200૬ !scope="row"| ''[[ડોન (ફિલ્મ)]]'' | કામિની | Cameo |- | rowspan="2" | ૨૦૦૭ !scope="row"| ''[[ક્યા લવ સ્ટોરી હે]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ઇટ્સ રોકિંગ" |- !scope="row"| ''[[જબ વી મેટ]]'' | ગીત ધિલ્લોન | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે |- | rowspan="4" | ૨૦૦૮ !scope="row"| ''[[હલ્લા બોલ]]'' | પોતે | ખાસ દેખાવ |- !scope="row"| ''[[ટસન]]'' | પૂજા સિંગ | |- !scope="row"| ''[[રોડસાઇડ રોમિયો]]'' | લૈલા | સ્વર |- !scope="row"| ''[[ગોલમાલ રિટર્ન]]'' | એકતા | |- | rowspan="6" | ૨૦૦૯ !scope="row"| ''[[લક બાય ચાન્સ]]'' | પોતે | ખાસ દેખાવ |- !scope="row"| ''[[બિલ્લુ]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "મરજાની" |- !scope="row"| ''[[કમ્બખ્ત ઇશ્ક]]'' | સિમ્રીતા રાય | |- !scope="row"| ''[[મૈ ઓર મિસિસ ખન્ના]]'' | રૈના ખન્ના | |- !scope="row"| ''[[કુર્બાન]]'' | અવન્તિકા આહુજા / ખાન | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[૩ ઇડિયટ્સ]]'' | પિયા સહસ્ત્રબુદ્ધિ | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="3" | ૨૦૧૦ !scope="row"| ''[[મિલેંગે મિલેંગે]]'' | પ્રિયા મલહોત્રા | |- !scope="row"| ''[[વી આર ફેમિલિ]]'' | શ્રેયા અરોરા | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે |- !scope="row"| ''[[ગોલમાલ ૩]]'' | ડ્બૂ | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="2" | ૨૦૧૧ !scope="row"| ''[[બોડીગાર્ડ]]'' | દિવ્યા | |- !scope="row"| ''[[રા.વન]]'' | સોનિયા સુબ્રમણીયમ | |- | rowspan="6" | ૨૦૧૨ !scope="row"| ''[[એક મેં ઓર એક તુ]]'' | રૈના બ્રાગાન્ઝા | |- !scope="row"| ''[[એજન્ટ વિનોદ]]'' | ઇરામ પર્વીન બિલાલ /<br /> ડો. રુબી મેંડસ | |- !scope="row"| ''[[રાઉડી રાઠોડ]]'' | | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ચિંતા તા" |- !scope="row"| ''[[હિરોઇન]]'' | માહી અરોરા | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[તલાશ]]'' | રોઝી / સિમરન | |- !scope="row"| ''[[દબંગ ૨]]'' | | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ફેવિકોલ સે" |- | rowspan="3" | ૨૦૧૩ !scope="row"| ''[[બોમ્બે ટોકિઝ]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "અપના બોમ્બે ટોકિઝ" |- !scope="row"| ''[[સત્યાગ્રહ]]'' | | ફિલ્માંકન |- !scope="row"| ''[[ગોરી તેરે પ્યાર મેં]]'' | | ફિલ્માંકન |- | rowspan="3" |2014 |''સિંઘમ રિટર્ન્સ'' |અવની કામત | |- |''ધ શૌકિન્સ'' |''હરસેલ્ફ'' |''કામેયો'' |- |''હૅપ્પી એન્ડિંગ'' | |''કામેયો'' |- | rowspan="3" |2015 |''ગબર ઇસ બેક'' |''સુનૈના'' |''કામેયો'' |- |''બજરંગી ભાઈજાન'' |''રાસીકા'' | |- |બ્રધર્સ |મેરી |ગીતમાં ખાસ દેખાવ "મેરા નામ મેરી" |- | rowspan="2" |2016 |કી & કા |કિયા | |- |''ઉડતા પંજાબ'' |Dr પ્રીત સાહની | |} <!-- NOTE TO EDITORS&nbsp;— Please do not add unreleased work here without first discussing it on the article's talk page --> ==સંદર્ભ== ;નોંધ {{reflist|20em}} ;જીવનચરિત્ર {{refbegin}} *{{cite book|last=Chatterjee|first=Saibal|last2=Deenvi|first2=Gulzar|authorlink2=Gulzar|last3=Nihalani|first3=Govind|authorlink3=Govind Nihalani|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica (India) Pvt. Ltd|isbn=81-7991-066-0|page=483|ref=harv}} *{{cite book|last=Dewey|first=Susan|title=Making Miss India Miss World: Constructing Gender, Power, and the Nation in Postliberalization India|url=https://archive.org/details/makingmissindiam0000dewe|year=2008|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3176-7|page=[https://archive.org/details/makingmissindiam0000dewe/page/36 36]|ref=harv}} {{refend}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Kareena Kapoor}} * {{Official website|http://www.kareenakapoor.me/}} * {{IMDb name|4626}} {{કપૂર પરિવાર}} [[Category:કપૂર પરિવાર]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:કલા]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૦માં જન્મ]] 7b7iqnnb45p84ld5xdoc9bs59s1rpc7 0 61784 905502 794196 2026-09-22T02:42:26Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905502 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infobox stadium | stadium_name = ગૂડિસન પાર્ક | nickname = ''ઓલ્ડ લેડી'' | image = [[File:Goodisonview1.JPG|alt=Goodison Park|300px]] | location = [[લિવરપૂલ]], [[ઇંગ્લેન્ડ]] | opened = ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૮૯૨<ref name="School of Science">{{cite book|last=Corbett|first=James|title=School of Science|year=2003|url=https://archive.org/details/evertonschoolofs0000corb_n8m4|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4050-3431-9}}</ref> | owner = [[એવર્ટન ફૂટબોલ ક્લબ]] | coordinates = {{Coord|53|26|20|N|2|57|59|W|type:landmark|display=it}} | operator = [[એવર્ટન ફૂટબોલ ક્લબ]] | surface =ઘાસ | construction_cost = £ ૩,૦૦૦ | architect = | former_names = | tenants = [[એવર્ટન ફૂટબોલ ક્લબ]] | seating_capacity = ૩૯,૪૭૨<ref>{{cite web|title=History of Goodison Park|url=http://www.evertonfc.com/history/goodison-in-depth.html?page=full|publisher=Everton F.C.|access-date=2014-11-18|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203140203/http://www.evertonfc.com/history/goodison-in-depth.html?page=full|url-status=dead}}</ref> | dimensions = ૧૦૦.૪૮ x ૬૮ મીટર<br />(૧૧૦ × ૭૪ યાર્ડ) <ref>{{cite book |title=Premier League Handbook Season 2009/10 |format=PDF |year=2009 |publisher=[[Premier League]] |location=London |page=38 |chapter=Club Directory |chapterurl=http://www.premierleague.com/staticFiles/c3/3b/0,,12306~146371,00.pdf |access-date=5 April 2010 |archive-date=6 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606073445/http://www.premierleague.com/staticFiles/c3/3b/0%2C%2C12306~146371%2C00.pdf |url-status=dead }}</ref> }} '''ગૂડિસન પાર્ક''', [[ઇંગ્લેન્ડ]]નાં [[લિવરપૂલ]] સ્થિત એક ફૂટબોલ મેદાન છે. આ [[એવર્ટન ફૂટબોલ ક્લબ]]નું ઘરેલુ મેદાન છે, જે ૩૯,૪૭૨ લોકોની બેઠક ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref name="School of Science" /> {{-}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{ sister | position = {{{position|}}} | project = commons | text = [[વિકિમીડિયા કૉમન્સ]] પર '''''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Goodison_Park?uselang=gu {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]''''' {{{alt-term|વિષયક વધુ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (Media) ઉપલબ્ધ છે}}}. }} * [http://www.evertoncollection.org.uk/search/results?q=%22Goodison+Park%22 ગૂડિસન પાર્ક] * [http://www.tripadvisor.co.uk/Attraction_Review-g186337-d215374-Reviews-Goodison_Park_Stadium_Tours-Liverpool_Merseyside_England.html ગૂડિસન પાર્ક] ટૂર [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડનાં ફૂટબોલ મેદાન]] gcjru3qdgt42l385mkk2mpk5lhx0zq4 0 64949 905472 903825 2026-09-22T02:20:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905472 wikitext text/x-wiki {{Taxobox| name = Stone-curlews| image = Bush Stone-curlew444.jpg| image_width =| image_caption = [[Bush stone-curlew]], ''Burhinus grallarius''| regnum = [[Animal]]ia| phylum = [[Chordate|Chordata]]| classis = [[Bird|Aves]]| ordo = [[wader|Charadriiformes]]| familia = '''Burhinidae'''| familia_authority = [[Gregory Mathews|Mathews]], 1912| subdivision_ranks = Genera| subdivision = * ''[[Burhinus]]''* ''[[Esacus]]''* †''[[Wilaru]]''}} '''ચક્રવાક''', જે '''ચકવા-ચકવી'''ના નામે પણ ઓળખાય છે, પક્ષીની જાતિમાં નવ જેટલી પેટા જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. વૈજ્ઞાનિકનામ ''બર્હાનીડેઇ'' તરીકે ઓળખાતી આ પક્ષી જાતિ સમશિતોષ્ણ અને ઉષ્ણ કટિબંધમાં વ્યાપક પણે જોવા મળે છે. આ પક્ષીની બે જાતિઓ [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં પણ જોવા મળે છે. કાદવ ખુંદનારા પક્ષીઓ તરીકે વર્ગીકરણ પામ્યા હોવા છતા મોટા ભાગની પેટા-જાતિઓ સુષ્ક અને અર્ધ-સુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ==વર્ણન== આ જાતિના પક્ષીઓ મધ્યમથી લઇને મોટા કદ સુધીની મજબુત કાળી અથવા પીળાશપડતા કાળા રંગની ચાંચ અને મોટી પીળી આંખો ધરાવે છે જેને લીધે તે દેખાવમાં સરીસૃપ અને સાંકેતીક-કળ સમાન પીછાઓ વાળા લાગે છે. ચક્રવાક ગુજરાતી નામ સંસ્કૃત નામ चक्रवाक પરથી ઉતરી આવેલું છે અને લોક-બોલીમાં તેને ચકવા-ચકવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બન્ને નામ સામાન્યપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Kochan94">{{cite book |last=Kochan |first=Jack B. |series=Birds |title=Feet & Legs |url=https://archive.org/details/feetlegs0000koch |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg |year=1994 |isbn=0-8117-2515-4 }}</ref> ==વર્તણુક== આ પક્ષીઓ મોટેભાગે નિશાચર છે. અજવાળી રાત્રી દરમ્યાન એમનું બુલંદ ગાન સાંભળવા મળી જાય છે. આ વર્તણુક ખલેલી ને મળતી આવતી ગણીને અંગ્રેજીમાં એને સ્ટોન કર્લ્યુ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="EoB">{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Harrison, Colin J.O.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/105 105]–106|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> ખોરાક મુખ્યત્વે જીવાત અને નાના કદના કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓ છે. અલબત્ત સરીસૃપોને કે નાના સસ્તન પ્રાણીઓને પણ તેઓ એમનો ખોરાક બનાવી શકે છે.<ref name="EoB">{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Harrison, Colin J.O.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/n108 105]–106|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> મોટાભાગની પેટાજાતીઓ પ્રવાસ નથી કરતી પણ, યુરેશીયન ચક્રવાક જે સમષિતોષ્ણ યુરોપમાં ઉનાળો ગાળીને શિયાળો આફ્રીકામાં ગાળવા પુરતો ઉનાળુ પ્રવાસ ખેડતા જોવા મળ્યા છે. ==પ્રજાતિઓ== {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" |- ! | ચિત્ર !! | નામ !! | દ્વિપદ નામકરણ (Binomial name) |- || || યુરેશીયન ચક્રવાક || ''Burhinus oedicnemus'' |- || ||ભારતીય ચક્રવાક ||''Burhinus indicus'' |- || ||સેનેગલ ચક્રવાક ||''Burhinus senegalensis' |- || || જળપ્લાવિત ચક્રવાક || ''Burhinus vermiculatus'' |- || || ટપકીલો ચક્રવાક || ''Burhinus capensis'' |- || || દ્વી-પટ્ટીત ચક્રવાક || ''Burhinus bistriatus'' |- || || પેરૂવિયન ચક્રવાક || ''Burhinus superciliaris'' |- || || ઝાંડીનો ચક્રવાક || ''Burhinus grallarius'' (formerly ''B. magnirostris'', the bush thick-knee). |- || || મોટો ચક્રવાક || ''Esacus recurvirostris'' |- || || દરીયા-કીનારાનો ચક્રવાક || ''Esacus magnirostris'' |} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * ચક્રવાકને લગતા[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=58 ચલચિત્રો] :: ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેકશન પર.<br> [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]] g5g8ll1y3xbjyp5t9h2dadp1jsf3zn4 0 65416 905459 783088 2026-09-22T02:10:54Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905459 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Pashto.svg|thumb|નસ્તાલીક શૈલીમાં શબ્દ "પશ્તો"]] '''પશ્તો''' (پښتو), '''પઠાણી''' અથવા '''અફઘાની ભાષા''' (افغانی) એ પૂર્વીય ભારતીય-ઈરાની ભાષા છે. તે [[ભારતીય-યુરોપીય ભાષાસમૂહ|ભારતીય-યુરોપીય ભાષાકુટુંબ]]નો ભાગ છે.<ref name="Henderson">{{cite web |last=Henderson |first=Michael |title=The Phonology of Pashto |url=http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf |publisher=University of Wisconsin |location=Madison, Wisconsin |access-date=2012-08-20 |archive-date=2012-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004085316/http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Henderson 1983">{{cite journal |last=Henderson |first=Michael |title=Four Varieties of Pashto |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1983 |issue=103.595-8}}</ref><ref name="Darmesteter 1890">{{cite book |last=Darmesteter |first=James |title=Chants populaires des Afghans |url=https://archive.org/details/india.history.resource.89854 |year=1890 |location=Paris}}</ref> પશ્તો [[અફઘાનિસ્તાન]] અને [[પાકિસ્તાન]] દેશોની [[ભાષા]] છે. તે મુખ્યત્વે અફઘાનિસ્તાનમાં બોલાય છે. પરંતુ [[મધ્યયુગ]] દરમ્યાન [[પશ્તૂન લોકો|પઠાણ]] શાસકોના આગમન સાથે પશ્તો ભાષાના શબ્દો [[ભારત|ભારતીય]] ભાષાઓમાં પણ પ્રવેશ્યા છે. [[ઉર્દૂ]] ભાષામાં તથા કઇંક અંશે [[હિન્દી]] ભાષામાં પશ્તો ભાષાની અસર દેખાઇ આવે છે. {{સંદર્ભો}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] e9w14lmd8rgmukypze1kfvvxwofi51m 0 65832 905435 894607 2026-09-22T01:17:07Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905435 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{કામ ચાલુ}} [[File:Diwali Diya.jpg|thumb|[[દિવાળી]]નાં તહેવાર પર [[દીપ|દીવડાઓ]]]] [[હિંદુ ધર્મ]]માં [[ઉપાસના]] એ કોઈ એક કે વધુ [[હિંદુ દેવી દેવતાઓ|દેવી દેવતા]] પ્રત્યેનું ભક્તિકર્મ છે. સામાન્ય રીતે એને [[ભક્તિ]] કે ભક્તિમય પ્રેમ કહી શકાય. હિંદુ ધર્મમાં ઉપાસના એ મુખ્ય કે કેન્દ્રસ્થ ક્રિયા કહી શકાય. ઉપાસના એ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ છે જેની વ્યુત્પત્તિ જોઈએ તો, ઉપ=નજીક અને આસ (આસન)=બેસવું, અર્થાત નજીક બેસવું એવો થાય છે. તત્વતઃ અહીં એનો અર્થ ઈશ્વરીય શક્તિ કે ઇષ્ટદેવનું સ્મરણ; ધ્યાન ધરવું એવો થાય છે. [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] કે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] કુળથી અલગ એવી અન્ય ભાષાઓમાં એનો ચોક્કસ અર્થ સમજાવવો અઘરો પડે છે. ઉપાસનાને વધુ ઊંડાણથી સમજીએ તો, ઉપાસના એટલે આરાધના સેવા ભક્તિ આદિથી કરવામાં આવતી ધ્યાન વગેરે પ્રક્રિયા ઈશ્વર સાથેનો સંબંધ. ઈશ્વરની મરજીને અધીન થવાની મનની વૃત્તિ. ==ઉપાસનાના પ્રકાર== * સામાન્ય રીતે ઉપાસનાના બે પ્રકાર મનાયા છે; પ્રતીક એટલે કે [[મૂર્તિ]]ની ઉપાસના અને અહંગ્રહ એટલે હું બ્રહ્મ છું એવી ઉપાસના. * [[કેવલાદ્વૈત]]ના મતે ઉપાસનાના ત્રણ પ્રકાર વર્ણવાયા છે: કર્મોપાસના, આત્મોપાસના અને જ્ઞાનોપાસના. સારાં કાર્ય કરવાં, નીતિ પાળવી તે કર્મોપાસના. અંત:કરણથી ઈશ્વરનું સ્મરણ, પૂજન અને ધ્યાન કરવું તે આત્મોપાસના. શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી સ્વરૂપને ઓળખવું તે જ્ઞાનોપાસના. * [[વિશિષ્ટાદ્વૈત]] મત પ્રમાણે ઉપાસનાના પાંચ પ્રકાર ગણાવાય છે: અભિગમન, ઉપાદાન, ઇજ્યા, સ્વાધ્યાય અને યોગ. દેવસ્થાનમાં સાફસૂફી કરવી તે અભિગમન, ગંધ પુષ્પાદિ પૂજાસામગ્રી મેળવવી તે ઉપાદાન, પૂજન તે ઇજ્યા, [[મંત્ર]] જપ સૂક્તાદિ પાઠ તે સ્વાધ્યાય અને અંતર્યામીનું ધ્યાન તે યોગ. * [[વેદ|વેદશાસ્ત્ર]] પ્રમાણે ઉપાસનાના પાંચ ભેદ દર્શાવાય છે: (૧) નિર્ગુણ ઉપાસના, (૨) સગુણ પંચોપાસના એટલે [[વિષ્ણુ]], [[સૂર્ય]], શક્તિ, [[ગણપતિ]] અને [[શિવ]]ની ઉપાસના, (૩) લીલા વિગ્રહ ઉપાસના અર્થાત્ અવતાર ઉપાસના, (૪) [[ઋષિ]], દેવતા અને પિતૃ ઉપાસના અને (૫) ભૂતપ્રેતાદિની તામસિક ઉપાસના.<ref>[http://www.gujaratilexicon.com/dictionary/GG/%E0%AA%89%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%A8%E0%AA%BE/ ’ઉપાસના’-ભગોમં]</ref> ==દેવી દેવતાઓ== {{main|હિંદુ દેવી દેવતાઓ}} હિંદુ ધર્મમાં મૂર્તિના સ્વરૂપે વિશાળ સંખ્યામાં દેવી દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ દેવી દેવતાઓ બ્રહ્મસ્વરૂપ, ઈશ્વરીય અવતાર કે પછી નોંધપાત્ર શક્તિશાળી મહાત્માઓ હોઈ શકે છે. અલગ અલગ દેવતા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા કે માન્યતા આલગ અલગ સંપ્રદાય કે તત્ત્વજ્ઞાન પ્રમાણે બદલાય છે. મહદાંશે આ દેવી દેવતાઓની વિભાવના મનુષ્ય કે અંશતઃ મનુષ્યરૂપની મૂર્તિ સ્વરૂપે કરાઈ હોય છે. આ દેવી દેવતાઓ ભિન્ન જણાતા છતાં સરવાળે તો તે એક જ બ્રહ્મ કે ઈશ્વરનું સ્વરૂપ ગણાય છે. અને આ દેવસ્વરૂપ કે તેની પૂજા અર્ચના અંતે તો એ એકમાત્ર ઈશ્વરીય તત્વ સાથેના સંવાદરૂપ જ ગણાય છે. ===મૂર્તિ=== [[File:Durga Idol on Dashami.jpg|thumb|200px|દુર્ગાપૂજા નિમિત્તે દેવી દુર્ગાનાં ભાલ પર [[સિંદૂર]] લગાડાઈ રહ્યો છે.]] {{main|મૂર્તિ}} હિંદુધર્મમાં, મૂર્તિ એટલે, ચિત્ર કે ધાતુ, પથ્થર, લાકડું, હાથીદાંત વગેરેની બનાવેલી શરીરપ્રતિમા, પૂતળું, બાવલું, જેવા શિલ્પ સ્વરૂપે, દૈવીઆત્માને વ્યક્ત કરતું (મૂર્ત) સ્વરૂપ. દૈવી ભક્તિમાર્ગમાં મૂર્તિપૂજાના માધ્યમે ઈશ્વર સાથે વ્યક્તિગતપણે ઊંડો પ્રેમસંબંધ જોડવાની લાગણી મધ્યસ્થ હોય છે. મૂર્તિને ઈશ્વરનું સ્વરૂપ માની ભક્ત તેની સેવાપૂજા કરે છે, સવારે મૂર્તિને જગાડે છે, સ્નાન, શણગાર, ભોજન, પ્રસાદ, આરતિ, શયન જેવી વિધિઓ દ્વારા મૂર્તિના માધ્યમે ઈશ્વર સાથેનો પોતાનો પ્રેમસંબંધ અને ભક્તિભાવ વ્યક્ત કરવાનો આશય હોય છે.<ref name="klaus">[[Klaus Klostermaier|Klostermaier, Klaus]]. Hinduism: A Beginner’s Guide. 2nd. Oxford: OneWorld Publications, 2007.</ref> [[આર્ય સમાજ]] <ref>{{cite book | last = Naidoo | first = Thillayvel | title = The Arya Samaj Movement in South Africa | publisher = [[Motilal Banarsidass]] | page = 158 | year = 1982 | isbn = 81-208-0769-3}}</ref> અને [[બ્રહ્મોસમાજ]] જેવા કેટલાંક હિંદુ સંપ્રદાયો મૂર્તિપૂજાને નકારે છે, અને તેને ’ઢિંગલા ઢિંગલીના ખેલ’ સાથે સરખાવે છે. ==પૂજા== {{main|પૂજા}} Pūjā or alternative transliteration Pooja (Sanskrit: reverence, honour, adoration, or worship) is a religious ritual performed by Hindus as an offering to various deities, distinguished persons, or special guests. It is done on a variety of occasions and settings, from daily ''puja'' done in the home, to [[Hindu temple|temple]] ceremonies and large festivals, or to begin a new venture.<ref name="Gale">{{cite book|title=Gale Encyclopedia of Religion|pages=7493–7495|editor=Lindsay Jones|publisher=Thompson Gale|year=2005|volume=11|isbn=0-02-865980-5}}</ref> ''Puja'' is modeled on the idea of giving a gift or offering to a deity or important person and receiving their blessing (''Ashirbad''). The puja ritual is performed by Hindus worldwide. [[File:Durga puja blessing.jpg|thumb|left|Taking Aarti [[blessing]].]] ===આરતી=== {{main|આરતી}} આરતી મુખ્યત્વે પાંચ રીતે કરવામાં આવે છે, જેમાં પ્રથમ દીવો વડે, બીજો પાણીથી ભરેલા શંખથી, ત્રીજો ધોયેલા કપડાથી, ચોથો આંબાના પાન અને પીપળા વગેરેથી અને પાંચમી પ્રણામ એટલે કે પાંચ ભાગ. શરીરના (મગજ, હૃદય, બંને. ખભા, હાથ અને ઘૂંટણ) આ રીતે પાંચ આત્માઓનું પ્રતીક કરતી આરતીને માનવ શરીરના પાંચ આત્માઓનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. '''[https://livegujaratinews.com/jai-adhya-shakti-ni-aarti-lyrics-gujarati-new/ ભગવાનની ઉપાસનામાં આરતીનું શા માટે મહત્વ છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226123626/https://livegujaratinews.com/jai-adhya-shakti-ni-aarti-lyrics-gujarati-new/ |date=2022-02-26 }}''' આરતી એ પૂજાની પદ્ધતિ છે, જેના પર પૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને દેવતાની કૃપા વરસે છે, એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ મંત્ર વગેરે જાણતો ન હોય તો તે પૂજાનું પૂર્ણ ફળ મેળવી શકે છે. – ભક્તિ સાથે વિધિ. ભગવાનની પૂજા માટેની આરતી સામાન્ય રીતે ઘરોમાં સવારે અને સાંજે કરવામાં આવે છે પરંતુ તે દિવસભરમાં એકથી પાંચ વખત કરી શકાય છે અને આરતી હંમેશા મોટા અવાજમાં અને સમાન લયમાં ગવાય છે.પરંતુ સમગ્ર વાતાવરણ પૂજા સ્થળ ભક્તિમય બને છે અને મન હળવું થાય છે. == '''આરતી કરવાનો યોગ્ય સમય કયો છે''' == પૂજાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ દેવતાઓની આરતી છે અને દરેક ધાર્મિક વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, તે વિધિથી સંબંધિત ભગવાનને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે, જો કે હિંદુ ધર્મમાં, પાઠ પૂજાને લઈને ઘણા નિયમો આપવામાં આવ્યા છે. જો તમે આ નિયમોનું પાલન કરો છો, તો તમને પૂજાનું ફળ ચોક્કસપણે મળે છે, તેથી તમારે આરતી કરવા માટે પણ યોગ્ય સમય પસંદ કરવો જોઈએ. == '''શા માટે ઉભા રહી આરતી કરવામાં આવે છે?''' == આરતી એ હિંદુ ધર્મની ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને પ્રાચીન પરંપરા છે અને તેના વિના પૂજા અધૂરી માનવામાં આવે છે, તેથી હંમેશા પૂજા અથવા પ્રાર્થના સમાપ્ત થયા પછી જ આરતી કરવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.અથવા થોડું વાળીને કરવું વધુ સારું માનવામાં આવે છે. પરંતુ જો તમારા સ્વાસ્થ્ય અને તબિયતમાં કોઈ પ્રકારની સમસ્યા હોય, જેના કારણે તમે ઉભા રહીને આરતી કરી શકતા નથી, તો તમે બેસીને પણ આરતી કરી શકો છો, જો કે સૌથી મહત્વની બાબત તમારી શારદા છે, એવું નથી કે તમે ભગવાનની પૂજા કરો. તમે ઊભા હો કે બેઠા હોવ, ભગવાન પ્રત્યે તમારી ભક્તિ સૌથી મહત્ત્વની છે! ===દર્શન=== {{main|દર્શન}} Darśana or Darshan is a [[Sanskrit]] term meaning "sight" (seeing or beholding;), [[Vision (spirituality)|vision]], apparition, or glimpse. It is most commonly used for [[theophany]] - "manifestation / visions of the divine" in Hindu worship, e.g. of a deity (especially in image form), or a very holy person or artifact. One could also "receive" darshana or a glimpse of the deity in the temple, or from a great saintly person, such as a great [[guru]].<ref>[[Encyclopædia Britannica]] (2011). ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/151828/darshan darshan]''.</ref> ==હોમ, હવન અને યજ્ઞ== [[File:Vishnu Yagna Kunda.jpg|thumb|left|A Yajna being performed.]] {{main|હોમ|યજ્ઞ}} Homa (also known as ''homam'' or ''havan'') is a [[Sanskrit]] word which refers to any ritual in which making offerings into a consecrated fire is the primary action.<ref>''Glossary of:'' {{cite book|last=Svoboda|first=Robert|title=Aghora II: Kundalini|url=http://www.brotherhoodoflife.com/Tantra.html|publisher=Brotherhood of Life|location=Las Vegas|year=1993|isbn=0-914732-31-5|access-date=2015-05-14|archive-date=2015-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507163054/http://www.brotherhoodoflife.com/Tantra.html|url-status=dead}}</ref> At present, the words ''homa/homam'' and ''[[havan]]'' are interchangeable with the word ''[[Yagna]].''<ref>{{cite book|last = Mehta|first = Kiran K.|title = Milk, Honey, and Grapes|publisher = Kiran K. Mehta|location = Mumbai|pages = 103|year = 2008|isbn = 1-4382-0915-0}}</ref> Yagya is a ritual of sacrifice derived from the practice of [[Historical Vedic religion|Vedic]] times. It is performed to please the [[Deva (Hinduism)|gods]] or to attain certain wishes. An essential element is the sacrificial fire - the divine [[Agni]] - into which oblations are poured, as everything that is offered into the fire is believed to reach the gods. A Vedic ([[Śrauta]]) yajna is typically performed by an ''adhvaryu'' priest reciting [[Vedic verses]]. Usually, there will be one or three fires in the centre of the offering ground. Among the items offered as [[oblation]]s in the yajna include large quantities of [[ghee]], milk, grains, cakes or [[soma]]. The duration of a yajna depends on the type; some can last a few minutes, hours or days and some even last for years. Some yajnas are performed privately, others with a large number of people in attendance. {{clear}} ==વસ્તુઓ અને દ્રવ્યો== {{commons|Objects used in Hindu worship|હિંદુ ઉપાસનામાં વપરાતી વસ્તુઓ અને દ્રવ્યો}} Substances that are commonly used in Hindu worship include [[ghee]], [[Incense of India|incense]], [[kumkum]], [[Tagetes|Marigold]], [[milk]], [[sandalwood]], [[tulsi]] and [[vibhuti]]. Among objects used are the [[altar]], [[Banana leaf|banana leaves]], [[bhog]], [[coconut]]s, [[Diya (light)|diya]] (oil lamps), [[fly-whisk]]s, [[garland]]s, [[prasad]], [[shankha]] (conch) and [[tilaka]]. ===પ્રસાદ=== [[File:Bhoga.jpg|thumb|Prasad (bhog)]] {{main|પ્રસાદ}} Prasād is a mental condition of generosity, as well as a material substance that is first offered to a deity and then consumed.<ref>[http://www.miraura.org/lit/skgl/skgl-16.html Glossary of Sanskrit Terms in Integral Yoga Literature]</ref> Literally, a gracious gift. The prasad has the deity's blessing residing within it. In contemporary Hindu religious practice in India, the desire to get ''prasada'' and have [[Darśana|darshan]] are the two major motivations of pilgrimage and temple visits.{{Citation needed|date=April 2008}} ===તિલક=== [[File:Rural women from a SHG.jpg|thumb|Rural woman with [[tilaka]]]] {{main|તિલક}} The tilaka, tilak or tika is a mark worn on the forehead and in some cases to the upper part of the head. Tilaka may be worn on a daily basis or for special religious occasions only, depending on different customs. The tilaka symbolizes the [[third eye]], or mind's eye, associated with many Hindu gods, and the idea of meditation and spiritual enlightenment. In the past, tilakas were usually worn by gods, priests, ascetics, or worshippers, but is now a common practice for most Hindus. It can express which Hindu tradition one follows. It may be made with [[sandalwood]] paste, ashes ([[vibhuti]]), [[kumkum]], [[sindoor]], clay, or other substances. ===વૃક્ષપૂજા=== {{main|વૃક્ષપૂજા}} There are three species of sacred trees, pipal, banyan, and neem. The trunks of the neem trees will be wrapped in decorative red cloth that has been offered to a goddess and a brass human mask will be added to the tree. Decorative paint is applied to the face, while garlands of marigolds and jasmine flowers are strung around the tree. People worship the neem tree as [[Shitala]] for good health and protection from dangerous sicknesses. Tree worshipers tend to gravitate towards one tree in particular that they feel a connection with as an intimate individual. <ref>Haberman, David L. "Faces in the trees." Journal For The Study Of Religion, Nature And Culture 4, no. 2 (June 1, 2010): 173-190. ATLA Religion Database with ATLASerials, EBSCOhost (accessed February 4, 2014).</ref> ==ભજન== {{main|ભજન}} A Bhajan is any type of Indian [[devotional song]]. It has no fixed form: it may be as simple as a mantra or kirtan or as sophisticated as the [[dhrupad]] or [[kriti]] with music based on [[Indian classical music|classical]] [[raga]]s and [[Tala (music)|talas]].<ref>David Courtney: http://www.chandrakantha.com/articles/indian_music/bhajan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210315231155/http://www.chandrakantha.com/articles/indian_music/bhajan.html |date=2021-03-15 }}</ref> It is normally lyrical, expressing love for the [[divinity|Divine]]. The name, a cognate of [[bhakti]], meaning religious devotion, suggests its importance to the [[bhakti movement]] that spread from the south of India throughout the entire subcontinent in the [[Moghul]] era. ==કિર્તન== {{main|કિર્તન}} Kirtan (Sanskrit: "to repeat"<ref>MacDonell, A. A. (2004). A practical Sanskrit Dictonary. Delhi: Motilal Banarsidass.</ref>) is [[Call and response (music)|call-and-response]] [[chant]]ing or "[[responsory]]" performed in [[Bhakti movement|India's devotional traditions]].<ref>{{cite web|title=Kirtan|url=http://encarta.msn.com/dictionary_561538818/kirtan.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kwsLEBKX?url=http://encarta.msn.com/dictionary_561538818/kirtan.html|archive-date=2009-11-01|url-status=dead|access-date=2015-05-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821200717/http://encarta.msn.com/dictionary_561538818/kirtan.html |date=2009-08-21 }}</ref> A person performing kirtan is known as a ''kirtankar''. Kirtan practice involves chanting hymns or [[mantra]]s to the accompaniment of instruments such as the [[Pump organ|harmonium]], [[tabla]]s, the two-headed [[mrdanga]] or pakawaj drum, and karatal hand cymbals. ==મંત્ર== [[File:Japa mala (prayer beads) of Tulasi wood with 108 beads - 20040101-02.jpg|thumb|left|Japa Mala, or ''Japa beads'', consisting of 108 beads plus the head bead.]] {{main|મંત્ર}} A mantra is a sound, syllable, word, or group of words that is considered capable of "creating transformation" (cf. [[spiritual transformation]]).<ref>Feuerstein, G. ''The Deeper Dimension of Yoga''. Shambala Publications, Boston, MA. 2003.</ref> Its use and type varies according to the school and philosophy associated with the mantra.<ref>What is a Mantra? http://www.meditationden.com/questions/what-is-a-mantra/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601165740/http://www.meditationden.com/questions/what-is-a-mantra/ |date=2015-06-01 }}</ref> Mantras originated in the [[Historical Vedic religion|Vedic tradition]] of [[Indian subcontinent|India]]. The most basic mantra is ''[[Om|Aum]]'', which in Hinduism is known as the "pranava mantra," the source of all mantras. Mantra [[japa]] was a concept of the Vedic sages that incorporates mantras as one of the main forms of puja, or worship, whose ultimate end is seen as [[moksha]] (liberation). Essentially, mantra japa means repetition of mantra,<ref>A Dictionary of Hinduism, Margaret and James Stutley (Munshiram Manoharlal Publishers) 2002, p.126</ref> and it has become an established practice of all Hindu streams. It involves repetition of a mantra over and over again, usually in cycles of auspicious numbers (in multiples of three), the most popular being [[108 (number)|108]]. {{clear}} ==વ્રત== [[File:Anant Chaturdashi.jpg|thumb|[[Water and religion#Immersion of deities|Immersion]] of [[Ganesha]] in [[Ganesh Chaturthi]] in [[Mumbai]]]] [[File:Kumbh Mela2001.JPG|thumb|A procession marching over a makeshift bridge over the [[Ganges]] river, Kumbh Mela at [[Allahabad]], 2001]] {{main|વ્રત}} In the context of Hinduism, the term vrata (pronunciation: vrat or brat) denotes a religious practice to carry out certain obligations with a view to achieve divine blessing for fulfillment of one or several desires. Etymologically, vrata, a Sanskrit word (and also used in several [[Indo-European languages]]), means ''to vow'' or ''to promise''.<ref>{{cite book |title=Fasts and festivals of India|last= Verma |first=Manish |authorlink= |year=2000 |publisher=Diamond Pocket Books |isbn=81-7182-076-X |page= |url=http://books.google.co.in/books?id=z4gzFFLdBoYC&pg=PA68&dq=Vaitarani&cd=1#v=onepage&q=Vaitarani&f=false |ref= }}</ref> A vrata may consist of one or more of several actions. Such actions may include complete or partial [[fasting]] on certain specific days; a [[Yatra]] (pilgrimage) to a particular place or places; a visit, darśana and puja at a particular temple or temples; recitation of mantras and prayers; performing [[yajna]]s. ==તહેવારો== {{main|હિંદુ તહેવારો}} Hindus observe sacred occasions by festive observances. All festivals in Hinduism are predominantly religious in character and significance. Many festivals are seasonal. Some celebrate harvest and birth of God or heroes. Many are dedicated to Shiva and Parvati, Vishnu and Lakshmi and Brahma and Saraswati<ref>{{cite book|author1=Amulya Mohapatra |author2=Bijaya Mohapatra |title=Hinduism: Analytical Study |url=http://books.google.com/books?id=vpiU9m7T_tQC |access-date= 10 November 2011 |date=1 December 1995 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-81-7099-388-9}}</ref> ==યાત્રા== {{main|યાત્રા}} Yātrā ('journey', 'procession') generally means [[pilgrimage]] to holy places such as [[Triveni Sangam|confluences]] of sacred rivers, places associated with Hindu epics such as the ''[[Mahabharata]]'' and ''[[Ramayana]]'', and other sacred pilgrimage sites.<ref>{{cite book | last =Juergensmeyer | first =Mark | authorlink =Mark Juergensmeyer | title =The Oxford Handbook of Global Religions | url =https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i0h0 | publisher =Oxford University Press | year =2006 | location =U.S. | isbn =0-19-513798-1 }}</ref> Tīrtha-yātrā refers to a pilgrimage to a [[Tirtha and Kshetra|holy site]], and is generally undertaken in groups. One who goes on a yatra is known as a ''yatri''. A yatra is a ''kamya'' ritual; it is desirable, but not obligatory, for a Hindu to perform it. One can go on a yatra for a variety of reasons, including festivals, to perform rituals for one's ancestors, or to obtain good [[karma]]. To traditional Hindus, the journey itself is as important as the destination, and the hardships of travel serve as an act of devotion in themselves.<ref name="fowler">{{cite book|title=Hinduism: Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl|chapter=Yatra: Pilgrimage|last=Fowler|first=Jeaneane D.|publisher=[[Sussex Academic Press]]|year=1997|isbn=1-898723-60-5}}</ref> Visiting a sacred place is believed by the pilgrim to purify the self and bring one closer to the divine.<ref>{{cite book | last =Timothy | first =Dallen J. | authorlink = |author2=Daniel H. Olsen | title =Tourism, Religion and Spiritual Journeys | url =https://archive.org/details/tourismreligions0000unse | publisher =Routledge | year =2006 | isbn =0-415-35445-5 }}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|30em}} ==વધુ વાંચો== {{commons category|Hindu worship|હિંદુ ઉપાસના}} * Fuller, C. J. (2004). ''[http://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India]''. Princeton University Press, New Jersey. ISBN 0-691-12048-X. * Huyler, Stephen P. (2002). ''[http://www.amazon.com/Meeting-God-Elements-Hindu-Devotion/dp/0300089058/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1325179107&sr=1-1#reader_0300089058 Meeting God: Elements of Hindu Devotion].'' [[Yale University Press]], [[New Haven, Connecticut|New Haven]]. ISBN 0-300-08905-8. {{હિંદુ ધર્મમાં ઉપાસના}} {{હિંદુ ધર્મ}} q2q8eyzidvwxtgyuasjjmnlq3rkjnta 0 67772 905488 881222 2026-09-22T02:33:09Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905488 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''રાહુલ દેવ બર્મન''' (બંગાળી ઉચ્ચાર:<small>Rahul Deb Bôrmon</small>; [[જૂન ૨૭|૨૭ જૂન]] ૧૯૩૯ – [[જાન્યુઆરી ૪|૪ જાન્યુઆરી]] ૧૯૯૪) ભારતીય ફિલ્મ સંગીતકાર હતા, જેઓ [[ભારતીય સિનેમા|ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]નાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી સંગીત દિગ્દર્શકોમાં એક ગણાય છે.<ref name="Donald1998">{{cite book |author = Donald Clarke|title = The Penguin encyclopedia of popular music|year = ૧૯૯૮|publisher = Penguin Books|oclc = 682030743|page = ૧૮૬}}</ref> તેઓ '''પંચમ દા''' ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં હતાં અને [[એસ.ડી. બર્મન|સચિન દેવ બર્મન]]ના એક માત્ર પુત્ર હતા. ૧૯૬૦થી ૧૯૯૦ના દાયકા સુધી આર.ડી. બર્મને ૩૩૧ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું.<ref name="Douglas_Spin_1999">{{cite journal |title = SoundFiles: MP3s and other bytes worth your memory |author = Douglas Wolk |journal = Spin (magazine)|volume = ૧૫|issue = ૧૨|date = ડિસેમ્બર ૧૯૯૯|page = ૧૬૯|issn = 0886-3032}}</ref> તેઓ મુખ્યત્વે હિંદી ફિલ્મો ઉદ્યોગમાં સંગીતનિર્માણ-દિગ્દર્શનમાં સક્રિય હતા પણ તેમણે અમુક ફિલ્મોમાં પોતાનો કંઠ પણ આપ્યો હતો.<ref name="Tejaswini2004">{{cite book |author = Tejaswini Ganti|title = Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema|year = ૨૦૦૪|publisher = Psychology Press|isbn = 978-0-415-28854-5|pages = ૧૧૧–૧૧૨}}</ref> આર.ડી. બર્મને તેમનું મુખ્ય કાર્ય [[આશા ભોંસલે]] (તેમની પત્નિ) અને કિશોર કુમાર સાથે કર્યું, અને તેમનાં સંગીતે આ ગાયકોને લોકપ્રિય બનાવ્યા.<ref name="Tejaswini2004" /> તેમણે [[લતા મંગેશકર]] સાથે પણ ઘણાં ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. તેમણે ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શકોની નવી પેઢી પર પ્રભાવ પાડ્યો,<ref name="Tejaswini2004" /> અને તેમનાં મૃત્યુ પછી પણ તેમનાં ગીતો ભારતમાં લોકપ્રિય બની રહ્યા.<ref name="Shantanu2005">{{cite book |author1 = Shantanu Ray Chaudhuri|author2 = Prashanto Kumar Nayak|title = Icons from Bollywood|year = ૨૦૦૫|publisher = Puffin Books|oclc = 607871148|page = ૮૫}}</ref> == જીવન == === પ્રારંભિક જીવન === આર.ડી. બર્મનનો જન્મ સંગીત દિગ્દર્શક/ગાયક સચીન દેવ બર્મન અને ગાયિકા મીરા દેવ બર્મન (દાસગુપ્તા)ને ત્યાં કોલકાતામાં થયો હતો.<ref>{{cite book|title = India Rises in the West|author = Ranganathan Magadi|year = ૨૦૦૬|page = ૩૬૦}}</ref> બાળપણમાં, તેમનાં નાની દ્વારા તેમને તુબ્લુ હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું હતું પણ તેઓ પાછળથી ''પંચમ'' ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં બન્યા. કોઈકે કહ્યા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ પાડવા પાછળનું કારણ એ હતું કે, જ્યારે તેઓ બાળક હતાં અને જ્યારે પણ રોતાં હતાં ત્યારે તે અવાજ સંગીતની પાંચમી નોટ (પ), જી સ્કેલ પર હોય તેવો લાગતો હતો. ''પંચમ'' શબ્દનો અર્થ તેમની માતૃભાષા [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં પાંચ (અથવા પાંચમું) થાય છે. બીજી વાયકા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ એટલા માટે પડ્યું કે તેઓ પાંચ અલગ અલગ અવાજમાં રોતા હતાં. બીજી એક વાયકા પ્રમાણે ભારતીય ફિલ્મ કલાકાર અશોક કુમારે તાજાં જન્મેલાં રાહુલને સતત ''પા'' નોટ ઉચ્ચારતાં જોયાં અને તેમનું નામ પંચમ પાડ્યું.<ref name="TheHindu_203_Beat">{{cite news|url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/07/01/stories/2003070100260100.htm|title = Beat poet|newspaper = The Hindu|author = Mini Anthikad-Chhibber|date = ૧ જુલાઇ ૨૦૦૩|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2010-10-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20101022073447/http://hindu.com/thehindu/mp/2003/07/01/stories/2003070100260100.htm|url-status = dead}}</ref> આર.ડી. બર્મનનું પ્રાથમિક શિક્ષણ કોલકાતામાં થયું. તેમનાં પિતા એસ.ડી. બર્મન બોલીવુડમાં જાણીતાં ફિલ્મ દિગ્દર્શક હતાં. જ્યારે રાહુલ નવ વર્ષના હતાં, ત્યારે તેમણે પ્રથમ ગીત, ''એ મેરી ટોપી પલટ કે આ'', સંગીતમય કર્યું અને તેને તેમના પિતાએ ''ફંટૂશ'' (૧૯૫૬) ફિલ્મમાં સમાવ્યું હતું. ''સર જો તેરા ચકરાયે'' ગીતની ધૂન તેમણે આપી હતી અને આ ગીત ગુરુ દત્તની ફિલ્મ ''પ્યાસા'' (૧૯૫૭)માં સમાવવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="DineshJitendra1996">{{cite book|author1 = Dinesh Raheja|author2 = Jitendra Kothari|title = The hundred luminaries of Hindi cinema|year = ૧૯૯૬|publisher = India Book House Publishers|isbn = 978-81-7508-007-2|page = ૧૧૯}}</ref> [[મુંબઈ]]માં, આર.ડી. બર્મને ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાન (સરોદ) અને સમતા પ્રસાદ ([[તબલા]]) જોડે તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web|url = http://www.hindu.com/mp/2010/08/18/stories/2010081850140400.htm|title = Backbones take centre stage|author = Deepa Ganesh|publisher = The Hindu|date = ૧૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2010-09-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20100905064855/http://www.hindu.com/mp/2010/08/18/stories/2010081850140400.htm|url-status = dead}}</ref> તેઓ સલિલ ચૌધરીને પોતાનાં ગુરૂ ગણતાં હતા.<ref>{{cite news|url = http://www.thehindu.com/life-and-style/metroplus/article2771739.ece?homepage=true|title = Dad's the spirit!|author = Rajan Das Gupta|publisher = The Hindu|date = ૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> તેમણે તેમના પિતાની સાથે સહાયક તરીકે કામ કર્યું અને મોટાભાગે તેમનાં સંગીતવૃંદમાં હાર્મોનિયમ વગાડ્યું.<ref name="Tejaswini2004" /> સહાયક તરીકે બર્મનની નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં ''ચલતી કા નામ ગાડી'' (૧૯૫૮), ''કાગઝ કે ફૂલ'' (૧૯૫૯), ''તેરે ઘર કે સામને'' (૧૯૬૩), ''બંદિની'' (૧૯૬૩), ''જિદ્દી'' (૧૯૬૪), ''ગાઇડ'' (૧૯૬૫), ''તીન દેવિયાં'' (૧૯૬૫) નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે તેમનાં પિતાના ''સોલવાં સાલ'' (૧૯૫૮) ફિલ્મના લોકપ્રિય ગીત ''હેં અપના દિલ તો આવારાં'' માં માઉથ ઓર્ગન વગાડ્યું હતું.<ref name="TOI_2010_RDX">{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-03/news-and-interviews/28114192_1_documentary-music-film|title = RDX unplugged|author = Avijit Ghosh|newspaper = The Times of India|date = ૩ એપ્રિલ ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-01-03|archive-url = https://archive.today/20130103064853/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-03/news-and-interviews/28114192_1_documentary-music-film|url-status = dead}}</ref> ૧૯૫૯માં, બર્મને ગુરૂ દત્તના સહાયક નિરંજનની ફિલ્મ ''રાઝ'' ના સંગીત નિર્દેશક તરીકે કામ મેળવ્યું. તેમ છતાં, આ ફિલ્મ ક્યારેય પૂરી ન થઇ. ગુરૂ દત્ત-વહીદા રહેમાન અભિનિત આ ફિલ્મ શૈલેન્દ્ર દ્વારા લખાઇ હતી. આર.ડી. બર્મને આ ફિલ્મના બે ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. પહેલું ગીત ગીતા દત્ત અને [[આશા ભોંસલે]] દ્વારા અને બીજું ગીત શમશાદ બેગમ દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Hanif2005">{{cite book|author = Hanif Zaveri|title = Mehmood, a man of many moods|year = ૨૦૦૫|publisher = Popular Prakashan|isbn = 978-81-7991-213-3|pages = ૭૨–૭૪}}</ref> સ્વતંત્ર સંગીત નિર્દેશક તરીકે બર્મનની પ્રથમ ફિલ્મ ''છોટે નવાબ'' (૧૯૬૧) હતી. મહેમૂદે જ્યારે ''છોટે નવાબ'' ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે તેમણે પહેલાં સચિન દેવ બર્મન સંગીત નિર્દેશન કરે તેવી રજૂઆત કરી હતી પરંતુ પોતે વ્યસ્ત હોવાથી સચિન દેવે આ માંગણી નકારી કાઢી. મહેમૂદે રાહુલને તબલાં વગાડતા દેખ્યા હતાં અને એ જોઇને તેમને સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા.<ref name="Hanif2005" /> બર્મન અને મહેમૂદના સંબંધો ગાઢ બન્યા અને મહેમૂદની ફિલ્મ ''ભૂત બંગલા'' (૧૯૬૫)માં બર્મને સંગીત આપ્યું અને નાનકડું પાત્ર પણ ભજવ્યું.<ref name="Hanif2005" /> === પ્રારંભિક સફળતાઓ === સંગીત નિર્દેશક તરીકે બર્મનની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ ''તીસરી મંઝિલ'' (૧૯૬૬) હતી. તેમણે આનો યશ મજરૂહ સુલ્તાનપુરીને આપ્યો જેમણે બર્મનને ફિલ્મના નિર્માતા અને લેખક નસીર હુસૈન પાસે રજુ કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url = http://www.panchamonline.com/articles/thatsmytune.pdf|title = R D Burman - My God, That's My Tune|publisher = Panchamonline.com|access-date = ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|archive-date = 2023-04-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20230421231829/http://www.panchamonline.com/articles/thatsmytune.pdf|url-status = dead}}</ref> વિજયે આનંદે કહ્યું હતું કે તેમણે બર્મનની સંગીત રજૂઆત ફિલ્મની પહેલાં નસીર હુસૈન આગળ કરી હતી.<ref>{{cite web|title = The Business Of Entertainment-Films-Nostalgia|url = http://www.screenindia.com/20020412/fnost.html|publisher = Screen|access-date = ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date = 2007-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20071013164917/http://www.screenindia.com/20020412/fnost.html|url-status = dead}}</ref> ''તીસરી મંઝિલ''માં ૬ ગીતો હતા, જે બધાં જ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા અને [[મોહમ્મદ રફી]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી ચાર ગીતો આશા ભોંસલે સાથે હતા. નસીરે ત્યારબાદ બર્મન અને મજરૂહ સુલ્તાનપુરીને તેમની આગામી ૬ ફિલ્મો માટે પસંદ કર્યા. જેમાં ''બહારો કે સપને'' (૧૯૬૭), ''પ્યાર કા મૌસમ'' (૧૯૬૯), અને ''યાદોં કી બારાત'' (૧૯૭૩) નો સમાવેશ થાય છે. બર્મનનું ''પડોશન'' (૧૯૬૮) માટેનું સંગીત વખણાયું. તેમણે પોતાના પિતાના સહાયક તરીકે ''જ્વેલ થીફ'' (૧૯૬૭) અને ''પ્રેમ પુજારી'' (૧૯૭૦) જેવી ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. એવું કહેવાય છે કે કિશોર કુમારે ગાયેલું ''આરાધના'' ૧૯૬૯ ફિલ્મનું ગીત ''મેરે સપનોં કી રાની'' તેમના પિતાએ સંગીતબદ્ધ કર્યું હતું પણ વાસ્તવમાં તે આર.ડી. બર્મનનું સંગીત હતું.<ref name="DineshJitendra1996" /> ''કોરા કાગઢ થા મન મેરા'' ગીત પણ તેમની ધૂન હતી.<ref name="TOI_2010_RDX" /> એસ.ડી. બર્મન જ્યારે ફિલ્મના રેકોર્ડિંગ વખતે બિમાર પડ્યા ત્યારે આર.ડી. બર્મને સંગીત પોતાનાં હાથમાં લીધું અને પૂર્ણ કર્યું. તેઓ ફિલ્મના સંગીત સહાયક નિર્દેશક તરીકે હતા. === લોકપ્રિયતાના શિખરે === ૧૯૭૦ના દાયકામાં બર્મનનું સંગીત કિશોર કુમારના અવાજમાં [[રાજેશ ખન્ના]] દ્વારા અભિજિત ફિલ્મો વડે અત્યંત લોકપ્રિય બન્યું.<ref name="DineshJitendra1996" /> ''કટી પતંગ'' (૧૯૭૦) એ આ સફળતાની શરૂઆતની ફિલ્મ હતી જે ''આરાધના'' ફિલ્મના દિગ્દર્શક શક્તિ સામંતની હતી. તેના કિશોર કુમાર દ્વારા ગવાયેલ ગીતો ''યે શામ મસ્તાની'' અને ''યે જો મોહબ્બત હૈ'' અત્યંત લોકપ્રિય બન્યા. કિશોર કુમાર સિવાય બર્મને મોહમદ રફી, આશા ભોંસલે અને [[લતા મંગેશકર]]ના ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. ૧૯૭૦માં આર.ડી. બર્મને [[દેવ આનંદ]]ની ફિલ્મ ''હરે રામ હરે ક્રિષ્ના'' (૧૯૭૧) માટે સંગીત આપ્યું.<ref>{{cite web |url = http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-excerpt-from-rd-burman-biography/20110510.htm?print=true|title = It was Lata versus Asha over Dum Maro Dum!|publisher = [[rediff.com]]|date = ૧૦ મે ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> આશા ભોંસલે એ ''દમ મારો દમ'' ગીત ગાયું જે રોક સંગીત પ્રકારના હિંદી ગીતોમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન પામેલું છે.<ref name="DineshJitendra1996" /> દેવ આનંદે આ ગીત સંપૂર્ણ પણે ફિલ્મમાં સમાવ્યું નહી કારણ કે, તેમને ડર હતો કે ગીતની સફળતા ફિલ્મને આંટી જશે.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> એ જ વર્ષમાં બર્મને ''અમર પ્રેમ'' ફિલ્મ માટે સંગીત આપ્યું. આ ફિલ્મનું ''રૈના બીતી જાયે'' ગીત હિંદી ફિલ્મનું એક ઉત્તમ શાસ્ત્રીય ગીત ગણાય છે.<ref name="DineshJitendra1996" /> ૧૯૭૧માં બર્મનનાં લોકપ્રિય સંગીતમાં ''બુઢ્ઢા મિલ ગયા'' નું ''રાત કલી એક ખ્વાબ મેં આયી'', ''કારવાં''નું હેલનનું કેબ્રે નૃત્ય ધરાવતું ''પિયા તુ અબ તો આજા'' નો સમાવેશ થાય છે. ''કારવાં'' માટે તેમને પ્રથમ ફિલ્મફેર નામાંકન મળ્યું હતું. ૧૯૭૨માં બર્મને ''સીતા ઓર ગીતા'', ''રામપુર કા લક્ષ્મન'', ''મેરે જીવન સાથી'', ''બોમ્બે ટુ ગોઆ'', ''અપના દેશ'' અને ''પરિચય'' જેવી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. ''યાદોં કી બારાત'' (૧૯૭૩), ''આપ કી કસમ'' (૧૯૭૪), ''શોલે'' (૧૯૭૫) અને ''આંધી'' (૧૯૭૫) જેવી ફિલ્મો આપીને તેમને સફળતા મળતી રહી. તેમણે ''માં કી પુકાર'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં પણ સંગીત આપ્યું. ૧૯૭૫માં તેમનાં પિતા કોમામાં સરી પડ્યા તેથી ''મિલિ'' ફિલ્મનું સંગીત પણ તેમણે પૂરુ કર્યું. [[મોહમ્મદ રફી]]ને ''હમ કિસીસે કમ નહી'' (૧૯૭૭) ફિલ્મ માટે બર્મને સંગીત આપેલ ગીત ''ક્યા હુઆ તેરા વાદા'' માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગીતકાર માટે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમણે ''કસ્મે વાદે'' (૧૯૭૮), ''ઘર'' (૧૯૭૮), ''ગોલ માલ'' (૧૯૭૯), ''ખૂબસૂરત'' (૧૯૮૦) જેવી ફિલ્મોમાં લોકપ્રિય સંગીત આપ્યું. ''સનમ તેરી કસમ'' (૧૯૮૧) માટે તેમને પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે ''રોકી'', ''સત્તે પે સત્તા'' અને ''લવ સ્ટોરી'' ફિલ્મો માટે પણ સંગીત આપ્યું. ''યે દેશ'' (૧૯૮૪) ફિલ્મમાં તેમણે કુમાર શાનુને તેમણે કમલ હસનના અવાજ તરીકે ગીતકાર તરીકે લીધા. આનંદ ઓર આનંદ ફિલ્મમાં અભિજીતને તેમણે તક આપી. લાંબા સમયથી ફિલ્મઉદ્યોગમાં હોવા છતાં હરીહરનને ''બોક્સર'' (૧૯૮૪) ફિલ્મથી કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ સાથેના ગીત ''હૈ મુબારક આજ કા દિન''થી નામ મળ્યું, જે બર્મન દ્વારા સંગીતમય કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૮૫માં, મહંમદ અઝીઝે ''શિવા કા ઇન્સાફ'' (૧૯૮૫) ફિલ્મમાં બર્મન હેઠળ તક મેળવી. == અંતિમ દિવસો == ૧૯૮૦ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં બર્મન ભપ્પી લહેરી અને અન્ય ડિસ્કો સંગીત નિર્દેશકોથી ઢંકાઇ ગયા હતા.<ref name="Kumar1995">{{cite book |author = K. Naresh Kumar|title = Indian cinema: ebbs and tides|year = ૧૯૯૫|publisher = Har-Anand Publications|isbn = 978-81-241-0344-9|page = ૧૫૯}}</ref> ઘણાં ફિલ્મ નિર્માતાઓએ તેમને સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું બંધ કર્યું કારણ કે, તેમની ફિલ્મો એક પછી એક નિષ્ફળ નીવડતી જતી હતી.<ref name="TheHindu_203_Beat" /><ref name="TOI_2010_RDX" /> ''કયામત સે કયામત તક'' (૧૯૮૮) માટે નસીર હુસૈને તેમને ફિલ્મમાં ન લીધા.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> હુસૈનની ત્રણ ફિલ્મો ''જમાને કો દિખાના હૈ'' (૧૯૮૨), ''મંઝિલ મંઝિલ'' (૧૯૮૪) અને ''ઝબરજસ્ત'' (૧૯૮૫) નિષ્ફળ નીવડી હતી અને તેઓની જગ્યાએ મનસૂર ખાન દિગ્દર્શક તરીકે આવ્યા.<ref>[http://www.screenindia.com/20020322/ftribute.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040820211549/http://www.screenindia.com/20020322/ftribute.html |date=2004-08-20 }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''<span title=" since July 2014">dead link</span>''&#x5D;</sup></ref> સુભાષ ઘાઇએ બર્મનને ''રામ લખન'' (૧૯૮૯) માં સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું વચન આપ્યું પણ તેની જગ્યાએ તેમણે સંગીત માટે લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલને લીધા, જેઓ બર્મનના સંગીતવૃંદમાં હતા.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> ૧૯૮૬માં બર્મને ''ઇઝાજત'' ફિલ્મમાં સંગીત આપ્યું, જે શ્રેષ્ઠ ગણાયું. તેમ છતાં, આ ફિલ્મ કળાનો ઝોક ધરાવતી ફિલ્મ હોવાથી બર્મનની વ્યવસાયિક ફિલ્મોની કારકિર્દીને બચાવવામાં મદદરૂપ ન થઇ શકી. ફિલ્મનાં બધાં જ ગીતો આશા ભોંસલે વડે ગાવામાં અને ગુલઝાર વડે લખવામાં આવ્યા હતા. ''મેરા કુછ સામાન'' ફિલ્મમાં તેમનાં સંગીતને વખાણવામાં આવ્યું અને આશા ભોંસલે ને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી ગાયક અને ગુલઝારને શ્રેષ્ઠ ગીત રચના માટે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા પરંતુ બર્મનને એકપણ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો નહી.<ref>{{cite web|url = http://ibnlive.in.com/news/asha-bhosle-speaks-on-winning-the-padma-vibhushan/64722-8.html|title = Asha Bhosle wins the Padma Vibhushan - IBNLive|publisher = Ibnlive.in.com|date = |access-date = ૨૬ જુલાઇ ૨૦૧૪|archive-date = 2014-08-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20140808120820/http://ibnlive.in.com/news/asha-bhosle-speaks-on-winning-the-padma-vibhushan/64722-8.html|url-status = dead}}</ref> ૧૯૮૮માં બર્મનને [[હૃદયરોગનો હુમલો]] આવ્યો અને તેઓ પર બાયપાસ શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |title = Rajesh Khanna-RD Burman's 'Amar Prem'|url = http://www.mid-day.com/entertainment/2012/jul/200712-Rajesh-Khanna-RD-Burmans-Amar-Prem.htm|publisher = MiD DAY|date = ૨૦ જુલાઇ ૨૦૧૨|access-date = ૭ મે ૨૦૧૩}}</ref> આ સમય દરમિયાન તેમણે અનેક ધૂનો રચી જે ક્યારેય બહાર પડી નહી. ૧૯૮૯માં તેમણે વિદુ વિનોદ ચોપરાની ફિલ્મ ''પરિંદા'' માટે સંગીત આપ્યું. તેમણે ફિલ્મ ''ગેંગ'' ના એક ગીત માટે સંગીત આપ્યું પણ આ ફિલ્મ લાંબા સમય સુધી જાહેર ન થઇ અને તેઓ તે પહેલા જ અવસાન પામ્યા. મઝહર ખાને એ સમયે ઓછા જાણીતા અનુ મલિકને આ ફિલ્મના સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા. [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] ફિલ્મ ''થેનમાવિન કોમ્બાથ'' તેમણે લીધેલી છેલ્લી ફિલ્મ હતી પરંતુ તેઓ આ ફિલ્મને સંગીત આપે તે પહેલાં જ અવસાન પામ્યા. ''૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી'' (૧૯૯૪) નું સંગીત તેમનાં અવસાન પછી બહાર પડ્યું અને અત્યંત સફળ બન્યું. આ ફિલ્મથી તેમને ત્રીજોઅને છેલ્લો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. [[લતા મંગેશકર]]ના મતે તેઓ બહુ યુવાનીમાં અને દુ:ખી થઇને અવસાન પામ્યા હતા.<ref>{{cite news |title = Lata Mangeshkar on R D Burman: Pancham Died Too Young, Unhappy|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/music/he-died-too-young-unhappy-lata-mangeshkar-on-rd-burman/}}</ref> == શૈલી == આર.ડી. બર્મન બોલીવુડ સંગીતમાં ક્રાંતિકારી ગણાય છે.<ref name="Outlook46">{{cite journal |title = RD Burman|journal = [[Outlook (magazine)|Outlook]]|volume = ૪૬|issue = ૨૬-૩૮|year = ૨૦૦૬|publisher = Hathway Investments}}</ref> તેઓએ વિવિધ પેઢીનું સંગીત તેમનાં સંગીતમાં ઉમેર્યું. બર્મનની કારકિર્દી રાજેશ ખન્ના દ્વારા અભિનિત પ્રેમ વાર્તાઓ સાથે-સાથે ચાલી. તેમણે ઇલેક્ટ્રોનિક રોક સંગીત આ પ્રેમ વાર્તાઓમાં લોકપ્રિય બનાવ્યું.<ref name="Tejaswini2004" /> તેમણે બંગાળી લોક સંગીત સાથે ડિસ્કો અને રોક સંગીત મિશ્ર કર્યું.<ref name="Kathryn2010">{{cite book |author = Kathryn Marie Kalinak|title = Film music: a very short introduction|url = https://archive.org/details/filmmusicverysho0000kali|year = ૨૦૧૦|publisher = Oxford University Press|isbn = 978-0-19-537087-4|page = ૧૧૨}}</ref> તેમણે જાઝ સંગીત પણ ઉમેર્યું, જે તેમનાં સ્ટુડિઓના પિઆનીસ્ટ કેર્સી લોર્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="ETaylor2003">{{cite book |author = E. Taylor Atkins|title = Jazz Planet|year = ૨૦૦૩|publisher = University Press of Mississippi|isbn = 978-1-57806-609-4|page = ૬૭}}</ref> બર્મન પશ્ચિમી, લેટિન, ઓરિએન્ટલ અને અરેબિક સંગીત વડે પ્રભાવિત હતા અને તેમણે આ સંગીતના તત્વો તેને પોતાના સંગીતમાં ઉમેર્યાં.<ref>{{cite news|url = http://www.hindu.com/mp/2007/07/02/stories/2007070251210300.htm|title = Pulsating Pancham|work = The Hindu Metro Plus Coimbatore|date = ૨ જુલાઇ ૨૦૦૭|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-01-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20130107082317/http://www.hindu.com/mp/2007/07/02/stories/2007070251210300.htm|url-status = dead}}</ref> તેમણે વિવિધ અવાજો જેવાં કે કાચ કાગળ ઘસીને તેમજ વાંસની લાકડીઓ અથડાવીને પેદા થતાં અવાજો પણ પોતાનાં સંગીતમાં ઉમેર્યા.<ref name="TOI_2010_RDX" /> ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' ગીતમાં [[બીયર]]ની બોટલો ફોડીને પેદા થતો અવાજ ગીતની શરૂઆતમાં ઉમેર્યો હતો. તેવી જ રીતે ''ચુરા લીયા હૈ'' ગીતમાં તેમણે કપ-રકાબી વડે પેદા થતો અવાજ ઉમેર્યો.<ref>{{cite news |url = http://www.thehindu.com/arts/article113209.ece|title = Melodies and memories|author = Savitha Gautam|publisher = The Hindu|date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૧}}</ref> ''સત્તે પે સત્તા'' ના ગીતમાં તેમણે ગાયક અન્નેટ પિન્ટોને કોગળાં કરતો અવાજ પેદા કરવા કહ્યું હતું.<ref name="TOI_2010_RDX" /> ''પડોશન'' (૧૯૬૮) ના ગીત ''મેરી સામને વાલી ખિડકી'' દરમિયાન તેમણે કાંસકાને કડક સપાટી પર ઘસતાં પેદા થતો અવાજ ગીતમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે ઘણી વખત એક જ ગીત જુદાં-જુદાં ગાયકો પાસે ગવડાવવાનો પ્રયોગ કર્યો હતો. ''કુદરત'' (૧૯૮૧)નું હળવું ગીત ''હમે તુમસે પ્યાર કિતના'' તેમણે કિશોર કુમાર પાસે ગવડાવ્યું જ્યારે શાસ્ત્રીય આવૃત્તિ પરવીન સુલ્તાના પાસે ગવડાવ્યું. ''પ્યાર કા મૌસમ'' (૧૯૬૯)માં, તેમણે ''તુમ બીન જાઉં કહાં'' ગીત કિશોર કુમાર અને મોહમદ રફી પાસે અલગ-અલગ ગવડાવ્યું હતું. બર્મન ઘણી વખત પાશ્ચાત્ય ડાન્સ સંગીતને પોતાની પ્રેરણા તરીકે લેતા હતા.<ref name="Ashoka2006">{{cite book |author = Ashok Da. Ranade|title = Hindi film song: music beyond boundaries|year = ૨૦૦૬|publisher = Bibliophile South Asia|isbn = 978-81-85002-64-4|page = ૩૦૯}}</ref> તેમનાં કેટલાંક ગીતો લોકપ્રિય વિદેશી ગીતોની ધૂન પર આધારિત હતા. દા.ત. રમેશ સિપ્પીએ એવો આગ્રહ રાખેલો કે ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' ની ધૂન ''સે યુ લવ મી'' (ડેમિસ રોઉસોસ) પરથી લેવાય અને નઝીર હુસૈન ''મામા મીઆ'' ગીતનો ઉપયોગ ''મિલ ગયા હમ કો સાથી'' માં થાય.<ref>{{cite news|url = http://www.asianage.com/books/there-s-rd-and-then-there-are-others-838|title = There’s RD, and then there are others|author = Sidharth Bhatia|newspaper = Asian Age|date = ૮ મે ૨૦૧૨|access-date = ૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૨|archive-date = 2011-05-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20110518091958/http://www.asianage.com/books/there-s-rd-and-then-there-are-others-838|url-status = dead}}</ref> ''આઓ ટ્વિસ્ટ કરે'' (ભૂત બંગલા) ગીત ''લેટ્સ ટ્વિસ્ટ'' (ચબી ચેકર્સ), ''તુમસે મિલકે'' ગીત ''વ્હેન આઇ નીડ યુ'' (લીઓ સેયર), ''ઝિંદગી મિલકે બિતાયેંગે'' ગીત ''ધ લોંગેસ્ટ ડે'' (પોલ અન્કા) અને ''જહાં યે તેરી નજર હૈ'' ગીત ''હેલેહ માલી'' (પર્શિયન કલાકાર ઝીઆ અતાબી) અને દિલબર મેરે ઝિગનરજુન્ગે (એલેક્ઝાન્ડ્રા) પર આધારિત હતા. == વારસો == આર.ડી. બર્મનના મૃત્યુ પછી તેમનાં મૂળ ગીતો અને રિમિક્સ આવૃત્તિઓ સાથે અનેક ફિલ્મો રજૂ થઇ. ''દિલ વિલ પ્યાર વ્યાર'' (૨૦૦૨)<ref>{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-19/news-and-interviews/30297326_1_manisha-koirala-music-films|title = Sur, saaz and rockstar: When music is Bollywood's muse|author = Radhika Bhirani|newspaper = The Times of India|date = ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ''ઝનકાર બિટ્સ'' (૨૦૦૩) (જે વડે [[વિશાલ-શેખર]] પ્રકાશમાં આવ્યા)<ref>{{cite news|url = http://ibnlive.in.com/news/sujoy-ghosh-plans-jhankaar-beats-sequel/234838-8-66.html|title = Sujoy Ghosh plans 'Jhankaar Beats' sequel|publisher = IBNLive|date = ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-10-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20131009030724/http://ibnlive.in.com/news/sujoy-ghosh-plans-jhankaar-beats-sequel/234838-8-66.html|url-status = dead}}</ref>, ખ્વાહિશ (૨૦૦૩) જેમાં મલ્લિકા શેરાવતનું પાત્ર બર્મનની ચાહક તરીકે દર્શાવેલ છે.<ref>{{cite news|url = http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Khwahish/Article1-6402.aspx|title = Khwahish|author = Saibal Chatterjee|newspaper = Hindustan Times|date = ૭ જૂન ૨૦૦૩|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2012-01-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20120121104534/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Khwahish/Article1-6402.aspx|url-status = dead}}</ref> ૨૦૧૦માં, બ્રહ્માનંદ સિંહે ''પંચમ અનમિક્સ્ડ: મુજે ચલતે જાના હૈ'' નામની ૧૧૩ મિનિટની દસ્તાવેજી ફિલ્મ રજૂ કરી જેને ઘણો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો.<ref name="TOI_2010_RDX"/> ''લૂટેરા'' (૨૦૧૩) ફિલ્મનું સંગીત બર્મનને શ્રદ્ધાંજલી તરીકે અર્પેલ છે. ''ગેંગ'' (૨૦૦૦) અને ''મોનસુન વેડિંગ''(૨૦૦૧) (''ચુરા લિયા હૈ,'' ગીત) ફિલ્મોમાં પણ બર્મનનું સંગીત છે. તેમનાં ગીતોનાં અનેક રિમિક્સ ગીતો બન્યા છે જે દેશનાં ડિસ્કો ક્લબ અને પબમાં ઘણાં લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> તેમનાં ગીતો ખાસ કરીને દક્ષિણ એશિયન ડી.જે.માં યુ.કે. અને ઉત્તર અમેરિકામાં લોકપ્રિય છે. બાલી સાગૂ દ્વારા ''બોલીવુડ ફ્લેશબેક'' નામના આલ્બમમાં તેમનાં ગીતો રિમક્સ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Tejaswini2004" /> ક્રોનોસ ક્વાર્લેટનાં ગીત ''યુ હેવ સ્ટોલન માય હાર્''ટ (૨૦૦૫) તેમનાં પત્નિ આશા ભોંસલે દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2006/04/11/arts/music/11kron.html|title = Kronos Quartet and Asha Bhosle Make Not-So-Strange Bedfellows|author = Allan Kozinn|newspaper = The New York Times|date = ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૦૬|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> ૨૦૧૨ની ફિલ્મ ''ખિલાડી ૭૮૬''માં હિમેશ રેશમિયા દ્વારા ''બલમા'' ગીત બર્મનની શ્રદ્ધાંજલિ છે.<ref>{{cite news|url = http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/KHILADI-786-RD-Burman-features-with-Akshay-in-new-song/Article1-946617.aspx|title = KHILADI 786: RD Burman features with Akshay in new song|newspaper = Hindustan Times|date = ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|access-date = ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩|archive-date = 2013-03-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20130320194757/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/KHILADI-786-RD-Burman-features-with-Akshay-in-new-song/Article1-946617.aspx|url-status = dead}}</ref> ૧૯૯૫માં, ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ''ફિલ્મફેર આર.ડી. બર્મન એવોર્ડ ફોર ન્યૂ મ્યુઝિક ટેલેન્ટ'' નામનો પુરસ્કાર બર્મનની યાદમાં શરૂ કરાયો. આ પુરસ્કાર હિંદી સિનેમામાં ઉભરતી સંગીત પ્રતિભાઓને અપાય છે. ૨૦૦૯માં બૃહદમુંબઈ મહાનગરપાલિકાએ સાંતાક્રુઝમાં આવેલા ચોકને આર.ડી. બર્મનનું નામ આપ્યું.<ref>{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-02/mumbai/28046192_1_r-d-burman-asha-bhosale-music-composer|title = R D Burman gets a chowk in Mumbai|author = Clara Lewis|publisher = The Times of India|date = ૨ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2012-07-01|archive-url = https://archive.today/20120701135540/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-02/mumbai/28046192_1_r-d-burman-asha-bhosale-music-composer|url-status = dead}}</ref> તેમણે અનેક બોલીવુડ સંગીત નિર્દેશકોને પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેમાં વિશાલ-શેખરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url = http://inhome.rediff.com/movies/2005/sep/08vs.htm|title = Chilling with Bollywood's new songsters|publisher = rediff.com|date = ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> મનોહરી સિંગ અને સપન ચક્રવર્તી તેમનાં જાણીતાં સહાયકોમાં ગણાય છે. તેમનાં સંગીતવૃંદમાં [[હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા]], શિવ કુમાર શર્મા, લુઈ બેન્ક્સ, ભૂપિંદર અને કેર્સી લોર્ડનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="TOI_2010_RDX" /> તેઓ ગીતકાર ગુલઝાર સાથે કામ કરવા માટે જાણીતા હતા. ગુલઝારે તેમનાં ઉત્તમ સંગીતનાં અનેક ગીતો લખ્યા હતા.<ref name="TOI_2010_RDX" /> == અંગત જીવન == આર.ડી. બર્મનની પ્રથમ પત્નિ રીટા પટેલ હતી, જેને તેઓ [[દાર્જિલિંગ]]માં મળ્યા હતા. રીટા, તેમની ચાહક હતી અને બન્ને જણાં એ ૧૯૬૬માં લગ્ન કર્યા અને ૧૯૭૧માં છૂટા-છેડા લીધાં.<ref>{{cite news |url = http://www.dnaindia.com/entertainment/report_an-ode-to-pancham_1142672|title = An ode to Pancham|author = Chaitanya Padukone|newspaper = DNA (newspaper)|date = ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> ''પરિચય'' (૧૯૭૨)નું ગીત ''મુસાફિર હૂં યારો'' ગીતમાં તેમણે તેઓ જુદાં થયા બાદ હોટેલમાં સંગીત આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url = http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-revealed-unknown-facts-about-rd-burman/20110512.htm?print=true|title = Revealed: Unknown facts about RD Burman!|publisher = rediff.com|date = ૫ મે ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> આર.ડી. બર્મને ૧૯૮૦માં [[આશા ભોંસલે]] સાથે લગ્ન કર્યા. બંને જણાંએ સાથે મળીએ અનેક લોકપ્રિય ગીતો રેકોર્ડ કર્યા અને અનેક જીવંત કાર્યક્રમો આપ્યા. તેમ છતાં, તેમની જિંદગીના અંતિમ ભાગમાં તેઓ સાથે રહ્યા નહી<ref>{{cite news|url = http://www.panchamonline.com/articles/rddemise.htm|title = when the beats stopped|author = Ajitabh Menon|access-date = 2015-08-07|archive-date = 2024-10-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20241007091031/http://www.panchamonline.com/articles/rddemise.htm|url-status = dead}}</ref> જિંદગીના પાછળનાં ભાગમાં બર્મનને નાણાંકીય ભીડ રહી હતી. તેમનાં મૃત્યુનાં ૧૩ વર્ષ પછી તેમની માતા ૨૦૦૭માં મૃત્યુ પામી.<ref>{{cite news|url = http://www.hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm|title = S.D. Burman’s wife dead|newspaper = The Hindu|date = ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2007-10-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20071017210403/http://hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm|url-status = dead}}</ref> તેણી અલ્ઝાઇમરથી પિડાતી હતી અને બર્મનના મૃત્યુ પહેલાં સાન-ભાન ગુમાવી બેઠી હતી. મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં તેણી પુત્રના ઘરમાં પાછી આવી જે બાબત વિવાદનું કારણ બની હતી.<ref>{{cite web|url = http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?235638|title = A Bungalow, A Ma-In-Law|publisher = Outlookindia.com|access-date = ૨૬ જુલાઇ ૨૦૧૪}}</ref> == સંગીત == આર. ડી. બર્મનની ૩૩૧ ફિલ્મોમાંથી ૨૯૨ હિંદી, ૩૧ બંગાળી, ૩ તેલુગુ, ૨ તમિલ, ૨ ઓરિયા અને ૧ મરાઠી હતી. તેમણે ૫ હિંદી અને મરાઠી ટીવી ધારાવાહિકોમાં પણ સંગીત આપ્યું હતું. ફિલ્મો સિવાયના સંગીતમાં કેટલાંક આલ્બમોનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં ''પાનતેરા'' (૧૯૮૭), જે પેટે ગાવનકર દ્વારા લેટિન રોક સંગીત આલ્બમ હતું. આ આંતર રાષ્ટ્રીય આલ્બમ માટે તેમણે જોસ ફ્લોરેસ સાથે સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભાગીદારી કરી હતી.<ref name="Nilu2011">{{cite book |author = Nilu N Gavankar|title = The Desai Trio and the Movie Industry of India|url = http://books.google.com/books?id=gGAyEpXtK3UC&pg=PA138|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|date = ૨૦ જુલાઇ ૨૦૧૧|publisher = AuthorHouse|isbn = 978-1-4634-1941-7|page = ૧૩૮}}</ref> ૧૯૮૭માં, બર્મન, ગુલઝાર અને આશા ભોંસલે એ ''દિલ પડોશી હૈ'' નામના આલ્બમમાં સાથે કામ કર્યું જે ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭ના રોજ આશા ભોંસલેના જન્મદિવસ પર રજૂ થયેલું. બર્મન અને આશા ભોંસલે એ બોય જ્યોર્જ સાથે ગીત રેકોર્ડ કરેલું.<ref>{{cite web |url = http://www.iol.co.za/tonight/tinseltown-talk-january-26-2009-1.964373|title = Tinseltown Talk|publisher = Independent Online|date = ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> વધુમાં, તેેમણે મોટી સંખ્યામાં બંગાળી ગીતોમાં સંગીત આપ્યું, જેમાંથી અમુક પાછળથી હિંદી ફિલ્મોમાં રજૂ કરાયા. બર્મને અમુક ફિલ્મોમાં ગીતો પણ ગાયા, જેના માટે તેમણે પોતે સંગીત આપેલું. == પુરસ્કારો અને સન્માન == બર્મને અસંખ્ય સંગીત નિર્દેશકોને ભવિષ્યના બોલીવુડ સંગીત તરફનો માર્ગ ચીંધ્યો હોવા છતાં તેમને માત્ર ૩ જ ફિલ્મફેર પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા, જેમાંથી એક (૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી માટે) મરણોત્તર એનાયત થયો હતો. ; ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ;; વિજેતા * ૧૯૮૩ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''સનમ તેરી કસમ'' * ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''માસૂમ'' * ૧૯૯૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી'' ;; નામાંકન * ૧૯૭૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''કારવાં'' * ૧૯૭૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''યાદોં કી બારાત'' * ૧૯૭૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''આપ કી કસમ'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''ખેલ ખેલ મેં'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''[[શોલે]]'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગાયક - ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' (શોલે) * ૧૯૭૭ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''મહેબૂબા'' * ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' * ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''કિનારા'' * ૧૯૭૯ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''શાલીમાર'' * ૧૯૮૧ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''શાન'' * ૧૯૮૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''લવ સ્ટોરી'' * ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''બેતાબ'' * ૧૯૮૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''જવાની'' * ૧૯૮૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''સાગર'' ૩ મે ૨૦૧૩ ના રોજ આર.ડી. બર્મનના માનમાં તેમની મુખાકૃતિ ધરાવતી ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth = 30em}} == આ પણ જુઓ == * {{cite book | author1=અનિરુદ્ધ ભટ્ટાચારજી | author2=બાલાજી વિઠ્ઠલ | title=આર.ડી.બર્મન: ધ મેન, ધ મ્યુઝિક |year=૨૦૧૧ | publisher=હાર્પર કોલિન્સ ઇન્ડિયા | isbn=978-93-5029-049-1 }} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name|0005983}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:૧૯૩૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:સંગીતકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૯૪માં મૃત્યુ]] fd321c3o5bq9l8r02nlse3cuuecidv5 0 79973 905466 904154 2026-09-22T02:17:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 7 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905466 wikitext text/x-wiki ૧૯૬૫નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ એ એપ્રિલ ૧૯૬૫થી સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૫ સુધી બંને દેશો વચ્ચે ચાલેલી મુઠભેડનું પરિણામ હતું. સંઘર્ષની શરૂઆત [[પાકિસ્તાન]]<nowiki/>ની [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]<nowiki/>માં [[ભારત]] વિરોધિ બળવો ચાલુ કરવા [[ઓપરેશન જીબ્રાલ્ટર]] હેઠળ ઘૂસણખોરો દાખલ કરવાની કોશિષ સાથે થઈ. ભારતે તેના વિરોધમાં પશ્વિમ પાકિસ્તાન પર સૈન્ય હુમલો કર્યો. ૧૭ દિવસ ચાલેલા આ યુદ્ધમાં બંને પક્ષે મોટા પ્રમાણમાં ખુવારી થઈ અને હજારો સૈનિકો માર્યા ગયા, બખ્તરીયા દળો વચ્ચે [[દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]] બાદની સૌથી મોટી લડાઈ પણ થઈ. સોવિયત યુનિયન અને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા]]<nowiki/>ની દખલગીરી બાદ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]]<nowiki/>ની સંઘર્ષ વિરામ દરખાસ્ત બાદ [[તાસ્કંદ સમજૂતી]] દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધનો અંત આવ્યો.<ref name="Lyon2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vLwOck15eboC&pg=PR11|title=Conflict between India and Pakistan: an encyclopedia|last=Lyon|first=Peter|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-1-57607-712-2|page=82|access-date=30 October 2011}}</ref> મોટા ભાગનું યુદ્ધ બંને દેશોની ભૂમિસેનાઓ વચ્ચે કાશ્મીર ખાતે અને ભારત અને પશ્ચિમ પાકિસ્તાનની સરહદે લડાયું. ૧૯૪૭માં ભાગલા બાદ આટલી મોટી સંખ્યામાં કાશ્મીર ખાતે સૈન્યની નિયુક્તિ પ્રથમ વખત થઈ અને તે ૨૦૦૧-૦૨માં [[ઓપરેશન પરાક્રમ]] દરમિયાન ફરી વખત જોવા મળી. મોટા ભાગની લડાઈ પાયદળ અને બખ્તરીયા દળો વચ્ચે વાયુસેના અને નૌસેનાઓની મદદથી લડાઈ. યુદ્ધ દ્વારા પાકિસ્તાનની અયોગ્ય સૈન્ય તાલીમ, અધિકારીઓની દિશાવિહોણી પસંદગી, હુકમ અને પ્રયોજન વચ્ચેનો તફાવત, નબળું જાસૂસી તંત્ર અને ખરાબ સૂચના તંત્ર ખુલ્લાં પડી ગયાં. આ નબળાઈઓ છતાં પાકિસ્તાની સૈન્ય તેના કરતાં બળુકા ભારતીય ભૂમિસેના સામે લડ્યું.<ref name="Alam2012 page 41">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WvapCQAAQBAJ&pg=PT38|title=Pakistan Army: Modernisation, Arms Procurement and Capacity Building|last=Dr Shah Alam|date=11 April 2012|publisher=Vij Books India Pvt Ltd|isbn=978-93-81411-79-7|page=41}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">11 April 2012</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> આ યુદ્ધની ઘણી માહિતી સ્પષ્ટ નથી.<ref name="Global Security indo-pak 1965">{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm|title=Indo-Pakistani War of 1965|publisher=Global Security}}</ref> સંઘર્ષ વિરામ થવા છતાં સૈન્ય દ્રષ્ટિએ યુદ્ધનો કોઈ અંજામ મળ્યો નહિ, બંને દેશોએ વિજયનો દાવો કર્યો. મોટાભાગના તટસ્થ ટીકાકારો પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ ભારતનો પક્ષ મજબૂત રહ્યો હોવા સહમત થયા.