વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 774 905797 905783 2026-09-26T18:52:39Z Aniket 65 [[Special:Contributions/~2026-51962-48|~2026-51962-48]] ([[User talk:~2026-51962-48|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 905776 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])</bdi> ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે == પ્રિય સમુદાય સભ્યો, અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે. WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે. આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે: '''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”''' કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે. === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે. '''નોંધણી ફોર્મ:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''વિગતો અને પાત્રતા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે. અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ. તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. '''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026 WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ. '''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સાદર, '''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' </br> </br> Hello everyone, </br> </br> We hope you're doing well! </br> </br> The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: *The name of your Wikimedia community. *A primary and alternate community contact. *Telegram usernames of the nominated contacts. *A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. </br> This could include areas such as: *Editing or patrolling workflows that could be improved. *Gadgets, tools, or bots that your community needs. *Template or interface-related challenges. *Technical barriers faced by contributors. *Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: *Build a network of community contacts for future technical collaboration. *Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. *Plan focused technical support and community engagement activities. *Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. </br> Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! </br> '''Best wishes,''' </br> [[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]] </br> ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) == “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન == નમસ્કાર, ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે. “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે. આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે. પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે: “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ “અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે. “વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે. આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે. જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે. આભાર. <!-- Template:Unsigned --><span class="autosigned" style="font-size:85%;">—&nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</span> == વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત == ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે. કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય: - ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત - નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા - વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ - વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય - વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ - પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન - વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન - Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ - નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય. સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે: 1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ? :ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ? :ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા? :ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી? :ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો. :ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ? :ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે? :ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===સમર્થન=== <!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--> # {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===વિરોધ=== <!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તટસ્થ=== <!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તારણ અને આગળનું આયોજન=== ઉપરોક્ત મતદાનમાં બધા નવે નવ મત કાર્યશાળા યોજવાની તરફેણમાં જ પડ્યા છે અને વિરુદ્ધમાં એક પણ મત પડ્યો નથી જે આપણા સમુદાયની એકતા અને એક સરખી વિચારધારાનું પ્રદર્શન છે. હવે જ્યારે આપણે સૌ આ કાર્યશાળા યોજવાના મતમાં છીએ તો આગળ વધીએ? વિકિકોન્ફરન્સ ઇન્ડિયા ૨૦૨૬ દરમિયાન થયેલી ચર્ચા અનુસાર આપણે ઓક્ટોબર મહિનાના અંતમાં આ આયોજન કરવાનું વિચારતા હતા, જે હવે કદાચ સમયના અભાવે શક્ય બની શકે નહિં એવું બને. તો આપણે આ કાર્યશાળાનું આયોજન ક્યારે કરીશું એની એક કાચી તારિખ/મહિનો નક્કી કરીએ? -- [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૫૪, ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :મારા મતે ૧૫ નવેમ્બર એક યોગ્ય વિકલ્પ છે. દિવાળીના તહેવારો પૂરા થયા હશે અને નવા વર્ષનો માહોલ પણ હશે. જોકે, દિવાળી વેકેશન પછી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પરીક્ષાનો સમયગાળો હોય તો તેની એક તપાસ કરવાની રહે. અન્ય વિકલ્પ તરીકે ૧૩ ડિસેમ્બર (બીજો રવિવાર) વિચારી શકાય. અન્ય એક મહત્વનો મુદ્દો – નિશ્ચિત