<ref name="McGarr_331">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|page=331}}</ref><ref name="USLib">{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+pk0152)|title=Pakistan :: The Indo-Pakistani War of 1965|date=April 1994|website=[[Library of Congress Country Studies]], United States of America|access-date= 2 October 2010}}</ref><ref name="Hagerty_26">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ln3qChyrmIQC&printsec=frontcover&dq=isbn:0742525872&hl=en&sa=X&ei=aXEOUoW3HdCtrAfhnYGADA&redir_esc=y#v=snippet&q=outfought%20their%20Pakistani&f=false|title=South Asia in world politics|last=Hagerty|first=Devin|publisher=Rowman & Littlefield, 2005|isbn=0-7425-2587-2|page=26}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zcylFXH9_z8C&q=India+had+most+to+celebrate#v=snippet&q=pakistan%20made%20gains&f=false|title=India and the United States : Estranged democracies, 1941–1991|last=Kux|first=Dennis|publisher=National Defense University Press|year=1992|isbn=0-7881-0279-6|location=Washington, DC|page=238}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1992</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref><ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,834413-2,00.html|title=Asia: Silent Guns, Wary Combatants|date=1 October 1965|work=Time|newspaper=Time|access-date=30 August 2013}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HmkL1tp2Nl4C&q=won+a+clear+victory#v=snippet&q=won%20a%20clear%20victory&f=false|title=India|last=Wolpert|first=Stanley|publisher=University of California Press|year=2005|isbn=0-520-24696-9|edition=3rd ed. with a new preface.|location=Berkeley|page=235}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2005</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> પરિણામ વિહોણા સંઘર્ષ છતાં યુદ્ધને પાકિસ્તાનની સૈન્ય અને રાજકીય હાર માનવામાં આવે છે કારણ કે તે કાશ્મીરમાં બળવો કરાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ કોઈ નક્કર ટેકો ન મળ્યો.<ref name="Geopolitics_17">{{Cite book|title=The China-Pakistan Axis: Asia's New Geopolitics|last=Small|first=Andrew|publisher=Oxford University Press, 2013|isbn=978-0-19-021075-5|page=17}}</ref><ref name="Profile of Pakistan">[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3453.htm Profile of Pakistan]&nbsp;– [//en.wikipedia.org/wiki/U.S._Department_of_State U.S. Department of State], [http://globetrotter.berkeley.edu/people5/Coll/coll-con5.html Failure of U.S.'s Pakistan Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712135816/http://globetrotter.berkeley.edu/people5/Coll/coll-con5.html |date=2010-07-12 }}&nbsp;– Interview with [//en.wikipedia.org/wiki/Steve_Coll Steve Coll]</ref><ref name="Speech of Bill McCollum">[https://fas.org/news/pakistan/1994/940912.htm Speech of Bill McCollum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140925/http://fas.org/news/pakistan/1994/940912.htm |date=2016-03-04 }} in [//en.wikipedia.org/wiki/United_States_House_of_Representatives United States House of Representatives] 12 September 1994</ref><ref name="Devin T. Hagerty p. 26">South Asia in World Politics By Devin T. Hagerty, 2005 Rowman & Littlefield, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0742525872 ISBN 0-7425-2587-2], p. 26</ref><ref name="McGarr_315">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|page=315}}</ref><ref name="Geopolitics_Small">{{Cite book|title=The China-Pakistan Axis: Asia's New Geopolitics|last=Small|first=Andrew|publisher=Oxford University Press, 2013|isbn=978-0-19-021075-5|pages=17–19}}</ref><ref name="McGarr_325">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|pages=325–327}}</ref><ref name="Riedel">{{Cite book|title=Avoiding Armageddon: America, India, and Pakistan to the Brink and Back|year=2013|url=https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried|last=Riedel|first=Bruce|publisher=Brookings Institution Press, 2013|isbn=978-0-8157-2408-7|pages=[https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried/page/n83 66]–68}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ યુદ્ધને શીત યુદ્ધના પરિપેક્ષમાં જોવામાં આવ્યું અને ઉપખંડમાં મોટાપ્રમાણ ભૂરાજકીય ઉથલપાથલનું કારણ બન્યું.<ref name="Riedel_Cold_War">{{Cite book|title=Avoiding Armageddon: America, India, and Pakistan to the Brink and Back|year=2013|url=https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried|last=Riedel|first=Bruce|publisher=Brookings Institution Press, 2013|isbn=978-0-8157-2408-7|pages=[https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried/page/67 67]–70}}</ref> યુદ્ધ પહેલાં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ મોટાપ્રમાણમાં ભારત અને પાકિસ્તાનને ટેકો આપતાં હતાં અને તેમને સૈન્ય હથિયારોના મુખ્ય નિકાસકારક હતા. યુદ્ધ દરમિયાન અને પછી ભારત અને પાકિસ્તન બંનેને મળતા પશ્ચિમી ટેકામાં કાપ આવ્યો અને અમેરિકા અને બ્રિટન બંને દ્વારા સૈન્ય સંરજામ પર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ મૂકાયો. તેના પરિણામે ભારત અને પાકિસ્તાન બંને દ્વારા અનુક્રમે સોવિયત યુનિયન અને ચીન સાથે સંપર્ક વધાર્યો. યુદ્ધ દરમિયાન પશ્ચિમી દેશોના નકારાત્મક વલણને કારણે ૧૯૭૧માં અને હાલ સુધી ઉપખંડ સાથેના સંબંધને અસર પહોંચાડી છે.<ref name="McGarr_assistance">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|pages=324–326}}</ref><ref name="McGarr_watershed">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|pages=350–353}}</ref><ref name="McGarr_conclusions">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|pages=360–363}}</ref><ref name="Riedel_shadow">{{Cite book|title=Avoiding Armageddon: America, India, and Pakistan to the Brink and Back|year=2013|url=https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried|last=Riedel|first=Bruce|publisher=Brookings Institution Press, 2013|isbn=978-0-8157-2408-7|pages=[https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried/page/n86 69]–70}}</ref> == યુદ્ધ પહેલાં == [[ચિત્ર:1965_Infiltrators.jpg|left|thumb|200x200px|૧૯૬૫ના યુદ્ધના થોડા દિવસો પહેલાં ભારતના જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં સેંકડો ઘૂસણખોરોની હાજરી દર્શાવતો અમેરિકાના ગૃહખાતાંનો ખાનગી પત્ર]] ૧૯૪૭માં ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા સમયથી જ બંને દેશો વચ્ચે ઘણા મુદ્દાઓ પર ગેરસમજૂતી હતી. જોકે તેમાં મુખ્ય મુદ્દો કાશ્મીરનો જ હતો. અન્ય મુદ્દાઓમાં ગુજરાતના કચ્છના રણનો હતો. તે મુદ્દો ૧૯૫૬માં પ્રથમ વખત સામે આવ્યો અને અંતે ભારતે તેના પર કબ્જો મેળવ્યો.<ref name="BrecherWilkenfeld1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GjY7aV_6FPwC&pg=PA171|title=A study of crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Wilkenfeld|first2=Jonathan|date=November 1997|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-10806-0|pages=171–172|access-date=3 November 2011}}</ref> જાન્યુઆરી ૧૯૬૫માં ભારતના કબ્જાવાળા પ્રદેશમાં પાકિસ્તાને ચોકિયાત ટુકડીઓ મોકલવાનું શરૂ કર્યું. જે બાદમાં ૮ એપ્રિલ ૧૯૬૫ના રોજ બંને દેશો દ્વારા એકબીજાની ચોકીઓ પર હુમલામાં પરિણમી. શરૂઆતમાં બંને દેશોની સરહદી પોલીસ તેમાં સામેલ હતી પરંતુ તુરંત જ તેમાં સૈન્ય કાર્યવાહી શરુ કરાઈ. જુન ૧૯૬૫માં બ્રિટીશ પ્રધાનમંત્રી હેરોલ્ડ વિલ્સન બંને દેશોને સંઘર્ષ વિરામ કરાવવામાં અને મુદ્દાને સમિતી બનાવી હલ કરવા સમજાવવામાં સમર્થ રહ્યા. ૧૯૬૮માં સમિતિના ચુકાદા મુજબ પાકિસ્તાનને ૯,૧૦૦ વર્ગ કિમીના દાવા સામે ૯૧૦ વર્ગ કિમી રણ વિસ્તાર સોંપવામાં આવ્યો.<ref name="Durrani">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/world/Pakistan/Paks-intrusions-on-borders-triggered-1965-war-Durrani/articleshow/5009969.cms|title=Pak's intrusions on borders triggered 1965 war: Durrani|last=Press Trust of India, Islamabad bureau|date=14 September 2009|work=Times of India|newspaper=Times of India|access-date=3 November 2011}}</ref><ref name="Rann">Bhushan, Chodarat. </ref> કચ્છના રણમાં પાકિસ્તાનને મળેલી સફળતાએ જનરલ અયુબ ખાનના નેતૃત્વમાં એવું વિચારતું કરી દીધું કે ૧૯૬૨માં ચીન સામે મળેલી હારને કારણે ભારતીય ભૂમિસેના અચાનક કરાયેલા આક્રમણ સામે રક્ષણ નહિ કરી શકે અને કાશ્મીર તેમના કબ્જામાં આવી જશે. પાકિસ્તાનને એવી પણ છાપ હતી કે કાશ્મીરની પ્રજા ભારતની વિરુદ્ધ છે અને કેટલાક ઘૂસણખોરોની મદદથી ત્યાં બળવાની શરૂઆત શક્ય છે. આમ, તેણે ઓપરેશન જીબ્રાલ્ટરની શરૂઆત કરી.<ref>Defence Journal. </ref> જોકે પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરોને તુરંત જ ઓળખી લેવામાં આવ્યા અને આ કાર્યવાહીને સફળતાપૂર્વક રોકી દેવાઈ.<ref name="Mankekar1967">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HQcLAQAAIAAJ|title=Twentytwo fateful days: Pakistan cut to size|last=Mankekar|first=D. R.|publisher=Manaktalas|year=1967|pages=62–63, 67|access-date=8 November 2011}}</ref> == યુદ્ધ == ઓગષ્ટ ૫, ૧૯૬૫ના દિવસે આશરે ૨૬,૦૦૦ થી ૩૩,૦૦૦ પાકિસ્તાની સૈનિકોએ કાશ્મીરી સ્થાનિકોના વેશમાં [[અંકુશ રેખા]] પાર કરી. સ્થાનિકોએ આપેલા ખબરના આધારે ભારતીય સેનાએ ૧૫ ઓગષ્ટના રોજ અંકુશ રેખા પાર કરી. શરૂઆતમાં ભારતીય સેનાને નોંધપાત્ર સફળતા મળી અને મોટા પ્રમાણમાં તોપમારા બાદ ત્રણ મહત્ત્વની પહાડી ચોકીઓ કબ્જે કરી. પરંતુ ઓગષ્ટના અંત સુધીમાં બંને પક્ષોને એકંદરે સમાન સફળતા મળી હતી. પાકિસ્તાન તિથવાલ, ઊરી અને પુંચ ક્ષેત્રમાં આગળ હતું જ્યારે ભારતે પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીરમાં આઠ કિમી જેટલો અંદર આવેલ હાજીપીરનો ઘાટ કબ્જે કર્યો હતો.<ref>http://www.rediff.com/news/2002/dec/21haji.htm</ref> સપ્ટેમ્બર ૧, ૧૯૬૫ના રોજ પાકિસ્તાને [[ઓપરેશન ગ્રાન્ડ સ્લામ]] હેઠળ વળતો હુમલો કર્યો અને જમ્મુ પ્રદેશમાં આવેલ અખનુર ગામ કરવાનું લક્ષ્યાંક રાખ્યું જે ભારતની દ્રષ્ટિએ સેનાના પુરવઠા અને સંદેશવ્યવહાર માટે મહત્ત્વનું હતું. અયુબ ખાને વિચાર્યું હતું કે "હિંદુ મનોબળ બેક જગ્યાએ પ્રબળ હુમલા બાદ ટકી નહિ શકે" જોકે આ દરમિયાન જ ઓપરેશન જીબ્રાલ્ટર નિષ્ફળ થઈ ગયું અને ભારતે હાજીપીરનો ઘાટ કબ્જે લીધો.<ref name="Underestimating India">{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/underestimating-india/512676/0|title=Underestimating India|date=4 September 2009|publisher=Indian Express|access-date= 21 December 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=1427|title=Pakistan's Endgame in Kashmir – Carnegie Endowment for International Peace|publisher=Carnegieendowment.org|access-date=21 December 2011|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142602/http://carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=1427%20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/index.php?option=com_content&view=article&id=812|title=Indian Air Force :: Flight of the Falcon|date=28 August 2010|publisher=Bharat-rakshak.com|access-date= 21 December 2011}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૧, ૧૯૬૫ના રોજ આશરે રાત્રે ૩.૩૦ કલાકે સમગ્ર છામ્બ વિસ્તાર પર મોટા પ્રમાણમાં તોપમારો કરાયો. <ref>{{Cite web|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/33329-1965-last-chance-get-kashmir-force-bhutto.html|title=1965 – last chance to get Kashmir by force – Bhutto|publisher=Defence.pk|access-date=21 December 2011|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100212022124/http://www.defence.pk/forums/military-history/33329-1965-last-chance-get-kashmir-force-bhutto.html|url-status=dead}}</ref>પાકિસ્તાને ઓપરેશન ગ્રાન્ડ સ્લામ શરૂ કર્યું અને ભારતીય સૈન્ય મુખ્યાલય આશ્ચર્યમાં મુકાયું.<ref name="Pradhan2007 page 12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ymYCJQjEGBUC|title=1965 War, the Inside Story: Defence Minister Y.B. Chavan's Diary of India-Pakistan War|last=R. D. Pradhan|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0762-5|page=12}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1 January 2007</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> મોટા પ્રમાણમાં સૈનિકો અને તકનિકી દ્રષ્ટિએ ચડિયાતી રણગાડીઓએ વડે હુમલો કરી અને પાકિસ્તાને ભારત વિરુદ્ધ સફળતા તે વિસ્તારમાં હાંસલ કરી અને ભારતે મોટી ખુવારી વેઠી. ભારતે વિરોધમાં વાયુસેનાને ઉપયોગ કર્યો જેનો વિરોધ બીજા દિવસે પાકિસ્તાની વાયુસેનાએ પંજાબ અને કાશ્મીરમાં ભારતીય સૈન્ય અને હવાઈમથકો પર હુમલા વડે કર્યો. ભારતના પંજાબ મોરચા પર હુમલો કરવાના નિર્ણયને કારણે પાકિસ્તાને પોતાનું સૈન્ય પાકિસ્તાની પંજાબના રક્ષણમાં ગોઠવવું પડ્યું. આમ કરતાં પાકિસ્તાન અખુનુર પર સંપૂર્ણ કબ્જો ન જમાવી શક્યું અને ઓપરેશન ગ્રાન્ડ સ્લામ પણ નિષ્ફળ થયું. અન્ય મોરચે કારગિલ ગામ ભારતના કબ્જે હતું પરંતુ આજુબાજુના ઉંચાઈ ધરાવતા વિસ્તાર પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરોના તાબે હતા જેને ઓગષ્ટમાં જ ભારતે પાછા મેળવ્યા.<ref name="Pradhan2007 page 10">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ymYCJQjEGBUC|title=1965 War, the Inside Story: Defence Minister Y.B. Chavan's Diary of India-Pakistan War|last=R. D. Pradhan|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0762-5|page=10}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1 January 2007</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ ઓળંગી અને આમ સત્તાવાર યુદ્ધનો આરંભ થયો. ૧૫મી પાયદળ ડિવિઝન મેજર જનરલ પ્રસાદના નેતૃત્વ હેઠળ પાકિસ્તાનના વળતા હુમલાઓનો પ્રતિકાર કરતી ઇચ્છોગિલ નહેર પર પહોંચી.<ref name="storyofpakistan">[http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A068&Pg=5 "The Lahore Offensive"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050526134616/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A068&Pg=5 |date=2005-05-26 }}.</ref> જનરલના કાફલા પર પણ હુમલો થયો અને તેમણે પોતાનું વાહન છોડી અને ભાગવું પડ્યું. જોકે બીજા પ્રયાસમાં નહેર બર્કિ ખાતે પાર કરવામાં સફળતા મળી. આ સ્થળ લાહોરની નજીક પૂર્વ દિશામાં હતું. આમ થવાથી ભારતીય દળો લાહોર આંતરારાષ્ટ્રીય વિમાનમથકની નજીક પહોંચી ગયા. તેના પરિણામે અમેરિકા દ્વારા ટૂંક સમય માટે યુદ્ધવિરામની વિનંતી કરવામાં  આવી જેથી તે લાહોર ખાતે રહેતા તેના નાગરિકોને સલામત બહાર કાઢી શકે. પરંતુ, પાકિસ્તાનના વળતા હુમલામાં તે ખેમકરણ કબ્જે કરવામાં સફળ રહ્યું જેને આગળ વધતા રોકવા ભારતે ખેમકરણ નજીક જ આવેલ બેડિયાં પર હુમલો કર્યો. લાહોર સામે 1 લી પાયદળ ડિવિઝન દ્વારા ૨જી સ્વતંત્ર બખ્તરીયા બ્રિગેડની  ત્રણ રણગાડી રેજિમેન્ટના આધારથી હુમલો કરાયો હતો ; તેઓ ઝડપથી સરહદ પાર કરવામાં સફળ રહ્યા અને 6 સપ્ટેમ્બર સુધી નહેરના કિનારે હતા. પાકિસ્તાની સેના નહેર પરના પુલ પર કબ્જો રાખીને બેઠી હતી અથવા ન સાચવી શકનાર પુલ ઉડાવી દીધા હતા, અસરકારક રીતે ભારતીયો લાહોર તરફ વધી ન શકે તે રીતે. ભારતીય [[જાટ રેજિમેન્ટ]], 3 જાટ, એક પલટણ નહેર ઓળંગવામાં સફળ રહી અને બાટાપુર કબજે<ref>Brigadier Desmond E Hayde, "The Battle of Dograi and Batapore", Natraj Publishers, New Delhi, 2006</ref> આ કર્યું. આ જ દિવસે, એક બખ્તરીયા ડિવિઝન અને પાયદળ ડિવિઝન દ્વારા વાયુસેનાના આધાર વડે પાકિસ્તાનના વળતા હુમલાથી ભારતીય 15 ડિવિઝન પાછી તેના શરૂઆતના બિંદુ પર પહોંચી ગઈ. 3 જાટ ઓછી જાનહાનિ સહી અને બાટાપુર કબ્જે કરવામાં સફળ રહી હતી અને મોટા ભાગનું નુક્સાન દારુગોળો અને ખોરાકીના વાહનોએ સહ્યું હતું. પરંતુ, ઉપરી અધિકારીઓ સુધી ખોટી માહિતી પહોંચી અને તેમણે પલટણને પીછેહઠ નો આદેશ આપ્યો. જેનાથી લેફ્ટ કર્નલ ડેસમન્ડ હાઇડ ખૂબ નિરાશ<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20050918/edit.htm#1 The Tribune, Chandigarh, India – Opinions]. </ref>  થયા. તેમણે ફરિ આ વિસ્તાર પાછળથી કબ્જે કર્યો પરંતુ મોટી જાનહાનિ વેઠ્યા પછી. સપ્ટેમ્બર ૮, ૧૯૬૫ના રોજ ૫મી [[મરાઠા લાઇટ્ ઇન્ફન્ટ્રી]]<nowiki/>ની એક કંપની મુનાબાઓ, [[રાજસ્થાન]] ખાતે તૈનાત કરવામાં આવી. તે વ્યુહાત્મક દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વનું ગામ હતું અને તે [[જોધપુર]]<nowiki/>થી આશરે ૨૫૦ કિમીના અંતરે રણવિસ્તારમાં હતું. તેમને એક જ કાર્ય સોંપાયું હતું કે કોઈપણ ભોગે ચોકી જાળવી રાખવી અને પાકિસ્તાનની પાયદળ સેનાને તેનો કબ્જો કરતા રોકવી. પરંતુ, મરાઠા ટેકરી (હાલમાં આ સ્થળને આ નામે ઓળખાય છે) પર કંપની મહામુશ્કેલીએ દુશ્મનનો હુમલો ખાળી શકી. ૨૪ કલાકની આ લડાઈ બાદ [[બ્રિગેડ ઓફ ગાર્ડસ]]<nowiki/>ની એક કંપનીને તેમની મદદ માટે મોકલાઈ પણ તે યુદ્ધમેદાન સુધી પહોંચી જ ન શકી. પાકિસ્તાની વાયુ સેનાએ સમગ્ર વિસ્તારમાં બોમ્બમારો કર્યો અને બાડમેર તરફથી મદદ લઈ આવતા રેલ્વે માર્ગ પર આવતા ગદરા માર્ગ રેલ્વે સ્ટેશન પર પણ હુમલો કર્યો. સપ્ટેમ્બર ૧૦ ના રોજ મુનાબાઓ પાકિસ્તાનના કબ્જામાં ગયું અને તેને પાછું કબ્જે કરવાના પ્રયાશ નિષ્ફળ ગયા.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india-news/rajasthan/Army-cries-out-for-a-second-railway-line-between-Barmer-and-Jaisalmer/Article1-487591.aspx Army cries out for a second railway line between Barmer and Jaisalmer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605102845/http://www.hindustantimes.com/india-news/rajasthan/Army-cries-out-for-a-second-railway-line-between-Barmer-and-Jaisalmer/Article1-487591.aspx |date=2011-06-05 }}.</ref> સપ્ટેમ્બર ૯ બાદ બંને દેશોના મુખ્ય લડાયક સૈન્યો આમનેસામને લડાઈમાં જોડાયા. ભારતની ૧લી બખ્તરીયા ડિવિઝન જે "ભારતના અભિમાન" તરીકે ઓળખાતી હતી તેણે સિઆલકોટ તરફ હુમલો કર્યો. ડિવિઝને બે ભાગમાં વહેંચાઈ અને હુમલો કર્યો પરંતુ ચાવીન્દા ખાતે પાકિસ્તાનની ૬ઠી બખ્તરીયા ડિવિઝન સાથે લડાઈ બાદ તેને પીછેહઠ કરવી પડી અને તેણે મોટાપ્રમાણમાં ખુવારી વેઠી. તેવી જ રીતે પાકિસ્તાનની ૧લી બખ્તરીયા ડિવિઝને ખેમ કરણ તરફ હુમલો કર્યો અને તેને [[અમૃતસર]] અને [[જલંધર]] તરફનો બિયાસ નદી પરનો પુલ કબ્જે કરવાનું લક્ષ્યાંક હતું. પરંતુ, આ ડિવિઝન ખેમ કરણથી આગળ જ ન વધી શકે અને ૧૦ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ભારતની ૪થી પહાડી ડિવિઝનના હાથે તે સંપૂર્ણ વિખેરાઈ ગઈ. આ લડાઈને [[અસલ ઉત્તરની લડાઈ]]<nowiki/>ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. જે વિસ્તારમાં લડાઈ થઈ તેનું નામ પેટન નગર પડી ગયું. આશરે ૯૭ પાકિસ્તાની પેટન રણગાડીઓ નાશ પામી અથવા તેને પડતી મુકાઈ હતી. જ્યારે ભારતે ૩૨ રણગાડીઓ ગુમાવી. પાકિસ્તાને સિઆલકોટ વિસ્તારમાં ૫મી બખ્તરીયા બ્રિગેડ સિવાય ૧લી બખ્તરીયા ડિવિઝન મોકલી જ્યાં પાકિસ્તાનની ૬ઠી બખ્તરીયા ડિવિઝન ભારતની ૧લી બખ્તરીયા ડિવિઝનને પીછેહઠ કરાવતી હતી. રાજસ્થાન ક્ષેત્રમાં ૮મી સપ્ટેમ્બરથી લડાઈ ચાલુ થઈ. શરૂઆતમાં પાકિસ્તાની દળો રક્ષણાત્મક રીતે ગોઠવાયા હતા જેમાં હુર નાગરિક સૈન્ય સામેલ હતું. તેઓ રક્ષણ કરવામાં અસરકારક સાબિત થયા કેમકે તેઓ સ્થાનિક હતા અને સમગ્ર વિસ્તાર જાણતા હતા. આ નાગરિક સૈન્યનો ઉપયોગ ભારતીય સૈન્ય [[સિંધ]]<nowiki/>માં પ્રવેશ્યા બાદ તેને રંજાડવાના કાર્યમાં ઉપયોગી નીવડ્યું. તેમણે સરહદ પાર ભારતમાં પણ હુમલા કરી અને ગામો કબ્જે કર્યા અને અંતે કિશનગઢ કિલ્લો પણ કબ્જે કર્યો.<ref>History of Indo-Pak War of 1965. </ref> યુદ્ધ બંને દેશો વચ્ચે લડાઈ મડાગાંઠમાં પરિવર્તિત થઈ રહી હતી. ભારતે આશરે ૩,૦૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા જ્યારે પાકિસ્તાને ૩,૮૦૦. ભારતના કબ્જામાં ૧,૯૨૦ વર્ગ કિમી પાકિસ્તાની વિસ્તાર હતો જ્યારે પાકિસ્તાનના કબ્જામાં ૫૫૦ વર્ગ કિમી ભારતીય વિસ્તાર હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1150602/jsp/frontpage/story_23452.jsp#.VW8Tt4uUdyx|title=Delhi plans carnival on Pakistan war- Focus on 1965 conflict and outcome|access-date=2017-02-28|archive-date=2015-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602092054/http://www.telegraphindia.com/1150602/jsp/frontpage/story_23452.jsp#.VW8Tt4uUdyx|url-status=dead}}</ref> ભારતે સિઆલકોટ, લાહોર અને કાશ્મીર ક્ષેત્રમાં<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1185845/modi-govt-plans-1965-war-carnival|title=Modi govt plans 1965 war carnival}}</ref><ref>The Story of My Struggle By Tajammal Hussain Malik 1991, Jang Publishers, p. 78</ref> પાકિસ્તાની જમીન મેળવી હતી જ્યારે પાકિસ્તાને સિંધ અને છામ્બ ક્ષેત્રમાં.<ref>Khaki Shadows by General K.M. Arif, Oxford University Press, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/019579396X ISBN 0-19-579396-X], 2001</ref><ref>[https://books.google.com.pk/books?id=N1WwvQYawZEC&pg=PA256&dq=1600+square+miles+of+Indian+territory&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6AEwAWoVChMI4__2qp_VyAIVDsWOCh00uw9U#v=onepage&q=1600%20square%20miles%20of%20Indian%20territory&f=false Origins of Political Extremism: Mass Violence in the Twentieth Century and Beyond page 256 By Manus I. Midlarsky]</ref><ref>[https://books.google.com.pk/books?id=rotnAgAAQBAJ&pg=PA76&dq=1600+square+miles+of+Indian+territory&hl=en&sa=X&ved=0CBoQ6AEwAGoVChMI4__2qp_VyAIVDsWOCh00uw9U#v=onepage&q=1600%20square%20miles%20of%20Indian%20territory&f=false Short Stories from the History of the Indian Army Since August 1947 By Col J Francis (Retd) page 76]</ref><ref>India's Foreign Policy: The Shastri Period Lalita Prasad Singh page 80</ref> === હવાઈ લડાઈ === યુદ્ધમાં [[ભારતીય વાયુસેના]] અને પાકિસ્તાની વાયુસેના પણ આમને સામને આવી. ભારતીય વાયુસેના મુખ્યત્ત્વે હોકર હન્ટર, નૅટ, વામ્પાયર, કેનેબેરા બોમ્બર અને મિગ-૨૧ની એક સ્ક્વોડ્રનનો ઉપયોગ કરી રહી હતી. પાકિસ્તાની વાયુસેનામાં ૧૦૨ સેબરજેટ, ૧૨ એફ-૧૦૪ અને ૨૪ બી-૫૭ કેનબેરા બોમ્બર હતા.<ref>John Fricker, [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1969/1969%20-%200111.html?search=Pakistan%20Mirage%205 "Pakistan's Air Power"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114183912/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1969/1969%20-%200111.html?search=Pakistan%20Mirage%205 |date=2012-01-14 }}, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Flight_International Flight International]'' issue published 1969, p. 89, retrieved: 3 November 2009</ref> પાકિસ્તાન મોટાભાગે અમેરિકન વિમાનો ધરાવતું હતું અને ભારત બ્રિટિશ અને સોવિયત વિમાનો ધરાવતું હતું. પાકિસ્તાન ભારત કરતાં વધુ બળુકી વાયુસેના ધરાવતું હતું. સેબરજેટ તેના કરતા નાના નેટ વિમાન જે "સેબર નાશક" તરીકે ઓળખાયું તેની સામે નબળું હતું.<ref>See the main article [//en.wikipedia.org/wiki/Folland_Gnat#.22Sabre_Slayer.22 Sabre Slayer] for the complete list on this issue including sources.</ref> નેટ દ્વારા સાત સેબરજેટ તોડી પડાયા હતા.<ref name="Rakshak">Rakshak, Bharat. </ref><ref name="Directory">Spick 2002, p. 161.</ref> ઉપખંડમાં એફ-૧૦૪ સૌથી ઝડપી વિમાન હતું અને તેને પાકિસ્તાનું અભિમાન તરીકે ઓળખાતું હતું. જોકે તે ઉંચાઈ પર સોવિયેત બોમ્બરને આંતરવા બનેલું હતું પણ તે અવાજ કરતાં વધુ ઝડપે ઘણી નેટ અને સેબરજેટ વચ્ચેની લડાઈ રોકવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="The Right Stuff, by Ahmad Faruqui">Ahmad Faruqui, [http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/editorial/the-right-stuff-499 "The right stuff"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329102521/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/editorial/the-right-stuff-499|date=29 March 2010}}, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Dawn_News Dawn News]'', 14 September 2009, Retrieved: 1 November 2009. </ref> બંને દેશોએ નુક્શાન વિશે વિરોધિ દાવા કર્યા અને કોઈ તટસ્થ નિષ્ણાત દ્વારા તેનું પૃથ્થક્કરણ કરાયું નથી. ભારતે પાકિસ્તાનના ૭૩ વિમાનો તોડવાનો અને ૫૯ ગુમાવવાનો દાવો કર્યો. જ્યારે પાકિસ્તાને ભારતના ૧૦૪ વિમાનો તોડવાનો અને ૧૯ ગુમાવવાનો દાવો કર્યો.<ref>[http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Books/Review-Airwar65.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105001826/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Books/Review-Airwar65.html|date=5 November 2006}}</ref><ref>John Fricker, "Pakistan's Air Power", ''[//en.wikipedia.org/wiki/Flight_International Flight International]'' issue published 1969, pp. 89–90. [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1969/1969%20-%200111.html?search=Pakistan%20Mirage%205] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114183912/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1969/1969%20-%200111.html?search=Pakistan%20Mirage%205 |date=2012-01-14 }}</ref> બંને વાયુસેનાઓ યુદ્ધમાં લગભગ સમાન સ્તરે જ રહી કેમકે ભારતની મોટા ભાગની વાયુસેના પૂર્વમાં ચીનના સંભવિત હુમલા સામે રક્ષણ માટે તૈનાત હતી.<ref name="Chris Bishop 1997, pages 384-387">The Encyclopedia of 20th Century Air Warfare Edited by Chris Bishop (amber publishing 1997, republished 2004 pages 384–387 [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1904687261 ISBN 1-904687-26-1])</ref> યુદ્ધના અંતે પાકિસ્તાને આશરે ૧૭ ટકા વિમાન ગુમાવ્યા અને ભારતે આશરે ૧૦ ટકા<ref name="Encyclopedia of the developing world">{{cite book|author = Thomas M. Leonard | title = Encyclopedia of the developing world|url=https://books.google.com/books?id=pWRjGZ9H7hYC&pg=PA806|access-date= 14 April 2011 | year=2006|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-97663-3|pages=806–}}</ref><ref name="Indo-Pakistan Wars">{{cite web|title = Indo-Pakistan Wars|url = http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_781531179/indo-pakistan_wars.html|work = |archive-url = https://www.webcitation.org/5kwrG0An8?url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_781531179/indo-pakistan_wars.html|archive-date = 1 નવેમ્બર 2009|url-status = dead|access-date = 28 ફેબ્રુઆરી 2017}}</ref>. આમ, બંને પક્ષે નુક્શાન લગભગ સમાન જ હતું. એક પાકિસ્તાની પાયલોટ એમએમ આલમને એક મિનિટ કરતાં ઓછા સમયમાં પાંચ ભારતીય વિમાનો તોડી પાડવાનું શ્રેય અપાયું. પરંતુ, તેને પાકિસ્તાને સત્તાવાર અનુમોદન ન આપ્યું અને ભારતે તેને ખોટો ગણાવ્યો. === રણગાડીની લડાઈઓ === ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ બાદ સૌથી મોટી રણગાડીની લડાઈઓ થઈ. શરુઆતમાં પાકિસ્તાનના પક્ષ રણગાડીઓના મામલે સંખ્યાબળની દ્રષ્ટિએ અને તકનિકિ દ્રષ્ટિએ બળુકો હતો.<ref>[http://www.defencejournal.com/jul99/history-pak-army.htm A history of the Pakistan Army] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907070325/http://www.defencejournal.com/jul99/history-pak-army.htm|date=7 September 2006}}&nbsp;</ref> તે મોટાભાગે અમેરિકન પેટન એમ-૪૭ અને એમ-૪૮ રણગાડીઓ ધરાવતું હતું અને આ સિવાય શેરમાન અને ચાફી રણગાડીઓ પણ હતી. જ્યારે ભારતના પક્ષે જૂની શેરમાન રણગાડીઓ હતી. આ સિવાય બ્રિટીશ સેન્ચ્યુરીઅન, સ્ટુઅર્ટ અને પીટી-૭૬ હતી. પાકિસ્તાનનું તોપખાનું પણ આધુનિક અને મારક ક્ષમતામાં ભારત કરતાં ચડિયાતું હતું.<ref>[http://www.milweb.net/webverts/22995/ 90mm M36 GUN MOTOR CARRIAGE "Jackson"] ''Post W.W.II, the M36 was employed by the [//en.wikipedia.org/wiki/US_Army US Army] in Korea and was distributed to friendly nations including France, where it was used in Indo-China (Vietnam), Pakistan.''</ref> યુદ્ધની શરુઆતે પાકિસ્તાન ૧૫ બખ્તરીયા રેજિમેન્ટ ધરાવતું હતું જેમાં દરેકમાં ૪૫ રણગાડીઓ હતી. જે મુખ્યત્ત્વે ૧લી અને ૬ઠી બખ્તરીયા ડિવિઝનમાં વહેંચાયેલી હતી. ભારત ૧૭ બખ્તરીયા રેજિમેન્ટ ધરાવતું હતુ અને તેમાં ૧૬૪ એએમએક્ષ-૧૩ હળવી રણગાડીઓ, ૧૮૮ સેન્ચ્યુરીઅન, શેરમાન, સ્ટ્યુઅર્ટ હતી. આ રેજિમેન્ટ ભારતના એકમાત્ર ૧લી બખ્તરિયા ડિવિઝનનો ભાગ હતી. આમાં મુખ્ય રેજિમેન્ટ [[૧૭મી પૂના હોર્સ]], ૪થી હોર્સ, ૧૬મી અશ્વદળ, ૭મી હળવી અશ્વદળ, ૨જી લાન્સર, ૧૮મી અશ્વદળ અને ૬૨મી અશ્વદળ હતી. આ સિવાય એક ૨જી સ્વતંત્ર બખ્તરીયા બ્રિગેડ પણ હતી. જેમાં ૩જી અશ્વદળ સામેલ હતી. આમ બળુકી પાકિસ્તાની રણગાડીઓને ભારત રોકવામાં સફળ રહ્યું<ref name="Dennis">{{Cite book|title=The Widening Gulf: Asian Nationalism and American Policy|url=https://archive.org/details/wideninggulf00harr|last=Seidenman Harrison|first=Selig|publisher=Free Press|year=1978|page=[https://archive.org/details/wideninggulf00harr/page/271 269]}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1978</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> અને લાહોર-સિઆલકોટ વિસ્તારમાં આગળ વધવામાં સફળતા મેળવી. જોકે તેમાં પાકિસ્તાનની [[અસલ ઉત્તરની લડાઈ|અસલ ઉત્તર]] ખાતે ભૂલભરેલી ગોઠવણી પણ જવાબદાર હતી. વધુમાં તે જ વિસ્તારમાં આ પહેલાં [[બુર્કીની લડાઈ|બુર્કી]] ભારતના કબ્જામાં આવતાં પાકિસ્તાનનું [[લાહોર]] શહેર ભારતીય રણગાડીઓની પહોંચમર્યાદામાં આવી ગયું હતું. સપ્ટેમ્બર ૧૧ ના રોજ ભારતે માધુપુર નહેર પાર કરી અને પાકિસ્તાનનો ખેમકરણ ખાતેનો હુમલો ખાળ્યો. આમ થવાથી પાકિસ્તાનની વ્યૂહરચનાને મોટો આંચકો લાગ્યો. જોકે [[ચાવીન્દાની લડાઈ]]<nowiki/>માં ભારતે પણ નુક્શાન વેઠ્યું. બંને દેશો મોટી સંખ્યામાં બખ્તરીયા દળોના ઉપયોગમાં નિષ્ફળ ગયા પરંતુ નાની સંખ્યામાં તેમનો અસરકારક ઉપયોગ કર્યો. દા.ત. અસલ ઉત્તરની લડાઈ ખાતે ભારતે અને ચાવીન્દાની લડાઈ ખાતે પાકિસ્તાને.<ref name="Harbaksh">{{Cite book|title=War Despatches|last=Singh|first=Lt. Gen.Harbaksh|publisher=Lancer International|year=1991|isbn=81-7062-117-8|location=New Delhi|page=159}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1991</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1965War/PDF/1965Chapter07.pdf|title=Operations in Sialkot Sector pg32|last=Rakshak|first=Bharat|website=Official History|publisher=Times of India|archive-url = https://web.archive.org/web/20110609073555/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1965War/PDF/1965Chapter07.pdf|archive-date=9 June 2011 <!--DASHBot-->|dead-url=no|access-date= 12 July 2011}}</ref> સેન્ચ્યુરીઅન રણગાડીઓએ તેની ૧૦૫ મિમિની તોપ અને ભારે બખ્તરના આધારે જટિલ પેટન કરતાં સારું કામ કર્યું. === નૌકા યુદ્ધ === ૧૯૬૫ના યુદ્ધમાં નૌકાદળોની કાર્યવાહી મોટા પ્રમાણમાં ન વપરાઈ. સપ્ટેમ્બર ૭ ના રોજ પાકિસ્તાની નૌકાદળના કાફલાએ [[ભારતીય નૌકાદળ]]<nowiki/>ના [[દ્વારકા]], ગુજરાત નજીકના રડાર મથક પર તોપમારો કર્યો. ઓપરેશન દ્વારકાને કેટલાક નિષ્ણાત નોંધપાત્ર માને છે<ref>{{Cite web|url=http://www.paknavy.gov.pk/history.htm|title=: PAKISTAN NAVY :. A Silent Force to Reckon with&nbsp;... [a 4 dimensional force&#93;|publisher=Paknavy.gov.pk|archive-url = https://web.archive.org/web/20111205154529/http://www.paknavy.gov.pk/history.htm|archive-date=5 December 2011|url-status = dead|access-date= 21 December 2011}}</ref><ref>Pakistan Intelligence, Security Activities & Operations Handbook By IBP USA</ref><ref>India's Quest for Security: defence policies, 1947–1965 By Lorne John Kavic, 1967, University of California Press, pp 190</ref> જ્યારે કેટલાક માત્ર રંજાડ કરતી કાર્યવાહી ગણે છે.<ref name="nuisance">Working paper, Issue 192, Australian National University. </ref><ref name="Ghosh">India's Foreign Policy, Ghosh Anjali, Dorling Kindersley Pvt Ltd, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788131710258 ISBN 978-81-317-1025-8]</ref> આ હુમલાને કારણે [[ભારતીય સંસદ]]<nowiki/>માં હોબાળો થયો<ref name="Hiranandani2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zFyMKROi46kC&pg=PA33|title=Transition to triumph: history of the Indian Navy, 1965–1975|last=Hiranandani|first=G. M.|date=January 2000|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-1-897829-72-1|pages=33–39|access-date=3 November 2011}}</ref> અને યુદ્ધ બાદ ભારતીય નૌસેનાનું આધુનિકિકરણ કરાયું.<ref name="Navy">South Asia's Nuclear Security Dilemma: India, Pakistan, and China By Lowell Dittmer, pp 77</ref> પાકિસ્તાનના દાવા અનુસાર પાકિસ્તાની પનડુબ્બી ગાઝીએ આઈએનએસ વિક્રાન્તને બોમ્બે ખાતે સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન ગોંધી રાખ્યું. જોકે ભારતના દાવા અનુસાર ભારત નૌકાયુદ્ધ શરૂ કરવાના મતનું ન હતું માટે વિક્રાન્તને સામેલ નહોતું કરાયું.<ref>[http://www.questia.com/library/1P3-141242471/the-indian-end-of-the-telescope-india-and-its-navy THE INDIAN END OF THE TELESCOPE India and Its Navy] by [//en.wikipedia.org/wiki/Vice_Admiral Vice Admiral] Gulab Hiranandani, Indian Navy (Retired), [//en.wikipedia.org/wiki/Naval_War_College_Review Naval War College Review], Spring 2002, Vol. </ref> જોકે એક દાવા અનુસાર વિક્રાન્ત સમારકામ હેઠળ હતું અને પાકિસ્તાનના કેટલાક નિષ્ણાતો અનુસાર ભારતનો ૭૫ ટકા નૌકાકાફલો સમારકામ હેઠળ હતો.<ref>[http://www.defencejournal.com/march98/pak3wars1.htm Iqbal F Quadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927135201/http://defencejournal.com/march98/pak3wars1.htm |date=2011-09-27 }}&nbsp;– Pakistan's Defence Journal</ref> === ગુપ્ત કાર્યવાહીઓ === પાકિસ્તાની સેનાએ ભારતીય વાયુમથકોમાં ઘૂસણખોરી કરવા અને ભાંગફોડ કરવા અનેક છૂપી કાર્યવાહી કરી<ref name="DJ1">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/july98/1965war.htm|title=SSG in the 1965 War|publisher=Defence Journal|access-date=27 July 2012|archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927035816/http://www.defencejournal.com/july98/1965war.htm|url-status=dead}}</ref> જેમાં સપ્ટેમ્બર ૭ના રોજ હલવારા, પઠાણકોટ અને આદમપુર ખાતે છત્રીદળ દ્વારા સ્પેશ્યલ સર્વિસ ગ્રુપના કમાન્ડોને ઉતારવાની કાર્યવાહી મુખ્ય હતી. તેના ભાગરૂપે ૧૩૫ કમાન્ડો મોકલાયા પરંતુ માત્ર ૨૨ જ પાછા પાકિસ્તાન પહોંચ્યા અને ૯૩ યુદ્ધકેદી બન્યા અને ૨૦ માર્યા ગયા.<ref name="fightergap">[http://www.defencejournal.com/may98/fightergap1.htm The Fighter Gap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009102534/http://defencejournal.com/may98/fightergap1.htm |date=2006-10-09 }} by Shoab Alam Khan in [//en.wikipedia.org/wiki/Defence_Journal Defence Journal]</ref> ભારતે પાકિસ્તાની જાસૂસો અને છત્રીદળને પકડવા ઇનામ જાહેર કર્યું અને પાકિસ્તાનમાં અફવા ફેલાઇ કે ભારતે પણ છત્રીદળને પાકિસ્તાનમાં મોકલ્યું છે. જોકે તે પાછળથી અફવા જ સાબિત થઈ.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842104-9,00.html Ending the Suspense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720001040/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842104-9,00.html |date=2010-07-20 }} 17 September 1965, TIME magazine</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/2002/february/manto.htm |title=Remembering Our Warriors Brig (Retd) Shamim Yasin Manto S.I.(M), S.Bt, Q&A session: ("How would you assess the failures and successes of the SSG in the 1965 War?" |access-date=2017-02-28 |archive-date=2013-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130503043659/http://www.defencejournal.com/2002/february/manto.htm |url-status=dead }}</ref> == નુક્શાનનો અંદાજ == બંને દેશોએ નુક્શાનના અંદાજ બહુ અલગ રજૂ કર્યા. નીચે મુજબ આ હતા. {| class="wikitable" style="font-size: 0.9em; margin-right: 0px; margin-bottom: 10px;" ! !ભારતીય દાવાઓ<ref name="bharatrakshak">{{cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1965War/Chapter10.html |title=Ceasefire & After |publisher=Bharat-rakshak.com |date= |access-date=27 July 2012 |archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142617/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1965War/Chapter10.html%20 |url-status=dead }}</ref> !પાકિસ્તાની દાવાઓ<ref name="defjournal">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2000/sept/grand-slam.htm|title=Grand Slam – A Battle of Lost Opportunities|publisher=Defencejournal.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20120805182043/http://www.defencejournal.com/2000/sept/grand-slam.htm|archive-date=5 August 2012|url-status = dead|access-date= 27 July 2012}}</ref> !સ્વતંત્ર સ્ત્રોતો<ref>{{Cite web|url=http://onwar.com/aced/chrono/c1900s/yr65/fkashmir1965.htm|title=onwar|publisher=onwar|access-date=27 July 2012|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142612/https://onwar.com/aced/chrono/c1900s/yr65/fkashmir1965.htm|url-status=dead}}</ref> |- |જાનહાનિ |&nbsp;– |&nbsp;– |3,000 ભારતીય સૈનિકો, 3,800 પાકિસ્તાની સૈનિકો |- |યુદ્ધ દરમિયાન વાયુસેના | 4,073+ ઉડાનો | 2,279 લડાઇ ઉડાનો |- |વિમાનને નુક્શાન |59 IAF (official), 43 PAF. વધુમાં, ભારતીય સૂત્રો દાવો કરે છે કે 13 IAF વિમાન અકસ્માતોમાં નાશ પામ્યાં |19 PAF, 104 IAF |20 PAF, 60-75 IAF; ભારત આ નથી સ્વીકારતું.<ref>[http://www.chowk.com/show_article.cgi?aid=00001093&channel=civic%20center Group Captain Cecil Chaudhry, SJ – Chowk: India Pakistan Ideas Identities.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050511105610/http://www.chowk.com/show_article.cgi?aid=00001093&channel=civic%20center |date=2005-05-11 }}.</ref><ref>{{Cite book|title=Fiza ya, Psyche of the Pakistan Air Force|last=Singh|first=Pushpindar|publisher=Himalayan Books|year=1991|isbn=81-7002-038-7|author-link=Pushpindar Singh}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1991</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> |- |હવાઈ જીત |17 + 3 |30 |&nbsp;– |- |ટેન્કો નષ્ટ |128 ભારતીય રણગાડી, 152 પાકિસ્તાની ટેન્કો કબજે, સત્તાવાર રીતે 471 પાકિસ્તાની ટેન્કો નાશ અને 38 કબજે<ref>{{Cite web|url=http://orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf|title=IAF war kills in 1965 war|publisher=Orbat.com|access-date=29 December 2011|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142607/http://www.orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf|url-status=dead}}</ref> |165 પાકિસ્તાન ટેન્ક{{Dubious|date=November 2011}}{{સંદર્ભ}} |- |જમીન વિસ્તાર |{{Convert|1,500|mi2|km2}} પાકિસ્તાની પ્રદેશ |{{Convert|250|mi2|km2}} ભારતીય પ્રદેશ |ભારત {{Convert|1840|km2}} પાકિસ્તાની પ્રદેશ અને પાકિસ્તાન {{Convert|210|mi2|km2}} ભારતીય પ્રદેશ |} == યુદ્ધવિરામ == સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા અને સોવિયત યુનિયને યુદ્ધને આગળ વધતું રોકવા મોટા પ્રમાણમાં રાજદ્વારી પ્રયત્નો કર્યા. સોવિયત યુનિયનના તત્કાલીન નેતા એલેક્સી કોસીજીનના વડપણ હેઠળ તાશ્કંદ (હાલમાં [[ઉઝબેકિસ્તાન]]<nowiki/>માં) ખાતે ભારતના પ્રધાનમંત્રી [[લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી]] અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાન વચ્ચે શાંતિ મંત્રણા યોજાઈ. જેમાં નક્કી કરાયું કે ઓગષ્ટ ૧૯૬૫ની સ્થિતિમાં બંને દેશોએ ૨૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૬ પહેલાં આવી જવું. દારુગોળો ખૂટી જવાના ડરના કારણે પાકિસ્તાની નેતાઓએ યુદ્ધવિરામ તુરંત જ સ્વીકારી લીધો. ભારતના સૈન્યના ઉગ્ર વિરોધ છતાં ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ હેઠળ આવી અને યુદ્ધવિરામ સ્વીકાર્યો.<ref name="Fortna">{{Cite book|title=Peace time: cease-fire agreements and the durability of peace|year=2004|url=https://archive.org/details/peacetimeceasefi0000fort|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press, 2004|isbn=0-691-11512-5}}</ref> ૨૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]]<nowiki/>ની સલામતી સમિતિએ યુદ્ધવિરામ જાહેર કરતો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો અને બીજા દિવસે યુદ્ધનો અંત આવ્યો. યુદ્ધવિરામની જાહેરાત બાદ ભારતના પ્રધાનમંત્રી શાસ્ત્રીને જીવલેણ હ્રદયરોગનો હુમલો આવ્યો. આમ, થવાથી ભારતીયોમાં રહેલ યુદ્ધવિરામ વિરોધિ લાગણી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] તરફની સહાનુભૂતિમાં બદલાઈ ગઈ.<ref name="Dilger">{{Cite book|title=American transportation policy|year=2003|url=https://archive.org/details/americantranspor0000dilg|last=Dilger|first=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group, 2003|isbn=0-275-97853-2}}</ref> પાકિસ્તાનમાં પણ કેટલાક લોકોએ ખોટા આધારો રજૂ કરી અને યુદ્ધવિરામનો વિરોધ કર્યો અને પાકિસ્તાને લશ્કરી ઉપલબ્ધીઓ જતી કરી હોવાનું જણાવ્યું. તેના પરિણામે વિદ્યાર્થીઓ તોફાને ચડ્યા.<ref name="Victoria">Kashmir in Conflict: India, Pakistan and the Unending War By Victoria Schofield Published 2003, by I.B.Tauris [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1860648983 ISBN 1-86064-898-3] pp112</ref> પાકિસ્તાનની સરકાર યુદ્ધ દરમિયાન એવા આહેવાલ છાપી રહી હતી કે તેઓ યુદ્ધ જીતી રહ્યા છે જે ભારતે શરૂ કર્યું છે. તેના કારણે લોકો એવું વિચારતા થયા કે યુદ્ધ જીતીને પાકિસ્તાને હાર સ્વીકારી<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_10-6-2005_pg3_2 CONTROVERSY: Why Gohar Ayub is wrong about 1965&nbsp;– Khalid Hasan] quoting Pakistan author [//en.wikipedia.org/wiki/Husain_Haqqani Husain Haqqani]: ''"The Pakistani people were told by the state that they had been victims of aggression and that the aggression had been repelled with the help of God.&nbsp;... official propaganda convinced the people of Pakistan that their military had won the war."'' </ref><ref>Can the ISI change its spots? </ref>. જોકે હાલમાં કેટલાક પાકિસ્તાની વિશ્લેશકોએ લખેલા પુસ્તકોએ સૈન્યની તે સમયની નબળાઈઓ છતી કરી. આ પુસ્તકોને પણ સૈન્યએ દબાવવાની કોશિષ કરી છે.<ref>[http://archive.gulfnews.com/articles/06/10/01/10071494.html Army attempts to prevent book sales by Amir Mir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234653/http://archive.gulfnews.com/articles/06/10/01/10071494.html |date=2007-09-26 }} Gulf News 1 October 2006 [http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1056075 Musharraf buys all copies of sensitive '65 war] Daily News & Analysis</ref><ref>[http://bcsia.ksg.harvard.edu/publication.cfm?program=CORE&ctype=article&item_id=1560 Inside Story of Musharraf-Mahmood Tussle by Hassan Abbas]&nbsp;– (Belfer Center for International Affairs, [//en.wikipedia.org/wiki/John_F._Kennedy_School_of_Government John F. Kennedy School of Government])</ref> ભારત અને પાકિસ્તાન બંને એ એકબીજાને યુદ્ધવિરામ ઉલ્લંઘન કરવા જવાબદાર ગણાવ્યા છે; ભારતે પાકિસ્તાન પર ૩૪ દિવસમાં ૫૮૫ ઉલ્લંઘનનો જ્યારે પાકિસ્તાને ૪૫૦ ઉલ્લંઘનનો દાવો કર્યો છે.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901761,00.html A Cease-Fire of Sorts 5 November 1965] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105162311/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901761,00.html |date=5 જાન્યુઆરી 2012 }}&nbsp;– [//en.wikipedia.org/wiki/TIME TIME]</ref> નાના હથિયારો વડે ગોળીબાર ઉપરાંત ભારતે તેના ફઝિલ્કા ક્ષેત્રમાં પાકિસ્તાન પર ચાન્નાવાલા ગામ કબ્જે કરવાનો આરોપ લગાવ્યો જેને ભારતે ૨૫ ડિસેમ્બરે પુનઃકબ્જે કર્યું. ૧૦ ઓક્ટોબરના દિવસે ભારતના [[અંબાલા]] હવાઈ મથક પરથી મિસાઈલ છોડી અને પાકિસ્તાનના એક કેનબેરાને નુક્શાન પહોંચાડ્યું.<ref>"[//en.wikipedia.org/wiki/The_India-Pakistan_Air_War_of_1965 The India-Pakistan Air War of 1965]", Jagan Mohan and Samir Chopra, Manohar Publications, New Delhi, 2005</ref> ૧૬ ડિસેમ્બરના રોજ પાકિસ્તાની ભૂમિસેનાના એઓપી ઓસ્ટરને ભારતના હન્ટર વિમાનોએ તોડી પાડ્યું જેમાં એક પાકિસ્તાની કેપ્ટનનું મોત થયું. [[૧૯૭૧નું ભારત-પાકિસ્તાન]] યુદ્ધની શરૂઆત સુધી યુદ્ધવિરામ ચાલુ રહ્યો. == જાસૂસી નિષ્ફળતા == ભારત અને પાકિસ્તાન બંને પક્ષે કરાયેલી વ્યૂહાત્મક ભૂલોને કારણે યુદ્ધ મડાગાંઠમાં પરિણમ્યું - === ભારતીય ભૂલો === ભારતના જાસૂસી સંસ્થાઓએ પાકિસ્તાન તરફથી થનાર હુમલાની કોઈ જાણકારી સરકારને ન આપી. સૈન્ય છામ્બ ક્ષેત્રમાં પાકિસ્તાની ભારે તોપોની હાજરી અંગે અજાણ હતું અને પરિણામે તેણે મોટા પ્રમાણમાં નુક્શાન વેઠ્યું. ૧૯૯૨માં ભારતના રક્ષા મંત્રાલયે આ યુદ્ધનો સત્તાવાર ઇતિહાસ બહાર પાડ્યો. આ દસ્તાવેજ અનુસાર ૨૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ સલામતી સમિતિના યુદ્ધવિરામને સ્વીકારતા પહેલાં ભારતના પ્રધાનમંત્રીએ તત્કાલીન સૈન્ય વડાને સવાલ કર્યો હતો કે જો તેઓ યુદ્ધવિરામ વિલંબથી સ્વીકારે તો તેઓ યુદ્ધ જીતી શકશે જેના જવાબમાં જનરલ ચૌધરીએ જણાવ્યું કે ભારતે પોતાનો મોખરાનો મોટાભાગનો દારૂગોળો વાપરી નાખ્યો છે અને રણગાડીઓ પણ મોટાપ્રમાણમાં ગુમાવી છે. હકીકતમાં ફક્ત ૧૪ ટકા દારુગોળો વપરાયો હતો અને ભારત પાસે પાકિસ્તાન કરતાં બમણી સંખ્યામાં રણગાડીઓ હતી. જ્યારે પાકિસ્તાને તેનો ૮૦ ટકા દારૂગોળો વાપરી નાખ્યો હતો. તત્કાલીન એર ચીફ માર્શલ પી. સી. લાલ દ્વારા ભૂમિસેના અને વાયુસેના વચ્ચે તાલમેલનો અભાવ રજૂ કરાયો. બંને પક્ષોએ યુદ્ધની યોજના એકબીજાને જણાવી જ ન હતી. સૈન્યની યોજનામાં વાયુસેનાની કોઈ ભૂમિકા જ નહોતી. === પાકિસ્તાની ભૂલો === પાકિસ્તાને સૌપ્રથમ તો કાશ્મીરી પ્રજાનો ભારત પ્રત્યેનો અસંતોષ જ માપવામાં ભૂલ કરી. તેમણે ધારેલો બળવો ક્યારે પણ થયો જ નહિ અને કાશ્મીરીઓએ ઓપરેશન જિબ્રાલ્ટર ખુલ્લું પાડી દીધું. પાકિસ્તાન ભારત દક્ષિણના ક્ષેત્રોમાં હુમલો કરશે તે શક્યતા પારખવામાં નિષ્ફળ રહ્યું. આમ, તેણે કાશ્મીરમાં ઘૂસણખોરીને બદલે સિઆલકોટ અને લાહોરના રક્ષણમાં સૈન્ય તૈનાત કરવું પડ્યું. અખનુર કબ્જે કરવા શરૂ કરેલ ઓપરેશન ગ્રાન્ડ સ્લામ પણ નિષ્ફળ ગયું. કેટલાક નિષ્ણાતો અયુબ ખાનને સમયસર નિર્ણય ન લેવા જવાબદાર ગણે છે. કેમ કે અખનુર કબ્જે કરતાં બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થવાની શક્યતા હતી. આ મોરચે આગળ વધવાં છતાં અયુબ ખાને મેજર જનરલ અખ્તર હુસૈન મલિકને નેતૃત્વમાંથી દૂર કર્યા અને જનરલ યાહ્યા ખાનને નિયુક્ત કર્યા. આમ થતાં ૨૪ કલાક જેટલો વિલંબ થયો અને તેટલામાં ભારતીય સૈન્ય અખનુર પાસે તૈનાત થઈ ગયું અને પાકિસ્તાનને નિષ્ફળતા મળી.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_19-9-2004_pg7_30 Musharraf, the 'poor man's Ataturk' By Khalid Hasan] 19 September 2004 [//en.wikipedia.org/wiki/Daily_Times_(Pakistan) Daily Times]</ref> કેટલાક નિષ્ણાતોના મતે પાકિસ્તાનને ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઓફ ડિફેન્સ એનાલિસીસ, યુએસએ ખાતે થયેલ યુદ્ધ અભ્યાશને કારણે હુમલો કરવા ચાનક ચડી કેમ કે તે યુદ્ધ અભ્યાશનું પરિણામ એવું દર્શાવાયું કે ભારત સાથે યુદ્ધ થતાં પાકિસ્તાન વિજયી બનશે.<ref>The Crisis Game: Simulating International Conflict by Sidney F. Giffin</ref><ref>[http://in.rediff.com/news/2005/sep/06war1.htm 1965 decided fate of the subcontinent] [http://www.proutglobe.org/2011/05/an-impending-nuclear-war-between-india-and-pakistan-over-kashmir/ An Impending Nuclear War Between India and Pakistan over Kashmir, by Susmit Kumar, Ph.D.]</ref><ref name="Stephen">{{Cite book|title=The Idea of Pakistan|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe|last=Stephen Philip Cohen|publisher=Brookings Institution Press|year=2004|isbn=0-8157-1502-1}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2004</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> પાકિસ્તાની વાયુસેનાના વડા નુર ખાને પાછળથી કહ્યું કે યુદ્ધ માટે ભારત નહિ પરંતુ પાકિસ્તાની સૈન્ય જવાબદાર હતું.<ref>[http://www.nation.com.pk/daily/july-2006/15/index8.php Noor Khan for early end to army rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021003537/http://www.nation.com.pk/daily/july-2006/15/index8.php |date=2007-10-21 }}&nbsp;– Pakistan Daily [//en.wikipedia.org/wiki/The_Nation_(Pakistani_newspaper) The Nation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021003537/http://www.nation.com.pk/daily/july-2006/15/index8.php|date=21 October 2007}}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/World/Indo-Pak_Ties/A_word_from_Pak_1965_was_wrong/articleshow/msid-1222586,curpg-3.cms A word from Pak: 1965 was 'wrong'] [//en.wikipedia.org/wiki/The_Times_of_India The Times of India] 6 September 2005</ref> == અન્ય દેશોની ભૂમિકા == ૧૯૪૭થી સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા અને યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ ભારત અને પાકિસ્તાનને સૈન્ય સંરજામ પૂરો પાડનાર મુખ્ય દેશો હતા. ભારતે સ્વતંત્રતા બાદ બિનજોડાણવાદની નીતિ અપનાવી હતી. જ્યારે પાકિસ્તાન સેન્ટો (સેન્ટ્રલ ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન) અને સિઆટો (સાઉથ ઈસ્ટ એશિયા ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન)નું સભ્ય હતું અને સામ્યવાદ સામેની લડાઈમાં પશ્ચિમી દેશોનું કહેવાતું મિત્ર હતું.<ref name="Riedel_55">{{Cite book|title=Avoiding Armageddon: America, India, and Pakistan to the Brink and Back|year=2013|url=https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried|last=Riedel|first=Bruce|publisher=Brookings Institution Press, 2013|isbn=978-0-8157-2408-7|page=[https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000ried/page/55 55]}}</ref> યુદ્ધના ઘણા સમય પહેલાં પશ્ચિમી દેશોને પાકિસ્તાન ઉપર શંકા હતી કે તે તેમની મિત્રતા ફક્ત ભારત સામે આધુનિક હથિયારો મેળવવા પૂરતી જ રાખે છે. આથી, તેમણે પાકિસ્તાનને મર્યાદિત સૈન્ય સહાય આપી હતી.<ref name="Dimitrakis_39-44">{{Cite book|title=Failed Alliances of the Cold War: Britain's Strategy and Ambitions in Asia and the Middle East|last=Dimitrakis|first=Panagiotis|publisher=Tauris & Co., 2012|isbn=978-1-84885-974-6|pages=39–44}}</ref> જોકે ૧૯૫૯માં પાકિસ્તાન અને અમેરિકાની સરકારો વચ્ચે કરાર થયો કે જરૂર પડ્યે અમેરિકા પાકિસ્તાનને સૈન્ય સહાય પૂરી પાડશે.<ref>{{Cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-9896.html|title=United States – Pakistan Alliance|date=April 1994|website=[[Library of Congress Country Studies]], United States of America|access-date= 29 October 2010}}</ref> ૧૯૬૫ સુધીમાં પશ્ચિમી સરકારના વિશ્લેશકોએ પાકિસ્તાન સાથેની મિત્રતાને મતલબ વિનાની ગણાવી હતી.<ref name="Dimitrakis_53-55">{{Cite book|title=Failed Alliances of the Cold War: Britain's Strategy and Ambitions in Asia and the Middle East|last=Dimitrakis|first=Panagiotis|publisher=Tauris & Co., 2012|isbn=978-1-84885-974-6|pages=53–55}}</ref> યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પશ્ચિમી દેશોએ પાકિસ્તાનને યુદ્ધ માટે જવાબદાર ગણાવ્યું અને બંને દેશોને સૈન્ય સહાય રોકી દીધી. અમેરિકાએ તટસ્થતા જાળવી જ્યારે બ્રિટીશ પ્રધાનમંત્રીએ ભારતીય સેનાની લાહોર તરફની આગેકૂચને વખોડી જેનો ભારતમાં ઉગ્ર વિરોધ થયો.<ref name="Dimitrakis_55-58">{{Cite book|title=Failed Alliances of the Cold War: Britain's Strategy and Ambitions in Asia and the Middle East|last=Dimitrakis|first=Panagiotis|publisher=Tauris & Co., 2012|isbn=978-1-84885-974-6|pages=55–58}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય પાકિસ્તાનને મર્યાદિત સહાય મળી.<ref name="McGarr_330">{{Cite book|title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian Subcontinent, 1945–1965|last=McGarr|first=Paul|publisher=Cambridge University Press, 2013|isbn=978-1-139-02207-1|pages=330–331}}</ref> [[ઈરાન]] અને [[તુર્કી]]<nowiki/>એ સંયુક્ત નિવેદન દ્વારા ભારતને યુદ્ધ માટે જવાબદાર ગણ્યું અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની શાંતિસેના રૂપે કાશ્મીરમાં સૈન્ય નિયુક્ત કરવા તૈયારી બતાવી.<ref name="Dimitrakis_58">{{Cite book|title=Failed Alliances of the Cold War: Britain's Strategy and Ambitions in Asia and the Middle East|last=Dimitrakis|first=Panagiotis|publisher=Tauris & Co., 2012|isbn=978-1-84885-974-6|page=58}}</ref> [[ઇન્ડોનેશિયા]], ઈરાન, તુર્કી અને [[સાઉદી અરેબિયા]] એ અનુક્રમે નૌકાદળ માટે છ નૌકાઓ, જેટ ઇંધણ, બંદુકો અને ગોળીઓ તથા આર્થિક મદદ મોકલાવી.<ref>Political Survival in Pakistan: Beyond Ideology, By Anas Malik page 84</ref> યુદ્ધ પહેલાંથી જ ચીન પાકિસ્તાનનું સૈન્ય સહિયોગી હતું. [[૧૯૬૨નું ભારત-ચીન યુદ્ધ]]<nowiki/>ને કારણે તે ભારતનું સૈન્ય વિરોધિ પણ બન્યું હતું. ૧૯૬૫માં પાકિસ્તાનને ચીને ૬૦ મિલિયન ડોલરની વિકાસ સહાય પણ કરી હતી.<ref>Political Survival in Pakistan: Beyond Ideology, By Anas Malik page 85</ref> ચીને યુદ્ધ દરમિયાન ખુલ્લી રીતે પાકિસ્તાનનો પક્ષ લીધો. આ યુદ્ધનો ફાયદો લઈ તેણે ભારતને તિબેટમાં આક્રમક વલણ દાખવવા સામે ચેતવણી આપી અને અણુહુમલાની પણ ધમકી આપી. ચીનના હુમલાના ડર છતાં ચીને હુમલો ન કર્યો. તેની પાછળ ચીનની સૈન્ય પરિવહનની મુશ્કેલી અને ૧૯૬૨ પછી ભારતીય સૈન્યના બળમાં વધારો કારણભૂત હતો<ref name="Dimitrakis_57">{{Cite book|title=Failed Alliances of the Cold War: Britain's Strategy and Ambitions in Asia and the Middle East|last=Dimitrakis|first=Panagiotis|publisher=Tauris & Co., 2012|isbn=978-1-84885-974-6|page=57}}</ref><ref name="strategies_156">{{Cite book|title=Pakistan: the U.S., geopolitics and grand strategies|last=Butt; Schofield|first=Usama; Julian|publisher=Pluto Press, 2012|isbn=978-0-7453-3206-2|page=156}}</ref>. ચીનને પણ અમેરિકા અને સોવિયેત સરકારોએ કડક ચેતવણી આપી અને યુદ્ધમાં સામેલ ન થવા જણાવ્યું હતું. આ દબાણ સામે ચીને હુમલાનો વિચાર પડતો મૂક્યો. અંતે ચીનનો સૈન્ય મદદનો પ્રસ્તાવ પાકિસ્તાને પણ પડતો મૂક્યો કેમકે તેમ કરવાથી તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તે વધુ વિખુટું પડી જવાની શક્યતા હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય મતે ચીનની ગતિવિધિ જવાબદારી વિહોણી અને આક્રમક હતી. ભારતના બિનજોડાણવાદી જૂથના દેશોએ તેને બહુ ઓછી મદદ કરી.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.economictimes.indiatimes.com/TheSiegeWithin/high-priest-of-modern-india|title=High priest of modern India|last=M. J. Akbar|authorlink=M. J. Akbar|date=17 November 2014|website=[The Economic Times|access-date= 17 November 2014}}</ref> ઈન્ડોનેશિયા આ જૂથનું સભ્ય હોવા છતાં તેણે પાકિસ્તાનને સહાય કરી તે ભારત માટે રાજદ્વારી આંચકો હતો. સોવિયત યુનિયન પણ અન્ય દેશ કરતાં વધુ તટસ્થ રહ્યું. == યુદ્ધ બાદના પડઘા == === ભારત === યુદ્ધવિરામની ઘોષણા છતાં ભારતને કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાન પ્રેરિત બળવો રોકવા માટે વિજેતા ગણવામાં આવ્યું. ઓક્ટોબર ૧૯૬૫માં ટાઈમ મેગેઝિન અનુસાર-<ref>[http://www.time.com/time/printout/0,8816,834413,00.html Silent Guns, Wary Combatants] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130204135939/http://www.time.com/time/printout/0,8816,834413,00.html |date=2013-02-04 }}, TIME magazine, 1 October 1965</ref><blockquote>હવે સૌને એ દેખીતું છે કે ભારત એક એશિયાઈ તાકાત તરીકે આગળ આવશે.</blockquote>ભારત-ચીન યુદ્ધની નિષ્ફળતા બાદ ૧૯૬૫ના યુદ્ધને ભારતમાં "રાજકીય-વ્યૂહાત્મક" વિજય ગણવામાં આવ્યો અને તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને રાષ્ટ્રીય નાયક ઘોષિત કરાયા.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-47067/India The 1965 war with Pakistan]&nbsp;– [//en.wikipedia.org/wiki/Encyclopædia_Britannica Encyclopædia Britannica]</ref> ભારતીય સૈન્યનું પ્રદર્શન એકંદરે પ્રશસ્તિને લાયક હતું પણ તેના સૈન્ય નેતૃત્વને ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો. ઈતિહાસકાર જેરેમી બ્લેકના મતે ભારતે પાકિસ્તાને મોટું નુક્શાન સહેવા છતાં યુદ્ધવિરામ વહેલો સ્વીકારી લીધો આ મોટી ભૂલ હતી.<ref>Sunday Times, London. 19 September 1965</ref> ૨૦૧૫માં ભારતના આ યુદ્ધના એકમાત્ર જીવિત કમાન્ડર માર્શલ ઓફ ધ એર ફોર્સ અર્જન સિંઘે જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણને કારણે ભારતે યુદ્ધવિરામ સ્વીકાર્યો જો યુદ્ધ થોડા દિવસ ખેચાયું હોત તો પાકિસ્તાન શરણાગતિ સ્વીકારી લેત.<ref name="airsuperior">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/1965-war-we-achieved-air-superiority-in-three-days-says-air-force-marshal-arjan-singh/articleshow/49214326.cms|title=1965 war: We achieved air superiority in three days, says Air Force Marshal Arjan Singh|date=October 4, 2015|work=Economic Times|newspaper=Economic Times|access-date=28 October 2015}}</ref> યુદ્ધના પરિણામે ભારતે સૈન્યની ત્રણે પાંખો વચ્ચે આંતરિક સંદેશાવ્યવહાર અને તાલમેલ વધારવાની કાર્યવાહી પર ધ્યાન આપ્યું. ભારતે રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગની પણ સ્થાપના કરી જેને બાહ્ય જાસુસીનું કામ સોંપાયું. આ તમામ બાબતોનું પરિણામ ૧૯૭૧નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં દેખાયું જેમાં ભારતે વિજય હાંસલ કર્યો. ચીનની વારંવાર યુદ્ધમાં દાખલ થવાની ધમકીને કારણે ભારતે અણુ હથિયારો વિક્સાવવા માટે પગલાં લીધાં.<ref>{{Cite book|title=India's nuclear bomb: the impact on global proliferation|year=1999|url=https://archive.org/details/indiasnuclearbom00geor|last=Perkovich|first=George|publisher=University of California Press, 1999|isbn=0-520-23210-0}}</ref> અમેરિકાની વારંવાર ખાતરી છતાં ભારત વિરુદ્ધના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાને અમેરિકન બનાવટનાં શસ્ત્રો વાપર્યાં અને તેના કારણે ભારત નારાજ થયું.<ref>Title: India and the United States estranged democracies, 1941–1991, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1428981896 ISBN 1-4289-8189-6], DIANE Publishing</ref> તે જ સમયે પશ્ચિમી દેશોએ ભારતને આધુનિક હથિયારો આપવા ના કહી જેથી સંબંધો વધુ વણસ્યા.<ref>{{Cite book|title=Women's and Gender History in Global Perspective|last=Brzoska|first=Michael|publisher=Univ of South Carolina Press, 1994|isbn=0-87249-982-0}}</ref> બિનજોડણવાદી દેશોએ પણ મોકાના સમયે સાથ ન આપતાં ભારતે તેની વિદેશનીતિમાં મોટો સુધારો કર્યો અને તે સોવિયત યુનિયનની વધુ નજીક ગયું. તે દાયકાના અંત સુધીમાં સોવિયત યુનિયન ભારતનું શસ્ત્ર આપતું સૌથી મોટું ભાગીદાર બન્યું. <ref>{{Cite book|title=India-USSR relations|last=Sharma|first=Ram|publisher=Discovery Publishing House, 1999|isbn=81-7141-486-9}}</ref>૧૯૬૭થી ૧૯૭૭ સુધી ભારતના ૮૧ ટકા શસ્રો સોવિયત સરકારે આપ્યાં.<ref>{{Cite book|title=The Soviet Union and India|year=1988|url=https://archive.org/details/sovietunionindia0000dunc|last=Duncan|first=Peter|publisher=Routledge, 1989|isbn=0-415-00212-5}}</ref> યુદ્ધ બાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની શસ્ત્રદોડ એકતરફી બની અને ભારતે પાકિસ્તાનને બહુ પાછળ છોડી દીધું.<ref>{{Cite book|title=Paradoxes of war: on the art of national self-entrapmen|year=1990|url=https://archive.org/details/paradoxesofwaron0000maoz|last=Zeev|first=Maoz|publisher=Routledge, 1990|isbn=978-0-04-445113-6}}</ref> === પાકિસ્તાન === યુદ્ધ બાદ ઘણા પાકિસ્તાનીઓએ ધાર્યું કે તેમની સેનાએ સારું પ્રદર્શન કર્યું હતું. લાહોરના રક્ષણમાં સફળતાના માનમાં ૬ સપ્ટેમ્બરને ડિફેન્સ દિવસ તરીકે પાકિસ્તાનમાં ઉજવવામાં આવે છે. જોકે વિદેશી નિષ્ણાતોના મતે પાકિસ્તાની સરકારે તેના નાગરિકોને ખોટી માહિતી આપવાનો દાવો કર્યો. એસ એમ બર્ક તેમના પુસ્તકમાં નીચે મુજબ જણાવે છે-<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/File:1965_Infiltrators.jpg Declassified telegram sent to the US Department of State]</ref><blockquote>૧૯૬૫ના યુદ્ધ સૈન્ય તાકાતના મુદ્દે ભારતનો પક્ષ મજબુત થયો હતો. પાકિસ્તાનને સરંજામને થયેલ નુક્શાન અને તેના સ્થાને નવા સરંજામને ખરીદવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડી. જ્યારે ભારત આમાં સફળ રહ્યું.</blockquote>મોટા ભાગના નિષ્ણાતોના મતે પાકિસ્તાન સૈન્યની છબીને નુક્શાન પહોંચ્યું હતું.<ref>[http://www.defencejournal.com/march98/pak3wars1.htm Pakistan And Its Three Wars by Vice Adm (Retd) Iqbal F Quadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927135201/http://defencejournal.com/march98/pak3wars1.htm |date=2011-09-27 }}&nbsp;– Defence Journal, Pakistan</ref> અનેક પાકિસ્તાની લેખકોએ સૈન્યની ખોટી માનસિકતાને જવાબદાર ગણાવી.<ref>Insurgents, Terrorists, and Militias: The Warriors of Contemporary Combat [//en.wikipedia.org/wiki/Richard_H._Shultz Richard H. Shultz], Andrea Dew: "''The Martial Races Theory had firm adherents in Pakistan and this factor played a major role in the under-estimation of the Indian Army by Pakistani soldiers as well as civilian decision makers in 1965.''"</ref><ref>[http://www.defencejournal.com/2001/november/sepoy.htm An Analysis The Sepoy Rebellion of 1857–59 by AH Amin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616083206/http://www.defencejournal.com/2001/november/sepoy.htm |date=2017-06-16 }} ''The army officers of that period were convinced that they were a martial race and the Hindus of Indian Army were cowards. ''</ref> રસુલ બક્ષ રઇસ અનુસાર<ref>{{Cite book|title=The Indian Ocean and the superpowers: economic, political and strategic perspectives|last=Rais|first=Rasul Bux|publisher=Routledge, 1986|isbn=0-7099-4241-9}}</ref>-<blockquote>૧૯૬૫ના યુદ્ધથી એ સાબિત થયું કે પાકિસ્તાન બ્લિટ્ઝક્રિગ (વીજળીવેગનો હુમલો) દ્વારા ભારતીય રક્ષણાત્મક હરોળ ભેદી નહિ શકે અને લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ પણ ન લડી શકે.</blockquote>પાકિસ્તાનની સૈન્ય પાંખોમાં પાકિસ્તાની વાયુસેનાના માનમાં વધારો થયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ પણ તેની પ્રસંશા કરી. વાયુસેનાની સજાગતાને કારણે લાહોરનું રક્ષણ કરવામાં અને ભારત પર વળતા હુમલા કરવામાં પાકિસ્તાન સફળ થયું.<ref name="Pakistan's Air Power, Flight International magazine, 5 May 1984 (page 1208)">"Pakistan's Air Power", ''[//en.wikipedia.org/wiki/Flight_International Flight International]'', issue published 5 May 1984 (page 1208). </ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RPttAAAAMAAJ+|title=Battle for Pakistan: The Air War of 1965|last=Fricker|first=John|publisher=I. Allan|year=1979|isbn=978-0-7110-0929-5}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1979</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> વધુમાં, પાકિસ્તાને જમીન મેળવવા કરતાં ગુમાવી વધુ હતી. ઉપરાંતમાં કાશ્મીર કબ્જે કરવાના લક્ષ્યાંકમાં પણ તેને નિષ્ફળતા મળી હતી. આથી તટસ્થ નિષ્ણાતો યુદ્ધને પાકિસ્તાનની હાર ગણે છે. ઘણા પાકિસ્તાની સૈન્ય જાણકારોએ ઓપરેશન જિબ્રાલ્ટરની યોજનાને વખોડી. પાકિસ્તાનમાં [[તાશ્કંદ કરાર]]<nowiki/>ને પણ વખોડવામાં આવ્યા. ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટોની સલાહ પર ચાલતાં અયુબ ખાન માટે યુદ્ધમાં હાર રાજકીય સંકટમાં પરિવર્તિત થઈ અને તેમના વિરોધિઓએ વધુ સક્રિય થવા પ્રયાસ કર્યા.<ref>[http://www.pakistanlink.com/Opinion/2004/Sept04/17/05.html Dr. Ahmad Faruqui] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214203044/http://www.pakistanlink.com/Opinion/2004/Sept04/17/05.html|date=14 December 2004}}</ref><ref name="Hassan Abbas">{{Cite book|title=Pakistan's Drift Into Extremism: Allah, the Army, and America's War on Terror|last=Hassan Abbas|publisher=M.E. Sharpe|year=2004|isbn=0-7656-1497-9|page=52}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2004</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="news.bbc.co.uk">Ali, Mahmud. (2003-12-24) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3227709.stm South Asia | The rise of Pakistan's army]. </ref> યુદ્ધનું સૌથી મોટી આડ અસર પાકિસ્તાનમાં સર્જાયેલી આથિક મંદી હતી.<ref>[http://www.pakistanembassy.no/fpolicy.html Embassy of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516020823/http://www.pakistanembassy.no/fpolicy.html|date=16 May 2006}}</ref><ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_3-6-2002_pg3_4 Second opinion: The insidious logic of war Khaled Ahmed's Urdu Press Review] Daily Times 3 June 2002</ref> ૬૦ના દાયકાની શરુઆતમાં પાકિસ્તાનની વૃદ્ધિ જે ઝડપ હતી તે યુદ્ધ બાદ ઘટી ગઈ. ૧૯૬૪થી ૧૯૬૬ વચ્ચે પાકિસ્તાને સંરક્ષણ પાછળ થતા ખર્ચને સ્થાનિય ઉત્પાદનના ૪.૮૨ % થી વધારી અને ૯.૮૬ % કરી દીધો અને તે ૧૯૭૦-૭૧માં ૫૫.૬૬ % સુધી પહોંચી ગયો જે પાકિસ્તાનના અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ નુક્શાનકારક સાબિત થયો.<ref>{{Cite book|title=An introduction to the causes of war: patterns of interstate conflict from World War I to Iraq|last=Greg Cashman, Leonard C. Robinson|publisher=Rowman & Littlefield, 2007|isbn=0-7425-5510-0}}</ref> નિષ્ણાતોના મતે યુદ્ધ પાકિસ્તાન માટે આર્થિક, રાજકીય અને સૈન્ય દ્રષ્ટિએ નુક્શાનકારક સાબિત થયું. આણ્વિક વિજ્ઞાનના નિષ્ણાત ફિરોઝ ખાનના મતે આ યુદ્ધ કાશ્મીર છીનવવાનો છેલ્લો રુઢિગત પ્રયાસ હતો. અમેરિકા સાથે પાકિસ્તાનના સંબંધો ખરાબ થયા જ્યારે ચીન સાથે મજબુત થયા. જનરલ તારીક માજીદના દાવા મુજબ ચીની નેતા ઝાઉ-એન-લાઈએ પાકિસ્તાનને એવી સલાહ આપી હતી કે ભારત સાથે હાલમાં યુદ્ધ કરી કાશ્મીર જીતવા પ્રયાસ ન કરવો પરંતુ પોતાના સૈન્યનો વિકાસ કરી ૨૦-૩૦ વર્ષ બાદ આમ કરવું.<ref name="Stanford University Press">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC&pg=PA151&lpg=PA151&dq=ERL+Eating+Grass&source=bl&ots=AnxR9jRMOG&sig=JY8HQPZoHwWUGMdkZCbxagC2vuA&hl=en&sa=X&ei=6oclUY_EC4nz2QWW-4GQCw&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=ERL%20Eating%20Grass&f=false|title=Eating grass : the making of the Pakistani bomb|last=Khan|first=Feroz Hassan|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-7601-1|location=Stanford, California|pages=45–48 [48]|chapter=The Reluctant Phase|access-date=21 February 2013}}</ref> અમેરિકા દ્વારા સમર્થન ન મળવાને કારણે પાકિસ્તાન આશ્ચર્યમાં મુકાયું હતું. અમેરિકા યુદ્ધ દરમિયાન તટસ્થ રહ્યું અને બંને દેશોને સૈન્ય સરંજામ આપવાનું બંધ કર્યું. પાકિસ્તાને આને દ્રોહ ગણ્યો.<ref>Richard N. Haass "Economic Sanctions and American Diplomacy", 1998, Council on Foreign Relations, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0876092121 ISBN 0-87609-212-1] pp172</ref> વધુ એક નકારાત્મક અસર તરીકે પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં (હાલનું [[બાંગ્લાદેશ]]) પાકિસ્તાની સરકાર વિરુદ્ધનો અસંતોષમાં વધારો હતી.<ref>Makers of Modern Strategy: From Machiavelli to the Nuclear Age By Peter Paret, 1986, Oxford University Press, [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0198200978 ISBN 0-19-820097-8] pp802</ref> બંગાળી નેતાઓએ આરોપ લગાવ્યો કે કાશ્મીરના યુદ્ધ માટે તેમની પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ભંડોળ લેવામાં આવ્યું પરંતુ તેમની સુરક્ષા માટે કોઈ પ્રબંધ કરવામાં આવ્યો નહિ.<ref>{{Cite book|title=Pakistan: Failure in National Integration|url=https://archive.org/details/pakistanfailurei0000jaha|last=[[Rounaq Jahan]]|publisher=Columbia University Press|year=1972|isbn=0-231-03625-6}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1972</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> પાકિસ્તાની વાયુસેનાએ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં રહેલા તેમના મથક પરથી કેટલાક ભારતીય લક્ષ્યાંકો પર હુમલા કર્યા તેમ છતાં ભારતે તે ક્ષેત્રમાં એકપણ હુમલો કર્યો નહિ<ref>[https://web.archive.org/web/20201019162603/https://www.dawn.com/news/1068595 Reflections on two military presidents By M.P. Bhandara] 25 December 2005, Dawn</ref>. પૂર્વ પાકિસ્તાનનું રક્ષણ એકપણ રણગાડી વિના ફક્ત એક ૧૪મી પાયદળ ડિવિઝન અને ૧૬ વિમાનો જ કરી રહ્યા હતા.<ref>[http://www.defencejournal.com/2000/nov/pak-army.htm The Pakistan Army From 1965 to 1971 ''Yahya Khan as Army Chief-1966-1971''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307232548/http://defencejournal.com/2000/nov/pak-army.htm |date=2009-03-07 }} by Maj (Retd) Agha Humayun Amin</ref> == સૈન્ય પુરસ્કાર == === યુદ્ધ સન્માન === ભારતીય સેનાએ યુદ્ધ બાદ ૧૬ યુદ્ધ સન્માન અને ૩ મોરચા સન્માન એનાયત કર્યાં. જેમાં જમ્મુ અને કાશ્મીર ૧૯૬૫, પંજાબ ૧૯૬૫, રાજસ્થાન ૧૯૬૫, અસલ ઉત્તર, બર્કિ, ડોગરાઈ, હાજીપીર, કાલીધાર, ઓપી હિલ, ફિલોરા હતા.<ref name="Sarbans">{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Battle_honours_of_the_Indian_Army_1757_1.html?id=5ATfAAAAMAAJ|title=Battle Honours of the Indian Army 1757 – 1971|last=Singh|first=Sarbans|publisher=Vision Books|year=1993|isbn=81-7094-115-6|location=New Delhi|pages=242–256|access-date=3 November 2011}}</ref> === વીરતા પુરસ્કાર === નીચે મુજબના સૈનિકોને ભારતનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર પરમવીર ચક્ર અને પાકિસ્તાનનો નિશાન-એ-હૈદર એનાયત કરાયો. * કંપની ક્વાર્ટર માસ્ટર હવાલદાર [[અબ્દુલ હમીદ|અબ્દુલ]] હમીદ (મરણોત્તર) * લેફ્ટનન્ટ-કર્નલ [[અરદેશીર તારાપોર]] (મરણોત્તર) * મેજર રાજા અઝીઝ ભટ્ટી == નોંધ == == સંદર્ભ == {{Reflist|3}} == પુસ્તકો == * [http://orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf IAF Combat Kills&nbsp;– 1965 war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226142607/http://www.orbat.com/site/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf |date=2018-12-26 }},(Center for Indian Military History) * {{Cite book|title=My Version: India-Pakistan War 1965|last=Mohammed [[Muhammad Musa]]|publisher=Wajidalis|year=1983}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1983</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]] [[શ્રેણી:૧૯૬૫નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ]] <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" style="display: none;" dir="ltr"><div class="cx-template-editor-source"><div title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options." class="cx-template-editor-title">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="title">Title</span><span title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="title"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="title">My Version: India-Pakistan War 1965</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="last">Last name</span><span title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="last"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="last">Mohammed Muhammad Musa</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="publisher">Publisher</span><span title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="publisher"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="publisher">Wajidalis</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="year">Year of publication</span><span title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="year"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="year">1983</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="authors">Authors list</span><span title="List of authors as a free form list. Use of this parameter is discouraged, &quot;lastn&quot; to &quot;firstn&quot; are preferable. Warning: do not use if last or any of its aliases are used." class="cx-template-editor-param-desc" data-key="authors"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="authors">Mohammed Muhammad Musa</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" style="display: none;" dir="ltr"><div class="cx-template-editor-source"><div title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options." class="cx-template-editor-title">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="title">Title</span><span title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="title"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="title">My Version: India-Pakistan War 1965</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="last">Last name</span><span title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="last"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="last">Mohammed Muhammad Musa</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="publisher">Publisher</span><span title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="publisher"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="publisher">Wajidalis</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="year">Year of publication</span><span title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="year"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="year">1983</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="authors">Authors list</span><span title="List of authors as a free form list. Use of this parameter is discouraged, &quot;lastn&quot; to &quot;firstn&quot; are preferable. Warning: do not use if last or any of its aliases are used." class="cx-template-editor-param-desc" data-key="authors"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="authors">Mohammed Muhammad Musa</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" style="display: none;" dir="ltr"><div class="cx-template-editor-source"><div title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options." class="cx-template-editor-title">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="title">Title</span><span title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="title"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="title">My Version: India-Pakistan War 1965</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="last">Last name</span><span title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="last"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="last">Mohammed Muhammad Musa</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="publisher">Publisher</span><span title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="publisher"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="publisher">Wajidalis</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="year">Year of publication</span><span title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc" data-key="year"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="year">1983</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span class="cx-template-editor-param-key" id="authors">Authors list</span><span title="List of authors as a free form list. Use of this parameter is discouraged, &quot;lastn&quot; to &quot;firstn&quot; are preferable. Warning: do not use if last or any of its aliases are used." class="cx-template-editor-param-desc" data-key="authors"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" style="position: relative;" data-key="authors">Mohammed Muhammad Musa</div></div></div></div> * [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+in0189) United States Library of Congress Country Studies&nbsp;– India] * [https://web.archive.org/web/20051217085236/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1965War/PDF/index.html Official History of the Indian Armed Forces in the 1965 War with Pakistan] * [http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A068&Pg=5 Story of Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050526134616/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A068&Pg=5 |date=2005-05-26 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-pak_1965.htm GlobalSecurity.org Indo-Pakistan War 1965] * [http://www.defencejournal.com/2001/september/1965.htm Pakistan Columnist AH Amin analyses the war.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406231608/http://defencejournal.com/2001/september/1965.htm |date=2005-04-06 }} * [https://web.archive.org/web/20120805182043/http://www.defencejournal.com/2000/sept/grand-slam.htm Grand Slam&nbsp;– A Battle of lost Opportunities, Maj (Retd) Agha Humayun Amin]&nbsp;– very detailed roll of events and analysis * [http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1965War/Lal-65.htm A Critical Look at the 1965 Operations, Air Chief Marshal (retd) PC Lal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426171145/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1965War/Lal-65.htm |date=2007-04-26 }}&nbsp;– dispassionate analysis * [http://in.rediff.com/news/indpakwar05.htm The India-Pakistan War, 1965: 40 Years On]&nbsp;– From Rediff.com * [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_7-9-2005_pg3_1 Lessons of the 1965 War from Daily Times (Pakistan)] * [http://archives.dawn.com/weekly/ayaz/20051021.htm Spirit of '65 & the parallels with today&nbsp;– Ayaz Amir] 9b6nww6gb7jtoa8j4fmfoqx1642545v 0 80580 905475 862919 2026-09-22T02:22:45Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905475 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = તિલોત્તમા | type = હિંદુ | image = Tilottama.jpg | alt = તિલોત્તમા | caption = તિલોત્તમાનું તૈલચિત્ર [[રાજા રવિ વર્મા]] દ્વારા નિર્મિત | abode = સ્વર્ગ | affiliation = અપ્સરા }} '''તિલોત્તમા''' ({{lang-sa|तिलोत्तमा}}) સ્વર્ગની એક અપ્સરા (અવકાશી પરી) છે, જેનું વર્ણન હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓમાં કરવામાં આવ્યું છે. "તિલ" એ નાના કણ માટે સંસ્કૃત શબ્દ છે અને "ઉત્તમ" નો અર્થ પરમ થાય છે. તેથી તિલોત્તમાનો અર્થ એ છે કે જેનો સૌથી નાનો કણ પણ શ્રેષ્ઠ છે અથવા જે શ્રેષ્ઠ અને ઉચ્ચતમ ગુણોથી બનેલું છે.<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-28 |title=Story of Tilottamā |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc242006.html |access-date=2022-09-09 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> તિલોત્તમા [[કશ્યપ]] અને અરિષ્ટાની કન્યા હતી, જે જન્મે [[બ્રાહ્મણ|બ્રાહમણી]] હતી, જેને અયોગ્ય સમયે સ્નાન કરવાના અપરાધમાં અપ્સરા થવાનો શાપ મળ્યો હતો. બીજી-દંતકથા અનુસાર કુબ્જા નામની મહિલાએ તપશ્ચર્યા દ્વારા વૈકુંઠ પદ પ્રાપ્ત કર્યું. એક દંતકથામાં કદરૂપી વિધવા તરીકે પૂર્વજન્મની વાત કરવામાં આવી છે, જ્યારે અન્ય એક કથા વર્ણવે છે કે કેવી રીતે તેને દુર્વાસા ઋષિ દ્વારા દૈત્ય રાજકુમારી ઉષા તરીકે જન્મ લેવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો. ==દંતકથા== ===સુન્દ અને ઉપસુન્દનું મૃત્યુ=== મહાકાવ્ય [[મહાભારત]]ના આદિ પર્વમાં, દેવ ઋષિ નારદ પાંડવ ભાઈઓને અપ્સરા તિલોત્તમાને કારણે અસુર ભાઈઓ સુન્દ અને ઉપસુન્દના વિનાશની કથા કહે છે અને પાંડવોને ચેતવણી આપે છે કે તેમની પત્ની દ્રૌપદી તેમની વચ્ચે ઝઘડાનું કારણ બની શકે છે. કથામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સુન્દ અને ઉપસુન્દ એ અસુર નિકુંભના પુત્રો હતા. તેમને અવિભાજ્ય ભાઈઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, જેઓ રાજ્ય, પલંગ, ખોરાક, ઘર, એક બેઠક બધું જ વહેંચતા હતા. એક વખત આ ભાઈઓ વિંધ્ય પર્વત પર કઠોર તપસ્યા કરતા હતા, જેનાથી સર્જક-દેવતા બ્રહ્માને તેમને વરદાન આપવાની ફરજ પડી હતી. તેઓએ મહાન શક્તિ અને અમરત્વની માંગ કરી, પરંતુ તેમની માંગને નકારી કાઢવામાં આવી, તેના બદલે, બ્રહ્માએ તેમને વરદાન આપ્યું કે તેમને પરસ્પર એકબીજા સિવાય કોઈ પણ નુકસાન પહોંચાડી શકશે નહિ. થોડા જ સમયમાં અસુરોએ સ્વર્ગ પર આક્રમણ કર્યું અને દેવોને હાંકી કાઢ્યા. સમગ્ર બ્રહ્માંડ પર વિજય મેળવીને અસુરોએ ઋષિમુનિઓને હેરાન કરવાનું અને બ્રહ્માંડમાં વિનાશ સર્જવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="adi" /> આ સમયે સુન્દ અને ઉપસુન્દનો અત્યાચાર મોટા પ્રમાણમાં વધી ગયો હતો તેથી તેમનો સંહાર કરવા માટે [[બ્રહ્મા|બ્રહ્માજી]]એ વિશ્વકર્માને એક સુંદર સ્ત્રીનું સર્જન કરવાનો આદેશ આપ્યો. વિશ્વકર્માએ વિશ્વની ઉત્તમ વસ્તુઓમાંથી તલ-તલ જેટલી સુંદરતા લઇને આ અપૂર્વ સુંદરીની રચના કરી. રત્નકણોમાંથી પેદા થઈ હોવાથી બ્રહ્માએ તેનું નામ ''તિલોત્તમા'' પાડ્યું અને તેને અસુર ભાઈઓને એ હદે લલચાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો કે તે તેમની વચ્ચે વિવાદનો મુદ્દો બની જશે.<ref name="adi" /> [[ચિત્ર:Fronton_Cambodge_Musée_Guimet_9972.jpg|right|thumb|262x262px|તિલોત્તમાને મેળવવા માટે અંદરોઅંદર લડતા રાક્ષસો - સુન્દ અને ઉપસુન્દ]] સુન્દ અને ઉપસુન્દ વિંધ્ય પર્વતમાં નદીકિનારે દારૂ પીવામાં અને સ્ત્રીઓ સાથે ભોગવિલાસમાં મશગૂલ હતા, ત્યારે ત્યાં તિલોત્તમા તેમને ફૂલો તોડતી દેખાઈ. તેની કામુક દેહયષ્ટિથી પ્રભાવિત થઈને અને સત્તા અને શરાબના નશામાં ધૂત સુન્દ અને ઉપસુન્દે અનુક્રમે તિલોત્તમાના જમણા અને ડાબા હાથ પકડી લીધા. બંને ભાઈઓએ દલીલ કરી હતી કે તિલોત્તમા તેમની પત્ની હોવી જોઈએ. તેને જોતાં જ બંને રાક્ષસો તેને મેળવવા માટે અંદરોઅંદર લડવા લાગ્યા અને બંને એક બીજા દ્વારા માર્યા ગયા. દેવોએ તિલોત્તમાને અભિનંદન આપ્યા અને બ્રહ્માએ તેને વરદાન તરીકે બ્રહ્માંડમાં મુક્તપણે ફરવાનો અધિકાર આપ્યો. બ્રહ્માએ એમ પણ ફરમાન કર્યું હતું કે તેના તેજ અને ચમકને કારણે કોઈ પણ લાંબા સમય સુધી તેની સામે જોઈ શકશે નહીં.<ref name="adi">Buitenen, Johannes Adrianus Bernardus (1978). ''The Mahābhārata''. vol 1 University of Chicago Press Adi Parva (Book of Beginnings) Cantos 201-204. pp. 392-8</ref> ===દેવોની જાદુગરણી=== મહાભારત (આદિ પર્વ)માં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે : તિલોત્તમાના સૌંદર્યથી બ્રહ્મા પર કોઈ અસર થઈ ન હતી, તેમ છતાં અન્ય દેવો તેના સૌંદર્યથી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયા હતા. શરૂઆતમાં, શિવ અને ઇન્દ્ર જરા પણ વિચલિત ન થયા,<ref name="adi" /><ref name="collins">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pQNi6kAGJQ4C&dq=shiva+Tilottama&pg=PA86|title=The Iconography and Ritual of Siva at Elephanta: On Life, Illumination, and Being|first=Charles Dillard|last=Collins|date=1 January 1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780887067747|via=Google Books}}</ref> જો કે, મહાન દેવ શિવની તેણીને જોવાની ઇચ્છા એટલી બધી હતી કે, તેઓની બંને બાજુ અને તેમના માથાના પાછળના ભાગમાં એક માથું વિકસિત થયું હતું, કારણ કે તેણીએ આદરના ચિહ્ન તરીકે તેમની પરિક્રમા કરી હતી. સ્વર્ગના રાજા ઇન્દ્રના શરીર પર તિલોત્તમાને જોવા માટે હજારો લાલ આંખો ઊગી નીકળી હતી.<ref name="adi" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01214.htm|title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Rajya-labha Parva: Section CCXIII|website=www.sacred-texts.com}}</ref> અન્ય એક દંતકથામાં ગૌતમ ઋષિએ પોતાની પત્ની [[અહલ્યા]]ને લલચાવવા બદલ ઇન્દ્રને શાપ આપ્યો હોવાનું વર્ણન કર્યું છે. ગૌતમે આદેશ આપ્યો કે ઇન્દ્રના શરીર પર એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગો વિકસિત થશે, પરંતુ એકવાર જ્યારે ઇન્દ્રની નજર તિલોત્તમા પર પડે છે ત્યારે તે જનનાંગો હજારો આંખોમાં બદલાઈ જાય છે.<ref name="wendy" /> મહાભારતની અન્ય એક વાર્તામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે તિલોત્તમા શિવને લલચાવવા આવે છે. જ્યારે તેણીએ તેમની પરિક્રમા કરી ત્યારે તેને જોવા માટે ઉત્સુક, શિવે ચાર દૃશ્યમાન ચહેરાઓ વિકસાવ્યા, અન્ય એક અર્થઘટન કહે છે કે શિવે તિલોત્તમા સમક્ષ તેમના પાંચ ચહેરાઓ (૪ દૃશ્યમાન, ૧ અદૃશ્ય) સહિત પાંચ બ્રાહ્મણો તરીકે પ્રગટ કર્યા. પૂર્વ મુખ વિશ્વ પરની તેની સાર્વભૌમત્વનો સંકેત આપે છે, ઉત્તરનું મુખ પાર્વતી સાથે, પશ્ચિમનું મુખ પ્રાણીઓના સુખની ખાતરી કરવા માટે; દક્ષિણનું મુખ, બ્રહ્માંડનો નાશ કરવા માટે અને પાંચમો ચહેરો અદૃશ્ય હતો કારણ કે તે તિલોત્તમાની સમજની બહાર હતો.<ref name = "collins"/><ref>[https://books.google.com/books?id=HQvbJDacNDMC&q=tilottama+Encyclopaedia&pg=PA116 Of The Saivism, Volume 1 By Swami P. Anand, Swami Parmeshwaranand] p. 116</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m13/m13b106.htm|title=The Mahabharata, Book 13: Anusasana Parva: Section CXLI|website=www.sacred-texts.com}}</ref> પુરાણોની બીજી દંતકથા કહે છે કે બ્રહ્માએ તિલોત્તમની રચના કરી હતી અને તેણી દ્વારા ઉત્તેજિત થઈ તેણીને જોવા માટે તે પાંચ માથાં બનાવે છે અને પછી તેણીને શિવના નિવાસસ્થાન કૈલાસ પર્વત પર તેણીની પૂજા કરવા મોકલે છે. શિવ તેની તરફ નજર નાખે છે પરંતુ તેની પત્ની પાર્વતી તેની બાજુમાં બેઠેલી હોવાથી તેણીને કાળજીપૂર્વક જોવાનું ટાળે છે. તિલોત્તમાએ શિવની પરિક્રમા કરી ત્યારે તેને જોવા માટે તે દરેક દિશામાં એક માથું વિકસાવે છે. દેવ ઋષિ નારદ પાર્વતીને ટોણો મારે છે, "તમે કલ્પના કરી શકો છો કે આ સ્ત્રી વિશે શિવ શું વિચારે છે, જેને શાણા પુરુષો દ્વારા તિરસ્કૃત કરવામાં આવે છે". ઉશ્કેરાઈને પાર્વતીએ શિવની આંખોને પોતાના હાથોથી ઢાંકી દીધી અને બ્રહ્માંડને અંધકારમાં ડુબાડી દીધું. ત્યારબાદ શિવ બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશ લાવવા માટે ત્રીજા નેત્રનો વિકાસ કરે છે.<ref name="wendy">{{cite book|last=O'Flaherty|first=Wendy Doniger|title=Śiva, the erotic ascetic|year=1981|publisher=Oxford University Press US|pages=84–6, 294–5}}</ref> ===રાજા સહસ્ત્રનિકાને શ્રાપ=== પહેલી-બીજી સદીના પૈશાચી લખાણ બૃહતકથાનું ૧૧મી સદીનું સંસ્કૃત ભાષાન્તર કથાસરિત્સાગર કહે છે કે કેવી રીતે રાજા સહસ્ત્રનિકાને તિલોત્તમાએ શાપ આપ્યો હતો. જ્યારે રાજા ઇન્દ્રલોકથી પોતાના રાજ્યમાં પાછા ફરી રહ્યા હતા, ત્યારે તિલોત્તમાએ તેમને રાહ જોવાનું કહ્યું જેથી તે એક રસપ્રદ હકીકત જણાવી શકે, પરંતુ રાજાએ તેની પ્રેમિકા - અપ્સરા અલંબુસાના વિચારોમાં મગ્ન થઈને તિલોત્તમાએ જે કહ્યું તેની અવગણના કરી. રાજાના વર્તનથી ગુસ્સે ભરાયેલી, તિલોત્તમાએ રાજાને શ્રાપ આપ્યો કે તે જેના વિશે વિચારી રહ્યો છે તેનાથી ચૌદ વર્ષના સમયગાળા માટે અલગ થવાનું સહન કરશે.<ref>{{cite book|last=Manohar Laxman Varadpande|title=History of Indian theatre|publisher=Abhinav Publications|volume=3|page=115}}</ref> ===પૂર્વજન્મ અને પુનર્જન્મ=== પદ્મ પુરાણમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે તિલોત્તમા તેના પૂર્વ જન્મમાં કુબ્જા નામની કદરૂપી વિધવા હતી. કુબ્જાએ આઠ વર્ષ સુધી શુભ વિધિઓ કરી અને આખરે ધાર્મિક વિધિ માઘ પૂજા કરી. આનાથી એ સુનિશ્ચિત થયું કે તેનો પુનર્જન્મ તિલોત્તમા તરીકે થશે અને તે સ્વર્ગમાં અપ્સરા તરીકે સ્થાન પામશે.<ref>{{cite book|last=Williams|first=George Mason |title=Handbook of Hindu mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576071068_m7d2|year=2003|publisher=ABC-CLIO|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576071068_m7d2/page/282 282]}}</ref> બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે બાલીના પૌત્ર સહસિકાએ તિલોત્તમા સાથેના તેના વિલાસમાં દુર્વાસા ઋષિની તપસ્યાને ખલેલ પહોંચાડી હતી. પરિણામે ઋષિએ તેને ગધેડો બનાવી દીધો અને તિલોત્તમાને શ્રાપ આપ્યો કે તે અસુર બાણાસુરની પુત્રી ઉષા તરીકે જન્મે. ઉષા પાછળથી કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધની પત્ની બનવાની હતી.<ref>{{cite journal|last=Wilson|first=H H|date=September–December 1833|title=Analysis of the Puranas: Brahma Vaiverita|journal=The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia|volume=XII|page=232}}</ref> ==બાહ્ય કડી== {{commons category|Tilottama|તિલોત્તમા (અપ્સરા)}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] em2pvs6rn2qtezw2soh3v9ozlzwcne8 0 80624 905485 857858 2026-09-22T02:31:23Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905485 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name = અતાકામા રણ |image = Atacama.png |image_size = 250 |image_alt = |caption = નાસા વર્લ્ડ વિન્ડ દ્વારા અતાકામાની છબી |map = Atacama map.svg |map_size = 250 |map_alt = |map_caption = અતાકામા રણનો નકશો: પીળો રંગ અતાકામા રણ દર્શાવે છે. કેસરી રંગ દક્ષિણ ચાલા, અલ્તિપ્લાનો, પુના ડી એટોકામા અને નોર્ટે ચિકો વિસ્તારો છે. |biogeographic_realm = નિઓટ્રોપીકલ |biome = રણ |border = |border1 = |border2 = |animals = |bird_species = |mammal_species = |area = 104,741 |country = [[ચીલી]], [[પેરુ (દેશ)|પેરુ]] |elevation = |coordinates = {{Coord|24|30|S|69|15|W|scale:5000000|display=title}} |geology = |rivers = |climate = |soil = |conservation = |global200 = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |protected = 3,385 km² (3 |protected_ref = )<ref name =Dinerstein>Eric Dinerstein, David Olson, et al. (2017). An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm, BioScience, Volume 67, Issue 6, June 2017, Pages 534–545; Supplemental material 2 table S1b. [https://doi.org/10.1093/biosci/bix014]</ref> |embedded = }} '''અતાકામા રણ''' ({{lang-en|Atacama Desert}}), [[દક્ષિણ અમેરિકા]] સ્થિત લગભગ શુષ્ક ઉચ્ચપ્રદેશ છે અને તેનો વિસ્તાર એન્ડીઝ પર્વતમાળાની પશ્ચિમ દિશામાં ઉપખંડના પેસિફિક સમુદ્રતટ પર લગભગ ૧૦૦૦ કિમી (૬૦૦ માઈલ) જેટલા અંતરે છે. [[નાસા]]ના નેશનલ જ્યોગ્રાફિક અને અન્ય ઘણા પ્રકાશનો અનુસાર તે વિશ્વનું સૌથી શુષ્ક રણ છે.<ref>{{Cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|title=Atacama Desert @ National Geographic Magazine|website=ngm.nationalgeographic.com|access-date=2018-03-21|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218212813/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0308/feature3/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.extremescience.com/DriestPlace.htm|title=Driest Desert {{!}} Atacama Desert, Chile|last=|first=|date=|website=www.extremescience.com|publisher=|access-date=૨૧ માર્ચ ૨૦૧૮|archive-date=2009-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090408100840/http://www.extremescience.com/DriestPlace.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-03-25 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68Cu1UYk4?url=http://quest.nasa.gov/challenges/marsanalog/egypt/AtacamaAdAstra.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ચીલી]] દેશની સમુદ્રતટ શ્રેણી અને એન્ડીઝના અનુવાત તરફના વરસાદી પ્રદેશ અને શીતળ અપતટીય પ્રવાહ દ્વારા નિર્મિત તટીય પ્રતિલોમ સ્તર, આ ૨૦ કરોડ વર્ષ જૂના રણ<ref>Tibor, Dunai(Dr.). Amazing Nature. http://www.nature-blog.com/2007/10/atacama-desert-dryest-place-on-earth.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828211941/http://www.nature-blog.com/2007/10/atacama-desert-dryest-place-on-earth.html |date=2008-08-28 }}. Retrieved 3/24/08</ref>ને [[કેલિફોર્નિયા]]ની મૃત વેલી કરતાં ૫૦ ગણી વધુ શુષ્ક બનાવે છે. ઉત્તર ચીલીમાં સ્થિત થયેલ અતાકામા રણનું કુલ ક્ષેત્રફળ {{Convert|40600|mi2|km2|-3}}<ref name="nyt">{{Cite book|title=The New York Times Almanac|url=https://archive.org/details/newyorktimes200100newy|last=Wright|first=John W. (ed.)|publisher=Penguin Books|year=૨૦૦૬|edition=૨૦૦૭|location=New York, New York|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200100newy/page/456 456]|id=ISBN 0-14-303820-6}}</ref> અને તેનો અધિકાંશ ખારા તળાવો (salares), રેતી અને વહેતા લાવા થી બનેલ છે. == હવામાન == [[File:Snow Comes to the Atacama Desert.jpg|thumb|પેરેનાલ વેધશાળામાં બરફ<ref>{{cite news|title=Snow Comes to the Atacama Desert|url=http://www.eso.org/public/images/potw1309a/|access-date=૩ એપ્રિલ ૨૦૧૩|publisher=ESO}}</ref>]] અતાકામા રણનું હવામાન વરસાદ વગરનું શુષ્ક છે પરંતુ કોઇ વખત આમાં પરિવર્તન આવે છે. જુલાઇ ૨૦૧૧માં અત્યંત ઠંડા એન્ટાર્ટિક પવનો વર્ષાછાયાંને ઓળંગીને અહીં પહોંચ્યા હતા જેના કારણે ૮૦ સે.મી. (૩૧ ઇંચ) વરસાદ વરસ્યો હતો, જેના કારણે અસંખ્ય લોકો, ખાસ કરીને બોલિવીયામાં ફસાઇ ગયા હતા અને સૌથી વધુ બચાવકાર્ય માટેના મદદ માંગવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14067245|title=Hyper-Arid Atacama Desert Hit By Snow|last=|first=|date=૭ જુલાઇ ૨૦૧૧|work=|publisher=BBC News|archive-url = https://web.archive.org/web/20110708015400/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-14067245|archive-date=૮ જુલાઇ ૨૦૧૧ <!--DASHBot-->|access-date=૭ જુલાઇ ૨૦૧૧|via=|url-status=live}}</ref> ૨૦૧૨માં સાન પેડ્રો ડી અતાકામામાં પૂર આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2012/02/11/inundacion-en-san-pedro-de-atacama-deja-800-afectados-y-13-turistas-evacuados/|title=Inundación en San Pedro de Atacama deja 800 afectados y 13 turistas evacuados|last=|first=|date=૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|work=|newspaper=El Mostrador|language=Spanish|access-date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|via=|archive-date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531090910/http://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2012/02/11/inundacion-en-san-pedro-de-atacama-deja-800-afectados-y-13-turistas-evacuados/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thisischile.cl/7509/2/tourism-in-san-pedro-de-atacama-is-restricted-by-floods/News.aspx|title=Tourism in San Pedro de Atacama restricted by floods|last=|first=|date=|website=|publisher=This is Chile|access-date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202222016/http://www.thisischile.cl/7509/2/tourism-in-san-pedro-de-atacama-is-restricted-by-floods/News.aspx|url-status=dead}}</ref> ૨૫ માર્ચ ૨૦૧૫ના રોજ અતાકામાના દક્ષિણ ભાગમાં ભારે વરસાદ વરસ્યો હતો.<ref name=lsc>{{cite web|url=http://www.livescience.com/52632-atacama-desert-flowers-bloom.html |title=Atacama Desert Blooms Pink After Historic Rainfall (Photos)|work=LiveScience.com}}</ref><ref name="blake">{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/world-driest-desert-breathtaking-bloom-atacama-180957104/?no-ist|title=The World's Driest Desert Is in Breathtaking Bloom|last=|first=|date=|work=સ્મિથસોનિઅન સામાયિક|publisher=|access-date=|author=Erin Blakemore}}</ref> તેના કારણે કોપીઆકો, તેર્રા અમારિલ્લા, ચનારાલ અને ડિએગો ડી અલ્માગ્રો શહેરોમાં પૂર આવ્યું હતું અને ૧૦૦થી વધુ લોકોના મૃત્યુ નીપજ્યા હતા. == છબીઓ == <gallery mode="packed" widths="180" perrow="4"> ચિત્ર:Icy Penitents on Chajnantor.jpg|ચંદ્રના પ્રકાશ વડે બનતો બરફ ચિત્ર:Valle de la luna san pedro chile.jpg|સાન પેડ્રો ડી એટોકામાની નજીક વાલ્લે ડી લા લ્યુના. ચિત્ર:Laguna Verde - Atacama.jpg|લગુના વેર્ડ, ચીલીનું તળાવ. ચિત્ર:AtacamValley.jpg|એટોકામામાં ખીણ ચિત્ર:A Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy Before Sunset.jpg|સૂર્યાસ્ત પહેલાનું દ્રશ્ય. ચિત્ર:On Top of the World (wallpaper).jpg|ચાજન્તોર ઉચ્ચપ્રદેશ. ચિત્ર:Solar Evaporation Ponds, Atacama Desert.jpg|એટોકામા રણમાં મીઠાનું તળાવ. ચિત્ર:Sailing Atacama Desert.jpg|વેધશાળા. ચિત્ર:Desierto florido 2010.jpg|રણના ફૂલો. ચિત્ર:Guanacos-001.jpg|લામા. ચિત્ર:AtacamaDesertByFrode.jpg|મૃતકોની ખીણ ચિત્ર:Machuca iglesia.jpg|માચુકા દેવળ </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons}} [[શ્રેણી:રણ પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:દક્ષિણ અમેરિકા]] 9t875rvxp3nk6k6ldpri52fbciwo6we 0 80658 905421 893628 2026-09-21T17:41:21Z ~2026-46526-21 88788 /* નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ */ 905421 wikitext text/x-wiki '''કાઠિયાવાડ''' એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો એક દ્વિપકલ્પ છે જે ગુજરાતના [[સૌરાષ્ટ્ર]] ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. તેની પશ્ચિમે [[કચ્છનો અખાત]], દક્ષિણે [[અરબ સાગર|અરબી સમુદ્ર]] અને પૂર્વે તથા અગ્નિ દિશાએ [[ખંભાતનો અખાત]] આવેલા છે. આ દ્વિપકલ્પને પશ્ચિમ છેડે જીગત પોઈન્ટ અને દક્ષિણ છેડે દીવ હેડ આવેલા છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Kathiawar_map.jpg|left|thumb|300x300px|ઈ.સ. ૧૮૫૫માં કાઠિયાવાડ પ્રાંત અને તેના જિલ્લાઓ: [[હાલાર]], ઝાલાવાડ, [[સોરઠ પ્રાંત|સોરઠ]] અને [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહિલવાડ]].]] [[ચિત્ર:PINQ3113.jpg|thumb|તીર કે બાણ સ્તંભ - સોમનાથ]] આ ક્ષેત્રમાં અને ખાસ કરીને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠિ દરબાર જ્ઞાતિના અમુક સદીઓના પ્રભુત્વ અને પ્રભાવને કારણે તેનું નામ કાઠિયાવાડ પડ્યું છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં કાઠી લોકો ૧૬મી સદીમાં આવ્યા હતા, છતાં દસ્તાવેજીત ઇતિહાસ અનુસાર તેમણે આ ક્ષેત્રની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ગુર્જર પ્રતિહાર વંશના રાજા મિહિર ભોજના સમયમાં ગુર્જર રાજ્ય કાઠિયાવાડથી બંગાળના ઉપસાગર સુધી ફેલાયેલું હતું.<ref>{{Cite book|title=The history of the Gurjara-Pratihāras|last=Baij Nath Puri|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=૧૯૮૬|page=xvii}}</ref> એક હડ્ડોલા શિલા લેખ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે મહિપાલ પ્રથમના સમયમાં પણ આ ક્ષેત્ર પર ગુર્જર પ્રતિહારોનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DSzlv9pcJtsC&pg=PA4857&dq|title=Encyclopaedia of Jainism|last=Narendra Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|year=૨૦૦૧}}</ref> અહીં ઘણાં સ્થળે પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યાં છે અને તે [[મહાભારત]]ના કાળથી લઈ તથા સિંધુ સંસ્કૃતિથી લઈ ને સળંગ ઈતિહાસ ધરાવે છે. ૧૬મીથી ૨૦મી સદીના દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર પર કાઠિઓનો વિશેષ પ્રભાવ હોવાથી આ ક્ષેત્ર કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાયો અને સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનો પર્યાયવાચી શબ્દ પણ બની ગયો. ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ કાઠિયાવાડ એ સૌરાષ્ટ્રનો મધ્યવર્તી ભાગ છે. સામંતશાહીના કાળ દરમ્યાન, સૌરાષ્ટ્રના અમુક મુખ્ય વિભાગો અમુક રજવાડાઓમાં પડતાં હતાં જેમકે, કાઠિયાવાડ, સોરઠ, [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહીલવાડ]], [[હાલાર]], પાંચાળ, [[ઝાલાવાડ]], નાઘેર, ઓખામંડળ વગેરે. જોકે કાઠિયાવાડનો મુખ્ય વિસ્તાર હાલના ૧૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે: [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લો]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]], [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]], [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]], [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]], [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]], [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]], [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] અને [[ગીર-સોમનાથ જિલ્લો|ગીર-સોમનાથ]]. અમુક ઇતિહાસકારોના મતે કાઠિયાવાડી લોકો ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થળાતર કારીને વસેલા મૂળે સાઇથિયન (Scythians) લોકો છે (તત્કાલીન ગ્રીકો તેમને સરોસ્ટસ કહેતાં). ઈ.સ. ૮૭૫થી ૧૪૭૩ સુધીના ઘણાં લાંબા કાળ સુધી [[ચુડાસમા]] રાજપૂતોએ (રા' વંશ) આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું, તે સમયે આ ક્ષેત્ર સોરઠ તરીકે જાણીતું હતું. આ ક્ષેત્ર પર વારાફરતી વાળા (કાઠી), જેઠવા, રાયજાદા, [[ચુડાસમા]], ગોહીલ, [[ઝાલા]], [[જાડેજા વંશ|જાડેજા]], [[ચાવડા વંશ|ચાવડા]], [[સોલંકી વંશ|સોલંકી]], પરમાર, પટગીરો કે પ્રાગીરો, [[સરવૈયા]], ઉપાધ્યાય અને સવજી જેવા વંશોએ શાસન કર્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૦ સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરેક રજવાડાને બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યું હતું. અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરનાર [[જેતપુર]] પ્રથમ કાઠિયાવાડી રજવાડું હતું. કાઠી રાજા વીરા વાળાએ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૦૩માં બ્રિટિશ કર્નલ વોકરને વડોદરા (ત્યારનું બરોડા)માં મળી અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી હતી. તેજ વિરા વાળા જેતપુર નો પ્રખ્યાત વાળા વંશ આગળ સાલ્યો તેમાં જુના જેતપુર ના વાળા રાજવી ભાગદાર ની પ્રથા ના અને સંધાન મા ઘણા તાલુકા અને એ સ્ટેટ ની સ્થાપના જાઈ લગભગ ૧૪૩ ગામ અને ૧૬ ઉપર ના વાળા તાલુકદાર અને તેમા થી નીકળેલ નાના સ્ટેટ ભાગદાર એક હતા જેમકે રાજકોટ જીલ્લા ગોડલ તાલુકા અને જસદણ કોટડા ની આજુ બાજુ ના ૧૨ ગામ જેતપુર ભોકા વાળા ના હતા ભોકા વાળા એ અમુક નાના ગામ ભેગા કરી રાજધાની જેવું મોટા દડવા વસાવ્યું ત્યા ગાદી સ્થાપી તેના વંશજ હમીરવાળા એ તાના ભાગનું અલગ હમીરપરા વસાવ્યું ઉપરાત હોડથલી ઉમરાળી તેના ભાગના ગામ હતા આમ ત્રણ ગામના તાલુકદાર દરબાર શ્રી હમીરવાળા હતા ૧૯૪૭ સુધી તેમના વંશજો પાસે હમીરપરા રહ્યું હતુ અને હમીરપરા મા એક સિલાલેખ પણ મળે છે જેમા લુણાવાલા તાલુકદાર શ્રી દડવા લખેલ છે જે ની રાજુબાજુ મા ૧૮ મી સદીના પાળીયા પણ છે એને ભાયા વાળા પુજા વાળા ની ૧૯મી સદીનો પાળીયો પણ છે જે હમીરપરા દરબાર નો છે ૧૦૦ ઉપરના પાળીયા ની હાર છે જે બતાવે છે કે જેતપુર ભાગદાર અને દડવા હમીરપરા વાળા કાઠીનું એક મોટુ સંસ્થા ન હતું ભાયે ભાગની પ્રથાને હીસાબે ૧૯૪૭ સુધીમા એક અથવા બે કામના નાના તાલુકદાર એને એસ્ટેટ હતા આ માહિતી અલગથી દડવા છે જેની નોંધ લેશો == રાજનૈતિક ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SaurashtraKart.jpg|right|thumb|254x254px|સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિવાડ) રાજ્ય ૧૯૪૭-૫૬]] ઈ.સ. ૧૯૪૭ની ભારતીય સ્વંત્રતા પહેલાં સમગ્ર કાઠિયાવાડ નાના રજવાડાઓમાં વિભાજીત હતું. આ રજવાડાઓ બ્રિટિશ આધિનતા સ્વીકારતા હતા અને તેના બદલામાં સ્થાનીય સાર્વભોમત્વ ભોગવતા હતાં. આ રજવાડાનો સમુહ કાઠિયાવાડ એજન્સી કહેવાતો હતો. આ સિવાયનો દ્વીપકલ્પનો ભાગ જેમાં ખાસ કરીને પૂર્વ તરફના ખંભાતના અખાતના કિનારાના પ્રદેશનો સમાવેશ હતો, તે ભાગ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી હેઠળ બ્રિટિશ સરકારના સીધા તાબા હેઠળ હતો. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કાઠિયાવાડને ભારત સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં જુનાગઢના નવાબ તેમના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડવા માંગતા હતા પણ બહુમતિ હિંદુ પ્રજાએ બળવો કર્યો. જ્યારે નવાબ પાકિસ્તાન નાસી ગયો ત્યારે અહીં જનમત લેવામાં આવ્યો અને આ રજવાડાનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું. કાઠિયાવાડનાં જૂનાં રજવાડાઓને મેળવી ને સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંત બન્યો. ઈ.સ. ૧૯૫૦માં તેમાંથી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ ૧૯૫૬માં સૌરાષ્ટ્રને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવાયું અને ૧૯૬૦માં મુંબઇ રાજ્યનું ભાષા આધારિત બે રાજ્યોમાં વિભાજન થયું તે હેઠળ કાઠિયાવાડ ગુજરાતનો ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૧૯૬૧ સુધી દીવ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં રહ્યું. ભારતીય સેનાએ તેના પર કબ્જો મેળવ્યો અને ૧૯૬૨માં તે ગોવા, દીવ અને દમણ નામના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો ભાગ બન્યું. == મુખ્ય શહેરો == [[ચિત્ર:Map_GujDist_Saurastra.png|right|thumb|350x350px|પ્રાચીન કાઠિયાવાડના હાલના જિલ્લાઓ (નોંધ: દીવ એ રાજનૈતિક રીતે ગુજરાતનો ભાગ નથી [[દીવ જિલ્લો|દીવ]] કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.]] કાઠિયાવાડનું મુખ્ય શહેર [[રાજકોટ]] દ્વિપકલ્પની મધ્યમાં આવેલું છે. આ સિવાય ઉત્તરે [[જામનગર]] કચ્છના અખાતને કિનારે, [[ભાવનગર]] પૂર્વે ખંભાતના અખાતને કિનારે, મધ્યમાં [[સુરેન્દ્રનગર]] અને ઐતિહાસિક [[વઢવાણ]] અને પશ્ચિમ કિનારે [[પોરબંદર]] આવેલાં છે. કેન્દ્રશાસિત ટાપુ [[દીવ]] કાઠિયાવાડની દક્ષિણે આવેલું છે. પ્રખ્યાત [[સોમનાથ]] શહેર નૈઋત્ય ખૂણે આવેલું છે. == કાઠિયાવાડ ક્ષેત્રના જિલ્લાઓ == * [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] * [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] * [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] * [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] * [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] * [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] * [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] * [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] * [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] * [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] * [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] == ભૂગોળ અને પર્યાવરણ == [[ચિત્ર:Scene_in_Kattiawar,_Travellers_and_Escort.jpg|thumb|કાઠિયાવાડનું દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓ અને ભોમિયા, ૧૮૩૦.]] આ દ્વિપકલ્પ મુખ્યત્વે શુષ્ક ક્ષુપ પ્રકારના વનો ધરાવે છે જ્યારે વાયવ્ય તરફ કાંટાળા ક્ષુપ ધરાવતા વનોનું પર્યાવરણતંત્ર છે. આ દ્વિપકલ્પના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગમાં ગીરના ડુંગરો તરીકે ઓળખાતી નીચી પહાડી આવેલી છે, તેનું સૌથી ઊંચુ શિખર [[ગીરનાર]] છે. આ ડુંગરો પર વિષુવવૃત્તીય પહોળા પાન ધરાવતા જંગલો આવેલાં છે જે કાઠિયાવાડ-ગીર પાનખરના જંગલોનો જ એક ભાગ છે. ગીરના ડુંગરોના જંગલ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર મેળવી ને [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]]ની રચના કરવામાં આવી છે જે પૃથ્વી પર બચેલું [[એશિયાઇ સિંહ]]નું છેલ્લું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આ સિવાય [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]]માં આવેલું [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]] એ આ ક્ષેત્રના અન્ય સંરક્ષિત વનવિસ્તારો છે. == ઐતિહાસિક, પુરાતત્ત્વિય, પ્રાકૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળો == [[ચિત્ર:KITLV_88174_-_Unknown_-_Temple_at_Kathiawad_in_British_India_-_1897.tif|thumb|કાઠિયાવાડનું એક મંદિર, ૧૮૯૭.]] [[ચિત્ર:Mer_Dandiya.jpg|thumb|તેમનો પ્રખ્યાત રાસ રમતા મેર જાતિના લોકો]] [[ચિત્ર:Bhil_women_of_Kathiawar_Gujarat_1890.jpg|thumb|કાઠિયાવાડની ભીલ સ્ત્રી, ૧૮૯૦]] * [[દ્વારકા]] * [[સોમનાથ]] * [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|સાસણ ગીર]] અને આંતરિક ભાગો / અમરેલી-[[ભાવનગર|ભાવનગર જિલ્લાઓના આંતરીક ભાગો]] * [[વલ્લભીપુર]] * [[પોરબંદર]] * [[જુનાગઢ]] * [[શેત્રુંજય|શેત્રુંજય પર્વત]], [[પાલીતાણા]] * [[સિહોર|સીહોર]] * [[વીરપુર (રાજકોટ)|વીરપુર]] અને [[ગોંડલ]] * [[જામનગર]] અને [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|મરીન નેશલનલ પાર્ક]] * [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|વેળાવદર]] * પ્રાચીન શહેરો: [[વઢવાણ]], [[મોરબી]], [[વાંકાનેર]] * [[દમણ અને દીવ|દીવ]] == નોંધપાત્ર પાત્રો અને વ્યક્તિઓ == કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રના નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓની યાદી તો બહુ મોટી બને પણ અમુક ઐતિહાસિક અને નોંધનીય પાત્રો અહીં આપ્યા છે: === ધાર્મિક, પ્રાગૈતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક === * સુદામા - [[કૃષ્ણ]]નો મિત્ર [[મહાભારત|મહાભારતનું એક પાત્ર]] * બાબા બાળક નાથ – [[નાથ સંપ્રદાય]]ના પ્રખ્યાત ચોર્યાશી સિદ્ધોમાંના એક * નેમિનાથ – ૨૨મા જૈન [[તીર્થંકર]] અને એક સિદ્ધ * [[નરસિંહ મહેતા]] – સંત અને ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ * [[મહર્ષિ દયાનંદ|દયાનંદ સરસ્વતી]] – વિદ્વાન, સુધારક અને [[આર્ય સમાજ]]ના સ્થાપક * [[જલારામ બાપા]] – એક સંત જે આજે ભગવાનની જેમ પૂજાય છે * [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર]] – પ્રસિદ્ધ જૈન તત્ત્વજ્ઞાની, [[ગાંધીજી]]ના ગુરુ * [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુ]] – રામાયણ કથાકાર, ઉપદેશક, શિક્ષક, વિચારક * [[રમેશભાઈ ઓઝા]] - કથાકાર અને વેદાંત તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશક * [[સ્વામિનારાયણ]] ધાર્મિક ઉપદેશક ને સુધારક સંત - સ્વામી નારાયણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ગંગાસતી]], પાનબાઈ અને કહાડસિંહજી ગોહીલ - [[સમઢીયાળા (પાનબાઇ) (તા. ઉમરાળા)|સમઢિયાળા]] નજીક થઈ ગયેલા સંતો * [[કાનજી સ્વામી]] જૈન વિદ્વાન અને સોનગઢના સંત, તેઓ કાઠિયાવાડના કોહીનૂર તરીકે જાણીતા છે. === સામાજિક, વિચારકો, રાજનૈતિક, નેતા === * [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] – ભારતના રાજનૈતિક અને વૈચારિક નેતા, રાષ્ટ્રપિતા. * [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]] – વકીલ, રાજનૈતિક, મુત્સદી અને પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા. * [[ઉચ્છંગરાય નવલશંકર ઢેબર|યુ.એન. ઢેબર]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક ([[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય]]), અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના પ્રમુખ. * વીરચંદ ગાંધી – મહુવાના પ્રથમ ભારતીય દેશભક્ત જેઓ સત્તાવાર રીતે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા અને ૧૮૯૩માં પ્રથમ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લીધો. (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના મુખ્ય વ્યક્તિ). * [[ફાતિમા ઝીણા]] – પાકિસ્તાન રાષ્ટ્રમાતા ('માદરે-એ-મિલ્લત'), [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]]ની બહેન. === કારભાર, આદર્શવાદી, સુધારક, રાજનીતિ === * ભાવનગરના મહારાજા તખતસિંહજી ગોહીલ – સુધારક અને વિકાસપ્રિય રાજા, તેમણે સૌરાષ્ટ્રને આવરી લેતી ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે બંધાવી હતી. * [[મહારાજા ભગવતસિંહજી|ગોંડલના મહારાજા ભાગવત સિંહજી]] – વિકાસવાદી અને વિદ્વાન રાજા, તેમણે ગુજરાતી શબ્દકોષ અને વિશ્વકોષ – [[ભગવદ્ગોમંડલ]] આપ્યો. * [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ગોહીલ]] – સુધારક, વિકાસવાદી અને આદર્શ રાજા. * [[બળવંતરાય મહેતા]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક, સમાજ સેવક અને પંચાયત રાજના પ્રણેતા. * [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|જીવરાજ મહેતા]] – રાજનૈતિક, ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. === કળા, સાહિત્ય, કાવ્ય, પત્રકારત્વ, સમાજવાદ === * [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] – સાહિત્ય, સામાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક. * [[રવિશંકર રાવળ|કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ]]- ચિત્રકાર, કળા શિક્ષક, કળા સમીક્ષક, પત્રકાર અને નિબંધ લેખક. * [[દલપતરામ]] – ગુજરાતી કવિ. * [[ન્હાનાલાલ|ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ]] – લેખક અને કવિ. * [[કલાપી|સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહીલ]] – કલાપિ તરીકે જાણીતા – કવિ, ગુજરાતના રજવાડાના રાજ પરિવારના વ્યક્તિ. * [[દુલા કાગ|દુલાભાયા કાગ]] – કવિ, સમાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર સૈનિક. * [[અમૃત ઘાયલ]] – કવિ અને ગુજરાતી શાયર. * [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કવિ કાંત]] – કવિ. * [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]]<ref>[http://www.harilalupadhyay.org "A Few Words about Shri Harilal Upadhyay"]</ref> – લેખક. * [[ચુનીલાલ મડિયા]] – લેખક, નાટક લેખક, કવિ, પત્રકાર, તંત્રી. * [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ|ગુલામ મહમ્મ્દ શેખ]] – ચિત્રકાર, લેખક, કળા સમીક્ષક. * [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] – કવિ. * [[રમેશ પારેખ]] – કવિ. * [[હેમુ ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[ભીખુદાન ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[દાદુદાન ગઢવી]] - લોક સાહિત્યકાર અને લેખક. * રાજભા ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર * માયાભાઈ આહિર - લોક સાહિત્યકાર * જીતુ દાદ ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર === ખેલકૂદ, સાહસ === * [[જામ રણજી|કે. એસ. રણજીતસિંહ]] – નવનગરના મહારાજા, ક્રિકેટ ખેલાડી જેમના નામથી રણજી ટ્રોફી રમાય છે. * [[દુલિપસિંહજી|કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી, રજવાડાના રાજકુમાર. * [[વિનુ માંકડ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * અશોક માંકડ – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * દીલિપ દોશી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[કરસન ઘાવરી|કરશન ગઢવી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અશોક કુરજીભાઇ પટેલ|અશોક પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * ધીરજ પરસાણા – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અજય જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[પાર્થિવ પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રવીન્દ્ર જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * સિદ્ધાર્થ ત્રિવેદી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[ચેતેશ્વર પુજારા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * હનીફ મહમ્મ્દ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * સાદીક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * મુસ્તાક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી, કેપ્ટન * વઝીર મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી === ચલચિત્ર, મનોરંજન, સંગીત, લોકગાયકો === * મહમ્મદ છેલ – જાદુગર અને ફકીર (રહસ્યવાદી). * વિજય ભટ્ટ – જાણીતા નિર્માતા, નિર્દેશક અને પટકથા લેખક. * નાનાભાઈ ભટ્ટ – ફીલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા - [[મહેશ ભટ્ટ]] અને મુકેશ ભટ્ટના પિતા. * [[દીના પાઠક]] – વયસ્ક અભિનેત્રી, ગુજરાતી રંગભૂમિના નિર્દેશક, સ્ત્રી ચળવળકર્તા. * [[આશા પારેખ]] – અભિનેત્રી, નિર્દેશક, અને નિર્માતા. * [[શાહબુદ્દીન રાઠોડ]] – હાસ્ય કલાકાર, લેખક, શિક્ષક. * [[પરવીન બાબી]] – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * ડિમ્પલ કાપડિયા – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * મનહર ઉધાસ – ગઝલ ગાયક. * [[પંકજ ઉધાસ]] – [[ભારતીય સંગીત|ગાયક , ગઝલ ગાયક]] * મેહુલ કુમાર – નિર્દેશક, નિર્માતા. * [[કે.લાલ]] – ભારતીય જાદૂગર. * [[અલકા યાજ્ઞિક]] – ગાયક. * બેન કિંગસ્લી – અભિનેતા (વારસાગત મૂળ સૌરાષ્ટ્રમાં). * [[હેમંત ચૌહાણ]] – ભજન ગાયક. * નીરજ વોરા – ફીલ્મ નિર્દેશક, સંવાદ લેખક, અભિનેતા. * [[હિમેશ રેશમિયા]] – ગાયક, સંગીતકાર અને અભિનેતા. * [[દિલીપ જોશી]] – સિનેમા અને ટેલિવીઝન અભિનેતા ([[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]]ના મુખ્ય નાયક જેઠાલાલની ભૂમિકામાં). === વ્યાપાર, ઉદ્યોગ, શોધખોળ, દાનવીરો === * [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા|નાનજી કાલિદાસ મહેતા]] – ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * મુળજીભાઈ માધવાણી–વ્યાપારી, સાહસિક, ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * નૌતમલાલ ભગવાનજી મેહતા – સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, વ્યાપારી. * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] – ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિક, રિલાયન્સ ઈમ્ડસ્ત્રીઝના સ્થાપક. * [[સામ પિત્રોડા]] – વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને નીતિ બનાવનાર. * [[સુઝલોન|તુલસી તંતી]] – સુઝલોન એનર્જીના પ્રમુખ અને નિર્દેશક. * અબ્દુલ સત્તાર એધી - પાકિસ્તાનના ફાધર ટેરેસા, એધી ફાઉન્ડેશન-ત્યાંના ગરીબ લોકોને વૈધકીય સહાયતા આપે છે. === ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, બહાદુરી, ઘટનાઓ === * રાજકુમાર વિજય – શિહોરનો હદપાર રાજકુમાર, શ્રીલંકામાં વસનાર. * [[રા' નવઘણ]] – સોલંકી વંશના કાળ દરમ્યાન થઈ ગયેલો એક વીર રાજા. * [[કાદુ મકરાણી]] – બહારવટિયો. * બંદા બહાદુર - [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પમ્જ પ્યારેમાંનો એક, તેમનો જન્મ દ્વારકામાં થયો હતો, વીર યોદ્ધા. * રામ વાળા - ગાયકવાડી સરકાર સામે પોતાના ગરાસ માટે બહારવટે નિકળેલા મહાન કાઠી બહારવટિયા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1835/Scene in Kattiawar|'Scene in Kattiawar'<br />L. E. L ની કવિતામાં.}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિસ્તારો]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] hsgvk0m8t911juj7sjgtw4g5b8ctyal 905513 905421 2026-09-22T03:50:51Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-46526-21|~2026-46526-21]] ([[User talk:~2026-46526-21|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/905421|905421]] પાછો વાળ્યો 905513 wikitext text/x-wiki '''કાઠિયાવાડ''' એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો એક દ્વિપકલ્પ છે જે ગુજરાતના [[સૌરાષ્ટ્ર]] ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. તેની પશ્ચિમે [[કચ્છનો અખાત]], દક્ષિણે [[અરબ સાગર|અરબી સમુદ્ર]] અને પૂર્વે તથા અગ્નિ દિશાએ [[ખંભાતનો અખાત]] આવેલા છે. આ દ્વિપકલ્પને પશ્ચિમ છેડે જીગત પોઈન્ટ અને દક્ષિણ છેડે દીવ હેડ આવેલા છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Kathiawar_map.jpg|left|thumb|300x300px|ઈ.સ. ૧૮૫૫માં કાઠિયાવાડ પ્રાંત અને તેના જિલ્લાઓ: [[હાલાર]], ઝાલાવાડ, [[સોરઠ પ્રાંત|સોરઠ]] અને [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહિલવાડ]].]] [[ચિત્ર:PINQ3113.jpg|thumb|તીર કે બાણ સ્તંભ - સોમનાથ]] આ ક્ષેત્રમાં અને ખાસ કરીને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠિ દરબાર જ્ઞાતિના અમુક સદીઓના પ્રભુત્વ અને પ્રભાવને કારણે તેનું નામ કાઠિયાવાડ પડ્યું છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં કાઠી લોકો ૧૬મી સદીમાં આવ્યા હતા, છતાં દસ્તાવેજીત ઇતિહાસ અનુસાર તેમણે આ ક્ષેત્રની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ગુર્જર પ્રતિહાર વંશના રાજા મિહિર ભોજના સમયમાં ગુર્જર રાજ્ય કાઠિયાવાડથી બંગાળના ઉપસાગર સુધી ફેલાયેલું હતું.<ref>{{Cite book|title=The history of the Gurjara-Pratihāras|last=Baij Nath Puri|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=૧૯૮૬|page=xvii}}</ref> એક હડ્ડોલા શિલા લેખ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે મહિપાલ પ્રથમના સમયમાં પણ આ ક્ષેત્ર પર ગુર્જર પ્રતિહારોનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DSzlv9pcJtsC&pg=PA4857&dq|title=Encyclopaedia of Jainism|last=Narendra Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|year=૨૦૦૧}}</ref> અહીં ઘણાં સ્થળે પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યાં છે અને તે [[મહાભારત]]ના કાળથી લઈ તથા સિંધુ સંસ્કૃતિથી લઈ ને સળંગ ઈતિહાસ ધરાવે છે. ૧૬મીથી ૨૦મી સદીના દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર પર કાઠિઓનો વિશેષ પ્રભાવ હોવાથી આ ક્ષેત્ર કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાયો અને સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનો પર્યાયવાચી શબ્દ પણ બની ગયો. ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ કાઠિયાવાડ એ સૌરાષ્ટ્રનો મધ્યવર્તી ભાગ છે. સામંતશાહીના કાળ દરમ્યાન, સૌરાષ્ટ્રના અમુક મુખ્ય વિભાગો અમુક રજવાડાઓમાં પડતાં હતાં જેમકે, કાઠિયાવાડ, સોરઠ, [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહીલવાડ]], [[હાલાર]], પાંચાળ, [[ઝાલાવાડ]], નાઘેર, ઓખામંડળ વગેરે. જોકે કાઠિયાવાડનો મુખ્ય વિસ્તાર હાલના ૧૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે: [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લો]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]], [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]], [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]], [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]], [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]], [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]], [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] અને [[ગીર-સોમનાથ જિલ્લો|ગીર-સોમનાથ]]. અમુક ઇતિહાસકારોના મતે કાઠિયાવાડી લોકો ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થળાતર કારીને વસેલા મૂળે સાઇથિયન (Scythians) લોકો છે (તત્કાલીન ગ્રીકો તેમને સરોસ્ટસ કહેતાં). ઈ.સ. ૮૭૫થી ૧૪૭૩ સુધીના ઘણાં લાંબા કાળ સુધી [[ચુડાસમા]] રાજપૂતોએ (રા' વંશ) આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું, તે સમયે આ ક્ષેત્ર સોરઠ તરીકે જાણીતું હતું. આ ક્ષેત્ર પર વારાફરતી વાળા (કાઠી), જેઠવા, રાયજાદા, [[ચુડાસમા]], ગોહીલ, [[ઝાલા]], [[જાડેજા વંશ|જાડેજા]], [[ચાવડા વંશ|ચાવડા]], [[સોલંકી વંશ|સોલંકી]], પરમાર, પટગીરો કે પ્રાગીરો, [[સરવૈયા]], ઉપાધ્યાય અને સવજી જેવા વંશોએ શાસન કર્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૦ સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરેક રજવાડાને બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યું હતું. અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરનાર [[જેતપુર]] પ્રથમ કાઠિયાવાડી રજવાડું હતું. કાઠી રાજા વીરા વાળાએ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૦૩માં બ્રિટિશ કર્નલ વોકરને વડોદરા (ત્યારનું બરોડા)માં મળી અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી હતી. == રાજનૈતિક ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SaurashtraKart.jpg|right|thumb|254x254px|સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિવાડ) રાજ્ય ૧૯૪૭-૫૬]] ઈ.સ. ૧૯૪૭ની ભારતીય સ્વંત્રતા પહેલાં સમગ્ર કાઠિયાવાડ નાના રજવાડાઓમાં વિભાજીત હતું. આ રજવાડાઓ બ્રિટિશ આધિનતા સ્વીકારતા હતા અને તેના બદલામાં સ્થાનીય સાર્વભોમત્વ ભોગવતા હતાં. આ રજવાડાનો સમુહ કાઠિયાવાડ એજન્સી કહેવાતો હતો. આ સિવાયનો દ્વીપકલ્પનો ભાગ જેમાં ખાસ કરીને પૂર્વ તરફના ખંભાતના અખાતના કિનારાના પ્રદેશનો સમાવેશ હતો, તે ભાગ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી હેઠળ બ્રિટિશ સરકારના સીધા તાબા હેઠળ હતો. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કાઠિયાવાડને ભારત સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં જુનાગઢના નવાબ તેમના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડવા માંગતા હતા પણ બહુમતિ હિંદુ પ્રજાએ બળવો કર્યો. જ્યારે નવાબ પાકિસ્તાન નાસી ગયો ત્યારે અહીં જનમત લેવામાં આવ્યો અને આ રજવાડાનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું. કાઠિયાવાડનાં જૂનાં રજવાડાઓને મેળવી ને સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંત બન્યો. ઈ.સ. ૧૯૫૦માં તેમાંથી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ ૧૯૫૬માં સૌરાષ્ટ્રને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવાયું અને ૧૯૬૦માં મુંબઇ રાજ્યનું ભાષા આધારિત બે રાજ્યોમાં વિભાજન થયું તે હેઠળ કાઠિયાવાડ ગુજરાતનો ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૧૯૬૧ સુધી દીવ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં રહ્યું. ભારતીય સેનાએ તેના પર કબ્જો મેળવ્યો અને ૧૯૬૨માં તે ગોવા, દીવ અને દમણ નામના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો ભાગ બન્યું. == મુખ્ય શહેરો == [[ચિત્ર:Map_GujDist_Saurastra.png|right|thumb|350x350px|પ્રાચીન કાઠિયાવાડના હાલના જિલ્લાઓ (નોંધ: દીવ એ રાજનૈતિક રીતે ગુજરાતનો ભાગ નથી [[દીવ જિલ્લો|દીવ]] કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.]] કાઠિયાવાડનું મુખ્ય શહેર [[રાજકોટ]] દ્વિપકલ્પની મધ્યમાં આવેલું છે. આ સિવાય ઉત્તરે [[જામનગર]] કચ્છના અખાતને કિનારે, [[ભાવનગર]] પૂર્વે ખંભાતના અખાતને કિનારે, મધ્યમાં [[સુરેન્દ્રનગર]] અને ઐતિહાસિક [[વઢવાણ]] અને પશ્ચિમ કિનારે [[પોરબંદર]] આવેલાં છે. કેન્દ્રશાસિત ટાપુ [[દીવ]] કાઠિયાવાડની દક્ષિણે આવેલું છે. પ્રખ્યાત [[સોમનાથ]] શહેર નૈઋત્ય ખૂણે આવેલું છે. == કાઠિયાવાડ ક્ષેત્રના જિલ્લાઓ == * [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] * [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] * [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] * [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] * [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] * [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] * [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] * [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] * [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] * [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] * [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] == ભૂગોળ અને પર્યાવરણ == [[ચિત્ર:Scene_in_Kattiawar,_Travellers_and_Escort.jpg|thumb|કાઠિયાવાડનું દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓ અને ભોમિયા, ૧૮૩૦.]] આ દ્વિપકલ્પ મુખ્યત્વે શુષ્ક ક્ષુપ પ્રકારના વનો ધરાવે છે જ્યારે વાયવ્ય તરફ કાંટાળા ક્ષુપ ધરાવતા વનોનું પર્યાવરણતંત્ર છે. આ દ્વિપકલ્પના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગમાં ગીરના ડુંગરો તરીકે ઓળખાતી નીચી પહાડી આવેલી છે, તેનું સૌથી ઊંચુ શિખર [[ગીરનાર]] છે. આ ડુંગરો પર વિષુવવૃત્તીય પહોળા પાન ધરાવતા જંગલો આવેલાં છે જે કાઠિયાવાડ-ગીર પાનખરના જંગલોનો જ એક ભાગ છે. ગીરના ડુંગરોના જંગલ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર મેળવી ને [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]]ની રચના કરવામાં આવી છે જે પૃથ્વી પર બચેલું [[એશિયાઇ સિંહ]]નું છેલ્લું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આ સિવાય [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]]માં આવેલું [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]] એ આ ક્ષેત્રના અન્ય સંરક્ષિત વનવિસ્તારો છે. == ઐતિહાસિક, પુરાતત્ત્વિય, પ્રાકૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળો == [[ચિત્ર:KITLV_88174_-_Unknown_-_Temple_at_Kathiawad_in_British_India_-_1897.tif|thumb|કાઠિયાવાડનું એક મંદિર, ૧૮૯૭.]] [[ચિત્ર:Mer_Dandiya.jpg|thumb|તેમનો પ્રખ્યાત રાસ રમતા મેર જાતિના લોકો]] [[ચિત્ર:Bhil_women_of_Kathiawar_Gujarat_1890.jpg|thumb|કાઠિયાવાડની ભીલ સ્ત્રી, ૧૮૯૦]] * [[દ્વારકા]] * [[સોમનાથ]] * [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|સાસણ ગીર]] અને આંતરિક ભાગો / અમરેલી-[[ભાવનગર|ભાવનગર જિલ્લાઓના આંતરીક ભાગો]] * [[વલ્લભીપુર]] * [[પોરબંદર]] * [[જુનાગઢ]] * [[શેત્રુંજય|શેત્રુંજય પર્વત]], [[પાલીતાણા]] * [[સિહોર|સીહોર]] * [[વીરપુર (રાજકોટ)|વીરપુર]] અને [[ગોંડલ]] * [[જામનગર]] અને [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|મરીન નેશલનલ પાર્ક]] * [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|વેળાવદર]] * પ્રાચીન શહેરો: [[વઢવાણ]], [[મોરબી]], [[વાંકાનેર]] * [[દમણ અને દીવ|દીવ]] == નોંધપાત્ર પાત્રો અને વ્યક્તિઓ == કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રના નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓની યાદી તો બહુ મોટી બને પણ અમુક ઐતિહાસિક અને નોંધનીય પાત્રો અહીં આપ્યા છે: === ધાર્મિક, પ્રાગૈતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક === * સુદામા - [[કૃષ્ણ]]નો મિત્ર [[મહાભારત|મહાભારતનું એક પાત્ર]] * બાબા બાળક નાથ – [[નાથ સંપ્રદાય]]ના પ્રખ્યાત ચોર્યાશી સિદ્ધોમાંના એક * નેમિનાથ – ૨૨મા જૈન [[તીર્થંકર]] અને એક સિદ્ધ * [[નરસિંહ મહેતા]] – સંત અને ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ * [[મહર્ષિ દયાનંદ|દયાનંદ સરસ્વતી]] – વિદ્વાન, સુધારક અને [[આર્ય સમાજ]]ના સ્થાપક * [[જલારામ બાપા]] – એક સંત જે આજે ભગવાનની જેમ પૂજાય છે * [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર]] – પ્રસિદ્ધ જૈન તત્ત્વજ્ઞાની, [[ગાંધીજી]]ના ગુરુ * [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુ]] – રામાયણ કથાકાર, ઉપદેશક, શિક્ષક, વિચારક * [[રમેશભાઈ ઓઝા]] - કથાકાર અને વેદાંત તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશક * [[સ્વામિનારાયણ]] ધાર્મિક ઉપદેશક ને સુધારક સંત - સ્વામી નારાયણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ગંગાસતી]], પાનબાઈ અને કહાડસિંહજી ગોહીલ - [[સમઢીયાળા (પાનબાઇ) (તા. ઉમરાળા)|સમઢિયાળા]] નજીક થઈ ગયેલા સંતો * [[કાનજી સ્વામી]] જૈન વિદ્વાન અને સોનગઢના સંત, તેઓ કાઠિયાવાડના કોહીનૂર તરીકે જાણીતા છે. === સામાજિક, વિચારકો, રાજનૈતિક, નેતા === * [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] – ભારતના રાજનૈતિક અને વૈચારિક નેતા, રાષ્ટ્રપિતા. * [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]] – વકીલ, રાજનૈતિક, મુત્સદી અને પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા. * [[ઉચ્છંગરાય નવલશંકર ઢેબર|યુ.એન. ઢેબર]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક ([[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય]]), અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના પ્રમુખ. * વીરચંદ ગાંધી – મહુવાના પ્રથમ ભારતીય દેશભક્ત જેઓ સત્તાવાર રીતે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા અને ૧૮૯૩માં પ્રથમ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લીધો. (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના મુખ્ય વ્યક્તિ). * [[ફાતિમા ઝીણા]] – પાકિસ્તાન રાષ્ટ્રમાતા ('માદરે-એ-મિલ્લત'), [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]]ની બહેન. === કારભાર, આદર્શવાદી, સુધારક, રાજનીતિ === * ભાવનગરના મહારાજા તખતસિંહજી ગોહીલ – સુધારક અને વિકાસપ્રિય રાજા, તેમણે સૌરાષ્ટ્રને આવરી લેતી ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે બંધાવી હતી. * [[મહારાજા ભગવતસિંહજી|ગોંડલના મહારાજા ભાગવત સિંહજી]] – વિકાસવાદી અને વિદ્વાન રાજા, તેમણે ગુજરાતી શબ્દકોષ અને વિશ્વકોષ – [[ભગવદ્ગોમંડલ]] આપ્યો. * [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ગોહીલ]] – સુધારક, વિકાસવાદી અને આદર્શ રાજા. * [[બળવંતરાય મહેતા]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક, સમાજ સેવક અને પંચાયત રાજના પ્રણેતા. * [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|જીવરાજ મહેતા]] – રાજનૈતિક, ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. === કળા, સાહિત્ય, કાવ્ય, પત્રકારત્વ, સમાજવાદ === * [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] – સાહિત્ય, સામાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક. * [[રવિશંકર રાવળ|કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ]]- ચિત્રકાર, કળા શિક્ષક, કળા સમીક્ષક, પત્રકાર અને નિબંધ લેખક. * [[દલપતરામ]] – ગુજરાતી કવિ. * [[ન્હાનાલાલ|ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ]] – લેખક અને કવિ. * [[કલાપી|સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહીલ]] – કલાપિ તરીકે જાણીતા – કવિ, ગુજરાતના રજવાડાના રાજ પરિવારના વ્યક્તિ. * [[દુલા કાગ|દુલાભાયા કાગ]] – કવિ, સમાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર સૈનિક. * [[અમૃત ઘાયલ]] – કવિ અને ગુજરાતી શાયર. * [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કવિ કાંત]] – કવિ. * [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]]<ref>[http://www.harilalupadhyay.org "A Few Words about Shri Harilal Upadhyay"]</ref> – લેખક. * [[ચુનીલાલ મડિયા]] – લેખક, નાટક લેખક, કવિ, પત્રકાર, તંત્રી. * [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ|ગુલામ મહમ્મ્દ શેખ]] – ચિત્રકાર, લેખક, કળા સમીક્ષક. * [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] – કવિ. * [[રમેશ પારેખ]] – કવિ. * [[હેમુ ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[ભીખુદાન ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[દાદુદાન ગઢવી]] - લોક સાહિત્યકાર અને લેખક. * રાજભા ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર * માયાભાઈ આહિર - લોક સાહિત્યકાર * જીતુ દાદ ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર === ખેલકૂદ, સાહસ === * [[જામ રણજી|કે. એસ. રણજીતસિંહ]] – નવનગરના મહારાજા, ક્રિકેટ ખેલાડી જેમના નામથી રણજી ટ્રોફી રમાય છે. * [[દુલિપસિંહજી|કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી, રજવાડાના રાજકુમાર. * [[વિનુ માંકડ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * અશોક માંકડ – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * દીલિપ દોશી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[કરસન ઘાવરી|કરશન ગઢવી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અશોક કુરજીભાઇ પટેલ|અશોક પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * ધીરજ પરસાણા – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અજય જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[પાર્થિવ પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રવીન્દ્ર જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * સિદ્ધાર્થ ત્રિવેદી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[ચેતેશ્વર પુજારા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * હનીફ મહમ્મ્દ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * સાદીક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * મુસ્તાક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી, કેપ્ટન * વઝીર મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી === ચલચિત્ર, મનોરંજન, સંગીત, લોકગાયકો === * મહમ્મદ છેલ – જાદુગર અને ફકીર (રહસ્યવાદી). * વિજય ભટ્ટ – જાણીતા નિર્માતા, નિર્દેશક અને પટકથા લેખક. * નાનાભાઈ ભટ્ટ – ફીલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા - [[મહેશ ભટ્ટ]] અને મુકેશ ભટ્ટના પિતા. * [[દીના પાઠક]] – વયસ્ક અભિનેત્રી, ગુજરાતી રંગભૂમિના નિર્દેશક, સ્ત્રી ચળવળકર્તા. * [[આશા પારેખ]] – અભિનેત્રી, નિર્દેશક, અને નિર્માતા. * [[શાહબુદ્દીન રાઠોડ]] – હાસ્ય કલાકાર, લેખક, શિક્ષક. * [[પરવીન બાબી]] – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * ડિમ્પલ કાપડિયા – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * મનહર ઉધાસ – ગઝલ ગાયક. * [[પંકજ ઉધાસ]] – [[ભારતીય સંગીત|ગાયક , ગઝલ ગાયક]] * મેહુલ કુમાર – નિર્દેશક, નિર્માતા. * [[કે.લાલ]] – ભારતીય જાદૂગર. * [[અલકા યાજ્ઞિક]] – ગાયક. * બેન કિંગસ્લી – અભિનેતા (વારસાગત મૂળ સૌરાષ્ટ્રમાં). * [[હેમંત ચૌહાણ]] – ભજન ગાયક. * નીરજ વોરા – ફીલ્મ નિર્દેશક, સંવાદ લેખક, અભિનેતા. * [[હિમેશ રેશમિયા]] – ગાયક, સંગીતકાર અને અભિનેતા. * [[દિલીપ જોશી]] – સિનેમા અને ટેલિવીઝન અભિનેતા ([[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]]ના મુખ્ય નાયક જેઠાલાલની ભૂમિકામાં). === વ્યાપાર, ઉદ્યોગ, શોધખોળ, દાનવીરો === * [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા|નાનજી કાલિદાસ મહેતા]] – ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * મુળજીભાઈ માધવાણી–વ્યાપારી, સાહસિક, ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * નૌતમલાલ ભગવાનજી મેહતા – સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, વ્યાપારી. * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] – ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિક, રિલાયન્સ ઈમ્ડસ્ત્રીઝના સ્થાપક. * [[સામ પિત્રોડા]] – વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને નીતિ બનાવનાર. * [[સુઝલોન|તુલસી તંતી]] – સુઝલોન એનર્જીના પ્રમુખ અને નિર્દેશક. * અબ્દુલ સત્તાર એધી - પાકિસ્તાનના ફાધર ટેરેસા, એધી ફાઉન્ડેશન-ત્યાંના ગરીબ લોકોને વૈધકીય સહાયતા આપે છે. === ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, બહાદુરી, ઘટનાઓ === * રાજકુમાર વિજય – શિહોરનો હદપાર રાજકુમાર, શ્રીલંકામાં વસનાર. * [[રા' નવઘણ]] – સોલંકી વંશના કાળ દરમ્યાન થઈ ગયેલો એક વીર રાજા. * [[કાદુ મકરાણી]] – બહારવટિયો. * બંદા બહાદુર - [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પમ્જ પ્યારેમાંનો એક, તેમનો જન્મ દ્વારકામાં થયો હતો, વીર યોદ્ધા. * રામ વાળા - ગાયકવાડી સરકાર સામે પોતાના ગરાસ માટે બહારવટે નિકળેલા મહાન કાઠી બહારવટિયા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1835/Scene in Kattiawar|'Scene in Kattiawar'<br />L. E. L ની કવિતામાં.}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિસ્તારો]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] kf3p1lifq8cj6h755yw8shsdl4h22ix 905519 905513 2026-09-22T09:40:16Z Dsvyas 561 /* નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ */ સંદર્ભ માંગ્યો, અને કાઠિની જોડણી બદલી 905519 wikitext text/x-wiki '''કાઠિયાવાડ''' એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલો એક દ્વિપકલ્પ છે જે ગુજરાતના [[સૌરાષ્ટ્ર]] ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે. તેની પશ્ચિમે [[કચ્છનો અખાત]], દક્ષિણે [[અરબ સાગર|અરબી સમુદ્ર]] અને પૂર્વે તથા અગ્નિ દિશાએ [[ખંભાતનો અખાત]] આવેલા છે. આ દ્વિપકલ્પને પશ્ચિમ છેડે જીગત પોઈન્ટ અને દક્ષિણ છેડે દીવ હેડ આવેલા છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ અને ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Kathiawar_map.jpg|left|thumb|300x300px|ઈ.સ. ૧૮૫૫માં કાઠિયાવાડ પ્રાંત અને તેના જિલ્લાઓ: [[હાલાર]], ઝાલાવાડ, [[સોરઠ પ્રાંત|સોરઠ]] અને [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહિલવાડ]].]] [[ચિત્ર:PINQ3113.jpg|thumb|તીર કે બાણ સ્તંભ - સોમનાથ]] આ ક્ષેત્રમાં અને ખાસ કરીને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠી દરબાર જ્ઞાતિના અમુક સદીઓના પ્રભુત્વ અને પ્રભાવને કારણે તેનું નામ કાઠિયાવાડ પડ્યું છે. જોકે આ ક્ષેત્રમાં કાઠી લોકો ૧૬મી સદીમાં આવ્યા હતા, છતાં દસ્તાવેજીત ઇતિહાસ અનુસાર તેમણે આ ક્ષેત્રની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ગુર્જર પ્રતિહાર વંશના રાજા મિહિર ભોજના સમયમાં ગુર્જર રાજ્ય કાઠિયાવાડથી બંગાળના ઉપસાગર સુધી ફેલાયેલું હતું.<ref>{{Cite book|title=The history of the Gurjara-Pratihāras|last=Baij Nath Puri|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=૧૯૮૬|page=xvii}}</ref> એક હડ્ડોલા શિલા લેખ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે મહિપાલ પ્રથમના સમયમાં પણ આ ક્ષેત્ર પર ગુર્જર પ્રતિહારોનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DSzlv9pcJtsC&pg=PA4857&dq|title=Encyclopaedia of Jainism|last=Narendra Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|year=૨૦૦૧}}</ref> અહીં ઘણાં સ્થળે પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યાં છે અને તે [[મહાભારત]]ના કાળથી લઈ તથા સિંધુ સંસ્કૃતિથી લઈ ને સળંગ ઈતિહાસ ધરાવે છે. ૧૬મીથી ૨૦મી સદીના દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર પર કાઠીઓનો વિશેષ પ્રભાવ હોવાથી આ ક્ષેત્ર કાઠિયાવાડ તરીકે ઓળખાયો અને સૌરાષ્ટ્ર ક્ષેત્રનો પર્યાયવાચી શબ્દ પણ બની ગયો. ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ કાઠિયાવાડ એ સૌરાષ્ટ્રનો મધ્યવર્તી ભાગ છે. સામંતશાહીના કાળ દરમ્યાન, સૌરાષ્ટ્રના અમુક મુખ્ય વિભાગો અમુક રજવાડાઓમાં પડતાં હતાં જેમકે, કાઠિયાવાડ, સોરઠ, [[ગોહિલવાડ પ્રાંત|ગોહીલવાડ]], [[હાલાર]], પાંચાળ, [[ઝાલાવાડ]], નાઘેર, ઓખામંડળ વગેરે. જોકે કાઠિયાવાડનો મુખ્ય વિસ્તાર હાલના ૧૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે: [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લો]], [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]], [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]], [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]], [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]], [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]], [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]], [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] અને [[ગીર-સોમનાથ જિલ્લો|ગીર-સોમનાથ]]. અમુક ઇતિહાસકારોના મતે કાઠિયાવાડી લોકો ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થળાતર કારીને વસેલા મૂળે સાઇથિયન (Scythians) લોકો છે (તત્કાલીન ગ્રીકો તેમને સરોસ્ટસ કહેતાં){{સંદર્ભ}}. ઈ.સ. ૮૭૫થી ૧૪૭૩ સુધીના ઘણાં લાંબા કાળ સુધી [[ચુડાસમા]] રાજપૂતોએ (રા' વંશ) આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું, તે સમયે આ ક્ષેત્ર સોરઠ તરીકે જાણીતું હતું. આ ક્ષેત્ર પર વારાફરતી વાળા (કાઠી), જેઠવા, રાયજાદા, [[ચુડાસમા]], ગોહીલ, [[ઝાલા]], [[જાડેજા વંશ|જાડેજા]], [[ચાવડા વંશ|ચાવડા]], [[સોલંકી વંશ|સોલંકી]], પરમાર, પટગીરો કે પ્રાગીરો, [[સરવૈયા]], ઉપાધ્યાય અને સવજી જેવા વંશોએ શાસન કર્યું. ઈ.સ. ૧૮૨૦ સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરેક રજવાડાને બ્રિટિશ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યું હતું. અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરનાર [[જેતપુર]] પ્રથમ કાઠિયાવાડી રજવાડું હતું. કાઠી રાજા વીરા વાળાએ ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૦૩માં બ્રિટિશ કર્નલ વોકરને વડોદરા (ત્યારનું બરોડા)માં મળી અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરી હતી. == રાજનૈતિક ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SaurashtraKart.jpg|right|thumb|254x254px|સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિવાડ) રાજ્ય ૧૯૪૭-૫૬]] ઈ.સ. ૧૯૪૭ની ભારતીય સ્વંત્રતા પહેલાં સમગ્ર કાઠિયાવાડ નાના રજવાડાઓમાં વિભાજીત હતું. આ રજવાડાઓ બ્રિટિશ આધિનતા સ્વીકારતા હતા અને તેના બદલામાં સ્થાનીય સાર્વભોમત્વ ભોગવતા હતાં. આ રજવાડાનો સમુહ કાઠિયાવાડ એજન્સી કહેવાતો હતો. આ સિવાયનો દ્વીપકલ્પનો ભાગ જેમાં ખાસ કરીને પૂર્વ તરફના ખંભાતના અખાતના કિનારાના પ્રદેશનો સમાવેશ હતો, તે ભાગ બોમ્બે પ્રેસિડન્સી હેઠળ બ્રિટિશ સરકારના સીધા તાબા હેઠળ હતો. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ કાઠિયાવાડને ભારત સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં જુનાગઢના નવાબ તેમના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડવા માંગતા હતા પણ બહુમતિ હિંદુ પ્રજાએ બળવો કર્યો. જ્યારે નવાબ પાકિસ્તાન નાસી ગયો ત્યારે અહીં જનમત લેવામાં આવ્યો અને આ રજવાડાનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું. કાઠિયાવાડનાં જૂનાં રજવાડાઓને મેળવી ને સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંત બન્યો. ઈ.સ. ૧૯૫૦માં તેમાંથી સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ ૧૯૫૬માં સૌરાષ્ટ્રને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવાયું અને ૧૯૬૦માં મુંબઇ રાજ્યનું ભાષા આધારિત બે રાજ્યોમાં વિભાજન થયું તે હેઠળ કાઠિયાવાડ ગુજરાતનો ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૧૯૬૧ સુધી દીવ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં રહ્યું. ભારતીય સેનાએ તેના પર કબ્જો મેળવ્યો અને ૧૯૬૨માં તે ગોવા, દીવ અને દમણ નામના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો ભાગ બન્યું. == મુખ્ય શહેરો == [[ચિત્ર:Map_GujDist_Saurastra.png|right|thumb|350x350px|પ્રાચીન કાઠિયાવાડના હાલના જિલ્લાઓ (નોંધ: દીવ એ રાજનૈતિક રીતે ગુજરાતનો ભાગ નથી [[દીવ જિલ્લો|દીવ]] કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.]] કાઠિયાવાડનું મુખ્ય શહેર [[રાજકોટ]] દ્વિપકલ્પની મધ્યમાં આવેલું છે. આ સિવાય ઉત્તરે [[જામનગર]] કચ્છના અખાતને કિનારે, [[ભાવનગર]] પૂર્વે ખંભાતના અખાતને કિનારે, મધ્યમાં [[સુરેન્દ્રનગર]] અને ઐતિહાસિક [[વઢવાણ]] અને પશ્ચિમ કિનારે [[પોરબંદર]] આવેલાં છે. કેન્દ્રશાસિત ટાપુ [[દીવ]] કાઠિયાવાડની દક્ષિણે આવેલું છે. પ્રખ્યાત [[સોમનાથ]] શહેર નૈઋત્ય ખૂણે આવેલું છે. == કાઠિયાવાડ ક્ષેત્રના જિલ્લાઓ == * [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] * [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] * [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] * [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] * [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] * [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] * [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] * [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] * [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] * [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] * [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] == ભૂગોળ અને પર્યાવરણ == [[ચિત્ર:Scene_in_Kattiawar,_Travellers_and_Escort.jpg|thumb|કાઠિયાવાડનું દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓ અને ભોમિયા, ૧૮૩૦.]] આ દ્વિપકલ્પ મુખ્યત્વે શુષ્ક ક્ષુપ પ્રકારના વનો ધરાવે છે જ્યારે વાયવ્ય તરફ કાંટાળા ક્ષુપ ધરાવતા વનોનું પર્યાવરણતંત્ર છે. આ દ્વિપકલ્પના દક્ષિણ-મધ્ય ભાગમાં ગીરના ડુંગરો તરીકે ઓળખાતી નીચી પહાડી આવેલી છે, તેનું સૌથી ઊંચુ શિખર [[ગીરનાર]] છે. આ ડુંગરો પર વિષુવવૃત્તીય પહોળા પાન ધરાવતા જંગલો આવેલાં છે જે કાઠિયાવાડ-ગીર પાનખરના જંગલોનો જ એક ભાગ છે. ગીરના ડુંગરોના જંગલ અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર મેળવી ને [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]]ની રચના કરવામાં આવી છે જે પૃથ્વી પર બચેલું [[એશિયાઇ સિંહ]]નું છેલ્લું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આ સિવાય [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના અખાત]] પાસે [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને [[કચ્છનો અખાત|કચ્છના અખાત]]માં આવેલું [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય]] એ આ ક્ષેત્રના અન્ય સંરક્ષિત વનવિસ્તારો છે. == ઐતિહાસિક, પુરાતત્ત્વિય, પ્રાકૃતિક અને ધાર્મિક સ્થળો == [[ચિત્ર:KITLV_88174_-_Unknown_-_Temple_at_Kathiawad_in_British_India_-_1897.tif|thumb|કાઠિયાવાડનું એક મંદિર, ૧૮૯૭.]] [[ચિત્ર:Mer_Dandiya.jpg|thumb|તેમનો પ્રખ્યાત રાસ રમતા મેર જાતિના લોકો]] [[ચિત્ર:Bhil_women_of_Kathiawar_Gujarat_1890.jpg|thumb|કાઠિયાવાડની ભીલ સ્ત્રી, ૧૮૯૦]] * [[દ્વારકા]] * [[સોમનાથ]] * [[ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|સાસણ ગીર]] અને આંતરિક ભાગો / અમરેલી-[[ભાવનગર|ભાવનગર જિલ્લાઓના આંતરીક ભાગો]] * [[વલ્લભીપુર]] * [[પોરબંદર]] * [[જુનાગઢ]] * [[શેત્રુંજય|શેત્રુંજય પર્વત]], [[પાલીતાણા]] * [[સિહોર|સીહોર]] * [[વીરપુર (રાજકોટ)|વીરપુર]] અને [[ગોંડલ]] * [[જામનગર]] અને [[દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય|મરીન નેશલનલ પાર્ક]] * [[વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|વેળાવદર]] * પ્રાચીન શહેરો: [[વઢવાણ]], [[મોરબી]], [[વાંકાનેર]] * [[દમણ અને દીવ|દીવ]] == નોંધપાત્ર પાત્રો અને વ્યક્તિઓ == કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રના નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓની યાદી તો બહુ મોટી બને પણ અમુક ઐતિહાસિક અને નોંધનીય પાત્રો અહીં આપ્યા છે: === ધાર્મિક, પ્રાગૈતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક === * સુદામા - [[કૃષ્ણ]]નો મિત્ર [[મહાભારત|મહાભારતનું એક પાત્ર]] * બાબા બાળક નાથ – [[નાથ સંપ્રદાય]]ના પ્રખ્યાત ચોર્યાશી સિદ્ધોમાંના એક * નેમિનાથ – ૨૨મા જૈન [[તીર્થંકર]] અને એક સિદ્ધ * [[નરસિંહ મહેતા]] – સંત અને ગુજરાતી ભાષાના આદ્ય કવિ * [[મહર્ષિ દયાનંદ|દયાનંદ સરસ્વતી]] – વિદ્વાન, સુધારક અને [[આર્ય સમાજ]]ના સ્થાપક * [[જલારામ બાપા]] – એક સંત જે આજે ભગવાનની જેમ પૂજાય છે * [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર]] – પ્રસિદ્ધ જૈન તત્ત્વજ્ઞાની, [[ગાંધીજી]]ના ગુરુ * [[મોરારીબાપુ|મોરારી બાપુ]] – રામાયણ કથાકાર, ઉપદેશક, શિક્ષક, વિચારક * [[રમેશભાઈ ઓઝા]] - કથાકાર અને વેદાંત તત્ત્વજ્ઞાનના ઉપદેશક * [[સ્વામિનારાયણ]] ધાર્મિક ઉપદેશક ને સુધારક સંત - સ્વામી નારાયણ તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ગંગાસતી]], પાનબાઈ અને કહાડસિંહજી ગોહીલ - [[સમઢીયાળા (પાનબાઇ) (તા. ઉમરાળા)|સમઢિયાળા]] નજીક થઈ ગયેલા સંતો * [[કાનજી સ્વામી]] જૈન વિદ્વાન અને સોનગઢના સંત, તેઓ કાઠિયાવાડના કોહીનૂર તરીકે જાણીતા છે. === સામાજિક, વિચારકો, રાજનૈતિક, નેતા === * [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] – ભારતના રાજનૈતિક અને વૈચારિક નેતા, રાષ્ટ્રપિતા. * [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]] – વકીલ, રાજનૈતિક, મુત્સદી અને પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા. * [[ઉચ્છંગરાય નવલશંકર ઢેબર|યુ.