તારીખે કાર્યશાળા યોજવા માટે જરૂરી ભંડોળ મેળવવા માટે અરજી કરવાનો પૂર્વ ગાળો કેટલો હોય છે? :* વિકલ્પ ૧ - ૧૫ નવેમ્બર (જમા પાસું - એશિયન મહિના અંતર્ગત નવા સભ્યોને યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય; ઉધાર પાસું - વેકેશન અને પરીક્ષા) :* વિકલ્પ ૨ - ૧૩ ડિસેમ્બર (જમા પાસું - ભંડોળ મેળવવા માટે પર્યાપ્ત સમય; ઉધાર પાસું - કાર્યશાળા યોજવા માટેનો ઉત્સાહ મંદ પડી શકે.) :મારા ઉપરોક્ત વિચારો આગળના આયોજન માટેનો એક કાચો મુસદ્દો છે. અન્ય સભ્યશ્રીઓ તારીખ સંબંધે પોતાનો મત અને અંગત અનુકૂળતાઓ રજૂ કરે પછી યોગ્ય નિષ્કર્ષ પર આવી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૬, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::[[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project|ભંડોળની અરજી કરવાની આ રુપરેખા]] અનુસાર લાગે છે કે હાલમાં અરજીનો જે દોર ('''Round 3''') ચાલે છે તેમાં ૧ નવેમ્બર અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ છે અને તેના અંતર્ગત નિર્ણય આવતાં ડિસેમ્બરનો અંત આવી જાય, એટલે [[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project#Timeline|સમયરેખા]]માં '''૧૫ જાનુઆરી ૨૦૨૭''' પછી કાર્યક્રમ યોજવા માટેનો આ દોર છે એમ સૂચવ્યું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૪૧, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' * {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. * જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': * પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> :{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! ::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there! ::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :::I could change and have changed, but wanted to highlight the issue as not sure whether the same has occured for other Indic languages as well. When I looked at the translation edits for this message, it looks like the edit was probably a vandalism attempt, as the temporary user manually (or by bot) changed the correct time to incorrect one, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translations%3ATech%2FServer_switch%2F11%2Fgu&diff=29282467&oldid=24622807 see this revision diff]. May be worth reviewing/checking all the edits this temp user/ip address carried out [[m:Special:Contributions/~2025-62886-5]]. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૧૭, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] ૨૦:૫૬, ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 --> jj8zgij45sey0008tochh8npnk407mg 0 4715 905813 905624 2026-09-27T08:06:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905813 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''નથુરામ વિનાયક ગોડસે''' ({{lang-mr|नथूराम विनायक गोडसे}}) ([[મે ૧૯|૧૯ મે]] ૧૯૧૦ – [[નવેમ્બર ૧૮|૧૫ નવેમ્બર]] ૧૯૪૯)એ [[મહાત્મા ગાંધી]]ની હત્યા કરી હતી. == જીવન == નથુરામનો જન્મ [[પુના]] જિલ્લાનાં કામસેત સ્ટેશનથી ૧૬ કિ.મી. દુર આવેલા એક નાનકડા ગામ ઉકસણમાં રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા વિનાયક વામનરાવ ગોડસે ટપાલ ખાતામાં સામાન્ય કારકુન હતા અને માતાનું નામ લક્ષ્મી (લગ્ન પૂર્વે ગોદાવરી) હતું. જન્મ સમયે માતાપિતાએ નથુરામનું નામ રામચંદ્ર પાડ્યું હતું. પાંચમા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ તેમણે બારામતીમાં સ્થાનીક શાળામાં કર્યો. પછી તેને તેના કાકી પાસે પુણે મોકલવામાં આવ્યો જેથી [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]માં અભ્યાસ કરી શકે. શાળાના દિવસો દરમ્યાન ગાંધીજી તેમનો આદર્શ હતાં.<ref>''Time'' ([[ફેબ્રુઆરી ૧૪]] ૨૦૦૦). [http://www.time.com/time/asia/magazine/2000/0214/india.godse.html "શાંતિ વિષેના તેના સિદ્ધાંતો ખોટા હતાં (His Principle of Peace Was Bogus)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220024339/http://www.time.com/time/asia/magazine/2000/0214/india.godse.html |date=2011-02-20 }}. Retrieved [[જુલાઇ ૩]] ૨૦૦૭</ref> બાળપણમાં ગોડસેને તેમના માતા પિતાએ છોકરીની જેમ ઉછેર્યો, તેને નાકમાં નથ પહેરાવાતી અને તેમનામાં દૈવી શક્તિ હોવાનું મનાતું. તે કુળદેવી સમક્ષ બેસતાં અને તાંબાની થાળીમાં કોતરેલા ભાગ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરતો અને તંદ્રામાં ચાલ્યા જતા. તે તંદ્રામાં તેમને અમુક આકાર અને અમુક કાળા અક્ષરો દેખાતા (જેમ ક્રીસ્ટલ ગેઝર તેના કાચના ગોળામાં જુએ છે તે રીતે). પછી કુટુંબના એક કે વધુ સભ્યો તેને પ્રશ્નો પૂછતાં જેના ઉત્તરો દેવી દ્વારા તેમના મુખેથી અપાયેલ જવાબ છે એમ માનવામાં આવતું. નથ પહેરવા માટે તેમનું ડાબું નાક વીંધવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Nathuram_Godse_was_raised_as_a_girl/articleshow/2830819.cms ગોડસે કન્યા હતો] </ref> ઈ.સ. ૧૯૩૦માં તેમના પિતાની બદલી [[રત્નાગિરી]]માં થઈ. માતા પિતા સાથે રહેતાં ત્યાં તેમની મુલાકાત પ્રખર હિંદુત્વવાદી સમર્થક [[વિનાયક દામોદર સાવરકર|વીર સાવરકર]] સાથે થઈ. === ૧૯૩૫-૧૯૪૯ === ==== અંતિમવાદ તરફ વળણ ==== ગોડસે શાળા છોડીને હિંદુ મહાસભાના કાર્યકર્તા બની ગયાં. ગોડસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આર.એસ.એસ.)ના કાર્યકર્તા હતાં અને ૧૯૩૨માં તે સંગઠન છોડ્યું હતું.<ref>''The Hindu'' (ઓગષ્ટ ૧૮ ૨૦૦૪). [http://www.hindu.com/2004/08/18/stories/2004081805151100.htm "આર.એસ.એસ. પોતાની નિર્દોષતાનો પુરાવો રજુ કરે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040905230837/http://www.hindu.com/2004/08/18/stories/2004081805151100.htm |date=2004-09-05 }}. Retrieved જૂન ૨૬ ૨૦૦૭</ref>. ગોડસેએ સુથાર કામ અને દરજી કામ કર્યું. પછી પૂણે સ્થળાંતર કર્યું જ્યાં તેણે હિંદુ મહાસભાનું (મવાળ પક્ષીય) જમણેરીઓ તરફી મરાઠી વર્તમાન પત્ર 'અગ્રમી' નામે શરૂ કર્યું, થોડાં વર્ષો પછી જેનું નામકરણ ‘હિંદુ રાષ્ટ્ર’ કરવામાં આવ્યું. હિંદુ મહાસભાએ શરૂઆતમાં ગાંધીજીની અંગ્રેજો વિરુદ્ધની સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળને ટેકો આપ્યો હતો. જોકે ગોડસે અને તેમના પથદર્શકોએ બાદમાં ગાંધીજીનો વિરોધ કર્યો. તેમને લાગતું હતું કે લઘુમતિને રાજી રાખવા ગાંધીજી હિંદુઓના હિતોની અવગણના કરે છે. તેમણે ભારતના ભાગલા અને હજારો નિર્દોષ લોકોની હત્યા માટે ગાંધીજીને દોષિત માન્યા. == ગાંધીજીની હત્યા == ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના દિવસે જ્યારે ગાંધીજી સાંજની પ્રાર્થના માટે જઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમને વંદન કરી અને નજીકથી બેરેટ્ટા પીસ્તોલથી<ref>''TIME'' ([[ફેબ્રુઆરી ૯]] ૧૯૪૮). [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,855988-2,00.html "સત્ય અને શરમનું.."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014230818/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,855988-2,00.html |date=2007-10-14 }}. Retrieved જૂન ૨૬ ૨૦૦૭</ref> તેણે ત્રણ ગોળી તેમના પર છોડી. ત્યાર બાદ ભાગવાને બદલે તુરંત જે તેણે પોલીસ સમક્ષ આત્મ સમર્પણ કરી દીધું. તેણે કહ્યું, “કોઇ એમ સમજે કે એક પાગલ દ્વારા ગાંધીની હત્યા થઇ હતી”.{{Fact|date=January 2008}} ભારત સરકાર નવી પકિસ્તાની સરકારને રૂપિયા ૫૫ કરોડની અંતરીમ સહાય ન કરે તો આમરણ ઉપવાસ કરવાની ગાંધીજીની હઠને તેમની હત્યાનું તત્કાલીન કારણ બતાવવામાં આવે છે. ભાગલાના દસ્તાવેજમાં આ વાત કરવામાં આવી હતી પણ ભારત સરકારે આ શરત માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો કેમકે પાકિસ્તાને બળજબરીથી કબ્જે કરેલ કાશ્મીરનો વિવાદિત ભાગ સુપરત કર્યો ન હતો. ગાંધીજીની હઠને આધીન ભારત સરકારે પોતાનો નિર્ણય તુરંત બદલી લીધો આને લીધે ગોડસે અને તેમના ભાઈબંધ ક્રોધીત થઇ ગયાં. == મુકદમો અને સજા == હત્યા પછી [[મે ૨૭|૨૭ મે]] ૧૯૪૮ના દિવસે ગોડસે વિરુદ્ધ મુકદમો ચલાવવામાં આવ્યો. મુકદમા દરમ્યાન તેમણે કોઇ પણ આરોપનો વિરોધ ન કર્યો અને એકરાર કરી લીધો કે તેણે જ ગાંધીજીની હત્યા કરી છે. [[નવેમ્બર ૮|૮ નવેમ્બર]] ૧૯૪૯ના દિવસે ગોડસેને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી. નારાયણ આપ્ટે અને અન્ય કાવતરાખોરો સાથે [[નવેમ્બર ૧૫]] ૧૯૪૯ના રોજ તેને ફાંસીને માંચડે લટકાવવામાં આવ્યો. સાવરકરની ઉપર પણ હત્યાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો પણ પાછળથી આરોપ મુક્ત કરી તેમને છોડી મૂકવામા આવ્યાં. == પછીની ઘટનાઓ == કરોડો લોકોએ ગાંધીજીની હત્યાનો શોક પાળ્યો. બ્રાહ્મણ વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા, ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રમાં કેમેકે ગોડસે ત્યાંના બ્રાહ્મણ હતાં. સાંગલી અને મીરજમાં સ્થિતી ખૂબજ નાજુક હતી. બ્રાહ્મણોના ઘરોને બાળી નાખવામાં આવ્યાં અને ઘણા માણસો માર્યા ગયાં. હિંદુ મહાસભાનું વિસર્જન થયું અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તપાસમાં બહાર આવ્યું કે આર.એસ.એસ.નો આમાં કોઇ હાથ હોય એવા કોઇ પુરાવા ન મળ્યાં અને આર.એસ.એસ.ના પદાધિકારીઓને ગોડસેના કાવતરાંની પણ જાણ હોવાની વાત પણ ન સાબિત થઇ શકી. ૧૯૪૯માં [[જવાહરલાલ નહેરુ]] અને [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે]] આર.એસ.એસ. પરનો પ્રતિબંધ હટાવી દીધો. આજે પણ આર.એસ.એસ. ગોડસે સાથે કોઇ પણ સંબંધ હોવાનો ઇનકાર કરે છે, તેટલું જ નહીં તે તો ગોડસેના સભ્ય હોવાની વાતને પણ રદિયો આપે છે. ૧૯૬૩માં "નાઇન અવર્સ ટુ રામા" નામની એક ફીલ્મ બની જેમાં ગોડસેના દ્રષ્ટીકોણથી હત્યાની પૂર્વ ભૂમિની ઘટનાઓને વણી લેવાઇ હતી.<ref>''Rediff on the NeT''. [http://www.rediff.com/news/1998/jul/22godse.htm "મી નથુરામ ગોડસે બોલતોય-કથાનક"].</ref> સન ૨૦૦૦માં બનેલી ફીલ્મ "હે રામ" પણ આ ઘટનાને અલ્પ રીતે સ્પર્શે છે. પ્રખ્યાત મરાઠી નાટક "મી નથુરામ ગોડસે બોલતોય" (હું નથુરામ ગોડસે બોલું છુ) પણ ગોડસેના દ્રષ્ટીકોણ પર આધારીત છે. અભિનેતા શરદ પોંક્શેએ નથૂરામનું પાત્ર તેમાં ભજવ્યું છે.<ref>''Rediff on the NeT''. [http://www.rediff.com/news/1998/jul/22godse.htm "મી નથુરામ ગોડસે બોલતોય-કથાનક"].</ref> વાય. ડી. ફડકે નામના ઇતિહાસકારે ગોડસે સંબંધિત ઘણી માન્યતા દૂર કરતું આ ઘટનાને આધારીત "નથૂરામાયણ" નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. == આરોપીઓની યાદી == [[ચિત્ર:Nathuram.jpg|frame|right| [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજીની]] હત્યાના આરોપીઓની સામુહિક તસવીર. ''ઉભેલા'': શંકર કિસ્તૈયા, ગોપાલ ગોડસે, મદનલાલ પાહ્વા, દિગંબર રામચંદ્ર બાડગે (તાજનો સાક્ષી). ''બેઠેલા'': નારાયણ આપ્ટે, વિનાયક દામોદર સાવરકર, નથુરામ ગોડસે, વિષ્ણુ રમકૃષ્ણ કરકરે]] ગાંધીજીની હત્યા સંબંધે અટકમાં લેવાયેલી અને કામ ચલાવાયેલી વ્યક્તિઓની યાદી: * નથૂરામ વિનાયક ગોડસે * નારાયણ દત્તત્રેય આપ્ટે * વિષ્ણુ રામકૃષ્ણ કરકારે * મદનલાલ કશ્મીરીલાલ પાહ્વા * શંકર કીશ્તૈયા * ગોપાલ વિનાયક ગોડસે * દિગંબર બાગડે * દત્તત્રેય સદાશીવ પરચુરે * ગંગાધર દંડવતે * ગંગાધર જાધવ * સૂર્યદેવ શર્મા == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાચન == *Nathuram Godse. ''Why I Assassinated Mahatma Gandhi'', Surya Bharti, Delhi, India, 2003. {{OCLC|33991989}} *Nathuram Godse. ''May it Please Your Honor!'', Surya Bharti, India, 2003. *G.D. Khosla. ''Murder of the Mahatma and Other Cases from a Judge's Notebook'', Jaico Publishing House, 1968. ISBN 0-88253-051-8. *Koenraad Elst. ''Gandhi and Godse - a Review and a Critique'', Voice of India, 2001. ISBN 81-85990-71-9 *Y. D. Phadke. ''Nathuramayan'' == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20000930010014/http://ngodse.tripod.com/defense.htm ગોડસેએ ન્યાયાલયમાં આપેલું પોતાનું નિવેદન]* [https://web.archive.org/web/20080513175651/http://ngodse.tripod.com/ ગોડસે તરફી વેબ સાઇટ-અન્ય કડીઓ અને મુલાકાતો] * [http://www.time.com/time/asia/magazine/2000/0214/india.godse.html ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૦માં ટાઇમ્સ સામયિકે પ્રકાશિત કરેલો ગોપાલ ગોડસેનો ઇન્ટર્વ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220024339/http://www.time.com/time/asia/magazine/2000/0214/india.godse.html |date=2011-02-20 }} * [http://www.rediff.com/news/1998/jan/29godse.htm રેડીફે (વેબ સાઇટ Rediff) ઇ.