એન. ઢેબર]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક ([[ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ|ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય]]), અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના પ્રમુખ. * વીરચંદ ગાંધી – મહુવાના પ્રથમ ભારતીય દેશભક્ત જેઓ સત્તાવાર રીતે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની મુલાકાતે ગયા અને ૧૮૯૩માં પ્રથમ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં ભાગ લીધો. (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)ના મુખ્ય વ્યક્તિ). * [[ફાતિમા ઝીણા]] – પાકિસ્તાન રાષ્ટ્રમાતા ('માદરે-એ-મિલ્લત'), [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મ્દ અલી ઝીણા]]ની બહેન. === કારભાર, આદર્શવાદી, સુધારક, રાજનીતિ === * ભાવનગરના મહારાજા તખતસિંહજી ગોહીલ – સુધારક અને વિકાસપ્રિય રાજા, તેમણે સૌરાષ્ટ્રને આવરી લેતી ભાવનગર સ્ટેટ રેલ્વે બંધાવી હતી. * [[મહારાજા ભગવતસિંહજી|ગોંડલના મહારાજા ભાગવત સિંહજી]] – વિકાસવાદી અને વિદ્વાન રાજા, તેમણે ગુજરાતી શબ્દકોષ અને વિશ્વકોષ – [[ભગવદ્ગોમંડલ]] આપ્યો. * [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ગોહીલ]] – સુધારક, વિકાસવાદી અને આદર્શ રાજા. * [[બળવંતરાય મહેતા]] – સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક, સમાજ સેવક અને પંચાયત રાજના પ્રણેતા. * [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|જીવરાજ મહેતા]] – રાજનૈતિક, ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. === કળા, સાહિત્ય, કાવ્ય, પત્રકારત્વ, સમાજવાદ === * [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]] – સાહિત્ય, સામાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર્ય સૈનિક. * [[રવિશંકર રાવળ|કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ]]- ચિત્રકાર, કળા શિક્ષક, કળા સમીક્ષક, પત્રકાર અને નિબંધ લેખક. * [[દલપતરામ]] – ગુજરાતી કવિ. * [[ન્હાનાલાલ|ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ]] – લેખક અને કવિ. * [[કલાપી|સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહીલ]] – કલાપિ તરીકે જાણીતા – કવિ, ગુજરાતના રજવાડાના રાજ પરિવારના વ્યક્તિ. * [[દુલા કાગ|દુલાભાયા કાગ]] – કવિ, સમાજ સુધારક અને સ્વાતંત્ર સૈનિક. * [[અમૃત ઘાયલ]] – કવિ અને ગુજરાતી શાયર. * [[મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ|કવિ કાંત]] – કવિ. * [[હરિલાલ ઉપાધ્યાય]]<ref>[http://www.harilalupadhyay.org "A Few Words about Shri Harilal Upadhyay"]</ref> – લેખક. * [[ચુનીલાલ મડિયા]] – લેખક, નાટક લેખક, કવિ, પત્રકાર, તંત્રી. * [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ|ગુલામ મહમ્મ્દ શેખ]] – ચિત્રકાર, લેખક, કળા સમીક્ષક. * [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] – કવિ. * [[રમેશ પારેખ]] – કવિ. * [[હેમુ ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[ભીખુદાન ગઢવી]] - સાહિત્યકાર. * [[દાદુદાન ગઢવી]] - લોક સાહિત્યકાર અને લેખક. * રાજભા ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર * માયાભાઈ આહિર - લોક સાહિત્યકાર * જીતુ દાદ ગઢવી - લોક સાહિત્યકાર === ખેલકૂદ, સાહસ === * [[જામ રણજી|કે. એસ. રણજીતસિંહ]] – નવનગરના મહારાજા, ક્રિકેટ ખેલાડી જેમના નામથી રણજી ટ્રોફી રમાય છે. * [[દુલિપસિંહજી|કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી, રજવાડાના રાજકુમાર. * [[વિનુ માંકડ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * અશોક માંકડ – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * દીલિપ દોશી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[કરસન ઘાવરી|કરશન ગઢવી]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અશોક કુરજીભાઇ પટેલ|અશોક પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * ધીરજ પરસાણા – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[અજય જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[પાર્થિવ પટેલ]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[રવીન્દ્ર જાડેજા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * સિદ્ધાર્થ ત્રિવેદી – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * [[ચેતેશ્વર પુજારા]] – ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી * હનીફ મહમ્મ્દ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * સાદીક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી * મુસ્તાક મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી, કેપ્ટન * વઝીર મહમ્મદ – પાકિસ્તાની ક્રિકેટ ખેલાડી === ચલચિત્ર, મનોરંજન, સંગીત, લોકગાયકો === * મહમ્મદ છેલ – જાદુગર અને ફકીર (રહસ્યવાદી). * વિજય ભટ્ટ – જાણીતા નિર્માતા, નિર્દેશક અને પટકથા લેખક. * નાનાભાઈ ભટ્ટ – ફીલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા - [[મહેશ ભટ્ટ]] અને મુકેશ ભટ્ટના પિતા. * [[દીના પાઠક]] – વયસ્ક અભિનેત્રી, ગુજરાતી રંગભૂમિના નિર્દેશક, સ્ત્રી ચળવળકર્તા. * [[આશા પારેખ]] – અભિનેત્રી, નિર્દેશક, અને નિર્માતા. * [[શાહબુદ્દીન રાઠોડ]] – હાસ્ય કલાકાર, લેખક, શિક્ષક. * [[પરવીન બાબી]] – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * ડિમ્પલ કાપડિયા – બોલીવુડ અભિનેત્રી. * મનહર ઉધાસ – ગઝલ ગાયક. * [[પંકજ ઉધાસ]] – [[ભારતીય સંગીત|ગાયક , ગઝલ ગાયક]] * મેહુલ કુમાર – નિર્દેશક, નિર્માતા. * [[કે.લાલ]] – ભારતીય જાદૂગર. * [[અલકા યાજ્ઞિક]] – ગાયક. * બેન કિંગસ્લી – અભિનેતા (વારસાગત મૂળ સૌરાષ્ટ્રમાં). * [[હેમંત ચૌહાણ]] – ભજન ગાયક. * નીરજ વોરા – ફીલ્મ નિર્દેશક, સંવાદ લેખક, અભિનેતા. * [[હિમેશ રેશમિયા]] – ગાયક, સંગીતકાર અને અભિનેતા. * [[દિલીપ જોશી]] – સિનેમા અને ટેલિવીઝન અભિનેતા ([[તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા]]ના મુખ્ય નાયક જેઠાલાલની ભૂમિકામાં). === વ્યાપાર, ઉદ્યોગ, શોધખોળ, દાનવીરો === * [[નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતા|નાનજી કાલિદાસ મહેતા]] – ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * મુળજીભાઈ માધવાણી–વ્યાપારી, સાહસિક, ઉદ્યોજક અને દાનવીર. * નૌતમલાલ ભગવાનજી મેહતા – સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, વ્યાપારી. * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] – ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિક, રિલાયન્સ ઈમ્ડસ્ત્રીઝના સ્થાપક. * [[સામ પિત્રોડા]] – વૈજ્ઞાનિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને નીતિ બનાવનાર. * [[સુઝલોન|તુલસી તંતી]] – સુઝલોન એનર્જીના પ્રમુખ અને નિર્દેશક. * અબ્દુલ સત્તાર એધી - પાકિસ્તાનના ફાધર ટેરેસા, એધી ફાઉન્ડેશન-ત્યાંના ગરીબ લોકોને વૈધકીય સહાયતા આપે છે. === ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, બહાદુરી, ઘટનાઓ === * રાજકુમાર વિજય – શિહોરનો હદપાર રાજકુમાર, શ્રીલંકામાં વસનાર. * [[રા' નવઘણ]] – સોલંકી વંશના કાળ દરમ્યાન થઈ ગયેલો એક વીર રાજા. * [[કાદુ મકરાણી]] – બહારવટિયો. * બંદા બહાદુર - [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પમ્જ પ્યારેમાંનો એક, તેમનો જન્મ દ્વારકામાં થયો હતો, વીર યોદ્ધા. * રામ વાળા - ગાયકવાડી સરકાર સામે પોતાના ગરાસ માટે બહારવટે નિકળેલા મહાન કાઠી બહારવટિયા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|Letitia Elizabeth Landon (L. E. L.) in Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1835/Scene in Kattiawar|'Scene in Kattiawar'<br />L. E. L ની કવિતામાં.}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિસ્તારો]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] f3wlx664p6xs7xkne1x4a2yb1mww27x 0 84981 905452 903837 2026-09-22T01:59:02Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905452 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |consort = yes |name = મુમતાઝ મહેલ |title = [[પાદશાહ બેગમ]] |image = Mumtaz Mahal.jpg |caption = મુમતાઝ મહેલનું કથિત ચિત્ર |succession = [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ની મલિકા |reign = 19 જન્યુઆરી 1628 &ndash; 17 જૂન 1631 |birth_name = અર્જુમંદ બાનો |birth_date = 27 એપ્રિલ 1593 |birth_place = [[આગ્રા]], હિંદુસ્તાન |death_date = {{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}} |death_place = [[બુરહાનપુર]], હિંદુસ્તાન |spouse = [[શહાજહાં]] |issue = હૂરુન્નીસા બેગમ<br>[[જહાંઆરા બેગમ]]<br>[[દારા શિકોહ]]<br>[[શાહશુજા]]<br>[[રોશનારા બેગમ]]<br>[[ઔરંગઝેબ]]<br>અહમદ બક્ષ<br>સુરૈયા બાનો બેગમ<br>અજાણ્યા નામનો દીકરો<br>[[મુરાદ બક્ષ]]<br>લુત્ફુલ્લાહ<br>દૌલત અફઝલ<br>હુસનારા બેગમ<br>[[ગૌહરારા બેગમ]] |full name = |house = [[તૈમૂરી રાજવંશ|તૈમૂરી]] ''(લગ્ન દ્વારા)'' |father = [[અબુલ હસન અસાફ ખાન]] |mother = દીવાનજી બેગમ |religion = [[શીયા ઇસ્લામ]] |burial_place = [[તાજ મહેલ]], આગ્રા }} '''મુમતાઝ મહેલ''' ({{IPA-hns|mumˈt̪aːz mɛˈɦɛl|}}; શબ્દશઃ અર્થ "મહેલના સર્વપ્રિય અલંકાર"; જન્મનું નામ '''અર્જુમંદ બાનો''') (27 એપ્રિલ 1593 &ndash; 17 જૂન 1631)<ref>{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&focus=searchwithinvolume&q=17+april+1593|access-date=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}</ref> [[શાહજહાં]]ના મુખ્ય પત્ની હતા અને આ રીતે 19 જાન્યુઆરી 1628થી 17 જૂન 1631 સુધી [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ના મલિકા હતા. [[આગ્રા]]માં આવેલી તેમની અંતિમ આરામગાહ તેમના પતિ દ્વારા બંધાયેલો [[તાજ મહેલ]] સામાન્ય રીતે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ અને વિશ્વની અજાયબીઓમાંના એક ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}</ref> મુમતાઝ મહેલનો જન્મ આગ્રામાં, એક પર્શિયન ખાનદાનમાં થયો હતો. તેઓ અબુલ હસન અસાફ ખાન, એક અમીર પર્શિયન હોદ્દેદારના દીકરી અને મલિકા [[નુર જહાં|નૂરજહાં]]ના ભત્રીજી હતા. 19 સાલની ઉંમરમાં, 30 એપ્રિલ 1612ના રોજ શહેઝાદા ખુર્રમ સાથે તેમના લગ્ન થયા હતા,<ref name=Findly1993>{{cite book|last1=Findly|first1=Ellison Banks|title=Nur Jahan, empress of Mughal India|url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find|date=1993|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780195360608|page=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/39 39]}}</ref> જે બાદશાહ બન્યા પછી [[શાહજહાં]] નામે જાણીતા હતા. શાહજહાંએ અર્જુમંદ બાનો માટે ''"મુમતાઝ મહેલ"''નું શીર્ષક આપ્યું. મુમતાઝ બેગમની ચૌદ ઓલાદ હતી, જેમાં [[જહાંઆરા બેગમ]] (શાહજહાંના સર્વપ્રિય દીકરી), મુઘલ સામ્રાજ્યના વારસ [[દારા શિકોહ]] અને [[ઔરંગઝેબ]], જેમણે સિંહાસન માટેના યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈ દારા શિકોહને વધ કરીને શાહજહાં પછી મુઘલ સામ્રાજ્યના આગામી બાદશાહ બન્યા. 1631માં, [[બુરહાનપુર]], દક્કન પ્રાંતમાં મુમતાઝ મહેલનું અવસાન થયું, તેમની ચૌદમી અને અંતિમ ઓલાદ, [[ગૌહરારા બેગમ]]ના જન્મ દરમ્યાન તેમની મોત થઈ. તેમના પતિ દ્વારા નિર્મિત તાજમહેલ "અમર પ્રેમ"ની યાદગીરી કહેવાય છે.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Begley|first=Wayne E.|title=The Myth of the Taj Mahal and a New Theory of Its Symbolic Meaning|url=http://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2061%20No%201%20Begley.pdf|journal=The Art Bulletin|volume=61}}</ref> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} {{ભારતીય ઇતિહાસ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:મુઘલ સામ્રાજ્ય]] pzz7ztr11rp0cy9nmg2vcxnn3xt6b2p 0 91217 905428 905065 2026-09-22T00:16:12Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905428 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવાર | image = Dr. Hedgevar.jpg | image_size = | alt = | caption = | other_names = ડોક્ટરજી | birth_name = કેશવ બલીરામ હેડગેવાર | birth_date = {{birth date|df=yes|1889|4|1}} | birth_place = [[નાગપુર]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1940|6|21|1889|4|1}} | death_place = નાગપુર | nationality = ભારતીય | occupation = ફિઝીશિયન, રાજનૈતિક કાર્યકર | known_for = રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્થાપક }} '''ડૉ. કેશવ બલીરામ હેડગેવાર''' ([[એપ્રિલ ૧|૧ એપ્રિલ]] ૧૮૮૯ – [[જૂન ૨૧|૨૧ જૂન]] ૧૯૪૦), એ [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ]] (આર. એસ. એસ.)ના સ્થાપક અને સરસંઘચાલક હતા. તેઓ ડૉક્ટરજીના હુલામણા નામે જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૨૫માં [[નાગપુર]] ખાતે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આર.એસ. એસ.)ની સ્થાપના કરી હતી. જેનો ઉદ્દેશ [[હિંદુત્વ]]ની વિચારધારા ધરાવતા એક [[ભારત]]ની સંકલ્પનાનો પ્રસાર કરવાનો હતો.<ref name="Taneja 2009">{{cite book|title=Society and politics in India|last=Taneja|first=S. P.|publisher=Swastik Publishers & Distributors|year=2009|isbn=978-81-89981-29-7|location=Delhi, India|page=332}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newsinsight.net/Allinthefamily..aspx#page=page-1|title=All in the Family|author=N.V.Subramanian|date=29 August 2012|newspaper=News Insight|access-date=31 August 2012|archive-date=2 એપ્રિલ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152319/http://www.newsinsight.net/Allinthefamily..aspx#page=page-1|url-status=dead}}</ref> == શરૂઆતનું જીવન == તેમનો જન્મ [[વિક્રમ સંવત]] ૧૯૪૬ની [[ચૈત્ર સુદ ૧|ચૈત્ર સુદ પ્રતિપદા]] (એકમ) (૧ એપ્રિલ ૧૮૮૯) ના દિવસે નાગપુરના [[મરાઠી લોકો|મરાઠી]] દેશસ્થ [[બ્રાહ્મણ]] પરિવારમાં થયો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://samvada.org/2012/news/remembering-rss-founder-dr-kb-hedgewar-on-his-123th-birthday-on-yugadi/|title=Remembering RSS Founder Dr KB Hedgewar on his 123th Birthday on Yugadi|access-date=2018-05-06|archive-date=2018-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428160853/http://samvada.org/2012/news/remembering-rss-founder-dr-kb-hedgewar-on-his-123th-birthday-on-yugadi/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Smyth|first=Douglas C.|date=1972|title=The Social Basis of Militant Hindu Nationalism|url=https://archive.org/details/journal-of-developing-areas_1972-04_6_3/page/327|journal=The Journal of Developing Areas|volume=6|issue=3|page=327|jstor=4189906}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=m6-5YC-pBk4C&oi=fnd&pg=PR7&dq=Nicholas+Goodrick-Clarke&ots=SVi3c-sZVf&sig=O6vsBLVi3WbFv1FavSZquKWC-90#v=onepage&q=Nicholas%20Goodrick-Clarke&f=false|title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth, and Neo-Nazism.|last=Goodrick-Clarke,|first=N.|date=2000|publisher=NYU Press.|isbn=0-8147-3110-4|location=New York, NY|page=58|access-date=5 October 2015}}</ref> તેમના પિતાનું નામ બલિરામ પંત હેડગેવાર અને માતાનું નામ રેવતી હતું. તેઓનો પરિવાર એક સામાન્ય પરિવાર હતો. જ્યારે હેડગેવાર ૧૩ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા પિતા બન્ને [[પ્લેગ]]નો ભોગ બન્યા અને મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Zavos2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=72jXAAAAMAAJ|title=The Emergence of Hindu Nationalism in India|last=John Zavos|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=978-0-19-565140-9|page=184}}</ref> તેમના મોટા ભાઈ મહાદેવ પંત અને સીતારામ પંતે તેમને મોટા કર્યા અને તેમને યોગ્ય અભ્યાસની સવલત પૂરી પાડી. જ્યારે તેઓ નાગપુરની નીલ સીટી હાઈસ્કુલમાં અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે બ્રિટિશ રાજ દ્વારા પ્રતિબંધિત '[[વંદે માતરમ્]]' ના ગાન બદલ તેમને શાળામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા હતા.{{Rp|40}} જેને પરિણામે તેમણે આગળનો અભ્યાસ [[યવતમાળ]] અને [[પુણે]]ની રાષ્ટ્રીય શાળામાં કર્યો. મેટ્રીક સુધીનો અભ્યાસ કર્યા પછી ૧૯૧૦માં તેમને બી. એસ. મુંજે (હિંદુ મહાસભાના પ્રમુખ)એ તેમને વૈદકીય અભ્યાસ માટે [[કોલકાતા|કોલકત્તા]] મોકલ્યા.<ref name="Elst2001">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b_ltAAAAMAAJ|title=Decolonizing the Hindu mind: ideological development of Hindu revivalism|last=Koenraad Elst|publisher=Rupa & Co.|year=2001|isbn=978-81-7167-519-7|page=144}}</ref> <ref name="Jaffrelot1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&pg=PA33|title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India)|last=Christophe Jaffrelot|publisher=Penguin Books India|year=1999|isbn=978-0-14-024602-5|page=33}}</ref> જૂન ૧૯૧૪માં તેમણે એલ. એમ.એસ. ની પરીક્ષા પાસ કરી અને એક વર્ષની તાલીમ લઈ ૧૯૧૫માં તેઓ નાગપુર આવ્યા. <ref>{{Cite journal|last=Kelkar|first=D. V.|date=4 February 1950|title=The R.S.S.|journal=Economic Weekly}}</ref> == રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના == ૧૯૨૦ના દશકમાં હેડગેવારે રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)માં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી. પણ તેની નીતિઓ અને આંતરિક ખટપટો તેમને ગમી નહિ. ૧૯૨૩માં ફાટી નીકળેલા હિંદુ મુસ્લિમ દંગાઓને કારણે એક નવા રાષ્ટ્ર-નિર્માણની સંકલ્પના તેમના વિચારોમાં આકાર પામી. [[લોકમાન્ય ટિળક|લોકમાન્ય બાળગંગાધર ટિળક]] અને [[વિનાયક દામોદર સાવરકર|સાવરકર]]ના લખાણોની તેમના પર ઊંડી અસર પડી. તેમનો વિચાર હતો કે હિંદુઓનો રાષ્ટ્રવાદ સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વારસાના પાયા પર રચાવો જોઈએ.<ref name="Malik 1994">{{Cite book|title=Hindu nationalists in India : the rise of the Bharatiya Janata Party|url=https://archive.org/details/hindunationalist0000mali|last=Malik|first=Yogendra|publisher=Westview Press|year=1994|isbn=0-8133-8810-4|location=Boulder|page=[https://archive.org/details/hindunationalist0000mali/page/158 158]}}</ref> [[ચિત્ર:RSS_meeting_1939.jpg|right|thumb|200x200px|૧૯૩૯ની આર. એસ. એસ.ની મિટિંગમાં હેડગેવાર અને તેમના અન્ય અનુયાયીઓ.]] ૧૯૨૫માં [[વિજયા દશમી]]ને દિવસે હેડગેવારે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના કરી. તેનો ઉદ્દેશ હિંદુ સમાજના સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક વારસાને પુનર્જીવન દઈ સમાજનું પુનર્ગઠન કરવાનો અને તેના દ્વારા દેશને વિદેશી આધિપત્યથી છોડાવવાનો હતો.<ref name="Moyser 1991">{{Cite book|title=Politics and religion in the modern world|url=https://archive.org/details/politicsreligion0000unse_z2m5|last=Moyser|first=George|publisher=Routledge|year=1991|isbn=978-0-415-02328-3|location=London New York|page=[https://archive.org/details/politicsreligion0000unse_z2m5/page/158 158]}}</ref> તેમણે આ સંગઠન માટે 'રાષ્ટ્રીય' શબ્દ પસંદ કર્યો કેમકે તેઓ હિંદુ તરીકેની ઓળખને રાષ્ટ્રીયતા સાથે પ્રતિપાદીત કરવા ધારતા હતા. આ વાતની પુષ્ટિ તેમની શાખાની સભાને અંતે ગવાતી પ્રાર્થના દ્વારા થઈ શકે છે.<ref name="Khaki Shorts and Saffron Flags: A Critique of the Hindu Right">{{cite book|title=Khaki Shorts and Saffron Flags: A Critique of the Hindu Right|url=https://archive.org/details/liang.khakishortssaffr0000tapa|last=Basu|first=Datta|publisher=Orient Longman Limited|year=1993|isbn=9780863113833|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/liang.khakishortssaffr0000tapa/page/18 18]}}</ref> ૧૯૩૬માં તેમણે સંસ્થાની મહિલા શાખાની શરૂઆત કરી.<ref name="Jayawardena 1996">{{Cite book|title=Embodied violence : communalising women's sexuality in South Asia|url=https://archive.org/details/isbn_9781856494489|last=Jayawardena|first=Kumari|publisher=Zed Books|year=1996|isbn=978-1-85649-448-9|location=London New Jersey|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781856494489/page/126 126]–167}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india/hindutva-s-other-half/story-47fbojv8PVaE4HvqsK4MHK.html|title=Hindutva's Other Half|date=27 April 2014|publisher=Hindustan Times}}</ref> ભૈયાજી દાની, બાબા સાહેબ આપ્ટે, બાળાસાહેબ દેઓરસ અને મધુકર રાવ ભાગવત આદિ તેમના શરૂઆતી અનુયાયીઓ હતા. નાગપુર અને આસપાસના ક્ષેત્રોમાં સંઘ શક્તિશાળી બનવા લાગ્યો અને અમુક સમયમાં તે અન્ય પ્રાંતોમાં પણ ફેલાવા લાગ્યો. હેડગેવાર ઘણી જગ્યાએ ફર્યા અને યુવકોને સંઘના કાર્યમાં સહભાગી થવા આમંત્રણ આપતા. ધીમે ધીમે તેમના ઓળખીતાઓ તેમને પ્રેમથી ડોક્ટરજીના હુલામણા નામે સંબોધવા લાગ્યા.<ref name="Banerjee1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dituAAAAMAAJ|title=In the Belly of the Beast: The Hindu Supremacist RSS and BJP of India : an Insider's Story|last=Partha Banerjee|publisher=Ajanta Books International|year=1998|page=42}}</ref> તેમની હાકલ થતા સંઘના સ્વયંસેવકો અભ્યાસ માટે [[કાશી]] અને [[લખનૌ]] જેવા શહેરોમાં ગયા અને ત્યાં પણ સંઘની શાખાઓ સ્થાપી. == રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના પછી રાજનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ == ૧૯૨૫માં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના પછી હેડગેવારે સંઘને [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]] થી દૂર રાખ્યો. બ્રિટિશ વિરોધી જાહેર થાય એવી કોઈ પણ રાજનૈતિક પ્રવૃત્તિથી સંઘ દૂર રહ્યો. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના લેખક સી. પી. ભીશીકર લખે છે કે,"સંઘની સ્થાપના પછી, ડૉક્ટર સાહેબે તેમના ભાષણો માત્ર હિંદુ સંગઠન પર જ કેંદ્રિત રાખ્યા હતા. તેમાં સરકાર ઉપર સીધી ટિપ્પણીઓ નહિવત્ હતી."<ref>{{Cite book|title=Sangh Vriksh ke Beej: Dr. Keshav Rao Hedgewar|last=Bhishikar|first=C.P|date=1994|publisher=Suruchi Prakashan|location=New Delhi}}</ref>{{page needed|date=January 2016}}<ref name="Islam2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iaQjbO8SN48C&pg=PA188|title=Religious Dimensions of Indian Nationalism: A Study of RSS|last=Shamsul Islam|publisher=Media House|year=2006|isbn=978-81-7495-236-3|pages=188–}}</ref> ૧૯૨૯ના [[લાહોર]] અધિવેશનમાં જ્યારે મહાસભા (કૉંગ્રેસ)એ પૂર્ણ સ્વરાજ્યનો ઠરાવ પસાર કર્યો અને ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦નો દિવસ સ્વતંત્રતા દિવસ તરીકે ઉજવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે હેડગેવારે સંઘની શાખાઓ માટે પરિપત્ર જાહેર કર્યું જેમાં તેમણે તે દિવસે ત્રિરંગા ધ્વજને બદલે ભગવો ઝંડો ફરકાવી પ્રાર્થના કરવાનું જણાવ્યું હતું.{{Sfn|Chitkara|2004}}<ref name="Basu1993">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CimVTTVHtwQC&pg=PA21|title=Khaki Shorts and Saffron Flags: A Critique of the Hindu Right|last=Tapan Basu|date=1 January 1993|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-383-3|pages=21–}}</ref><ref name="Hadiz2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dd99AgAAQBAJ&pg=PA252|title=Empire and Neoliberalism in Asia|last=Vedi R. Hadiz|date=27 September 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-16727-2|pages=252–}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZdPipb-u21gC&pg=PA141|title=Religion, Power and Violence: Expression of Politics in Contemporary Times|last=Ram Puniyani|date=21 July 2005|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0-7619-3338-0|pages=141–}}</ref> માત્ર ૧૯૩૦ના વર્ષે જ સંઘે ૨૬ જાન્યુઆરી ઉજવી, ત્યાર બાદ આ ઉજવણી બંધ થઈ. પરંતુ દેશમાં ૨૬ જાન્યુઆરી ઉજવાતી રહી અને પ્રાયઃ તેના પરિણામ સ્વરૂપ લોકો અને પોલીસ વચ્ચે સંઘર્ષ થતો. સી. પી. ભીશીકર આગળ જણાવે છે કે, <blockquote class="" style="">[એપ્રિલ ૧૯૩૦માં], [[મહાત્મા ગાંધી]]એ બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ સત્યાગ્રહ કરવાની હાકલ પાડી હતી. ગાંઘીજીએ જાતે [[દાંડી સત્યાગ્રહ|દાંડી યાત્રા]] કરી મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યો. આમાં ડૉ હેડગેવારે અંગત ધોરણે ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યું અને સંઘને સત્તાવાર રીતે સ્વાતંત્ર્ય ચળવળથી દૂર રાખ્યો. તેમણે દરેક સ્થળે માહિતી મોકલાવી કે સંઘ સત્યાગ્રહમાં ભાગ નહિ લે. તેમ છતાં જે લોકો અંગત ધોરણે ભાગ લેવા માંગે તેમના પર કોઈ રોક નથી. આનો અર્થ એવો થયો કે સંઘનો કોઈ પણ જવાબદાર કાર્યકર સત્યાગ્રહમાં ભાગ ન લઈ શકે.<ref>{{Cite book|title=Sangh Vriksh ke Beej: Dr. KeshavRao Hedgewar|last=Bhishikar|first=C.P|date=1994|publisher=Suruchi Prakashan|page=20}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ioyHAwAAQBAJ&pg=PA129|title=Religion, Power and Violence: Expression of Politics in Contemporary Times|last=Ram Puniyani|date=6 July 2005|publisher=SAGE Publications|isbn=978-81-321-0206-9|pages=129–}}</ref></blockquote>હેડગેવાર હંમેશા ભાર મૂકતા કે ૧૯૩૦ની [[સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ]]માં તેમેણે અંગત રીતે ભાગ લીધો હતો ન કે આર.એસ.એસ. કાર્યકર તરીકે. તેઓ આર.એસ.એસ.ને રાજનીતિથી દૂર રાખવા માંગતા હતા.<ref name="Jaffrelot1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=hedgewar+civil+disobedience+christophe+jaffrelot&source=bl&ots=Sj-dm1TpvT&sig=zUlMmHu8QlF2i-511AkXUbu-klw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwie9sWTvLDJAhXCC44KHRD-CjcQ6AEIHzAA#v=onepage&q=hedgewar%20civil%20disobedience%20christophe%20jaffrelot&f=false|title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics|last=Christopher Jaffrelot|date=1996|publisher=Penguin India|isbn=0140246029|pages=74}}</ref> == મૃત્યુ અને વારસો == જીવનના પાછલા વર્ષોમાં તેમની તબિયત બગડવા લાગી. તેમને પ્રાયઃ પીઠનો દુઃખાવો રહેતો. તેમણે સંઘની સત્તાઓ એમ. એસ. ગોલવલકરને સોંપી, જેઓ આગળ જઈ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સંઘચાલક બન્યા.<ref name="Kanungo2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xi9uAAAAMAAJ|title=RSS's tryst with politics: from Hedgewar to Sudarshan|last=Pralay Kanungo|date=1 January 2002|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-398-7}}</ref>{{Rp|50}} ૧૯૪૦માં ગરમ પાણીના ઝરાના ઉપચાર માટે તેમને [[બિહાર]]ના રાજગૃહીમાં લઈ જવામાં આવ્યા.{{Rp|189}} ૧૯૪૦માં તેમણે સંઘ શિક્ષા વર્ગમાં સ્વયંસેવકોને છેલ્લું ઉદ્‌બોધન કર્યું. તેમાં તેમણે જણાવ્યું કે: 'આજે હું મારી આંખ સમક્ષ એક સૂક્ષ્મ હિંદુ રાષ્ટ્ર જોઈ રહ્યો છું."{{Rp|25}} ૨૧ જૂન ૧૯૪૦ના દિવસે નાગપુરમાં તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમની અંત્યેષ્ટી નાગપુરના રેશમ બાગમાં સંપન્ન કરવામાં આવી. === તેમનું નામ અપાયેલ સંસ્થાઓ === * શ્રી કેશવ કો-ઑપરેટીવ સોસાયટી લિ. જુનાગઢ ગુજરાત. * ડૉ. હેડગેવાર ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સીસ એન્ડ રીસર્ચ (ધીમસર) [[અમરાવતી]].<ref>{{Cite web|url=http://hedgewarhospital.org/pages/aboutus.htm|title=Dr.Hedgewar Institute Of Medical Sciences & Research, Amravati|archive-url = https://web.archive.org/web/20141105152342/http://hedgewarhospital.org/pages/aboutus.htm|archive-date=5 November 2014|url-status = dead}}</ref> * ડૉ. હેડગેવાર શિક્ષણ પ્રતિષ્ઠાન [[અહમદનગર]]<ref>{{Cite web|url=http://www.drhedgewaredu.com/about_us.php|title=Dr.Hedgewar Shikshan Pratishthan, Ahmednagar.|access-date=2018-05-06|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105153755/http://www.drhedgewaredu.com/about_us.php|url-status=dead}}</ref> * ડૉ. હેડગેવાર હાઈ સ્કુલ, [[ગોવા]]<ref>{{Cite web|url=http://www.icbse.com/schools/dr-k-b-hedgewar-high-school/30010500309|title=Dr. K.B. Hedgewar High School, Goa}}</ref> * ડૉ. હેડગેવાર આરોગ્ય સંસ્થાન, કારકરડૂમા, [[દિલ્હી|નવી દિલ્હી]] * ડૉ. હેડગેવાર હોસ્પીટલ, [[ઔરંગાબાદ]]. == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:સંદિગ્ધ વાક્યો વાળા લેખો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં મૃત્યુ]] 4yg5i8qh8jqio0c760e71qcwpxij7yp 0 97044 905512 889556 2026-09-22T03:03:49Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905512 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = ગુલામ વંશ |common_name = ગુલામ વંશ<br />મામલુક વંશ |continent = Asia |region = ભારતીય ઉપખંડ |year_start = ૧૨૦૬ |year_end = ૧૨૯૦ |date_start = |date_end = |event_start = |event_end = |p1 = ચૌહાણ |image_p1 = |p2 = તોમાર વંશ |flag_p2 = |p3 = ઘોરી સલ્તનત |flag_p3 = |p4 = સેના સામ્રાજ્ય |flag_p4 = |s3 = |flag_s3 = |s1 = ખલજી વંશ |flag_s1 = |image_flag = |image_coat = |coa_size = |image_map = Mamluk dynasty 1206 - 1290 ad.GIF |image_map_caption = દિલ્હી પર ગુલામ વંશનું શાસન |religion = સુન્ની ઇસ્લામ |capital = [[દિલ્હી]] |government_type = સલ્તનત |legislature = |title_leader = સુલ્તાન |leader1 = કુતુબઉદ-દિન ઐબક |year_leader1 = ૧૨૦૬–૧૨૧૦ |leader2 = મુઇ ઉદ દિનકાઇગાબાદ |year_leader2 = ૧૨૮૭–૧૨૯૦ |common_languages = ફારસી (અધિકૃત)<ref name="asi.nic.in">{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_epigraphical_arabicpersian.asp |title=Arabic and Persian Epigraphical Studies - Archaeological Survey of India |publisher=Asi.nic.in |date= |access-date=2010-11-14 |archive-date=2019-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110123259/http://asi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> |today = {{IND}} }} '''ગુલામ વંશ''' અથવા '''મામલુક વંશ''' ({{lang-fa|سلطنت مملوک}}), ({{lang-ur|غلام خاندان}}) મઘ્ય એશિયાના ગુલામ સરદાર કુતુબઉદ-દિન ઐબક વડે શરૂ કરાયેલો વંશ હતો. આ વંશે ઇ.સ. ૧૨૦૬ થી ઇ.સ. ૧૨૯૦ સુધી શાસન કર્યું હતું. આ વંશ દિલ્હી પર ઇ.સ. ૧૫૨૬ સુધી શાસન કરનાર પાંચ અસંબધિત વંશોમાંનો એક હતો.<ref name=JE_Walsh_68-70>Walsh, pp. 68-70</ref><ref name=C_Anzalone_100>Anzalone, p. 100</ref><ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=72–80}}</ref> ઇ.સ. ૧૧૯૨ થી ઇ.સ. ૧૨૦૬ સુધી ઐબક ઘોરી વંશના સંચાલક તરીકે રહ્યો હતો, જે સમયગાળામાં તેણે ગંગાના મેદાનો પર આક્રમણો કરીને શાસનનો વિસ્તાર વધાર્યો હતો. == નોંધ == {{reflist}} == સંદર્ભ == * {{cite encyclopedia | title = Delhi Sultanate | volume = 2 | last = Anzalone | first = Christopher | encyclopedia = Encyclopedia of World History | pages = 100–101 | year = 2008 | isbn = 978-0-8160-6386-4 | publisher = Facts on File | editor = Ackermann, M. E. etc}} * {{cite book | last = Walsh | first = J. E. | title = A Brief History of India | url = https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals_x6e0 | publisher = Facts on File | year = 2006 | isbn = 0-8160-5658-7}} * [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_403.gif Dynastic Chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215652/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_403.gif |date=2016-03-03 }} The Imperial Gazetteer of India, v. 2, ''p.&nbsp;368.'' {{Commons category|Mamluk Sultanate (Delhi)|ગુલામ વંશ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] 0650wg6zihhvl06vo0dfbxcfw5h64c1 0 97177 905470 901113 2026-09-22T02:20:13Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905470 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = સંયુક્ત આરબ અમીરાત | common_name = UAE | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br/>{{transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = ધ્વજ | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = રાજચિહ્ન | national_anthem = {{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transl|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br /> | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= green |region=the [[Arabian Peninsula]] |region_color= none}} | image_map2 = | capital = અબુ ધાબી | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[અરબી ભાષા|અરબી]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 નવેમ્બર 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ૭૮.૧% દક્ષિણ એશયાઈ |—૩૮.૨% ભારતીય |—૨૭.૪% પાકિસ્તાની |{{nowrap|—૧૨.૫% બાંગ્લાદેશી }} | ૧૧.૬% અમીરાતી આરબ | ૭.૪% ઇજીપ્સીયન | 6.1% ફિલિપિન્સ | ૧૨.૮% અન્ય }} | ethnic_groups_ref = <ref name="WorldFactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/|title=United Arab Emirates|work=CIA World Factbook|access-date=2022-01-13|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/|url-status=dead}}</ref> | ethnic_groups_year = ૨૦૧૫ | religion = {{unbulleted list |૭૬% ઇસ્લામ (અધિકૃત) |૧૨.૭% ખ્રિસ્તી |૭.૫% હિંદુ |૧.૮% બૌદ્ધ |૧% અન્ય |૧% નાસ્તિક}} | religion_year = ૨૦૧૦ | demonym = [[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Federal monarchy|Federal]] [[Elective monarchy|elective]] [[constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=૨૦૧૩|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[President of the United Arab Emirates|President]] | leader_name1 = ખલીફા બિન ઝાયેદ અલ નાહયાન | leader_title2 = [[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Prime Minister]] & [[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President]] | leader_name2 = [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] | leader_title3 = [[Speaker of the Federal National Council]] | leader_name3 = Saqr Ghobash | legislature = [[Federal National Council]] | sovereignty_type = [[History of the United Arab Emirates|Establishment]] | established_event1 = [[Emirate of Ras Al Khaimah]] | established_date1 = ૧૭૦૮ | established_event2 = [[Emirate of Sharjah|Sharjah]] | established_date2 = ૧૭૨૭ | established_event3 = [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]] | established_date3 = ૧૭૬૧ | established_event4 = [[Umm Al Quwain]] | established_date4 = ૧૭૬૮ | established_event5 = [[Emirate of Ajman|Ajman]] | established_date5 = ૧૮૧૬ | established_event6 = [[Emirate of Dubai|Dubai]] | established_date6 = ૧૮૩૩ | established_event7 = [[Emirate of Fujairah|Fujairah]] | established_date7 = ૧૮૭૯ | established_event8 = [[National Day (United Arab Emirates)|Independence]] from the [[United Kingdom]] and the [[Trucial States]] | established_date8 = ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ | established_event9 = [[United Nations Security Council Resolution 304|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date9 = ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ | established_event10= Admission of [[Emirate of Ras Al Khaimah]] to the UAE | established_date10 = ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૨ | area_km2 = 83.600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = ૩૨,૨૭૮ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = negligible | population_estimate_year = ૨૦૨૦ | population_estimate = ૯,૮૯૦,૪૦૦<ref name="worldometers.info">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2020) |website=www.worldometers.info}}</ref> | population_census = ૪,૧૦૬,૪૨૭ | population_estimate_rank = ૯૨ | population_census_year = ૨૦૦૫ | population_density_km2 = 99 | population_density_sq_mi = ૨૫૬ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = US$647.650 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=57&pr1.y=20&c=466&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૨૦ | GDP_PPP_rank = ૩૪ | GDP_PPP_per_capita = US$70,441<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ૭ | GDP_nominal = US$૪૧૦.૨૧૪billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ૨૦૨૦ | GDP_nominal_rank = ૩૩ | GDP_nominal_per_capita = US$41,476<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19th | Gini = ૩૨.૫ <!--number only--> | Gini_year = ૨૦૧૪ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૨૦}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ૦.૮૯૦ <!--number only--> | HDI_year = ૨૦૧૯ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = યુએઇ દિરહામ | currency_code = AED | time_zone = [[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]] | utc_offset = +04:00 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right--> | calling_code = [[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ----> | cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = | today = }} '''સંયુક્ત આરબ અમીરાત''' (English: United Arab Emiates)એ અરેબિયન દ્વિપકલ્પમાં આવેલો એક દેશ છે, જે પુર્વમાં અરબી સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં સાઉદી અરેબીયા અને ઓમાનથી ઘેરાયેલ છે. અબુધાબી તેનું પાટનગર છે. આ દેશ ૬ જુદીજુદી અમીરાતો જેવીકે અજમાન, [[દુબઇ|દુબઈ]], રસ અલ ખૈમાહ, શારજાહ અને ઉમ અલ કવાનનો બનેલો છે. દરેક અમીરાતનો વહિવટ જે તે શેખ દ્વારા થાય છે. ઇસ્લામ આ દેશનો સત્તાવાર રાજધર્મ છે અને અરબી તેની સત્તાવાર ભાષા છે. ૧૮૨૦ની સંધિ અનુસાર આ અમીરાતો બ્રિટનના વાલીપણા હેઠળ હતી જેનો ૧૯૭૧માં અંત આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ આ અમીરાતોએ ભેગા મળીને સંયુકત આરબ અમીરાતની સ્થાપના કરી હતી. દેશનુ અર્થતંત્ર મહદઅંશે ખનીજતેલ અને કુદરતી ગેસ પર આધારીત છે. ૮૦ના દાયકાના અંત પછી અર્થતંત્રનો ખનીજતેલ પર આધાર ઘટતો ગયો છે અને પ્રવાસન અને અન્ય ઉદ્યોગોનો ફાળો વધતો ગયો છે. દુબઈ અને અબુધાબી દુનીયાના અન્ય ભાગો સાથે હવાઇમાર્ગે જોડાયેલ છે અને એમિરાટસ અને એતિહાદ એર લાઇન્સના મુખ્ય મથકો હોવાથી યુરોપ, આફ્રિકા અને એશિયા ખંડને જોડતી મહત્વની કડી સમાન છે. દેશની વસ્તીના લગભગ ૮૮% લોકો બહારના દેશોથી આવેલા કામચલાઉ વસાહતીઓની છે.<ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Population Statistics (2021)|url=https://www.globalmediainsight.com/blog/uae-population-statistics/|access-date=2021-08-09|website=Official GMI Blog|language=en-US}}</ref> દુબઈ, અબુધાબી, શારજાહ, અજમાન અને ફુજીરાહ દેશના મોટા શહેરો છે. જયારે ખલીફા બંદર, ઝાયેદ બંદર, જેબલ અલી અને બંદર રાશીદ અહીંના મુખ્ય બંદરો છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:દેશ]] awemfgrvmtuhvojo0emz1yti2h794ow 0 97209 905478 903827 2026-09-22T02:24:36Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905478 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સૈન્ય સંઘર્ષ | conflict = દિલ્હીનો સંઘર્ષ | partof = [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] | image = | image_size = | caption = | date = ૮ જૂન - ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૭ | place = દિલ્હી | result = નિર્ણાયક અંગ્રેજોનો વિજય<br>મુઘલ સામ્રાજ્યનો અંત | combatant1 = અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની<br>સ્થાનિક અનિયમિત દળો<br> | combatant2 = ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ<br>મુઘલ સામ્રાજ્ય | commander1 = {{flagicon|British Empire}} આર્ચડેલ વિલ્સન<br> [[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] જ્હોન નિકોલસન{{KIA}}<br> [[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] વિલિયમ હડસન<br> {{flagicon|British Empire}} જેમ્સ હોપ ગ્રાન્ટ | commander2 , = [[બહાદુર શાહ ઝફર]]{{Surrender}}<br>મિરઝા મુઘલ{{Executed}}<br>મિરઝા ખિઝ્ર સુલતાન{{Executed}}<br>બખ્ત ખાન | strength1 = ૮,૦૦૦ પાયદળ<br>૨,૦૦૦ અશ્વદળ<br>૨,૨૦૦ કાશ્મીર અનિયમિત દળ<br>૪૨ તોપો<br>૬૦ ઘેરાની તોપો | strength2 = ૧૨,૦૦૦ સિપાહી<br>આશરે ૩૦,૦૦૦ અનિયમિત દળ<br>આશરે ૧૦૦ તોપો | casualties1 = ૧,૨૫૪ મૃત<br>૪,૪૯૩ ઘાયલ | casualties2 = આશરે ૫,૦૦૦ મૃત અથવા ઘાયલ| }} {{ઢાંચો:૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિનું અભિયાન}} '''દિલ્હીનો ઘેરો''' એ [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]<nowiki/>ની એક નિર્ણાયક લડાઈ હતી. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિરુદ્ધની ક્રાંતિ સમગ્ર ઉત્તર [[ભારત]]<nowiki/>માં પ્રબળ હતી પણ તેના કેન્દ્રમાં કંપનીની બંગાળ પ્રાંતની (જેમાં ફક્ત બંગાળ નહિ પણ [[આસામ]]<nowiki/>થી પેશાવર સુધીનો પ્રદેશ સમાવિષ્ટ હતો) સેનાના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ હતા. એવા સ્તંભ જેની આસપાસ બળવાને દિશા આપી શકાય તેની શોધમાં સિપાહીઓએ આગલી સદીઓમાં ભારત પર શાશન કરનાર [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]<nowiki/>ની સત્તાને પુનઃસ્થાપિત કરવા કોશિષ કરી. કોઈ કેન્દ્રિત દોરવણીના અભાવે ઘણા ક્રાંતિકારીઓ [[દિલ્હી]] ખાતે એકઠા થયા. આમ બે કારણોસર ઘેરો નિર્ણાયક બન્યો. પ્રથમ મોટી સંખ્યામાં ક્રાંતિકારીઓએ અન્ય સ્થળો પર થઈ શકતા ફાયદાના ભોગે એક જ સ્થળનું રક્ષણ કરવા નિર્ણય કર્યો અને જેને કારણે દિલ્હી ખાતેની હારને બહુ મોટો સૈન્ય આઘાત ગણાયો. બીજું અંગ્રેજોએ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કર્યો અને મુઘલ બાદશાહ [[બહાદુર શાહ ઝફર]] એ સંઘર્ષ ચાલુ રાખવા નકાર કર્યો જેને કારણે ક્રાંતિની રાષ્ટ્રિય ઓળખ નાશ પામી. દિલ્હીના ઘેરા બાદ પણ ક્રાંતિકારીઓના કબ્જામાં મોટા પ્રદેશો હતા પણ તેમની વચ્ચે કોઈ તાલમેલ નહોતો અને અંગ્રેજો તેમને હરાવવામાં સફળ રહ્યા. == ક્રાંતિની શરુઆત == ઘણા વર્ષો સુધી સિપાહીઓમાં અસંતોષ વધ્યા બાદ [[મેરઠ]] ખાતે સિપાહીઓએ અંગ્રેજો વિરુદ્ધ બળવો પોકાર્યો. તત્કાલીન તણખો નવતર ૧૮૫૩ની એન્ફિલ્ડ રાઇફલ માટેના દારુગોળા અંગે કંપનીના અધિકારીઓના પ્રતિભાવના કારણે સર્જાયો હતો. નવી રાઇફલને ભરવા માટે સિપાહીએ કારતુસને મોઢેથી તોડીને ખોલવી પડતી હતી. એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાઇફલ સાથે આપવામાં આવેલા કારતુસના બહારના પડ પર ડુક્કરની ચરબી, જે મુસ્લિમો માટે વર્જ્ય છે અને ગાયની ચરબી, જે હિંદુઓ માટે પ્રતિબંધિત છે, તે લગાવવામાં આવતું હતું બંગાળ આર્મીમાં અશાંતિની સ્થિતિ વિશે પહેલેથી સારી એવી જાણકારી હતી, છતાં ૨૪ એપ્રિલે ત્રીજી બંગાળ હળવા અશ્વદળના સહાનુભૂતિ ન ધરાવતા કમાન અધિકારી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જ્યોર્જ કાર્મિકેલ-સ્મિથએ તેમના ૯૦ જવાનોને ગોળીબારનો અભ્યાસ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. પાંચ સૈનિકોને બાદ કરતા બાકીના તમામે પોતાના કારતુસ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ૯ મેના રોજ બાકીના 85 સૈનિકોને કોર્ટ માર્શલ કરવામાં આવ્યા અને મોટા ભાગનાને દસ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી જેમાં સખત મજૂરીનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રમાણમાં યુવાન અગિયાર સૈનિકોને પાંચ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી હતી. સજા પામેલા લોકોના ગણવેશ ઉતારી લેવાયા હતા અને બેડીઓમાં બાંધવામાં આવ્યા હતા અને બધાની સામે આખી છાવણીની પરેડ કરવામાં આવી હતી. તેમને જેલમાં મોકલવામાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે સજા પામેલા કેદીઓએ તેમને ટેકો ન આપવા બદલ પોતાના સાથીદારોની ટીકા કરી હતી. તેના બીજા દિવસે સાંજે ૩જા અશ્વદળ સિવાય ૧૧મી અને ૨૦મી પાયદળ સેનાએ બળવો કર્યો અને તેમના અંગ્રેજ અધિકારીઓ તેમજ નાગરિકોને ઠાર માર્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/dec99/1857.htm |title=Analysis of the 1857 War of Independence – Defence Journal |access-date=2018-09-21 |archive-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529220301/http://defencejournal.com/dec99/1857.htm |url-status=dead }}</ref> મેરઠ ખાતે કંપનીના અધિકારીઓ આ ઘટનાથી આશ્વર્યમાં મૂકાઈ ગયા. અગાઉ બેરહામપુર, બરાકપુર અને [[અંબાલા]] ખાતેની અસંતોષની ઘટનાઓને કારણે તેમને સ્થિતિ વિશે અંદાજ હોવા છતાં તેમણે મેરઠ માટે એમ ધાર્યું કે અન્ય સ્થળો કરતાં યુરોપી અને ભારતીય સિપાહીઓની સરાશરી વધારે હોવાથી બળવો નહિ થાય. બળવાની શરુઆતનો દિવસ રવિવાર હતો જે આરામ અને પૂજા કરવાનો [[ખ્રિસ્તી]]<nowiki/>ઓનો દિવસ હતો. કેટલાક ભારતીય સૈનિકોએ ઓફ-ડ્યુટી જુનિયર યુરોપીયન અધિકારીઓ (તે સમયે ઘોડેસવાર દળના લેફ્ટનન્ટ હ્યુજ ગોફ સહિત)ને ચેતવણી આપી હતી કે જેલમાં પૂરાયેલા સૈનિકોને બળપ્રયોગથી છોડાવવાની યોજના છે, પરંતુ જે વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેની જાણકારી આપવામાં આવી તેમણે તેની નોંધ લીધી ન હતી. મેરઠ શહેરમાં પણ અશાંતિ હતી જ્યાં બજારમાં ગુસ્સા સાથે પ્રદર્શનો થયા અને કેટલીક ઇમારતો સળગાવી દેવાઇ હતી. સાંજે, મોટા ભાગના યુરોપીયન અધિકારીઓ દેવળમાં હાજરી આપવા તૈયારી કરી રહ્યા હતા, જ્યારે ઘણા યુરોપીયન સૈનિકોને ફરજ પર રજા હતી અને તેઓ કેન્ટીનમાં અથવા મેરઠની બજારમાં ગયા હતા. ઉનાળાને કારણે દેવળનો સમય અડધો કલાક મોડો તે રવિવારથી કરાયો હતો જેને કારણે કેટલાક અંગ્રેજ સૈનિકો પોતાના આવાસમાં હતા અને તેમને રક્ષણ માટે તુરંત શસ્ત્રસજ્જ કરાયા હતા.<ref name="Hibbert">{{Cite book|last=Hibbert|first=Christopher|authorlink=Christopher Hibbert|title=The Great Mutiny – India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|publisher=Penguin|year=1980|isbn=0-14-004752-2}}</ref> મેરઠ ખાતે પોતાના આવાસ અને શસ્ત્રાગારોના રક્ષણ સિવાય અંગ્રેજ અધિકારીઓએ કોઈ પગલાં ન લીધાં અને તેમણે આસપાસના સૈન્ય મથકોને ચેતવ્યા પણ નહિ. તારની સુવિધા કપાઈ ગઈ હતી પણ જો ઘોડેસવાર સંદેશવાહકને રવાના કરાયા હોત તો તેઓ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ પહેલાં દિલ્હી આસાનીથી પહોંચી શક્યા હોત. બીજા દિવસે ૧૧ મે એ જ્યારે અધિકારીઓએ બળવો દાબવા અંગ્રેજ સૈનિકોને તૈયાર કર્યા ત્યારે તેમને જાણ થઈ કે મેરઠ શાંત હતું અને સિપાહીઓ દિલ્હી તરફ કૂચ કરી ગયા હતા. === દિલ્હી પર ક્રાંતિકારીઓનો કબ્જો === [[ચિત્ર:1858_Delhi_flag_tower.jpg|right|thumb|દિલ્હીનો ફ્લેગસ્ટાફ મિનાર જેના પર ૧૧ મે ૧૮૫૭ના રોજ બળવામાં જીવિત બચેલા અંગ્રેજો એકઠા થયા]] દિલ્હી મુઘલ સામ્રાજ્યનું પાટનગર હતું અને તેણે પુરોગામી સદી દરમિયાન પોતાનું મહત્ત્વ ગુમાવ્યું હતું. બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર ૮૨ વર્ષના હતા અને તેમને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ જાણ કરી હતી કે તેમની પદવી તેમના મૃત્યુ સાથે ખતમ થશે. તે સમયે દિલ્હી કંપનીના વહીવટનું મોટું કેન્દ્ર નહોતું પણ તેના જ અધિકારીઓ શહેરના ન્યાયાલયો અને આર્થિક મામલાઓ સંભાળતા હતા. તેઓ પરિવાર સહિત શહેરની ઉત્તરે <nowiki>''સિવિલ લાઇન્સ''</nowiki>માં રહેઠાણ ધરાવતા હતા. શહેરમાં તે સમયે અંગ્રેજ સૈન્ય અથવા યુરોપી પલટણના કોઈપણ સૈનિકો નિયુક્તિ નહોતા ધરાવતા પણ શહેરથી આશરે ૩ કિમી ઉત્તર પશ્ચિમે બંગાળ સ્થાનિક પાયદળના ૩૮મા, ૫૪મા અને ૭૪મા પલટણના સૈનિકો સૈનિક આવાસમાં રહેત હતા. તેઓ દિલ્હીના કિલ્લામાં ઉત્તરના છેડે આવેલા કાશ્મીરી દરવાજા અને પાસેના ચોકિયાત દરવાજા માટે ચોકિયાતો, કાર્યકર્તા ટુકડીઓ અને અન્ય માનવ જરુરિયાતો પૂરી પાડતા હતા. આ સિવાય શહેરમાં રહેલ શસ્ત્રાગાર અને અન્ય મકાનોને પણ ચોકિયાતો પૂરા પાડતા હતા. સંજોગવસાત ૧૧ મે ના રોજ સવારમાં કવાયત દરમિયાન અધિકારીઓએ બરાકપુર ખાતે બળવાની કોશિષ કરનાર સિપાહી મંગળ પાંડેને અપાયેલ મૃત્યુદંડ અને ૩૪મી બંગાળ સ્થાનિક પાયદળ ને વિખેરી નાખવાની કાર્યવાહી વિશેની જાણકારી આપતો હુકમ વાંચ્યો. તેને કારણે સિપાહીઓમાં મોટાપાયે ચર્ચા થઈ.<ref name="Hibbert" /> તેના થોડા જ કલાકો બાદ મેરઠ ખાતેના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ અણધાર્યા યમુના નદી ઓળંગી દિલ્હી ખાતે પહોંચ્યા. ત્રીજી અશ્વદળની પ્રથમ ટુકડી દિલ્હી પહોંચી હતી. મહેલમાં બાદશાહના આવાસની બારીમાંથી તેમણે તેમને બોલાવ્યા અને નેતાગીરી સ્વીકારવા જણાવ્યું. બહાદુરશાહે આ સમયે કંઇ ન કર્યું (તેમણે સૈનિકોને સામાન્ય અરજદારો તરીકે ગણ્યા), પરંતુ મહેલમાં રહેલા અન્ય લોકો તરત બળવામાં સામેલ થયા હતા. ત્યારબાદ કંપનીના અધિકારીઓએ શહેરના દરવાજા બંધ કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેઓ ઘણા મોડા હતા અને ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ રાજઘાટ દરવાજાથી અંદર પ્રવેશી ચૂક્યા હતા. તેઓના પ્રવેશ બદ લોકોનું ટોળું તેમની સાથે જોડાયું અને કંપનીના અધિકારીઓ પર હુમલા કરવાની શરુઆત કરી. દિવસ દરમિયાન બળવો ફેલાયો હતો.<ref name="Dalrymple">{{Cite book|last=Dalrymple|first=William|authorlink=William Dalrymple (historian)|title=The Last Mughal|publisher=Viking Penguin|year=2006|isbn=0-670-99925-3|url=https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC}}</ref> કેટલાક અંગ્રેજ અધિકારીઓ અને નાગરિકોએ મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજામાં શરણ લીધી પણ ત્યાં રહેલ સિપાહીઓએ પણ બળવો પોકાર્યો અને તેમને ઠાર માર્યા. સૈનિક આવાસ ખાતેથી કેટલાક અધિકારીઓ સિપાહીઓનું સૈન્ય જે બળવામાં નહોતા જોડાયા અને બે તોપો લઈ આવ્યા અને મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજા પર કબ્જો કર્યો. તે દરમિયાનમાં શહેરમાં જ્યોર્જ વિલોબીના નેતૃત્વ હેઠળ દારુગોળાનો ભંડાર ધરાવતા શસ્ત્રાગારનું રક્ષણ કરી રહ્યા હતા. તેમના સિપાહીઓ અને મજૂરોએ પોતાના ફરજનું સ્થળ છોડી ભાગવા પ્રયાસ કરતાં અંગ્રેજ અધિકારીઓએ પોતાના જ સિપાહીઓ પર ગોળીબાર કર્યો. પાંચ કલાકની લડાઈ બાદ તેમણે પોતે જ શસ્ત્રાગારનો નાશ કર્યો જેમાં ઘણા લોકોના મૃત્યુ થયા અને આસપાસના મકાનોને નુક્શાન થયું. માત્ર ત્રણ જ અંગ્રેજો જીવિત બચ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/dec99/1857.htm |title=Defence Journal |access-date=2018-09-21 |archive-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529220301/http://defencejournal.com/dec99/1857.htm |url-status=dead }}</ref> ટૂંક સમય બાદ મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજા પરના સિપાહીઓને પીછેહઠ કરવા આદેશ અપાયો જેમણે બળવો નહોતો કર્યો. આ આદેશ મળતાં તેમણે પણ બળવો કર્યો અને અંગ્રેજ અધિકારીઓ પર હુમલો કર્યો જેમાંથી થોડા જીવિત બચી નીકળવામાં સફળ રહ્યા.<ref name="Hibbert" /> ભાગવામાં સફળ થયેલા યુરોપીયન અધિકારીઓ અને નાગરિકો દિલ્હીની ઉત્તરમાં ફ્લેગસ્ટાફ મિનારમાં એકત્ર થયા હતા, જ્યાંથી ટેલિગ્રાફ ઓપરેટરો ઘટનાઓના સમાચાર અન્ય અંગ્રેજ મથકો પર મોકલવા કોશિષ કરી રહ્યા હતા. મેરઠથી જે મદદની અપેક્ષા હતી તે નહીં આવે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયા બાદ તેઓ ઘોડાગાડીઓમાં બેસીને કરનાલ જવા રવાના થયા. જેઓ મુખ્ય ભાગથી અલગ થઇ ગયા અથવા મિનાર પહોંચી શક્યા ન હતા તેઓ પણ પગપાળા [[કરનાલ]] જવા રવાના થયા.<ref name="Dalrymple" /> કેટલાકને રસ્તામાં ગામવાસીઓએ મદદ કરી હતી, અન્યોને લૂંટી લેવાયા હતા અથવા હત્યા કરવામાં આવી હતી. === મુઘલ પુનઃસ્થાપના === ૧૨ મે ના રોજ ઘણા વર્ષો બાદ બહાદુર શાહે પ્રથમ વખત દરબાર ભર્યો. તેમાં ઘણા સિપાહીઓએ ભાગ લીધો.<ref name="Dalrymple" /> બહાદુર શાહે અવ્યવસ્થા અને લૂંટની ઘટનાઓ વિરુદ્ધ અણગમો વ્યક્ત કર્યો પણ તેમણે ક્રાંતિ માટે ટેકાની જાહેરાત કરી. ૧૬ મે ના રોજ સિપાહીઓ અને મહેલના સેવકોએ બંદી બનાવેલ ૫૨ અંગ્રેજોની બહાદુર શાહના વિરોધ છતાં હત્યા કરી. હત્યાઓ મહેલની સામે રહેલા પીપળાના વૃક્ષ હેઠળ કરવામાં આવી. હત્યા પાછળનો ઉદ્દેશ એ હતો કે બહાદુર શાહને તેમના માટે જવાબદાર ગણાવવામાં આવે જેથી તેઓ કંપની સાથે વાટાઘાટ કરી સમજૂતી ન કરી શકે.<ref name="Dalrymple" /> શહેરનો વહીવટ અને તેનું સૈન્ય અવ્યવસ્થાથી ગ્રસ્ત હતું પણ તે કાર્ય કરતું રહ્યું. બાદશાહે તેમના પુત્ર મિરઝા મુઘલને સેનાધ્યક્ષ તરીકે નીમ્યા પણ તેમને કોઈ સૈન્ય અનુભવ નહોતો અને તેમના માટે સિપાહીઓમાં સન્માનની લાગણી નહોતી. વધુમાં સિપાહીઓમાં પણ કોઈ એક વડા માટે સહમતી નહોતી અને વિવિધ પલટણોના સિપાહીઓ પોતાની પલટણના ઉપરીનો આદેશ માનતા હતા. જોકે મિરઝા મુઘલે નાગરિક વહીવટને સુવ્યવસ્થિત કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેમની આણ શહેર પૂરતી સિમીત હતી. પ્રવાસીઓ પર ગુર્જરોએ પોતાનો કર વસૂલવાની શરુઆત કરી અને શહેરમાં ખાધાખોરાકી અછત સર્જાવા લાગી.<ref name="Dalrymple" /> મેરઠ ખાતેના બળવા અને ક્રાંતિકારોના દિલ્હી પરના કબ્જાના સમાચાર સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગયા અને તેને કારણે અન્ય સ્થળોએ પણ ક્રાંતિની શરુઆત થઈ. જોકે કંપનીને તારની સુવિધાને કારણે દિલ્હીની ઘટનાઓની જાણકારી બહુ પહેલાં મળી ચૂકી હતી. == કંપની દ્વારા કાર્યવાહી == [[ચિત્ર:1857_hindu_raos_house2.jpg|right|thumb|દિલ્હી ખાતે હિંદુ રાવનું ઘર જે લડાઈમાં નુક્શાન પામ્યું હતું; તેને પાછળથી દવાખાનામાં પરિવર્તિત કરાયું]] સિમલા અને આસપાસના વિસ્તારમાં કંપની પાસે સંખ્યાબંધ તેમને વફાદાર પલટણો હોવા છતાં પરિવહન અને પુરવઠાના અભાવે તેઓ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કરવાની કાર્યવાહીમાં ધીમા રહ્યા. આર્થિક કારણોને ધ્યાનમાં લેતાં [[બીજું આંગ્લ-શીખ યુદ્ધ]] બાદ પરિવહન પલટણોને વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. વધુમાં, ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ વયસ્ક હતા અને તેથી તેઓ કાર્યવાહી કરવામાં ધીમા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં નબળા હતા. ભારતમાં હાજર યુરોપીયન દળોને સંગઠિત કરીને ગોઠવવામાં સમય લાગ્યો હતો. પરંતુ અંતે બે ટુકડીઓ મેરઠ અને સિમલા માટે રવાના થઈ હતી. તેઓ દિલ્હી તરફ ધીમી ગતિએ આગળ વધી હતી અને રસ્તામાં તે ભારતીયો સામે લડી, હત્યાઓ કરી અને અસંખ્ય લોકોને ફાંસીએ ચઢાવી દીધા હતા.<ref name="HCRE">{{Cite book|last=Porter |first=Maj Gen Whitworth |title=History of the Corps of Royal Engineers Vol I |year=1889|publisher=The Institution of Royal Engineers |location=Chatham}}</ref> મેરઠમાં પ્રથમ બળવો ફાટી નીકળ્યાના બે મહિના પછી આ બે દળો કરનાલ પાસે ભેગી થઈ. મેરઠના સૈન્યની કમાન બ્રિગેડિયર આર્ચડેલ વિલ્સન હસ્તક હતી જેઓ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓને મેરઠથી દિલ્હી આવતાં રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. તે દરમિયાન અંગ્રેજ સેનાધ્યક્ષ જનરલ જ્યોર્જ એનસન કોલેરાને કારણે કરનાલ ખાતે ૨૭ મે ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા અને મેજર જનરલ હેન્રી બર્નાર્ડ પર દિલ્હી તરફ કૂચ કરવા જવાબદારી આવી. ૮ જૂનના રોજ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ શહેરની બહાર રક્ષણાત્મક હરોળમાં ગોઠવણી કરી હતી. તેમણે મોટા પણ અવ્યવસ્થિત સૈન્ય વિરુદ્ધ બદલી-કે-સેરાઇ ખાતે બળવાખોરોની સામે લડાઈ કરી અને તેમને પાછા દિલ્હી ધકેલ્યા.<ref name="HCRE" /> અંગ્રેજોએ બદલાની ભાવના રાખી દિલ્હીની ઉત્તર પશ્ચિમે રહેલ સૈનિક આવાસોને સળગાવી દીધા. આ કાર્યવાહી ભૂલભરેલી હતી કેમ કે તેને કારણે ઘેરો ઘાલનાર સિપાહીઓ અને ઘાયલોને ઉનાળુ હવામાન અને બાદમાં ચોમાસા દરમિયાન તંબુઓમાં રહેવા ફરજ પડી. કાબુલ દરવાજાથી આશરે એક કિમી દૂર જ એક ટેકરાની શરુઆત થતી હતી જે ૬૦ ફિટ ઉંચો હતો અને [[યમુના]] નદીથી આશરે ૫ કિમી દૂર હતો. યમુનાથી પશ્ચિમમાં એક નહેર કાઢેલી હતી જેના કિનારે હુમલો કરનાર સૈન્યએ પડાવ નાંખ્યો અને તેમને ટેકરા તથા નહેરનું રક્ષણ મળ્યું. વધુમાં, નહેર દ્વારા પીવા માટે તાજું પાણી પણ મળી રહ્યું. શહેરની સૌથી નજીક અને ખુલ્લો વિસ્તાર હતો તે <nowiki>''હિંદુ રાવના ઘર''</nowiki> તરીકે જાણીતો હતો જેનું રક્ષણ સિરમુર પલટણના ગુરખા સૈનિકો કરી રહ્યા હતા. તેની દક્ષિણે સંખ્યાબંધ ગામડાં અને દીવાલબંધ બગીચા હતા જે વિસ્તાર સબ્ઝી મંડી તરીકે ઓળખાતો હતો. તે સ્થળ પર ક્રાંતિકારીઓ એકઠા થઈ અને અંગ્રેજો પર જમણી તરફથી હુમલો કરી શકે તેમ હતા. === ઘેરો: જૂન અને જુલાઈ === [[ચિત્ર:Delhi-lond-illust-1858.jpg|right|thumb|500x500px|ઘેરા પહેલાં દિલ્હી]] [[ચિત્ર:1857_ruins_jantar_mantar_observatory2.jpg|right|thumb|૧૮૫૮માં જંતર મંતર વેધશાળા જે લડાઈ દરમિયાન નુક્શાન પામી]] [[ચિત્ર:1857_bank_of_delhi2.jpg|right|thumb|દિલ્હીની બેંક જેના પર ગોળીબાર અને ગોલંદાજી કરવામાં આવી]] તે વાત તુરંત જ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ કે ઓચિંતા આશ્ચર્યચકિત કરનાર હુમલા વડે દિલ્હી પર કબ્જો કરવો શક્ય નથી કેમ કે તેનું રક્ષાત્મક કવચ ખાસ્સું એવું મજબુત છે. જૂન ૧૩ ના રોજ સવારમાં બર્નાર્ડએ હુમલા માટે આદેશ આપ્યા પણ તે અસ્પષ્ટ હતા અને મોટા ભાગના અધિકારીઓને સમયસર પહોંચવામાં નિષ્ફળ ગયા. અનેક આરોપ પ્રતિઆરોપ વચ્ચે હુમલો રદ કરવો પડ્યો. ત્યારબાદ એ નક્કી થયું કે સીધા હુમલા દ્વારા શહેર પર કબ્જો કરવો અશક્ય હતો. તે દરમિયાન દિલ્હી તરફ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ અને સ્વયંસેવકો કૂચ કરતા આવતા રહ્યા.<ref name="Amin">Major A. H. Amin, [http://orbat.com/site/history/historical/india/bengalarmy1857.html orbat.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419214543/http://orbat.com/site/history/historical/india/bengalarmy1857.html|date=19 April 2007}}</ref> બંગાળ આર્મીની ૭૫ નિયમિત સ્થાનિક પાયદળ રેજિમેન્ટમાંથી ૫૪એ બળવો કર્યો હતો જોકે કેટલીકને તાત્કાલિક વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અથવા તેના સિપાહીઓ પોતાના ઘરે જતા રહેતા તે તૂટી ગઇ હતી. બાકીની ૨૧ રેજિમેન્ટમાં બળવો ન થાય તે માટે તેમાંથી ઘણી રેજિમેન્ટને નિઃશસ્ત્ર કરવામાં આવી હતી અથવા વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. બંગાળ અશ્વદળની તમામ દશ રેજિમેન્ટે બળવો કર્યો હતો. આમ, મોટી સંખ્યામાં સિપાહીઓ અને મુખ્યત્ત્વે [[મુસ્લિમ]] ધર્મયોદ્ધાઓ દિલ્હી આવી રહ્યા હતા. તેમની સંખ્યા વધતાં તેમણે ચોકીઓ પર હુમલા કરવાની શરુઆત કરી જેમાં એક મોટો હુમલો ત્રણ દિશામાંથી ૧૯ જૂનના રોજ હિંદુ રાવના ઘર પર કરવામાં આવ્યો. તેમાં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ સફળતાના આરે પહોંચવા છતાં તેઓએ હુમલો રોકી દીધો.<ref name="Dalrymple" /> ૨૩ જૂનના રોજ [[પ્લાસીની લડાઈ]]<nowiki/>ના ૧૦૦મી વર્ષીએ મોટો હુમલો કર્યો કેમ કે તે દિવસે કંપનીની હાર થવાની ભવિષ્યવાણી સમગ્ર ભારતમાં પ્રચલિત હતી. આ હુમલાઓને સફળતાપૂર્વક ખાળવા છતાં અંગ્રેજો થાક અને રોગચાળાને કારણે નબળા પડી ગયા હતા. પરિસ્થિતિ અત્યંત અણગમો પ્રેરનાર અને બિનસ્વાસ્થ્યપ્રદ હતી.<ref name="HCRE" /> જનરલ બર્નાર્ડ ૫ જુલાઈના રોજ કોલેરાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના અનુગામી રીડ પણ તેનો જ શિકાર બન્યા. અંતે કમાન આર્ચડેલ વિલ્સનના હાથમાં આવી જેમને મેજર જનરલની બઢતી આપવામાં આવી. તેમણે છાવણીનો વહીવટ સુધારવા, મૃતદેહો અને અન્ય નિકાલની ચીજોને દફનાવવા તેમજ ચોકિયાત ટુકડીઓ વધુ સુદૃઢ કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેઓ પોતે કમાન સંભાળવા સક્ષમ નહોતા. તેમણે લખેલ દરેક પત્રમાં તેઓ પોતાના થાક અને સહાયતાની ફરિયાદ કરતા. એક યુવા અધિકારી બ્રિગેડિયર નેવિલ ચેમ્બરલેન જે સક્ષમ નેતૃત્વ કરી શક્યા હોત તેઓ ૧૪ જુલાઈના રોજ એક ચોકિયાત હુમલા દરમિયાન ગંભીર રીતે જખ્મી થયા. બહાદુર શાહના પુત્ર મિરઝા મુઘલ અને પ્રપૌત્ર મિરઝા અબુ બકરની સૈન્ય નિષ્ફળતાને કારણે દિલ્હીમાં મનોબળ નબળું પડ્યું હતું. કંપની સૈન્યના વરિષ્ઠ તોપચી અધિકારી બખ્ત ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ બરેલી ખાતેથી મોટી સંખ્યામાં સિપાહીઓ સહાય માટે આવ્યા હતા. તેમણે લાવેલ ખજાનાથી ખુશ થઈ બહાદુર શાહે બખ્ત ખાનને સેનાધ્યક્ષ બનાવ્યા. બખ્ત ખાન શહેરના અર્થતંત્રને સુધારવામાં સફળ થયા અને ક્રાંતિકારી સિપાહીઓને વધુ પ્રયત્ન કરવા ઉત્સાહિત કર્યા. બહાદુર શાહ જોકે નિરાશામાં ઉતરી રહ્યા હતા અને તેમણે અન્ય ક્રાંતિકારી નેતાઓની સહાયની અપીલને નકારી.<ref name="Hibbert" /> === ઘેરો: ઓગષ્ટ થી સપ્ટેમ્બર === [[પંજાબ]] જેને અંગ્રેજોએ ટૂંક સમય પહેલાં જ કબ્જે કર્યું હતું ત્યાં બંગાળ પાયદળ પલટણોને તુરંત જ નિઃશસ્ત્ર કરાયા હતા અને જેમણે બળવો કર્યો તેમને તુરંત દબાવી દેવાયા. વધુમાં તેઓને પંજાબ અનિયમિત દળો સાથે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા જેમાં મોટાભાગના સૈનિકો [[શીખ]] અને પખ્તુન હતા જેમને બંગાળ પાયદળના સિપાહીઓ સાથે સાંસ્કૃતિક સમાનતા નહોતી. પંજાબમાં સ્થિતિ સુધરતાં ત્યાંની પલટણોને દિલ્હીના ઘેરામાં સહાય કરવા રવાના કરવામાં આવી. સૌપ્રથમ ગાઇડ કોરના સૈનિકો હતા જેમણે સેંકડો કિમીની પગપાળા સફર ઉનાળા દરમિયાન કરી અને દિલ્હી પહોંચ્યા. વધુમાં તે [[રમઝાન]] મહિના દરમિયાન કરાઈ હતી જેમાં મુસ્લિમ સૈનિકો દિવસ દરમિયાન ભૂખ્યા અને તરસ્યા રહેતા હતા. તેમ છતાં તેઓએ આવતાંવેત લડાઈમાં ભાગ લીધો. વધુમાં પંજાબથી <nowiki>''ફ્લાઇંગ કોલમ''</nowiki> નામે ૪,૨૦૦ સૈનિકોને બ્રિગેડિયર જ્હોન નિકોલસનના નેતૃત્વ હેઠળ રવાના કરવામાં આવી. આ બાબતની ક્રાંતિકારીઓને જાણ થતાં તેમણે તેને વચ્ચે જ આંતરવા એક સૈન્ય રવાના કર્યું. ૨૫ ઓગષ્ટના રોજ તેમની વચ્ચે [[નજફગઢની લડાઈ]] લડવામાં આવી. તેના અંતે અંગ્રેજો વિજયી નીવડ્યા. સપ્ટેમ્બરની શરુઆતે છ ૨૪ પાઉન્ડ વાળી, આઠ ૧૮ પાઉન્ડ વાળી, છ આઠ ઇન્ચ વાળી અને ચાર ૧૦ ઇન્ચ વાળી તોપો અને ૬૦૦ ગાડાં ભરીને દારુગોળો પંજાબથી આવી પહોંચ્યો.<ref name="HCRE" /> ૮ સપ્ટેમ્બરે વધુ ચાર તોપો આવી.<ref name="AHAmin">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|title=Pakistan Army Defence Journal|last=Amin|first=A.H.|access-date=30 July 2009|archive-date=8 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BFcDVgQb?url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|url-status=dead}}</ref> == દિલ્હી પર કબ્જો == === તોપમારો === વિલ્સનના વડા ઇજનેર રિચાર્ડ સ્મિથે શહેરની દિવાલમાં છીડું પાડી અને હુમલો કરવા માટે યોજના બનાવી. વિલ્સન કોઈ પ્રકારનું જોખમ લેવા નહોતા માગતા પણ નિકોલસને પ્રોત્સાહિત કરતાં સ્મિથની યોજના મંજૂર કરવામાં આવી. અંગ્રેજ અધિકારીઓમાં છૂપી ચર્ચા થઈ સહમતી થઈ હતી કે જો યોજના માટે મંજૂરી ન મળે તો વિલ્સનને હટાવી નિકોલસનને કમાન સોંપવી. પ્રાથમિક પગલાં તરીકે ૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ છ તોપોની <nowiki>''બેટરી''</nowiki> બનાવાઈ જેને મોરી બુરજ પર રહેલ ક્રાંતિકારીઓની તોપોને શાંત કરવા જવાબદારી સોંપાઈ. તેના દ્વારા પૂરા પડાતા રક્ષણ વચ્ચે ચાર તોપોએ કાશ્મીર ગઢ પરની તોપો સામે ગોલંદાજીની શરુઆત કરી. વધુ સાત તોપોએ મોરી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. આ તમામ તોપો પૂર્વમાંથી ગોલંદાજી કરી રહેલ હોવાથી ક્રાંતિકારીઓને ગેરસમજ થઈ કે અંગ્રેજો ઉત્તરને બદલે પૂર્વમાંથી હુમલો કરશે.<ref name="AHAmin">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|title=Pakistan Army Defence Journal|last=Amin|first=A.H.|access-date=30 July 2009}}</ref> ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ <nowiki>''લડલો કિલ્લા''</nowiki> આસપાસના વિસ્તારમાં ગોઠવી અને કુલ ૧૮ તોપોએ કાશ્મીરી ગઢ પર તોપોમારો શરુ કર્યો. યમુના પાસેના વિસ્તારમાં છ તોપો અને બાર મોર્ટાર તોપોએ પાણી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. ચોથી તોપચી ટુકડીએ ખુદસિઆ બાગ ખાતેથી તોપમારાની શરુઆત કરી. પ્રથમ તોપચી ટુકડી સિવાયની ટુકડીઓ ગોઠવાતી વખતે આશ્વર્યનો લાભ તેમણે ગુમાવ્યો હતો. ગોઠવણીનું તમામ કાર્ય ભારતીય તોપચીઓએ કર્યું હતું અને તેમાં તેમણે ૩૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. પણ ૫૦ તોપોએ દિવસ રાત ગોલંદાજી કરી અને દિવાલોમાં ગાબડાં પાડવાની શરુઆત કરી.<ref name="HCRE" /> ઘેરાના આ તબક્કા દરમિયાન જ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ દારુગોળાની અછત સર્જાઈ હોય અને તે કારણે તેમની ગોલંદાજીએ અસરકારકતા ગુમાવી. વિલિયમ હડસન દ્વારા મોકલાયેલા જાસુસોએ ક્રાંતિકારીઓમાં હતાસાનો માહોલ ઉભી કરતી અફવાઓ પણ આ સમયે ફેલાઈ હતી. === હુમલાની તૈયારી === ૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારમાં ત્રણ વાગ્યાનો સમય હુમલા માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો. સપ્ટેમ્બર ૧૩ની રાત્રિમાં જ હુમલો કરનાર ટૂકડીઓ નિશ્વિત સ્થળ પર નિયુક્ત થઈ ગઈ. તત્કાલીન ગૌણ અધિકારી અને ભવિષ્યના ફિલ્ડ માર્શલ લોર્ડ રોબર્ટસ્ એ તેમના સૈન્યના બંધારણી નોંધ આ પ્રમાણે કરી. ૧લી ટુકડી- બ્રિગેડિયર નિકોલસન<br />૭૫મી પાયદળ - ૩૦૦<br />૧ બંગાળ ફ્યુઝિલર્સ - ૨૫૦<br />૨ પંજાબ પાયદળ - ૪૫૦<br />કુલ- ૧,૦૦૦<br /> ૨જી ટુકડી- બ્રિગેડિયર જોન્સ<br />૮મી પાયદળ - ૨૫૦<br />૨ બંગાળ ફ્યુઝિલર્સ - ૨૫૦<br />૪થી શીખ - ૩૫૦<br />કુલ- ૮૫૦<br /> ૩જી ટુકડી - કર્નલ કેમ્પબેલ<br />૫૨મી પાયદળ - ૨૦૦<br />કુમાઉં પલટણ (ગુરખા) - ૨૫૦<br />૧ પંજાબ પાયદળ - ૫૦૦<br />કુલ- ૯૫૦<br /> ૪થી ટુકડી- મેજર રીડ<br />સિરમુર પલટણ (ગુરખા)<br />ગાઇડસ્ પાયદળ<br />અન્ય ચોકિયાતો<br />કુલ - ૮૫૦<br />તે સિવાય કાશ્મીરની ટુકડી અનામત - ૧૦૦૦<br /> ૫મી ટુકડી- બ્રિગેડિયર લોંગફિલ્ડ<br />૬૧મી પાયદળ - ૨૫૦<br />૪થી પંજાબ પાયદળ - ૪૫૦<br />બલુચ પલટણ (ફક્ત એક ભાગ) - ૩૦૦<br />કુલ- ૧૦૦૦<br /> ૬૦મી રાઇફલની ટુકડી જેમાં ૨૦૦ સૈનિકો હતા તેઓ દરેક ટુકડીની આગળ હતા. દરેક ટુકડી સાથે ઇજનેરો જોડાયેલા હતા.<ref name="HCRE" /> વધુમાં જેમ્સ હોપ ગ્રાન્ટના વડપણ હેઠળ અશ્વદળ સૈન્ય અનામતમાં હતું જેમાં: * ૬ઠ્ઠી કાર્બાઇનર્સ * ૯મી લાન્સર * ગાઇડ અશ્વદળ * ૧લી પંજાબ અશ્વદળ * ૨જી પંજાબ અશ્વદળ * ૫મી પંજાબ અશ્વદળ * હડસન હોર્સ<br /> === હુમલો === [[ચિત્ર:Blowing_of_Kashmir_by_Sergeant_Carmichael.jpg|left|thumb|કાશ્મીર દરવાજો ઉડાવતો અંગ્રેજ હવાલદાર]] [[ચિત્ર:PLAQUE_KASHMIRI_GATE.jpg|right|thumb|374x374px|કાશ્મીરી દરવાજા પાસે તકતી]] પ્રથમ ત્રણ ટુકડીઓ ખુદસિઆ બાગ ખાતે એકઠી થઈ. તે મુઘલ બાદશાહોનું ભૂતકાળનું ઉનાળુ રહેઠાણ હતું. તે દિવાલની ઉત્તરે અડધો કિમી દૂર હતું. ચોથી ટુકડીએ કાબુલ દરવાજા પાસે ગોઠવણી કરી તેણે અન્ય ટુકડીઓ શહેરમાં પહોંચી અંદરથી દ્વાર ખોલે ત્યારબાદ જ હુમલો કરવાનો હતો. પાંચમી ટુકડીને પણ અનામત સાથે રાખવામાં આવી. હુમલો વહેલી સવારમાં કરવાનો હતો પણ રક્ષણકર્તા ક્રાંતિકારીઓએ રાત્રિ દરમિયાન દિવાલમાં પડેલ કેટલાક ગાબડાંને રેતીની ગુણીઓ ગોઠવીને સમારી લીધાં હતાં. આથી વધુ તોપમારાની જરુર પડી. અંતે નિકોલસન તરફથી આદેશ મળતાં હુમલાખોરો આગળ વધ્યા. પ્રથમ ટુકડીએ કાશ્મીરી ગઢમાં ગાબડા વાટે અને બીજી ટુકડીએ યમુના તરફના પાણી ગઢમાં ગાબડા વાટે પ્રવેશ કર્યો પણ તેમને બહુ મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો. તેમની મોટાભાગની સીડીઓ ભાંગી ગઈ.<ref name="HCRE" /> ત્રીજી ટૂકડીએ કાશ્મીરી દરવાજા પર હુમલો કર્યો. બે અંગ્રેજ અધિકારીઓએ અંગ્રેજ અને ભારતીય સૈનિકોની નાની ટુકડી લઈ અને આત્મઘાતી હુમલો કર્યો. તેમાં તેમણે ચાર દારુગોળાના પીપ દરવાજા પાસે ગોઠવી દીધા. તેની ચિનગારી ચાંપવામાં ટુકડીના મોટાભાગના સભ્યો માર્યા ગયા અથવા ઘાયલ થયા. પણ તે વિસ્ફોટમાં દરવાજો આંશિક રીતે નાશ પામ્યો. આ જગ્યામાંથી ત્રીજી ટુકડી હુમલો કરવા ધસી ગઈ.<ref name="HCRE" /> તે દરમિયાનમાં ચોથી ટુકડીને કાબુલ દરવાજાની બહાર કિશનગંજ ખાતે ક્રાંતિકારી સિપાહીઓનું સૈન્ય સામે આવ્યું. તેઓ હુમલો કરે તે પહેલાં જ અંગ્રેજ ટુકડીમાં અંધાધૂંધી સર્જાઈ. ટુકડીનું નેતૃત્વ કરી રહેલ મેજર રીડ ગંભીર રીતે જખ્મી થયા અને તે ટૂકડી પીછેહઠ કરી ગઈ. ક્રાંતિકારીઓએ તેમનો પીછો કર્યો અને ચાર તોપો કબ્જે કરી અને અંગ્રેજ છાવણી પર હુમલો કરવા તૈયારી કરી. તેમને હિંદુ રાવના ઘર પાસે સ્થિત અંગ્રેજ તોપચીઓએ લડત આપી અને બાદમાં રીડના સ્થાને ગ્રાન્ટના અશ્વદળને ગોઠવવામાં આવ્યું. તેમના પર પણ ક્રાંતિકારીઓએ  ગોલંદાજી કરી તેમાં મોટી ખુવારી થઈ પણ પાયદળના આગમન સુધી ગ્રાન્ટનું સૈન્ય ટકી રહ્યું. મોટા આઘાતો છતાં નિકોલસન હુમલો ચાલુ રાખવા દૃઢ હતા. તેમણે બર્ન ગઢ કબ્જે કરવા સાંકડી શેરીમાં એક ટુકડી સાથે રાખી હુમલો કર્યો. તેની આસપાસ ઉંચા સ્થળો પર ક્રાંતિકારીઓ ગોઠવાયેલ હતા અને તેમણે ગોલંદાજીની શરુઆત કરી. બે ધસારા મોટી ખુવારી સાથે નિષ્ફળ રહ્યા ત્યારે ત્રીજાનું નેતૃત્વ નિકોલસને પોતે લીધું અને તેમાં તેઓ મરણતોલ જખ્મી થયા. હંગામી પીછેહઠ કરી અંગ્રેજો સેંટ જેમ્સના દેવળ પાસે એકઠા થયા જે કાશ્મીર ગઢની દિવાલની અંદર જ હતું. તેમણે ૧,૧૭૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. આર્ચડેલ વિલ્સને આયોજનબદ્ધ પીછેહઠ કરવા નિર્ધાર કર્યો પણ આ આદેશ સાંભળી મરણ પથારી પર રહેલ નિકોલસને તેમને ઠાર મારવા ધમકી આપી. થોડી ચર્ચા બાદ સ્મિથ, ચેમ્બરલેન અને અન્ય અધિકારી વિલ્સનને હુમલો ચાલુ રાખવા મનાવવામાં સફળ રહ્યા. === શહેર પર અંગ્રેજોનો કબ્જો === [[ચિત્ર:Capture_of_Delhi,_1857..jpg|left|thumb|300x300px|દિલ્હીનો કબ્જો, ૧૮૫૭]] અંગ્રેજ સૈન્ય અસ્તવ્યસ્ત બન્યું હતું. ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ મૃત્યુ પામ્યા અથવા ઘાયલ થયા હતા અને તેમના પલટણના સૈનિકો અસમંજસમાં હતા. અંગ્રેજોએ કબ્જે કરેલ વિસ્તારમાં દારુના પીઠા પણ સામેલ હતા અને ઘણા સૈનિકો દારુના નશામાં કોઈ કાર્યવાહી માટે બે દિવસ સુધી અક્ષમ રહ્યા. બીજી તરફ ક્રાંતિકારીઓને અંગ્રેજો શહેરમાં પ્રવેશી શક્યા તે બાબતની હતાસા હતી અને ખાધાખોરાકીની અછત હતી. મુસ્લિમ ધર્મયોદ્ધાઓ પોતાના વિસ્તારના મકાનોનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યા હતા પણ તેઓ આયોજનબદ્ધ વળતો હુમલો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. વિલ્સને અંતે તમામ દારુનો નાશ કરવા આદેશ કર્યો અને શિસ્ત ફરી લાગુ થઈ. ધીમે ધીમે અંગ્રેજ સૈન્યએ ક્રાંતિકારીઓ પાસેથી શહેરને પુનઃકબ્જામાં લેવાની શરુઆત કરી. તેમણે શસ્ત્રાગાર ૧૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જે કર્યું. અંગ્રેજ સૈન્યએ બહાદુર શાહનો મહેલ અને જામા મસ્જિદ પર ૧૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જો કર્યો. તેમણે સલિમગઢના કિલ્લા અને આસપાસના પુલ પર પણ કબ્જો કર્યો. મોટાભાગના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ શહેરના તમામ દરવાજા પર અંગ્રેજોનો કબ્જો થાય તે પહેલાં શહેર છોડવાનું મુનાસીબ માન્યું. ૨૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ દિલ્હી પર કબ્જો જાહેર કરવામાં આવ્યો અને નિકોલસનનું બીજે દિવસે મૃત્યુ થયું. == પશ્ચાઘાત == [[ચિત્ર:"Capture_of_the_King_of_Delhi_by_Captain_Hodson".jpg|right|thumb|300x300px|બહાદુર શાહ ઝફર અને તેમના પુત્રોને વિલિયમ હોડસન દ્વારા હુમાયુના મકબરા પર 20 સપ્ટેમ્બર 1857ના રોજ પકડવામાં આવ્યા]] અંગ્રેજ પક્ષે કુલ ૧,૨૫૪ મૃત, ૪,૪૯૩ ઘાયલ અને ૩૦ ગુમ થયા હતા. મરનાર અથવા ઘાયલ થનાર ક્રાંતિકારીઓનો ચોક્કસ આંકડો નક્કી કરવો અશક્ય છે પણ બિનસત્તાવાર આંક ૫,૦૦૦ મૃત્યુ અથવા ઘાયલ ક્રાંતિકારી જેટલો ગણવામાં આવે છે. નાગરિકોના મૃત્યુ વિશે પણ કોઈ સત્તાવાર આંકડો નક્કી ન કરી શકાયો. લડાઈ બાદ ઘણા નાગરિકોને શહેર છોડવા ફરજ પાડવામાં આવી કેમ કે વિસ્તારમાં વ્યવસ્થા ન સર્જાય ત્યાં સુધી તેમને ખાધાખોરાકી પૂરી પાડવા કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી. લડાઈના અંત બાદ ચાર દિવસ સુધી ઘેરો ઘાલનારી ફોજના સૈનિકોએ શહેરમાં લૂંટફાટ શરૂ કરી હતી. બળવાખોર સિપાહીઓ દ્વારા માર્યા ગયેલા યુરોપીયન અને ભારતીય નાગરિકોના મોતનો બદલો લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં નાગરિકોને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. શેરીની લડાઇ દરમિયાન શહેરની મુખ્ય મસ્જિદમાં આર્ટિલરી ગોઠવવામાં આવી હતી અને આસપાસના વિસ્તાર પર બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં સમગ્રા ભારતમાંથી આવેલા મુસ્લિમ ઉમરાવવર્ગના મકાનો તથા મોટી સંખ્યામાં સાંસ્કૃતિક, કળા, સાહિત્ય અને નાણાકીય સમૃદ્ધિનો ભોગ લેવાયો હતો. અંગ્રેજો કોઈને પણ બંદી બનાવવાના મતના નહોતા અને બળવામાં ભાગ લેવાની આશંકાના આધારે તેમણે સેંકડો શંકાસ્પદ ક્રાંતિકારીઓ અને તેમની સાથે સહાનુભૂતિ ધરાવનાર લોકોને ફાંસી આપી જેમાં કોઈ ન્યાયિક ખટલો ન ચલાવાયો. બહાદુર શાહ ઝફર પહેલેથી નાસીને સહપરિવાર [[હુમાયુનો મકબરો]]<nowiki/>એ પહોંચ્યા હતા. તેમને બખ્ત ખાન સાથે જોડાઈ વધુ ક્રાંતિકારીઓને એકઠા કરવા જવા માટે સલાહ આપવામાં આવી પણ ઝફરે એમ ઘાર્યું કે અંગ્રેજો ફક્ત સિપાહીઓ વિરુદ્ધ બદલો લઈ રહ્યા છે અને તેમને કોઈ હાનિ નહિ પહોંચે. અંગ્રેજોએ તરત બહાદુર શાહની ધરપકડ કરી અને બીજા દિવસે બ્રિટિશ ઓફિસર વિલિયમ હડસને દિલ્હી દરવાજા નજીક ખૂની દરવાજા (લોહીયાળ દરવાજો) ખાતે ટોળાં એ કેદીઓને છોડાવવા પ્રયાસ કર્યો તે બહાના હેઠળ તેમના પુત્રો મિર્ઝા મુઘલ, મિર્ઝા ખિઝર સુલ્તાન અને પૌત્ર મિર્ઝા અબુ બકરને ઠાર માર્યા હતા. આ સમાચાર સાંભળીને ઝફરે આઘાતમાં મૌન થઇને પ્રત્યાઘાત આપ્યો. તેમના માથાં બહાદુર શાહને આપવામાં આવ્યા.<ref name="Dalrymple" /> ભારતીય પાટનગર પર ક્બ્જો કરી અને અંગ્રેજોએ ભારતીય ક્રાંતિકારીઓના મનોબળ પર મોટો આઘાત કર્યો. દિલ્હીના પતન બાદ તરત હુમલાખોર વિજેતાઓએ એક ટુકડીની રચના કરી હતી જેણે આગ્રામાં ઘેરાયેલી અન્ય એક કંપનીની ફોજને મુક્ત કરાવી હતી અને ત્યાંથી કાનપુર રવાના થઈ હતી જેને તાજેતરમાં જ પુનઃકબ્જામાં લેવાયું હતું. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભ == * {{cite book|last=Allen|first=Charles|authorlink = Charles Allen (writer)|title=Soldier Sahibs|url=https://archive.org/details/soldiersahibsmen0000alle|publisher=Abacus|year=2000|isbn=0-349-11456-0}} * {{cite book|last=Dalrymple|first=William|authorlink=William Dalrymple (historian)|title=The Last Mughal|publisher=Viking Penguin|year=2006|isbn=0-670-99925-3|url=https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC}} * {{cite book|last=Edwardes|first=Michael|title=Battles of the Indian Mutiny|url=https://archive.org/details/battlesofindianm0000edwa|publisher=Pan|year=1963|isbn=0-330-02524-4}} * {{cite book|last=Hibbert|first=Christopher|authorlink=Christopher Hibbert|title=The Great Mutiny – India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|publisher=Penguin|year=1980|isbn=0-14-004752-2}} * {{cite book|last=Perkins|first=Roger|title=The Kashmir Gate: Lieutenant Home & the Delhi VCs|publisher=Picton Publishing Chippenham|year=1983|isbn=0902633872}} * {{cite book|last=Perrett|first=Bryan|title=At All Costs! Stories of Impossible Victories|url=https://archive.org/details/atallcostsstorie0000perr_n8w4|chapter=3: The Walls of Delhi, 1857|publisher=Arms and Armour Press|year=1993|isbn=1-85409-157-3}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.pinetreeweb.com/roberts-xiii.htm Part of Lord Roberts's memoirs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817071257/http://www.pinetreeweb.com/roberts-xiii.htm |date=2007-08-17 }} * [https://web.archive.org/web/20070926231205/http://www.kapadia.com/NativeNarrative/NarrativeofMunshiJeewanLal.htm Memoirs of an Indian translator for the East India Company] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] f0fujueyz96910jw0immjjy9j88t88m 0 97226 905429 903818 2026-09-22T00:36:21Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905429 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = એંગોલા પ્રજાસત્તાક | common_name = એંગોલા | native_name = República de Angola | image_flag = Flag of Angola.svg | image_coat = Emblem of Angola.svg | symbol_type = રાજચિહ્ન | national_motto = "Virtus Unita Fortior"<br><small>''એકતાથી શક્તિ મજબુત''</small> | national_anthem = ''Angola Avante''<br>{{small|''સૌથી આગળ એંગોલા''}}<br><center></center> | image_map = Location Angola AU Africa.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ઘેરો ભુરો|region=આફ્રિકી સંગઠન|region_color=આછો ભુરો}} | capital = લૌન્ડા | coordinates = {{Coord|8|50|S|13|20|E|type:city}} | largest_city = | official_languages = પોર્ટુગિઝ | languages2_type = અન્ય ભાષાઓ | languages2 = {{unbulleted list | કિકોંગો | કિમ્બુન્ડુ | ઉંબુન્ડુ }} | ethnic_groups = ૩૬% ઓવિમ્બુન્ડુ<br/>૨૫% અમ્બુન્ડુ<br/>૧૩% બકોંગો<br/>૨૨% અન્ય આફ્રિકી<br/>૨% મેસ્તિસો<br/>૧% ચીની<br/>૧% યુરોપિયન | ethnic_groups_year = ૨૦૦૦ | demonym = એંગોલન | government_type = સંઘીય પક્ષીય રાષ્ટ્રપતિય ગણતંત્ર | leader_title1 = રાષ્ટ્રપતિ | leader_name1 = જોઆઓ લૌરેન્સો | leader_title2 = ઉપરાષ્ટ્રપતિ | leader_name2 = બોર્નિટો ડિ'સૌસા | legislature = અંગોલા રાષ્ટ્રિય સંસદ | sovereignty_type = સ્થાપના | established_event1 = પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ | established_date1 = ૧૫૭૫ | established_event2 = પોર્ટુગલ વિરુદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધ | established_date2 = ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૭૫ | established_event3 = સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની સભ્યતા | established_date3 = ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૭૬ | established_event4 = બંધારણનો અમલ | established_date4 = ૨૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ | area_km2 = 1,246,70 | area_rank = ૨૨મો | area_sq_mi = ૪૮૧,૩૫૪ | percent_water = નગણ્ય | population_estimate = | population_census = ૨૫,૭૮૯,૦૨૪<ref name="INE Angola">[http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publicação-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Versão-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf 2014 population census (INE Angola)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506013702/http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publica%C3%A7%C3%A3o-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Vers%C3%A3o-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf|date=6 May 2016}}</ref> | population_estimate_year = ૨૦૧૪ | population_estimate_rank = ૬૯મો | population_census_year = ૨૦૧૪ | population_density_km2 = 20.69 | population_density_sq_mi = ૫૩.૫૭ | population_density_rank = ૧૯૯મો | GDP_PPP = $૨૧૭.૯૭૪&nbsp;અબજ<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=1&c=614%2C674%2C678%2C688%2C728%2C694%2C662%2C199%2C734%2C738%2C746%2C754&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects: Angola|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૧૮ | GDP_PPP_rank = ૬૪મો | GDP_PPP_per_capita = $૭,૯૪૩<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ૧૦૭મો | GDP_nominal = $૧૧૨,૫૩૩<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = ૬૧મો | GDP_nominal_per_capita_rank = ૯૧મો | Gini = 42.7 | Gini_year = ૨૦૦૯ | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|title=Gini Index|publisher=World Bank|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=9 February 2015}}</ref> | GDP_nominal_year = ૨૦૧૮ | GDP_nominal_per_capita = $૪,૧૦૧<ref name=imf2/> | HDI = 0.581<!-- number only --> | HDI_year = ૨૦૧૮<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update|title=2018 Human Development Report|year=2018|access-date=14 September 2018|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = ૧૪૭મો | currency = ક્વાન્ઝા | currency_code = AOA | time_zone = પશ્ચિમ આફ્રિકી સમય | utc_offset = +૧ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = જમણી બાજુ | calling_code = +૨૪૪ | cctld = }} '''એંગોલા''' સત્તાવાર નામે '''એંગોલા પ્રજાસત્તાક''', મધ્ય આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલો દેશ છે. તે આફ્રિકાનો સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે, એંગોલાની દક્ષિણમાં નામિબીઆ, ઉત્તરમાં કોંગોનું ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક, પૂર્વમાં ઝામ્બિયા અને પશ્ચિમમાં એટલાન્ટિક સમુદ્ર છે. એંગોલાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર લૌન્ડા છે. એંગોલાના ભુ-પેટાળમાં વિશાળ ખનિજ ભંડાર અનામતો છે, એંગોલાનું અર્થતંત્ર એ વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા અર્થતંત્ર પૈકીનું છે, ખાસ કરીને ગૃહ યુદ્ધના અંતથી; જો કે, મોટાભાગની વસ્તીનું જીવનધોરણ ખુબ નીચું છે,<ref>{{cite web|title=Life expectancy at birth|year=2014|work=World Fact Book|publisher=United States Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|access-date=2018-09-22|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html%20|url-status=dead}}</ref> એંગોલાનો આર્થિક વિકાસ અત્યંત અસમાન છે, કારણ કે દેશની મોટા ભાગની સંપત્તિ વસ્તીના પ્રમાણમાં નાના ક્ષેત્રોમાં કેન્દ્રિત છે.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2010/04/13/transparency-and-accountability-angola|title=Transparency and Accountability in Angola|website=Human Rights Watch|access-date=1 April 2016}}</ref> એંગોલા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ, ઓપેક, આફ્રિકી સંગઠન, પોર્ટુગીઝ ભાષાના રાષ્ટ્ર સમુદાય અને દક્ષિણ આફ્રિકી વિકાસ સમુદાયનું સભ્ય રાજ્ય છે. એક બહુ જાતિય દેશ, એંગોલાના ૨૫.૮ મિલિયન લોકો આદિવાસી જૂથો, રિવાજો અને પરંપરાઓ ધરાવે છે. એંગોલાની સંસ્કૃતિ પર પોર્ટુગીઝ ભાષા અને કેથોલિક ચર્ચનું ખાસ પ્રભુત્વ છે. == વ્યુત્પતિ == [[File:KingdomNdongo1711.png|thumb|ન્દોન્ગો રાજ્યને દશાવતો નક્શો]] '''એંગોલા''' નામ પોર્ટુગિઝ વસાહતી નામ ''રિનો ડી અંગોલા'' પર થી આવ્યું છે, જેનો પ્રથમુલ્લેખ ડિઆસ ડી' નોવઆઈસ ના ૧૫૭૫ના ચાર્ટરમાં કરાયો હતો.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. (2007) ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660]''. Cambridge University Press. p. 82. {{ISBN|0521770653}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ ''અંગોલા'' શબ્દ ન્દોન્ગો રાજાઓના રાજશિર્ષક શબ્દ '''ન્ગોલા''' પરથી લીધો હતો. == ઇતિહાસ == આધુનિક એંગોલા પહેલાં નોમાડિક ખોઈ અને સાન જાતિના આદીવાસીઓ દ્વારા વસેલું હતું. ખોઈ અને સાન પશુપાલકો કે ખેડુતો નહતા, પરંતુ શિકારીઓ હતા.<ref name=Henderson>{{cite book|last=Henderson|first=Lawrence|title=Angola: Five Centuries of Conflict|url=https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend|date=1979|pages=[https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend/page/40 40]–42|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0812216202}}</ref> તેઓને ઉત્તરથી આવતા બન્ટુ લોકો દ્વારા વિસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા,<ref name=Miller1>{{cite book|last=Miller|first=Josep h|title=Kings and Kinsmen: Early Mbundu States in Angola|date=1979|pages=55–56|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0198227045}}</ref> બન્ટુ લોકોએ એંગોલાની ભુમી પર સૌપ્રથમવાર ખેતી અને પશુપાલનની શરુઆત કરી હતી.<ref name="The Story of Africa">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page45.shtml|title=The Story of Africa|publisher=[[BBC]]|access-date=27 June 2010}}</ref> === પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ === [[File:Queen Nzinga 1657.png|thumb|લુઆન્ડામાં ૧૬૫૭માં પોર્ટુગિઝ વહિવટદાર સાથે શાંતિકરાર કરી રહેલી રાણી ન્ઝિન્ગાનું ચિત્ર]] પોર્ટુગિઝ સાહસિક ડિઓગો કાઓ વર્ષ ૧૪૮૪માં આ વિસ્તારમાં પહોંચ્યા હતો. પાછલા વર્ષે, પોર્ટુગલે [[કોંગો]] સાથે સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા. પોર્ટુગિઝોએ તેમની પ્રથમ વેપારી કોઠી સોયામાં સ્થાપિત કરી હતી, જે એંગોલાનું ઉત્તરીય શહેર છે.<ref name=Fleisch>{{cite encyclopedia|author=Fleisch, Axel|title=Angola: Slave Trade, Abolition of|encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set|editor-last=Shillington|editor-first=Kevin|volume=1|pages=131–133|publisher=Routledge|year=2004|isbn=1-57958-245-1}}</ref> પાઉલો ડિઆસ ડી' નોવઆઈસે ૧૫૭૬ માં સાલો પૌલો ડિ લુઆન્ડા ની સ્થાપના કરી હતી, પોર્ટુગિઝ વસાહતીઓના ૧૦૦ કુટુંબો અને ચારસો સૈનિકો સાથે.<ref>{{cite book|title=Angola in the Eighteenth Century: Slave trading in the 1700s|url=https://archive.org/details/angolapresidentj0000usai|work=Angola President Jose Eduardo Dos Santos Handbook|author=Global Investment and Business Center|publisher=Int'l Business Publications|date=1 January 2006|page=[https://archive.org/details/angolapresidentj0000usai/page/153 153]|isbn=0739716069}}</ref><ref>{{cite book|access-date=14 May 2016|page=27|url=http://siteresources.worldbank.org/AFRICAEXT/Resources/africa-brazil-bridging-chapter2.pdf|title=The History of Brazil–Africa Relations|author=World Bank|work=Bridging the Atlantic}}</ref><ref name="Handbook">{{Cite book|title=Angola, a Country Study|edition=Third|editor-last=Collelo|editor-first=Thomas|year=1991|publisher=Department of the Army, [[American University]]|location=Washington, D.C.|series=Area Handbook Series|isbn=978-0160308444|pages=14–26}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ એંગોલન દરિયાકાંઠાની સાથે સાથે અન્ય ઘણી વસાહતો, કિલ્લાઓ અને વેપારી કોઠીની સ્થાપના કરી, મુખ્યત્વે બ્રાઝિલમાં ખેતી માટે અંગોલન ગુલામોનો વેપાર કરવા.<ref name=Corrado>{{cite book|last=Corrado|first=Jacopo|title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920|date=2008|pages=11–13|publisher=Cambria Press|location=Amherst, New York|isbn=978-1604975291}}</ref> સ્થાનિક વેપારીઓ યુરોપમાં ઉત્પાદીત થતા માલના બદલામાં મોટી સંખ્યામાં પોર્ટુગીઝ સામ્રાજ્ય માટે ગુલામો પ્રદાન કરતા હતા. એટલાન્ટિકમાં ગુલામોના વેપારનો આ રસ્તો બ્રાઝિલની સ્વતંત્રતા પછી ચાલુ રહ્યો હતો.<ref>Iliffe, John (2007) [https://books.google.com/books?id=bNGN2URP_rUC ''Africans: the history of a continent'']. Cambridge University Press. p. 68. {{ISBN|0-521-68297-5}}. For valuable complements for the 16th and 17th centuries see Beatrix Heintze, ''Studien zur Geschichte Angolas im 16. und 17. Jahrhundert'', Colónia/Alemanha: Köppe, 1996</ref> [[File:Kongo audience.jpg|thumb|પોર્ટુગિઝો દ્વારા કોંગોના રાજવી પરિવારની હત્યા સમયનું ચિત્ર]] == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] mdynw2sfmnkhrnbv3rivs8knq396puj 0 102736 905498 905034 2026-09-22T02:40:33Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905498 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[ચિત્ર:Mesopotamia_male_worshiper_2750-2600_B.C.jpg|thumb|335x335px| ઉપાસકની અસમર હોર્ડની મૂર્તિ, 2750-2600 બીસી કહો ]] [[ચિત્ર:Standard_of_Ur_-_War.jpg|thumb| "વૉર" - ઉર સ્ટાન્ડર્ડનું પૅનલ, સી. 2600 બીસી, પેરિંગ મેન, પ્રાણીઓ અને રથ દર્શાવે છે ]] '''મેસોપોટેમિયાની કળા''' પ્રારંભિક શિકારી-ગેથેરર સમાજો (10 મી સદીની બીસી) થી સુમેરિયન , અક્કાડીયન , બેબીલોનીયન અને આશ્શૂર સામ્રાજ્યના કાંસ્ય યુગની સંસ્કૃતિઓના પુરાતત્વીય રેકોર્ડમાં બચી ગઈ છે. આ સામ્રાજ્ય બાદમાં લોહ યુગમાં નીઓ-એસ્સીરિયન અને નિયો-બેબીલોનીયન સામ્રાજ્યો દ્વારા બદલવામાં આવ્યા હતા. સિવિલાઈઝેશનના પકડ તરીકે વ્યાપકપણે માનવામાં આવતા, [[મેસોપોટેમીયા|મેસોપોટેમીયાએ]] લેખનના સૌથી જૂના ઉદાહરણો સહિત નોંધપાત્ર સાંસ્કૃતિક વિકાસ લાવ્યા. મેસોપોટેમિયાની કળાએ 4 મી સદીના પૂર્વીય [[યુરેશીયા|યુગથી]] પશ્ચિમ [[યુરેશીયા|યુરેશિયામાં]] સૌથી ભવ્ય, આધુનિક અને વિસ્તૃત તરીકે પ્રાચીન ઇજિપ્તની હરીફાઈ કરી હતી , જ્યાં સુધી 6 મી સદી ઈ.સ. પૂર્વે [[ઈરાન|પર્શિયન]] એચેમેનીડ સામ્રાજ્યએ આ ક્ષેત્ર પર વિજય મેળવ્યો ન હતો. પથ્થર અને માટીમાં મૂર્તિઓના વિવિધ, ખૂબ ટકાઉ, વિવિધ પ્રકારો પર મુખ્ય ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો; થોડી પેઇન્ટિંગ બચી ગઈ છે, પરંતુ કેટલાક સૂચનો સાથે, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 124-126 </ref> પેઇન્ટિંગનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ભૂમિતિ અને છોડ આધારિત સુશોભન યોજનાઓ માટે કરવામાં આવતો હતો, જોકે મોટા ભાગની શિલ્પો પણ પેઇન્ટ કરવામાં આવી હતી. સિલિન્ડર સીલ મોટી સંખ્યામાં બચી ગઇ છે, તેમાં ઘણા નાના અને કદના દ્રશ્યો હોવા છતાં પણ નાના કદના છે. મેસોપોટેમીઅન આર્ટ ઘણા બધા સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે: સિલિન્ડર સીલ, રાઉન્ડમાં પ્રમાણમાં નાના આંકડા, અને ઘણાં માપોની રાહત, જેમાં ઘર માટે મોલ્ડ કરેલ માટીકામના સસ્તા પ્લાક્સનો સમાવેશ થાય છે, કેટલાક ધાર્મિક અને કેટલાક દેખીતી રીતે નહીં. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, અધ્યાય 2-5 </ref> પ્રિય વિષયોમાં દેવતાઓ, એકલા અથવા ઉપાસકો, અને પ્રાણીઓના વિવિધ દ્રશ્યોમાં પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે: પંક્તિઓમાં, એકલા, એકબીજા સાથે લડતા, અથવા [[મનુષ્ય]] સાથે લડતા, પ્રાણીઓ દ્વારા સામનો કરે છે અથવા પ્રાણીઓના મુખ્ય રૂપમાં માનવ અથવા ભગવાનને પલટાવીને, અથવા જીવનનું વૃક્ષ <ref> મુખ્ય સમયગાળા દરમિયાન સિલિન્ડર સીલની લાક્ષણિક રીતની અનુકૂળ સારાંશ ટીસિયર્સમાં મળી આવે છે </ref> સ્ટોન સ્ટેલી , મતદાનની તકો , અથવા જે લોકો કદાચ વિજયની ઉજવણી કરે છે અને ઉજવણી દર્શાવે છે, તે મંદિરોમાંથી પણ જોવા મળે છે, જે વધુ અધિકૃત લોકો કરતા વિપરીત શિલાલેખનો અભાવ હોય છે જે તેમને સમજાવશે; <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 66-74 </ref> વલ્ચર્સનું ફ્રેગમેન્ટરી સ્ટીલ એ ઢંકાયેલા પ્રકારનું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 71-73 </ref> અને શાલમેનસેર III ના આસિરીયન બ્લેક ઓબલિસ્ક એ વિશાળ અને સારી રીતે સચવાયેલા અંતમાં એક છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 66-74; 167 </ref> == ઉરુક સમયગાળો == [[ચિત્ર:Cylinder_seal_lions_Louvre_MNB1167.jpg|thumb| સેરપૉપાર્ડ્સ સાથે સિલિન્ડર સીલ, સી. 3000 બીસી, ઉરુક ]] Protoliterate અથવા ઉરુક સમયગાળાની , શહેરમાં બાદ નામ આપવામાં આવ્યું ઉરુક દક્ષિણ મેસોપોટેમીયામાં (સીએ 4000 3100 બીસી) થી અસ્તિત્વમાં protohistoric ચેલ્કોલિથિક માટે પ્રારંભિક કાંસ્ય યુગ સમયગાળા, નીચેની Ubaid સમયગાળો અને તેના અનુગામી જેમ્દેત નાસ્ર સમયગાળો સામાન્ય રીતે 3100 તારીખના -2900 બીસી. <ref>{{Harvard citation no brackets|Crawford|2004}}</ref> મેસોપોટેમિયામાં શહેરી જીવનનો ઉદભવ થયો અને સુમેરિયન સંસ્કૃતિની શરૂઆત, <ref>{{Harvard citation no brackets|Crawford|2004}}</ref> અને મેસોપોટેમીઅન કલાની પહેલી "મહાન સર્જનાત્મક યુગ" પણ જોવા મળી. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 27 </ref> થોડાં પહેલા, [[સિરિયા|સીરિયામાં]] આજે ટેલ બ્રૅકના ઉત્તરીય શહેરમાં શહેરીકરણ, અને પ્રાદેશિક મહત્વ સાથે મંદિરનો વિકાસ થયો. આને "આંખની મૂર્તિઓ" પછી આંખનું મંદિર કહેવામાં આવે છે, વાસ્તવમાં મતદાર તકોમાંનુ, ત્યાં જોવા મળે છે, આ સાઇટ માટે વિશિષ્ટ પ્રકાર છે. પત્થર ટેલ બ્રૅક હેડ , 7 ઇંચ ઊંચા, સરળ ચહેરો બતાવે છે; સમાન હેડ્સ જીપ્સમ છે . દેખીતી રીતે તે લાકડાઓમાંથી બચી ગયેલા મૃતદેહોને ફીટ કરવામાં આવ્યા હતા. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 241-242 </ref> મંદિરોની જેમ દક્ષિણની જેમ, આઇ ટેમ્પલને ચાર ઇંચ લાંબી માટીની બનેલી શંકુ મોઝેઇક્સથી શણગારવામાં આવી હતી, જે સામાન્ય રીતે સરળ પેટર્ન બનાવવા માટે રંગીન હતા. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 24, 242 </ref> સુમેરનાં દક્ષિણ શહેરોમાંથી નોંધપાત્ર કાર્યો વાર્કા વેસ અને ઉરુક ટ્રો , માનવ અને પ્રાણીઓના જટિલ બહુવિધ દ્રશ્યો, અને વાર્કાના માસ્ક સાથેના છે . ટેલ બ્રૅક ઉદાહરણો કરતાં આ એક વધુ વાસ્તવિક માથું છે, જેમ કે તેમને લાકડાના શરીર ઉપર બનાવવું; આમાંથી શું બચી રહ્યું છે તે માત્ર મૂળભૂત માળખું છે, જે રંગીન ઇનલે, ગોલ્ડ પર્ણ વાળ, પેઇન્ટ અને જ્વેલરી ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 24-28, 31-32 </ref> તે એક મંદિર દેવી દર્શાવી શકે છે. શેલ્સ આંખોના ગોળાઓ તરીકે સેવા આપી શકે છે, અને લેપિસ લેઝુલી, એક સુંદર, વાદળી અર્ધ-કિંમતી રત્ન, કદાચ વિદ્યાર્થીઓ બનાવશે. <ref>{{Cite book|title=Art History|url=https://archive.org/details/isbn_2900135570660|last=Stokstad|first=Marilyn|publisher=Pearson|year=2018|isbn=9780134479279|location=Upper Saddle River|pages=29–30, 33}}</ref> ગિનોલ સિંહિસ સિંહની આગેવાનીવાળી રાક્ષસની અસાધારણ શક્તિશાળી નાની મૂર્તિ છે, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 32-33 </ref> કદાચ તે પછીની અવધિની શરૂઆતથી. ઊંડા રાહતમાં કોતરેલી સંખ્યાબંધ પથ્થર અથવા અલાબાસ્ટર વાસણો, અને પ્રાણીઓના પથ્થરની ફ્રિજ , બંને મંદિરો માટે રચાયેલ છે, જ્યાં વાહનો અર્પણ કરે છે. સિલિન્ડર સીલ પહેલેથી જ જટીલ છે અને ખૂબ જ સુંદર રીતે ચલાવવામાં આવે છે અને પછીથી, તે મોટા કાર્યો પર પ્રભાવ હોવાનું જણાય છે. દર્શાવવામાં આવેલા પ્રાણીઓ ઘણીવાર દેવતાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, મેસોપોટેમીઅન કલાની બીજી સતત સુવિધા. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 28-37 </ref> નોંધપાત્ર આર્થિક વિસ્તરણના સમય હોવા છતાં, આ સમયગાળાના અંતમાં, કલાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, કેમકે માંગકારોએ કલાકારોની પુરવઠાની માંગમાં વધારો કર્યો હતો. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 36-39 </ref> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> ચિત્ર:Vorderasiatisches Museum Berlin 051.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Warka Vase|વાર્કા વાઝનું]] કાસ્ટ ચિત્ર:UrukHead.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Mask of Warka|વાર્કાના માસ્ક]] ચિત્ર:Sitting bull Louvre AO7021.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Limestone|ચૂનાના]] બુલ, ઉરુક સી. 3000 બીસી ચિત્ર:Cup with Nude Hero, Bulls and Lions, Tell Agrab, Shara Temple, Jamdat Nasr to Early Dynastic period, 3000-2600 BC, gypsum - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07461.JPG|<nowiki> </nowiki>[[Tell Agrab|નૂડ]] હીરો, બુલ્સ અને લાયન્સ સાથેનો કપ, [[Tell Agrab|એગ્રેબ કહો]] , આ સમયગાળો ચિત્ર:Jamdat Nasr Period pottery - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06949.JPG|<nowiki> </nowiki>માટીકામ અને [[Cone mosaic|શંકુ મોઝેક]] ટુકડાઓ ચિત્ર:Pergamonmuseum0116.JPG|<nowiki> </nowiki>ઇના મંદિરમાંથી શંકુ મોઝેકનું પુનર્ગઠન કરેલું વિભાગ. </gallery> == પ્રારંભિક રાજવંશીય સમયગાળો == [[ચિત્ર:Flickr_-_Nic's_events_-_British_Museum_with_Cory_and_Mary,_6_Sep_2007_-_185.jpg|thumb| છાપ સાથે સિલિન્ડર સીલ ; ભોજન સમારંભ, ઉર , સી. 2600 બીસી ]] પ્રારંભિક રાજવંશીય સમયગાળો સામાન્ય રીતે 2900-2350 બીસી સુધી છે. ઘણા અગાઉના વલણો ચાલુ રાખતા, તેના કલાકારો ઉપાસકો અને પાદરીઓને તકો, અને પૂજા, યુદ્ધ અને કોર્ટના જીવનના સામાજિક દ્રશ્યોના આધારે ભાર મૂકે છે. શિલ્પ માટે કોપર એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની જાય છે, સંભવતઃ મોટાભાગના કાર્યો તેમના મેટલ માટે ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હોવા છતાં. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 55 </ref> [[તલ]] અલ-યુબેઇડ લિન્ટલ જેટલું કાંસ્ય શિલ્પ જેટલું મોટું છે, જે 2.59 મીટર પહોળું અને 1.07 મીટર ઊંચું છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 60-61 </ref> ઉર (સી. 2650 બીસી) માં રોયલ કબ્રસ્તાનમાં ઘણા શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ મળી આવ્યા છે, જેમાં ''રામ ઇન થિકેટ'' , ''કોપર બુલ'' અને ઉરના લિયર્સમાંના એક પર એક બુલનું માથું શામેલ છે . <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 61-66 </ref> ઉરનું કહેવાતા સ્ટાન્ડર્ડ , વાસ્તવમાં એક ઇનલાઈડ બોક્સ અથવા અનિશ્ચિત કાર્યના પેનલ્સનો સેટ, અંશતઃ રૂઢિચુસ્ત ડિઝાઇન સાથે સુંદર રીતે ઢંકાયેલો છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 71-76 </ref> ટેલ એસ્મર હોર્ડ તરીકે ઓળખાતા 12 મંદિરની મૂર્તિઓનું જૂથ, હવે વિભાજિત થઈ ગયું છે, વિવિધ કદના દેવતાઓ, પાદરીઓ અને દાતા ઉપાસકોને દર્શાવે છે, પરંતુ તે બધા ખૂબ જ સરળ શૈલીમાં છે. બધાએ મોટાભાગની આંખની આંખોમાં વધારો કર્યો છે, પરંતુ સ્થાનિક દેવતા દર્શાવતી મુખ્ય સંપ્રદાયની સૌથી લાંબી આકૃતિ, તેની આંખો વિશાળ છે જે તેને "તીવ્ર શક્તિ" આપે છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 46-49; જૂથ હવે [[Metropolitan Museum|મેટ્રોપોલિટન મ્યૂઝિયમ]] , ન્યૂયોર્ક, [[University of Chicago Oriental Institute|ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] , શિકાગો, અને [[National Museum of Iraq|ઇરાકના નેશનલ મ્યુઝિયમ]] (દેવ સાથે) વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. </ref> પાછળથી આ સમયગાળા દરમિયાન આ ભૌમિતિક શૈલીને એક વિપરીત વિરોધી દ્વારા બદલીને "વિષયની શારિરીક વિશેષતાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન" આપવામાં આવ્યું; "તીવ્ર વિરોધાભાસી, સ્પષ્ટ રીતે સ્પષ્ટ જનસંખ્યાના બદલે, આપણે પ્રવાહી સંક્રમણો અને અનંત મોડ્યુલેટેડ સપાટીઓ જુઓ." <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 55-60, 55 અવતરણ </ref> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> ચિત્ર:Bull's head of the Queen's lyre from Pu-abi's grave PG 800, the Royal Cemetery at Ur, Southern Mesopotamia, Iraq. The British Museum, London..JPG|<nowiki> </nowiki>પૂ-અબીની કબર, ઉર, સીની રાણીની લીરથી બુલનું માથું. 2600 બીસી ચિત્ર:Raminathicket2.jpg|<nowiki> </nowiki>''[[Ram in a Thicket|રામ એક થિકેટ]]'' , [[Ur|ઉર]] ચિત્ર:SumerianBulls.jpg|<nowiki> </nowiki>ઉર હાર્પના સાઉન્ડબોર્ડના પેનલમાં [[Master of animals|પ્રાણીઓના મુખ્યત્વે માસ્ટર]] ચિત્ર:The gold lyre from the Great Death-Pit, Ur excavations (1900).jpg|<nowiki> </nowiki>વુલીના પ્રકાશિત રેકોર્ડમાંથી ઉર ક્વિન્સ લિરે ચિત્ર:Stele of Vultures detail 02.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Stele of the Vultures|સ્લેવ ઓફ ધી ગલ્ચર]] , પ્રારંભિક રાજવંશીય III સમયગાળો, 2600-2350 બીસી ચિત્ર:Imdugud.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Tell al-'Ubaid Copper Lintel|અલ-અબેઇડ કોપર લિંટેલ]] , 2600-2400 બીસી [[Tell al-'Ubaid Copper Lintel|કહો]] ચિત્ર:Ebih-Il Louvre AO17551 n01.jpg|<nowiki> </nowiki>''[[Statue of Ebih-Il|Ebih-આઇ ઓફ લીબર્ટી]]'' , સુપરિન્ટેન્ડન્ટ [[Mari, Syria|મારી]] , {{circa}} 2400 બીસી, એક [[Kaunakes|કુનકે]] પહેર્યા ચિત્ર:Statue Gudea Met 59.2.jpg|<nowiki> </nowiki>2130 બીસીની આસપાસ શાસક [[Statues of Gudea|ગ્યુદેઆની]] ઓછામાં ઓછી 18 [[Statues of Gudea|મૂર્તિઓમાંથી]] એક </gallery> == અક્કાડીયન કાળ == [[ચિત્ર:Victory_stele_of_Naram_Sin_9066.jpg|thumb| 2254-2213 બીસી, નારામ - સિનની વિજય સ્ટીલે ]] અક્કાડિયન સામ્રાજ્ય માત્ર મેસોપોટેમીયાને જ નહીં, પરંતુ લેવંટના અન્ય પ્રદેશોને 2271 થી 2154 બીસી સુધીના નિયંત્રણમાં રાખનારા પ્રથમ હતા. અક્કાડીયનો સુમેરિયન ન હતા, અને સેમિટિક ભાષા બોલતા હતા. કલામાં અગાઉના સુમેરિયન કલા ચાલુ રાખતા વંશના રાજાઓ પર ખૂબ જ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. મોટાં કામો અને સીલ જેવા નાનામાં, વાસ્તવવાદની ડિગ્રી નોંધપાત્ર રીતે વધી હતી, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 83-91 </ref> પરંતુ સીલ "ક્રૂર સંઘર્ષ, ભય અને અનિશ્ચિતતાની ગંભીર દુનિયા દર્શાવે છે, જેમાં એક વિશ્વ જેમાં માણસને અપીલ વગર અપીલ કર્યા વિના વિષય આપવામાં આવે છે." દૂરના અને ભયંકર દેવતાઓની કૃત્યો છે, જેને તેમણે સેવા આપવી જોઈએ પરંતુ પ્રેમ ન કરી શકે. આ અસ્થિર મૂડ ... મેસોપોટેમીયાની કલાની લાક્ષણિકતા રહી. . " <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 91 </ref> રાજા નરમ-સિનની વિખ્યાત વિજયી સ્ટીલે તેમના સૈનિકો ઉપરના પર્વત પર ચડતા દેવ-રાજા (તેમના શિંગડાવાળા હેલ્મેટ દ્વારા પ્રતીક) અને તેમના દુશ્મનોને હરાવેલા લુલુબી તરીકે દર્શાવ્યા છે . સુટ્રુક-નખંતાના એલામાઇટ દળો દ્વારા ચોરી કરવામાં આવી હતી અને તેને લઈ જવામાં આવી હતી ત્યારે સ્ટીલ ટોચ પર તૂટી ગઇ હતી, છતાં પણ તે હજી પણ નરમ- સિનના ગૌરવ, મહિમા અને દૈવીતાને દર્શાવે છે. દર્શકોને વાર્તાલાપ કરવા માટે અનુગામી ત્રિકોણીય ટાયર્સનો ઉપયોગ કરીને સ્ટીલ પરંપરાથી તોડી નાખે છે, તેમછતાં પણ વધુ પરંપરાગત આડું ફ્રેમ નાના તૂટેલા ટુકડાઓ પર દેખાય છે. તે છ ફૂટ અને સાત ઇંચ ઊંચું છે, અને ગુલાબી રેતીના પથ્થરમાંથી બનેલું છે . <ref>{{Cite book|title=Gardner's Art Through The Ages|last=Kleiner, Fred|publisher=Thomson-Wadsworth|year=2005|isbn=0-534-64095-8|location=|page=41|doi=|oclc=}}</ref> <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 86 </ref> સમાન શાસનકાળથી, તાંબા બેસેટીની મૂર્તિના પગ અને નીચલા ધૂળ , વાસ્તવવાદના અભૂતપૂર્વ સ્તર દર્શાવે છે, દાઢીવાળા શાસક (લૌવર) ના પ્રભાવશાળી કાંસ્ય વડા તરીકે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 91 </ref> લુવરનું માથું નિનવેહમાં જીવનનું કદ, કાંસ્ય બસ્ટ છે. દાંડી અને જટિલ હેરસ્ટાઇલની જટિલ કર્લિંગ અને પેટર્નિંગ સોસાયટીના આદર્શ પુરુષ પાસેથી રોયલ્ટી, શક્તિ અને સંપત્તિ સૂચવે છે. તેના સૌંદર્યલક્ષી લક્ષણો ઉપરાંત, આ ભાગ અદભૂત છે કારણ કે તે હૉલી -વેક્સ કાસ્ટિંગ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવા માટે જાણીતી સૌથી જૂની હોલો-કાસ્ટ શિલ્પ વસ્તુ છે. <ref name="Stokstad 2018 36">{{Cite book|title=Art History|url=https://archive.org/details/isbn_2900135570660|last=Stokstad|first=Marilyn|publisher=Pearson|year=2018|isbn=9780134479279|location=Upper Saddle River|pages=36}}</ref> ચહેરા અને આંખની ડાબી તરફ ઇરાદાપૂર્વકનું નુકસાન છે, જે સૂચવે છે કે રાજકીય ઇકોનોક્લાઝમ દર્શાવવા માટે પછીના સમયમાં ઇરાદાપૂર્વક ઇરાદાપૂર્વક ઘટાડો થયો હતો. <ref>{{Cite journal|last=Nylander|first=Carl|date=July 1980|title=Earless in Nineveh: Who Mutilated 'Sargon's' Head?|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1980-07_84_3/page/329|journal=American Journal of Archaeology|volume=84|issue=3|pages=329–333|doi=10.2307/504709|jstor=504709}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> ચિત્ર:Sargon of Akkad.jpg|<nowiki> </nowiki>અક્કાડીયન રાજાઓ પૈકીના એકના લુવર વડા, કદાચ [[Sargon of Akkad|અક્કાડના સરગોન]] , સી પર શાસન કર્યું. 2334-2284 બીસી. ચિત્ર:Bassetki statue.jpg|<nowiki> </nowiki>કોપર [[Bassetki Statue|બેસ્કેટી સ્ટેચ્યુ]] ચિત્ર:P1150890 Louvre stèle de victoire Akkad AO2678 rwk.jpg|<nowiki> </nowiki>વિજય સ્ટીલનો વિગતવાર ચિત્ર:Sceau Ibni-sharrum impression.JPG|<nowiki> </nowiki>સીલ છાપ </gallery> == અક્કાડીયન અને આશ્શૂરીઓ વચ્ચે == [[ચિત્ર:Lilith_Periodo_de_Isin_Larsa_y_Babilonia.JPG|thumb| ઇ.સ. 1800 ની આસપાસ, ઓલ્ડ બેબીલોનીયન , ઈશ્તરરના સંભવતઃ બર્ન રિલિફ ]] આશરે 1300 વર્ષોના આ સમયગાળાના રાજકીય ઇતિહાસમાં જટિલ છે, જેમાં ઉરના ત્રીજા રાજવંશની નિયો સુમેરિયન કળા , ઇસિન-લાર્સા પીરિયડ અને ફર્સ્ટ બેબીલોનીયન રાજવંશ અથવા ઓલ્ડ બેબીલોનીઅન પીરિયડ, કાસાટ્સના શાસન હેઠળ એક આંતરરાજ્ય , અને અન્ય અવધિ. તે અડદ-નિરી II હેઠળ નિયો-એસ્સીરિયન સામ્રાજ્યના નિર્ણાયક આગમન સાથે સમાપ્ત થયું, જેની શાસન 911 બીસીમાં શરૂ થઈ. જીવન વારંવાર અસ્થિર હતું, અને સુમેરિયન આક્રમણ એક આવર્તક થીમ હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન બેબીલોન એક મહાન શહેર બન્યું, જે મોટેભાગે પ્રભુત્વનું સ્થાન હતું. આ સમયગાળો એક મહાન કલાત્મક વિકાસ ન હતો, આ આક્રમણકારો નવી કલાત્મક પ્રેરણા લાવવા નિષ્ફળ રહ્યા હતા, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 127 </ref> અને મોટાભાગના ધાર્મિક કલા સ્વયં સભાન રૂપે રૂઢિચુસ્ત હતા, કદાચ સુમેરિયન મૂલ્યોના ઇરાદાપૂર્વકના દાવામાં. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 93 </ref> એક્ઝેક્યુશનની ગુણવત્તા પહેલાની અને પછીની અવધિ કરતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 110-116, 126 </ref> Gudea , શાસક લગાશના (શાસન સીએ 2144 2124 બીસી), અવધિ વહેલી નવા મંદિરો એક મહાન આશ્રયદાતા, અને અભૂતપૂર્વ 26 હતી Gudea મૂર્તિઓ , મોટે ભાગે બદલે નાના, મંદિરો થી બચી ગયા, સુંદર અમલ મોટે ભાગે માં " ખર્ચાળ અને ખૂબ જ હાર્ડ diorite "પથ્થર. આ એક આત્મવિશ્વાસની શાંતિ છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 93 (અવતરણ) -99 </ref> મેરીના ઉત્તરીય રોયલ પેલેસે લગભગ 1800 બીસી પહેલા સ્ટેક્યુ ઓફ ઇડડી-ઇલુમ , <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 114-119 </ref> અને મેસોપોટેમીયાના મહેલ ફ્રેસ્કોસના સૌથી વ્યાપક અવશેષો સહિત, સંખ્યાબંધ મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ બનાવ્યાં હતાં. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 124-126 </ref> બર્ની રાહત એક અસામાન્ય, વિસ્તૃત અને પ્રમાણમાં મોટી છે (20 x 15 &nbsp; ઇંચ) એક નગ્ન પાંખવાળા દેવીનો શિકાર, એક પક્ષીના પગ અને પગના ઘુવડ અને સિંહ જેવા પગની ટેરેકોટાની તકતી. તે 18 મી અથવા 19 મી સદી બીસીથી આવે છે, અને તે પણ ઢંકાઈ શકે છે. સમાન ટુકડાઓ, નાની મૂર્તિઓ અથવા દેવતાઓની રાહત, ઘરોમાં અથવા નાના માર્ગોના મંદિરોમાં વેદીઓ માટે બનાવવામાં આવી હતી, અને નાના મોલ્ડેડ ટેરેકટોટા કદાચ મંદિરોના સ્મારકો તરીકે ઉપલબ્ધ હતા. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 110-112 </ref> આ સામાન્ય રીતે સિલિન્ડર સીલ છબીઓ માટે ઉચ્ચતમ ગુણવત્તાનો સમયગાળો નથી; વિવિધ સમયે શિલાલેખની છબી પર વિશેષતા પ્રાપ્ત થઈ હતી, અને દ્રશ્યોની વિવિધતા, ભગવાનના રાજાના "પ્રસ્તુતિ દ્રશ્ય" અથવા બેઠેલા રાજાની આગેવાનીમાં જોવા મળી હતી, તે ઘણીવાર ધોરણ બની ગઈ હતી. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 102-126 </ref> ખાસ કરીને કાસાઇટ કાળથી કેટલાક પથ્થર કુડુર્રુ સ્ટેલે અસ્તિત્વમાં રહે છે, મોટેભાગે જમીન, સીમા રેખાઓ અને અન્ય સત્તાવાર રેકોર્ડની નોંધણી રેકોર્ડ કરતી શિલાલેખો સાથે લેવામાં આવે છે, પરંતુ ઘણી વખત દેવતાઓ અથવા રાજાના આધાર અને પ્રતીકો સાથે પણ; મેલિ-શિપક II દ્વારા જમીન અનુદાન એક ઉદાહરણ છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 130 </ref> == આશ્શૂર કાળ == [[ચિત્ર:A_glazed_terracotta_tile_from_Nimrud,_Iraq,_depicting_a_court_scene,_currently_housed_in_the_British_Museum,_London.jpg|thumb| નિમરુડથી ગ્લેઝ્ડ ટેરેકોટ્ટા ટાઇલ, કોર્ટ દ્રશ્ય, બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ ]] બેબીલોનીયન આર્ટથી અલગ એશિયરીયન કલાત્મક શૈલી, જે મેસોપોટેમિયામાં પ્રભાવશાળી સમકાલીન કલા હતી, તે સી ઊભી થઈ. 1500 બીસી, તેમના સામ્રાજ્યમાં સુમેર શામેલ થયા તે પહેલાં, અને 612 બીસીમાં નિનેવેહના પતન સુધી ચાલ્યો. [[ચિત્ર:Britishmuseumassyrianrelieftwohorsemennimrud.jpg|left|thumb| 728 બીસીથી નિમરુદની આશ્શૂરની રાહત ]] નિયો-એસ્સીરિયન સામ્રાજ્ય દ્વારા સમગ્ર મેસોપોટેમીયા અને આસપાસના પ્રદેશના વિજયને કારણે આ ક્ષેત્ર પહેલા કરતા જાણીતો અને સમૃદ્ધ રાજ્ય બન્યો હતો અને મહેલો અને જાહેર સ્થળોમાં ખૂબ જ ભવ્ય આર્ટનું નિર્માણ થયું હતું, તેમાં કોઈ શંકા નથી કે અંશત: પડોશી ઇજિપ્તીયન સામ્રાજ્યની કલા. આશરે 879 બીસીથી આશ્શૂરવાસીઓએ મહેલો માટે મૂળ રીતે પેઇન્ટ કરાયેલા પથ્થર અથવા જીપ્સમ એલાબસ્ટરમાં ખૂબ જ ઓછી વિગતવાર વર્ણનાત્મક નિમ્ન રાહતની અત્યંત મોટી યોજનાઓની શૈલી વિકસાવી હતી. ચોક્કસ ચિત્રિત રાહત શાહી બાબતો, મુખ્યત્વે શિકાર અને યુદ્ધ બનાવવાની ચિંતા કરે છે. પ્રાણી સ્વરૂપ, ખાસ કરીને ઘોડાઓ અને સિંહને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે, જે મોટા પ્રમાણમાં ભવ્ય રીતે રજૂ થાય છે. માનવીય આધાર તુલનાત્મક રીતે સખત અને સ્થાયી હોય છે પરંતુ ઘેરાબંધી, લડાઇઓ અને વ્યક્તિગત લડાઇના વિજયી દૃશ્યોમાં પણ તે ખૂબ જ વિગતવાર છે. શ્રેષ્ઠ જાણીતા આસિરિયન રાહત પૈકી એલાબાસ્ટરમાં ''એશબનબીપલ'' દ્રશ્યોના જાણીતા ''સિંહ હન્ટ છે'' , અને લૅશિશ રાહત પેલેસ્ટાઇનમાં યુદ્ધ અભિયાન દર્શાવે છે, જે બંને 7 મી સદી બીસીના, નિનેવેહ અને હવે બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં છે . <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 141-193 </ref> ઉભાર પણ કોતરવામાં આવ્યા હતા રોક ચહેરા માં તરીકે, Shikaft-ઇ Gulgul , એક શૈલી જે પર્સિયન ચાલુ રાખ્યું. આશ્શૂરવાસીઓએ રાઉન્ડમાં પ્રમાણમાં નાનું શિલ્પ બનાવ્યું હતું, જેમાં મોટાભાગના માનવ-સંચાલિત ''લેમસુ'' વાલીઓના આંશિક અપવાદ સાથે સિંહો અથવા બુલ્સના મૃતદેહો હતા, જે લંબચોરસ બ્લોકના બે બાજુઓ પર ઉચ્ચ રાહતથી બનાવવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાં હેડ્સ અસરકારક રીતે રાઉન્ડ (અને ઘણી વખત પાંચ પગ પણ, જેથી બંને વિચારો સંપૂર્ણ લાગે). આ ચિહ્નિત કિલ્લાવાળા શાહી પ્રવેશદ્વારો, સમગ્ર એશિયા માઇનોરમાં એક સ્થાપત્ય સ્વરૂપ છે. પાંખવાળા જીનીના આશ્શૂરના સ્વરૂપમાં, રાહતમાં જોવા મળેલા દાઢીવાળા માનવ વડાઓની પાંખવાળા આત્માઓ, પ્રાચીન ગ્રીક કલાને પ્રભાવિત કરે છે, જે તેના " પ્રાચિનતાના સમયગાળા " માં ચીમરા , ગ્રિફીન અને પાંખવાળા ઘોડાઓ ( પૅગાસસ ) અને માણસો ( તાલોસ ) સહિતના વિવિધ પાંખવાળા પૌરાણિક પશુઓનો સમાવેશ કરે છે. ). <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 205 </ref> આ પ્રદેશ પર પ્રભુત્વ કરતા પહેલાં પણ આશ્શૂરવાસીઓએ સિલિન્ડર સીલ પરંપરાને ડિઝાઇન સાથે ચાલુ રાખ્યું હતું, જે ઘણી વખત અસાધારણ રીતે મહેનતુ અને શુદ્ધ છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 141-193 </ref> નિમરુડ ખાતે કોતરવામાં આવેલા નિમ્રુડ ivories અને કાંસ્ય બાઉલો મળી આવ્યા હતા જે એસ્સીરીયન શૈલીમાં શણગારેલા છે પરંતુ નજીકના પૂર્વના કેટલાક ભાગોમાં બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ફોનેશિયન અને અરામીઆન કારીગરો દ્વારા ઘણાં લોકોનો સમાવેશ થાય છે. == નિયો-બેબીલોનીયન સમયગાળો == [[ચિત્ર:Ishtar_Gate_at_Berlin_Museum.jpg|thumb| બર્લિનના પરગામોન મ્યુઝિયમમાં ઈશ્તર ગેટનું પુનઃનિર્માણ ]] પ્રખ્યાત ઇશ્તર ગેટ , જેનો ભાગ હવે બર્લિનના પેર્ગામોન મ્યુઝિયમમાં ફરીથી બાંધવામાં આવ્યો છે, તે બાબેલોનમાં મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર હતો, જે નીઓ-બેબીલોનીયનના રાજા નેબુચદનેઝાર બીજાએ 575 બી.સી. માં બાંધ્યો હતો, જેણે યહૂદીઓને દેશવટો આપ્યો હતો; સામ્રાજ્ય 626 બીસીથી 539 બીસી સુધી ચાલ્યું. પ્રવેશ માર્ગની આસપાસની દિવાલો ચળકાટવાળી ઇંટમાં મોટી રાહતવાળા પ્રાણીઓની પંક્તિઓથી શણગારવામાં આવે છે, જેના કારણે તે તેના રંગોને જાળવી રાખે છે. સિંહ, ડ્રેગન અને બુલ્સ રજૂ થાય છે. દરવાજો એ શહેરમાં એક ઔપચારિક માર્ગ માટે ઘણી મોટી યોજનાનો ભાગ હતો, જેમાંથી ઘણા અન્ય સંગ્રહાલયોમાં વિભાગો છે. <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 203-205 </ref> સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન મોટા લાકડાના દરવાજા મજબૂત અને મોટા આડી ધાતુ બેન્ડ સાથે શણગારેલા હતા, ઘણીવાર રાહત સાથે શણગારવામાં આવ્યા હતા, જેમાંના કેટલાક બાલાવત ગેટ્સ જેવા બચી ગયા છે. અન્ય પરંપરાગત પ્રકારની કલાઓનું નિર્માણ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું, અને નીઓ-બેબિલીઅન્સ તેમની પ્રાચીન વારસા પર દબાણ કરવા માટે ખૂબ આતુર હતા. ઘણી આધુનિક અને સુશોભિત કોતરેલી સીલ ટકી છે. મેસોપોટેમીયા [[ઈરાન|ફારસી]] એમેમેનિડ સામ્રાજ્ય પર પડી તે પછી, જેમાં ઘણી સરળ કલાત્મક પરંપરાઓ હતી, મેસોપોટેમીયાની કલા પ્રાચીન ગ્રીક કલા સાથે મળી હતી, જે ઉભરી રહેલા કોસ્મોપોલિટિયન એમેમેનીડ શૈલી પરનો મુખ્ય પ્રભાવ હતો, <ref> ફ્રેન્કફોર્ટ, 348-349 </ref> અને આ વિસ્તારમાં પણ ઘણા પ્રાચીન તત્વોને જાળવી રાખવામાં આવ્યા હતા. હેલેનિસ્ટિક આર્ટ કે જે [[સિકંદર|એલેક્ઝાન્ડર ધ ગ્રેટ]] દ્વારા આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવ્યો. == સંગ્રહો == કેટલાક માર્જિન દ્વારા, લૌવર મ્યુઝિયમ , બ્રિટીશ મ્યુઝિયમ અને ઇરાકના નેશનલ મ્યુઝિયમના (કોઈ ચોક્કસ ક્રમમાં) સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહ છે. 2003 ના ઇરાકના આક્રમણ પછી કાયદા અને હુકમના ભંગ પછી છેલ્લાને મોટા પાયે લૂંટવામાં આવ્યા હતા , પરંતુ સૌથી મહત્વની વસ્તુઓ મોટાભાગે પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે. કેટલાક અન્ય સંગ્રહાલયોમાં સારા સંગ્રહ છે, ખાસ કરીને અસંખ્ય અસંખ્ય સિલિન્ડર સીલ છે. સીરિયન મ્યુઝિયમમાં આધુનિક સીરિયામાં સાઇટ્સથી મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહ છે. બર્લિનમાં ઇશ્તર ગેટનું પુનર્નિર્માણ એ સંગ્રહાલયમાં સૌથી અદભૂત એકલ કામ છે. == છબીઓ == <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> ચિત્ર:Female Statuette Halaf Culture 6000-5100 BCE.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Samarra|સમરારા]] , સીએ, તેના સ્તનો હેઠળ શસ્ત્ર સાથે સજ્જ સ્ટાઇલવાળા બેઠેલી સ્ત્રી આકૃતિ. 6000 બીસી ચિત્ર:Old Babylonian Cylinder Seal, formerly in the Charterhouse Collection 10.jpg|<nowiki> </nowiki>ઓલ્ડ બેબીલોનીયન સિલિન્ડર સીલ, સી. 1800: બે રાજાઓ અને દેવી સૂર્ય ભગવાન (જમણે) પર અર્પણ લાવે છે. લાઇન્સકેન કૅમેરા છબી છાપ સમાન લાગે છે. ચિત્ર:Nimrud ivory lion eating a man.jpg|<nowiki> </nowiki>પૅક એક પીઠ પર પડેલા માણસની ગરદનને [[Nimrud ivories|કાબૂમાં રાખતા]] સિંહને દર્શાવે છે, [[Nimrud ivories|નિમ્રુડ ivories]] પૈકીની એક, નિયો-એસ્સીરિયન સમયગાળો, 9 મી -7 મી સદીની સદી ચિત્ર:black-obelisk.jpg|<nowiki> </nowiki>[[British Museum|બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં]] [[Black Obelisk of Shalmaneser III|શાલમેનસેર III નું બ્લેક ઑબલિસ્ક]] . </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} * {{Cite book|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/33166/rec/1|title=Assyrian reliefs and ivories in the Metropolitan Museum of Art: palace reliefs of Assurnasirpal II and ivory carvings from Nimrud|last=Crawford, Vaughn E.|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1980|isbn=0870992600|location=New York|display-authors=etal}} [[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]] 7fkg6hm6ly34o4hbu67au9y173xdcel 0 105965 905417 890290 2026-09-21T15:19:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905417 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''રાધિકા મદન''' એક ભારતીય [[બોલીવુડ]] ચલચિત્ર અભિનેત્રી છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/photo/happy-birthday-radhika-madan-6-pictures-of-the-gorgeous-meri-aashiqui-tumse-hi-actress-you-cannot-miss-1223906-2018-05-01|title=Happy Birthday Radhika Madan: 6 pictures of the gorgeous Meri Aashiqui Tumse Hi actress you cannot miss|website=India Today|language=en|access-date=2018-08-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/radhika-madan-i-wasnt-keen-on-doing-the-same-thing-again-on-tv/articleshow/63666865.cms|title=Radhika Madan: I wasn't keen on doing the same thing again on TV - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-08-11}}</ref> શરૂઆતમાં, રાધિકા [[દિલ્હી|નવી દિલ્હી]]<nowiki/>માં નૃત્ય પ્રશિક્ષક તરીકે કામ કરતી હતી. ૨૦૧૪માં, તેણે કલર્સ ટીવીની ''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' માં અભિનેતા શક્તિ અરોરાની જોડીદાર તરીકે ટેલિવિઝન અભિનય ક્ષેત્રે પ્રવેશ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમ ૨૦૧૬માં સમાપ્ત થયો હતો. ત્યાર બાદ તેમે વિશાલ ભારદ્વાજના રમૂજી ચલચિત્ર ''પટાખા'' (૨૦૧૮) થી બોલિવૂડમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જેના માટે તેણીએ ફિલ્મફેર ''બેસ્ટ ડેબ્યૂ'' (સ્ત્રી) અને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી (વિવેચક) ના નામાંકનો મેળવ્યા હતા. == પ્રારંભિક જીવન અને કારકિર્દી == રાધિકા દિલ્હીની રહેવાસી છે. તેની કારકિર્દીની શરૂઆત દૈનિક ધારાવાહિક ''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' વડે શરૂ થઇ હતી. જે કલર્સ ટીવી ૨.૫ વર્ષ ચાલી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/meri-aashiqui-tum-se-hi-wraps-shoot-fans-brace-dramatic-ending-665897|title='Meri Aashiqui Tum Se Hi' wraps up shoot; fans brace for a dramatic ending|date=6 February 2016|publisher=International Business Times|access-date=7 February 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Why-Meri-Aashiqui-Tumse-Hi-had-to-wrap-up/articleshow/51039644.cms|title=Why 'Meri Aashiqui Tumse Hi' had to wrap up|website=The Times of India|access-date=7 April 2016}}</ref> તેણે નૃત્યના જીવંત કાર્યક્રમ ''ઝલક દિખલા જા (શ્રેણી ૮)'' માં પણ ભાગ લીધો.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/radhika-madan-aka-ishani-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-reloaded-meri-aashiqui-tumse-hi-288066-2015-08-13|title=Jhalak Dikhhla Jaa Reloaded: Radhika Madan aka Ishani of Meri Aashiqui Tumse Hi eliminated|date=13 August 2015|work=India Today|access-date=1 November 2018}}</ref> ટેલિવિઝન પરની કારકિર્દી પછી તેણે સન્યા મલ્હોત્રાની સાથે વિશાલ ભારદ્વાજના રમૂજી ચલચિત્ર ''પટાખા''થી ફિલ્મ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. ચરણસિંહ પથિક''ની'' ટૂંકી વાર્તા ''દો બેહેને'' પર આધારિત, આ વાર્તા [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાનની]] બે બહેનોની આસપાસ કેન્દ્રિત છે, જે હંમેશા એકબીજા સાથે ઝગડો કરતી રહેતી હોય છે.<ref name="mint3">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/WiqHP8bkqork75xn7DUFFK/Blood-is-thicker.html|title=Blood is thicker|last=Jhunjhunwala|first=Udita|date=14 September 2018|work=Mint|access-date=26 September 2018|archive-date=14 ફેબ્રુઆરી 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214205846/https://www.livemint.com/Leisure/WiqHP8bkqork75xn7DUFFK/Blood-is-thicker.html|url-status=dead}}</ref> આ વાર્તા પથિકના ભાઈઓની પત્નીઓ પર આધારિત હતી.<ref name="mint3" /> મદન અને મલ્હોત્રા બંને બોલી અને પાત્રોની વધુ નજીક જવા માટે વાસ્તવિક બહેનોને મળ્યા હતા.<ref name="mint3" /> બંને જણાં [[જયપુર]] નજીકના રોંસી ગામમાં રહ્યા અને [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]] બોલી શીખી; ભેંસને દૂધ આપતા, છાણાં લીંપતા તેમજ માથા પર પાણી ભરેલા માટલા લઇને લાંબું અંતર પણ કાપતા હતા.<ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sanya-malhotra-radhika-madan-in-vishal-bhardwajs-next/articleshow/63651588.cms|title=Sanya Malhotra, Radhika Madan in Vishal Bhardwaj's next|last=Iyer|first=Sanyukta|date=7 April 2018|work=Mumbai Mirror|access-date=26 September 2018}}</ref> તેમણે ૧૦ કિલો વજન પણ વધારવું પડ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vishal-bhardwajs-pataakha-opens-on-september-28/radhika-madan-and-sanya-malhotra-right-in-pataakha/articleshow/64703084.cms|title=Vishal Bhardwaj's Pataakha opens on September 28|last=Countinho|first=Natasha|date=23 June 2018|work=Mumbai Mirror|access-date=26 September 2018|archive-date=15 ઑગસ્ટ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815200739/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vishal-bhardwajs-pataakha-opens-on-september-28/radhika-madan-and-sanya-malhotra-right-in-pataakha/articleshow/64703084.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/this-is-why-sanya-malhotra-is-gaining-weight-for-vishal-bhardwaj-s-film/story-jhudJkcTkh5o1mpjuJb4fJ.html|title=This is why Sanya Malhotra is gaining weight for Vishal Bhardwaj’s film|date=11 May 2018|work=[[Hindustan Times]]|access-date=26 September 2018}}</ref> રાજા સેને પોતાની સમીક્ષામાં લખ્યું કે, "રાધિકા મદન આ ભૂમિકામાં બોલી અને નિર્ણયાત્મક અભિનયથી ચમકે છે."<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/pataakha-movie-review-vishal-bhardwaj-gives-us-a-delightful-explosion/story-pZymKKZwBilP5P7fk3EjHK.html|title=Pataakha review: The new Vishal Bhardwaj film is colourful, noisy and dazzling|last=Sen|first=Raja|date=28 September 2018|work=Hindustan Times|access-date=29 September 2018}}</ref> રાધિકાએ ત્યાર પછી વાસન બાલાની ''મર્દ કો દર્દ નહીં હોતા'' માં જોવા મળી હતી. આ ચલચિત્ર ૨૦૧૮ ટોરેન્ટો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવના મિડનાઇટ મેડનેસ વિભાગમાં રજૂ થયું, જ્યાં તેણે મીડનાઇટ મેડનેસ પીપલ્સ ચોઇસ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/vasan-bala-s-mard-ko-dard-nahi-hota-to-premiere-at-tiff-118081000339_1.html|title=Vasan Bala's 'Mard Ko Dard Nahi Hota' to premiere at TIFF|date=10 August 2018|work=Business Standard|access-date=17 August 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/mard-ko-dard-nahi-hota-wins-audience-award-at-tiff-1341857-2018-09-17|title=Mard Ko Dard Nahi Hota wins audience award at TIFF|last=Singh|first=Suhani|date=17 September 2018|work=India Today|access-date=4 October 2018}}</ref> આ ફિલ્મ ૨૦૧૮ના ''મામી ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ''માં પણ રજૂ થઇ હતી જ્યાં તેને લોકોનો સકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-full-house-mard-ko-dard-nahi-hota-gets-standing-ovation-at-mami-mumbai-film-festival/articleshow/66387494.cms|title=A full house: 'Mard Ko Dard Nahi Hota' gets standing ovation at MAMI Mumbai Film Festival|date=27 October 2018|work=The Economic Times|access-date=28 October 2018|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225946/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-full-house-mard-ko-dard-nahi-hota-gets-standing-ovation-at-mami-mumbai-film-festival/articleshow/66387494.cms|url-status=dead}}</ref> == ટેલિવિઝન == {| class="wikitable sortable" ! વર્ષ ! ધારાવાહિક ! ભૂમિકા ! ચેનલ ! નોંધ |- | ૨૦૧૪–૨૦૧૬ | ''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' | ઇશાની વાઘેલા | કલર્સ ટીવી | (મુખ્ય ભૂમિકા) |- |} === રિયાલિટી કાર્યક્રમો === {| class="wikitable sortable" ! વર્ષ ! ધારાવાહિક ! ભૂમિકા ! ચેનલ |- | ૨૦૧૪ | ''ઝલક દિખલા જા ૭'' | મહેમાન કલાકાર/''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' માટે | કલર્સ ટીવી |- | ૨૦૧૪-૧૫ | ''બોક્સ ક્રિકેટ લીગ'' | (સપોર્ટ ટીમ માટે મહેમાન કલાકાર) | સોની ટીવી |- | ૨૦૧૫ | ''ઝલક દિખલા જા ૮'' | સ્પર્ધક (દૂર કરાયેલ ત્રીજા સ્પર્ધક) | કલર્સ ટીવી |- | ૨૦૧૫ | ''નચ બલિયે ૭'' | મહેમાન કલાકાર / શક્તિ અરોરાની જોડીદાર | સ્ટાર પ્લસ |- |} == ચલચિત્રો == {| class="wikitable sortable plainrowable" ! વર્ષ ! શીર્ષક ! પાત્ર ! દિગ્દર્શક ! નોંધ |- | ૨૦૧૮ | ''પટાખા'' | ચંપા કુમારી | વિશાલ ભારદ્વાજ | શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી ડેબ્યૂ માટે સ્ક્રીન એવોર્ડ<br /> નામાંકિત &#x2013; શ્રેષ્ઠ મહિલા ડેબ્યૂ માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ <br />નામાંકિત &#x2013; શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર વિવેચક એવોર્ડ |- | ૨૦૧૯ | ''મર્દ કો દર્દ નહીં હોતા'' | સુપ્રી | વાસન બાલા | |- | rowspan="2" | ૨૦૨૦ | ''અંગ્રેજી માધ્યમ'' | સુચિતા ગોસ્વામી | હોમી અડાજનીયા | નિર્માણ પૂર્ણ |- | ''શિદ્ધત'' | | | ફિલ્માંકન |} == પુરસ્કારો અને નામાંકન == {| class="wikitable sortable" |+ ટેલિવિઝન માટેના પુરસ્કારોની સૂચિ !વર્ષ !પુરસ્કાર !વર્ગ !ધારાવાહિક !પરિણામ |- |rowspan="11" | ૨૦૧૫ |ઝી ગોલ્ડ એવોર્ડ્સ |સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પ્રવેશ |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |ઇન્ડિયન ટેલિવિઝન એકેડમી એવોર્ડ્સ |સર્વશ્રેષ્ઠ તાજો ચહેરો ‍અભિનેત્રી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |ટેલિવિઝન સ્ટાયલ એવોર્ડ્સ |સર્વશ્રેષ્ઠ સ્ટાઇલિશ જોડી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |ગોલ્ડ એવોર્ડ્સ |સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{nom}} |- |ઇન્ડિયન ટેલી એવોર્ડ્સ |તાજો નવો ચહેરો અભિનેત્રી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |કલાકાર એવોર્ડ્સ |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |એશિયન વ્યુઅર ટેલિવિઝન એવોર્ડ્સ |વર્ષની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{nom}} |- |ITA |લોકપ્રિય યુવા એવોર્ડ |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |TIIFA |વર્ષનો સૌથી લોકપ્રિય ચહેરો |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{વિજયી}} |- |ઇન્ડિયન ટેલી એવોર્ડ્સ |ટીવી પર શ્રેષ્ઠ જોડી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{nom}} |- |ટેલિવિઝન સ્ટાઇલ એવોર્ડ્સ |શ્રેષ્ઠ સ્ટાઇલિશ બેટી |''મેરી આશિકી તુમ સે હૈ'' |{{nom}} |} {| class="wikitable" |+ ચલચિત્ર પુરસ્કારોની યાદી ! વર્ષ ! એવોર્ડ !વર્ગ ! ફિલ્મ !પરિણામ |- | ૨૦૧૮ | સ્ટાર સ્ક્રીન એવોર્ડ | નવી આશાસ્પદ (સ્ત્રી અભિનેતા) |''પટાખા'' |{{વિજયી}} |- |૨૦૧૯ |ઝી સિને એવોર્ડ |સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પ્રવેશ |''પટાખા'' |{{nom}} |- |૨૦૧૯ |બોલીવુડ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એવોર્ડ્સ |સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પ્રવેશ |''પટાખા'' |{{વિજયી}} |- | rowspan="2" |૨૦૧૯ | rowspan="2" |૬૪મો ફિલ્મફેર એવોર્ડ |સર્વોત્તમ અભિનેત્રી ‍‍‍‍(વિવેચક) | rowspan="2" |''પટાખા'' |{{nom}} |- |સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પ્રવેશ |{{nom}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name|9654612}} [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૯૫માં જન્મ]] kylu9sviy7vman8qmr5k0glfngzowng 0 108946 905503 904166 2026-09-22T02:42:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905503 wikitext text/x-wiki '''ધારસણા સત્યાગ્રહ''' અથવા '''ધરાસણા સત્યાગ્રહ''' એ મે, ૧૯૩૦માં ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લગાવવામાં આવેલા મીઠા પરના વેરાના વિરોધમાં કરવામાં આવેલો સત્યાગ્રહ હતો. [[દાંડી સત્યાગ્રહ]]ની સમાપ્તિ પછી [[મહાત્મા ગાંધી]]એ બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ આગલી ચળવળ તરીકે [[ગુજરાત]]માં આવેલા [[ધરાસણા]]ના બ્રિટિશ તાબાના મીઠાના અગરો પર જઈ અહિંસક આંદોલન કર્યું. આ સત્યાગ્રહ કરનાર સેંકડો સત્યાગ્રહીઓને બ્રિટિશ સૈનિકોએ માર માર્યો હતો. આ સમાચારની પ્રસિદ્ધિએ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ તરફ વિશ્વનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું અને ભારતમાં બ્રિટીશ શાસનની કાયદેસરતા પર પ્રશ્નાર્થ મૂકાયો.<ref>"The legitimacy of the Raj was never reestablished for the majority of Indians and an ever increasing number of British subjects." Johnson, p. 234.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ == ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૦ ના દિવસે ગાંધીજી અને [[જવાહરલાલ નેહરુ]]ની આગેવાની હેઠળ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે]] જાહેરમાં સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું અથવા [[પૂર્ણ સ્વરાજ]] માટેની ચળવળનું એલાન કર્યું.<ref>"The pledge was taken publicly on January 26, 1930, thereafter celebrated annually as Purna Swaraj Day." Wolpert, 2001, p. 141.</ref> અમદાવાદથી દાંડી તરફ મીઠાની યાત્રા ૬ એપ્રિલે પૂર્ણ કરી ગાંધીજીએ ગેરકાયદેસર મીઠું પકવી અંગ્રેજોના મીઠા પરના કરની વિરોધમાં દેશવ્યાપી સત્યાગ્રહ ચળવળની શરૂઆત કરી. ૪ મે ૧૯૩૦ ના રોજ, ગાંધીજીએ ભારતના વાઇસરોય લોર્ડ ઇરવિનને પત્ર લખ્યો, જેમાં તેમણે ''ધરસાણા સોલ્ટ વર્કસ'' પર દરોડો પાડી મીઠાનો કાયદો તોડવાનો પોતાના ઈરાદો જણાવ્યો. અને તેમની તાત્કાલિક ધરપકડ ધરપકડ કરવામાં આવી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે નિયોજિત યોજના મુજબ કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાનું નક્કી કર્યું. નિર્ધારીત આંદોલનના આગળના દિવસે જવાહરલાલ નહેરુ અને [[વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ]] સહિતના ઘણાં કોંગ્રેસના નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. == ધરસાણા કૂચ == આયોજન મુજબ સત્યાગ્રહીઓ ૭૬ વર્ષના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ [[અબ્બાસ તૈયબજી]] અને ગાંધીજીના પત્ની [[કસ્તુરબા]] સાથે કૂચ કરી આગળ વધ્યા. ધરાસણા પહોંચતા પહેલા બંનેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમને ત્રણ મહિનાની જેલની સજા થઈ.<ref>Ackerman & DuVall, p. 89.</ref> તેમની ધરપકડ પછી, [[સરોજિની નાયડુ]] અને [[અબુલ કલામ આઝાદ|મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદના]] નેતૃત્વ હેઠળ શાંતિપૂર્ણ આંદોલન ચાલુ રહ્યું. કોંગ્રેસના કેટલાક નેતાઓએ ગાંધીજીની મહિલાઓને સત્યાગ્રહની કૂચનું નેતૃત્વ આપવાના વિચાર સાથે સહમત ન હતા.<ref>Tanejs, p. 128.</ref> ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સેંકડો સ્વયંસેવકોએ ''ધરાસણા સોલ્ટ વર્કસ'' તરફ કૂચ કરવાનું શરૂ કર્યું. સરોજીની નાયડુ અને સત્યાગ્રહીઓ ઘણી વખત મીઠાના અગરો સુધી પહોંચ્યા અને પોલીસે તેમને પાછા ખદેડ્યા. એક તબક્કે તેઓ તે સ્થળે અઠ્યાવીસ કલાક રાહ જોતા બેસી રહ્યા. સેંકડો સત્યાગ્રહીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref>Ackerman & DuVall, p. 89</ref> == મારપીટ == સરોજીની નાયડુ જાણતા હતા કે સત્યાગ્રહીઓ વિરુદ્ધ હિંસા એક ખતરો છે અને તેમને સત્યાગ્રહીઓને ચેતવણી આપી, "તમારે કોઈ પણ સંજોગોમાં હિંસાનો ઉપયોગ કરવાનો નથી. તમને માર મારવામાં આવશે પરંતુ તમારે પ્રતિકાર કરવાનો નથી: તમારે મારામારીને ટાળવા માટે હાથ પણ આડો ધરવો નહીં." ૨૧ મેના દિવસે, સત્યાગ્રહીઓએ મીઠાના અગરોને ઘેરતી કાંટાળી તારને ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો. પોલીસને આદેશ મળ્યો અને તેમણે લોકો પર લાઠી માર કર્યો.<ref>Ackerman & DuVall, p. 90</ref> અમેરિકન પત્રકાર વેબ મિલર આ ઘટનાના સાક્ષી હતા, જેમાં લોખંડના છેડા ધરાવતી લાકડી વડે સત્યાગ્રહીઓને મારવામાં આવ્યા હતા. તેમના આ અહેવાલે આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. <blockquote>એક પણ સત્યાગ્રહીએ લાઠીમારથી બચવા માટે હાથ સુદ્ધાં આડો ધર્યો ન હતો. તેઓ દસ-પિનની જેમ નીચે પડ્યા. જ્યાં હું ઊભો હતો ત્યાં મને ખુલ્લા માથા ઉપર પડતી લાકડીના અવાજો આવી રહ્યાં હતાં. દરેક ફટકા પર આ સત્યાગ્રહ જોનારાઓની ભીડ સીસકારા કાઢતી અને સત્યાગ્રહીઓની પીડા સાથે તેમના દરેક શ્વાસોમાં સહાનુભૂતિ હતી. ઘવાયેલા સત્યાગ્રહીઓ છુટાછવાયા, બેભાન બની પડ્યા હતા. એમની ખોપરી ફૂટી હતી, ખભાથી તૂટ્યા હતાં. બે કે ત્રણ મિનિટમાં જમીન પર તેમના શરીરોની રજાઇ પથરાઇ ગઈ. તેમના સફેદ કપડા પર લોહીના ડાઘાઓ પડ્યાં હતાં. કતાર તોડ્યા વગર બચી ગયેલા લોકો શાંતિથી અને નિયમિત કૂચ કરીને ઘવાઈને પડ્યા ત્યાં સુધી આગળ વધતાં રહ્યાં. જ્યારે પ્રથમ હરોળના સત્યાગ્રહીઓ નીચે પટકાતા ત્યારે સ્ટ્રેચર બેરર્સ દોડી આવ્યા હતા અને ઇજાગ્રસ્તોને હંગામી દવાખાના તરીકે ઊભી કરવામાં આવેલી ઝૂંપડીઓમાં લઈ જવામાં આવ્યાં હતાં. ઘાયલોને લઈ જવા માટે પૂરતા સ્ટ્રેચર-બેરર્સ નહોતા; મેં જોયું કે અઢાર ઇજાગ્રસ્તોને એક સાથે લઈ જવામાં આવતા હતા, જ્યારે બેતાળીસ હજી ઘવાયેલા જમીન પર લોહી વહેતા પડ્યા હતા. સ્ટ્રેચર્સ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલા ધાબળાઓ લોહીથી નીતરતા હતાં. પ્રતિકાર ન કરનારા સત્યાગ્રહીને પદ્ધતિસર રીતે લોહીલૂહાણ કરી દેવાતા દ્રશ્યે મને અસ્વસ્થ કરી દીધો અને મારે મોઢું ફેરવી લેવું પડ્યું... મને બિનવિરોધ માર સહન કરનારા માટે વર્ણવી ન શકાય તેવા નિ:સહાય ક્રોધની લાગણી થઈ અને નિઃસહાય લોકોને લાકડી મારનાર પોલીસ ઉપર પણ તેટલી જ ઘૃણાની લાગણીનો અનુભવ થયો. ત્રણ ચારની સંખ્યામાં સત્યાગ્રહીઓના શરીરો માથેથી વહેતા લોહી સાથે ઢળી પડતાં. એક પછી એક આવા જૂથો આગળ આવતાં, બેસી જતાં અને સામે હાથ પણ આડો ધર્યા વિના અસંવેદનશીલોને સમર્પિત થતા. છેવટે બિન-પ્રતિકારથી પોલીસ ગુસ્સે થઈ ગઈ... અને બેઠેલા માણસોને તેમણે ક્રૂરતાપૂર્વક પેટમાં અને પગની વચ્ચે અંડાકોષ પર લાત મારવાનું શરૂ કર્યું. ઇજાગ્રસ્ત માણસો યાતનાની પીડા હેઠળ ચીસો પાડવા લાગ્યા. તેથી પોલીસનો રોષ ભડકાવ્યો... ત્યારબાદ પોલીસે બેઠેલા માણસોને હાથ અથવા પગથી ખેંચીને ઘસડવા માંડ્યા, કેટલાકોને તેમણે સો ગજ સુધી ઘસડીને ખાડામાં ફેંકી દીધા.<ref>Weber, pp. 446-447.</ref><ref>Miller, p. 193-195.</ref></blockquote> મિલરે જ્યારે આ વાર્તા ટેલીગ્રાફ દ્વારા તેમના પ્રકાશકને લંડન મોકલવા માંડી ત્યારે ભારતના ટેલિગ્રાફ અધિકારીઓએ તેના લખાણનો અમુક ભાગ કાપી નાખવામાં આવ્યો. બ્રિટીશની કપાતની આ વાત જાહેર કરવાની ધમકી આપ્યા પછી જ તેમની વાર્તા ટેલિગ્રાફ મારફતે પસાર થવા દેવાઈ. આ વાર્તા વિશ્વના ૧,૩૫૦ અખબારોમાં છપાઇ હતી અને સેનેટર જ્હોન જે. બ્લેન દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સેનેટના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં તેને વાંચવામાં આવી હતી.<ref>Miller, p. 198-199.</ref> == પરિણામી ઘટનાઓ == વિધાનસભાના પૂર્વ અધ્યક્ષ [[વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ|વિઠ્ઠલભાઇ પટેલે]] આ હત્યાકાંડ જોયો હતો અને ટિપ્પણી કરી હતી : <blockquote>બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સાથે ભારતના સમાધાન કરવાની બધી આશા કાયમ માટે ખોવાઈ ગઈ છે. હું કોઈપણ સરકાર દ્વારા લોકોને કેદમાં લઈ જઈને અને કાયદાના ભંગ બદલ સજા કરવાની વાત સમજી શકું છું, પરંતુ કોઈ પણ સરકાર કે જે પોતાને સાંસ્કૃતિક કહે છે તે બ્રિટિશરોએ આજે સવારે કર્યો એવો અહિંસક, પ્રતિકાર ન કરતા લોકો સાથે ક્રૂર અને નિર્દયતાથી વ્યવહાર કેમ કરી શકે." <ref>Gandhi & Jack, p. 253.</ref></blockquote> આ મારપીટ અને વર્તમાન પત્રોએ આવરેલા સમાચારોના જવાબમાં ભારતના વાઇસરોય લોર્ડ ઇરવિને કિંગ જ્યોર્જને પત્ર લખ્યો : <blockquote> મહારાજ, ધરાસણામાં સોલ્ટ ડેપો પર થયેલી ગંભીર લડાઇના અહેવાલો વાંચવામાં તેઓ ભાગ્યે જ નિષ્ફળ શકે. પોલીસે ઘણા સમયથી કોઈ પણ કાર્યવાહી ટાળવા પ્રયાસ કર્યો. એક સમય પછી આ અશક્ય બન્યું અને તેઓએ કડક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો પડ્યો. આમાં ઘણા લોકોને સામાન્ય ઇજાઓ પહોંચી.<ref>Louis, p. 154.</ref></blockquote> મિલેરે પછી લખ્યું હતું કે તે ઇજાગ્રસ્તોની સારવાર કરવામાં આવી રહી હતી તે હોસ્પિટલમાં તેઓ ગયા, અને ૩૨૦ ઘાયલો ગણ્યા, ઘણા લોકો હજી પણ અસ્થિભંગ, ખોપરી ફાટવાને કારણે સાથે બેભાન છે, અન્ય લોકો અંડકોષ અને પેટમાં લાતથી પીડાય છે.... મોટા ભાગના ઇજાગ્રસ્તોને બે કલાક સુધી કોઈ સારવાર નહોતી મળી અને બે લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા."<ref>Miller, p. 196.</ref> == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * {{cite book | last =Ackerman | first =Peter |author2=DuVall, Jack | title =A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict | url =https://archive.org/details/forcemorepowerfu0000acke_t3i0 | publisher =Palgrave Macmillan | year =2000 | location = | isbn =978-0-312-24050-9 }} * {{cite book |last=Gandhi |first=Mahatma |author2=Jack, Homer Alexander |title=The Gandhi Reader: A Sourcebook of His Life and Writings |publisher=Grove Press |year=1994 |isbn=978-0-8021-3161-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gandhireadersou00gand }} * {{cite book |last=Johnson |first=Richard L. |title=Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi |url=https://archive.org/details/gandhisexperimen0000unse |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-1143-7}} * {{cite book | last =Louis | first =William Roger | authorlink = | title =Adventures with Britannia: Personalities, Politics, and Culture in Britain | url =https://archive.org/details/adventureswithbr0000unse | publisher =I.B.Tauris | year =1997 | location = | isbn =978-1-86064-115-2 }} * {{cite book | last =Martin | first =Brian | authorlink = | title =Justice Ignited | publisher =Rowman & Littlefield | year =2006 | location = | isbn =978-0-7425-4086-6 }} * {{cite book | last =Miller | first =Webb | authorlink = | title =I Found No Peace | url =https://archive.org/details/bwb_C0-AQU-167 | publisher =Simon and Schuster | year =1936 | location = | isbn = }} * {{cite book | last =Tanejs | first =Anup | authorlink = | title =Gandhi, Women, and the National Movement, 1920-47 | publisher =Har-Ananda Publications | location = | isbn =978-81-241-1076-8 | year =2005 }} * {{cite book | last =Weber | first =Thomas | authorlink = | title =On the Salt March: The Historiography of Gandhi's March to Dandi | publisher =HarperCollins | year =1998 | location =India | isbn =978-81-7223-372-3 }} * {{cite book | last =Wolpert | first =Stanley | authorlink = | title =Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi | url =https://archive.org/details/gandhispassionli0000wolp_v8y2 | publisher =Oxford University Press | year =2001 | location = | isbn =978-0-19-515634-8 }} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 1lr7spbp2da76cqdl25cpspafosg83h 0 109281 905432 904128 2026-09-22T00:57:30Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905432 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Akshar Deri.jpg|right|thumb|અક્ષર દેરી]] '''અક્ષર દેરી''' એ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું એક તીર્થસ્થાન છે અને ભારતના [[ગોંડલ]]માં બીએપીએસ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ''રંગ મંડપ''માં સ્થિત છે. આ દેરી BAPS ના પ્રથમ ગુરુ અને [[સ્વામીનારાયણ]] ભગવાનના શિષ્ય અક્ષરબ્રહ્મ [[ગુણાતીતાનંદ સ્વામી]]ના અંતિમ સંસ્કાર સ્થળ પર બાંધવામાં આવી છે. આ જગ્યાએ ગોંડલ રાજ્ય એ પ્રથમ વિમાન આકારની દેરી બાંધી અને સમય જતાં આ સ્થાને BAPS સંસ્થાના [[શાસ્ત્રીજી મહારાજ]] એ નીચે દેરી અખંડિત રાખી ઉપર અક્ષર મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=Akshar Deri-What is Akshar Deri?|url=http://swaminarayan.org/aksharderi/index.htm|access-date=2023-05-12|website=swaminarayan.org}}</ref> સન ૨૦૧૮માં આ દેરીની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠે "અક્ષરદેરી સાર્ધ શતાબ્દી મહોત્સવ" ઉજવાયો હતો, અને ૨૦૦ એકરમાં સ્વામીનારાયણ નગર ઉભુ કરાયું હતું<ref>https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-JUN-OMC-MAT-latest-junagadh-news-025002-928951-NOR.html</ref> અને આ દેરીને આધુનિક ધોરણોને લાયક બનાવવા માટે માળખાની સાથે સાથે પૂર્ણ સ્થળનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. અક્ષર દેરીની ઉપર બંધાયેલું સ્વામીનારાયણ મંદિર અને યોગી સ્મૃતિ મંદિર પણ શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. == ધાર્મિક મહત્વ == === ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની સમાધિ === ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાધુ હતા. બોચાસણવાસી શ્રી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા (બીએપીએસ)ના સભ્યો તેમને સ્વામિનારાયણ ભગવાનના પ્રથમ અનુગામી તરીકે માને છે. તેઓ ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૮૬૭ ના દિવસે અવસાન પામ્યા હતા, અને તેમનો અંતિમ સંસ્કાર ભારતના ગુજરાતના ગોંડલમાં ગોંડલી નદીના કાંઠે કરવામાં આવ્યો.<ref>{{Cite book|title=Aksharbrahma Gunatitanand Swami|last=Sadhu Ishwarcharandas|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2007|isbn=81-7526-302-4|location=Ahmedabad|page=96}}</ref> આ મંદિર તેમના અંતિમ સંસ્કારની યાદમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું.<ref name="TSA">{{Cite book|title=Travel, Space, Architecture|url=https://archive.org/details/travelspacearchi0000unse|last=Traganou|first=Jilly|publisher=Ashgate|year=2009|isbn=9780754648277|location=Burlington, VT|page=[https://archive.org/details/travelspacearchi0000unse/page/297 297]}}</ref> === અક્ષર દેરી વિધિ === તેના નિર્માણ પછી, આ સ્થળ સંપ્રદાયના તીર્થસ્થાનોમાં એક મુખ્ય તીર્થસ્થાન બની રહ્યું છે, જે વિશ્વભરના જાત્રાળુઓને આકર્ષિત કરે છે.<ref name="Williams 132">{{Cite book|title=An Introduction to Swaminarayan Hinduism|url=https://archive.org/details/introductiontosw0000will|last=Williams|first=Raymond|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=0521652790|location=New York|pages=[https://archive.org/details/introductiontosw0000will/page/n145 132]}}</ref> દરરોજ સવારે મંદિરમાં [[પૂજા|મહાપૂજા]] થાય છે. યાત્રાળુઓ વેદી પર તેમની પૂજા અર્ચના પ્રાર્થના કરે છે, સ્વામિનારાયણ મંત્રનો જાપ કરે છે, મંદિરની આસપાસ ''[[પરિક્રમા|પ્રદક્ષિણા]]'' કરે છે અને મૂર્તિઓ સમક્ષ પ્રણામ કરે છે. જાત્રાળુઓ આધ્યાત્મિક અથવા દુન્યવી ઇચ્છાઓની પરિપૂર્ણતા માટેની પ્રાર્થનાના ભાગ રૂપે શ્રદ્ધાળુઓ આ વિધિઓ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.swaminarayan.org/aksharderi/rituals.htm|title=Akshar Deri - Rituals in Akshar Deri|publisher=Bochasanwasi Shri Akshar Purushottam Swaminarayan Sanstha|access-date=24 December 2013}}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Palais Naulakha balcon.jpg|right|thumb|અક્ષર દેરીના આકારને પ્રેરણા આપતો નવલખા પેલેસનો ઝરુખો]] === અક્ષર દેરીની ઉત્પત્તિ === ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની અંતિમક્રિયાના થોડા સમય બાદ, [[ગોંડલ રજવાડું|ગોંડલ]]ના તત્કાલિન રાણીબા મોંઘીબાએ ગણોદના દરબાર અભયસિંહની દેખરેખ હેઠળ આ મંદિરનું બાંધકામ કરાવ્યું હતું.<ref name="Dave 2012 161–162">{{Cite book|title=Akshar-Purushottam Upasana|last=Dave|first=Kishorebhai|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2012|isbn=9788175264328|location=Ahmedabad|pages=161–162}}</ref> આ મંદિરનું નિર્માણ ૨૮ નવેમ્બર ૧૮૬૭ ના રોજ શરૂ થયું હતું અને ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૬૮ ના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. ગોંડલના નવલખા મહેલના ઝરુખાના આકાર પરથી આ દેરીનો આકાર તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. જૂનાગઢના સ્વામી બાલમુકુન્દે કાળા પથ્થરમાં કોતરવામાં આવેલા ચરણાવિંદ કે સ્વામિનારાયણ ના "પવિત્ર પદચિહ્ન"ને અંદર સ્થાપિત કરાવ્યા હતા. રાણી મોંઘીબાએ આ મંદિરમાં અક્ષર અને પુરુષોત્તમની એક દોરલી છબી મૂકાવી હતી અને [[વસંતપંચમી]] તહેવાર ઉજવવા અહીં આવ્યા હતા. ત્યાર બાદ આ યાત્રાધામમાં અન્ય મુખ્ય તહેવારોની ઉજવણીની પરંપરાની શરૂઆત થઈ હતી. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની જન્મજયંતિ [[સૌરાષ્ટ્ર]]ના સ્વામિનારાયણના અનુયાયીઓ દ્વારા ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૬૮ ના રોજ આ સ્થળ પર ઉજવવામાં આવી હતી. ૧૮૬૭ બાદ આ સ્થળને આવતી લેતા ભૂભાગને અક્ષર વાડી નામ મળ્યું. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને અક્ષરની અભિવ્યક્તિ ગણી આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite book|title=Akshar-Purushottam Upasana|last=Dave|first=Kishorebhai|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2012|isbn=9788175264328|location=Ahmedabad|page=162}}</ref> આ મંદિર દુ:ખ નાશક અને માન્તાઓ પૂરી કરનાર ચમત્કારી સ્થળ તરીકે પ્રચલિત બન્યું.<ref>{{Cite web|url=http://www.swaminarayan.org/aksharderi/divinity.htm#divinity|title=Divinity of Akshar Deri|publisher=BAPS}}</ref><ref>{{Cite book|title=Hindu Rites and Rituals|url=https://archive.org/details/isbn_8175261811|last=Sadhu Jnaneshwardas|date=2001|publisher=Swaminarayan Aksharpith|isbn=8175261811|location=Amdavad|pages=[https://archive.org/details/isbn_8175261811/page/100 100]–101}}</ref> === અક્ષર મંદિરનું નિર્માણ === [[ચિત્ર:Akshar Mandir Old.jpg|thumb|અક્ષર મંદિર, નિર્માણ થયાના થોડા જ સમય પછી]] દેવપોઢી એકાદશીની એક પરોઢે, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી વીરસદના નારાયણજી મહારાજ નામના એક વરિષ્ઠ ભક્તના સ્વપ્નમાં આવ્યા અને કહેવાય છે કે તેમણે તેમને ગોંડલમાં ત્રણ શિખરો ધરાવતા એક શિખરબંધ મંદિર બાંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite journal|date=1990|title=Gondal Temple|journal=Swaminarayan Bliss|issue=March|page=711}}</ref> આ સ્વપ્નને પગલે નારાયણજી મહારાજ તેમના ત્રણ શિષ્યો શંકરભાઇ અમીન, હરિભાઇ અમીન અને ભીખાભાઇ શુક્લા સાથે ગોંડલ ગયા, ત્યાં તેમણે અક્ષર દેરીની આસપાસની જમીન માટે ગોંડલ રજવાડાના [[મહારાજા ભગવતસિંહજી]]ને વિનંતી કરી. ભગવતસિંહે મંદિર માટે જમીન વેચવાની સંમતિ આપી અને તેના નિર્માણ માટે ત્રણ શરતો નક્કી કરી: પ્રથમ મંદિર ત્રણ વર્ષમાં પૂર્ણ થવું જોઈએ; બીજું, અક્ષર દેરીને અખંડ રાખવી જોઈએ; અને ત્રીજું, આ પરિયોજના પર રૂ. ૧૦,૦૦,૦૦૦ કરતાં ઓછા ખર્ચાવા જોઈએ નહીં.<ref>{{Cite book|title=Shastriji Maharaj|last=Dave|first=Kishore M.|date=2009|publisher=Swaminarayan Aksharpith|isbn=81-7526-129-3|location=Ahmedabad|page=92}}</ref> ૧૮ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ ના રોજ [[શાસ્ત્રીજી મહારાજ|શાસ્ત્રીજી મહારાજે]] (શાસ્ત્રી યજ્ઞપુરુષદાસ) ભાગવતસિંહની હાજરીમાં ભૂમિ પુજનનો સમારોહ કર્યો.<ref>{{Cite book|title=100 Years of BAPS|last=Sadhu Amrutvijaydas|date=2008|publisher=Swaminarayan Aksharpith|isbn=81-7526-377-6|location=Ahmedabad|page=23}}</ref> સાધુ અક્ષરસ્વરૂપદાસને મંદિર નિર્માણનો હવાલો સોંપાયો હતો. સાધુ જ્ઞાનનજીવનદાસ (યોગીજી મહારાજ) અને અન્ય ભક્તોની તેમની મદદ માટે અપાયા. સાધુઓ અને ભક્તોએ આર્થિક તંગી અને અન્ય અવરોધો વચ્ચે અથાગ મહેનત કરી મંદિરને પૂર્ણ કરવા માટે ચોવીસે કલાક કામ કર્યું અને ૨૪ મે ૧૯૩૪ના દિવસે શાસ્ત્રીજી મહારાજે એક મહાન [[યજ્ઞ]]ના સમાપન બાદ મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા કરી. તેમણે કેન્દ્રીય ગર્ભગૃહમાં અક્ષરપુરૂપોત્તમની મૂર્તિ પ્રસ્થાપિત કરી. આ કાર્યમાં તેમણે ભગવતસિંહજીની શરતોનું પાલન કર્યું જેમ કે અક્ષર દેરીને અક્ષત રાખી તેની આસપાસ મંદિર બંધાયું, તેમાં ૧૦ લાખથી વધુ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો અને તેનું બાંધકામ સવા બે વર્ષમાં પૂર્ણ થયું. સમારોહના બીજા દિવસે શાસ્ત્રીજી મહારાજે સાધુ જ્ઞાનજીવનદાસને મંદિરના મહંત તરીકે નિયુક્ત કર્યા.<ref>{{Cite book|title=100 Years of BAPS|last=Sadhu Amrutvijaydas|date=2008|publisher=Swaminarayan Aksharpith|isbn=81-7526-377-6|location=Ahmedabad|page=24}}</ref> === અન્ય મહત્વ === ૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૦ ના દિવસે શાસ્ત્રીજી મહારાજે અક્ષર દેરી સમક્ષ બેઠેલા શાસ્ત્રી નારાયણસ્વરૂપદાસ (પાછળથી [[પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ]])ને ''ભગવતી દીક્ષા'' આપી હતી.<ref>{{Cite book|title=Portrait of Inspiration: Pramukh Swami Maharaj|last=Sadhu Aksharvatsaldas|publisher=Swaminarayan Aksharpith|year=2007|isbn=8175262176|location=Amdavad|page=xi}}</ref><ref>{{Cite book|title=An Introduction to Swaminarayan Hinduism|url=https://archive.org/details/introductiontosw0000will|last=Williams|first=Raymond|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=0521652790|location=New York|pages=[https://archive.org/details/introductiontosw0000will/page/61 61]}}</ref> ચોથા આધ્યાત્મિક અનુગામી યોગીજી મહારાજના અંતિમ સંસ્કાર પછી યોગી સ્મૃતિ મંદિર નામના સ્મારકનું અહીં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. અક્ષર દેરીની સ્થાપનાના ૧૫૦ વર્ષ પૂરા થતાં, યોગી સ્મૃતિ મંદિરનું પણ નવીનીકરણ થયું. તે જૂના સ્મારક સ્થળે હવે એક શિખર ધરાવતું મંદિર ઊભું છે.<ref>{{Cite book|title=An Introduction to Swaminarayan Hinduism|url=https://archive.org/details/introductiontosw0000will|last=Williams|first=Raymond|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=0521652790|location=New York|pages=[https://archive.org/details/introductiontosw0000will/page/131 131]}}</ref> અક્ષર દેરી બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થાના પ્રતીકમાં સ્થાન પામી છે.