સ. ૧૯૯૮માં લીધેલો ગોપાલ ગોડસેનો ઇન્ટર્વ્યૂ] * [http://www.nathuramgodse.com/ નથુરામ ગોડસેને સમર્પિત વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619035828/http://www.nathuramgodse.com/ |date=2008-06-19 }} * [http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/godse.htm ગોડસે તરફી નાટક વિષે ચર્ચા કરતો અનુચ્છેદ] * [http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/30/world/main2415455.shtml ગાંધીજીની હત્યાનો સાક્ષી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203102950/http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/30/world/main2415455.shtml |date=2008-02-03 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=34jm36ZloOA ગાંધીજીની હત્યાના સાક્ષીએ રજુ કરેલો વીડીયો પુરાવો] * [http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm પોલીસે નોંધેલી એફ.આઇ.આર. (First Information Report)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૧૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૯માં મૃત્યુ]] ohtncdkp9imldt197ce7z7lvlxpbuqk 0 6113 905815 903010 2026-09-27T08:31:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905815 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |native_name = નૈનિતાલ |other_name = |type = શહેર |latd = 29.38 |longd = 79.45 |state_name = ઉત્તરાખંડ |district = [[નૈનિતાલ જિલ્લો|નૈનિતાલ]] |leader_title = |leader_name = |altitude = 2084 |population_as_of = 2001 |population_total = ૩૮૫૬૦ |population_density = 3827 |area_magnitude= sq. km |area_total = 11.73 |area_telephone = ૯૧ - ૫૯૪૨ |postal_code = ૨૬૩૦૦૧/૨ |vehicle_code_range = UK 04 |sex_ratio = |unlocode = |website = |footnotes = }} '''નૈનિતાલ''' [[ભારત]] દેશના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પર્વતીય ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવતા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યના [[નૈનિતાલ જિલ્લો|નૈનિતાલ જિલ્લા]]માં આવેલું છે. નૈનિતાલ [[નૈનિતાલ જિલ્લો|નૈનિતાલ જિલ્લા]] નું મુખ્ય મથક છે. આ સ્થળ બાહ્ય હિમાલયની કુમાંઉ પર્વતમાળામાં સમુદ્ર સપાટીથી ૧૯૩૮મી ઊંચાઈએ આવેલ છે. નૌનિતાલ એ પર્વતની ખીણના ઢોળાવ પર પેરના આકારના તળાવની આસપાસ વસેલું છે.આ તળાવનો પરિઘ ૨ માઈલ જેટલો છે. આની સાપાસના ઊંચું નૈના (૨૬૧૫મી) ઉત્તરે, દેવપથ ૨૪૩૮ પશ્ચિમે અને આયરપથ ૨૨૭૮ દક્ષિણમાં આવેલા શિખરો છે. ઉંચાઈપર આવેલા શિખરો પરથી દક્ષિણતરફ આવેલ વિશાળ મેદાનઅને ઉત્તરતરફ પર્વતમાળા અને તેનાથી પરે હિમાચ્છદિત હિમાલયના પર્વતની મધ્ય અક્ષ પર આવેલા શિખરોનું સુંદર દ્રશ્ય જોઈશ્કાય છે.<ref name=gazeteerquote>[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_328.gif નૈનિતાલ જિલ્લો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607095924/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V18_328.gif |date=2011-06-07 }} [[The Imperial Gazetteer of India]], volume 18, pp. 322-323. 1908</ref> == ભૂગોળ == નૈનિતાલ એ {{Coor d|29.38|N|79.45|E|}} અક્ષાંશ રેખાંશ પર સ્થિત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Naini_Tal.html |title=ફોલીંગ રેઈન જીનોમિક્સ, ઈન્ક - નૈનિતાલ |access-date=2011-01-15 |archive-date=2010-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615201254/http://www.fallingrain.com/world/IN/39/Naini_Tal.html |url-status=dead }}</ref> સમુદ્ર સપાટીથી આ સ્થળની સરાસરી ઊંચાઈ ૨૦૮૪મી છે. == આબોહવા == નૈનિતાળનો ઉનાળો મૃદુ હોય છે, ઉનાળાનું મહત્તમ તાપમાન ૨૭ અંશ હોય છે અને ન્યૂનત્તમ તાપમાન ૭ અંશ હોય છે. આ સમય દરમ્યાન પ્રવાસીઓના આવાગમનને કારને નૈનિતાલની વસતિ પાંચ ગણી વધી જાય છે. શિયાળામામ્ નૈનિતાલમાં ડિસેમ્બર અને ફેબ્રુઆરી વચ્ચે બરફ પડે છે. તે સમય દરમ્યાન તાપમાન ૧૫ અંશ અને -૩ અંશની વચ્ચે રહે છે. == વસતિ == ૨૦૧ની ભારતીય વસતિ ગણતરી <ref>[http://censusindia.gov.in ભારતીય વસતિ ગણતરી]</ref>અનુસાર નૈનિતાલની વસતિ ૩૮,૫૫૯ હતી. પુરુષઃસ્ત્રી પ્રમાણ ૫૪%:૪૬% હતું. સરાસરી સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૯૧% હતું. જે ૫૯.૫%ની રાષ્ટ્રીય સરાસરી કરતાં વધુ હતું. ૯૮% પુરુષો અને ૮૬% સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે. ૧% વસતિ ૬%થી ઓછી ઉમરનાની છે. જન સંખ્યાનો મૂખ્ય ભાગ કુમાંઉનીઓની છે તે સિવાય સમગ્ર ભારત ભરના વતની ઓની છે. == પુરાણકથામાં નૈનિતાલ == [[ચિત્ર:A complete view of the Nainital town, 1885.jpg|right|thumb| નૈનિતાલ શહેરનું દ્રશ્ય , ૧૮૮૫]] અમુક ભારતીય પુરાણ કથાઓમાં પણ નૈનિતાલનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. સ્કંધ પુરાણના માનખંડમઅં આ તળાવનો ઉલ્લેખ ત્રિ-ઋષિ-સરોવર તરીક કરાયો હોવાનું મનાય છે. અત્રિ, પુલસ્ત્ય અને પુલાહ નામના ઋષિઓ આ સ્થળે આવ્યાં, પણ આસ્થળે પાણી ન હોતા તેમણે એક મોટો લ્ખાડો ખોદ્યો અને તેને તિબેટમાં આવેલ માન સરોવરના પવિત્ર પાણીથી ભરી દીધો. એવી વાયકા છે કે નૈનિતાલમાં ડુબકી મારવી તે માનસરોવરમઅં ડુબકી મારવા જેટલું પુણ્ય આપે છે. એમ પણ મનાય છે કે નૈનિ તળાવ ૬૪ શક્તિ પીઠમાંની એક છે. શ્ક્તિ પીઠ એવા સ્થળ છે જ્યાં દક્ષ્યાની (સતી) દેવીના ક્ષતિગ્રસ્ત શરીરના ભાગો પડ્યાં હતાં જ્યારે શિવજી તેમને લઈ જતાં હતાં. જ્યાં સતીની આંખો (નયન) પડી તે સ્થાન એ નૈનિતાલ અર્થાત આંખનુમ્ તલાવ. આ તળાવની ઉત્તરે ઞૈના દેવીના મંદિરમાં શક્તિની ઉપાસના કરાય છે.<ref>[[:File:View of Mallital, without the present Naina Devi Temple, Nainital, 1865.jpg]] ''[[બ્રિટિશ લાયબ્રેરી]].</ref><ref>[[:File:View of Nainital, from the South East (Tallital side), 1865.jpg]] ''[[બ્રિટિશ લાયબ્રેરી]].</ref> == ઇતિહાસ == === શરૂઆતી બાંધકામ === [[ચિત્ર:StJohn in Wilderness1860 BLcollection.jpg|thumb|right|સંટ ઝોનસ્ જંગલમાં, નૈનિતાલ, ૧૯૬૦|link=Special:FilePath/StJohn_in_Wilderness1860_BLcollection.jpg]] ૧૮૧૪-૧૬ વચ્ચે ચાલેલા ગોરખા યુદ્ધ દરમ્યાન કુમાઉં ક્ષેત્ર અંગ્રેજોના તાબામાં ગયો, પણ નૈનિતલ શહેરનું સ્થાપન ૧૮૪૧માં થયું. અહીં સૌથી પ્રથમ યુરોપીય ઘર પી બેરૉન નામના શાહજહાનપુરના એક સાકર વેપારેએ બંધાવ્યું. તેમણે પોતાની યાદોમાં લખ્યું છે:"૧૫૦૦ માઈલના મારા હિમાલયના પ્રવાસમાં મેં આવું સૌંદર્ય જોયું નથી"<ref name=barronquote1>{{Harv|Pilgrim|1844}}</ref> ૧૮૪૬માં જ્યારે બંગાળ આર્ટીલરી દળના કેપ્ટન મૅડનએ અહીંની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેમણે નોંધ્યું "આ વસાતના દ્રેક ભાગમાં ઘરો બધે જ ફૂટી નીકળ્યાં:તેમાંના અમુકતો મર્યાદિત સીમા પર હતાં જે સમુદ્ર સપાટીથી ૭૫૦૦ ફૂટ ઉંચાઈ પર હતાં: અહીં અન્યારપટ્ટ્ નામની ખાડા ટેકરા વાળી અને જંગલ જેવી જગ્યા છે જેનો કુમાંઉ ભાષામાં અર્થ થાય છે સંપૂર્ણ અંધારું.અહીં અત્યંત ઓછા સૂર્ય કિરણો પડવાને કારણે આને એવું નામ અપાયું હતું. સેંટ જ્હોન ઈન ધ વાઈલ્ડરનેસ એ અહીં એક ચર્ચ બંધાવ્યું. <ref name=murphy>{{Harv|Murphy|1906}}</ref> તે પછીના ટૂંક સમયમાં જ આ સ્થળ બ્રિટિશ સિપાહીઓ અને અન્ય અધિકારીઓ માટે મેદાનોની ગરમીથી બચવાનું એક આઅદર્શ સ્વાસ્થ પડાવ બની ગયું. આગળ જતાં આ સ્થળ આગ્રા અને અવધના ગવર્નરનું ઉનાળુ રાજધાની બની ગઈ. === ૧૮૮૦નું ભૂસ્ખલન === [[ચિત્ર:Nainital before landslip BLcollection.JPG|thumb|left|ભૂ સ્ખલન પહેલાનું સમાન્ય દ્રશ્ય, નૈનિતાલનો ઉત્તરી ભાગ, ૧૯૭૫]] ૧૮૮૦માં શહેરના ઉત્તરીય ભાગમાં ભૂ સ્ખલન થયું હતું જેમાં ૧૫૧ લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. ઇતિહાસમાં નોંધાયેલ સૌથી પ્રથમ ભૂસ્ખ્લન ૧૮૬૬ અમ્લા ટેકરી આગળ અને ૧૮૭૯માં ફરી તેજ સ્થળે થયું હતું. પણ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૦નું ભૂ સ્ખ્લન સૌથી વિશાળ હતું. આમા કુલ ૧૦૮ ભારતીયો અને ૪૩ બ્રિટિશ લોકો હતાહત થયેલ હતાં. આ ભૂ સ્ખલનમાં વિધાન ભવન અને નૈના દેવી મંદિર સંપૂર્ણ નાશ પામ્યાં હતાં. આ ભાગ પર એક મનોરંજન સ્થળ 'ધ ફ્લેટ્સ' બંધાવાયું અને નૈના દેવીનું મંદિર ફરી બંધાવાયું. બવિશ્યની હોનારતોને ટાળવા અહીં નળા બંધાવાયા અને મકાન બાંધકામ ના નિયમો વધુ કડક બનાવાયા. === શાળાઓની સ્થાપન === [[ચિત્ર:Nainital landslip1880 BLcopyright2.JPG|thumb|right|નૈનિતાલ ભૂસ્ખલન, ૧૮૮૦]] ૧૯મી સદીના ઉત્ત્રરાર્ધમાં નૈનિતાલમાં બાળકો અને બાલિકાઓ માટે અહીં ઘણી "યુરોપીય" શાળાઓ સ્થાપવામાં આવી. એડવર્ડીયન અને વિક્ટોરીયન સમય દરમ્યાન અહીંની શાળાઓના મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ બ્રિટિશ વસાહતી અધિકારીઓના બાળકો હતાં.દા.ત ,<ref name=murphy/>૧૯૦૬માં અહીં અડધો ડઝન આવી શાળાઓ હતી. જેમકે "ડોસેશીયન બોયઝ સ્કુલ" ચર્ચ ઑફ ઈંગલેંડના માર્ગદર્શન હેઠળ(અત્યારે શેરવુડ કોલેજ), ફીલૅન્ડર સ્મિથ કોલેજ (હવે, બિરલા વિદ્યા મંદિર) વગેરે ૧૯૨૦ અને ૩૦ દરમ્યાન આ શાળાઓએ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની ભરતી પણ શરૂ કરી. આ વહેણ સ્વતંત્રતા સુધી ચાલુ રહ્યો. === પરિવર્તન === [[ચિત્ર:Nainital_tennis_tournament_BLcollection.jpg|thumb|left|ટેનીસ ટુર્નામેંટ, નૈનિતાલ, ૧૮૯૯]] ૧૮૮૦ સુશી તો નૈનિતાલ એ સર્વરીતે અંગ્રેજ માલિકેને આધિન થઈ ગયું હતું. ભારતીય હાજરી તો માત્ર પાર્શ્વ ભૂમિમાં મજૂરો કે સેવા ક્ષેત્રમાં કે કોઈ રાજવીની હતી. મોટા ભાગના વિક્ટોરિયા કાળ દરમ્યાન આજ સ્થિતિ રહી. ૨૦મી સદીના શરુઆત્થી જ્યારે વાર્ષ્હીક બદલે અનુસર ભારતીય અફસરો અહીં આવવાનું શરૂ થયું ત્યારે સ્થિતિ બદલાઈ. ૧૯૦૧ સુધી અહીંની વસતિ ૭૬૦૯ થઈ ગઈ હતી.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Naini_Tal નૈનિતાલ] {{1911}}.</ref> અન્ય બદલાવ ૧૯૨૫માં આવ્યો જ્યારે બ્રિટિશ સનદી અધિકારીઓને તેમનું વાર્ષીક વેકેશન ઈંગલેંડમાં ગાળવા વટાવ મળવા લાગ્યો,<ref name=kennedyquote2>{{Harv|Kennedy|1996}}</ref> આને પરિણામે , ઘણાં અધિકારીઓએ ઉનાળામાં પર્વતીય સ્થળો જવાનું બંધ કર્યું. તે સમયથી નૈનિતાલમાં અંગ્રેજોનું વર્ચસ્વ (ઘર માલિકીના હિસાબે)ઘટતું ચાલ્યુ. == આજનું નૈનિતાલ == === નૈનિતાલ અને આસપાસ === ૧૮૮૦માં નાશ પામેલ '''નૈના દેવી મંદિર'''ને ફરી બાંધવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર તળાની ઉત્તરીય સીમા પર આવેલું છે. આ મંદિરના અધિષ્ઠ દેવી છે મા નૈના દેવી જેમને બે નેત્રો દ્વાર બતાવાયા છે. તેમની બાજુમાં કાળી માતા અને ગણેશજી છે. '''સેંટ જોહ્ન ઈન વાઈલ્ડરનેસ ચર્ચ'''ની સ્થાપના ૧૯૪૪માં કરવામાં આવી હતી. આ ચર્ચ પણ તળાવની ઉત્તરીય સીમા પર (મલ્લીતલ) છે અને નૈના દેવી મંદિરથી અડધો માઈલ દૂર છે.આ ચર્ચને આવું નામ કલકત્તાના બિશપ ડેનીયલ વીલ્સને આપ્યું હતું '''રાજ ભવન '''તરીકે ઓળખાતી ''' ગવર્નર હાઊસ''' નામની ઈમારત ૧૮૯૯માં બાંધવામાં આવી હતી. આની બાંધકામ શૈલિ વિક્ટોરિયન ગોથિક પ્રકારની છે. એફ. ડબલ્યૂ. સ્ટીવન્સ આના વાસ્તુકાર છે. શરુઆતમાં આ વાયવ્ય પ્રાંતના ગવર્નરનું અને પાછળથીએ સંયુક્ત પ્રાંતના ગવર્નરનું ઘર બન્યો. હાલમાં રાજ ભવન એ ઉત્તરા ખંડના ગવર્નરનું મહેમાન ઘર છે. આમાં બે માળ, ૧૧૩ ઓરડા, મોટું ઉદ્યાન, અને ગોલ્ફ મેદાન છે. આની મુકાકાત લેવા પહેલા રજા મેળવવી આવશ્યક છે. '''સ્નો વ્યુ''' આ સ્થળ ૨૨૭૦ મીની ઊંચાઈએ શેર કા દંડાનામની પર્વતીય ચાસ પર આવેલું છે. અહીં કેબલ કાર દ્વારા સહેલાઈથી પહોંચી શકાય છે. પ્રૌઢ વ્યક્તિ માટે તેની ટિકિટી ૧૦૦ રૂ અને બાળકોમાટે ૬૦ રૂ છે. આનો સમય સવારે ૧૦.૦૦ થી સાંજે ૫.૦૦નો છે. કોઈ સાફ દિવસે હિમાચ્છાદિત હિમાલય, નંદાદેવી, ત્રિશુલ અને નન્દાકોટનું દ્રશ્ય પૂરું પાડે છે. અહીંથી પર્વતો જોવાનો આદર્શ સમય છે મોડેથી ઓક્ટોબર કે નવેમ્બર મહિનો. '''નૈના શિખર''' ને '''ચિના''' કે '''ચીના શિખર '''તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીંની ઊંચાઈ ૨૬૧૫ મી છે. આ સ્થળ નગરના ઉત્તર ભાગથી ચાલી શકાય તેટલા અંતરે છે. (૬ કિમી). આ શોખરની ટોચ પરથી હિમાલયની હિમાચ્છાદિત ટેકરીઓ અને નૈનિતાલ શહેર જોઈ શકાય છે. આ ચઢાણ થકવી દેનાર છે. નબળા પ્રવાસીઓ મલ્લિતલથી કે સ્નો વ્યૂથી ખચ્ચરની સવારી લઈ શકે છે. '''ટિફીન ટોપ''' કે '''ડોરોથીઝ સીટ''' ([[ટીફીન]] = દિવસે લેવાતું હળવું ભોજન). આ એક આયરપટ્ટા શિખરની સપાટ ટોચ છે. આની ઊંચાઈ ૨૨૯૨ મી છે. શહેરની મધ્યમાંથી આનું ચઢાણ (૪ કિમી) શરૂ થાય છે અને શહેર અને આસપાસના ગામડાઓનું સુંદર દ્રશ્ય આપે છે. ''ડોરોથીઝ્ સીટ'' એ ટીફીન ટોપ પર આવેલ એક પથ્થરનું સ્મૃતિ ચિન્હ છે. અંગેજી કળાકર ડોરોથી કેલ્લેટની યાદમાં તેને ડોરોથીના પતિ અને અન્ય ચાહકો દ્વારા ચણાવાયું છે. is '''ઉત્તરાખંડનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય ''' આ પહેલાં '''ઓલ્ડ સેક્રેટરીયેટ ''' તરીકે ઓળખાતું. ઉચ્ચ ઊંચાઈ પર આવેલા ભારતના બે પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં નું આ એક છે. અન્ય દાર્જીલિંગમાં છે. અહીં ઘણા ફીસેન્ટ છે જેમ કે કાલીજ ફીસેન્ટ વિગરે. સાયબેરિયન વાઘ, હિમચિત્તો, બકરી એન્ટીલોપ- ઘુરલ અને સેરૉ જેવા ઉચ્ચ ઊંચાઈ પર રહેતા સસ્તનો પણ છે. પ્રાણીઓને તેમની વસવાટ્આની ઉંચાઈ અનુસાર રખાય છે દા. ત. હિમ દીપડાને સૌથી ઉપર રખાયો છે. '''ગર્ની હાઉસ''', એ જીમ કોર્બેટનું પ્રાચીન ઘર છે. તે આયરપ્ટ્ટા ટેકરી પર આવેલું છે. કેન્યા જતાં પહેલાં તેમણે આ ઘર બિહારના એક જમીન દાર એસ પી વર્મા અને કલાવતી વર્માને વેચી દીધું જેમના છોકરાઓ અહીં અભ્યાસ કરતાં હતાં હવે તે ઘર એસ પી વર્માની પ્રપૌત્રી નીલંજના દાલમિયાના કબ્જામાં છે. આ નિજી ઘર છે પણ જીમ કોર્બેટની યાદગિરી તરીકે જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું છે.