<ref name="TSA" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.swaminarayan.org/aksharderi/ બીએપીએસ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા - અક્ષર દેરી] {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} [[શ્રેણી:બીએપીએસ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] k49oqsb124s1ynsfhbp3zrl24qlntap 0 109928 905491 874301 2026-09-22T02:35:40Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905491 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = તક્ષશિલા |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = |image_skyline = File:Taxila1.jpg |image_caption = ધર્મરાજિકા એક પ્રાચીન સ્તૂપ |image_seal = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = તક્ષશિલાનું સ્થાન |pushpin_map = Pakistan#Gandhara |pushpin_mapsize = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = [[પાકિસ્તાન]] |subdivision_type1 = પ્રાંત |subdivision_name1 = [[પંજાબ]] |subdivision_type2 = જિલ્લો |subdivision_name2 = રાવલપિંડી, પંજાબ, પાકિસ્તાન |seat_type = શહેર પરિષદ |seat = |parts_type = જિલ્લાઓ |leader_title = શહેર વહિવટદાર |leader_name = |leader_title1 = કમિશ્નર |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = મહાનગરપાલિકા |established_date = |coordinates = {{coord|33|44|45|N|72|47|15|E|display=inline}} |area_footnotes = |area_total_km2 = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = auto |population_rank = |population_demonym = |timezone = પાકિસ્તાન માનક સમય |utc_offset = +૦૫:૦૦ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |area_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |postal_code = |postal_code_type = પોસ્ટલ કોડ |website = }} '''તક્ષશિલા''' એ [[પાકિસ્તાન]]ના પંજાબ પ્રાંતનું મહત્ત્વનું પુરાતાત્ત્વિક સ્થળ છે. તે રાજધાની ક્ષેત્ર [[ઇસ્લામાબાદ]] અને રાવલપિંડીથી લગભગ ૩૨ કિ.મી. ઉત્તર-પશ્ચિમે આવેલું છે. પ્રાચીન તક્ષશીલા ગાંધાર દેશની રાજધાની અને શિક્ષાનું પ્રમુખ કેન્દ્ર હતું. તે દક્ષિણ એશિયા અને મધ્ય એશિયાને જોડતા મહત્ત્વના માર્ગોના સંગમ પર સ્થિત હતું. એક શહેરના રૂપે તેની ઉત્ત્પત્તિ ઇ.સ. પૂર્વે ૧૦૦૦ની આસપાસ થઈ હતી.<ref name="books.google.com">Raymond Allchin, Bridget Allchin, [https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC&pg=PA314 ''The Rise of Civilization in India and Pakistan''.] Cambridge University Press, 1982 p.314 {{ISBN|052128550X}} ("The first city of Taxila at Hathial goes back at least to c. 1000 B.C.")</ref> ૧૯૮૦માં યુનેસ્કો દ્વારા તેને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કરાયું છે.<ref>UNESCO World Heritage Site, 1980. [http://whc.unesco.org/en/list/139/multiple=1&unique_number=153 Taxila: Multiple Locations]. Retrieved 13 January 2007.</ref> ==વ્યુત્પત્તિ== [[રામાયણ]]ના સંદર્ભમાં તક્ષશિલા ([[પાલી ભાષા|પાલી]]માં ''Takkasilā'',{{sfn|Scharfe|2002|pp=140,141}}, [[સંસ્કૃત]]માં तक्षशिला) નામ [[ભરત]]ના પુત્ર ''તક્ષ''ના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે.<ref name="EB">{{cite web|title=Taxila, ancient city, Pakistan|url=https://www.britannica.com/place/Taxila|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=16 May 2017|language=en}}</ref> અન્ય એક વ્યુત્પત્તિ અનુસાર તક્ષશિલા એ નાગરાજ તક્ષક સંબધિત છે.{{sfn|Kosambi|1975|p=129}} ==પારંપરીક સ્ત્રોત== વૈદિક ગ્રંથ શતપથ બ્રાહ્મણ અનુસાર વૈદિક દાર્શનિક ''ઉદ્દાલક આરુણી''એ (ઇ.સ.પૂ. ૭મી સદી) ગાંધાર ક્ષેત્રની મુલાકાત લીધી હતી. બૌદ્ધિક જાતક કથાઓ અનુસાર આરુણી અને તેના પુત્ર શ્વેતકેતુએ તક્ષશિલા શહેરમાં શિક્ષા-અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref>{{Citation|url=https://archive.org/details/politicalhistory00raycuoft|last=Raychaudhuri|first=Hem Chandra|title=Political history of ancient India, from the accession of Parikshit to the extinction of the Gupta dynasty|year=1923|pages=17–18, 25–26}}</ref> તક્ષશીલાનો પ્રાચીનતમ ઉલ્લેખ પાણિનીના વ્યાકરણ ગ્રંથ (ઇ.સ.પૂ. પાંચમી સદી) ''અસ્તાધ્યયી''માં જોવા મળે છે.{{sfn|Scharfe|2002|pp=140,141}}[[હિંદુ]] મહાકાવ્ય [[મહાભારત]] [[વેદવ્યાસ|વ્યાસ]] ઋષિના શિષ્ય ''વૈશંપાય'' અને [[જનમેજય]] વચ્ચેનો વાર્તાલાપ છે. પરંપરા અનુસાર એવું માનવામાં આવે છે કે, [[પરિક્ષિત]] રાજાના વંશજ [[જનમેજય]]ના નાગયજ્ઞ દરમિયાન મહાભારતની કથા સૌપ્રથમ વાર તક્ષશિલામાં જ ''વૈશંપાય'' દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref name="EB" /> અન્ય એક કથા અનુસાર તક્ષશિલામાં કુરુવંશના શાસક [[પરિક્ષિત]]નું ([[અર્જુન]]ના પૌત્ર) શાસન હતું.{{sfn|Kosambi|1975|p=126}}[[રામાયણ]]માં તક્ષશિલાનો એક સમૃદ્ધ નગર તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. કહેવાય છે કે રામના અનુજ [[ભરત]] દ્વારા આ નગરની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ભરતે આ સ્થળની નજીક જ અન્ય એક નગર પુષ્પકલાવતીની સ્થાપના કરી તેના બન્ને પુત્રો ''તક્ષ'' અને ''પુષ્કર''ને તેના શાસકો તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.{{sfn|Marshall|1960|p=10}}[[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] જાતક કથાઓ અનુસાર તક્ષશિલા [[ગાંધાર]] દેશની રાજધાની અને શિક્ષાનું પ્રમુખ કેન્દ્ર હતું.<ref name="EB" />[[જૈન ધર્મ|જૈન]] પરંપરા અનુસાર પ્રથમ તીર્થંકર [[ઋષભ દેવ|ઋષભ દેવે]] લાખો વર્ષો પૂર્વે તક્ષશિલાની મુલાકાત લીધી હતી.{{sfn|Marshall|1960|p=10}} ==ઇતિહાસ== ===પ્રાચીન સભ્યતા=== તક્ષશિલાનો આસપાસનો વિસ્તાર નવપાષાણ યુગમાં વસેલો છે. તેના કેટલાંક ખંડેર ઇ.સ.પૂ. ૩૩૬૦ સુધીના માલૂમ પડે છે.{{sfn|Allchin|Allchin|1988|p=127}}તેની સૌથી પુરાણી વસાહત હથિયાલ ઇ.સ.પૂ. ૧૦૦૦ની આસપાસ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Harvnb|Allchin|Allchin|1988|p=314}}</ref><ref name="whc.unesco.org">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/139|title=Taxila|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=whc.unesco.org}}</ref>{{sfn|Scharfe|2002|p=141}}માટીના ઘડાઓના પુરાત્તાત્વિક પુરાવાઓ ઇ.સ.પૂ. ૯૦૦ની આસપાસ તક્ષશિલાના વ્યાપારીક સંબંધ પુષ્પકલાવતી નગર સાથે હોવાનું પૂરવાર કરે છે.<ref>Mohan Pant, Shūji Funo, [https://books.google.com/books?id=W-K5_Z8qsJEC&pg=PA222 ''Stupa and Swastika: Historical Urban Planning Principles in Nepal's Kathmandu Valley.''] NUS Press, 2007 {{ISBN|9971693720}}, citing Allchin: 1980</ref> તક્ષશિલાની સ્થાપના પ્રાચીન ગ્રાંટ ટ્રંક રોડ સાથેના રણનૈતિક સ્થાને કરવામાં આવી હતી. તે [[મૌર્ય સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની પાટલીપુત્રને પેશાવર તથા પુષ્પકલાવતી સાથે જોડતા માર્ગ પર સ્થિત હતું જે આગળ મધ્ય એશિયા, બસ્ટ્રીયા અને કપિસા શહેરને જોડતું હતું.{{sfn|Thapar|1997|p=237}} આ પ્રકારે તક્ષશિલા જુદા જુદા સમયે જુદા જુદા શાસકોના નિયંત્રણમાં રહ્યું છે. ==વિશ્વવિદ્યાલય== [[File:SirkapCity.JPG|thumb|સિરકપના ભગ્નાવશેષોનું દૃશ્ય]] કેટલાક સ્ત્રોત અનુસાર તક્ષશિલા વિશ્વની પ્રાચીનતમ વિશ્વવિદ્યાલયો પૈકીની એક છે.{{sfn|Needham|2005|p=135}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=157}}{{sfn|Mookerji|1989|pp=478,479}} ઇ.સ.પૂ. ૫મી સદીમાં તેના વિનાશ સુધી તક્ષશિલા અભ્યાસ (બૌદ્ધ ધર્મની ધાર્મિક શિક્ષાઓ સહિત) માટેનું અગત્યનું સ્થળ રહ્યું હતું. સામાન્ય રીતે ૧૬ વર્ષની આયુ બાદ વિશ્વવિદ્યાલયમાં પ્રવેશ મેળવી શકાતો. અહીં કાયદો, ચિકિત્સા અને સૈન્ય વિજ્ઞાનની શિક્ષા આપવામાં આવતી હતી. આ ઉપરાંત તીરંદાજી, શિકાર, ઘોડેસવારી જેવા કૌશલ્ય પણ શીખવવામાં આવતા હતા.{{sfn|Mookerji|1989|pp=478–489}} વારાણસી, કૌશાલી અને મગધ જેવા સુદૂર વિસ્તારોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ માટે અહીં આવતા હતા.<ref>{{harvnb|Prakash|1964}}</ref> ==ચિત્ર ઝરૂખો== <gallery mode="packed"> ચિત્ર:TaxilaCoinBM.JPG|ઇ.સ.પૂ. બીજી શતાબ્દીનો તક્ષશિલાનો એક સિક્કો ચિત્ર:Coin of Antialcidas.jpg|હેલિઓડોરસ સ્તંભ શિલાલેખ અનુસાર ઇ.સ.પૂ. ૧૦૦ની આસપાસ તક્ષશિલામાં ઇન્ડો-ગ્રીક રાજા એન્ટીલસિડાસનું શાસન હતું. ચિત્ર:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|જૂલિયન, તક્ષશિલામાં આવેલ એક વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ચિત્ર:JaulianTaxilaSilverReliquaryAndContent.jpg|જૂલિયન ચાંદી બૌદ્ધ અવશેષ, સામગ્રી સાથે (બ્રિટીશ મ્યુઝીયમ) ચિત્ર:SirkapJainTemple.JPG|સિરકપનું જૈન મંદિર ચિત્ર:Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 08.jpg|સિરકપ ખાતેનો સ્તૂપ મંચ ચિત્ર:Stupa in Taxila Pakistan.JPG|સ્તૂપ (તક્ષશિલા) ચિત્ર:TaxilaCoin200-100BCE.JPG|ઇ.સ.પૂ. ૨૦૦–૧૦૦ નો તક્ષશિલાનો એક સિક્કો (બિટીશ મ્યુઝીયમ) ચિત્ર:IndoGreekArtifactsDrawings.JPG|તક્ષશિલા પુરાતત્ત્વ ખોદકામ દરમિયાન પુરાતાત્વિક જૉન માર્શલને તક્ષશિલામાંથી મળી આવેલ કલાકૃત્તિઓ </gallery> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી|30}} ==સંદર્ભ સૂચિ== * {{cite book|last1=Allchin|first1=Bridget|last2=Allchin|first2=Raymond|authorlink1=Bridget Allchin|authorlink2=Raymond Allchin|title=The rise of civilization in India and Pakistan|date=1988|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0521285506|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC|ref=harv}} * {{Cite book |title=An Introduction to the Study of Indian History |url=https://archive.org/details/alf.3015.954.kos |last=Kosambi |first=Damodar Dharmanand |publisher=Popular Prakashan |year=1975 |edition=Revised Second |location=Bombay |page=126 |authorlink1=Damodar Dharmanand Kosambi |orig-year=first published 1956 |ref=harv}} * {{cite book|last1=Marshall|first1=John|authorlink1=John Marshall (archaeologist)|title=A guide to Taxila|date=2013|orig-year=1960 | isbn=9781107615441|edition=Fourth|url=https://books.google.com/books?id=JEMbH2aDO0UC|ref=harv}} * {{cite book|last1=Marshall|first1=John|authorlink1=John Marshall (archaeologist)|title=Taxila: Structural remains – Volume 1|date=1951|publisher=University Press|url=https://books.google.com/books?id=6w6voAEACAAJ|language=en|ref=harv}} * {{cite book|last1=Singh|first1=Upinder|authorlink1=Upinder Singh|title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century|date=2008|publisher=Pearson Education|location=New Delhi|isbn=9788131711200|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC|ref={{sfnref|Upinder Singh|2008}}}} * {{cite journal|last1=Allchin|first1=F. Raymond|authorlink1=Raymond Allchin|title=The Urban Position of Taxila and Its Place in Northwest India-Pakistan|journal=Studies in the History of Art|date=1993|volume=31|pages=69–81|jstor=42620473|ref=harv}} * {{cite book|last1=Allchin|first1=Bridget|last2=Allchin|first2=Raymond|authorlink1=Bridget Allchin|authorlink2=Raymond Allchin|title=The rise of civilization in India and Pakistan|date=1988|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0521285506|url=https://books.google.com/books?id=r4s-YsP6vcIC|ref=harv}} * {{cite book|last1=Scharfe|first1=Hartmut|title=Education in ancient India|date=2002|publisher=Brill|location=Leiden [u.a.]| isbn=9789004125568| url=https://books.google.com/books/about/Education_in_Ancient_India.html?id=I05tAAAAMAAJ|ref=harv}} * {{cite book|last1=Thapar|first1=Romila|authorlink1=Romila Thapar|title=Aśoka and the decline of the Mauryas|date=1997|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|isbn=978-0-19-563932-2|edition=Rev.|url=https://books.google.com/books?id=aR3aSAAACAAJ|ref=harv}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [https://web.archive.org/web/20110817054052/http://ghn.globalheritagefund.org/?id=1118 Explore Taxila with Google Earth] * [http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm ''Guide to Historic Taxila'' by Ahmad Hasan Dani in 10 chapters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605063128/http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm |date=2017-06-05 }} * [http://www.livius.org/ta-td/taxila/taxila.htm "Taxila", by Jona Lendering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013101758/http://www.livius.org/ta-td/taxila/taxila.htm |date=2004-10-13 }} * [https://web.archive.org/web/20051231191035/http://kaladarshan.arts.ohio-state.edu/maps/gandh.html Map of Gandhara archaeological sites, from the Huntington Collection, Ohio State University (large file)] * [http://www.srikanta-sastri.org/taxila-an-ancient-university/4586205497 Taxila: An Ancient Indian University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516235721/http://www.srikanta-sastri.org/taxila-an-ancient-university/4586205497 |date=2017-05-16 }} * [https://archive.org/details/cu31924024121125 John Marshall, ''A guide to Taxila'' (1918)] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] [[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] s2iiv9sajxlp463v5f2v9pn0pmkrs98 0 110488 905486 904157 2026-09-22T02:31:42Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905486 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg | alt = | caption = ડિસેમ્બર ૧૯૪૧માં કેનેડિયન સંસદ ખાતે યુસુફ કર્શ દ્વારા લેવાયેલ ચિત્ર | honorific_prefix = | name = સર વિન્સ્ટન ચર્ચિલ | honorific_suffix = | office = યુનાઈટેડ કિંગડમના પ્રધાનમંત્રી | monarch = {{unbulleted list |જ્યોર્જ VI |એલિઝાબેથ II }} | deputy = એન્થોની ઈડન | term_start = ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૫૧ | term_end = ૫ એપ્રિલ ૧૯૫૫ | predecessor = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી | successor = એન્થોની ઈડન | monarch1 =જ્યોર્જ VI | deputy1 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી (૧૯૪૨–૧૯૪૫) | term_start1 = ૧૦ મે ૧૯૪૦ | term_end1 = ૨૬ જુલાઈ ૧૯૪૫ | predecessor1 = નેવિલ ચેમ્બરલીન | successor1 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી | office2 = ફાધર ઓફ ધ હાઉસ | term_start2 = ૮ ઓક્ટોબર ૧૯૫૯ | term_end2 = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૪ | predecessor2 = ડેવિડ ગ્રેનફેલ | successor2 = રબ બટલર {{Infobox officeholder |embed = yes |office2 = વિરોધ પક્ષના નેતા |monarch2 = જ્યોર્જ VI |primeminister2 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી |term_start2 = ૨૬ જુલાઈ ૧૯૪૫ |term_end2 = ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૫૧ |predecessor2 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી |successor2 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી |office3 = કન્ઝર્વેટીવ પક્ષ (UK)ના નેતા |term_start3 = ૯ નવેમ્બર ૧૯૪૦ |term_end3 = ૬ એપ્રિલ ૧૯૫૫ |predecessor3 = નેવિલ ચેમ્બરલીન |successor3 = એન્થોની ઈડન }} {{Infobox officeholder |embed = yes |office4 = રક્ષા મંત્રી |term_start4 = ૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૫૧ |term_end4 = ૧ માર્ચ ૧૯૫૨ |predecessor4 = મેની શીનવેલ |successor4 = હેરોલ્ડ એલેક્ઝાંડર |term_start5 = ૧૦ મે ૧૯૪૦ |term_end5 = ૨૬ જુલાઈ ૧૯૪૫ |predecessor5 = અર્નલ્વે ચેટફિલ્ડ |successor5 = ક્લીમેન્ટ રિચર્ડ એટલી |office6 = ફર્સ્ટ લોર્ડ ઓફ ધ એડમિરાલ્ટી |primeminister6 = નેવિલ ચેમ્બરલીન |term_start6 = ૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯ |term_end6 = ૧૧ મે ૧૯૪૦ |predecessor6 = જેમ્સ સ્ટેનહોપ |successor6 = એ.વી.એલેક્ઝાંડર }} {{Infobox officeholder |embed = yes |office7 = રાજકોષના કુલપતિ |primeminister7 = સ્ટેન્લી બાલ્ડવીન |term_start7 = ૬ નવેમ્બર ૧૯૨૪ |term_end7 = ૪ જૂન ૧૯૨૯ |predecessor7 = ફિલીપ સ્નોડેન |successor7 = ફિલીપ સ્નોડેન |office8 = સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર ધ કોલોની |primeminister8 = ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જ |term_start8 = ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ |term_end8 = ૧૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૨ |predecessor8 = આલ્ફ્રેડ મિલ્નર |successor8 = વિક્ટર કેવેન્ડીશ |office9 = વાયુ રાજ્ય સચિવ |primeminister9 = ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જ |term_start9 = ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૧૯ |term_end9 = ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ |predecessor9 = વિલિયમ વેયર |successor9 =ફ્રેડરિક ગેસ્ટ |office10 = યુદ્ધ રાજ્ય સચિવ |primeminister10 = ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જ |term_start10 = ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૧૯ |term_end10 = ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૧ |predecessor10 = આલ્ફ્રેડ મિલ્નર |successor10 = લેમીંગ વોર્થિંગટન |office11 = શસ્ત્ર મંત્રી |primeminister11 = ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જ |term_start11 = ૧૭ જુલાઈ ૧૯૧૭ |term_end11 = ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૧૯ |predecessor11 = ક્રિષ્તોફર એડિસન |successor11 = ઍન્ડ્ર્યું વેયર |office12 = ચાન્સેલર ઓફ ધ ડચી ઓફ લેન્કાસ્ટર |primeminister12 = એચ.એચ.એસ્ક્વીથ |term_start12 = ૨૫ મે ૧૯૧૫ |term_end12 = ૨૫ નવેમ્બર ૧૯૧૫ |predecessor12 = ઍડવીન મોન્ટેગ્યું |successor12 = હર્બટ સેમ્યુઅલ |office13 = ફર્સ્ટ લોર્ડ ઓફ ધ ઍડમિરલ્ટી |primeminister13 = એચ.એચ.એસ્ક્વીથ |term_start13 = ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૧૧ |term_end13 = ૨૫ મે ૧૯૧૫ |predecessor13 = રેજીનાલ્ડ મેક્કેના |successor13 = આર્થર બાલફોર |office14 = ગૃહ વિભાગના રાજ્ય સચિવ |primeminister14 = એચ.એચ.એસ્ક્વીથ |term_start14 = ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૦ |term_end14 = ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૧૧ |predecessor14 = હર્બટ ગ્લેડસ્ટોન |successor14 = રેજીનાલ્ડ મેક્કેના |office15 = વ્યાપારમંડળના અધ્યક્ષ |primeminister15 =એચ.એચ.એસ્ક્વીથ |term_start15 = ૧૨ એપ્રિલ ૧૯૦૮ |term_end15 = ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૦ |predecessor15 = ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જ |successor15 = સીડની બક્ષટોન }} {{Infobox officeholder |embed = yes |office1 = સંસદ સભ્ય (વુડફોર્ડ) |term_start1 = ૫ જુલાઈ ૧૯૪૫ |term_end1 = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૪ |predecessor1 = નિર્વાચનક્ષેત્રની રચના |successor1 = નિર્વાચનક્ષેત્ર રદ્દ |constituency_MP2 = સંસદ સભ્ય (એપિંગ) |term_start2 = ૨૯ ઓક્ટોબર ૧૯૨૪ |term_end2 = ૧૫ જૂન ૧૯૪૫ |predecessor2 = લિયોનાર્ડ લેલે |successor2 = લેહ મેનિંગ |constituency_MP3 = સંસદ સભ્ય (ડ્યુન્ડી) |alongside3 = એલેક્ઝાંદર વિલ્કી |term_start3 = ૨૪ એપ્રિલ ૧૯૦૮ |term_end3 = ૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૨૨ |predecessor3 = {{unbulleted list | એડમંડ રોબર્ટસન |એલેક્ઝાંડર વીલ્કી }} |successor3 = {{unbulleted list |એડવિન સ્ક્રીમજૂર |ઇ.ડી.મોરલ }} |constituency_MP4 = સંસદ સભ્ય (વાયવ્ય માન્ચેસ્ટર) |term_start4 = ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૬ |term_end4 = ૨૪ એપ્રિલ ૧૯૦૮ |predecessor4 = વિલિયમ હોલ્ડ્સવથ |successor4 = વિલિયમ જોન્સન |constituency_MP5 = ઓલ્ડહૅમ |term_start5 = ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૦ |term_end5 = ૮ જાન્યુઆરી ૧૯૦૬ |predecessor5 = વોલ્ટર રુંચીમેન |successor5 = જ્હૉન આલ્બર્ટ બ્રાઇટ |birth_name = વિન્સ્ટન લિયોનાર્ડ સ્પેન્સર-ચર્ચિલ |birth_date = ૩૦/૧૧/૧૮૭૪ |birth_place = વુડસ્ટૉક, ઓક્સફર્ડશાયર, ઇંગ્લેન્ડ |death_date = ૨૪/૦૧/૧૯૬૫ |death_place = કેન્સીંગટન, લંડન, ઇંગ્લેન્ડ |restingplace = સેન્ટ માર્ટીન ચર્ચ, લંડન |party = {{unbulleted list |{{longitem|કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી (યુ.કે.)<br />{{hlist|class=inline|૧૯૦૦–૧૯૦૪|૧૯૨૪–૧૯૬૪}}}} |{{longitem|લિબરલ પાર્ટી (યુ.કે.)<br />(૧૯૦૪–૧૯૨૪)}} }} |spouse = ક્લેમેન્ટાઇન ચર્ચિલ (૧૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૮) |children = {{hlist|ડાયના ચર્ચિલ|રેનડોલ્ફ ચર્ચિલ|સારાહ ચર્ચિલ (અભિનેત્રી)|મેરીગોલ્ડ ચર્ચિલ}} |parents = {{unbulleted list |લોર્ડ રેન્ડોલ્ફ ચર્ચિલ |જેની જેરોમ }} |education = {{unbulleted list |હેરો સ્કૂલ |રોયલ મિલેટરી કોલેજ }} |allegiance = {{flagu|UK}} |branch = {{unbulleted list |આર્મી (યુ.કે.) |{{flagicon|UK|military}}પ્રાદેશિક સેના }} |serviceyears = ૧૮૯૩–૧૯૨૪ |rank = મિલિટરી રેન્ક |commands = રોયલ સ્કોટ ફ્યુસીલિયર્સ (૬ઠ્ઠી બટાલીયન) |battles = {{unbulleted list |માદિસ્ત યુદ્ધ |બીજું બોઅર યુદ્ધ |[[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] }} |mawards = |signature = }} }} '''સર વિન્સ્ટન લિયોનાર્ડ સ્પેન્સર–ચર્ચિલ''' (૩૦ નવેમ્બર ૧૮૭૪—૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૬૫) બ્રિટીશ રાજનેતા, સૈન્ય અધિકારી અને લેખક હતા. તેઓ ૧૯૪૦–૧૯૪૫ અને ૧૯૫૧–૧૯૫૫ દરમિયાન ઇંગ્લેન્ડના વડાપ્રધાન પદે રહ્યા હતા. ચર્ચિલે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન સંસદમાં પાંચ નિર્વાચન ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું હતું. તેઓ આર્થિક ઉદારવાદ અને સામ્રાજ્યવાદી વિચારસરણી ધરાવતા હતા. તેઓ ૧૯૦૦–૧૯૦૪ તેમજ ૧૯૨૪–૧૯૬૪ દરમિયાન કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી અને ૧૯૦૪–૧૯૨૪ દરમિયાન લિબરલ પાર્ટીના સદસ્ય રહ્યા હતા. ==જીવન પરિચય== [[File:Blenheim Palace from the Water Terraces October 2016.jpg|thumb|left|બ્લેનહેમ પેલેસ, ચર્ચિલનું પૈતૃક ઘર અને જન્મસ્થળ]] ચર્ચિલનો જન્મ ૩૦ નવેમ્બર ૧૮૭૪ના રોજ તેમના પૈતૃક ઘર બ્લેનહેમ પેલેસમાં (ઓક્સફોર્ડશાયર) થયો હતો{{sfn|Gilbert|1991|p=1}} તેમનો પરિવાર બ્રિટનના આભિજાત્ય વર્ગ પૈકીનો એક હતો.{{sfn|Gilbert|1991|p=3,5}}તેમના પિતા લોર્ડ રેન્ડોલ્ફ ચર્ચિલ ૧૮૭૩માં વુડસ્ટોકના સાંસદ (કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી) રહી ચૂક્યા હતા{{sfn|Jenkins|2001|p=4}}તથા માતા જેની જેરોમ અમેરીકન પરિવારના હતા.{{sfn|Jenkins|2001|p=5-6}} તેઓએ હેરો અને સેન્ડહર્સ્ટ ખાતેથી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=55}} ડિસેમ્બર ૧૮૯૪માં તેમણે સ્નાતકની પદવી મેળવી.{{sfn|Jenkins|2001|p=21}} જાન્યુઆરી ૧૮૯૫માં તેમના પિતાનું અવસાન થયું. [[File:Churchill 1881 ZZZ 7555D.jpg|thumb|left|ચર્ચિલ ૧૮૮૧માં ૬ વર્ષની ઉંમરે{{sfn|Haffner|2003|p=4}}]] ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૫માં તેઓ લેફ્ટનન્ટ તરીકે લશ્કરમાં જોડાયા.{{sfn|Gilbert|1991|p=51}}{{sfn|Jenkins|2001|p=21}} દક્ષિણ આફ્રિકાના બોઅર–વિદ્રોહ દરમિયાન તેમણે ''મોર્નિંગ પોસ્ટ'' સમાચારપત્રના યુદ્ધ ખબરપત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. ૧૯૦૦માં તેઓ કન્ઝરવેટીવ પાર્ટીના સભ્ય તરીકે સામાન્ય સભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૦૬માં લિબરલ પાર્ટીના સભ્ય તરીકે વાયવ્ય માન્ચેસ્ટર મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું.{{sfn|Gilbert|1991|p=175}}{{sfn|Jenkins|2001|p=109}} સર હેન્રી કેમ્બલ બેનર્મેનના વડપણ હેઠળની સરકારમાં તેઓએ સાંસ્થાનિક ખાતું સંભાળ્યું. ૧૯૦૮માં તેમને વ્યાપાર મંડળના અધ્યક્ષ નીમવામાં આવ્યા.{{sfn|Gilbert|1991|p=194}}{{sfn|Jenkins|2001|p=129}}{{sfn|Rhodes James|1970|p=33}} ત્યારબાદ ગૃહખાતાના પ્રધાન તરીકે નિમણૂંક પામ્યા.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=55}} ૧૯૧૧માં તેમને ફર્સ્ટ લોર્ડ ઓફ એડમિરલ્ટી તરીકે પસંદ કરાયા.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=55}}{{sfn|Gilbert|1991|p=239}}{{sfn|Jenkins|2001|p=205}} ફરજના શરૂઆતના અઢી વર્ષ દરમિયાન તેમણે નૌસૈનિક તૈયારીઓ, નૌસૈનિક મથકો અને ડોકયાર્ડની મુલાકાતો લીધી તેમજ નૌસેનાના સૈનિકોનું મનોબળ વધારવા પર તેમજ જર્મન નૌસેનાની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.{{sfn|Gilbert|1991|p=23}} નૌસૈનિક સુધારાઓના ભાગરૂપે તેમણે નૌસેનાના કર્મચારીઓના વેતન અને મનોરંજક સુવિધાઓમાં વધારો કર્યો.{{sfn|Gilbert|1991|p=247}} [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન નૌકા સેનાપતિ સાથે યુદ્ધ રણનીતિમાં મતભેદ થવાના કારણે તેમજ નવા યુદ્ધ પ્રધાનમંડળમાં સમાવેશ ન થવાથી નારાજ ચર્ચિલે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું. ૧૯૧૭માં લોઈડ જ્યોર્જના પ્રધાન મંડળમાં તેમનો ફરીવાર સમાવેશ કરવામાં આવ્યો અને તેમને હથિયાર વિભાગના મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા.{{sfn|Gilbert|1991|p=194}}{{sfn|Jenkins|2001|p=374}}{{sfn|Rhodes James|1970|p=90}} જાન્યુઆરી ૧૯૧૯માં લોઈડ જ્યોર્જના દ્વિતીય શાસનકાળ દરમિયાન તેમને યુદ્ધ વિભાગ અને વાયુસેના વિભાગના રાજ્ય સચિવ બનાવવામાં આવ્યા.{{sfn|Gilbert|1991|p=404–405}}{{sfn|Rhodes James|1970|p=100}} ૧૯૨૨માં લોઈડ સરકારના પતન પછી તેમની રાજકીય કારકિર્દી સ્થગિત રહી અને તેઓ લેખન પ્રવૃત્તિ તરફ ઢળ્યાં.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=55}} યુદ્ધનિર્માણ અને ત્યારપછીની પરિસ્થિતિ આધારીત પુસ્તકના પાંચ ભાગ પૈકીનો પ્રથમ ભાગ ''ધ વર્લ્ડ ક્રાઈસીસ'' શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત કર્યો.{{sfn|Gilbert|1991|p=456}} ૧૯૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે તેમણે હારનો સામનો કરવો પડ્યો.{{sfn|Gilbert|1991|p=460–461}}{{sfn|Rhodes James|1970|p=151–153}} સમાજવાદની નિષ્ફળતા અને લિબરલ પાર્ટી સાથેના મતભેદોને પરિણામે તેઓ મે મહિનામાં કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી સાથે જોડાયા. જુલાઈમાં સ્ટેનલી બાલ્ડવીનની સરકાર રચાઈ તેમાં નાણાં મંત્રી બન્યા.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=56}} ૧૯૨૯માં કન્ઝરવેટીવ સરકારનું પતન થતાં મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું. ૧૯૨૯–૩૧નો સમયગાળો ચર્ચિલ માટે રાજકીય અલગાવનો સમય રહ્યો. બાલ્ડવીન સાથે ભારત મુદ્દે તેમને મતભેદ થતાં ૯ વર્ષ સુધી મંત્રીમંડળથી બહાર રહ્યા પરંતુ પ્રભાવશાળી નેતા હોવાથી સાર્વજનિક મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો રજૂ કરતા રહ્યાં. હિટલર સાથેની સમજૂતિનો તેમણે ખુલ્લો વિરોધ કર્યો. મ્યુનિખ સમજૂતીને યુદ્ધ વિનાની હાર તરીકે લેખાવ્યો. ૩ ડિસેમ્બર ૧૯૩૯ના રોજ બ્રિટને યુદ્ધની ઘોષણા કરતાં ચર્ચિલને જલસેના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરાયાં. દરમિયાન મે ૧૯૪૦માં નોર્વેની હાર થતાં પ્રધાનમંત્રી ચેંબરલેનની યુદ્ધ સંચાલનનીતિ અને વિદેશનીતિ જનતામાં ટીકા પાત્ર બનતાં તેમને હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપ્યું અને ચર્ચિલે પ્રધાનમંત્રી પદ સંભાળ્યું. તેઓ ૧૯૪૦થી ૧૯૪૫ સુધી વડાપ્રધાન પદે રહ્યા. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]માં ઇંગ્લેન્ડ તેમજ મિત્ર રાષ્ટ્રોને વિજય અપાવવામાં તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી. યુદ્ધ બાદ યોજાયેલી સામાન્ય ચૂંટણીમાં ચર્ચિલના પક્ષની હાર થઈ પરંતુ ૧૯૫૧ની ચૂંટણીમાં તેઓ ફરી સત્તામાં પાછા ફર્યા{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=56}} અને ૭૭ વર્ષની ઉંમરે બીજી વાર [[ઇંગ્લેન્ડ]]ના વડાપ્રધાન બન્યા. ૧૯૫૩માં ''નાઈટ ઓફ ધ ગાર્ટર'' સન્માન મેળવ્યું. કથળતી તબિયતને પગલે ૬ઠ્ઠી એપ્રિલ ૧૯૫૫ના રોજ તેમને સક્રીય રાજનીતિમાંથી રાજીનામું આપ્યું. ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૬૫ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=56}} તેમના યુદ્ધ સંસ્મરણો ''ધ સેકન્ડ વર્લ્ડવોર'' માટે ૧૯૫૩માં સાહિત્યનું નોબલ પારિતોષિક આપવામાં આવ્યું હતું.{{sfn|દેવેન્દ્ર ભટ્ટ|1996|p=56}} ==ચિત્ર ઝરૂખો== <gallery mode="packed" heights="120"> ચિત્ર:Winston Churchill 1874 - 1965 ZZZ5426F.jpg|ચર્ચિલ સૈન્ય ગણવેશમાં (૧૮૯૫).{{sfn|Haffner|2003|p=18}} ચિત્ર:Winston Churchill 1874 - 1965 Q113382.jpg|ચર્ચિલ ૧૯૦૦માં તેમની પ્રથમ સંસદીય ચૂંટણી વખતે{{sfn|Haffner|2003|p=x}} ચિત્ર:Winston Churchill as a young man, by Edwin Arthur Ward (1859 - 1933).jpg|યુવાવસ્થાનું ચર્ચિલનું એક ચિત્ર <br/>(ચિત્રકાર : એડવીન આર્થર વૉર્ડ) ચિત્ર:Churchill und Wilhelm II. (1906).jpg|યુદ્ધ અભ્યાસ દરમિયાન ચર્ચિલ,૧૯૦૬ ચિત્ર:WinstonChurchill1916Army.gif|બટાલિયન ૬ની કમાન સંભાળતા ચર્ચિલ (૧૯૧૬) ચિત્ર:Winston Churchill As Prime Minister 1940-45 H10688.jpg|હથિયાર પર હાથ અજમાવતા ચર્ચિલ, જૂન ૧૯૪૧ ચિત્ર:Churchill V sign HU 55521.jpg|ચર્ચિલ તેમની પ્રખ્યાત ''વિજયી મુદ્રા''માં (V for Victory) મે ૧૯૪૩ ચિત્ર:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|ચર્ચિલ, રુસવેલ્ટ અને સ્ટાલિન, યાલ્તા સંમેલન દરમિયાન (ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૫) ચિત્ર:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|જર્મની સાથેના યુદ્ધમાં વિજય બાદ જનમેદની તરફ ''વિજયી મુદ્રા'' દર્શાવતા ચર્ચિલ (વાઇટહોલ, ૮ મે ૧૯૪૫) ચિત્ર:Wc0279.jpg|અમેરીકન જનરલ આઇજેનહોવર અને ફિલ્ડ માર્શલ મોન્ટગોમેરી સાથે ''નાટો''ની મીટીંગમાં ચર્ચિલ (ઓક્ટોબર ૧૯૫૧) ચિત્ર:Churchill queen Elizabeth 1953.jpg|ક્વીન એલિઝાબેથ II સાથે ચર્ચિલ ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૩ </gallery> ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==સંદર્ભ સૂચિ== * {{cite book |last=Haffner |first=Sebastian |title=Churchill |url=https://archive.org/details/churchill0000haff |year=2003 |others=John Brownjohn (translator) |publisher=Haus |location=London |isbn=978-1-904341-07-9 |ref=harv|oclc= 852530003}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Martin |title=Churchill: A Life |url=https://archive.org/details/churchilllife0000gilb_y5x6 |year=1991 |publisher=Heinemann |location=London |isbn=978-0-434-29183-0 |ref=harv}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |title=Churchill |url=https://archive.org/details/churchill0000jenk |year=2001 |publisher=Macmillan |location=London |isbn=978-0-333-78290-3 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=ચર્ચિલ, સર વિન્સ્ટન|last=ભટ્ટ|first=દેવેન્દ્ર|volume=ખંડ ૭|year=૧૯૯૬|edition=પ્રથમ |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૫૫–૫૬|oclc=248967600}} * James, Robert Rhodes, ed. ''Winston S. Churchill: His Complete Speeches, 1897–1963''. Eight vols. London: Chelsea, 1974. [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમ]] [[શ્રેણી:નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૫માં મૃત્યુ]] iavw1v18u7vqgryj55alpxpv5v45sl3 0 111140 905433 890201 2026-09-22T01:02:10Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905433 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = અબ્બાસ તૈયબજી | image = Gandhi Abbas Tyabji.jpg | alt = અબ્બાસ તૈયબજી અને મહાત્મા ગાંધી | caption =અબ્બાસ તૈયબજી અને મહાત્મા ગાંધી (૧૯૩૪) | birth_name = | birth_date =૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૫૪ | birth_place = વડોદરા રાજ્ય, મુંબઈ પ્રાંત, બ્રિટીશ ભારત | death_date = ૯ જૂન ૧૯૩૬ | death_place = [[મસૂરી]], સંયુક્ત પ્રાંત, [[ભારત]] | nationality = | other_names = ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન ઓફ ગુજરાત | occupation = | known_for = | party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] }} '''અબ્બાસ તૈયબજી''' (૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૫૪ – ૯ જૂન ૧૯૩૬) ભારતીય સ્વાંતંત્ર્ય સેનાની અને [[મહાત્મા ગાંધી]]ના એક સહયોગી હતા. તેમણે [[વડોદરા]] રાજ્યના મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે પણ કાર્ય કર્યું હતું. ==પરિવાર અને પૃષ્ઠભૂમિ== અબ્બાસ તૈયબજીનો જન્મ [[ખંભાત]], [[ગુજરાત]]ના એક સમૃદ્ધ સુલેમાની વ્હોરા મુસ્લિમ પરીવારમાં થયો હતો. તેઓ શમશુદ્દીન તૈયબજીના પુત્ર અને અત્યંત સફળ વેપારી મુલ્લા તૈયબ અલીના પૌત્ર હતા. તેમના પિતાના મોટા ભાઈ [[બદરુદ્દીન તૈયબજી]] બોમ્બે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના પ્રથમ ભારતીય બેરિસ્ટર તથા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ત્રીજા પ્રમુખ હતા.<ref name=:>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/badruddin-tyabji|title=Badruddin-Tyabji profile|website=The Open University website|access-date=26 August 2019}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== અબ્બાસ તૈયબજીનો જન્મ [[વડોદરા]] રાજ્યમાં થયો હતો જ્યાં તેમના પિતા ગાયકવાડી મહારાજની સેવામાં હતા. તેમનું શિક્ષણ [[ઇંગ્લેન્ડ]]માં થયું હતું જ્યાં તેઓ અગિયાર વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. ઇંગ્લેન્ડથી પરત આવેલા અબ્બાસ તૈયબજી બ્રિટીશ રાજ પ્રત્યે વફાદાર, પશ્ચિમી રહેણીકરણીને સમર્પિત અને ભારતીય રીતિ–રિવાજો તથા પરંપરાઓ તરફ તિરસ્કાર ધરાવતા હતા. તેમણે [[વડોદરા]] રાજ્યની અદાલતમાં ન્યાયાધીશ તરીકે નોકરી સ્વીકારી. ઊંચું વેતન, પારિવારીક વિરાસત અને ઉચ્ચ સરકારી નિયુક્તિને કારણે તેમનો પરિવાર પાશ્ચાત્ય સમાજથી પ્રભાવિત આભિજાત્ય વર્ગ પૈકીનો એક હતો. પોતાની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન તેઓ બ્રિટીશ રાજને વફાદાર રહ્યા. તેમણે સંતાનોનો ઉછેર પાશ્ચાત્ય શૈલીમાં કર્યો અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ઇંગ્લેન્ડ મોકલી આપ્યા. આ દરમિયાન તેઓ વડોદરા રાજ્યના ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા અને સેવા નિવૃત થયા. તેઓ સ્ત્રીઓના અધિકારોના આરંભિક પ્રસ્તાવક હતા. તેઓ સ્ત્રી શિક્ષણ અને સમાજ સુધારને સમર્થન કરતા હતા. તેમણે પડદા પ્રથાનો અસ્વીકાર કરવાની સાથે જ પોતાની પુત્રીઓને શાળામાં મોકલી તત્કાલીન રૂઢીગત રિવાજોને પડકાર્યા હતા.<ref>{{cite book | last = Forbes | first = Geraldine Hancock | title = Women in Modern India | publisher = Cambridge University Press | year =1999 | isbn =0-521-65377-0 }} p. 199</ref><ref name=th>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2008/08/03/stories/2008080350070200.htm|title=Remember Abbas Tyabji?|last=Nauriya|first=Anil|work=The Hindu–|access-date=2 March 2014|date=3 August 2008|archive-date=3 માર્ચ 2014|archive-url=https://archive.today/20140303102829/http://www.hindu.com/mag/2008/08/03/stories/2008080350070200.htm|url-status=dead}}</ref> ==ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલન== અબ્બાસ તૈયબજીએ [[મહાત્મા ગાંધી]] સાથે ૧૯૧૭માં [[ગોધરા]] ખાતે આયોજીત એક સામાજીક સંમેલનમાં ભાગ લીધો હતો.<ref name=th/> તે સમયે તેઓ પશ્ચિમી જીવનશૈલી અને અંગ્રેજી અભિગમના અગ્રણી સ્વરૂપે જોવામાં આવતા હતા.<ref name=urdu>{{cite journal | last=Karlitzky | first=Maren | title = The Tyabji Clan–Urdu as a Symbol of Group Identity | publisher =Center for South Asia, University of Wisconsin–Madison | journal = Annual of Urdu Studies | volume = 17 | url = http://digital.library.wisc.edu/1793/18430 | year = 2002}}</ref> ૧૯૧૯માં [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ]]ની ઘટના બાદ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] દ્વારા એક સ્વતંત્ર તપાસ સમિતિની રચના કરવામાં આવી જેના અધ્યક્ષ તરીકે તૈયબજીની વરણી કર્યા બાદ તેમનામાં બદલાવ જોવા મળ્યો. જનરલ ડાયર દ્વારા કરાયેલ આ હત્યાકાંડના સેંકડો સાક્ષીઓની જુબાની સાંભળીને તેઓ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના અનુયાયી બન્યા અને [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના સ્વાતંત્ર્ય પ્રાપ્તિના ઉદ્દેશોને સમર્થન આપ્યું.<ref name= ali/><ref name=th/> બ્રિટીશ જીવનશૈલીનો ત્યાગ કરીને તેમણે ગાંધી આંદોલનના કેટલાંક પ્રતિકોને અપનાવી લીધાં. અંગ્રેજ પહેરવેશને ફગાવી ખાદીના કપડાં પહેરવા લાગ્યા.<ref name=urdu/> તેમણે રેલવેની ત્રીજા દરજ્જાની મુસાફરી કરી સમગ્ર ભારતનો પ્રવાસ કર્યો. આ દરમિયાન તેઓ સાધારણ ધર્મશાળાઓ અને આશ્રમોમાં રહ્યા, જમીન પર પથારી કરીને સૂતા અને બ્રિટીશ રાજની સત્તા વિરુદ્ધ સત્યાગ્રહનો પ્રચાર કરતાં કરતાં માઈલો સુધી પગપાળા કૂચ કરી. જીવનના સાતમા દશકમાં પણ તેઓ આ બદલાયેલી જીવનશૈલીને વળગી રહ્યાં. કેટલાંક વર્ષો બ્રિટીશ જેલોમાં ગાળ્યા.<ref name=ali>{{cite book | last =Ali | first =Salim | title =The Fall of a Sparrow | publisher =Oxford University Press | year =1988 | isbn =978-0-19-562127-3 }} from {{cite web|last=Habib |first=Amber |title=Abbas Tyabji (1853?–1936) |url=http://www.geocities.com/a_habib/Tyabji/abbastyabji.html |access-date=26 January 2008 |archive-url = https://www.webcitation.org/5klWEA04P?url=http://www.geocities.com/a_habib/Tyabji/abbastyabji.html |archive-date=24 October 2009 |url-status=dead |df=dmy }}</ref><ref name=th/> ૧૯૨૮માં [[બારડોલી સત્યાગ્રહ]]માં [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]]નું સમર્થન કર્યું. ===દાંડી સત્યાગ્રહ=== ૧૯૩૦ની શરૂઆતમાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] દ્વારા બ્રિટીશ શાસન સામે [[પૂર્ણ સ્વરાજ]]ની જાહેરાત કરવામાં આવી. સવિનય અવજ્ઞા આંદોલન અને સત્યાગ્રહના પ્રથમ તબક્કે [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજી]]એ અંગ્રેજો દ્વારા મીઠા પર નાખવામાં આવેલા કરના વિરોધમાં રાષ્ટ્રવ્યાપી અહિંસક આંદોલનની જાહેરાત કરી. કોંગ્રેસ પદાધિકારીઓને વિશ્વાસ હતો કે ગાંધીજીની ધરપકડ કરવામાં આવશે. આ પરિસ્થિતિમાં સત્યાગ્રહના વૈકલ્પિક નેતૃત્ત્વ તરીકે તૈયબજીને પસંદ કરવામાં આવ્યા. દાંડી સત્યાગ્રહ બાદ ૪ મે ૧૯૩૦ના રોજ ગાંધીજીની ધરપકડ કરવામાં આવી. જેથી તૈયબજીને સત્યાગ્રહના આગળના તબક્કાના પ્રભારી તરીકે નીમવામાં આવ્યા.<ref name=Ackerman>{{cite book | last =Ackerman | first =Peter |author2=DuVall, Jack | title =A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict | url =https://archive.org/details/forcemorepowerfu0000acke_t3i0 | publisher =Palgrave Macmillan | year =2000 | location = | isbn =0-312-24050-3 }} p. 87-90.</ref> ૭ મે ૧૯૩૦ની સવારે ૭૬ વર્ષીય અબ્બાસ તૈયબજી અને [[કસ્તુરબા]] કૂચ કરી આગળ વધ્યા. [[ધરાસણા]] પહોંચતા પહેલા ૧૨ મે ના રોજ બંનેની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમને ત્રણ મહિનાની જેલની સજા થઈ. તેમની ધરપકડ બાદ, [[સરોજિની નાયડુ]] અને [[અબુલ કલામ આઝાદ|મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદના]] નેતૃત્વ હેઠળ શાંતિપૂર્ણ આંદોલન ચાલુ રહ્યું. આંદોલન દરમિયાન હજારો સત્યાગ્રહીઓ પર અંગ્રેજ સરકારએ કરેલા દમનને કારણે [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન]] તરફ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચાયું.<ref name=Ackerman/> તૈયબજીની ધરપકડ અને જેલની સજાના સંદર્ભે ગાંધીજીએ તેમને ''ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ મેન ઓફ ગુજરાત'' તરીકે નવાજ્યા હતા.<ref name=Hindu>{{cite news | last =Nauriya | first =Anil | title =Memories of Another Gujarat | newspaper =The Hindu | date =24 December 2002 | url =http://www.hinduonnet.com/2002/12/24/stories/2002122400941000.htm | access-date =25 January 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080201083805/http://www.hinduonnet.com/2002/12/24/stories/2002122400941000.htm| archive-date= 1 February 2008 | url-status= live}}</ref> ==અવસાન== અબ્બાસ તૈયબજીનું અવસાન ૯ જૂન ૧૯૩૬ના રોજ [[મસૂરી]] ખાતે થયું હતું.<ref name=th/> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==સંદર્ભસૂચિ== *{{cite book |last=Ackerman |first=Peter |author2=DuVall, Jack |title=A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict |url=https://archive.org/details/forcemorepowerfu0000acke_t3i0 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2000 |isbn=0-312-24050-3}} *{{cite book | last =Ali | first =Salim | title =The Fall of a Sparrow | publisher =Oxford University Press | year =1988 | isbn =978-0-19-562127-3 }} *{{cite book | last =Bakshi | first =Shiri Ram | title =Advanced History of Modern India | publisher =Anmol Publications | year =1995 | location =India | isbn =81-7488-007-0 }} *{{cite book | last = Forbes | first = Geraldine Hancock | title = Women in Modern India | publisher = Cambridge University Press | year =1999 | isbn =0-521-65377-0 }} *{{cite web|last=Gandhi |first=Mahatma |title=Collected Works of Mahatma Gandhi |publisher=GandhiServe Foundation |url=http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html |access-date=27 January 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080509143405/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html |archive-date=9 May 2008 }} *{{cite journal | last=Karlitzky | first=Maren | title = The Tyabji Clan–Urdu as a Symbol of Group Identity | publisher =Center for South Asia, University of Wisconsin–Madison | journal = Annual of Urdu Studies | volume = 17 | url = http://digital.library.wisc.edu/1793/18430 | year = 2002}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] [[શ્રેણી:૧૯૩૬માં મૃત્યુ]] 46be0wxzm3rd3birdc60y8utl1x0xs6 0 113482 905457 817392 2026-09-22T02:09:26Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905457 wikitext text/x-wiki [[File:Koenraad Elst at Varanasi.jpg|thumb|alt=|ક્રોએનરાડ એલ્સ્ટ, [[વારાણસી]] ખાતે]] '''કોએનરાડ એલ્સ્ટ''' (જન્મ ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૯) પ્રખર જમણેરી [[હિંદુત્વ]] વિચારધારા ધરાવતા ચળવળકાર છે, જે મુખ્યત્વે તેમની આર્યન થિયરી - આઉટ ઓફ ઇન્ડિયા અને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી સાહિત્ય અને પુસ્તકો માટે જાણીતા છે. તેમના વિચારો માટે મોટાભાગે શિક્ષણશાસ્ત્રીઓએ તેમની ભારે ટીકાઓ કરી છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=47AARF595dUC&pg=PA21|title=Anatomy of a Confrontation: Ayodhya and the Rise of Communal Politics in India|last=Gopal|first=Sarvepalli|date=1993-10-15|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781856490504|location=|pages=21}}</ref> જ્યારે તેમના કાર્યોની પ્રશંસા પણ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite book|title=How I Became a Hindu: My Discovery of Vedic Dharma|last=Frawley|first=David|publisher=Voice of India|year=2000|isbn=9788185990606|page=96|authorlink=David Frawley}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brusselsjournal.com/node/1360|title=Is Islam Dying? Europe Certainly Is {{!}} The Brussels Journal|website=www.brusselsjournal.com|access-date=2020-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/news/1999/feb/12rajeev.htm|title=Rediff On The NeT: The Rediff Interview/ Francois Gautier|website=www.rediff.com|access-date=2019-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.saveindia.com/an_interview_with_koenraad_elst.htm|title=An Interview With Koenraad Elst|website=www.saveindia.com|access-date=2019-06-05}}</ref> ==પુસ્તકો== * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Ram Janmabhoomi Vs. Babri Masjid: A Case Study in Hindu-Muslim Conflict| date=1990| publisher=[[Voice of India]]| url=https://books.google.co.in/books?id=ft_UAAAAMAAJ | author-mask=0 }} (Also included in Vinay Chandra Mishra and Parmanand Singh, eds.: ''Ram Janmabhoomi Babri Masjid, Historical Documents, Legal Opinions & Judgments'', Bar Council of India Trust, Delhi 1991.) * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Ayodhya and after: issues before Hindu society|date=1991|publisher=Voice of India|url=https://books.google.com/books?id=exhuAAAAMAAJ | author-mask=0 }} [http://www.indiastar.com/closepet2.htm IndiaStar: Koenraad Elst's "Ayodhya and After" review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121032458/http://www.indiastar.com/closepet2.htm |date=2010-11-21 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Negationism in India: concealing the record of Islam|date=1992|publisher=Voice of India|url=https://books.google.co.in/books?id=A15uAAAAMAAJ|ISBN= 81-85990-01-8 | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Psychology of prophetism : a secular look at the Bible|date=1993|publisher=Voice of India|location=New Delhi|isbn=978-8185990002 | author-mask=0 }} [https://www.youtube.com/watch?v=6sk-4am8ty0] * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Indigenous Indians: Agastya to Ambedkar|date=1993|publisher=Voice of India|isbn=9788185990040|url=https://books.google.co.in/books?id=exVuAAAAMAAJ | author-mask=0 }}<ref>Review https://books.google.com/books?id=hS5uAAAAMAAJ</ref> * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Bharatiya Janata Party vis-à-vis Hindu resurgence|date=1997|publisher=Voice of India|location=New Delhi|isbn=81-85990-47-6|url=https://books.google.co.in/books?id=PYZ0AAAAMAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=The Demographic Siege|date=1998|publisher=Voice of India|isbn=9788185990507|url=https://books.google.co.in/books?id=jlWvAAAACAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Update on the Aryan invasion debate|date=1999|publisher=Aditya Prakashan|isbn=9788186471777|url=https://books.google.co.in/books?id=MXkMAQAAMAAJ | author-mask=0 }} ** {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Dr. Ambedkar: A True Aryan|date=1993|publisher=Voice of India|isbn=9788185990132|url=https://books.google.co.in/books?id=4fgtAAAACAAJ| author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Decolonizing the Hindu mind: ideological development of Hindu revivalism|date=2001|publisher=Rupa & Co.|isbn=9788171675197|url=https://books.google.co.in/books?id=b_ltAAAAMAAJ | author-mask=0 }} [http://desicritics.org/2007/01/30/013444.php Desicritics.org: Book Review: Decolonizing the Hindu Mind, Dr. Koenraad Elst, Part I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408224353/http://desicritics.org/2007/01/30/013444.php |date=2014-04-08 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=The Saffron Swastika: The Notion of "Hindu Fascism"|date=2001|publisher=Voice of India|isbn=9788185990699|url=https://books.google.co.in/books?id=9G3XAAAAMAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Gandhi and Godse: a review and a critique|date=2001|publisher=Voice of India|isbn=9788185990712|url=https://books.google.co.in/books?id=zxluAAAAMAAJ | author-mask=0 }} **New edition: Why I killed the Mahatma : uncovering Godse Why I killed the Mahatma : uncovering Godse's defence (New Delhi : Rupa, 2018.) ** {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Mahatma Gandhi and His Assassin|publisher=Voice of India|date=2015|isbn=9789385485077|url=https://books.google.co.in/books?id=0AwgjwEACAAJ | author-mask=0 }} ** {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=The Man Who Killed Mahatma Gandhi: Understanding the Mind of a Murderer|date=2016|publisher=[[Edwin Mellen Press]]|isbn=9781495504402|url=https://books.google.co.in/books?id=I107jwEACAAJ | author-mask=0 }} Lewiston, New York ; Lampeter, Wales : Edwin Mellen Press, [2016] **Pourquoi j’ai tué Gandhi, examen critique de la défense de Nathuram Godse par Koenraad Elst, Les Belles Lettres * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Who is a Hindu?: Hindu Revivalist Views of Animism, Buddhism, Sikhism, and Other Offshoots of Hinduism|date=2002|publisher=Voice of India |isbn=9788185990743 |url=https://books.google.co.in/books?id=HGPXAAAAMAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Ayodhya: the case against the temple|date=2002|publisher=Voice of India|isbn=9788185990750|url=https://books.google.co.in/books?id=PEVuAAAAMAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Ayodhya, the Finale: Science Versus Secularism in the Excavations Debate|date=2003|publisher=Voice of India|isbn=9788185990774|url=https://books.google.co.in/books?id=tXRuAAAAMAAJ | author-mask=0 }}[http://indiatoday.intoday.in/story/book-review-ayodhya-the-finale-by-koenraad-elst/1/205085.html Book review: 'Ayodhya: The Finale'] * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|last2=Rao|first2=Ramesh N.|title=Gujarat after Godhra: real violence, selective outrage|date=2003|publisher=Har Anand Publications|url=https://books.google.co.in/books?id=GuJtAAAAMAAJ|author-mask=With}} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Return of the Swastika: Hate and Hysteria Versus Hindu Sanity|date=2007|publisher=Voice of India|isbn=9788185990798|url=https://books.google.co.in/books?id=4gOgGQAACAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=Asterisk in Bhāropīyasthān: Minor Writings on the Aryan Invasion Debate|date=2007|publisher=Voice of India|isbn=9788185990804|url=https://books.google.co.in/books?id=US5uAAAAMAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=The Problem with Secularism|date=2007|publisher=Voice of India|isbn=9788185990811|url=https://books.google.co.in/books?id=IhQlMwAACAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=The Argumentative Hindu: Essays by Non-affiliated Orientalist|date=2012|publisher=Aditya Prakashan|isbn=9788177421248|url=https://books.google.co.in/books?id=d3VxlAEACAAJ | author-mask=0 }} * {{cite book|last1=Elst|first1=Koenraad|title=On Modi Time: Merits and Flaws of Hindu Activism in Its Day of Incumbency|date=2015|publisher=Voice of India|isbn=9789385485008|url=https://books.google.co.in/books?id=xwoKkAEACAAJ| author-mask=0 }} (2015) * Still no trace of an Aryan invasion : a collection on Indo-European origins . Aryan Books International, 2018. * Hindu Dharma and the Culture Wars. Rupa (2019) * {{cite book|last1=Goel|first1=Sita Ram|editor-last1=Elst|editor-first1=Koenraad|title=India's Only Communalist: In Commemoration of Sita Ram Goel|date=2005|publisher=Voice of India|isbn=9788185990781|url=https://books.google.co.in/books?id=wEYqAAAAYAAJ | editor-mask=0}} * Het boek bij het Boek (“The companion book to the Book”, Waregem 2009) * The India chapter in Wim Van Rooy & Sam Van Rooy, eds.: De islam. Kritische essays over een politieke religie (“Islam: Critical Essays on a Political Religion”), ASP, Brussels 2010. * De donkere zijde van het boeddhisme (“[[The Dark Side of Buddhism]]”, Mens & Cultuur, Ghent 2010) * Heidendom in India: hindoeïsme en christendom, dialoog tussen vreemden (“[[Paganism in India: Hindus and Christians, Dialogue between Strangers]]”, Mens & Cultuur, Ghent 2014): *{{cite book |title=Hinduism and Secularism: After Ayodhya |url=https://archive.org/details/hinduismseculari0000unse |editor-first=Arvind |editor-last=Sharma |editor-link=Arvind Sharma |publisher= [[Palgrave Macmillan|Palgrave]] |year=2001 |ISBN= 978-0-333-79406-7|chapter=India's Only Communalist: an Introduction to the Work of Sita Ram Goel}} *"Linguistic Aspects of the Aryan Non-Invasion Theory," In {{cite book| title=Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History| author=Edwin Bryant and Laurie L. Patton (editors)| year=2005| publisher=[[Routledge]]/Curzon| isbn=0-7007-1463-4}} *{{cite book |title=The Rushdie affair's legacy. Postscript to [[Daniel Pipes]]: The Rushdie Affair: The Novel, the Ayatollah, and the West |year=1990 | publisher= Transaction Publishers, paperback (2003) |ISBN= 0-7658-0996-6 }} *''Gujarat After Godhra: Real Violence, Selective Outrage''/edited by [[Ramesh N. Rao]] and Koenraad Elst. New Delhi, Har-Anand Pub., 2003, 248 p., {{ISBN|81-241-0917-6}}. *{{cite book |title=The Ayodhya demolition: an evaluation", in Dasgupta, S., et al.: The Ayodhya Reference, q.v., p.&nbsp;123-154 }} *{{cite book |title=''The Ayodhya debate'' in Pollet, G., ed.: Indian Epic Values. Râmâyana and Its Impact |publisher=Peeters |location=Leuven |year=1995, q.v., p.&nbsp;21-42. }} (adapted from a paper of the International Ramayana Conference and the October 1995 Annual South Asia Conference in Madison, Wisconsin) *The Ayodhya debate: focus on the "no temple" evidence, World Archaeological Congress, 1998 *“Ayodhya’s three history debates”, in Journal of Indian History and Culture (Chennai), September 2011. *“The gatherings of the elders: the beginnings of a Pagan international”, Pomegranate (Equinox, Sheffield UK) 2012/1. *''India's Only Communalist: In Commemoration of Sita Ram Goel'' (edited by Koenraad Elst, 2005) {{ISBN|81-85990-78-6}} (With contributions by [[Subhash Kak]], [[David Frawley]], [[Lokesh Chandra]], [[Shrikant Talageri]], Vishal Agarwal, [[N.S. Rajaram]] and others.) *An article on an attempt to ban a book by Ram Swarup, in Sita Ram Goel, ed.: ''Freedom of Expression'' (Voice of India 1998). *{{cite journal |url=http://www.meforum.org/article/395 |title=The Rushdie Rules |journal=[[Middle East Quarterly]] |date= June 1998 }} *An article in the second edition of Ishwar Sharan’s ''The Myth of Saint Thomas and the Mylapore Shiva Temple'' (Voice of India 1997). *A paper in Angela Marcantonio & Girish Nath Jha, eds.: ''Perspectives on the Origin of Indian Civilization'' (DK Printworld, Delhi 2013). *Elst, Koenraad. "Humour in Hinduism." Humour and Religion: Challenges and Ambiguities (2011): 35-53., in Hans Geybels & Walter Van Herck, eds.: ''Humour and Religion, Challenges and Ambiguities'' (Continuum, London 2011). *A paper in P. Paramesvaran, ed.: ''Expressions of Christianity, with a focus on India'' (Vivekananda Kendra Prakashan, Chennai 2007). *Elst, Koenraad. "Manu as a weapon against egalitarianism: Nietzsche and Hindu political philosophy." [[Nietzsche]], Power and Politics: Rethinking Nietzsche's Legacy for Political Thought (2008): 543. Herman Siemens & Vasti Roodt, eds.: ''Nietzsche, Power and Politics'' ([[Walter de Gruyter]], Berlin 2008). *Foreword to: ''The Prolonged Partition and Its Pogroms: Testimonies on Violence against Hindus in East Bengal (1946–1964)'' by A. J. Kamra (2000). *{{cite news |title=Banning Hindu Revaluation |journal=Observer of Business and Politics (1-12-1993) }} == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20110518182632/http://koenraadelst.bharatvani.org/ કોએનરાડ એલ્સ્ટ] *[http://koenraadelst.blogspot.com/ Blog] *[http://twitter.com/Koenraad_Elst Twitter] *[https://independent.academia.edu/KElst Academia] * [http://indiafacts.co.in/author/koenraad-elst/ India Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117153403/http://indiafacts.co.in/author/koenraad-elst/ |date=2015-11-17 }} * [http://www.pragyata.com/author/koenraad-397 Pragyata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806140440/http://www.pragyata.com/author/koenraad-397 |date=2019-08-06 }} * Koenraad Elst, (2012) [http://koenraadelst.blogspot.com/2012/04/meera-nanda-against-hinduism-and-its.html Meera Nanda against Hinduism and its friends: Koenraad Elst's real identity] * Koenraad Elst, (2013) [http://koenraadelst.blogspot.com/2013/05/the-wikipedia-lemma-on-koenraad-elst.html The Wikipedia lemma on "Koenraad Elst": a textbook example of defamation] {{વ્યક્તિ-સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૯માં જન્મ]] pazfplq022on038ccjgce78jw2h0xly 0 115600 905453 905038 2026-09-22T02:01:19Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905453 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અહીરવાલ | image_skyline = Rao Tula Ram Chowk.jpg | image_caption = ઝજ્જર માં રાવ તુલારામ સિંહજીનું સ્ટેચ્યૂ. | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = ભારત | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લા | subdivision_name1 = ૨ {{plainlist|* [[હરિયાણા]], [[રાજસ્થાન]]}} | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = રાજધાની | subdivision_name3 = રેવાડી | subdivision_type4 = ભાષા | subdivision_name4 = હિન્દી અને અહીરવતી }} '''અહીરવાલ''' એ દક્ષિણ હરિયાણા અને ઉત્તર-પૂર્વી રાજસ્થાનનો વિસ્તાર ધરાવતો એક પ્રદેશ છે, જે બન્ને હાલમાં ભારતના રાજ્યો છે.<ref>{{cite journal |title=Hindu Cosmology and the Orientation and Segregation of Social Groups in Villages in Northwestern India |first1=Jai Pal |last1=Singh |first2=Mumtaz |last2=Khan |journal=Geografiska Annaler |series=B (Human Geography) |volume=81 |issue=1 |year=1999 |pages=27–28 |publisher=Wiley on behalf of the Swedish Society for Anthropology and Geography |jstor=491040 |doi=10.1111/j.0435-3684.1999.00046.x}} {{subscription required}}</ref> આ પ્રદેશ એક સમયે રેવાડી શહેર રાજધાનીથી આધારીત એક રજવાડું હતું અને [[આહીર]] શાસકો દ્વારા નિયંત્રિત હતું.<ref>{{cite journal |title=Imperial Impact on Rajputana: The Case of Alwar, 1775–1850 |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1978-07_12_3/page/423 |first=Edward S. |last=Haynes |journal=Modern Asian Studies |volume=12 |issue=3 |year=1978 |pages=423–424 |publisher=Cambridge University Press |jstor=312228 |doi=10.1017/s0026749x00006223}} {{subscription required}}</ref> અહીરવાલનો અર્થ "આહીરો ની ભૂમિ" થાય છે.<ref name="Michelutti">{{cite book |title=The vernacularisation of democracy: politics, caste, and religion in India|url=https://archive.org/details/vernacularisatio0000mich_e1t0|first=Lucia |last=Michelutti |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=9780415467322 |pages=[https://archive.org/details/vernacularisatio0000mich_e1t0/page/41 41]–42}}</ref> જે. ઇ. શ્વાર્ટઝબર્ગે આ પ્રદેશને "લોક પ્રદેશ (Folk Region)" તરીકે વર્ણવ્યું છે<ref>{{cite book |first=J. E. |last=Schwartzberg |year=1985 |chapter=Folk regions in northwestern India |editor1-first=A. B. |editor1-last=Mukerji |editor2-first=A. |editor2-last=Ahmad |title=India: Culture Society and Economy |publisher=Inter India Publications |location=New Delhi |pages=205–235}}</ref> અને લુકિયા મિચેલુત્તી પ્રમાણે આ "સાંસ્કૃતિક-ભૌગોલિક ક્ષેત્ર&nbsp;... જેમાં રાજસ્થાનના અલવર, ભરતપુર અને હરિયાણા રાજ્યના મહેન્દ્રગઢ, રેવાડી, ગુરગાંવ(ગુડગાંવ) જિલ્લાના ભાગો શામેલ છે."<ref name="Michelutti" /> દક્ષિણ હરિયાણાના અહીરવાલ ક્ષેત્રમાં લોકસભાની ત્રણ બેઠકો - ભવાની-મહેન્દ્રગઢ, ગુડગાંવ અને રોહતક (ફક્ત એક જ ભાગ) - આહીર મતદારોની વિશાળ સંખ્યા ધરાવતા 11 વિધાનસભા વિભાગો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/gurgaon/Gurgaon-MP-s-exit-to-change-political-equation-in-south-Haryana/Article1-1126308.aspx |title=Gurgaon MP’s exit to change political equation in south Haryana |work=Hindustan Times|date=24 September 2013|url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131203152645/http://www.hindustantimes.com/india-news/gurgaon/gurgaon-mp-s-exit-to-change-political-equation-in-south-haryana/article1-1126308.aspx |archive-date=3 December 2013 }}</ref> આ વિસ્તારની મુખ્ય ભાષા અહીરવતી છે. તે સામાન્ય રીતે મેવાતીની બોલી તરીકે લેવામાં આવે છે અને તે રાજસ્થાની ભાષાઓના જૂથમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં પાડોશી પશ્ચિમી હિન્દી જાતોમાં પણ લાક્ષણિકતાઓ છે.<ref>{{cite book| last = Yadav | first = Shankar Lal| chapter = Ahīrvāṭī | title = Hariyāṇā kī upabhāṣāeṃ| date = c. 1979 | editor-last = Sharada| editor-first = Sadhu Ram | pages = 193–269| place = Chandigarh| publisher = Bhasha Vibhag| language = Hindi}}</ref> આ ભાષાથી સંબંધિત બંગ્રુ(જેને હરિયાણવી પણ કહેવામાં આવે છે) અને હિન્દી પણ આ પ્રદેશમાં બોલાય છે. 18 નવેમ્બર 1962 માં રેઝાંગ-લા ના યુદ્ધની ઘટનાઓમાં અહીરવાલ ક્ષેત્રના ઘણા સૈનિકો સામેલ હતા, જેઓ તેમના ચિની વિરોધીઓ કરતા ઘણી ઓછી સંખ્યામાં હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/History/1962War/414-Rezang-La.html |title=Land Forces Site – Unforgettable Battle of 1962 : 13 Kumaon at Rezang La |publisher=Bharat Rakshak |access-date=6 January 2014 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20140222213439/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/History/1962War/414-Rezang-La.html |archive-date=22 February 2014 }}</ref><ref>{{cite web|author=Mohan Guruswamy |url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/dont-forget-the-heroes-of-rezang-la/article4112584.ece |title=Don’t forget the heroes of Rezang La |work=The Hindu|date=20 November 2012}}</ref> == ઇતિહાસ == અહીરવાલની રાજધાની રેવાડીની સ્થાપના આહીર રાજા રેવાત દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેને રેવા(અર્થાત તારો) નામની પુત્રી હતી, જ્યારે રેવાના લગ્ન શ્રી કૃષ્ણના ભાઈ બલરામ ભેગા થયા, ત્યારે રાજા રેવાતે ભેંટમાં ''"રેવા વાડી"'' નામનું શહેર આપ્યું હતું, જે સમય પસાર થતા ''રેવાડી'' તરીકે પ્રચલિત થયું..<ref name=INTACH1>[http://chapter.intach.org/pdf/haryana-16.pdf "INTACH Haryana newsletter"], [[INTACH]],</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rewari.gov.in/history.htm|title=Location Of Rewari<!-- Bot generated title -->|access-date=9 January 2020|archive-date=15 સપ્ટેમ્બર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915002039/http://www.rewari.gov.in/history.htm|url-status=dead}}</ref> [[હરિયાણા]] રાજ્યનું નામ પણ અભિરાયણ (આ પ્રદેશનાં મૂળ વાસીઓ) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેમ માનવામાં આવે છે. અભિરાયણ શબ્દનું મૂળ 'આભીર' એટલે કે નિડર શબ્દમાં રહ્યું હોય તેમ પણ શક્ય છે.<ref name="Earthquakes in ancient India">{{Cite web|url=http://www.ias.ac.in/currsci/sep25/articles32.htm|title=articles32.htm {{!}} sep25 {{!}} currsci {{!}} Indian Academy of Sciences|last=|first=|date=|website=www.ias.ac.in|publisher=|language=en|access-date=૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref name="bartleby.com">{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/67/133.html|title=Bartleby.com: Great Books Online -- Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|last=|first=|date=|website=www.bartleby.com|publisher=|language=en|access-date=૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630213516/http://www.bartleby.com/67/133.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Genealogies">{{Cite web|url=http://www.theology.edu/geneal.htm|title=Genealogies|last=|first=|date=|website=www.theology.edu|publisher=|access-date=૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref name="tribuneindia.com">{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010211/spectrum/art.htm|title=The Sunday Tribune - Spectrum - 'Art and Soul|last=|first=|date=|website=www.tribuneindia.com|publisher=|access-date=૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref> અત્યાર સુધી ની ખોજ અનુસાર અહીર, આભીર અથવા [[યદુવંશ]] નો ઇતિહાસ ભગવાન વિષ્ણુ, અત્રિ, ચંદ્ર, તારા, બુધ, ઈલા, પુરુરવા-ઉર્વશી ઇત્યાદિ થી સંબંધિત છે.<ref>https://books.google.co.in/books?id=07tjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjRjOy0uf_KAhVIHI4KHa9jA4EQ6AEIGzAA|last1=Bhuvaneśvarī Tivārī|title=Cāndāyana meṃ Baisavārī loka saṃskr̥ti|publisher=Hindī tathā Ādhunika Bhāratīya Bhāshā Vibhāga, Lakhanaū Viśvavidyālaya|access-date=17 Feb 2016</ref> ==રાવ શીર્ષકના આહીર રાજાઓ== ===રાવ રૂડા સિંહજી=== તિજારાના એક આહીર શાસક રાવ રૂડા સિંહ ને રેવાડી ના જંગલો ની જાગીર પોતાની પ્રશંસનીય સામરિક મદદ ના બદલે સન 1555 માં હાસિલ થઈ હતી.<ref>Man Singh, Abhirkuladipika Urdu (1900) Delhi, p.105, Krishnanand Khedkar, the Divine Heritage of the Yadavas, pp. 192-93; Krishnanand, Ahir Itihas, p.270</ref><ref>K.C. Yadav, 'History of the Rewari State 1555-1857; Journal of the Rajasthan Historical Research Society, Vol. 1(1965), p. 21</ref><ref name="S. D. S. Yadava">{{cite book | url=http://books.google.com/?id=p69GMA226bgC&pg=PA82&dq=ahir+ruler#v=onepage&q=ahir%20ruler&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers, | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=82 | isbn=9788170622161}}</ref><ref>Man Singh, Abhirkuladipika Urdu (1900) Delhi, p.105,106</ref> રૂડા સિંહ એ રેવાડી થી દક્ષિણ પૂર્વ માં 12 કિલોમીટર દૂર બોલની ગામને પોતાનું મુખ્યાલય બનાવ્યું.<ref>Krishnanand Khedkar, the Divine Heritage of the Yadavas, pp. 192-93; Krishnanand, Ahir Itihas, p.270.</ref> એમને જંગલો ને સાફ કરાવી ને નવા ગામો ની સ્થાપના કરી. <ref name="Mahendergarh1"/><ref>Man Singh, op. cit., 1900. pp. 105-6</ref> ===રાવ મિત્રસેન આહીર=== રાવ મિત્રસેન, રાવ તુલસીરામ ના પુત્ર હતા તથા [[ચંદ્રવંશી]] આહીર શાસક હતા જેમણે રેવાડી પર રાજ કર્યું.<ref name="auto1">Man Singh, Abhirkuladipika (Urdu), 1900, Delhi p. 123</ref> રાવ રાજા મિત્રસેન એ મુસ્લિમ આક્રમણકારીઓ, અંગ્રેજો, જયપુર ના કછવાહા અને શેખાવત [[રાજપૂત]] ઇત્યાદિ થી યુદ્ધ કર્યું.<ref>Man Singh, Abhirkuladipika (Urdu), 1900, Delhi, pp. 292-93</ref> રેવાડી થી બદલો લેવાના ઉદેશ્ય થી, સન 1781 ના પ્રારંભિક મહિનાઓ માં જયપુર ના રાજપૂત શાસકો એ રેવાડી ઉપર હમલો બોલી દીધો, પરંતુ તે રાવ મિત્રસેન થી હારી ગયા અને સામરિક દૃષ્ટિકોણ થી એમને ભારી નુકસાન સહન કરવું પડ્યું.<ref name="auto1"/><ref name="auto2">Krishnanand Khedkar, The Divine Heritage Of the Yadavas, p. 193</ref> ===રાવ ગુલાબ સિંહ=== ગુલાબ સિંહ, રાવ મિત્રસેન આહીર ના પુત્ર હતા. ગુલાબ સિંહ એ મુનિમ બેગ ના સાથે રેવાડી નજીક સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપિત કરવા ની યોજના બનાવી. ગુલાબ સિંહ એ સિંધિયા મરાઠા સામે યુદ્ધ કર્યું અને 1790 માં સિંધિયા સેના ને પરાજિત કર્યું હતું. પછી સિંધિયા અને નજફ કુલી ની સયુંકત સેના ના હાથો ગુલાબ સિંહ પરાજિત થયા અને એમને પાછા ગોકુલગઢ જવું પડ્યું.<ref name="Sarkar1992">{{cite book|author=Jadunath Sarkar|title=Fall of the Mughal Empire|url=https://books.google.com/books?id=ViSYYQZZWEcC&pg=PA38|access-date=10 July 2017|year=1992|publisher=Sangam|isbn=978-0-86131-749-3|pages=38–39}}</ref> ===રાવ રામ સિંહજી=== રૂડા સિંહ ના પછી, એમના પુત્ર રાવ રામ સિંહ (રામોજી) એ રેવાડી ની રાજગાદી સંભાળી. એમના રાજ્ય માં ડાકુઓ અને લૂંટેરાઓ ના કારણે ભય અને અશાંતિ નો માહોલ હતો. રામ સિંહ એ બોલનીમાં એક દુર્ગ નો નિર્માણ કર્યો હતો તથા સુરક્ષા હેતુ ત્યાં સૈનિકો તૈનાત કર્યા હતા. તે એક નીડર યોદ્ધા હતા એટલે એક લાંબા સંઘર્ષ ના પછી અપરાધિઓ ને બેઅસર કરવા માં સફળ રહ્યા. બે મશહૂર ડાકુઓ ને ગિરફ્તાર કરીને એમને સમ્રાટ ને હવાલે કર્યા. રામ સિંહ ના આ સહાસપૂર્ણ કાર્ય થી પ્રસન્ન થઈને સમ્રાટે એમને દિલ્હી સૂબે ની રેવાડી સરકાર ના ફોજદાર નિયુક્ત કરી દીધા. રામ સિંહ અકબર અને જહાંગીર ના કાળ માં રેવાડી ની રાજગાદી પર આસીન હતા.<ref name="S. D. S. Yadava"/><ref name="Mahendergarh1"/> સન 1784 માં રાવ રામ સિંહ એ રેવાડી પર મરાઠા આક્રમણ ને વિફળ કર્યું. રાવ મિત્રસેન ની મૃત્યુ ના પછી મરાઠાઓ એ રેવાડી પર ફરી થી આક્રમણ કર્યું પરંતુ એ રાવ રામ સિંહ સામે જીતી ન શક્યાં.<ref name="auto1"/> રાવ રામ સિંહ લડાઈમાં શહીદ થઈ ગયા.<ref name="auto2"/> ===રાવ શાહબાજ સિંહજી=== રાવ રામ સિંહ ના પછી એમના પુત્ર અને ઉત્તરાધિકારી, શાહબાજ સિંહ રાજા બન્યા.<ref name="S. D. S. Yadava"/> રાવ એક મહાન યોદ્ધા હતા તથા ધાના ના બઢગુજર, હાથી સિંહ નામના ડાકુ ના સાથે લડાઈમાં શહીદ થયા હતા.<ref name="Mahendergarh1"/> ===રાવ નંદરામ અને રાવ માન સિંહજી=== શાહબાજ સિંહ ના પછી એમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર નંદરામ રાજા બન્યા.<ref name="S. D. S. Yadava"/><ref name="Mahendergarh1"/> ઔરંગઝેબ એ પોતાની જાગીર નો હક સંપાદિત કરી એમને "ચૌધરી" ના ખિતાબ થી સન્માનિત કર્યા.<ref name="Lucia Michelutti">{{cite web | url=http://etheses.lse.ac.uk/2106/1/U613338.pdf | title=Sons of Krishna: the politics of Yadav community formation in a North Indian town | publisher=London School of Economics and Political Science University of London | work=PhD Thesis Social Anthropology | date=2002 | access-date=10 June 2015 | author=Lucia Michelutti | pages=83}}</ref> તેમણે પોતાનું મુખ્યાલય બોલની થી રેવાડી માં ખસેડ્યું. રેવાડીમાં નંદ સાગર નામક જળ સંગ્રાહક આજે પણ એમની સ્મૃતિ ની સૂચક છે. ભરતપુર ના તત્કાલીન રાજા એ ડાકુ હાથી સિંહ ને પોતાની સેવા માં લગાડી લીધું હતું, તથા હાથી સિંહ ની વધતી શક્તિ નંદરામ અને એમના ભાઈ માન સિંહ ના માટે અસહનીય હતી. પછી બન્ને ભાઈઓ એ મળીને હાથી સિંહ ને આગરા માં મારી પાડ્યો તથા પોતાના પિતા ની મૌત નો બદલો લીધો. નંદરામ સન 1713 માં મૃત્યુ ને પ્રાપ્ત થયા તથા રાજ્ય ની બાગડોર એમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર બાલકિશન ને સૌંપી દેવાઈ.<ref name="Mahendergarh1"/> ===રાવ બાલકિશનજી=== બાલકિશન 24 ફેબ્રુઆરી 1739 ના કરનાલ યુદ્ધ માં નાદિર શાહ ના વિરુદ્ધ લડતાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. એમની બહાદુરી થી ખુશ થઈ ને મોહમ્મદ શાહ એ બાલકિશન ના ભાઈ ગૂજરમલ ને "રાવ બહાદુર" નો ખિતાબ આપ્યો તથા 5000 ની સરદારી આપી.<ref name="S. D. S. Yadava" /> એમના રાજ્ય ની સીમા નો વિસ્તાર કરીને એમાં હિસાર જિલ્લાના 52 ગામ અને નારનૌલ ના 52 ગામ જોડવામાં આવ્યા. એમની જાગીર માં રેવાડી, ઝજ્જર, દાદરી, હાંસી, હિસાર, કનૌદ, અને નારનૌલ આદિ પ્રમુખ નગર શામિલ હતા. સન 1743 માં 2,00,578 રૂપિયા ની મનસબદારી વાળા થોડાક અન્ય ગામ પણ જોડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Mahendergarh1" /> ===રાવ ગૂજરમલ સિંહજી=== ફરુખનગર નો બલોચ રાજા અને હાથી સિંહ નો વંશજ ઘસેરા નો બહાદુર સિંહ બન્ને રાવ ગૂજરમલ ના કાતર શત્રુ હતા. બહાદુર સિંહ, ભરતપુર ના [[જાટ]] રાજા સૂરજમલ થી અલગ થઈને સ્વતંત્ર શાસન કરતો હતો. ત્યારે રાવ ગૂજરમલ એ સૂરજમલ ના સાથે મળીને એને મુહતોડ જવાબ આપ્યો. ગૂજરમલ નો બહાદુર સિંહ ના સસુર નીમરાના ના ટોડરમલ સાથે પણ મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધ હતા. સન 1750 માં, ટોડરમલ એ રાવ ગૂજરમલ ને બહાદુર સિંહ ના કહેવા પર આમંત્રિત કર્યું અને છલ-કપટ થી એમનો વધ કરી નાખ્યો. આહીર પરિવાર ની શક્તિ રાવ ગૂજરમલ ના સમય માં ચરમ સીમા પર હતી. ગુરવડા અને ગોકુલગઢ ના કિલ્લા આ જ કાળ ની દેન છે. ગોકુલ સિક્કા મુદ્રા નું પ્રચાલન આ જ કાળ માં કરવામાં આવ્યું. પોતાના પિતા ના નામ સ્તૂપ અને જળાશય નું પણ નિર્માણ ગૂજરમલ એ કરાવ્યું હતું. એમણે મેરઠ ના બ્રહનપુર અને મોરના તથા રેવાડી માં રામગઢ, જૈતપુર અને શ્રીનગર ગામો ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Mahendergarh1"/><ref name="S. D. S. Yadava1">{{cite book | url=http://books.google.com/?id=p69GMA226bgC&pg=PA52&dq=ahir+ruler+chief#v=onepage&q=ahir%20ruler%20chief&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=51 | isbn=9788170622161}}</ref> ===રાવ ભવાની સિંહ=== રાવ ગૂજરમલ ના પુત્ર ભવાની સિંહ એમના પછી રાજા બન્યા. ભવાની સિંહ નાકામયાબ સાબિત થયા. એના રાજ્ય ના કેટલાક હિસ્સાઓ પર ફરુખનગર ના બલોચ નવાબ, ઝજ્જર ના નવાબ અને જયપુર ના રાજા નો કબ્જો થઈ ગયો અને ભવાની સિંહ ના પાસે માત્ર 22 ગામ જ શેષ બચ્યા. એમના જ રાજ્ય ના એક સરદારે 1758 માં એમનું વધ કરી નાખ્યું.<ref name="Mahendergarh1"/> ===રાવ તેજ સિંહ=== આગલા રાજા હીરા સિંહ પણ નાકામયાબ હતા અને રાજ કાજ નું નિયંત્રણ એક સ્થાનીય વ્યવસ્યાહી જૌકી રામ એ હથિયાવી લીધું હતું. દિલ્હી ના એક બાગી સરદાર નજફ કુલી ખાન એ ગોકુલગઢ કિલ્લા પર કબ્જો જમાવી લીધો હતો. દિલ્હી ના સમ્રાટ શાહ આલમ દ્વિતીય એ બેગમ સમરુ ના સાથે મળીને તેને દનડીટ કરવાનું નક્કી કર્યું. 12 માર્ચ 1788 ના, ભાડાવાસ માં શાહ આલમ એ ડેરો જમાવ્યો અને રાત ના સમય નજફ કુલી પર હમલો બોલી દીધો જેમાં નજફ કુલી ને ભારી નુકસાન થયું. બેગમ સમરુ ના તોપખાના ના અસર થી કુલી ખાન સમજોતાં માટે મજબૂર થઈ ગયો.<ref name="Mahendergarh1"/> જૌકી રામ ની પ્રભુતા આખા રાજ્ય માટે અસહનીય હતી. ત્યારે રેવાડી ના રાવ ના એક રિષતેદાર તેજ સિંહ જે કે તૌરુ ના શાસક હતા, રાવ રામ સિંહ ની માતા ના અનુરોધ પર સામે આવ્યા. એમને રેવાડી પર હમલો કર્યો અને જૌકી રામ ને મૌત ના ઘાટે ઉતારી દીધો અને પોતાની સત્તા સ્થાપિત કરી.