આ નૈનિતાલનું એક પ્રમુખ આકર્ષણ છે. આની આસપાસની ટેકરી દેવદાર, ઓકપાઈન અને રોડોડેન્ડ્રોન આદિ. === નૈનિતાલની બહાર === નૈનિતાલ જિલ્લામાં આવેલ '''[[જીમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]''' ({{Coor d|29|32|N|78|56|E|display=inline}}) એ ભારતનું સૌથી પ્રાચીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. આ પાર્ક નૈનિતાલથી ૬૩ કિમી પશ્ચિમ તરફ આવેલું છે. અહીં [[હાથી]], [[વાઘ]], [[ચિત્તળ]], [[સાબર]], [[નીલગાય]], [[ઘડિયાલ]], [[નાગ]], [[મંટજેક]], જંગલી [[સુવર]], [[હેજહોગ]], સામાન્ય કસ્તુરી છછુંદર ([[સફેદ-દાંત વાળા છછુંદર]]), ઉડતાં શિયાળ ([[ટેરોપસ]], [[વિશાળ ચામાચિડીયા]]), [[ભારતીય કેડીખાઉ]], અને ૬૦૦ પ્રજાતિઓના પક્ષીઓ જોવા મળે છે. '''[[મુક્તેશ્વર]]''' એ ૨૨૮૬ મી ઊંચાઈ એ આવેલ એક સુંદર પર્વતીય નગર છે. અહીં ભારતીય પ્રાણીજ વૈદકીય સંસ્થાન આવેલું છે. અહીંથી કોઈ આવરોધ વિના પશ્ચિમ હિમાલયના શિખરો જેમકે નંદાદેવી, ત્રિશુલ અને નંદા કોટ આદિ જોઈ શકાય છે. '''[[ભીમતાલ]]''' નું નામ બીજા પાંડવ ભાઈ ભીમ પરથી પાડવામાં આવ્યું છે. આ તળાવ ૧૩૭૦મી ની ઊચાઈ પર આવેલું છે અને તે નૈનિતાલ કરતાં પણ મોટું છે. આ તળાવની વચમાં એક બેટ આવેલું છે જેના પર આહારગૃહ છે. આ તળાવના એક છેડે આવેલા ૪૦મી ઊંચા બંધ ની બાજુમાં ૧૭ મી સદીમાં બંધાયેલ ભીમેશ્વરનું મંદિર છે. '''[[સાતતાલ]]''',અર્થાત્ ''સાત તળાવ'', એ નૈનિતાલ થી ૨૩ કિમી હિમાલયની નીચી પર્વતમાળા દૂર ૧૩૭૦મી ઊંચાઈ પર આવેલ એક તળાવ છે. એક પ્રાચેન ઓકના વૃક્ષોની વચમાં આવેલું એક બીજા સાથે જોડાયેલ સાત નાના તળાવનો સમુહ છે. સાત તળાવમાં આવતાં પ્રથમ તલાવ નળ દમયંતી તળાવ છે; તેની પછી ''પન્ના'' કે ''ગરુડ'' તળાવ; છેવટે ત્રણ તળાવનું જૂથ: ''રામ, લક્ષમણ,'' અને ''સીતા'' તળાવો. '''ખુર્પા તાલ''', શાબ્દીક અર્થ ''[[ખરપડી]] તળાવ'', એ ૧૬૩૫ મી ઊંચાઈએ નૈનિતાલથી ૧૦ કિમી દૂર આવેલ એક સુંદર તળાવ છે. માછી મારોને આ તળાવ પ્રિય છે. આ તળાવની ચારે બાજુએ પગથિયાના રૂપે ખેતરો છે. '''નૌકુચિયા તાલ''', અર્થાત નવ કોણ ધરાવતું તળાવ, એ ૧૨૨૦મી ઊંચાઈ પર આવેલ નનિતાલથી ૨૬ કિમી દૂર અને ભીમતાલથી ૪ કિમી દૂર આવેલ એક તળાવ છે. આ તલાવ લગભગ ૧ કિમી લાંબું અને ૦.૫ કિમી પહોળો અને ૪૦ મીટર ઊંડો છે. નૈનિતાલ ક્ષેત્રનું આ સૌથી ઉંડુ તળાવ છે. એવી લોકવાયકા છે જો તમે નવે ખોણાને એક પલકવારમાં જોઈ લો તો વાદળમાં અદ્રશ્ય થઈ શકો '''[[હનુમાનગઢી]]''', કે '''હનુમાન ગઢ''', એ ૧૯૫૧ મી ની ઊંચાઈ એ આવેલ એક મંદિર સંકુલ છે. તલ્લીતાલ બસ સ્ટોપથે આ તે ૩.૫ કિમી દૂર છે. આ મંદિરના પ્રમુખ દેવ હનુમાન છે. તેમને પોતાની છાતી ચીરી રામ સીતાની છબી પ્રતિબિંબિત કરતા દર્શાવાયા છે. હનુમાન ગઢી પોતાના સૂર્યાસ્તના દેખાવ માટે જરૂરી છે. '''[[રાણીખેત]]''' એ અલ્મોડા જિલ્લામાં આવેલ એક હવા ખાવાનું સ્થળ અને કેન્ટોનમેંટ ટાઉન છે '''[[બાગેશ્વર]]''' એ બાગેશ્વર જિલ્લામાં આવેલ એક નગરપાલિકા છે. '''[[અલમોડા]]''' એ અલમોડા જિલ્લામાં આવેલ કેન્ટોન્મેન્ટ ટાઉન છે. '''[[કૌસાની]]''' એ બાગેશ્વર જિલ્લામાં આવેલ એક સ્થળ છે. '''[[પિત્તોડગઢ]]''' એ પિત્તોડગઢ જિલ્લામાં આવેલ એક નગર પાલિકા છે. '''[[પંતનગર હવાઈ મથક]]''', ૬૫ કિમી દૂર આવેલ હવાઈ મથાક છે. == અભ્યાસ અને સંશોધન સંસ્થાન == === શાળાઓ === એક સદી થઈ ગઈ , નૈનિતાલ તેની શાળાઓ માટે જાણીતું છે. તેમાંની શેરવુડ કોલેજ,<ref>{{Cite web |url=http://www.oldsherwoodians.com/ |title=શેરવુડ આદ્ય વિદ્યાર્થી |access-date=2011-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110201165909/http://oldsherwoodians.com/ |archive-date=2011-02-01 |url-status=dead}}</ref> ૧૮૬૯; ઑલ સેંતઝ કોલેજ,<ref>[http://www.allsaintscollege.org/ ઓલ સેન્ટ્સ કોલેજ , નૈનિતાલ]</ref> ૧૮૬૯; સેંટ મેરીઝ્ કોન્વેન્ટ હાઈ સ્કુલ(૧૮૭૮); અને સેંટ જોસેફઝ્ કોલેજ-૧૮૮૮. તે સિચાય સ્વતંત્રતા પછી નવી શાળાઓ પણ અસ્તિત્વમાં આવી : [[બિરલા વિદ્યા મંદિર]], ૧૯૪૭; સનવૉલ સ્કુલ, ૧૯૪૦ (મલ્લિતાલ); સેંટ એમટુલ્સ પબ્લીક સ્કુલ, ૧૯૮૩; પર્વતી પ્રેમા જગતી સરસ્વતી વિહાર - ૧૯૮૩ ; અને ઓકવુડ સ્કુલ - ૧૯૮૯. છૈત રામ શાહ થુલગર્ય ઈંટર કોલેજ (CRST) નૈનિતાલ મલ્લિતાલ ; ભાઅરતીય શહીદ સૈનિક વિદ્યાલય(BSSV) નૈનિઆલ, [[સૈનિક સ્કુલ]] , સ્થાપાના ૧૯૬૬, ગોરખાલ , ભોવાલી. === કુમાંઉ વિશ્વવિદ્યાલય === નૈનિતાલ કુમાંઉ વિશ્વવિદ્યાલય <ref>{{Cite web |url=http://www.kunainital.in/ |title=કુમાંઉ વિશ્વવિદ્યાલય |access-date=2021-07-10 |archive-date=2010-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205125111/http://www.kunainital.in/ |url-status=dead }}</ref> ના બે સંકુલમાંનું એક છે અને અન્ય અલમોડા વિશ્વવિદ્યાલય. આ વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના ૧૯૭૩ની સાથે થઈ. === એરીસ (રાજકીય વેધશાળા) === ૫૦ વર્ષ જુની આ વેધશાળાનો ૨૦૦૪માં પુનર્જન્મ થયો. તેનું પૂર્ણ નામ આર્યભટ્ટ રીસર્ચ ઈન્સીટીટ્યુટ ઑફ ઓબસ્ર્વેશનલ સાયન્સેસ છે. આ ભારત સરકારના વિજ્ઞાન અને પ્રૌધ્યોગિકી ખાતાની હેઠળ આવતી એક સ્વાયત્ સંસ્થા છે. આ સંસ્થા વારાણસીમાં ૧૯૫૪માં ચાલુ કરાઈ પણ આના એક વર્ષ પછી આને નૈનિતાલના વધુ સ્વચ્છ આકાશમાં ખસેડાઈ. ૧૯૬૧માં આને અત્યારના સ્થાન નૈનિતાલથે અમુક કિમી દૂર મનોરા ટેકરી પર સ્થપાઈ. એરીસનો ઉદ્દેશ્ય રાષ્ટ્રીય પ્રકાશ નીરીક્ષણ સેવાના ખગોળ શાસ્ત્ર, ખગોળ ભૌતિકી અને વાતાવરણીય વિજ્ઞાન સંબંધી સંશોધનમાં મદદ કરવાનો છે. === પુસ્તકાલયો === નૈનિતાલ ક્ષેત્રમાં ઘણાં વાંચનાલયો છે.જેમકે ૧૯૩૪મં સ્થાપિત દુર્ગાલાલ શાહ મ્યુનિસીપલ લાયબ્રેરી;<ref>સિંઘ, સરિના (૨૦૦૫). ''લોન્લી પ્લેનેટ : ભારત'' (નૈનિતાલ). ISBN 1-74059-694-3. પૃષ્ઠ ૪૨૫.</ref> ઉત્તરાખંડ એકેડમી ઓફ એડમીનીસ્ટ્રેશનની વાંચનાલય અને દસ્તાવેજ કેંદ્ર, મલ્લીતાલ;<ref>The World Bank [http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20202836~menuPK:462277~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:295584,00.html#Depository_Libraries ભારત: ડીપોસીટેરી પુસ્તકાલય ], ૨૦૦૬.</ref> એરીશ વેધશાળા નું પુસ્તકાલય;<ref>{{Cite web |url=http://www.eso.org/gen-fac/libraries/lisa3/louisc.html |title=એસ્ટ્રોનોમિકલ નેટવર્કીંગ પુસ્તકાલયો |access-date=2011-01-15 |archive-date=2006-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060717211747/http://www.eso.org/gen-fac/libraries/lisa3/louisc.html |url-status=dead }}</ref> અને કુમાંઉ વિશ્વવિદ્યાલય પુસ્તકાલય.<ref>{{Cite web |url=http://www.kunainital.in/ |title=કુમાંઉ વિશ્વવિદ્યાલય |access-date=2021-07-10 |archive-date=2010-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205125111/http://www.kunainital.in/ |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણીય ક્ષપણ == હાલના વર્ષોમાં, વિદ્વાનો, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ, જાગૃત નાગરિકો અને ન્યાય પાલિકા નૈનિતાલમાં ચાલી રહેલા આડેધડ બાંધકામ અને તેના નૈનિ તળાવ પર થતી અસર પ્રત્યે જાગૃત બન્યા છે. આને પરિણામે, તળાવના ક્ષપણ અને તેની પર્યાવરણનો અભ્યાસ હાથે ધરાયો છે. થળાવના તળિયે બાજેલ કાંપ ઉલેચવાનું, જલ ગ્રાહ્ય ક્ષેત્રોમાં વૃક્ષારોપણ આદિ કામો હાથ ધરાયા છે; જો કે આ ઉપાયો નાજુક પર્યાવરણ પ્રના દબાણને ખાળવા પૂરા નથી. પ્રવાસીઓ અને તેમની સાથે આવતાં વાહનોની સંખ્યામાં ખૂબ વધરો થયો છે. જો આના પર કાબુ નહીં મુકાય તો નૈનિતાલ એક કદરૂપું શહેર બની જશે. દા.ત. એવું નોંધાયું છે કે નૈનિ તળાવમાં દર વર્ષે શિયાળામાં હજારો માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે. છેલ્લામાં છેલ્લે આ ઘટના જાન્યુઆરી ૨૦૦૬માં બની હતી. નૈનિ તળાવ માત્ર ૨૦ મીટર ઊંડુ છે. તેમ છતાં તેના હાયપોલીમિનીક સ્તર (સૌથીનીચેની ઠંડી સ્થિર અને સમાન તાપમાન ધરાવતું સ્તર) નામના સ્તરમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ માછલીઓના જીવન માટે જરૂરી સ્તર કરતા ઘણું ઓછું છે. આનું મુખ્ય કારણ પ્રદુષણ, ગેરકાયદેસર કચરો ઠાલવવો આદિ છે. આ તકલીફ શિયાળામાં વધી પડે છે જ્યારે સપાટે પરનું ઉષ્ણતામાન પડી જવાને કારણે ઊંડાણનું પાણી ઉપર આવી જાય છે. અલ્પ ઓક્સિજનની માત્રા ને કારણે માછલીઓ મરી જાય છે. એક સમયના નૈનિતાલના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, રાકેશ કુમાર અનુસાર મુખ્ય ત્કલીફ નીછેની સપાટીનું પાણી ખેંચે કાઢવાનો છે. જો તેમ કરી શકાય તો ફુવારા દ્વારા આ પાણીને ઓક્સિજન મય કરી શકાય. હાલના સમયમાં અમુક જાગૃત નાગરિકો આ શહેરનું વધુ ક્ષપણ રોકવા માટે આગળ આવ્યાં છે. ૨૦૦૭થી ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૦માં થયેલ ભૂ સ્ખલનની યાદમાં આ 'ક્લિન અપ નૈનિતાલ ડે' તરીકે ઉજવાય છે.આ દિવસે વિદ્યાર્થીઓ અને સમાજના અન્ય લોકો સાથે મળી નગર સાફ કરવા આગળ આવે છે. તે સિવાય મૈત્રી તરીકે ઓળખાતું એક મહિલા સંગઠન દર ૧૮ તારીખે આ કાર્ય કરે છે. આ જાઙ્ર્તીથી પ્રરણા લઈ નગરપાલિકા અને જિલ્લા વ્યવસ્થાપને મિશન્ બટરફ્લાય નામે એક ઘન કછરા વ્યવસ્થાપન માટે એક યોજના ઘડી છે અને સમાજમાંથે લેક વોર્ડન તરીકે લોકો ની નિમણૂક કરી છે જેઓ તળાવ પ્રદૂષિત કરનારા પર નજર રાખે છે. હાલના વર્ષોમાં સરકાર અને સ્થાનીય પર્યાવરણ સંસ્થાઓની મદદથી જળ-હવાઈ કરણ કાર્ય શરૂ કરાયું. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તળાવના BOD (બાયો કેમીકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) ના સ્તરમાં ઘટાડો કરવાનો હતો.. તળાવ દ્વાર થતી નિક્ષેપ પાચનની વાયુવિહિન પ્રક્રિયા કરતાં વાયુજનિત પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી હોય છ. વાયુવિહિન પાચનમાં જૈવિક થારણ પર યાતો કાબુ આવે છે યાતો ઘટાડો આવે છે, જ્યારે વાયુજનિત પાચન જૈવિક થારણનો વધારો કરવામાં મદદ કરે છે. વાયુવિહિન પાચન દરમ્યાન જીવાણું એન્ઝાઈમ અને ઓક્સિજનની ગેરહાજરીને કરણે તળિયે રહેલા પોષક તત્વો દ્રાવ્ય બની જાય છે. ત્યાર બાદ આ પોષક તત્વોપાણી સ્તંભમાં પ્રવેશે છે અને નવા ઝાંખર અને શેવાળની વૃદ્ધીને પોષે છે. તળાવના તળીયે રહેલી વાયુવિહિન સ્થિતિ તળાવના ખોરાક શૃંખલા પર દુર્ગામી પરિણામ લાવે છે. આને કારણે માછલીની સંખ્યા પર અસર થાય છે, માછલીઓને રહેવાલયક સ્થળ ઘટે છે અને માછલીઓની સંખ્યા, આકર અને ગુણવત્તા પર અસર થાય છે. આ મસલો હલ કરવા અને તળાવના પાણીની ગુણવત્તા સુધારવા માટે તળાવના પટ્ટમાં ઘણી જગ્યાએ દબાણ પૂર્વક છોડાતી હવાના જેટ મુકવામાં આવ્યાં છે. આ જેટ ગોલુ દેવતા મંદિર પાસે આવેલા કંપ્રેસર દ્વારા ભારે દબાણયુક્ત હવા ને આ જેટ દ્વારા તળાવના પાણીમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે. હવાના પરપોટા પાણીમાંઉપર તરફ વહેતા પાણીમાં ઓક્સિજન ભળવામાં મદદ મળે છે અને પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો થાય છે. છેલ્લાં અમુક વર્ષોમાં લેવાયેલા અથાગ પરિશ્રમનું ફળ હવે દેખાવા લાગ્યું છે. દ્રશ્યમાન રીતે તળાવનું પાણી વધુ સાફ દેખાય છે અને BOD ના સ્તરમાં ઘટાડો આવ્યો છે. જલ ઓક્સિકરણના આ પ્રયાસને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે ગોવિંદ વલભ પંત વિશ્વવિદ્યાલયના ખેતી અને ટેકનોલોજી વિભાગ, પંત નગર દ્વારા આ તળાવમાં પ્લેંક્ટન અને શેવાળ ખાનારી માછલીઓ છોડવામાં આવી. આને લીધે સફાઇના કાર્યને વેગ મળ્યો. હવે ભૂતકાળની માફક સપાટે પર મૃત માછલીઓ દેખાતી નથી. તેને બદલે સુંદર રંગબેરંગી માછલીઓ પ્રવાસી અને સ્થાનીય લોકો માટે એક જોવાલાયલક દ્રશ્ય બની ગયું છે. == નૈનિતાલ સાહિત્યમાં == મુખ્ય લેખકો કે જેમણે પોતાના સાહિત્યમાં નૈનિતાલનો ઉલ્લેખ કર્યોઇ તે છે: [[રુડયાર્ડ કિપલિંગ]], [[પ્રેમચંદ|મુનશી પ્રેમચંદ]], યશપાલ, જૈનેન્દ્ર કુમાર, રાહુલ સંક્રિત્યાનન અને [[જીમ કોર્બેટ]]. == નોંધ અને સંદર્ભો == {{Commons category}} <br /> {{Reflist}} * {{Citation | surname1 = બેટમેન | given1 = જોસીયાહ | year = ૧૮૬૦ | title = ધ લાઈફ ઓફ્ ધ રાઈટ Rev. ડેનીયલ વિલસન, ડી.