<ref name="Mahendergarh1"/><ref name="S. D. S. Yadava2">{{cite book | url=http://books.google.com/?id=p69GMA226bgC&pg=PA52&dq=ahir+ruler+chief#v=onepage&q=ahir%20ruler%20chief&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=52,53,54 | isbn=9788170622161}}</ref> પછી, 1803 માં તેજ સિંહ અને એમનું સંપૂર્ણ રાજ્ય બ્રિટિશ હુકુમત એ પોતાના કબ્જા માં લઈ લીધું અને તેજ સિંહના પાસે માત્ર 58 ગામ જ શેષ બચ્યા. 1823 માં એમની મૌત પછી એમની સંપત્તિ તેમના ત્રણ પુત્રો પૂરન સિંહ, નાથુ રામ અને જવાહર સિંહ ના હાથ માં આવી. જવાહર સિંહની કોઈ સંતાન નતી. પૂરન સિંહ અને નાથુ રામ ના પછી એમના રાજ્ય ના ઉત્તરાધિકારી એમના પુત્ર તુલારામ અને ગોપાલ દેવ બન્યા.<ref name="Mahendergarh1"/> ===રાજા રાવ તુલારામ સિંહજી આહીર=== [[ File:Rao Raja Tularam.jpg|thumb|right|રેવાડી નરેશ રાજા રાવ તુલારામ]] રાજા રાવ તુલારામ સિંહજી(9 ડિસેમ્બર 1825 – 1863), એક આહીર શાસક હતા,<ref name="S. D. S. Yadava1@">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=p69GMA226bgC&pg=PA161&dq=yadava+ahir&hl=en&sa=X&ei=RgwsVY7NIoTguQS-rICoAw&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=yadava%20ahir&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers, | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=19 | isbn=9788170622161}}</ref><ref name="S. C. Bhatt, Gopal K. Bhargava">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=CP-kKXZ8rTIC&printsec=frontcover&dq=bibliogroup:%22Land+and+People+of+Indian+States+and+Union+Territories:+In+36+Volumes.+Haryana%22&hl=en&sa=X&ei=icwqVZ_AMYehugTusYDwBg&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false | title=Land and People of Indian States and Union Territories: In 36 Volumes. Haryana | publisher=Kalpaz Publications, Delhi | author=S. C. Bhatt, Gopal K. Bhargava | year=2006 | pages=341 | isbn=9788178353562}}</ref> તેઓ ॰હરિયાણા માં 1857 ની સ્વતંત્રતા ક્રાંતિ ના પ્રમુખ નાયક હતા.<ref>{{cite web |title=Republic Day Celebrations |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080128/haryana.htm#1 |date= January 28, 2008|publisher=The Tribune }}</ref> અસ્થાયી રૂપ થી બ્રિટિશ શાસન ની જડો વર્તમાન ના દક્ષિણ પશ્ચિમ હરિયાણા થી ઉખાડી ફેંકવા તથા દિલ્હી ના ક્રાંતિકારીઓ ની તન, મન, ધન થી મદદ નો શ્રેય તુલારામજી ને જ દેવાય છે. 1857 ની ક્રાંતિ ના પછી એમને ભારત છોડી દીધું અને ભારત ની આઝાદી ના યુદ્ધ હેતુ અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન ના શાસકો અને રુસ ના જારો ની મદદ માંગી. પરંતુ એમની આ યોજના 23 સપ્ટેમ્બર 1863 માં 38 વર્ષ ની આયુ માં એમની મૃત્યુ ના કારણે અસફળ રહી. <ref name="(India)1988">{{cite book|author=Haryana (India)|title=Haryana District Gazetteers: Mahendragarh|url=http://books.google.com/books?id=Y-1FAQAAIAAJ|access-date=30 September 2012|year=1988|publisher=Haryana Gazetteers Organization}}</ref> ===રાવ ગોપાલ દેવજી=== [[File:Statue of Rao Gopal Dev, Rewari.jpg|thumb|રાવ ગોપાલ દેવ, રેવાડી|alt=]] રાવ ગોપાલ દેવ રેવાડી માં 19વી શતાબ્દી ના ક્રાંતિકારી હતા,<ref name="S. D. S. Yadava3">{{cite book | url=http://books.google.com/?id=p69GMA226bgC&pg=PA52&dq=ahir+ruler+chief#v=onepage&q=ahir%20ruler%20chief&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=54 | isbn=9788170622161}}</ref> જેમને પોતાના ચચેરા ભાઈ તુલા રામ<ref>{{cite book|last=Yadav|first=Kripal Chandra|title=Rao Tula Ram, a hero of 1857|year=1965|publisher=Rao Tula Ram Smarak Samiti|pages=12, 18, 40|url=http://books.google.co.in/books?id=xzI-AAAAMAAJ&q=%22rao+gopal+dev%22&dq=%22rao+gopal+dev%22&hl=en&ei=pz5hTdbaE8OXtwewrK3rCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDEQ6AEwAQ}}</ref> ના સાથે મળીને, 1857 ની ક્રાંતિ માં અંગ્રેજો થી લડાઈ કરી હતી.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=Suresh K.|title=Haryana: Past and Present|year=2006|publisher=Mittal|isbn=978-81-8324-046-8|pages=252–53|url=http://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC&pg=PA252}}</ref> ===રાવ કિશન ગોપાલજી=== રાવ તુલા રામના અનુજ(ભાઈ) રાવ કિશન ગોપાલ એમની રેવાડી ની સેના ના સેનાપતિ હતા.<ref name="Mahendergarh1">{{cite web | url=http://mahendragarh.gov.in/history.asp#modern | title=Mahendragarh at A Glance >> History | publisher=india.gov.in | work=District Administration, Mahendragarh. | access-date=14 April 2015 | author=District Administration, Mahendragarh. | archive-date=23 એપ્રિલ 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150423173507/http://mahendragarh.gov.in/history.asp#modern | url-status=dead }}</ref> તેઓ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની માં પણ અધિકારી હતા.<ref name="S. D. S. Yadava11">{{cite book | url=http://books.google.com/?id=p69GMA226bgC&pg=PA52&dq=ahir+ruler+chief#v=onepage&q=ahir%20ruler%20chief&f=false | title=Followers of Krishna: Yadavas of India | publisher=Lancer Publishers | author=S. D. S. Yadava | year=2006 | pages=82 | isbn=9788170622161}}</ref> આહીર વીર રાવ કિશન ગોપાલના નેતૃત્વમાં મેરઠમાં સ્વતંત્રતાનું સંગ્રામ આરંભ થયું હતું તથા નસીબપુરના યુદ્ધમાં એમને જ જનરલ ટિમલે ને માર્યા હતાં.<ref>{{cite web | url=https://books.google.co.in/books?id=5qgRAAAAMAAJ&dq=वीर+अहीर&focus=searchwithinvolume&q=वीर+अहीर | title=Kaśmīrī aura Hindī ke lokagīta: eka tulanātmaka adhyayana | publisher=Viśāla Pablikeśanza, 1971 | location=the University of Michigan | date=1971| access-date=9 Feb 2016 |author=Jawaharlal Handoo| page=315}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[આહીર]] * [[યાદવ]] * [[યદુવંશ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==પૂરક વાચન== * {{cite book |title=The Panjab Past and Present |volume=32 |pages=71–75 |publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University |year=2001}} <!--I can only see snippet view of this in GBooks but it clearly contains useful historical info--> muaxtwvbaez1tpqu2xj07w8q7b8jl7y 0 119225 905473 893727 2026-09-22T02:21:32Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905473 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = સિદ્ધાન્તસાર | image = Siddhantasara title page.jpg | image_size = | caption = પ્રથમ આવૃત્તિનું મુખપૃષ્ઠ; ૧૮૮૯ | author = [[મણિલાલ દ્વિવેદી]] | country = [[ભારત]] | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | subject = | genre = તત્ત્વજ્ઞાનનો ઈતિહાસ | publisher = નિર્ણય સાગર પ્રેસ | pub_date = ૧૮૮૯ | isbn = | isbn_note = | oclc = 20231887 | dewey = | congress = | wikisource = }} '''સિદ્ધાંતસાર''' ({{IPA-gu|sɪd'ðantsar}}) એ [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] લેખક અને તત્ત્વચિંતક [[મણિલાલ દ્વિવેદી]] દ્વારા તત્ત્વજ્ઞાનના ઇતિહાસ પર લખાયેલ પુસ્તક છે, જે ૧૮૮૯માં પ્રકાશિત થયું હતું. આ પુસ્તકમાં વિશ્વની ધર્મમૂલક તત્ત્વજ્ઞાનની પ્રણાલિઓની ઐતિહાસિક આલોચના કરવામાં આવી છે, અને [[અદ્વૈત વેદાંત|અદ્વૈત દર્શન]]ની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. ==લેખન અને પ્રકાશન== 'સિદ્ધાંતસાર'ની પ્રસ્તાવનામાં મણિલાલે આ પુસ્તક લખવા પાછળનો હેતુ સ્પષ્ટ કરે છે: {{quote|"વિશ્વમાં અનેક વિચારસંગતિઓ — ધર્મ, તત્ત્વવિચાર, ઈત્યાદિ — ચાલે છે, પણ તે બધી એક અનાદિ પરમ રહસ્યનું રૂપાંતર છે એમ હું માનું છું; અને એ મૂલ પરમરહસ્યને સમજવાનો સીધામા સીધો રસ્તો આર્ય અદ્વૈતદર્શન જ છે એમ પણ સિદ્ધ ગણુ છુ. અર્થાત્ આ વાત પ્રતિપાદન કરવા માટેજ મારો ઉપક્રમ છે..."|મણિલાલ દ્વિવેદી, ૧૮૮૯<ref>{{cite book | title = સિદ્ધાંતસાર | last = દ્વિવેદી | first = મણિલાલ | year = ૧૯૧૯ | edition = તૃતીય | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.399765/page/n7 | pages = ૪–૫}}</ref>}} ==પુસ્તકનો સાર== પ્રથમ પ્રકરણમાં મણિલાલ સર્વસામાન્ય એક ધર્મભાવના નક્કી કરવાની આવાશ્યકતા પર ભાર મૂક્યો છે. છેલ્લા બે પ્રકરણોમાં ભારતીય અને પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાનની તુલના કરીને જગતની સર્વમાન્ય ધર્મભાવના થવાને લાયક કોઈ પણ ધર્મ હોય તો તે અદ્વૈતમૂલક આર્યધર્મ જ છે એમ સિદ્ધ કરવાનો તેમણે પ્રયાસ કર્યો છે. વચ્ચેના પ્રકરણોમાં મણિલાલે વેદ, ઉપનિષદ્, સૂત્ર, સ્મૃતિ, ષડ્દર્શનો, બૌદ્ધ જૈન અને ચાર્વાક મતો, પુરાણો, તંત્રો અને વિવિધ પંથ–સંપ્રદાયોનો તુલનાત્મક પરિચય આપ્યો છે.<ref>{{cite book | title = મણિલાલ નભુભાઈ | last = ઠાકર | first = ધીરુભાઈ | author-link = ધીરુભાઈ ઠાકર | series = ગુજરાતી ગ્રંથકાર શ્રેણી | date = ૧૯૮૦ | edition = પ્રથમ | publisher = કુમકુમ પ્રકાશન | location = અમદાવાદ |pages=૩૦–૩૧ | oclc = 8430309}}</ref> == કાર્યપ્રણાલી == મણિલાલ એ દર્શાવવા માગે છે કે, તમામ ધર્મોના મૂળ સ્વરૂપમાં અદ્વૈત ફિલસૂફીના પાસાઓ છે. આ માટે તેઓ વિશ્વના ધર્મોનો ઇતિહાસ રજૂ કરે છે અને દરેકની લાક્ષણિકતાઓની શોધ કરે છે. તેઓ જૂના રીતિરિવાજોનું મહત્વ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, અને સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે કે પુરાણોની દંતકથાઓ અને અતિશયોક્તિઓ હેતુપૂર્ણ છે. મેક્સ મુલરની પુરાણની ટીકાના જવાબમાં તેમણે પુરાણોમાં [[દશાવતાર|વિષ્ણુના દશાવતાર]]નું વિસ્તૃત અર્થઘટન રજૂ કર્યું છે, જે ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંતને નકારી કાઢે છે. [[વેદ]], [[પુરાણ]] અને [[ઉપનિષદ]] વચ્ચેના સંબંધોની પ્રતીકાત્મક વ્યાખ્યા કરતાં તેઓ લખે છે: "વેદ દાર્શનિક વિચારોના ઇતિહાસનો પટારો છે; ઉપનિષદ એ સામગ્રી મેળવવા માટે તેને ખોલવાની ચાવી છે, અને પુરાણ એ દીવો છે જે આપણને તે સામગ્રીને સંપૂર્ણપણે જોવા માટે સક્ષમ બનાવે છે."{{sfn|Thaker|1983|pp=45–46}} મણિલાલના જીવનચરિત્રકાર [[ધીરુભાઈ ઠાકર|ધીરુભાઈ ઠાકરે]] શરૂઆતમાં [[મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી|મણિલાલ]]ની પદ્ધતિને તર્કસંગત હોવાનું દર્શાવ્યું હતું, જે પછીથી, વ્યક્તિગત પ્રતીતિને સ્વ-સ્પષ્ટ પ્રસ્તાવ{{efn-ua|જ્ઞાનના સિદ્ધાંતમાં સ્વસ્પષ્ટ પ્રસ્તાવ એક એવો પ્રસ્તાવ છે કે જે કોઈ પણ પ્રમાણ વિના તેનો અર્થ સમજીને સ્વીકારી લેવામાં આવે છે.}} માની લેવાની તરફેણમાં આગળ વધતાં તેને ત્યજી દેવામાં આવે છે. તેઓ લખે છે કે "મણિલાલની શૈલીમાં પ્રતીતિનું એક બળ છે જે એટલું જોરદાર છે કે સરેરાશ વાચક આ નાટ્યાત્મકતાને શોધી શકતો નથી, પરંતુ તે ભાગ્યે જ કોઈ વિવેચનાત્મક વાચકની નજરથી બચી શકે છે".{{sfn|Thaker|1983|p=47}} == આવકાર અને ટીકા == સિદ્ધાંતસારને મણિલાલનું સૌથી મહત્ત્વનું કામ માનવામાં આવે છે.{{sfn|Chavda|1982|p=165}}{{sfn|Suhrud|2009|p=155}} તેના પ્રકાશન સાથે મણિલાલને તેમના સમયના મુખ્ય દાર્શનિક અને ધાર્મિક વિચારકોમાંના એક તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી.{{sfn|Chavda|1982|p=165}} આ કાર્યથી લેખકની દલીલોમાં તાર્કિક ક્ષતિઓ અને વિસંગતતાઓ અંગે બુદ્ધિજીવીઓમાં લાંબા સમય સુધી વિવાદ પણ પેદા થયો હતો.{{sfn|Thaker|1983|pp=46–47}} મોટા ભાગના વિવેચકો દલીલ કરે છે કે, થિસિસ સાબિત કરવાના તેમના અતિ ઉત્સાહમાં, મણિલાલ અમુક તથ્યોને સ્વ-સ્પષ્ટ તરીકે લે છે, તેમને તેના હેતુને અનુરૂપ વળાંક આપે છે, અસ્પષ્ટ સ્રોતોમાંથી પુરાવા રજૂ કરે છે અથવા પુરાવાની ગેરહાજરીમાં, [[સોફિસ્ટો#વિવેચન|''સોફિસ્ટ્રી'']]નો આશરો લે છે.{{sfn|Thaker|1983|p=47}} ઇતિહાસકાર [[વિજયસિંહ ચાવડા]] જણાવે છે કે: "આ કાર્ય મણિલાલના સનાતન [[હિન્દુ ધર્મ]]ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોના લાંબા અને વિચારશીલ અભ્યાસનું પરિણામ હતું અને તેમણે તેને તેમના યોગ્ય ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં મૂક્યા હતા."{{sfn|Chavda|1982|p=165}} [[ધીરુભાઈ ઠાકર|ઠાકર]] સિદ્ધાંતસારના પ્રકાશનને ગુજરાતમાં એક ઘટના તરીકે જુએ છે અને કહે છે કે તેનાથી શિક્ષિત વર્ગમાં એવી છાપ સુધારી છે કે પુરાણો માત્ર કાલ્પનિક વાર્તાઓ છે. સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસકાર ત્રિદીપ સુહરુદ સિદ્ધાંતસારને "સંસ્થાનવાદી સાંસ્કૃતિક એજન્ડા અને સુધારા ચળવળો બંને માટે રસપ્રદ પ્રતિસાદ" તરીકે જુએ છે.{{sfn|Suhrud|2009|p=167}} ==સંદર્ભો== {{reflist}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભ સૂચિ == *{{cite book| title = Modern Gujarat | last = Chavda | first = V. K. | year = 1982 | author-link = w:gu:વિજયસિંહ ચાવડા | publisher = New Order Book Company | location = Ahmedabad | url = https://books.google.com/books?id=jIluAAAAMAAJ | page = 165 | oclc = 9477811 }} *{{cite book| title = Manilal Dwivedi | last = Thaker | first = Dhirubhai | year = 1983 | publisher = Sahitya Akademi | location = New Delhi | series = Makers of Indian Literature | url = https://books.google.com/books?id=6Wg4AAAAMAAJ | oclc = 10532609 }} *{{cite book| chapter = Love, Desire and Moksha: Manibhai Nabhubhai and the Loss of Svadharma | last = Suhrud | first = Tridip | year = 2009 | title = Writing Life: Three Gujarati Thinkers | publisher = Orient Blackswan | location = Hyderabad | url = https://archive.org/details/liang.writinglifethree0000suhr | isbn = 978-81-250-3043-0 }} *{{cite book| title = મણિલાલ નભુભાઈ: જીવનરંગ | last = ઠાકર | first = ધીરુભાઈ | year = 1957 | author-link = ધીરુભાઈ ઠાકર | language = gu | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.305095/page/n169 | page = 150 | oclc = 81126946 }} {{મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી}} [[શ્રેણી:મણિલાલ દ્વિવેદીની કૃતિઓ]] 4zfiwbofek1xbg4qtob9xgcpaic0zmf 0 127852 905493 841110 2026-09-22T02:36:51Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905493 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = લિસાન ઉદ્-દાવત | altname = લિસાન ઓ દાવત ઇલ બોહરા, લિસાન ઉદ-દાવત | nativename = لسان دعوۃ البهرة | image = lisaan bohra.jpg | imagecaption = "લિસાન ઓ અલ-દાવત બોહરા" અરબી લિપિમાં | pronunciation = | region = પશ્ચિમ ભારત, ગુજરાત | familycolor = ઇન્ડો-યુરોપિયન | fam2 = ઇન્ડો-ઇરાનિયન | fam3 = ઇન્ડો-આર્યન | fam4 = પશ્ચિમી<ref>{{Cite web|url=http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc |first1=Ernst|last1=Kausen|year=2006 |title=Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen|type=doc}}</ref> | fam5 = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | script = અરબી લિપિ }} '''લિસાન ઉદ્-દાવત''' અથવા '''લિસાન ઓ દાવત ઇલ બોહરા''' અથવા '''લિસાન ઉદ-દાવત''' ({{Lang-ar|لسان الدعوة}} , ''દા'વતની ઝબાન''; સંક્ષિપ્ત '''LDB''') દાઉદી બોહરા અને અલાવી બોહરાની ભાષા છે.<ref name=":0">"Taiyebi" refers to the 21st Imam at-Taiyeb from the progeny of Lady Fatimah, the daughter of Prophet Mohammmad.</ref> આ બંને ઇસ્માઇલી શિયા સમૂહો મુખ્યત્વે ગુજરાતમાં મુસ્લિમ સમુદાય સિદ્ધાંતો અને ધર્મશાસ્ત્રને અનુસરે છે. આ ભાષા નિયો-ઇન્ડો-આર્યન ભાષા [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પર આધારિત છે, પરંતુ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] અને [[ફારસી ભાષા|ફારસી]] શબ્દભંડોળનો ભારે જથ્થો સમાવે છે અને અરબી લિપિની ''નસ્ખ'' શૈલીમાં લખાય છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Isma'ilis|url=https://archive.org/details/ismlstheirhistor0000daft_z5a1_2ed|last=Daftary|first=Farhad|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-85084-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/ismlstheirhistor0000daft_z5a1_2ed/page/220 220], 240, 277, 279, 294, 299}}</ref><ref>{{Cite web|title=Majlis 3-Chapter 2|url=https://spark.adobe.com/page/3T93Sg8jez1Rg/#language-of-the-dawoodi-bohra-community-written-in-arabic-script-it-is-a-version-of-gujarati-dialect-spoken-in-western-india-with-a-blend-of-arabic-urdu-persian-and-english|access-date=2020-08-23|website=Adobe Spark}}</ref> મૂળરૂપે ધાર્મિક ભાષા, મિશનરીઓના સમયગાળાથી [[અમદાવાદ]]માં ઇ.સ. ૧૫૯૭ આસપાસ તે બોહરા સમુદાયના સભ્યો માટે સ્થાનિક ભાષા તરીકે પ્રચાર કરવામાં આવી છે. પરંતુ તેમના ધાર્મિક નેતા - ''સૈયેદના'' - દ્વારા અને મૌલવીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી બોલી<ref>It is a honorific word used for the missionary of Bohra communities around the world since the succession of the missionaries in Yemen from 532 AH/1138 AD</ref> તેમના સમુદાયના સભ્યો દ્વારા બોલાયેલી ગુજરાતીથી સહેજ અલગ છે.<ref name="Mullahs">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uDVHN6xkdiMC|title=Mullahs on the Mainframe: Islam and Modernity Among the Daudi Bohras|last=Blank|first=Jonah|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=9780226056777|page=143|via=books.google.com}}</ref> કારણ એ છે કે ધાર્મિક ઉપદેશો અરબી ભાષાના શબ્દો અને વાક્યોથી ભરપૂર છે અને દાવાના ઇજિપ્ત અને યેમેની તબક્કા સાથે જોડાયેલા પ્રાચીન સાંપ્રદાયિક બોહરા સાહિત્ય સાથે સીધા સંદર્ભ ધરાવે છે.<ref>It is a rightly guided spiritual mission after the demise of Prophet Mohammad in 11 AH/633 AD</ref> પ્રારંભિક બોહરાઓ ભારતીય હતા, અને તેઓ ગુજરાતી બોલતા હતા. સમુદાયમાં કુરાની અને ઇસ્લામિક શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તાઇયેબી નેતૃત્વ (યમન અને ભારતમાં તેમના પ્રતિનિધિઓ)ના સતત પ્રયત્નો સાથે, આ ગ્રંથોની ભાષા, સમય જતાં, લિસાન ઉલ-દાવત બની; જે અરબી (અને ફારસી) સાથે જોડાયેલી છે અને ગુજરાતી શબ્દોને તેની વડે બદલવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite book|title=The Encyclopaedia of Islam|last=Kate|first=Fleet|publisher=Brill|year=2013|isbn=978-90-04-25268-4|location=Boston|pages=62}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] ph95vyfubgu90xn41hk3y5h1se1ne50 0 136776 905447 834484 2026-09-22T01:43:05Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905447 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું તૈયાર ખોરાક |name=બૂંદી |image=Boondi Mithai.jpg |caption=બૂંદી |alternate_name=બુંદી |country=ભારતીય ઉપખંડ |region=[[ઑડિશા]], [[રાજસ્થાન]], [[કર્ણાટક]], [[ગુજરાત]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[હરિયાણા]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]] |creator= |course=મિઠાઇ |served= |main_ingredient=ચણાનો લોડ, ખાંડ |variations=ખારી બૂંદી |calories= |other= }} '''બૂંદી''' એ એક ભારતીય વાનગી છે, જે તળેલા ચણાના લોટમાંથી બનાવવામાં આવે છે, તે સ્વાદિષ્ટ નાસ્તા તરીકે અથવા મીઠાઈ તરીકે પીરસવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=Pulse Chemistry and Technology|last=Tiwari|first=Brijesh|last2=Singh|first2=Narpinder|publisher=Royal Society of Chemistry|year=2015|isbn=9781782625674|pages=271}}</ref> == બનાવવાની રીત == [[ચિત્ર:Bundiya_also_known_as_mihidana,_burinda.jpg|thumb|મીઠી બૂંદી]] બૂંદી બનાવવા માટે ચણાનો લોટ, બેકિંગ પાવડર અને હળદરનું મિક્ષણ કરવું. તેને કાણાં વાળી ચમચી વડે તાંસળામાં ટીપા પડે તે રીતે તેલમાં તળવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બૂંદીને ખાંડની ચાસણીમાં પલાળવામાં આવે છે.<ref>{{Cite book|title=Indian Vegetarian Cooking|url=https://archive.org/details/indianvegetarian0000pand|last=Pandya|first=Michael|publisher=Inner Traditions|year=1989|isbn=9780892813421|pages=[https://archive.org/details/indianvegetarian0000pand/page/179 179]}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book|title=A Hundred Red Roses|last=Sudhir|first=Satya|publisher=Notion Press|year=2018|isbn=9789386295897}}</ref> તેમાં [[મીઠો લીમડો|મીઠા લીમડા]]નો ભૂકો ઉમેરવામાં આવે છે. ખારી બૂંદી સીધી જ ખવાય છે અથવા [[ચેવડો|ચેવડા]]માં ઉમેરવામાં આવે છે. == પ્રકારો == બૂંદીનો ઉપયોગ ઉત્તર ભારતમાં [[રાઈતું|રાયતા]]માં ઉમેરવામાં થાય છે. બૂંદી રાયતામાં સામાન્ય રીતે [[દહીં]] (સાદું), બૂંદી (જેને નરમ બનાવવા માટે પાણીમાં પલાળવામાં આવે છે, પછી ચાળવામાં આવે છે) અને મીઠું, મરચું અને અન્ય મસાલાનો સમાવેશ થાય છે. તે પુલાવ અથવા અન્ય કોઈપણ ભોજન સાથે ખાવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=Pulse Chemistry and Technology|last=Tiwari|first=Brijesh|last2=Singh|first2=Narpinder|publisher=Royal Society of Chemistry|year=2015|isbn=9781782625674|pages=271}}</ref> બૂંદીના લાડુ બનાવવા માટે, તળેલી બૂંદીને ખાંડની ચાસણીમાં બોળીને ગોળ બનાવવામાં આવે છે. તેમાં બદામ અને દ્રાક્ષ ઉમેરી શકાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Hundred Red Roses|last=Sudhir|first=Satya|publisher=Notion Press|year=2018|isbn=9789386295897}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Boondi|બૂંદી}} [[શ્રેણી:વાનગી]] mdbadj94xx2979rcs8leuu2x3jtfptn 0 139034 905443 886104 2026-09-22T01:38:59Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905443 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} '''પાર્સેક''' અથવા '''પારસેક''' (સંજ્ઞા: pc) એ સૌરમંડળની બહાર ખગોળીય પદાર્થોના વિશાળ અંતરને માપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતો લંબાઈનો એકમ છે, જેનું માપ આશરે {{Convert|1|pc|ly|2|disp=out}} પ્રકાશ-વર્ષ, {{Convert|1|pc|AU|0|disp=out}} ખગોળીય એકમ (au), એટલે કે {{Convert|30.9|e12km|e12mi}} લાખ કરોડ કિલોમીટર જેટલું થાય છે. પાર્સેક એકમ લંબન અને [[ત્રિકોણમિતિ|ત્રિકોણમિતિના]] ઉપયોગ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે, અને તેને એ અંતર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે કે જેના પર 1 au એક આર્કસેકન્ડના ( ડિગ્રીના 3600મા ભાગના ) ખૂણાને ઘટાડી દે છે.<ref>{{Cite web|title=Cosmic Distance Scales – The Milky Way|url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cosmic/milkyway_info.html|access-date=24 September 2014|archive-date=10 ઑગસ્ટ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810122028/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cosmic/milkyway_info.html|url-status=dead}}</ref> આ માપ 648,000/pi ખગોળીય એકમોને અનુલક્ષે છે, એટલે કે <math>1\, \mathrm{pc} = 1~\mathrm{au}/\tan \left({1} \ \mathrm{arcsec} \right)</math>. સૌથી નજીકનો તારો, પ્રોક્સિમા સેંટૌરી (સમિપ નરાશ્વ), [[સૂર્ય|સૂર્યથી]] લગભગ {{Convert|1.3|pc|ly}} દુર છે.<ref>{{Cite conference|url=http://clyde.as.utexas.edu/SpAstNEW/Papers_in_pdf/%7BBen93%7DEarlyProx.pdf|pages=380–384|access-date=11 July 2007}}</ref> નરી આંખે દેખાતા મોટા ભાગના તારાઓ સૂર્યથી થોડાક સેંકડો પાર્સેક દુર હોય છે, અને સૌથી દૂરના તારાઓ થોડાક હજારો પાર્સેક દુર હોય છે.<ref>{{Cite web|date=15 May 2021|title=Farthest Stars|url=https://stardate.org/radio/program/2021-05-15|access-date=5 September 2021|website=[[StarDate]]|publisher=[[University of Texas at Austin]]}}</ref> ''પાર્સેક'' શબ્દ "પેરેલેક્ષ ઓફ સેકંડ" નો પોર્ટમેન્ટો છે, જે બ્રિટીશ ખગોળશાસ્ત્રી હર્બર્ટ હોલ ટર્નર દ્વારા 1913 <ref name="dyson">{{Cite journal|last=Dyson|first=F.&nbsp;W.|author-link=Frank Watson Dyson|date=March 1913|title=The distribution in space of the stars in Carrington's Circumpolar Catalogue|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=73|issue=5|page=342 <!-- the whole article is at pp.=334–345 but single page in the source that supports the content" has preference. Note that both OUP.com and Harvard.edu PDFs are truncated at p. 342 -->|bibcode=1913MNRAS..73..334D|doi=10.1093/mnras/73.5.334|quote=[''paragraph 14, page 342''] Taking the unit of distance R* to be that corresponding to a parallax of 1″·0 [… Footnote:] <br> * There is need for a name for this unit of distance. Mr. [[Carl Charlier|Charlier]] has suggested [[Sirius|Sirio]]meter, but if the violence to the Greek language can be overlooked, the word ''Astron'' might be adopted. Professor [[Herbert Hall Turner|Turner]] suggests ''Parsec'', which may be taken as an abbreviated form of "a distance corresponding to a parallax of one second".|doi-access=free}}</ref> માં ખગોળશાસ્ત્રીઓ માટે માત્ર કાચા અવલોકનાત્મક ડેટાથી ખગોળીય અંતરની ગણતરી સરળ બનાવવા માટે ઉછાળવામાં આવ્યો હતો. અંશતઃ આ કારણોસર, તે [[ખગોળશાસ્ત્ર]] અને ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રમાં પ્રાધાન્યતાવાળું એકમ છે, જોકે [[પ્રકાશવર્ષ|પ્રકાશ-વર્ષ]] લોકપ્રિય વિજ્ઞાન ગ્રંથો અને સામાન્ય વપરાશમાં અગ્રણી રહે છે. આમ તો પાર્સેકનો ઉપયોગ [[આકાશગંગા|આકાશગંગાની]] અંદરના ટૂંકા અંતર માટે થાય છે, પરંતુ બ્રહ્માંડમાં લાંબા અંતર માટે પાર્સેકના ગુણાંકની જરૂર પડે છે, જેમાં આકાશગંગાની અંદરના અને તેની આસપાસના વધુ દૂરના પદાર્થો માટે કિલો પાર્સેક્સ (કેપીસી), મધ્ય-અંતરના તારામંડળો માટે મેગા પાર્સેક્સ (એમપીસી), અને ઘણા ક્વાસાર અને સૌથી દૂરના તારામંડળો માટે ગીગા પાર્સેક્સ (Gpc)નો સમાવેશ થાય છે. ઑગસ્ટ 2015 માં, ઇન્ટરનેશનલ એસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિયન (IAU) એ રીઝોલ્યુશન B2 પાસ કર્યું હતું, જે પ્રમાણિત, નિરપેક્ષ અને દેખીતી બોલમેટ્રિક મેગ્નિટ્યુડ સ્કેલની વ્યાખ્યાના ભાગરૂપે, પાર્સેકની હાલની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાનો ઉલ્લેખ કરે છે, કે જે 648,000/pi &nbsp;au, અથવા આશરે {{Val|30.856775814913673|e=15}}&nbsp;મીટર (ખગોળશાસ્ત્રીય એકમની IAU 2012 ચોક્કસ SI વ્યાખ્યા પર આધારિત) છે. આ ઘણા ખગોળશાસ્ત્રીય સંદર્ભોમાં જોવા મળતી પાર્સેકની સ્મોલ-એન્ગલ (નાના-કોણ) વ્યાખ્યાને અનુરૂપ છે. <ref>{{Cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|url=https://archive.org/details/allensastrophysi0004alle|date=2000|publisher=AIP Press / Springer|isbn=978-0387987460|editor-last=Cox|editor-first=Arthur N.|edition=4th|location=New York|bibcode=2000asqu.book.....C}}</ref><ref>{{Cite book|title=Galactic Dynamics|last=Binney|first=James|last2=Tremaine|first2=Scott|date=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13026-2|edition=2nd|location=Princeton, NJ|bibcode=2008gady.book.....B}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == નોંધ == <references group="lower-alpha"/> [[શ્રેણી:એકમ]] 9ox4rb41zvri8xi7m0s29skwv6hlzcg 0 139678 905487 904318 2026-09-22T02:32:14Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905487 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | name = અહલ્યા | deity_of = <!-- or god_of / Alusi_of --> | member_of = પંચકન્યા | image = Ahalya.jpg | caption = ''અહલ્યા'' : [[રાજા રવિ વર્મા]]નું તૈલચિત્ર. (૧૮૪૮–૧૯૦૬) | alt = લાલ રંગની કિનારીવાળી સફેદ સાડી પહેરેલી એક યુવતીનું ચિત્ર જેમાં તે એક ઝાડ પર ટેકે ઊભી છે, તે પોતાના લાંબા કાળા વાળમાં પોતાનો ડાબો હાથ ફેરવે છે અને જમણા હાથમાં ફૂલોની ટોપલી ધરાવે છે. | other_names = અહિલ્યા | affiliation = ઋષિ (સાધુ), ''પંચકન્યા'' | abode = ગૌતમનો આશ્રમ | consort = ગૌતમ ઋષિ | children = [[#સંતાન|શતાનંદ]] ([[રામાયણ]] અનુસાર) }} '''અહલ્યા''' અથવા '''અહિલ્યા''' ({{lang-sa|अहल्या}}) મહર્ષિ ગૌતમની પત્ની હતી. ઘણાં હિંદુ શાસ્ત્રો પ્રમાણે તેણીને [[ઇન્દ્ર]]એ લલચાવી હતી, જેના કારણે તેણીના પતિએ શ્રાપ આપ્યો હતો અને વિષ્ણુના સાતમા અવતારમાં [[રામ|રામે]] આ શ્રાપથી મુક્ત કરાવી હતી. ભગવાન [[બ્રહ્મા]] દ્વારા સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે નિર્મિત અહલ્યાએ ઉંમરમાં ઘણા મોટા ગૌતમ ઋષિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. પ્રારંભિક સંપૂર્ણ કથામાં જ્યારે ઇન્દ્ર તેના પતિના વેશમાં આવે છે ત્યારે અહલ્યા તેના વેશપલટાને જુએ છે પરંતુ તેમ છતાં તેને સ્વીકારે છે. પાછળના સ્રોતો ઘણી વાર તેને બધા જ અપરાધભાવથી મુક્ત કરે છે અને વર્ણવે છે કે તે કેવી રીતે ઇન્દ્રની ચાલાકીનો શિકાર બને છે.{{સંદર્ભ}} તમામ કથાઓમાં અહલ્યા અને ઇન્દ્રને ગૌતમનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે. શ્રાપ દરેક લખાણમાં બદલાય છે, પરંતુ લગભગ તમામ સંસ્કરણોમાં રામને તેમના ઉદ્ધારક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.{{સંદર્ભ}} જો કે પ્રારંભિક ગ્રંથોમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે અહલ્યા વિશ્વથી અદૃશ્ય રહીને કઠોર તપસ્યા કરીને પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે અને કેવી રીતે રામ દ્વારા આતિથ્ય-સત્કાર આપીને તેને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, પરંતુ સમય જતાં વિકસિત થયેલા લોકપ્રિય પુનઃકથનમાં અહલ્યાને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે અને રામના ચરણસ્પર્શ કર્યા પછી તે પોતાનું માનવ સ્વરૂપ પાછું મેળવે છે. [[ઇન્દ્ર]] દ્વારા અહલ્યાનું પ્રલોભન અને તેના પરિણામો તેના જીવન માટેના તમામ શાસ્ત્રીય સ્રોતોમાં તેની વાર્તાનું કેન્દ્રિય વર્ણન બનાવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} જોકે [[બ્રાહ્મણ ગ્રંથો]] (ઈ.સ. પૂર્વે ૯મીથી ૬ઠ્ઠી સદી) ઇન્દ્ર સાથેના તેના સંબંધ તરફ ઇશારો કરતા પ્રારંભિક ગ્રંથો છે, પરંતુ ઈ. પૂ. પાંચમીથી ચોથી સદીના હિંદુ મહાકાવ્ય [[રામાયણ]] - જેના નાયક રામ છે - તેણે સૌથી પહેલા તેમના લગ્નેતર પ્રણયનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે. મધ્યયુગીન કથાકારો ઘણીવાર રામ દ્વારા અહલ્યાની મુક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેને ભગવાનની બચાવ કૃપાના પુરાવા તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમની વાર્તાને ધર્મગ્રંથોમાં ઘણી વખત ફરીથી રજૂ કરવામાં આવી છે અને આધુનિક યુગની કવિતાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓમાં તેમજ નૃત્ય અને [[નાટ્યશાસ્ત્ર|નાટક]]માં પણ તે જીવંત છે. પ્રાચીન વર્ણનો રામકેન્દ્રિત છે, જ્યારે સમકાલીન કથાઓ અહલ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે વાર્તાને તેના દૃષ્ટિકોણથી કહે છે. અન્ય પરંપરાઓ તેના બાળકો સાથે સંકળાયેલી છે. પરંપરાગત હિંદુ ધર્મમાં, અહલ્યાને પંચકન્યા ("પાંચ કુમારિકાઓ")માંની પ્રથમ તરીકે બિરદાવવામાં આવે છે, જે સ્ત્રી પવિત્રતાના આદર્શરૂપ છે, જેના નામનો પાઠ કરવાથી પાપ દૂર થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે. જ્યારે કેટલાક તેના પતિ પ્રત્યેની તેની વફાદારી અને શાપ તથા જાતિગત માપદંડોની અવિરત સ્વીકૃતિની પ્રશંસા કરે છે, જ્યારે અન્ય લોકો તેના વ્યભિચારની નિંદા કરે છે. == વ્યુત્પત્તિ == અહલ્યા શબ્દને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી શકાય છે: ''અ'' (એક ઉપસર્ગ જે નકાર સૂચવે છે) અને ''હલ્યા'',{{sfn|Wilson p100}} જેને [[સંસ્કૃત]] શબ્દકોશો હળ, ખેડાણ અથવા વિકૃતિ સાથે સંબંધિત હોવાનું વ્યાખ્યાયિત કરે છે.{{sfn|Apte p637|Monier-Williams p1293}} રામાયણના ઉત્તરકાંડના પુસ્તકમાં, ભગવાન બ્રહ્મા સંસ્કૃત શબ્દ અહલ્યાના અર્થને "કુરૂપતાની સમજણ વિનાની વ્યક્તિ" અથવા "દોષરહિત સૌંદર્ય ધરાવતી વ્યક્તિ" તરીકે સમજાવે છે, અને ઇન્દ્રને કહે છે કે કેવી રીતે તેમણે "સૃષ્ટિનું તમામ વિશિષ્ટ સૌંદર્ય લઈને તેના શરીરના પ્રત્યેક ભાગમાં વ્યક્ત કરીને" અહલ્યાની રચના કરી.{{sfn|Gita Press|1998| pp=681–682 (Verses 7.30.22–23)}} કેટલાક સંસ્કૃત શબ્દકોશોમાં અહલ્યાનું ભાષાંતર "વણખેડેલી",{{sfn|Wilson p100|Apte p73}} તરીકે કરવામાં આવ્યું છે, તાજેતરના કેટલાક લેખકો આને જાતીય સંભોગના ગર્ભિત સંદર્ભ તરીકે જુએ છે અને દલીલ કરે છે કે આ નામ કુંવારિકા અથવા માતૃ વ્યક્તિત્વનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ પાત્રચરિત્ર અહલ્યાના સંદર્ભમાં બંધબેસે છે, જેને એક અથવા બીજી રીતે ઇન્દ્રની પહોંચની બહાર હોવાનું માનવામાં આવે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89, 129}}{{sfn|Feller|2004|p=146}} જો કે, નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે]] (૧૮૬૧-૧૯૪૧) "વણખેડ્યા"ના શાબ્દિક અર્થ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં અહલ્યાનું અર્થઘટન પથ્થર જેવી, ફળદ્રુપ ભૂમિના પ્રતીક તરીકે કર્યું હતું, જેને રામે ખેતીલાયક બનાવી હતી.{{sfn|Datta|2001|p=56}} દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપિકા ભારતી ઝવેરી<!-- DEPARTMENT OF MODERN INDIAN LANGUAGES AND LITERARY STUDIES (આધુનિક ભારતીય ભાષાઓ અને સાહિત્યિક અધ્યયન વિભાગ) --> ટાગોર સાથે સહમત છે અને અહલ્યાનું અર્થઘટન ગુજરાતની [[આદિવાસી]] ભીલ રામાયણની અસ્પષ્ટ મૌખિક પરંપરાના આધારે "વણખેડાયેલી ભૂમિ" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} == સર્જન અને વિવાહ == અહલ્યાને ઘણીવાર ''અયોનીજસંભવા''તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, જે સ્ત્રીમાંથી જન્મી નથી.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} રામાયણના બાલ કાંડ (ઇસવીસન પૂર્વે પાંચમીથી ચોથી સદી)માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે બ્રહ્મા તેને "શુદ્ધ સર્જનાત્મક ઊર્જાથી, મહાન પ્રયત્નોથી" ઢાળે છે.{{sfn|Goldman|1990|p=218}} ''બ્રહ્મપુરાણ'' (ઈ.સ.૪૦૧-૧૩૦૦) અને ''વિષ્ણુધર્મોતર પુરાણ'' (ઈ.સ. ૪૦૦ - ૫૦૧) પણ બ્રહ્મા દ્વારા તેમના સર્જનની નોંધ કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=50–51}} મહારી નૃત્ય પરંપરા અનુસાર બ્રહ્માએ સૌથી અગ્રણી અપ્સરા [[ઉર્વશી]]નું અભિમાન તોડવા માટે સૌથી સુંદર મહિલા તરીકે અહલ્યાની રચના [[પાણી]]માંથી કરી હતી.{{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–29}} [[આદિવાસી]] ભીલ રામાયણની શરૂઆત અહલ્યા, ગૌતમ અને ઇન્દ્રની કથાથી થાય છે. વાર્તામાં, અહલ્યાનું સર્જન [[સપ્તર્ષિ]] (સાત ઋષિઓ) દ્વારા [[યજ્ઞ]]ની રાખમાંથી કરવામાં આવ્યું છે અને ગૌતમ ઋષિને ઉપહાર તરીકે ભેટ ધરવામાં આવી છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} તેનાથી વિપરીત, [[ભાગવત પુરાણ]] (ઈ.સ. ૫૦૦-૧૦૦૦) અને [[હરિવંશ]] (ઈ.સ. ૧ - ૩૦૦) અહલ્યાને પુરુવંશની રાજકુમારી, રાજા મુદગલાની પુત્રી અને રાજા દિવોદાસની બહેન તરીકે ગણે છે.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}} [[રામાયણ]]ના ઉત્તરકાંડના ગ્રંથમાં (મોટા ભાગના વિદ્વાનો તેને મહાકાવ્યમાં પાછળથી ઉમેરવામાં આવેલા ભાગ તરીકે ગણે છે) બ્રહ્માએ અહલ્યાની રચના સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે કરી છે અને તરુણાવસ્થામાં પહોંચે ત્યાં સુધી તેને ગૌતમની સંભાળમાં મૂકે છે. યોગ્ય સમય આવતાં, ઋષિ અહલ્યાને બ્રહ્માને પરત કરે છે. બ્રહ્મા ગૌતમના જાતીય સંયમ અને તપસ્યાથી પ્રભાવિત થઈને અહલ્યા તેમને અર્પણ કરે છે. ઇન્દ્ર, જે માને છે કે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ તેના માટે જ છે, તે અહલ્યાના વન-નિવાસી તપસ્વી સાથે લગ્નથી નારાજ છે.{{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–15}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–322}} બ્રહ્મ પુરાણમાં અહલ્યાના જન્મ અને પ્રારંભિક અભિરક્ષાનો પણ આવો જ અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે તેના વિવાહ એક ખુલ્લી પ્રતિયોગિતા દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો. બ્રહ્મા જાહેર કરે છે કે ત્રિલોક (સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળ)માં ભ્રમણ કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ અહલ્યાને જીતશે. ઇન્દ્ર પોતાની જાદુઈ શક્તિઓનો ઉપયોગ પડકારને પૂરો કરવા માટે કરે છે, છેવટે બ્રહ્મા સુધી પહોંચે છે અને અહલ્યાના હાથની માંગ કરે છે. જો કે, દેવર્ષિ [[નારદ મુનિ|નારદ]] બ્રહ્માને કહે છે કે ગૌતમ ઇન્દ્ર પહેલાં ત્રિલોક ભ્રમણ કરી ચૂક્યા છે. નારદ સમજાવે છે કે ગૌતમે પોતાની દૈનિક [[પૂજા]] (વિધિ-વિધાન અથવા અનુષ્ઠાન)ના ભાગરૂપે ઇચ્છાધારી ગાય સુરભિની, જન્મ આપતી વખતે તેની પરિક્રમા કરી હતી. વેદો અનુસાર ગાયને ત્રિલોકની સમકક્ષ ગણાવી છે. બ્રહ્મા સંમત થાય છે અને અહલ્યા ગૌતમ સાથે લગ્ન કરે છે, જેનાથી ઇન્દ્રને ઈર્ષ્યા થાય છે અને ગુસ્સો આવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}} અહલ્યાના પ્રારંભિક જીવનની સમાન, પરંતુ ટૂંકી આવૃત્તિ [[પદ્મ પુરાણ]] (ઈ.સ. ૭૦૦ - ૧૨૦૦)માં જોવા મળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}} વાર્તાના તમામ સંસ્કરણોમાં, ગૌતમ સાથે લગ્ન કર્યા પછી, અહલ્યા તેના આશ્રમમાં સ્થાયી થાય છે, જે સામાન્ય રીતે તેના મહા અભિશાપનું સ્થળ બની જાય છે. રામાયણમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ગૌતમનો આશ્રમ [[મિથિલા]]ની નજીક આવેલા એક વન (મિથિલા-ઉપવન)માં આવેલો છે, જ્યાં આ દંપતી ઘણાં વર્ષો સુધી સાથે તપસ્યા કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–216}} અન્ય શાસ્ત્રોમાં આશ્રમ સામાન્ય રીતે નદી કિનારે જ હોય છે. બ્રહ્મ પુરાણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તે [[ગોદાવરી]] નદીની નજીક છે અને [[સ્કંદ પુરાણ]] (ઈ.સ. ૭૦૧ - ૧૨૦૦) તેને [[નર્મદા નદી]]ની નજીક મૂકે છે. [[પદ્મ પુરાણ]] અને [[બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ]] (ઈ.સ. ૮૦૧ - ૧૧૦૦) માં આશ્રમને પવિત્ર શહેર [[પુષ્કર]]ની નજીકનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} == ઇન્દ્ર સાથેના સંબંધના સંકેતો == [[બ્રાહ્મણ ગ્રંથો]] (ઇસવીસન પૂર્વે નવમીથી છઠ્ઠી સદી) સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો છે જે "સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્ર"{{efn|"સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્ર", વૈદિક પૂજારીઓ દ્વારા "મુખ્ય સહભાગીઓને આમંત્રણ આપવા માટે બલિદાનની શરૂઆતમાં: ઇન્દ્ર, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણો" (પૂજારીઓ) દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો એક મંત્ર છે.}}માં અહલ્યા અને ઇન્દ્ર વચ્ચેના સંબંધનો ઉલ્લેખ કરે છે.{{sfn|Feller|2004|p=131}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} [[સામવેદ]] પરંપરામાંથી જૈમિનીય બ્રાહ્મણ અને સદ્વિંશ બ્રાહ્મણ, [[યજુર્વેદ]] પરંપરામાંથી [[શતપથ બ્રાહ્મણ]] અને તૈત્તિરિય બ્રાહ્મણ અને બે શ્રૌતાસૂત્ર (લાત્યાયન અને દ્રાહ્યાયન){{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે, "અહલ્યાના પ્રેમી... ઓ કૌશિક (બ્રાહ્મણ), જે પોતાની જાતને ગૌતમ કહે છે".{{sfn|Feller|2004|p=132}} સામવેદ પરંપરામાં તેને મૈત્રેયી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેને વિવેચક ''સયાના'' (૧૩૮૭માં મૃત્યુ પામી હતી) તરીકે ઓળખાવે છે કે જે "(દેવ) મિત્રાની પુત્રી" છે. {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્રમાં અહલ્યાને પતિ નથી. સદ્વિંશ બ્રાહ્મણમાં સ્પષ્ટપણે એવું જણાવવામાં આવ્યું નથી કે અહલ્યાને પતિ છે, જો કે કૌશિક (મોટા ભાગના વિદ્વાનો દ્વારા અહલ્યાના પતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે){{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}}{{sfn|Keith|1998|p=132}}{{sfn|Feller|2004|pp=132–135}} કથામાં હાજર છે અને અહલ્યાના "દર્શન" કરવા (મુલાકાત લેવા) માટે ઇન્દ્ર દ્વારા બ્રાહ્મણના સ્વરૂપને અપનાવવા દ્વારા તેની સાથેના તેના સંબંધોનું અનુમાન કરી શકાય છે. સ્કૂલ ઓફ ઓરિએન્ટલ એન્ડ આફ્રિકન સ્ટડીઝના સંશોધન સહયોગી રેનેટ સોહનેન-થિમે માને છે કે સદ્વિંશ બ્રાહ્મણનો કૌશિક એ જ વ્યક્તિ છે જેને ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમીમીથી ચોથી સદીના મહાકાવ્ય [[મહાભારત]] ("શાપ અને મુક્તિ"માં નીચે ચર્ચા કરવામાં આવી છે)માં ઇન્દ્રને શાપ આપનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}}{{sfn|Feller|2004|pp=132–135}} શતપથ બ્રાહ્મણના વિવેચક, કુમારિલા ભટ્ટ (પૃ. ૭૦૦) એવું કારણ આપે છે કે અહલ્યા-ઇન્દ્ર કથા [[સૂર્ય]] અથવા પ્રકાશ (ઇન્દ્ર) માટે રૂપક છે જે [[રાત્રિ]]ની છાયા (અહલ્યા) દૂર કરે છે.{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}} અમેરિકન ઇન્ડોલોજિસ્ટ ઍડવર્ડ વોશબર્ન હોપકિન્સે સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્રની અહલ્યાનું અર્થઘટન સ્ત્રી તરીકે નહીં, પરંતુ શાબ્દિક રીતે "હજુ સુધી વણખેડાયેલી જમીન" તરીકે કર્યું હતું, જેને ઇન્દ્ર ફળદ્રુપ બનાવે છે.{{sfn|Söhnen|1991|p=73}} == ઇન્દ્ર દ્વારા પ્રલોભન == [[File:Ahalya Indravalokan.jpg|thumb|upright|alt=Ahalya clad in a yellow sari stands, plucking flowers from a tree. In the background (right top), Indra astride his flying horse.|રાજા રવિ વર્માનું પેઇન્ટિગ ''અહલ્યાનું ઇન્દ્રાવલોકન'' : અહલ્યા ફૂલો તોડે છે, કારણ કે ઇન્દ્ર (ઉપરનો જમણો ખૂણો), તેના ઉડતા ઘોડા પર ચડીને તેને મળવા આવે છે.]] અહલ્યાના પ્રલોભનનું વિગતવાર વર્ણન કરવા માટે રામાયણનો બાલકાંડ એ પ્રારંભિક ગ્રંથ છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=39}}{{sfn|Ray|2007|pp=24–25}} તેમાં જણાવાયું છે કે ઇન્દ્ર અહલ્યાના સૌંદર્યથી મોહિત થઈ જાય છે, તેના પતિની અનુપસ્થિતિ વિશે જાણે છે અને ગૌતમના વેશમાં આશ્રમમાં આવી તેની સુડોળ અને પાતળી કમરવાળી સ્ત્રી તરીકે તેની પ્રશંસા કરે છે અને તેની સાથે જાતીય સંભોગની વિનંતી કરે છે. અહલ્યા ઋષિ છુપાવેશમાં રહેલા ઇન્દ્રને ઓળખે છે, પરંતુ તેની "જિજ્ઞાસા"ને કારણે સંમતિ આપે છે. અન્ય એક અર્થઘટન મુજબ, અહલ્યાનું તેની સુંદરતા પરનું ગૌરવ તેને ફરજ પાડે છે.{{sfn|''The Hindu''|25 June 2010}} પોતાની વાસનાને તૃપ્ત કર્યા પછી, અહલ્યા વિનંતી કરે છે કે ઇન્દ્ર, તેનો "પ્રેમી" અને "શ્રેષ્ઠ દેવતા", ભાગી જાય અને ગૌતમના ક્રોધથી તેમનું રક્ષણ કરે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–216}} ''કથાસરિતસાગર'' (ઈ. સ. ૧૧મી સદી) બાલ કાંડની અહલ્યાનું પ્રતિબિંબ પાડતા કેટલાક ગ્રંથોમાંનું એક છે, જે ઇન્દ્રની ઉપસ્થિતિ સ્વીકારવાનો સભાન નિર્ણય લે છે. જો કે, આ લખાણમાં ઇન્દ્ર અપ્રગટ (અજ્ઞાતરૂપે) થઈને આવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}} જો કે બાલકાંડમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે અહલ્યા સભાનપણે વ્યભિચાર કરે છે, પરંતુ રામાયણનો ઉત્તરકાંડ અને [[પુરાણ|પુરાણો]] (ઈ.સ. પૂર્વે ચોથી અને ૧૬મી સદીની વચ્ચે સંકલિત) તેને તમામ અપરાધભાવથી મુક્ત કરે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Ray|2007|pp=25–26}} ઉત્તર કાંડમાં આ વાર્તાને ઇન્દ્ર દ્વારા અહલ્યાના બળાત્કાર તરીકે ફરીથી રજૂ કરી છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–322}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} મહાભારતના એક ઉલ્લેખમાં, રાજા નહુષ ઇન્દ્રના ગુરુ બૃહસ્પતિને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે ઇન્દ્રએ "પ્રસિદ્ધ" ઋષિ-પત્ની અહલ્યાનું "ઉલ્લંઘન" કર્યું હતું. સોહનેન-થિએમના જણાવ્યા અનુસાર, "ઉલ્લંઘન" અને "પ્રસિદ્ધ" શબ્દોનો ઉપયોગ સૂચવે છે કે અહલ્યાને વ્યભિચારી માનવામાં આવતી નથી.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} [[File:SAHASRAKHSYA AHALYA.jpg|thumb|upright|left|ઇન્દ્ર સાથે અહલ્યા, સમકાલીન પટ્ટચિત્ર ચિત્રકળા.]] પુરાણોમાં એવા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે જેનો પડઘો પછીની કૃતિઓમાં જોવા મળે છે, જેમાં ઇન્દ્ર દ્વારા ગૌતમની ગેરહાજરીમાં ગૌતમ તરીકેના કપટી વેશ દ્વારા અહલ્યાની છેતરપિંડીનો પણ સમાવેશ થાય છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} પદ્મ પુરાણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ગૌતમ પોતાના અનુષ્ઠાન સ્નાન માટે નીકળે છે તે પછી ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ ધારણ કરે છે અને અહલ્યાને તેને સંતુષ્ટ કરવા કહે છે. અહલ્યા દેવતાઓની પૂજાની ઉપેક્ષાના ભોગે યૌન સંબંધોને અનુચિત માનીને તેને નકારે છે. ઇન્દ્ર તેને યાદ અપાવે છે કે તેની પ્રથમ ફરજ તેની સેવા કરવાની છે. છેવટે અહલ્યા હાર માની લે છે, પરંતુ ગૌતમને તેની અલૌકિક શક્તિઓ દ્વારા ઇન્દ્રની છેતરપિંડી વિશે જાણ થાય છે અને તે આશ્રમમાં પાછો ફરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–93, 321–322}} આવું જ એક વૃત્તાન્ત બ્રહ્મપુરાણમાં જોવા મળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–96, 321–322}} ૧૮મી સદીમાં મદુરાઈ નાયક વંશના યોદ્ધા-કવિ વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકે વાર્તાની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં દર્શાવ્યું હતું કે, કેટલીકવાર, ઇન્દ્ર એક કૂકડાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે ગૌતમને તેના સવારના અનુષ્ઠાન સ્નાન માટે મોકલવા માટે નાટક કરે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=100–103, 321–322}} અન્ય સંસ્કરણોમાં, તે ગૌતમને વિચલિત કરવા માટે [[ચંદ્ર|ચંદ્ર-દેવતા]] જેવા સાથીનો ઉપયોગ કરે છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} [[બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ]]માં અહલ્યા સ્વર્ણદી (સ્વર્ગીય નદી)માં સ્નાન કરવા આવે છે અને ઇન્દ્ર તેને જોઈને તેના પર મોહિત થઈ જાય છે. ગૌતમનું સ્વરૂપ ધરીને ઇન્દ્ર તેની સાથે ત્યાં સુધી સંભોગ કરે છે જ્યાં સુધી તેઓ થાકમાં નદીના પટમાં ડૂબી ન જાય. જો કે ગૌતમ તેમને આ કૃત્યમાં પકડે છે. તે જ પુરાણનું બીજું સંસ્કરણ એ પ્રશ્ન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે કે શુદ્ધ અહલ્યાને ઇન્દ્ર દ્વારા કેવી રીતે લલચાવવામાં આવી. આ સંસ્કરણમાં, ઇન્દ્ર પોતાના સ્વરૂપમાં મંદાકિની નદીના કિનારે અહલ્યા પાસે જાતીય તરફેણ માંગવા માટે પહોંચે છે, જેનો અહલ્યા દ્વારા સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર ગૌતમ તરીકે રજૂ થાય છે અને પોતાનો ઉદ્દેશ પૂરો કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} કેટલીક આવૃત્તિઓમાં, શરૂઆતમાં ઇન્દ્રની વેશભૂષાથી ભ્રમિત હોવા છતાં, અહલ્યા આખરે વેશપલટો કરનારને ઓળખી કાઢે છે. [[સ્કંદ પુરાણ]]માં, અહલ્યાને ઇન્દ્રની અવકાશી સુગંધની ગંધ આવે છે ત્યારે તેની મૂર્ખતાનો અહેસાસ થાય છે કારણ કે તે તેને આલિંગન અને ચુંબન કરે છે અને "તેથી આગળ" (સંભવતઃ જાતીય કૃત્ય સૂચવે છે). ઇન્દ્રને શ્રાપ આપવાની ધમકી આપીને, તેણી તેને તેનું સાચું સ્વરૂપ જાહેર કરવાની ફરજ પાડે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–97, 321–322}} જો કે, કંબનના રામાયણનું ૧૨મી સદીનું તમિલ રૂપાંતરણ, ''રામાવતારમ'', વર્ણવે છે કે અહલ્યાને ખ્યાલ આવે છે કે તેનો પ્રેમી એક ઢોંગી છે પરંતુ તે હજી પણ સંબંધનો આનંદ માણી રહી છે. અહીં, અહલ્યા છૂપા ઇન્દ્ર સાથે સંભોગ કરવા સંમત થાય છે કારણ કે તે લાંબા સમયથી તેના તપસ્વી પતિ તરફથી સ્નેહની ઝંખના કરી રહી છે.{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}} વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં અહલ્યાને રોમેન્ટિક વ્યભિચારી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. જ્યારે બ્રહ્મા અહલ્યાનું સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે નિર્માણ છે, ત્યારે તે ઇન્દ્રના પ્રેમમાં પડે છે અને તેના માટે ઝંખના કરે છે, પરંતુ બ્રહ્મા તેને ગૌતમને આપી દે છે. અહલ્યાનાં લગ્ન પછી ઇન્દ્ર પણ તેના માટે ઝંખના કરે છે. ગૌતમની ગેરહાજરીમાં તે અવારનવાર તેની મુલાકાત લે છે અને તેની સાથે ચેનચાળા કરે છે. એક તબક્કે અહલ્યાને ઇન્દ્રની સ્ત્રી સંદેશવાહકની મુલાકાત મળે છે, જે એવા પતિઓની મજાક ઉડાવે છે જેઓ સંભોગને એમ કહીને ટાળે છે કે તે આનંદ માટે યોગ્ય દિવસ નથી. અહલ્યા વિરોધ કરે છે અને કહે છે કે તે ગૌતમને ઇન્દ્ર હોવાની કલ્પના કરી તેમની સાથે સંભોગ કરે છે. તે રાત્રે, જ્યારે અહલ્યા વૈવાહિક સુખની ઝંખના કરે છે, ત્યારે ગૌતમ તેને એમ કહીને ના પાડે છે કે તે તેના ફળદ્રુપ સમયગાળામાં નથી. ઉત્તેજીત થઈને તે ઈચ્છે છે કે કદાચ ઇન્દ્ર તેને સંતુષ્ટ કરવા માટે ત્યાં હોત. ઇન્દ્ર તેની ઇચ્છાને સમજે છે અને ગૌતમના વેશમાં આવે છે, પરંતુ તેની મોહક વાણી દ્વારા તે પ્રગટ થાય છે. છેતરપિંડીની અવગણના કરીને અહલ્યા આનંદથી તેને પ્રેમ કરે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=101–102, 321–322}} == શાપ અને મુક્તિ == મોટા ભાગના સંસ્કરણો એ વાત સાથે સંમત થાય છે કે ગૌતમ અહલ્યાને શાપ આપે છે, પરંતુ આ શ્રાપ દરેક લખાણ પ્રમાણે બદલાય છે. જો કે, લગભગ તમામ સંસ્કરણોમાં રામને તેની ઉદ્ધારક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. === અહલ્યા અને ઇન્દ્રની સજા === [[File:Gautama cursed his wife Ahalya for allowing Indra into her hermitage.jpg|thumb|upright|અહલ્યા જોઈ રહી છે કે ગૌતમ (ડાબે) ગૌતમના વેશમાં ઇન્દ્રને નાસી છૂટતા જુએ છે.]] બાલ કાંડમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ગૌતમ ઋષિ ઇન્દ્રને શોધી કાઢે છે, જે હજી પણ વેશપલટામાં છે, અને તેને તેના અંડકોષ ગુમાવવાનો શ્રાપ આપે છે. ત્યારબાદ ગૌતમ અહલ્યાને શ્રાપ આપે છે કે તે હજારો વર્ષો સુધી બધા જીવો માટે અદૃશ્ય રહે, માત્ર હવામાં જ જીવન નિર્વાહ કરીને ઉપવાસ કરે, પીડા ભોગવે અને રાખમાં સૂઈ રહે અને અપરાધભાવથી પીડાતી રહે. તેમ છતાં, તે તેણીને ખાતરી આપે છે કે જ્યારે તેણી રામની મહેમાનગતિ કરશે, જે આશ્રમની મુલાકાત લેશે, તે પછી તેના પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરવામાં આવશે. ત્યાર બાદ ગૌતમ આશ્રમનો ત્યાગ કરીને હિમાલયમાં તપસ્યા કરવા જાય છે. અયોધ્યાના રાજકુમાર રામ, તેમના ભાઈ લક્ષ્મણ અને તેમના ગુરુ વિશ્વામિત્ર ઋષિ મિથિલામાં રાજા જનકના દરબારની યાત્રા દરમિયાન ગૌતમના નિર્જન આશ્રમમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે તેઓ આશ્રમની નજીક આવે છે, ત્યારે વિશ્વામિત્ર અહલ્યાના શ્રાપની કથા વર્ણવે છે અને રામને અહલ્યાને મુક્ત કરવાની સૂચના આપે છે. અહલ્યાને શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હોવા છતાં, વિશ્વમિત્ર તેણીને દેવી જેવી અને પ્રસિદ્ધ તરીકે વર્ણવે છે, [૪૨] વારંવાર તેને "મહાભાગા" તરીકે ઓળખાવે છે, જે સંસ્કૃત સંયોજન (મહા અને ભાગ) છે, જેનો અનુવાદ "સૌથી પ્રસિદ્ધ અને અત્યંત વિશિષ્ટ" તરીકે કરવામાં આવ્યો છે;{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Wilson p650}}{{sfn|Monier-Williams p798}}{{sfn|Macdonell|2008|p=221}} આ અર્થઘટન રામભદ્રાચાર્યથી વિપરીત છે, જેઓ માને છે કે અહલ્યાની કથાના સંદર્ભમાં મહાભાગા શબ્દનો અર્થ "અત્યંત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ" (મહા અને અભાગા) થાય છે. વિશ્વામિત્રની પાછળ પાછળ રાજકુમારો અહલ્યાના દર્શન માટે આશ્રમમાં પ્રવેશે છે, જે ત્યાં સુધી બ્રહ્માંડથી અદૃશ્ય હતી. અહલ્યાનું વર્ણન તેની તપસ્વી ભક્તિની તીવ્રતાથી ઝળહળી ઊઠતું હોય તેવું કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે અંધકારમય વાદળોથી ઢંકાયેલા સૂર્યની જેમ દુનિયાથી છુપાયેલી છે, ધુમ્મસથી છૂપાયેલો પૂર્ણ ચંદ્રનો પ્રકાશ અથવા ધુમાડાથી ઢંકાયેલી ઝળહળતી જ્યોત છે. પોતાના ગુરુના માર્ગદર્શન હેઠળ, રામ અહલ્યાને શુદ્ધ અને દોષરહિત માને છે અને લક્ષ્મણની સાથે, તેમના પગથી સ્પર્શ કરીને તેણીને પ્રણામ કરે છે, આ એક એવું કાર્ય છે જે તેના સામાજિક દરજ્જાને પુનર્સ્થાપિત કરે છે. તે તેમનું અભિવાદન કરે છે, અને ગૌતમના શબ્દોને યાદ કરે છે કે રામ તેના ઉદ્ધારક બનશે. અહલ્યા પોતાનો ઉષ્માભર્યો આવકાર આપે છે, વન ફળોનું "સ્વાગત અર્પણ" કરે છે અને તેમના પગ ધોવે છે, જે તે યુગની વિધિ અનુસાર આદરનું કાર્ય છે. દેવતાઓ અને અન્ય અવકાશી જીવો રામ અને અહલ્યા પર પુષ્પોની વર્ષા કરે છે અને અહલ્યાને પ્રણામ કરે છે, જે તેની તપસ્યા દ્વારા શુદ્ધ થઈ છે. ત્યારબાદ ગૌતમ તેના આશ્રમમાં પાછા ફરે છે અને તેને સ્વીકારે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–218}} [[File:Stone sculpt 2 NMND-10.JPG|thumb|upright|alt=એક કથ્થઈ પથ્થરનું શિલ્પ. રામ એક વૃક્ષની નીચે (જમણી, સૌથી મોટી આકૃતિ) પથ્થર પર બેઠેલા છે, તેમના ડાબા હાથમાં ધનુષ છે અને બીજો હાથ અહલ્યા (મધ્ય તળિયે) ના માથા પર છે, જે હાથમાં ફૂલો સાથે જમીન પર બેઠેલી છે. તેની પાછળ લક્ષ્મણ ઊભા છે. ડાબી બાજુની આકૃતિ પથ્થર પર બેઠેલા વિશ્વામિત્રની છે.| દેઓગાહથી મળી આવેલા ઈ.સ. પાંચમી સદીના પત્થર શિલ્પમાં, અહલ્યા તેના તારણહાર રામને ફળ અને ફૂલો અર્પણ કરે છે. હાલમાં આ શિલ્પ નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં છે|left]] મહાભારતના એક ઉદાહરણમાં, ઇન્દ્રને અહલ્યાને લલચાવતી વખતે દાઢીને સોનામાં ફેરવીને શાપ આપવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે, જ્યારે કૌશિક (કેટલીકવાર ગૌતમના પર્યાય તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે) દ્વારા આપવામાં આવેલા શ્રાપને તેના વાંજીકરણનું કારણ માનવામાં આવે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12c042.htm chap. CCCXLIII]}} ઉત્તરકાંડમાં, ઇન્દ્રને પોતાનું સિંહાસન ગુમાવવાનો અને કેદમાં રહેવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે અને અત્યાર સુધીમાં કરવામાં આવેલા દરેક બળાત્કારના અડધા પાપને સહન કરવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે,{{efn|name=uttarakanda|જ્યારે ઇન્દ્રજિત ઇન્દ્રને પરાજિત કરે છે અને સ્વર્ગ પર વિજય મેળવે છે ત્યારે ઉત્તરકાંડનો શ્રાપ પૂરો થાય છે.}} જ્યારે નિર્દોષ અહલ્યાને સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકેનો પોતાનો દરજ્જો ગુમાવવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તેનાથી ઇન્દ્રના પ્રલોભનને પ્રેરણા મળી હતી. અહલ્યા પોતાની નિર્દોષતાનો દાવો કરે છે (આ ભાગ બધી હસ્તપ્રતોમાં જોવા મળતો નથી), પરંતુ ગૌતમ તેને ત્યારે જ સ્વીકારવા સંમત થાય છે જ્યારે તે રામને આતિથ્ય-સત્કાર આપીને પવિત્ર થાય છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 92, 321–322}} અહલ્યાની બચાવ યાચિકા કેટલાક પુરાણોમાં પણ જોવા મળે છે. બ્રહ્મપુરાણમાં અહલ્યાને સૂકાઈ ગયેલું ઝરણું બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તે પોતાની નિર્દોષતાની દુહાઈ આપે છે અને સાક્ષીઓ તરીકે ઇન્દ્રના વેશથી છેતરાયેલા સેવકોને રજૂ કરે છે. ગૌતમ તેની "વફાદાર પત્ની" પરનો શ્રાપ ઘટાડે છે અને જ્યારે તે ગૌતમી (ગોદાવરી) નદીમાં એક ઝરણા તરીકે જોડાય છે ત્યારે તેને મુક્ત કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રને શ્રાપ આપવામાં આવે છે કે તે પોતાના શરીર પર એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગોના રૂપમાં પોતાની શરમને વહન કરે, પરંતુ ગૌતમીમાં સ્નાન કરતા જ સ્ત્રી જનનાંગો આંખોમાં ફેરવાઈ જાય છે. બ્રહ્મ પુરાણ એ એક દુર્લભ અપવાદ છે જ્યાં રામને કથામાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે. તેના બદલે, ગૌતમી નદીની મહાનતા દર્શાવવામાં આવી છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–96, 321–322}} પદ્મ પુરાણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇન્દ્ર બિલાડીના રૂપમાં ભાગવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે ગૌતમ તેને પોતાનું પુરુષ જનનાંગ ગુમાવવાનો અને શરીર પર એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગો વહન કરવાનો શ્રાપ આપે છે. ભ્રમિત થયેલી અહલ્યા પોતાની જાતને નિર્દોષ જાહેર કરે છે, પરંતુ ગૌતમ તેને અશુદ્ધ માને છે અને તેને માત્ર હાડ-ચામડીનું કંકાલ બનાવી દેવાનો શ્રાપ આપે છે. તે ફરમાન કરે છે કે જ્યારે રામ તેને આટલી પીડિત, સૂકાઈ ગયેલી (સૂકાઈ ગયેલા ઝરણાની ભાતની યાદ અપાવે છે), શરીર (રામાયણનો શ્રાપ) વિના અને માર્ગ પર પડેલી જોઈને હસે છે ત્યારે તે પોતાનું સુંદર સ્વરૂપ પાછું મેળવશે (આ લક્ષણ ઘણીવાર એક પથ્થરનું વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે). જ્યારે રામ આવે છે, ત્યારે તે તેની નિર્દોષતા અને ઇન્દ્રના અપરાધની ઘોષણા કરે છે, અને પછી અહલ્યા તેના સ્વર્ગીય નિવાસમાં પાછી આવે છે અને ગૌતમ સાથે રહે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–93, 321–322}} {{clear}} === શિલા સ્વરૂપ === પછીની કૃતિઓમાં તેમજ થિયેટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોમાં આ દંતકથાના લોકપ્રિય પુનરાવર્તનમાં, અહલ્યા ગૌતમના શ્રાપથી પથ્થર બની જાય છે અને રામના પગથી સ્પર્શ પામ્યા પછી જ તે તેના માનવ સ્વરૂપમાં પાછી ફરે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Devika|29 October 2006|p=52}} ''પંચ-કન્યાઃ ધ ફાઇવ વર્જિન્સ ઓફ ઇન્ડિયન એપિક્સ''ના લેખક પ્રદિપ ભટ્ટાચાર્ય દલીલ કરે છે કે આ વાર્તાનું આ સંસ્કરણ "પુરુષ પ્રતિક્રિયા" અને પિતૃસત્તાક પૌરાણિક કથાનું પરિણામ છે, જે તેમને લાગણીઓ, સ્વાભિમાન અને સામાજિક દરજ્જાથી વંચિત એક બિન-અસ્તિત્વ તરીકે વખોડી કાઢે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Bhattacharya|November–December 2004|pp=32–33}} [[File:Ahalya rama.jpg|thumb|upright|alt=અહલ્યા (જમણે તળિયે, લાલ સાડીમાં બેઠેલી અને પથ્થરમાંથી ઊભી થઈને, હાથ જોડીને રામ (ડાબે) તરફ વંદન કરે છે, જે તેની સામે એક ઝાડ નીચે વિશ્વામિત્ર (મધ્યમાં) સાથે એક પથ્થર પર બેઠેલી છે. લક્ષ્મણ જમણી બાજુએ ઊભા છે.|રામના પગનો સ્પર્શ પામ્યા પછી અહલ્યા તેના પથ્થરના સ્વરૂપમાંથી પ્રગટ થાય છે. પથ્થરમાં ફેરવાયેલી અહલ્યા રામના સ્પર્શથી પુરાણોમાં શાસ્ત્રોક્ત અધિકાર મળે છે. (રવિ વર્મા પ્રેસ દ્વારા ૨૦મી સદીની શરૂઆતની પ્રિન્ટ)]] [[બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ]] અનુસાર ગૌતમ ઈન્દ્રને એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગો ધારણ કરવાનો શ્રાપ આપે છે, જે સૂર્યની પૂજા કરવા પર આંખો થઈ જશે. અહલ્યા નિર્દોષ હોવા છતાં સાઠ હજાર વર્ષોથી પથ્થરમાં ફેરવાઈ જાય છે અને માત્ર રામના સ્પર્શથી જ તેનો ઉદ્ધાર થવાનો છે. અહલ્યા દલીલ કર્યા વિના ચુકાદાને સ્વીકારી લે છે. એ જ પુરાણના અન્ય એક સંસ્કરણમાં ગૌતમે ઇન્દ્રને બિલાડીની જેમ ભાગી જતો પકડીને તેને વાંજીકરણનો શ્રાપ આપ્યો છે. અહલ્યાની નિર્દોષતાની વિનંતીનો ગૌતમ દ્વારા સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, જે જાહેર કરે છે કે તેનું મન શુદ્ધ છે અને તેણે "પવિત્રતા અને વફાદારીનું વ્રત" પાળ્યું છે, પરંતુ અન્ય વ્યક્તિના બીજથી તેના શરીરને અપવિત્ર કરવામાં આવ્યું છે. ગૌતમ તેણીને વનમાં જવા અને રામના પગના સ્પર્શથી ઉદ્ધાર ન થાય ત્યાં સુધી પથ્થર બનવાનો આદેશ આપે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં, જ્યારે ઇન્દ્ર અનિચ્છાએ વિદાય લે છે, ત્યારે ગૌતમ આવે છે અને અહલ્યાને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપે છે, જે પાછળથી રામના પગ સ્પર્શથી શુદ્ધ થાય છે. શ્રાપમાંથી મુક્ત થયા પછી, ગૌતમ અને અહલ્યા વચ્ચે સમાધાન થાય છે અને તેઓ તેમના દિવસો આનંદ અને રતિવિલાસમાં ગાળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} [[સ્કંદ પુરાણ]] કહે છે કે જ્યારે ગૌતમ આવે છે, ત્યારે અહલ્યા આખી વાર્તાને સાચી રીતે સમજાવે છે, પરંતુ ગૌતમ દ્વારા તેને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે, કારણ કે તે માને છે કે તે ઇન્દ્ર અને ગૌતમના હાવભાવ અને હલનચલન વચ્ચેના તફાવતને ઓળખવામાં અસમર્થ રહી હતી. રામના ચરણનો સ્પર્શ તેનો તારણહાર હોવાની ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવી છે. ભયભીત ઇન્દ્ર બિલાડીની જેમ છટકી જાય છે અને તેને ખસીકરણનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=96–97, 321–322}} અહલ્યાની સત્યતા કથાસરિતસાગરમાં પણ જોવા મળે છે. જ્યારે ગૌતમ આવે છે, ત્યારે ઇન્દ્ર બિલાડીની જેમ ભાગવાનો પ્રયત્ન કરે છે પરંતુ તેને એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગોના નિશાન સહન કરવાનો શ્રાપ આપે છે.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}} [[File:Rama realesaing Ahalya.jpg|thumb|upright|left|alt=રામ અને લક્ષ્મણ હાથમાં ધનુષ્ય લઈને ડાબી બાજુ ઊભા છે. નીચે એક બંગાળી લખાણ છે. નીચેના જમણા ભાગમાં એક મોટો પથ્થર છે, જેમાંથી અહલ્યાનું ધડ હાથ જોડીને બહાર નીકળે છે. વિશ્વામિત્ર તેની પાછળ ઊભા છે.|૧૯મી સદીના આ કાલીઘાટ ચિત્રમાં રામ, અહલ્યાને તેના પથ્થરના સ્વરૂપમાંથી મુક્તિ અપાવે છે.]] બિન-શાસ્ત્રોક્ત કૃતિઓમાં પણ આ પ્રકારની કથા જોવા મળે છે. કાલિદાસ રઘુવંશમાં (સામાન્ય રીતે ચોથી સદીના) નોંધે છે કે ગૌતમની પત્ની (અહીં નામ વગરની) ક્ષણભરમાં જ ઇન્દ્રની પત્ની બની જાય છે. શ્રાપનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યા વિના, તે આગળ જણાવે છે કે રામના પગની ધૂળ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી કૃપાને કારણે તેણી પોતાનું સુંદર સ્વરૂપ પાછું મેળવે છે અને તેના પથરાળ દેખાવને દૂર કરે છે, જે તેને શ્રાપ મુક્ત કરે છે.{{sfn|Kālidāsa|Devadhar|1997|pp=203–204, 606}} રામાવતારામમાં પણ રામને અહલ્યાને પગથી સ્પર્શ કરવાની જરૂર નથી; તેમના પગની ધૂળ જ તેને ફરીથી જીવંત કરવા માટે પૂરતી છે.{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}}{{sfn|Zvelebil|1973|p=213}} જો કે અહલ્યાની બાલકાંડ કથા રામની દિવ્યતાને સંદર્ભિત કરે છે કે કેમ તે અંગે અલગ અલગ મંતવ્યો છે, પરંતુ પછીના સ્ત્રોતો રામના દૈવી દરજ્જાને સમર્થન આપે છે, જેમાં અહલ્યાને ભગવાન દ્વારા બચાવવામાં આવેલી દોષિત સ્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.{{sfn|Ray|2007|pp=25–26}}{{efn|name=Bala Kanda episode|{{harvnb|Goldman|1990|p=45}}: બાલ કાંડમાં રામ અહલ્યાનો ઉદ્ધાર કરે છે. તુલસીદાસ અને ભક્તિ ચળવળના અન્ય કવિઓ ભગવાનની બચાવ કૃપાનું આદર્શ નિદર્શન બની જાય છે - વાલ્મિકીમાં નાયકની દિવ્યતાના કોઈ સંદર્ભ વિના તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે."}}{{efn|name=taaraya|{{harvnb|Rambhadracharya|2006|pp=35–36}}:લેખક જણાવે છે કે, વાલ્મીકિએ ૧.૪૯.૧૨ના શ્લોકમાં (વિશ્વમિત્ર દ્વારા રામને બોલાયેલું) અહલ્યa કથાના શબ્દનો ઉપયોગ ("તેરૈયા", "મુક્ત કરી") શબ્દનો ઉપયોગ રામની દિવ્યતા સૂચવે છે, કારણ કે સામાન્ય માનવી નહીં પણ માત્ર ઈશ્વર જ મોક્ષ કરી શકે છે.}} ભક્તિયુગના કવિઓ ઈશ્વરના તારણહાર સ્વરૂપ અને કૃપાને દર્શાવવા માટે આ પ્રસંગનો ઉપયોગ એક પુરાતન ઉદાહરણ તરીકે કરે છે. આવા વર્ણનોનો મુખ્ય વિષય રામ દ્વારા તેનો ઉદ્ધાર છે, જેને તેમની કરુણાના પુરાવા તરીકે જોવામાં આવે છે.{{sfn|Goldman|1990|p=45}} અધ્યાત્મ રામાયણના બાળકાંડ ગ્રંથના પાંચમા અધ્યાયનો મોટાભાગનો ભાગ (૧૪મી સદીમાં બ્રહ્માંડ પુરાણમાં સમાયેલો છે) અહલ્યા પ્રસંગને સમર્પિત છે. વાર્તાના અન્ય સંસ્કરણોની જેમ, અહલ્યાને પણ પથ્થરમાં ફેરવવામાં આવે છે અને તેને રામ, "સર્વોચ્ચ પ્રભુ" ના ધ્યાન માં મગ્ન રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. જ્યારે વિશ્વમિત્રની સલાહ પર રામ પોતાના પગથી પથ્થરને સ્પર્શે છે, ત્યારે અહલ્યા એક સુંદર કુમારિકાની જેમ ઉભરી આવે છે અને રામને સમર્પિત એક દીર્ઘ પ્રશસ્તિ ગાય છે. તેણી તેમના દૈવી સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે અને તેમને વિષ્ણુના અવતાર અને બ્રહ્માંડના સ્ત્રોત તરીકે ઉન્નત કરે છે, જેમને ઘણા દેવતાઓ આદર આપે છે. તેમની પૂજા કર્યા પછી, તે ગૌતમ પાસે પાછી ફરે છે. કથાના અંતે અહલ્યાના સ્તોત્રને ભક્ત માટે રામની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે આદર્શ આશીર્વાદ તરીકે સૂચવવામાં આવ્યું છે.{{sfn|Dhody|1995|pp=17–20}} અવધી રામચરિતમાનસ (૧૬મી સદી)માં ઇન્દ્રની અહલ્યાની મુલાકાતની કથાને બાકાત રાખવામાં આવી છે. આ મહાકાવ્યમાં, વિશ્વમિત્ર રામને કહે છે કે શાપિત અહલ્યાએ એક ખડકનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે અને તે ધીરજથી રામના ચરણરજની પ્રતિક્ષા કરી રહી છે.{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–148}} અહલ્યા રામને કહે છે કે ગૌતમનું શ્રાપનું ઉચ્ચારણ કરવું યોગ્ય છે, અને તે તેને સૌથી મોટી કૃપા માને છે, કારણ કે પરિણામે, તેણે રામ પર નજર ઠેરવી, જેમણે તેને તેના દુન્યવી અસ્તિત્વમાંથી મુક્ત કરી હતી.{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–148}} અધ્યાત્મ રામાયણમાં, અહલ્યા રામની અન્ય દેવતાઓ દ્વારા સેવા કરવામાં આવેલા મહાન ભગવાન તરીકે પ્રશંસા કરે છે, તેમની ભક્તિમાં શાશ્વત તલ્લીનતાનું વરદાન માંગે છે અને પછીથી તે તેના પતિના નિવાસસ્થાન તરફ પ્રયાણ કરે છે. કથાનો અંત રામની કરુણાની પ્રશંસા સાથે થાય છે.{{sfn|Prasad|1990|pp=145–146}} તુલસીદાસે રામચરિતમાનસમાં અનેક વખત આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરતાં રામના પરોપકારના મહત્ત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.{{sfn|Prasad|1990|pp=22, 158, 180, 243, 312, 692}} રામચરિતમાનસમાં આ કથા અંગે ટિપ્પણી કરતાં રામભદ્રાચાર્ય કહે છે કે રામે ત્રણ બાબતોનો નાશ કર્યો હતો: તેમની દૃષ્ટિથી અહલ્યાનું પાપ, તેમના ચરણરજથી શાપ અને તેમના પગના સ્પર્શથી અહલ્યાની પીડા, જેનો પુરાવો અહલ્યાના પ્રશસ્તિ શ્લોકોમાં ત્રિભંગી (જેનો અર્થ "ત્રણનો નાશ કરનાર" થાય છે)ના ઉપયોગથી મળે છે.{{sfn|Rambhadracharya|2006|pp=101, 269}} === અન્ય સંસ્કરણ === કેટલાક દુર્લભ અપવાદોમાં, શ્રાપ છોડી દેવામાં આવે છે. મહાભારતના એક દાખલામાં, જ્યાં પ્રલોભનની વિગતો ગેરહાજર છે, ત્યાં ઉશ્કેરાયેલા ગૌતમ તેના પુત્ર ચિરાકારીને તેની "પ્રદૂષિત" માતાનું શિરચ્છેદ કરવાનો આદેશ આપે છે અને આશ્રમ છોડી દે છે. જો કે, ચિરાકરી આ આદેશનું પાલન કરવામાં ખચકાટ અનુભવે છે અને પાછળથી તારણ કાઢે છે કે અહલ્યા નિર્દોષ છે. ગૌતમ પાછો આવે છે અને તેના ઉતાવળા નિર્ણય પર પસ્તાવો કરે છે, તેને ખ્યાલ આવે છે કે દોષ ઇન્દ્રના પક્ષે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}}{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12b093.htm chap. CCLXVI]}} ભીલ રામાયણમાં, ગૌતમ ઇન્દ્ર પર હુમલો કરે છે અને કેદ કરે છે, જે વરસાદના દેવતા તરીકે પાક પર વરસાદ વરસાવવાનું વચન આપે છે ત્યારે મુક્ત થાય છે. તેમણે એ પણ સુનિશ્ચિત કર્યું કે એક ચતુર્થાંશ પાક ગૌતમને સમર્પિત છે. અહીં, અહલ્યાને સૂકી અને બળી ગયેલી જમીન તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે, જે જંગલી ચક્રવાતી ગૌતમ દ્વારા કાબૂમાં આવેલા ઇન્દ્ર દ્વારા મોકલવામાં આવેલા વરસાદ માટે ઉત્સુક છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} == આધુનિક પ્રસ્તુતિઓ == [[File:Ahalyoddhara.jpg|thumb|upright|રામભદ્રાચાર્યના પુસ્તક અહલ્યોદ્ધાર (૨૦૦૬)ના મુખપૃષ્ઠ પર દર્શાવવામાં આવેલો અહલ્યાનો ઉદ્ધાર]] અહલ્યાને કેટલાક આધુનિક લેખકોએ મોટે ભાગે ટૂંકી વાર્તાઓ દ્વારા અથવા વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં કવિતાઓ દ્વારા એક નવા પરિપેક્ષથી રજૂ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{sfn|Richman|2008|p=24}} જો કે અહલ્યા તમામ પ્રાચીન સ્ત્રોતોમાં એક નાનું પાત્ર છે. જાતીય ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ "તેની આસપાસના લોકો દ્વારા તેને કલંકિત અને તિરસ્કૃત" ગણવામાં આવી છે. આધુનિક ભારતીય લેખકોએ તેને રામની ગાથામાં એક ક્ષુલ્લક વ્યક્તિને બદલે મહાનાયિકાનો દરજ્જો આપ્યો છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{sfn|Richman|2008|pp=27, 111, 113–114}} જો કે, આધુનિક ભક્તિમય રામાયણ રૂપાંતરણોમાં જ્યાં રામ નાયક છે, ત્યાં અહલ્યાનો ઉદ્ધાર તેમના જીવનની એક અલૌકિક ઘટના બની રહે છે.{{efn|name=redemption of Ahalya|{{harvnb|Rambhadracharya|2006|pp=35–36}}: આ પણ જુઓ: * {{harvnb|Rambhadracharya|2006}}. * {{harvnb|Shastri|2005}}. * {{harvnb|Ramanand Sagar|1987–1988}}. * {{harvnb|NDTV Imagine|2008}}.}} આહલ્યાની કથા આધુનિક સમયની કવિતામાં જીવંત છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની બંગાળી અને અંગ્રેજી કૃતિઓ,{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} પી.ટી.નરસિંહાચાર્યના (૧૯૪૦) કન્નડ કાવ્યાત્મક નાટક ''અહલ્યા'' (જેમાં કવિ ધર્મ વિરુદ્ધ કામને તોલે છે (કર્તવ્ય વિરુદ્ધ આનંદ));{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}}{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન કવિ ચંદ્ર રાજનની કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} આ કથાને રંગમંચ ઉપરાંત ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન પ્રસ્તુતિઓમાં પણ પુનઃ રજૂ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Gudipoodi|30 May 2008}} અહલ્યા ઓડિશાની મહારી મંદિર-નૃત્યાંગના પરંપરામાં લોકપ્રિય પાત્ર છે.{{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–29}} તેની વાર્તા કહેવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી અન્ય કૃતિઓ અને પ્રદર્શન કલાની શૈલીઓમાં કેરળનું [[મોહિનીયટ્ટમ]] નૃત્ય;{{sfn|Ram Kumar|18 July 2011}}{{sfn|Santhosh|4 December 2011}} ઓટ્ટામથુલાલ પરંપરામાં ભજવાતું કુંચન નામ્બિયારનું નાટક ''અહલ્યામોક્ષમ''{{sfn|Sharma|2000|p=40}}; અને આંધ્ર પ્રદેશનું એક પદ્ય-નાટક ''સતી અહલ્યા'' સામેલ છે.{{sfn|Ram Mohan|25 January 2007}} ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં, જૂના ધોરણોને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. પા. સુબ્રમણ્યમ મુદ્દલિયારે તેમની તમિલ કવિતા (૧૯૩૮)માં અહલ્યાનું વર્ણન કર્યું છે, જેમાં અહલ્યાએ ઇન્દ્રને પવિત્રતા પર વ્યાખ્યાન આપ્યું છે, પરંતુ ઇન્દ્રની વાસના તેને તેના પર બળાત્કાર કરવાની ફરજ પાડે છે. ગૌતમ અહલ્યાને આઘાતથી મુક્ત કરવા માટે પથ્થરમાં ફેરવે છે. તમિલ લેખક યોગિયારે એક નિર્દોષ અહલ્યાનું ચિત્રણ કર્યું છે, જે છૂપા ઇન્દ્ર સાથે સૂવે છે અને અપરાધભાવથી સજાની માગણી કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} શ્રીપદ કૃષ્ણમૂર્તિ શાસ્ત્રીની રામાયણની તેલુગુ આવૃત્તિ (૧૯૪૭) અહલ્યાના ઇન્દ્ર સાથેના સંબંધને એક હસ્તધૂનન પૂરતો મર્યાદિત દર્શાવે છે.{{sfn|Rao|2001|pp=168–169}} અન્ય લેખકોએ અહલ્યા દંતકથાનું ખૂબ જ અલગ દ્રષ્ટિકોણથી પુનઃઅર્થઘટન કર્યું હતું, જેમાં ઘણી વાર અહલ્યાને બળવાખોર તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેના દૃષ્ટિકોણથી વાર્તા કહેવામાં આવી હતી.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} આર.કે.નારાયણ (૧૯૦૬-૨૦૦૧) કથાની મનોવૈજ્ઞાનિક વિગતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં ઇન્દ્રના ગૌતમના વેશમાં રહેલી જૂની વાર્તા, બિલાડી તરીકેની તેમની છટકબારી અને અહલ્યાના શિલાવતારનો પુનઃ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.{{sfn|Doniger|1999|p=100}} વિશ્રામ બેડેકરના સંગીતમય મરાઠી નાટક ''બ્રહ્માકુમારી'' (૧૯૩૩) અને પી. વી. રામવેરિયર (૧૯૪૧) અને એમ. પાર્વતી અમ્મા (૧૯૪૮)ની મલયાલમ રચનાઓમાં વ્યભિચારી પ્રેમના વિષયની શોધ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} તમિલ ટૂંકી વાર્તા લેખક કુ પા રાજગોપાલન (૧૯૦૨-૪૪)ની અહલ્યા પણ છૂપી રીતે ઇન્દ્ર માટે ઝંખે છે અને તેમની સાથે મનમેળ ધરાવે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} પ્રતિભા રેની ઓડિયા નવલકથા ''મહામોહા'' (૧૯૯૭, "ગ્રેટ લસ્ટ") માં એક સ્વતંત્ર અને જાણીબુજીને પોતાના વરિષ્ઠની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરનારી અહલ્યાને એક કરુણ નાયિકા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, જે પોતાની જાતને ઇન્દ્રને અર્પણ કરે છે જેથી તે પોતાની વાસના અને તેના સ્ત્રીત્વને પરિપૂર્ણ કરી શકે. જ્યારે ગૌતમ બળાત્કારનો દાવો કરીને તેને સમાજમાં જૂઠું બોલવા માટે મનાવે છે, ત્યારે તે તેની સાથે પવિત્રતા અને મનની સ્વતંત્રતા પર ચર્ચા કરે છે.{{sfn|Ray|2007|pp=27–29}} [[File:Brooklyn Museum - Leaf from a Razm-nama Manuscript - Mohan (Son of Banwari).jpg|thumb|upright|alt=ટોચની વાત કરીએ તો, એક યુવાન ચિરાકારીની મધ્યસ્થ આકૃતિ એક આધેડ વયના ગૌતમને ચરણસ્પર્શ કરતી હતી, બંનેએ શાહી મુઘલ વસ્ત્રો પહેર્યા હતા. અસંખ્ય રાજવી સ્ત્રીઓ તેમને ઘેરી લે છે. પેઇન્ટિંગના તળિયે, દરવાજાની બહાર ઘોડાવાળા શાહી માણસો છે.|ગૌતમને એ જાણીને રાહત થઈ છે કે તેમના પુત્ર ચિરાકરીએ અહલ્યાને ફાંસી આપવા માટે તેમના આવેગજન્ય હુકમનું પાલન કર્યું નથી. ((રાજા અકબરે ૧૫૯૮-૯૯માં શરૂ કરેલું [[મહાભારત]]ના ફારસી ભાષાન્તર "રઝમ-નામા"માંથી એક પાનું. હાલમાં બ્રુકલીન મ્યુઝિયમમાં)]] કેટલાક લેખકો શ્રાપ અને મુક્તિ પછીના અહલ્યાના જીવનની કલ્પના કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, આ એક એવી ઘટના છે જે પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં અપ્રગટ છે.{{sfn|Richman|2008|p=24}} પુધુમૈપિથનની તમિલ વાર્તા સપાવિમોકેનમ (૧૯૪૩, "શ્રાપમાંથી મુક્તિ") અને કે. બી. શ્રીદેવીની મલયાલમ ભાષાની કૃતિ (૧૯૯૦) જેનો અનુવાદ "વુમન ઓફ સ્ટોન" તરીકે કરવામાં આવ્યો છે, જે નારીવાદી દૃષ્ટિકોણથી રામના "બેવડા માપદંડો" પર કેન્દ્રિત છે. તેઓ પૂછે છે કે રામ શા માટે અહલ્યાને વ્યભિચારના શ્રાપમાંથી મુક્ત કરે છે, પરંતુ તેની પત્ની સીતાને તેના અપહરણકર્તા રાવણ સાથે વ્યભિચારના ખોટા આરોપો માટે સજા આપે છે.{{sfn|Prema Nandakumar|28 March 2006}}{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} પુધુમૈપિથનની વાર્તામાં સીતાને પોતાની પવિત્રતા સાબિત કરવા માટે અગ્નિપરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડ્યું એ સાંભળીને અહલ્યા પાછી શિલામાં ફેરવાઈ જાય છે. સુનાવણી દ્વારા પોતાની પવિત્રતા સાબિત કર્યા પછી પણ સીતાને વ્યભિચારના આરોપસર રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવી હતી તે જાણીને શ્રીદેવીએ તેને પથ્થરમાં ફેરવાતી દર્શાવી છે. પુધુમૈપિથનપણ વર્ણવે છે કે કેવી રીતે, મુક્તિ પછી પણ અહલ્યા "માનસિક પશ્ચાઘાત" થી પીડાય છે, વારંવાર ઇન્દ્રના પ્રલોભન અને ગૌતમના પ્રકોપનો ફરીથી અનુભવ કરે છે, તેમજ તેને નકારી કાઢતા રૂઢિચુસ્ત સમાજની નારાજગી સહન કરે છે. {{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} અહલ્યાને શાપ આપવાના ઉતાવળા નિર્ણય પર ગૌતમ પણ આત્મનિંદાથી પીડાય છે. {{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} બીજી કથામાં પુધુમૈપિથનની અહલ્યા, ગૌતમ અને ઇન્દ્ર બંનેને ક્ષમા આપે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} એસ. શિવશેકરમની ૧૯૮૦ની તમિલ કવિતા ''અહલિકાઈ'' અહલ્યાની વાર્તામાં રહેલા પથ્થર પાત્રની તપાસ કરે છે: તે એક એવા પતિ સાથે લગ્ન કરે છે જેને તેનામાં પથ્થર કરતાં વધારે રસ નથી અને થોડા સમય માટે તેને ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરવા બદલ એક નિર્જીવ પથ્થર બનવા માટે શાપિત થઈ જાય છે. કવિ પૂછે છે કે શું અહલ્યા માટે પથરાળ લગ્નમાં પાછા ફરવાને બદલે શારીરિક રીતે પથ્થર બની રહેવું અને તેનું ગૌરવ જાળવવું વધુ સારું હતું.{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} તમિલ કવિ ના. પિચમૂર્તિ (૧૯૦૦-૭૬)ના ''ઉયિર માગા'' ("જીવન-નારી") અહલ્યાને જીવનને રૂપકાત્મક રીતે રજૂ કરે છે, જેમાં ગૌતમ મન અને ઇન્દ્ર આનંદ સ્વરૂપે છે. માર્ક્સવાદી વિવેચક કોવાઈ જ્ઞાનીએ તેમના કાવ્ય ''કાલિહાઈ''માં અહલ્યાને દલિત વર્ગ તરીકે અને રામને શોષણ વિનાના આદર્શ ભવિષ્ય તરીકે રજૂ કર્યા છે. ગૌતમ અને ઇન્દ્ર સામંતશાહી અને મૂડીવાદનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} ૧૯૪૯માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''સતી અહલ્યા'' ("શુદ્ધ અહલ્યા")માં કમલા કોટનીસે ભજવેલા અહલ્યાના પાત્રને સમકાલીન ફિલ્મ વિવેચકોએ એક ડાઘવાળી સ્ત્રીની દુર્દશાના ચિત્રણને પ્રાસંગિક ગણાવ્યું હતું.{{sfn|Dwyer|2006|p=60}} પ્રેમ, સેક્સ અને ઇચ્છા સંત સિંઘ સેખોનના પંજાબી નાટક ''કલાકાર'' (૧૯૪૫)માં કથાના મહત્વપૂર્ણ તત્ત્વો બની જાય છે, જે મહાકાવ્ય નાટકને આધુનિક યુગમાં સ્થાન આપે છે. તેમાં અહલ્યાને એક મુક્ત-ઉત્સાહી સ્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, જે કલાના અધ્યાપક, ગૌતમના વિદ્યાર્થીની ઇન્દર (ઇન્દ્ર) દ્વારા નગ્ન સ્થિતિમાં ચિત્રિત થવાની હિંમત કરે છે, અને તેના પતિની ટીકાઓ સામે તેના નિર્ણયનો બચાવ કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{efn|name=see Gill|See English translation in {{harvnb|Gill|2005|pp=251–304}}.}} એન. એસ. માધવનની મલયાલમ વાર્તા (એપ્રિલ ૨૦૦૬) પણ અહલ્યાની વાર્તાને આધુનિક વાતાવરણમાં રજૂ કરે છે, જેમાં વ્યભિચારનો આરોપ ધરાવતી અહલ્યાને તેના પતિ દ્વારા માર મારવામાં આવે છે, જેથી તે કોમામાં સરી પડે છે, જેમાંથી ન્યુરોલોજિસ્ટ રામ તેને પુનર્જીવિત કરે છે.{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} જો કે, સમકાલીન વાતાવરણમાં અહલ્યા-ઇન્દ્રની શાસ્ત્રીય કથાને ફરીથી કહેવાની પ્રથા નવી નથી. યોગ વસિષ્ઠ (૧૦૦૧-૧૪૦૦) બે વ્યભિચારી પ્રેમીઓ, રાણી અહલ્યા અને બ્રાહ્મણ ઇન્દ્રની કથા વર્ણવે છે. અહીં, અહલ્યા અને ઇન્દ્ર એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે અને અહલ્યાના ઈર્ષાળુ પતિ દ્વારા સજા કરવા છતાં પોતાનો પ્રણય સંબંધ ચાલુ રાખે છે. મૃત્યુ પછી, તેઓ પુનર્જન્મમાં ફરી ભેગા થાય છે.{{sfn|Varadpande|2005|p=101}}{{sfn|Doniger|1999|pp=104, 321–322}} ૨૦૧૫માં આવેલી શોર્ટ ફિલ્મ ''અહલ્યા''માં અહલ્યા સાથેની મુલાકાત બાદ પોલીસમેન ઇન્દ્ર પથ્થરની ઢીંગલીમાં ફેરવાય છે જે વાર્તાને નારીવાદી વળાંક આપે છે.{{sfn|''DNA''|22 July 2015}}{{sfn|Roy|21 July 2015}} == સંતાન == રામાયણમાં અહલ્યાના પુત્ર શતાનંદ (સતાનંદ)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જે મિથિલાના રાજા જનકના કુળના પૂજારી અને ઉપદેશક હતા. આ સંસ્કરણમાં, શતાનંદ વિશ્વામિત્રને તેની "પ્રખ્યાત" માતાની સુખાકારી વિશે ચિંતાથી પૂછે છે.{{sfn|Mani|1975|p=285}}{{sfn|Goldman|1990|pp=220–221}} તેનાથી વિપરીત, મહાભારતમાં બે પુત્રોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે: શરદવન, જે હાથમાં તીર સાથે જન્મ્યો હતો, અને ચિરાકારી, જેમના કાર્યો પર વ્યાપક ચિંતન શિથિલતા તરફ લઈ જાય છે. આ ઉપરાંત કથામાં એક અનામી પુત્રીનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. વામન પુરાણમાં ત્રણ પુત્રીઓનો ઉલ્લેખ છે: જયા, જયંતી અને અપરાજી.{{sfn|Mani|1975|p=285}} ભારતીય લોકકથાઓની અન્ય એક દંતકથામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સૂર્યદેવતાના સારથિ અરુણ એક સમયે અરુણી નામની સ્ત્રી બની અપ્સરાઓની એક સભામાં પ્રવેશી હતી, જ્યાં ઇન્દ્ર સિવાય બીજા કોઈ પણ પુરુષને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો ન હતો. ઇન્દ્રને અરુણી સાથે પ્રેમ થયો અને તેણે [[વાલી]] નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો. બીજા દિવસે, સૂર્યની વિનંતીથી, અરુણે ફરીથી સ્ત્રી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, અને સૂર્ય પુત્ર [[સુગ્રીવ]]ને જન્મ આપ્યો. બંને બાળકોને અહલ્યાને ઉછેર માટે આપવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ગૌતમ તેમને પસંદ કરતા ન હતા આથી તેમને શ્રાપ આપ્યો જેના કારણે તેઓ વાનર સ્વરૂપ બની ગયા.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=49}}{{sfn|Freeman|2001|pp=201–204}} રામાયણના થાઇ સંસ્કરણ ''રામકીન''{{efn|રામકીન (પ્રકાશિત. 'રામનો મહિમા'; કેટલીકવાર રામાકિયન પણ લખાય છે) એ થાઇલેન્ડના રાષ્ટ્રીય મહાકાવ્યોમાંનું એક છે,<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Jane|title=History and Thailand Literature|url=https://www.academia.edu/18062983|language=en}}</ref> જે બૌદ્ધ દશરથ જાતક પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref name="Nation-20180906">{{cite news |last1=Pungkanon |first1=Kupluthai |title=Majesty in the movements |url=http://www.nationmultimedia.com/detail/lifestyle/30353807 |access-date=6 September 2018 |work=The Nation |date=6 September 2018 |archive-date=5 સપ્ટેમ્બર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905230252/http://www.nationmultimedia.com/detail/lifestyle/30353807 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=Many Ramayanas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=XkifYfljHP4C&pg=PA59|last=Richman|first=Paul|date = 29 August 1991|isbn = 9780520075894}}</ref> મૂળભૂત રીતે, તે હિંદુ મહાકાવ્ય રામાયણનું થાઇ સંસ્કરણ છે.}}માં, વાલી અને સુગ્રીવને ઇન્દ્ર અને સૂર્ય સાથેના તેના સંપર્કથી અહલ્યાના બાળકો તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. જો કે અહલ્યા શરૂઆતમાં તેમને ગૌતમના પુત્રો તરીકે જણાવે છે, પરંતુ ગૌતમની પુત્રી અંજની તેની માતાનું રહસ્ય તેના પિતાને જણાવે છે. પરિણામે તે ભાઈઓને વાનર બનવાનો શ્રાપ આપી દૂર ભગાવી દે છે. ગુસ્સે થઈને અહલ્યા અંજનીને વાનરપુત્રને જન્મ આપવાનો શ્રાપ આપે છે. અંજની, વાનર-દેવતા અને રામના મિત્ર [[હનુમાન]]ને જન્મ આપે છે.{{sfn|Pattanaik|2001|p=50}}{{sfn|Pattanaik|2000|p=109}} મલય રૂપાંતરણ ''હિકાયત સેરી રામા'', અને પંજાબી અને ગુજરાતી લોકકથાઓમાં પણ આવી જ કથાઓ જોવા મળે છે. જો કે, આ સંસ્કરણોમાં ઇન્દ્ર અને અહલ્યાનું રહસ્ય છુપાવવામાં મદદ કરવા માટે અંજનીને ગૌતમ દ્વારા શાપ આપવામાં આવ્યો છે.{{sfn|Bulcke|2010|pp=129–131}} કેટલીક તમિલ જ્ઞાતિઓ તેમના પૂર્વજોને અહલ્યા અને ઇન્દ્રના સંબંધ સાથે સાંકળી લે છે. તેમની જ્ઞાતિઓના નામ અહલ્યાના બાળકોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે. ગૌતમ ત્રણેય છોકરાઓને શોધી કાઢે છે અને તેમની વર્તણૂક પ્રમાણે તેમના નામ આપે છે: જે ગૌતમનો બહાદુરીપૂર્વક સામનો કરે છે તે– ''અગમુદાયર'' ("બહાદુર" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે, જે ગૌતમને જોઈને ઝાડ પર ચઢી જાય છે તે, ''મરાવર'' ("વૃક્ષ" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે અને જે મોટા ખડકની પાછળ ચોરની જેમ સંતાઇ જાય છે તે ''કલ્લાર'' ("ચોર" અથવા "ખડક" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે ઓળખાય છે. કેટલાક સંસ્કરણોમાં ચોથું સંતાન, ''વેલ્લાલા'' પણ ઉમેરવામાં આવ્યું છે. અન્ય એક સંસ્કરણમાં, અહલ્યા અને ઇન્દ્રના સંબંધનો અર્થ અહલ્યા દ્વારા ઇન્દ્રને અર્પણ કરવામાં આવેલી તપશ્ચર્યા અને પૂજા દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે તેને ઉપહાર તરીકે સંતાનો ભેટ આપે છે.{{sfn|Headley|2011|pp=104–105}} == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == નોંધ == {{notelist}} == ગ્રંથસૂચિ == {{refbegin|30em}} * {{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=DO5kab63zNg |title=Ahilya's redemption (Ramayana) |date=1987–1988 |work=Ramanand Sagar's Ramayan (1987 TV series) TV series |publisher=YouTube |access-date=24 December 2011 |ref={{sfnRef|Ramanand Sagar|1987–1988}}}} * {{cite book | year = 1998 | title = Śrīmadvālmīkīya Rāmāyaṇa | trans-title = The Ramayana of Valmiki | publisher = Gita Press | volume = 2 | language = hi | trans-chapter = Canto 30 | chapter = Triṃśaḥ Sargaḥ | ref = {{sfnRef|Gita Press|1998}} }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |title=Lessons from the Ahalya Episode |date=30 September 2002 |work=The Hindu |access-date=22 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331172350/http://hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |archive-date=31 March 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|30 September 2002}} |url-status=dead}} * {{cite book | year = 2004 | title = Śrīrāmacaritamānasa or the Mānasa Lake Brimming over with the Exploits of Śrī Rāma (With Hindi Text and English Translation) | publisher = Gita Press| chapter = Descent One (Bālakāṇḍa) | isbn = 978-81-293-0146-8 | ref = {{sfnRef|Gita Press|2004}} }} * {{cite web | url = https://darbhanga.nic.in/places-of-interest/ | title = Tourist Spots in Darbhanga: Ahilya Asthan | year = 2006 | work = Official Site of Darbhanga District | publisher = National Informatics Centre, District Unit Darbhanga | access-date = 22 May 2022 | archive-date = 15 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060715155728/http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | ref = {{sfnRef|Official Site of Darbhanga District|2006}} }} * {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gJLIpuySS2c&feature=fvst | title = Ahalya episode | year = 2008 | work = Ramayan (2008 TV series) on Imagine TV(NDTV Imagine) | publisher = YouTube | access-date = 24 December 2011 | ref = {{sfnRef|NDTV Imagine|2008}} }} * {{cite news |title=Expiation of Sin |work=The Hindu |date=25 June 2010 |url= http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |access-date=22 April 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120401175928/http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |archive-date=1 April 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|25 June 2010}} |url-status=dead}} * {{cite news |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-radhikta-apte-and-soumitra-chatterjee-s-haunting-performances-in-sujoy-ghosh-s-ahalya-2106632|title=Watch: Radhika Apte and Soumitra Chatterjee's haunting performances in Sujoy Ghosh's 'Ahalya'|website=DNA|date=22 July 2015 |access-date=22 July 2015|ref={{sfnRef|''DNA''|22 July 2015}}}} * {{cite book |last=Aiyangar |first=Rao Bahadur Krishnaswami |title=Manimekhalai in its Historical Setting |date=1927 |publisher=Luzac & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/manimekhalaiinit031176mbp |access-date=30 July 2019}} * {{cite book | last = Apte | first = Vaman S. | year = 2004| orig-year = 1970| title = The Student's Sanskrit-English Dictionary | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | isbn = 978-81-208-0045-8 | edition = 2nd }} * {{cite book | last = Bacchetta | first = Paola | title = Right-wing Women: from Conservatives to Extremists Around the World | url = https://archive.org/details/rightwingwomenfr0000unse | editor = Bacchetta, Paola |editor2=Power, Margaret | publisher = Routledge | year = 2002 | chapter = Hindu Nationalist Women Imagine Spatialites/Imagine Themselves | isbn = 978-0-415-92778-9}} * {{cite book | last = Benton | first = Catherine | title = God of Desire: Tales of Kāmadeva in Sanskrit Story Literature | url = https://archive.org/details/godofdesiretales0000bent | publisher = State University of New York | year = 2006 | isbn = 978-0-7914-6565-3}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | year = 2000 | title = Panchakanya: Women of Substance | journal = Journal of South Asian Literature: Miscellany | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 35 | issue = 1/2 |pages = 13–56}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = March–April 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part I) | journal = Manushi | issue = 141 | pages = 4–12 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|March–April 2004}}}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = November–December 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part V) | journal = Manushi | issue = 145 | pages = 30–37 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20145/Panchkayana%2030-37.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|November–December 2004}}}} * {{cite book | last = Bulcke | first = Father Dr. Camille | title = Rāmakathā and Other Essays | publisher = Vani Prakashan | year = 2010 | isbn = 978-93-5000-107-3}} * {{cite book | last = Chattopadhyaya | first = Kamaladevi | title = Indian Women's Battle for Freedom | publisher = Abhinav Publications | year = 1982 }} * {{cite book | last = Dallapiccola | first = Anna L. | title = Dictionary of Hindu Lore and Legend | publisher = Thames & Hudson | location = London | year = 2002 | chapter = Ahalya | isbn = 978-0-500-51088-9 | url = https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall | access-date = 16 May 2011| url-access = registration }} * {{cite book | last = Das | first = Sisir Kumar | title = A History of Indian Literature: 1911–1956:Struggle for Freedom : Triumph and Tragedy | publisher = Sahitya Akademi | year = 2006 | series = A History of Indian Literature | chapter = Epic Heroines&nbsp;– Ahalya | isbn = 978-81-7201-798-9}} * {{cite book |last=Datta |first=Nilanjana Sikdar |title=Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa |editor=Dodiya, Jaydipsinh |publisher=Sarup & Sons |year=2001 |chapter=Valmiki-Ramayana&nbsp;– an Approach by Rabindranath Tagore |isbn=978-81-7625-244-7}} * {{cite magazine |last=Devika |first=V. R. |title=Women of Substance: Ahalya: Scarlet Letter |magazine=The Week (Indian magazine) |date=29 October 2006 |volume=24 |issue=48 |ref={{sfnRef|Devika|29 October 2006}}}} * {{cite book | last = Dhody | first = Chandan Lal | title = The Adhyātma Rāmāyaṇa: concise English version | publisher = M.D. Publications | year = 1995 | isbn = 978-81-85880-77-8}} * {{cite book | last = Doniger | first = Wendy | title = Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India | url = https://archive.org/details/splittingdiffere0000doni | publisher = University of Chicago Press | year = 1999 | isbn = 978-0-226-15641-5 | chapter = Indra and Ahalya, Zeus and Alcmena}} * {{cite book | last = Dwyer | first = Rachel | title = Filming the Gods: Religion and Indian Cinema | url = https://archive.org/details/filminggodsrelig0000dwye | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 978-0-415-31425-1}} * {{cite book | last = Feldhaus | first = Anne | title = Images of Women in Maharashtrian Society | url = https://archive.org/details/imagesofwomeninm0000unse_r0w3 | year = 1998 | publisher = SUNY Press | isbn = 978-0-7914-3659-2}} * {{cite book | last = Feller | first = Danielle | title = The Sanskrit Epics' Representation of Vedic Myths | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 2004 | chapter = Indra, the Lover of Ahalya | isbn = 978-81-208-2008-1}} * {{cite book | last = Freeman | first = Rich | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = Thereupon Hangs a Tail: the Deification of Vali in the Teyyam Worship of Malabar | isbn = 978-0-520-22074-4}} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 3: Vana Parva | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Vana Parva|1883–1896}} }} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 12: Shanti Parva | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Shanti Parva|1883–1896}} }} * {{cite book | title = Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj | volume = 1 | first = Ganga Ram | last = Garg | publisher = South Asia Books | year = 1992 | isbn = 978-81-7022-374-0}} * {{cite book | last = Gill | first = Tejwant Singh | title = Sant Singh Sekhon: Selected Writings | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | chapter = Artist | isbn = 978-81-260-1999-1}} * {{cite book | last = Goldman | first = Robert P. | title = The Ramayana of Valmiki: Balakanda | series = The Ramayana of Valmiki: an Epic of Ancient India | volume = 1 | year = 1990 | publisher = Princeton University Press | isbn = 978-0-691-01485-2| url = https://archive.org/details/ramayanaofva01valm }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |title=Story of Five Archetypes |author=Gudipoodi Srihari |date=30 May 2008 |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406103354/http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |archive-date=6 April 2012 |ref={{sfnRef|Gudipoodi|30 May 2008}} |work=The Hindu |url-status=dead}} * {{cite book | last = Headley | first = Zoé E. | title = A Companion to the Anthropology of India | editor = Isabelle Clark-Decès | publisher = Wiley-Blackwell | year = 2011 | series = Blackwell Companions of Anthropology | chapter = Caste and Collective Memory in South India | isbn = 978-1-4051-9892-9}} * {{cite book | last = Jensen | first = Herman | title = A Classified Collection of Tamil Proverbs | publisher = Asian Educational Services | year = 2002 | isbn = 978-81-206-0026-3}} * {{cite book | last = Jhaveri | first = Bharati | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup & Sons | year = 2001 | chapter = Nature and Environment in Ramayana of Bhils of North Gujarat | isbn = 978-81-7625-244-7}} * {{cite book | last1 = Kālidāsa | last2 = Devadhar | first2 = C.R. | title = Raghuvamśa of Kālidāsa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1997 | chapter = Verse 33–34, Canto 11}} * {{cite book | last = Kapoor | first = Subodh | title = Encyclopaedia of Ancient Indian Geography | publisher = Cosmo Publications | year = 2002 | volume = 1 | isbn = 978-81-7755-298-0}} * {{cite book | title=The religion and philosophy of the Veda and Upanishads | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | last=Keith| first = Arthur Berriedale | isbn=81-208-0645-X | volume = 1| chapter = Indra| year = 1998| orig-year = 1925}} * {{cite book | last = Kelkar | first = Meena K. | title = Subordination of Woman: A New Perspective | publisher = Discovery Publishing House | year = 1995 | isbn = 978-81-7141-294-5| url = https://archive.org/details/subordinationofw0000kelk }} * {{cite book | last = Macdonell | first = Arthur Anthony | title = A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis Throughout | url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MDScan/index.php?sfx=jpg | year = 2008 | orig-year = 1929 | publisher = University of Cologne(Universität zu Köln)}} * {{cite book | last = Mani | first = Vettam | title = Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1975 <!-- | location = Delhi --> | isbn = 978-0-8426-0822-0}} * {{cite book | last = Mirashi | first = V. V. | title = Bhavabhūti | url = https://archive.org/details/bhavabhuti0000vasa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1996 | isbn = 978-81-208-1180-5}} * {{cite book | last = Mukherjee | first = Prabhati | title = Hindu Women: Normative Models | year = 1999 | publisher = Orient Blackswan <!-- | location = Calcutta --> | isbn = 978-81-250-1699-1 | orig-year = 1978}} * {{cite book | last = Monier-Williams | first = Monier | title = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary | year = 2008 | orig-year = 1899 | publisher = Universität zu Köln}} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |title=Week-long drama festivities end |last=P. Ram Mohan |access-date=4 December 2011 |archive-date=31 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331163625/http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |date=25 January 2007 |ref={{sfnRef|Ram Mohan|25 January 2007}} |work=The Hindu |url-status=dead}} * {{cite book | last = Patel | first = Gautam | title = Pandit N.R. Bhatt, Felicitation Volume | editor = Pierre-Sylvain Filliozat |editor2=Satya Pal Narang |editor3=C. Panduranga Bhatta | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1994 | chapter = Sītātyāga, Whether Kālidāsa Wrote it First | isbn = 978-81-208-1183-6}} * {{cite book | last = Pattanaik | first = Devdutt | title = The Goddess in India: the Five Faces of the Eternal Feminine | year = 2000 | publisher = Inner Traditions– Bear & Company }} * {{Cite book | title = The Man Who Was a Woman and Other Queer Tales of Hindu Lore | last = Pattanaik | first = Devdutt | year = 2001 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-56023-181-3}} * {{cite book | last = Prasad | first = Rama Chandra | title = Tulsidasa's Shri Ramacharitamanasa: the Holy Lake of the Acts of Rama | url = https://archive.org/details/tulasidasasshrir0000tula | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1990 | isbn = 978-81-208-0443-2}} * {{cite news | url = http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | title = Myth as Metaphor in Feminist Fiction | author = Prema Nandakumar | date = 28 March 2006 |work=The Hindu| access-date = 4 December 2011 | archive-date = 20 July 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080720131909/http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm |ref={{sfnRef|Prema Nandakumar|28 March 2006}}}} * {{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |title=I want to spread joy through dance: Gopika Varma |author=Ram Kumar Ramaswamy |date=18 July 2011 |work=Deccan Chronicle |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120410044226/http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |archive-date=10 April 2012 |ref={{sfnRef|Ram Kumar|18 July 2011}} |url-status=dead}} * {{cite book | last = Ramanujan | first = A. K. | title = Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 1991 | chapter = Three Hundred Rāmāyaṇas | isbn = 978-0-520-07589-4 | url = http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3j49n8h7&chunk.id=d0e1254}} * {{cite book | language = hi | author = Rambhadracharya (Swami) | date = 30 March 2006| title = Ahalyoddhāra | trans-title = The Liberation of Ahalya | publisher = Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University <!-- | location = [[Chitrakuta]] --> | ref = {{sfnRef|Rambhadracharya|2006}} }} * {{cite book | last = Rao | first = Velcheru Narayana | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = The Politics of Telugu Ramayanas | isbn = 978-0-520-22074-4}} * {{cite book | last = Ray | first = Pratibha | title = Revisiting the Pancha Kanyas : Proceedings of the National Seminar, Kolkata, 2003 | editor = Bhattacharya, Pratip | publisher = Eastern Zonal Cultural Centre in association with Bookworks | year = 2007 | chapter = Ahalya's Voyage: From Transgression to Transcendence | pages = 22–30}} * {{cite book | title = Ramayana Stories in Modern South India: an Anthology | url = https://archive.org/details/ramayanastoriesi0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = Indiana University Press | year = 2008 | isbn = 978-0-253-34988-0 | ref = {{sfnRef|Richman|2008}} }} * {{cite journal | author = Ritha Devi | date = Spring–Summer 1977 | title = Five Tragic Heroines of Odissi Dance-drama: The Pancha-kanya Theme in Mahari "Nritya" | journal = Journal of South Asian Literature: Feminine Sensibility and Characterization in South Asian Literature | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 12 | issue = 3/4 | pages = 25–29 | jstor = 40872150 | ref = {{sfnRef|Ritha Devi|Spring-Summer 1977}} }} * {{cite news |last=Roy |first=Gitanjali |date=21 July 2015 |url=http://movies.ndtv.com/regional/radhika-apte-stars-as-a-modern-ahalya-in-sujoy-ghoshs-new-short-783633|title=Radhika Apte as a Modern Ahalya Will Give You the Chills |website=NDTV |access-date=22 July 2015 |ref={{sfnRef|Roy|21 July 2015}}}} * {{cite news |last=Santhosh |first=K. |url=http://www.hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm |title=Ahalya's Tale Retold |date=6 February 2004 |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626012855/http://hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm |archive-date=26 June 2009 |work=The Hindu |ref={{sfnRef|Santhosh|4 December 2011}}}} * {{cite book | last = Sharma | first = V. S. | title = Kunchan Nampyar | publisher = Sahitya Akademi | year = 2000 | series = Makers of Indian Literature | isbn = 978-81-260-0935-0}} * {{cite book | last = Shastri | first = Nityananda | title = Śrīrāmacaritābdhiratna | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | isbn = 978-81-260-2058-4 | language = sa}} with English translation by Shastri, Satya Vrat * {{cite journal |last=Söhnen |first=Renate |year=1991 |title=Indra and Women |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |publisher=Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, University of London |volume=54 |issue=1 |pages=68–74 |jstor=617314 |doi=10.1017/S0041977X00009617| s2cid=162225024}} * {{cite book |last=Söhnen-Thieme |first=Renate |title=Myth and Mythmaking: Continuous Evolution in Indian Tradition |editor=Leslie, Julia |publisher=Curzon Press |year=1996 |chapter=The Ahalya Story Through the Ages |isbn = 978-0-7007-0303-6}} * {{cite book | last = Varadpande | first = Manohar Laxman | title = History of Indian Theatre | publisher = Abhinav Publications | year = 2005 | isbn = 978-81-7017-430-1}} * {{cite book | author = Vijnanananda (Swami) | title = The S'rîmad Devî Bhâgawatam | year = 1921–1922 | chapter = The Ninth Book: Chapter XVIII | ref = {{sfnRef|Vijnanananda|1921–1922}} }} * {{cite book | last = Wilson | first = H. H. | title = Wilson Sanskrit-English Dictionary <!-- | access-date = 18 May 2011 --> | year = 2008 | orig-year = 1832 | publisher = Universität zu Köln | edition = 2nd}} * {{cite book | last = Zvelebil | first = Kamil | title = The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India | url = https://archive.org/details/smileofmuruganon0000zvel | publisher = Brill Publishers | year = 1973 | isbn = 978-90-04-03591-1}} {{refend}} {{રામાયણ}} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] dim3f6ois075d92i7tmrksk0o7sd0rq 0 145003 905494 904159 2026-09-22T02:37:25Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905494 wikitext text/x-wiki [[File:Dr Sushila Nayyar, 1947.jpg|thumb|૧૯૪૭માં નાયર]] '''સુશીલા નાયર''' (૧૯૧૪–૨૦૦૧) એક ભારતીય ચિકિત્સક, [[મહાત્મા ગાંધી]]ના આજીવન અનુયાયી અને રાજકારણી હતા. તેમણે ભારતમાં જાહેર આરોગ્ય, તબીબી શિક્ષણ અને સામાજિક અને ગ્રામીણ પુનર્નિર્માણમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=":0">{{Cite book|title=Understanding Gandhi: Gandhians in Conversation with Fred J Blum|url=https://archive.org/details/understandinggan0000unse|last1=Thakkar|first1=Usha|last2=Mehta|first2=Jayshree|date=2011|location=New Delhi|doi=10.4135/9788132106838|isbn=9788132105572}}</ref> તેઓ ગાંધીજીના અંગત ચિકિત્સક અને તેમના આંતરિક વર્તુળના એક મહત્વપૂર્ણ સભ્ય હતા.<ref name=":0" /> તેમના ભાઈ [[પ્યારેલાલ નાયર]] ગાંધીજીના અંગત સચિવ હતા. સ્વતંત્રતા બાદ તેમણે રાજકીય હોદ્દા માટે ચૂંટણી લડી હતી અને ભારતના આરોગ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.jhsph.edu/about/history/heroes-of-public-health/sushila-nayar.html|title=Sushila Nayar|last1=Greer|first1=Spencer|last2=Health|first2=JH Bloomberg School of Public|website=Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|language=en|access-date=2019-03-30}}</ref> ==જીવન== ===પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ=== તેમનો જન્મ ૨૬ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૪ના રોજ ગુજરાતના પંજાબ (વર્તમાન [[પાકિસ્તાન]]) જિલ્લાના એક નાનકડા શહેર કુંજાહમાં થયો હતો.<ref>{{Cite journal|last=Ganapati|first=R.|date=2004|title=Epidemiology of Leprosy|journal=International Journal of Leprosy and Other Mycobacterial Diseases|volume=72|issue=4|pages=491|doi=10.1489/1544-581x(2004)72<491b:eol>2.0.co;2|pmid=15755207 |issn=0148-916X}}</ref> બાળવયમાં જ [[લાહોર]] ખાતે ગાંધીજી સાથેની મુલાકાતથી અને તેમના ભાઈ પ્યારેલાલના ગાંધીજી સાથેના જોડાણને કારણે તેઓ ગાંધીવાદી આદર્શો પ્રત્યે આકર્ષાયા હતા.<ref name=":0" /> તેણી લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કોલેજમાં ચિકિત્સાનો અભ્યાસ કરવા માટે [[દિલ્હી]] આવ્યા હતા, જ્યાંથી તેણે એમબીબીએસ અને એમડીની પદવી મેળવી હતી. કૉલેજના તેમના સમગ્ર દિવસો દરમિયાન તેઓ ગાંધી પરિવારના નિકટના સંપર્કમાં રહ્યા હતા.<ref name=":0" /> === ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન ગાંધીજી સાથે જોડાણ === ૧૯૩૯માં તેઓ પોતાના ભાઈ સાથે જોડાવા માટે સેવાગ્રામ આવ્યા અને તરત જ ગાંધી પરિવારના નિકટના સહયોગી બની ગયા. તેમના આગમનના થોડા સમય પબાદ વર્ધામાં કોલેરા ફાટી નીકળ્યો, અને યુવાન તબીબી સ્નાતકે લગભગ એકલા હાથે રોગચાળાના અટકાવ માટેના પ્રયત્નો કર્યા. ગાંધીજીએ એમની હિંમત અને સેવા પ્રત્યેના સમર્પણની પ્રશંસા કરી અને બી. સી. રૉયના આશીર્વાદથી એમને પોતાના અંગત ચિકિત્સક તરીકે નીમ્યા. ૧૯૪૨માં તેઓ પુનઃ એક વાર ગાંધીજી સાથે જોડાયા અને [[ભારત છોડો ચળવળ]]માં ભાગ લીધો. તે વર્ષે તેણીને અન્ય અગ્રણી ગાંધીવાદીઓ સાથે પૂનાના આગાખાન પેલેસમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૪૪માં એમણે સેવાગ્રામમાં એક નાનકડું દવાખાનું સ્થાપ્યું, પણ થોડા જ વખતમાં એ દવાખાનો વ્યાપ એટલો વધ્યો કે આશ્રમની શાંતિમાં ખલેલ પહોંચી અને પરિણામે એમણે વર્ધામાં ઉદ્યોગપતિ બિરલા દ્વારા દાનમાં અપાયેલા ગેસ્ટહાઉસમાં દવાખાનું ખસેડી લીધું. ૧૯૪૫માં આ નાનકડું ક્લિનિક ઔપચારિક રીતે ''કસ્તુરબા હૉસ્પિટલ'' (હવે ''મહાત્મા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સિસ'') બની ગયું. જોકે, આ સમય ખૂબ જ ભયાવહ હતો; ગાંધીજીની હત્યાના અનેક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં નાથુરામ ગોડસેનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેણે આખરે તેમની હત્યા કરી હતી, અને સુશીલા નાયરે અનેક પ્રસંગોએ આ હુમલાઓની જુબાની આપી હતી. ૧૯૪૮માં તેઓ ૧૯૪૪માં પંચગનીમાં બનેલી ઘટના અંગે કપુર કમિશન સમક્ષ હાજર થયા હતા જેમાં નાથુરામ ગોડસેએ કથિત રીતે ગાંધીજી પર ખંજર વડે હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મહાત્મા ગાંધીના નજીકના સહયોગી હોવાને કારણે સુશીલા નાયર તેમના બ્રહ્મચર્ય કસોટીઓમાં ભાગ લેનારી મહિલાઓમાંના એક હતા.<ref>{{cite book |last1=Adams |first1=Jad |title=Gandhi: Naked Ambition |url=https://archive.org/details/gandhinakedambit0000adam |year=2010 |publisher=Quercus |isbn=9781849162104}}</ref> === શિક્ષણ અને જાહેર સેવા === ૧૯૪૮માં દિલ્હીમાં ગાંધીજીની હત્યા બાદ સુશીલા નાયર અમેરિકા ગયા હતા, જ્યાં તેમણે જ્હોન હોપકિન્સ સ્કૂલ ઓફ પબ્લિક હેલ્થમાંથી જાહેર આરોગ્યમાં બે પદવીઓ મેળવી હતી. ૧૯૫૦માં પાછા ફર્યા બાદ, તેમણે ફરીદાબાદમાં ક્ષય રોગ સેનેટોરિયમની સ્થાપના કરી, જે દિલ્હીની બહારના વિસ્તારમાં આવેલી આદર્શ વસાહત હતી, જેની સ્થાપના સહયોગી ગાંધીવાદી [[કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય|કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાયે]] સહકારી ધોરણે કરી હતી. નાયર ''ગાંધી મેમોરિયલ લેપ્રોસી ફાઉન્ડેશન''ના વડા પણ હતા.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Sushila Nayar, Gandhi's Doctor Who Spent Her Life Giving Medical Care to the Poor|url=https://www.thebetterindia.com/187641/sushila-nayar-doctor-mahatma-gandhi-woman-health-minister-india/|access-date=2021-02-05|website=The Better India|language=en-US}}</ref> == રાજકીય કારકિર્દી == ૧૯૫૨માં તેઓ રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા અને દિલ્હીની ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૫ સુધી તેમણે નહેરુ મંત્રીમંડળમાં આરોગ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૧૯૫૫થી ૧૯૫૬ સુધી દિલ્હી વિધાનસભાના અધ્યક્ષ રહ્યા હતા. ૧૯૫૭માં તેઓ ઝાંસી મતવિસ્તારમાંથી લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા અને ૧૯૭૧ સુધી તેમણે સેવા આપી હતી. તેઓ ૧૯૬૨ થી ૧૯૬૭ દરમિયાન ફરીથી કેન્દ્રીય આરોગ્ય પ્રધાન પદે રહ્યા હતા. કોંગ્રેસના શાસનકાળમાં તેઓ [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સાથે છેડો ફાડીને જનતા પાર્ટી સાથે જોડાયા હતા. ૧૯૭૭માં ઝાંસીથી લોકસભા માટે ચૂંટાયા હતા જ્યારે તેમના નવા પક્ષે ઇન્દિરા ગાંધી સરકારને ઉથલાવીને ઇતિહાસ રચ્યો હતો. ત્યારબાદ તેઓ રાજકારણમાંથી નિવૃત્ત થઈને ગાંધીવાદી આદર્શ પ્રત્યે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી દીધી. તેમણે ૧૯૬૯માં ''મહાત્મા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સિસ''ની સ્થાપના કરી હતી, અને પોતાની ઊર્જાને સંસ્થાને વિકસાવવા અને વિસ્તારવા પૂરતી મર્યાદિત રાખવા માટે તેઓ પ્રતિબદ્ધ રહ્યાં હતાં. == અંગત જીવન અને મૃત્યુ == તેઓ જીવનભર અપરિણીત રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Sahgal|first=Kanav Narayan|date=2020-03-16|title=Sushila Nayar: The Public Health Hero We All Should Know About {{!}} #IndianWomenInHistory|url=https://feminisminindia.com/2020/03/16/sushila-nayar-the-public-health-hero-we-all-should-know-about-indianwomeninhistory/|access-date=2021-02-05|website=Feminism In India|language=en-GB}}</ref> ૩ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ, હૃદયરોગના હુમલાને કારણે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2001/01/04/stories/0204000c.htm|website=The Hindu|title=Sushila Nayyar dead|date=2001-01-04|access-date=2019-03-30}}</ref> == પુસ્તકો == * ''ધ સ્ટોરી ઑફ બાપુઝ ઇમ્પ્રિસમેન્ટ'' (૧૯૪૪) * ''કસ્તુરબા, વાઇફ ઑફ ગાંધી'' (૧૯૪૮) * ''કસ્તુરબા ગાંધી: અ પર્સનલ રિમેન્સીસ'' (૧૯૬૦) * ''ફેમિલી પ્લાનિંગ'' (૧૯૬૩) * ''રોલ ઑફ વુમન ઇન પ્રોહિબિશન'' (૧૯૭૭) * ''મહાત્મા ગાંધી : સત્યાગ્રહ એટ વર્ક'' (ખંડ-૪) (૧૯૫૧) * ''મહાત્મા ગાંધી: ઇન્ડિયા અવેકડ'', (ખંડ-૫) * ''મહાત્મા ગાંધી : સોલ્ટ સત્યાગ્રહ – ધ વૉટરશેડ'', (ખંડ-૬) * ''મહાત્મા ગાંધી : પ્રીપેરીંગ ફોર સ્વરાજ'', (ખંડ-૭) * ''મહાત્મા ગાંધી: ફાઇનલ ફાઈટ ફોર ફ્રીડમ'', (ખંડ-૮) (૧૯૯૦) * ''મહાત્મા ગાંધી : ધ લાસ્ટ ફેઝ (નવજીવન પબ્લિશિંગ હાઉસ દ્વારા પ્રકાશિત ગાંધીજીના જીવનચરિત્રનો દસમો ગ્રંથ એમના ભાઈ પ્યારેલાલ માટે પૂરો કર્યો હતો.) ==સંદર્ભ== {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] 2dolzarzmcmrm0khru6rjhqr5j4fyaf 0 147660 905469 895711 2026-09-22T02:19:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905469 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = સર જે. જે. સ્કૂલ ઑફ આર્ટ્સ | image = Building of Sir J. J. School of Art, Mumbai.jpg | type = જાહેર કલાશાળા | established = માર્ચ ૧૮૫૭ | accreditation = <!-- અખિલ ભારતીય તકનિકી શિક્ષા પરિષદ ---> | affiliation = મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાલય | dean = વિશ્વનાથ ડી. સાબલે | address = ૭૮, ડૉ. ડી. એન. માર્ગ, મુંબઈ ફોર્ટ, [[મુંબઈ]] - ૪૦૦ ૦૦૧ | coordinates = {{Coord|18.94505|72.83352|type:edu|display=inline,title}} | campus_type = <!-- શહેરી ---> | website = {{URL|https://www.sirjjschoolofart.in/}} }} '''સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ''' ('''સર જમશેદજી જીજીભોય સ્કૂલ ઓફ આર્ટ''') એ ભારતના મુંબઈની સૌથી જૂની કલા સંસ્થા છે,<ref>[https://web.archive.org/web/20110811120047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-10-06/mumbai/27317318_1_sir-jj-school-friends-students Mumbai’s oldest and most prestigious art institution, the Sir JJ School of Art.] ''Times of India'', 6 October 2002.</ref> અને તે મુંબઈ યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાયેલી છે. આ કલાશાળા ચિત્રકામ, માટીકામ, ધાતુકામ, આંતરિક સુશોભન (ઇન્ટિરિયર ડેકોરેશન), વસ્ત્ર ભાત (ટેક્સટાઇલ ડિઝાઇન) અને શિલ્પકલામાં સ્નાતક (બી.એ.) પદવીઓ તેમજ ચિત્રાંકન, સર્જનાત્મક ચિત્ર, ભીંતચિત્રો, શિલ્પકળા અને છાપકામ વિષયમાં અનુસ્નાતક પદવી (એમ.એ.) આપે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક ઇતિહાસ === [[File:Jamsetjee Jejeebhoy.png|thumb|સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટમાં સર જમશેદજી જીજીભોય અને તેમના ચીની સચિવ (૧૭૮૩-૧૮૫૯)નું એક ચિત્ર]] માર્ચ ૧૮૫૭માં સ્થપાયેલી આ કલાશાળાનું નામ સર જમશેદજી જીજીભોયના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. જમશેદજી એક ઉદ્યોગપતિ અને સખાવતી હતા. તેમણે સંસ્થાના નિર્માણ માટે રૂ. ૧,૦૦,૦૦૦નું દાન આપ્યું હતું. નિર્માણ કામગીરીનું સંચાલન બોમ્બેના મુખ્ય ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. શાળાનો પ્રથમ વર્ગ ચિત્રકામનો હતો જે ૨ માર્ચ ૧૮૫૭ના રોજ શરૂ થયો હતો અને તેના વર્ગો એલ્ફિન્સ્ટન સંસ્થામાં યોજવામાં આવ્યા હતા. જ્હોન ગ્રિફિથ્સ ૧૮૬૫માં શાળાના આચાર્ય બન્યા હતા. બાદમાં તેઓ અજંતા ગુફામંદિર સંકુલમાં ભીંતચિત્રોની નકલ કરવા માટે પ્રખ્યાત થયા હતા. આ પ્રકલ્પ ૧૮૭૨થી ૧૮૯૧ સુધી ચાલ્યો હતો, અને જેમાં શાળાના વિદ્યાર્થીઓએ પણ મદદ કરી હતી.<ref>[http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=224832 Art heritage, saved by sunshine law]{{dead link|date=February 2023|bot=medic}}''Indian Express'', 2 March 2007. "...when the Public Works Department took up repainting of the building, the paintings had been shifted to the terrace and may have been washed out after the 26/7 deluge two years ago.(2005)"</ref> ૧૮૬૬માં ભારત સરકારે આ શાળાનું સંચાલન પોતાના હસ્તક લીધું હતું. લોકવૂડ કિપલિંગ, જેઓ ૧૮૬૫માં સ્કૂલના પ્રોફેસર બન્યા હતા, તેમણે ડેકોરેટિવ પેઇન્ટિંગ્સ, મોડેલિંગ અને સુશોભન માટે ઘડાયેલ લોખંડની કલાકૃતિઓ માટેના ત્રણ વિભાગોની સ્થાપના કરી હતી અને તેના પ્રથમ ડીન બન્યા હતા. લોકવૂડ કિપલિંગ લેખક રુડ્યાર્ડ કિપલિંગના પિતા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20121022141030/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-05/mumbai/27989345_1_kipling-house-bungalow-jsw-foundation Kipling house to become museum] ''Times of India'', Oct 5, 2007.</ref> ૧૮૭૮માં, શાળા તેની પોતાની ઇમારતમાં સ્થળાંતર કરવામાં આવી હતી, જ્યાં તે વર્તમાનમાં આવેલી છે. આ ઇમારતની રચના સ્થપતિ જ્યોર્જ ટ્વિજ મોલેસી દ્વારા નિઓ ગોથિક સ્થાપત્ય શૈલીમાં<ref name=tt>[https://web.archive.org/web/20121022141041/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-03-03/mumbai/27877604_1_art-world-bronze-bust-clay Celebrating 150 years] ''Times of India'', 3 March 2007.</ref> કરવામાં આવી હતી.<ref name=bre>[https://web.archive.org/web/20121022141035/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-07/mumbai/27946139_1_stone-walls-restoration-heritage-buildings After years, Sir JJ School of Art begins to BREATHE] ''Times of India'', Nov 7, 2008. "Kipling House (Dean's Bungalow)The original cottage was brought down in the early 1900s and a new house built on the same spot."</ref> કિપલિંગ ભવન સહિતનું શાળા પરિસર, જે ડીન્સ બંગલો તરીકે ઓળખાય છે, તેને મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા ગ્રેડ II વિરાસત સંરચના તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ ૨૦૦૨-૨૦૦૬માં તથા ૨૦૦૮માં ઇમારતનો જિર્ણોદ્ધાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name=bre/> એક વિષય તરીકે ''ડ્રોઇંગ નિર્દેશ'' ની શરૂઆત ૧૮૭૯માં કરવામાં આવી હતી અને ૧૮૯૩માં ચિત્ર શિક્ષકોને તાલીમ આપવા માટેનો એક કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૮૯૧માં, ''લોર્ડ રે આર્ટ વર્કશોપ્સ'' (જે હવે 'કલા શિલ્પ વિભાગ' તરીકે ઓળખાય છે) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. === ૧૯૦૦ === સ્થાપત્ય એ આ કલાશાળાની એક મહત્વપૂર્ણ પરંપરા હતી. ૧૯૦૦માં, શાળાએ સ્થાપત્ય વિષયનો પ્રથમ અભ્યાસક્રમ શરૂ કર્યો હતો, જેનું શિક્ષણ જ્હોન બેગ દ્વારા આપવામાં આવતું હતું, જેઓ બાદમાં [[ભારત સરકાર]]ના વાસ્તુકલા પરમર્શક બન્યા હતા. ૧૯૦૮માં બેગના સહાયક જ્યોર્જ વિટ્ટેટના વડપણ હેઠળ ૪ વર્ષના પૂર્ણકાલીન અભ્યાસક્રમની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ૧૯૧૭માં વાસ્તુકાર ક્લાઉડ બેટલી વિઝિટિંગ પ્રોફેસર બન્યા હતા. તેઓ ૧૯૨૩ થી ૧૯૪૩ સુધી શાળાના આચાર્ય હતા, બેટલીના સ્મરણાર્થે ૧૯૯૬થી વાસ્તુશિલ્પ પ્રદર્શનોની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. ૧૮૯૬માં, સ્થાપત્યના નકશાની ચિત્રકારી (ડ્રાફ્ટમેન)ના વર્ગો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ વિભાગ પછીથી ૩ વર્ષના ડિપ્લોમા કોર્સમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેને રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી હતી. ૧૯૧૦માં, સર જ્યોર્જ ક્લાર્ક અધ્યયન અને પ્રયોગશાળાનું નિર્માણ હસ્તકલાના અદ્યતન અભ્યાસ માટે કરવામાં આવ્યું હતું, માટીકામ એ અભ્યાસ માટે લેવામાં આવેલી પ્રથમ હસ્તકલા હતી. ૧૯૨૯માં, શાળાના વડાનું પદ આચાર્યથી બદલીને "નિયામક" કરવામાં આવ્યું, અને ૧૯૩૫માં, વાણિજ્યિક કલા વિભાગ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૩૭ માં એમ.આર. આચરેકરને નાયબ નિયામક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ૧૯૩૯ સુધી તેમનો કાર્યકાળ ચાલુ રાખ્યો. શ્રી. વી. એસ. અદુરકર આ શાળાના પ્રથમ ભારતીય વડા હતા, જેમણે ૧૯૪૩માં ક્લાઉડ બેટલીના નિયામક તરીકે પદ સંભાળ્યું હતું. === સ્વતંત્રતા પછી === ૧૯૫૮માં, શાળાનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ આર્કિટેક્ચર એન્ડ એપ્લાઇડ આર્ટ અનુક્રમે સર જે.જે. કોલેજ ઓફ આર્કિટેક્ચર અને સર જે.જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપ્લાઇડ આર્ટ બન્યા હતા. ૧૯૮૧માં આ કલાશાળા મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાલય સાથે સંલગ્ન બની હતી. == ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓની સૂચિ == {{columns-list|colwidth=20em| * અકબર પદમશી (૧૯૨૮-૨૦૨૦), ચિત્રકાર * અમોલ પાલેકર (જન્મ ૧૯૪૪), અભિનેતા * [[આબિદ સુરતી]] (જન્મ ૧૯૩૫) * અરુણ કોલાતકર (૧૯૩૨-૨૦૦૪) * અતુલ ડોડિયા (જન્મ ૧૯૫૯) * [[બી. વી. દોશી]] (૧૯૨૭-૨૦૨૩), સ્થપતિ * ભાનુ અથૈયા (જન્મ ૧૯૨૯), કોસ્ચ્યુમ ડિઝાઇનર * દાદાસાહેબ ફાળકે (૧૮૭૦-૧૯૪૪), ફિલ્મ દિગ્દર્શક * ગણપતરાવ કે મહાત્રે (૧૮૭૯-૧૯૪૭), શિલ્પકાર<ref name="TroelenbergSavino2017">{{cite book|author1=Deepti Mulgund|author2=Melania Savino|author3=Eva-Maria Troelenberg|title=Images of the Art Museum: Connecting Gaze and Discourse in the History of Museology|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nkQnDgAAQBAJ&pg=PP5|date=6 February 2017|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-034136-2|pages=230–235|chapter=Imaginaries of the Art Museum: Banaras and Aundh in Colonial India: Connecting Gaze and Discourse in the History of Museology|access-date=20 July 2018|archive-date=22 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922150639/https://books.google.com/books?id=nkQnDgAAQBAJ&pg=PP5#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> * ગોવિંદ સોલેગાંવકર (૧૯૧૨-૧૯૮૬), ચિત્રકાર * [[હોમાય વ્યારાવાલા]] (૧૯૧૩–૨૦૧૨), ફોટો જર્નાલિસ્ટ,<ref name="toi">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-25/vadodara/28352445_1_homai-vyarawalla-first-woman-photojournalist-photo-division|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811115724/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-25/vadodara/28352445_1_homai-vyarawalla-first-woman-photojournalist-photo-division|url-status=dead|archive-date=11 August 2011|work=The Times of India|title=Homai gets Padma Vibhushan|date=25 January 2011}}</ref> * જેમ્સ ફેરેરા (જન્મ ૧૯૫૬), ફેશન ડિઝાઇનર<ref>{{cite book|last=Meher|first=Castelino|title=Fashion Kaleidoscope|url=https://archive.org/details/fashionkaleidosc0000cast|year=1994|publisher=Rupa & Co|location=India|isbn=978-8171671557|pages=113}}</ref> * જતીન દાસ (જન્મ ૧૯૪૧), ચિત્રકાર * જિતિશ કલ્લાટ (જન્મ ૧૯૭૪) * જસ્ટિન સમારાસેકેરા (૧૯૧૬-૨૦૦૩), આર્કિટેક્ટ * કે.કે. હેબ્બર (૧૯૧૧–૧૯૯૬) * કાલિદાસ શ્રેષ્ઠ (૧૯૨૩-૨૦૧૬) * લક્ષ્મણ પૈ (૧૯૨૬-૨૦૨૧), ચિત્રકાર<ref>{{cite web | url=http://www.askart.com/artist/Laxman_Pai/11059409/Laxman_Pai.aspx# | title=Biography Laxman Pai | publisher=Ask Art | date=2015 | access-date=20 July 2015}}</ref> * [[એમ એફ હુસૈન]] (૧૯૧૫-૨૦૧૧), ચિત્રકાર<ref>{{cite news|last1=Kumar|first1=Anu|title=JJ Institute: 150 years of lettering the poor|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990109/00950535.html|work=Indian Express|date=9 January 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526071758/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990109/00950535.html|archive-date=26 May 2009}}</ref> * એમ.વી. ધુરંધર, (૧૮૬૭ - ૧૯૪૪) ચિત્રકાર, શાળાના વાઇસ-પ્રિન્સિપાલ * નાઢિયા (જન્મ ૧૯૬૬), અભિનેતા <ref>{{cite web |first=Ganesh |last=Kannan |title=Nadhiya |url=https://www.onenov.in/nadhiya-actress/ |website=OneNov |date=18 March 2019 |access-date=13 April 2022 }}{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * નાના પાટેકર (જન્મ ૧૯૫૧), અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા<ref>{{cite web |url=http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |title=Archived copy |website=www.kokanworld.com |access-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713163522/http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |archive-date=13 July 2011 |url-status=dead}}</ref> * નીતિન ચંદ્રકાંત દેસાઈ, આર્ટ ડાયરેક્ટર અને પ્રોડક્શન ડિઝાઈનર * પ્રહલાદ અનંત ધોંડ (૧૯૦૮-૨૦૦૧), ૧૯૫૮થી સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટના ડીન * પ્રમિલા દંડવતે (૧૯૨૮-૨૦૦૧), સમાજવાદી નેતા અને સંસદસભ્ય, લોકસભા<ref name="surana2010">{{cite book |last=Surana |first= Pannalal |year=2010 |title=Buland Avaaj Baicha (बुलंद आवाज बाईचा) |publisher=Sadhana Prakashan, Pune}}</ref> * પ્રો. સંભાજી કદમ (૧૯૩૨-૧૯૯૮) * આર.ડી. રાવલ (૧૯૨૮–૧૯૮૦) * આર.વર્મન (૧૯૪૭–૨૦૧૯) * રાજ ઠાકરે (જન્મ ૧૯૬૮), મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેનાના અધ્યક્ષ * [[રામ વી. સુતાર]] (૧૯૨૫–૨૦૨૫), શિલ્પકાર * રત્નાદીપ આદિવરેકર (જન્મ ૧૯૭૪), કલાકાર * રીના સૈની કલ્લટ (જન્મ ૧૯૭૩), ચિત્રકાર * રિયાસ કોમુ (જન્મ ૧૯૭૧), કલાકાર * સૈયદ હૈદર રઝા (૧૯૨૨-૨૦૧૬), ચિત્રકાર * સદાનંદ બાકરે (૧૯૨૦–૧૯૮૭), ચિત્રકાર * સરયુ દોશી (જન્મ ૧૯૩૨), કલા ઇતિહાસકાર અને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત<ref name="Saryu Doshi - high priestess of the art world">{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-saryu-doshi-high-priestess-of-the-art-world-4089 | title=Saryu Doshi - high priestess of the art world | publisher=DNA Syndicate | date=1 October 2005 | access-date=28 October 2015 | archive-date=22 September 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240922150640/https://www.dnaindia.com/entertainment/report-saryu-doshi-high-priestess-of-the-art-world-4089 | url-status=live }}</ref> * શશી વિક્રમ શાહ (જન્મ ૧૯૪૦), નેપાળી કલાકાર * શિવકર બાપુજી તલપડે (૧૮૬૪–૧૯૧૬) * તૈયબ મહેતા (૧૯૨૫-૨૦૦૯), ચિત્રકાર * ઉદય શંકર (૧૯૦૦-૧૯૭૭), નર્તક<ref>{{cite book |last=Islam |first=Sirajul |year=2012 |chapter=Uday Shankar |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Uday_Shankar |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |access-date=9 May 2016 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212603/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Uday_Shankar |url-status=live }}</ref> * વી.એસ. ગાયતોંડે (૧૯૨૪-૨૦૦૧), ચિત્રકાર<ref name=tt/> * વામન ઠાકરે (જન્મ ૧૯૩૨), ફોટોગ્રાફર અને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત<ref name="A photographer with a difference">{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/A-photographer-with-a-difference/articleshow/1942663.cms | title=A photographer with a difference | publisher=Times of India | date=23 April 2007 | access-date=17 January 2016}}</ref> }} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{Official website|http://www.sirjjschoolofart.in }} * {{cite news|last1=Nandagaonkar|first1=Satish|title=Sir J.J. School of Art, Mumbai|url=http://www.telegraphindia.com/1050209/asp/careergraph/story_4356920.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913063447/http://www.telegraphindia.com/1050209/asp/careergraph/story_4356920.asp|url-status=dead|archive-date=13 September 2006|work=The Telegraph (Calcutta)|date=9 February 1005}} [[શ્રેણી:મુંબઈ]] bo0ac0xjb1ftibipyxqpue7f4r9w3b9 0 147859 905425 873173 2026-09-22T00:02:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905425 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ |type = આંતરરાષ્ટ્રીય |longtype = |image = World Mental Health Day.jpg |caption = માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિના પ્રતીકરૂપે ૨૦૨૩ના વિશ્વ માનસિક આરોગ્ય દિવસ માટેનું લીલા રંગની રિબન દર્શાવતું એક પોસ્ટર |official_name = |nickname = |observedby = માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિશ્વ સંઘ, વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન અને ડબલ્યુએફએમએચની સભ્ય સંસ્થાઓ |duration = એક દિવસીય |frequency = વાર્ષિક |scheduling = દર વર્ષે આ જ દિવસે |date = [[ઓક્ટોબર ૧૦|૧૦ ઓક્ટોબર]] |celebrations = |relatedto = }} [[File:Mental Health Awareness Rally, 2014.JPG|thumb|right|તમિલનાડુના સાલેમમાં વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ ૨૦૧૪ અનુસંધાને આયોજીત એક રેલી]] [[File:173 Aktionstag zur Woche der Seelischen Gesundheit am 10.10.2015 in München.JPG|thumb|જર્મનીના મ્યુનિક ખાતે વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ ૨૦૧૫ની ઉજવણી]] '''વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ''' (૧૦ ઓક્ટોબર) એ વૈશ્વિક માનસિક સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ, જાગૃતિ અને સામાજિક કલંક સામે હિમાયત માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ છે.<ref>{{cite book|last=Jenkins|first=Rachel|author2=Lynne Friedli |author3=Andrew McCulloch |author4=Camilla Parker |title=Developing a National Mental Health Policy|url=https://archive.org/details/developingnation0000unse_k3g2|publisher=Psychology Press|year=2002|page=[https://archive.org/details/developingnation0000unse_k3g2/page/65 65]|isbn=978-1-84169-295-1}}</ref> ૧૫૦થી વધુ દેશોમાં સભ્યો અને સંપર્કો ધરાવતી વૈશ્વિક માનસિક આરોગ્ય સંસ્થા ''વર્લ્ડ ફેડરેશન ફોર મેન્ટલ હેલ્થ''ની પહેલ પર ૧૯૯૨માં સૌપ્રથમ વખત તેની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book|last=Watson|first=Robert W.|title=White House Studies Compendium, Volume 5|publisher=Nova Science Publishers|year=2006|page=69|isbn=978-1-60021-542-1}}</ref> દર વર્ષે આ દિવસે, ઓક્ટોબર માસમાં, હજારો સમર્થકો માનસિક બીમારી અને વિશ્વભરના લોકોના જીવન પર તેની પ્રમુખ અસરો તરફ ધ્યાન દોરવા માટે આ વાર્ષિક જાગૃતિ કાર્યક્રમની ઉજવણી કરે છે.<ref>{{cite journal|title=World Mental Health Day|journal=Mental Health in Family Medicine|year=2010|volume=7|issue=1|pages=59–60}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mngoma|first1=Nomusa F.|last2=Ayonrinde|first2=Oyedeji A.|last3=Fergus|first3=Stevenson|last4=Jeeves|first4=Alan H.|last5=Jolly|first5=Rosemary J.|date=2020-04-20|title=Distress, desperation and despair: anxiety, depression and suicidality among rural South African youth|url=https://doi.org/10.1080/09540261.2020.1741846|journal=International Review of Psychiatry|volume=33|issue=1–2|pages=64–74|doi=10.1080/09540261.2020.1741846|issn=0954-0261|pmid=32310008|s2cid=216028920}}</ref> તદુપરાંત, આ દિવસ માનસિક આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો માટે તેમના કાર્યો પર ચર્ચા કરવા અને પ્રકાશ પાડવાની તક પૂરી પાડે છે, જે વિશ્વભરમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યને અગ્રતા આપે છે. [૫]<ref> {{Cite web |title=World Antibiotic Awareness Week |url=https://www.who.int/campaigns/world-mental-health-day |access-date=2022-10-13 |website=www.who.int |language=en}}</ref> કેટલાક દેશોમાં આ દિવસ જાગૃતિ સપ્તાહનો એક ભાગ છે, જેમ કે ઓસ્ટ્રેલિયામાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સપ્તાહની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.<ref>[https://www.cbhs.com.au/news/2015/10/02/mental-health-week-7-ways-you-can-get-involved Mental Health Week: 7 Ways You Can Get Involved 2 October 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304192352/https://www.cbhs.com.au/news/2015/10/02/mental-health-week-7-ways-you-can-get-involved |date=4 માર્ચ 2017 }} Retrieved 15 October 2015</ref> == ઇતિહાસ == ૧૦ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૨ના રોજ ઉપ મહાસચિવ રિચર્ડ હન્ટરની પહેલથી પ્રથમ વખત વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. ૧૯૯૪ સુધી, આ દિવસ માનસિક આરોગ્યની હિમાયતને સામાન્ય પ્રોત્સાહન આપવા અને લોકોને શિક્ષિત કરવા સિવાય અન્ય કોઈ ચોક્કસ વિષય ધરાવતો ન હતો.<ref>{{Cite web |last=NEWS |first=SA |date=2022-10-10 |title=World Mental Health Day: Know the Main Cause & Remedy for Mental Health Problems |url=https://news.jagatgururampalji.org/world-mental-health-day/ |access-date=2022-10-10 |website=SA News Channel |language=en-US}}</ref> ૧૯૯૪માં તત્કાલીન મહાસચિવ યુજીન બ્રોડીના સૂચનથી પ્રથમ વખત વિશ્વ માનસિક આરોગ્ય દિવસની ''થીમ'' (વિષય) સાથે ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. તેનો વિષય હતો, "સમગ્ર વિશ્વમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની ગુણવત્તામાં સુધારો".<ref>{{Cite web|url=https://wfmh.global/world-mental-health-day/|title=World Mental Health Day History|website=World Federation for Mental Health|language=en-US|access-date=2019-08-21|archive-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009173545/https://wfmh.global/world-mental-health-day/|url-status=dead}}</ref> વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસને [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO) દ્વારા વિશ્વભરના આરોગ્ય મંત્રાલય અને નાગરિક સમાજ સંગઠનો સાથેના મજબૂત સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને માનસિક સ્વાસ્થ્યના મુદ્દાઓ પર જાગૃતિ લાવીને ટેકો આપવામાં આવે છે. [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા|WHO]] તકનીકી અને સંદેશાવ્યવહાર સામગ્રી વિકસાવવામાં પણ ટેકો આપે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/mental_health/world-mental-health-day/2013/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924001531/http://www.who.int/mental_health/world-mental-health-day/2013/en/|url-status=dead|archive-date=September 24, 2014|title=WHO {{!}} World Mental Health Day|website=WHO|access-date=2019-08-21}}</ref> == વિશ્વ માનસિક આરોગ્ય દિવસ વિષય == {| class="wikitable" !Year !Theme<ref>{{cite web | url=https://www.who.int/mental_health/world-mental-health-day/previous_WMHDs/en/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20150912190217/http://www.who.int/mental_health/world-mental-health-day/previous_WMHDs/en/ | url-status=dead | archive-date=September 12, 2015 | title=WHO &#124; Previous World Mental Health Days}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://wfmh.global/world-mental-health-day/|title=World Mental Health Day History - World Federation for Mental Health|work=World Federation for Mental Health|access-date=2018-10-04|language=en-US|archive-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009173545/https://wfmh.global/world-mental-health-day/|url-status=dead}}</ref> |- |૧૯૯૪ |સમગ્ર વિશ્વમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાઓની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો |- |૧૯૯૬ |મહિલાઓ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય |- |૧૯૯૭ |બાળકો અને માનસિક આરોગ્ય |- |૧૯૯૮ |માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને માનવ અધિકારો |- |૧૯૯૯ |માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને વયવૃદ્ધિ |- |૨૦૦૦–૦૧ |માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને કાર્ય |- |૨૦૦૨ |બાળકો અને કિશોરો પર આઘાત અને હિંસાની અસરો |- |૨૦૦૩ |બાળકો અને કિશોરોની ભાવનાત્મક અને વર્તણૂકીય વિકૃતિઓ |- |૨૦૦૪ |શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનો સંબંધઃ સહવર્તી વિકારો |- |૨૦૦૫ |સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન માનસિક અને શારીરિક આરોગ્ય |- |૨૦૦૬ |જાગૃતિ કેળવવી - જોખમ ઘટાડવુંઃ માનસિક બીમારી અને આત્મહત્યા |- |૨૦૦૭ |બદલાતી દુનિયામાં માનસિક સ્વાસ્થ્યઃ સંસ્કૃતિ અને વિવિધતાની અસર |- |૨૦૦૮ |માનસિક સ્વાસ્થ્યને વૈશ્વિક પ્રાથમિકતા આપવીઃ નાગરિક વકિલાત અને કાર્યવાહી મારફતે સેવાઓનું વિસ્તરણ |- |૨૦૦૯ |પ્રાથમિક સારસંભાળમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યઃ સારવારમાં વધારો અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવું |- |૨૦૧૦ |માનસિક આરોગ્ય અને દીર્ઘકાલીન શારીરિક બીમારીઓ |- |૨૦૧૧ |ધ ગ્રેટ પુશઃ માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં રોકાણ |- |૨૦૧૨ |ડિપ્રેશનઃ એક વૈશ્વિક કટોકટી |- |૨૦૧૩ |માનસિક આરોગ્ય અને વૃદ્ધ વયસ્કો |- |૨૦૧૪ |સ્કિઝોફ્રેનિઆ સાથેનું જીવન |- |૨૦૧૫ |માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં ગૌરવ |- |૨૦૧૬ |મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રાથમિક સારવાર |- |૨૦૧૭ |કાર્યસ્થળે માનસિક સ્વાસ્થ્ય |- |૨૦૧૮ |બદલાતી દુનિયામાં યુવાન લોકો અને માનસિક આરોગ્ય |- |૨૦૧૯ |માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રોત્સાહન અને આત્મહત્યા નિવારણ |- |૨૦૨૦ |માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પગલું: માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં રોકાણમાં વૃદ્ધિ<ref>{{Cite journal|last=Lancet|first=The|date=2020-10-10|title=Mental health: time to invest in quality|url= |journal=The Lancet|language=English|volume=396|issue=10257|pages=1045|doi=10.1016/S0140-6736(20)32110-3|pmid=33038951|pmc=7544469|issn=0140-6736|doi-access=free}}</ref> |- |૨૦૨૧ |અસમાન વિશ્વમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય<ref>{{cite web |url=https://wfmh.global/2021-world-mental-health-global-awareness-campaign-world-mental-health-day-theme/ |website=World Federation For Mental Health |access-date=13 September 2021 |title=2021 World Mental Health Global Awareness Campaign - World Mental Health Day Theme |date=19 March 2021 |archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914130611/https://wfmh.global/2021-world-mental-health-global-awareness-campaign-world-mental-health-day-theme/ |url-status=dead }}</ref> |- |૨૦૨૨ |તમામ માટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીને વૈશ્વિક પ્રાથમિકતા બનાવો<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/campaigns/world-mental-health-day/2022/ |website=World Health Organization |access-date=3 October 2022 | title=2022 World Mental Health Global Awareness Campaign - World Mental Health Day Theme |date=1 October 2022 }}</ref> |- |૨૦૨૩ |માનસિક આરોગ્ય: સાર્વત્રિક માનવ અધિકાર<ref>{{Cite web |title=World Federation for Mental Health |url=https://wfmh.global/news/2023.23-03-29_announcement |access-date=2023-07-11 |website=wfmh.global}}</ref> |- |૨૦૨૪ |કાર્યસ્થળમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપવાનો આ સમય છે<ref>{{Cite web |title=World Federation for Mental Health |url=https://wfmh.global/news/2024.24-04-17_wmhd2024-theme |access-date=2024-10-02 |website=wfmh.global}}</ref> |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:મહત્વના દિવસો]] qkxylw2p23qlxtcex2l65zzy2efi8l7 3 149146 905419 878456 2026-09-21T16:44:11Z Mfield 86823 Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:獅眠洞]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Be4ore27]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" to "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" 878456 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=獅眠洞}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૫૩, ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) ob4p7hbc061mmkbdzfshhmp8z9oyofc 0 150005 905416 883767 2026-09-21T14:07:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 905416 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | image = File:Menaka Vishwamitra by RRV.jpg | alt = મેનકા | caption = [[વિશ્વામિત્ર]]ને લોભાવતી મેનકા, [[રાજા રવિ વર્મા]]નું પેઇન્ટિંગ | type = હિંદુ | abode = [[સ્વર્ગ]] | children = {{ubl|[[વિશ્વામિત્ર]] દ્વારા [[શકુંતલા]] |વિશ્વવસુથી પ્રમદ્વારા<ref>PC Roy Mahabharata link: http://www.holybooks.com/mahabharata-all-volumes-in-12-pdf-files/</ref>}} | affiliation = [[અપ્સરા]] | spouse = }} '''મેનકા''' (સંસ્કૃત: मेनका)<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-16 |title=Menaka, Menakā, Menake: 19 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/menaka |access-date=2022-11-02 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> એ હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓમાં અપ્સરા છે.<ref>{{cite book|title=The Goddess in India: The Five Faces of the Eternal Feminine|page=67|publisher=Inner Traditions / Bear & Co|author=Devdutt Pattanaik|year=2000}}</ref> == દંતકથા == મનકાનો જન્મ દેવો અને અસુરો દ્વારા સમુદ્ર મંથન દરમિયાન થયો હતો. તેઓ ત્રણેય વિશ્વમાં સૌથી વધુ મંત્રમુગ્ધ કરી દે તેવી અપ્સરા (સ્વર્ગીય નંદિનીઓ) પૈકીની એક હતી, જેની પાસે તેજ બુદ્ધિ અને જન્મજાત પ્રતિભા હતી, પરંતુ તેણીની એક પરિવાર ઇચ્છતી હતી. [[File: Raja Ravi Varma - Mahabharata - Birth of Shakuntala.jpg|left|thumb|મેનકા, વિશ્વામિત્રને તેમની પુત્રી શકુંતલાને દેખાડે છે]] વિશ્વામિત્ર એક પ્રમુખ હિન્દુ ઋષિ હતા, જેમણે પોતાની શક્તિઓથી દેવોને ડરાવ્યા હતા. દેવોના રાજા ઇન્દ્રએ આ રીતે મેનકાને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર મોકલી હતી જેથી તેમને (વિશ્વામિત્રને) ભ્રમિત કરી શકાય અને તેમનું ધ્યાન ભંગ કરી શકાય. મેનકાએ સફળતાપૂર્વક વિશ્વામિત્રની વિષય ઈચ્છાઓ અને જુસ્સાને ઉશ્કેર્યો, અને તેમનું ધ્યાન ભંગ કર્યું. જો કે, તેણી પોતે જ તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી અને તેમને ત્યાં એક બાળકીનો જન્મ થયો હતો, જે પાછળથી કણ્વ ઋષિના આશ્રમમાં ઉછરી હતી અને [[શકુંતલા]] તરીકે જાણીતી બની હતી. પાછળથી શકુંતલા રાજા દુષ્યંતના પ્રેમમાં પડી અને તેણે [[ભરત ‍‍‍(મહાભારત)|ભરત]] નામના બાળકને જન્મ આપ્યો, જેણે હિન્દુ પરંપરામાં દેશને પોતાનું નામ આપ્યું.<ref>{{Cite news|last=Sattar|first=Arshia|date=2017-06-22|title=The ultimate male fantasy|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/analysing-the-episode-of-apsara-menaka-and-sage-vishwamitra/article19125560.ece|access-date=2020-09-05|issn=0971-751X}}</ref> જ્યારે વિશ્વમિત્રને ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ ઇન્દ્ર દ્વારા છેતરાયા છે, ત્યારે તેઓ ક્રોધિત થઈ ગયા. પરંતુ તેણે માત્ર મેનકાને શ્રાપ આપ્યો હતો કે તેણી તેમનાથી કાયમ માટે અલગ થઈ જાય. જોકે તેઓ પોતે પણ તેણીને પ્રેમ કરતા હતા અને જાણતા હતા કે તેણીએ તેમના પ્રત્યેના બધા જ કપટી ઇરાદાઓ ગુમાવી દીધા છે. મહાભારતના [[આદિપર્વ#પૌલોમા પર્વ|પૌલોમા પર્વ]]માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે મેનકાને ગાંધર્વ વિશ્વવસુ દ્વારા એક પુત્રી હતી. બાળકને જન્મ આપતાં તેને શરમ આવતી હતી, તેથી તેણે તેને ઋષિ સ્થુળકેશના આશ્રમની સામે છોડી દીધી. ઋષિએ બાળકને દત્તક લીધું અને તેનું નામ પ્રમદ્વારા રાખ્યું, જેણે પાછળથી ભૃગુના વંશજ રુરુ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>Pauloma Parva, Section VIII, PC Roy Mahabharata link: http://www.holybooks.com/mahabharata-all-volumes-in-12-pdf-files {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326010047/https://www.holybooks.com/mahabharata-all-volumes-in-12-pdf-files/ |date=2025-03-26 }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] ivzpgiwlp0g8qtwy95tzdsuiw08o2ky 3 151919 905514 890407 2026-09-22T06:37:52Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Fotrus]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:IRAN]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" to "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" 890407 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Fotrus}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૬:૨૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) px42yumi019qfcmfiznxw85p7g4d4vt 0 153840 905483 900372 2026-09-22T02:28:18Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 905483 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Stamp of India - 2003 - Colnect 158310 - Muktabai.jpeg|thumb|મુક્તાબાઈનું વર્ણન કરતી ૨૦૦૩ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ]] '''મુક્તાબાઈ''' (જ. ૧૨૭૭ કે ૧૨૭૯- અ. ૧૨૯૭) અથવા '''મુક્તા''' અથવા '''મુક્તાઈ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી''' [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરી]] ચળવળનાં સંત હતાં. તેમનો જન્મ દેશસ્થ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો અને તેઓ પ્રથમ [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરી]] સંત [[જ્ઞાનેશ્વર|જ્ઞાનેશ્વરની]] નાનાં બહેન હતાં. <ref>{{Cite book|title=Faces of the feminine in ancient, medieval, and modern India|url=https://archive.org/details/facesoffemininei0000unse|last=Mandakranta Bose|publisher=Oxford University Press US|year=2000|isbn=0-19-512229-1|page=[https://archive.org/details/facesoffemininei0000unse/page/192 192]}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/page/60|title=Women Saints of East and West|last=Swami Ghanananda|last2=John Stewart-Wallace|publisher=Vedanta Press|year=1979|isbn=0-87481-036-1|page=[https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/page/60 60]}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Women saints in world religions|url=https://archive.org/details/womensaintsinwor0000unse|last=Arvind Sharma|publisher=SUNY Press|year=2000|isbn=0-7914-4619-0|page=[https://archive.org/details/womensaintsinwor0000unse/page/169 169]}}</ref> તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન એકતાળીસ [[અભંગ]] લખ્યા. == શરૂઆતનું જીવન == મુક્તાબાઈના પિતાનું નામ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી અને માતાનું નામ રુક્મિણીબાઈ કુલકર્ણી હતું.<ref>Chitre, Dilip. "Muktabai." In ''The Oxford Encyclopedia Women in World History'' : Oxford University Press, 2008. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195148909.001.0001/acref-9780195148909-e-732 .</ref> તેમને નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ અને સોપાનદેવ નામના ૩ મોટા ભાઈઓ હતા. લોકકથાઓ કહે છે કે આ બાળકોએ વેદનો અભ્યાસ કર્યો હતો. [[ચિત્ર:Dnyaneshwar_humbles_Changdev.jpg|thumb|ઉડતી દિવાલ પર બેઠેલા ભાઈ-બહેન મુક્તાબાઈ, સોપાન, જ્ઞાનેશ્વર અને નિવૃત્તિનાથ. તેઓ વાઘ પર બેઠેલા ચાંગદેવનું સ્વાગત કરે છે. મધ્યમાં, ચાંગદેવ જ્ઞાનેશ્વરને નમન કરે છે.]] # નિવૃત્તિનાથ: મુક્તાબાઈના મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથ [[નાથ સંપ્રદાય|નાથ સંપ્રદાયના]] દર્શનના જાણકાર હતા. નવ નાથ ગુરુઓમાંના એક ગહિનીનાથે નિવૃત્તિને પોતાના શિષ્ય તરીકે સ્વીકારી અને તેમને નાથ સંપ્રદાયમાં દીક્ષા આપીને શ્રી [[કૃષ્ણ]] પ્રત્યેની ભક્તિનો પ્રચાર કરવાની સૂચના આપી. જ્ઞાનેશ્વરે તેમના મોટા ભાઈને પોતાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. જ્ઞાનેશ્વરની શરૂઆતની સમાધિ પછી, નિવૃત્તિએ તેમની બહેન મુક્તાઈ સાથે [[તાપી નદી|તાપ્તી નદીના]] કિનારે તીર્થયાત્રા કરી, જ્યાં તેઓ વાવાઝોડામાં ફસાઈ ગયા અને મુક્તાઈ વહી ગયાં. નિવૃત્તિએ ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે સમાધિ મેળવી. લગભગ ૩૭૫ અભંગો તેમના દ્વારા લખાયેલા છે પરંતુ લેખન શૈલી અને ફિલસૂફીમાં તફાવતને કારણે તેમાંથી ઘણાના લેખકત્વ અંગે વિવાદ છે. # [[જ્ઞાનેશ્વર]] (૧૨૭૫–૧૨૯૬):<ref name="Mokashi">{{Citation|last=Mokashi|first=Digambar Balkrishna|title=Palkhi: An Indian Pilgrimage|url=https://books.google.com/books?id=vgLZGFH1ZTIC|year=1987|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-461-6|page=39}}</ref> ભાઈ-બહેનોમાં બીજા ભાઈ. ૧૩મી સદીના [[મરાઠી લોકો|મરાઠી]] ''સંત'', કવિ, દાર્શનિક અને [[નાથ સંપ્રદાય|નાથ]] પરંપરાના યોગી હતા જેમના ''[[જ્ઞાનેશ્વરી]]'' ( ''[[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા|ભગવદ ગીતા]]'' પર ભાષ્ય) અને ''અમૃતાનુભવને'' [[મરાઠી સાહિત્ય|મરાઠી સાહિત્યમાં]] સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે. <ref name="Mokashi" /> # સોપાન: તેમના નાના ભાઈ, [[પુના|પુણે]] નજીક સાસવડ ખાતે સમાધિ પ્રાપ્ત કરી. તેમણે ''ભગવદ ગીતાના'' મરાઠી અનુવાદ પર આધારિત ૫૦ જેટલા [[અભંગ|અભંગો]] સાથે " ''સોપાનદેવી"'' નામનું પુસ્તક લખ્યું. == સર્જન == નાથ પરંપરામાં ગોરખનાથ, ગહિનીનાથ, નિવૃત્તિનાથ પછી મુક્તાબાઈનું પણ સ્થાન આવે છે. પરંતુ મુક્તાબાઈનું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર હતું અને મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથને ગુરુ માન્યા હતા. તેમના નામે ૪૨ અભંગો ઉપલબ્ધ છે; જેમાં ચાંગદેવ વિશેના ૬ અભંગોનો સમાવેશ થાય છે. પણ અન્ય પુરાવાઓ પરથી તેમના ૭૫થી વધુ અભંગો હોવાનું જણાય છે. આ અભંગોમાં ઉચ્ચ કોટિના વિચારોની સાથે સાથે યોગસાધના, આધ્યાત્મિકતા અને સાક્ષાત્કારનો ઉલ્લેખ છે. ઉપરથી, તેમના અભંગોમાં આત્મવિશ્વાસ સાથે અધિકારવાણીથી લખાયેલ પ્રૌઢ વિચારસરણીની પ્રતીતિ થાય છે. પોતે સ્ત્રી હોવા છતાં તેમના કોઈ પણ અભંગમાં સ્ત્રીત્વ વિશે કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી, કિંતુ માત્ર જ્ઞાનનો ઉપદેશ રહેલો છે. == અવસાન == તેમના ભાઈઓ જ્ઞાનેશ્વર અને સોપાનદેવનાં નિર્વાણ પછી મુક્તાબાઈને પોતાનું જીવન જીવવામાં કોઈ તાત્પર્ય ન જણાતાં, તેમણે તાપી નદીના કિનારે મેહૂણ સ્થળ ખાતે જીવતાં સમાધિ લીધી હતી. == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના લોકો]] 5zmcg0vo849ofmz1oz3031tub6ja0mv 3 154764 905517 902851 2026-09-22T08:19:20Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Shadab]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]" to "[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]" 902851 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Shadabgdg}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 0j5p01dlu3it4htwi9dgmubkje3rdtr 3 155268 905420 2026-09-21T16:44:11Z Mfield 86823 Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:獅眠洞]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Be4ore27]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" to "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" 905420 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Be4ore27]] 5p8lii7bs3o2h3mde18tv22p1ffjnv1 3 155269 905515 2026-09-22T06:37:52Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Fotrus]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:IRAN]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" to "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" 905515 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:IRAN]] gbpgxln46y9r246wt1cv9krjfdai4p6 3 155270 905516 2026-09-22T06:37:53Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905516 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=S.Marchenko}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૭, ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) aiyjm5yegeukm3y7juqr89yt24qzryx 3 155271 905518 2026-09-22T08:19:20Z S.Marchenko 89187 S.Marchenkoએ [[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Shadab]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]" to "[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]" 905518 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Shadab]] 4brinzk8h7l4b4oj76rgp6bz45nolqp