ડી., કલકત્તા અને ભારતીય શહેરી ક્ષેત્રના સ્વર્ગીય બિશપ , ખંડ ૨ | publisher= જ્હોન મુરે, અલ્બેમાર્લી સ્ટ્રીટ , લંડન. | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કોર્બેટ | given1 = જીમ | year = ૧૯૪૪ (૨૦૦૨) | title = મેન-ઈટર્સ ઓફ કુમાઉં | publisher= ઓક્સફોર્ડ ઈંડિઅયા રિપ્રિંટ | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કોર્બેટ | given1 = જીમ | year = ૧૯૪૮ (૨૦૦૨) | title = ધ મેન ઇટીંગ લેપર્ડ ઓફ રુદ્ર પ્રયાગ | publisher= ઓક્સફોર્ડ ઈંડિઅયા રિપ્રિંટ | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કોર્બેટ | given1 = જીમ | year = ૧૯૫૪ (૨૦૦૨) | title = ધ ટેમ્પલ ટાઈગર્સ એન્ડ મોર મેન-ઈટર્સ ઓફ કુમાંઉ | publisher= ઓક્સફોર્ડ ઈંડિઅયા રિપ્રિંટ | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = ફેરર | given1 = જોસેફ | year = ૧૯૦૦ | title = રેકલેક્શન ઑફ માય લાઈફ | publisher= વિલિયમ બ્લેકવુડ્સ એન્ડ સન્સ, એડીનબર્ગ અને લંડન | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = ઈંપીરીયલ ગેઝેટીયર ઑફ ઈંડિયા | given1 = | year = ૧૯૦૮ | title = ઈંપીરીયલ ગેઝેટીયર ઑફ ઈંડિયા, ખંડ ૧૮, પૃષ્ઠ. ૩૨૨-૩૨૩. | publisher= ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સીટી પ્રેસ, ઓક્સફોર્ડ અને લંડન | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કેનેડી | given1 = ડૅન | year = ૧૯૯૬ | title = ધ મેજીક માઉન્ટેન્સ: હીલ સ્ટેશન્સ એન્ડ ધ બ્રિટિશ રાજ | publisher= યુનિવર્સીટી ઓફ કેલીફોર્નિયા પ્રેસ , બેર્કલી , લોસ એન્જેલીસ, અને ઓક્સફોર્ડ. ૨૬૪ પાના. | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કીપલીંગ | given1 = રુડયાર્ડ | year = ૧૮૮૯ | title = ધ સ્ટોરી ઓફ ગેટ્સબાયસ | publisher= મેકમિલન ઍન્ડ કંપની, લંડન | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = કીપલીંગ | given1 = રુડયાર્ડ | year = ૧૯૮૫ | title = અન્ડર ધ દેઓદાર્સ | publisher= મેકમિલન ઍન્ડ કંપની, લંડન | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = મેકલારેન | given1 = ઐવા શો | year = ૧૯૨૦ | title = એલ્સી ઈંગ્લીસ: ધ વુમન વીથ ટોર્ચ | publisher= મેકમિલન ઍન્ડ કંપની, ન્યૂ યોર્ક | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = મે'ક્રીંડલ | given1 = જે .ડબલ્યુ. | year = ૧૯૦૧ | title = એન્સીયન્ટ ઈંડિયા: એસ ડિસક્રાઈબ્ડ ઈન ક્લાસીકલ લીટરેચર | publisher= આર્ચીબાલ્ડ કોન્સટેબલએન્ડ કમ્પની, વેસ્ટમેનીસ્ટર | ISBN = }} * {{Citation | surname1 = મર્ફી | given1 = સી.ડબલ્યુ. | year = ૧૯૦૬ | title = ગાઈડ ટુ નૈનિતાલ એન્ડ કુમાંઉ | publisher= અલ્હાબાદ, યુનાયટેડ પ્રોવીન્સેસ | ISBN = | title = નોટ્સ ઓન વોન્ડરીંગસ ઈન હિમાલયા | publisher=આગ્રા અખબર પ્રેસ, આગ્રા | ISBN = }} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikivoyage|Nainital}} * [http://www.nainitaltourism.com/ નૈનિતાલ પ્રવાસ: સ્વર્ગીય શહેરમાં સ્વાગત] [[શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો]] [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] eyk98oeewmkp5c4tfzperlj2qxd0suo 0 19349 905807 904100 2026-09-27T05:15:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905807 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સર ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિન''' , [[ઓર્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર|કેબીઈ(KBE)]] ([[એપ્રિલ ૧૬|૧૬ એપ્રિલ]] ૧૮૮૯ – [[ડિસેમ્બર ૨૫|૨૫ ડિસેમ્બર]] ૧૯૭૭) [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|અંગ્રેજી]] [[હાસ્યરસપ્રધાન ફિલ્મ|હાસ્ય]] કલાકાર અને [[ફિલ્મ દિગ્દર્શક]] હતા. ચૅપ્લિન [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ની સિનેમા|અમેરિકન સિનેમા]]ના [[ક્લાસિકલ હોલિવૂડ સિનેમા|ક્લાસિકલ હોલિવૂડ]] યૂગના [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ની ફિલ્મો # હોલિવૂડનો વિકાસ|આરંભ]] અને [[ક્લાસિકલ હોલિવૂડ સિનેમા|મધ્ય]] યુગના જાણીતા અભિનેતા, નોંધપાત્ર [[ફિલ્મ દિગ્દર્શક|ફિલ્મ નિર્માતા]], કંપોઝર અને [[સંગીતકાર]] હતા. == જીવન == ચૅપ્લિને અભિયન કર્યો છે, દિગ્દર્શન કર્યું છે, સ્ક્રિપ્ટ લખી છે ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું છે અને કેટલીક ફિલ્મોમાં તો સંગીત પણ આપ્યું છે. મુંગી ફિલ્મોના યુગમાં ચૅપ્લિન એક મહાન અને વગધરાવતા કલાકાર હતા. તેમણે ફિલ્મોમાં 75 વર્ષ સુધી કામ કર્યું હતું જેમાં યુકેમાં બાળ કલાકાર તરીકે [[વિક્ટોરિયન યૂગ|વિક્ટોરીયન]] સ્ટેજ અને [[મ્યૂઝિક હોલ|સંગીત હોલ]]માં કરેલું કામ અને 88 વર્ષની વયે અવસાન પામ્યા ત્યાં સુધીના કામોનો સમાવેશ થાય છે. તેમની હાઈપ્રોફાઈલ જાહેર અને અંગત જીંદગી ઘણી જ વિવાદિત રહી છે. [[મેરી પિકફોર્ડ]], [[ડગ્લાસ ફેરબેન્ક્સ|ડગ્લાસ ફેરબેન્કસ]] અને [[ડી.જી. ગ્રિફિથ|ડી. ડબલ્યુ. ગ્રિફીથ]] , અને ચૅપ્લિને સંયુક્ત રીતે [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]]ની 1919માં સ્થાપના કરી હતી. [[ચૅપ્લિનઃ અ લાઈફ|ચૅપ્લિન: અ લાઈફ]] (2008), પૂસ્તકની સમિક્ષા કરતા માર્ટિન શિફે લખ્યું હતું કે " ચૅપ્લિન માત્ર 'મોટા', ન હતા પરંતુ એક મહાસાગર હતા. 1915માં, વિશ્વયુદ્ધના આરંભે ઉભેલા વિશ્વને તેમણે હાસ્યની ભેટ આપી. જ્યારે વિશ્વ પોતાને [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધ]]ને કારણે હાસ્યની અને રાહતની જરૂર હતી ત્યારે તેમણે આ અમુલ્ય ભેટ આપી. આ બાદ 25 વર્ષ સુધી અને [[મહામંદી]] અને [[એડોલ્ફ હિટલર|હિટલર]]ના ઉદય સુધી તેઓ આ કાર્ય કરતા રહ્યા હતા તેઓ અન્યો કરતા ઘણા મહાન હતા. જ્યારે લોકોને તેની સૌથી વધુ જરૂર હોય ત્યારે માત્ર એક જ વ્યકિત આટલું બધો આનંદ અને રાહત તેમને આપી જાય તે અંગે પણ ઘણી વખત શંકા જાય છે."<ref name="Sieff">શેઈફ માર્ટિન[http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ ''][http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ વોશિંગ્ટન ટાઈમ્સ -બૂક્સ''] 21 ડિસેમ્બર 2008 </ref> [[ચિત્ર:Charlie Chaplin I.jpg|thumb|right|upright|ચૅપ્લિન સી. 1910થી]] ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિનનો જન્મ 16 એપ્રિલ, 1889માં [[ઈંગ્લેન્ડ]]ના પાટનગર [[લંડન]]માં [[વેલવર્થ|વોલ્વર્થ]]માં આવેલી [[ઈસ્ટ સ્ટ્રીટ માર્કેટ|ઈસ્ટ સ્ટ્રીટ]]માં થયો હતો.તેમના માતાપિતા [[મ્યૂઝિક હોલ|સંગીત હોલ]]માં લોકોનું મનોરંજન કરતા હતા. તેના પિતા ગાયક અને અભિનેતા હતા તો તેની માતા ગાયક અને અભિનેત્રી હતી. ચાર્લી જ્યારે ત્રણ વર્ષનો હતો ત્યારે તેઓ જુદા પડ્યા હતા.ચાર્લી ગીત ગાવાનું પોતાના માતાપિતા પાસેથી શીખ્યો હતો. 1891ના [[વસ્તી ગણતરી|વસ્તીગણતરી]]ના આંકડા બતાવે છે કે તેની માતા અભિનેત્રી [[હેન્નાહ ચૅપ્લિન|હન્નાહ હીલ]] ચાર્લી સાથે અને તેના સાવકા ભાઈ [[સિડની ચૅપ્લિન|સિડની]] સાથે વાલ્વુર્થની બારલો સ્ટ્રીટમાં રહેતી હતી. બાળક તરીકે ચાર્લી તેની માતા સાથે [[લેમબેથ]]ના [[કેન્નિગ્ટન રોડ|કેન્નિન્ગટન રોડ]] પર વિવિધ જગ્યાએ રહ્યો હતો., જેમાં 3 પોવનેલ ટેરેસ, ચેસ્ટર સ્ટ્રીટ અને 39 મેથ્લે સ્ટ્રીટનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેના દાદી અડધા [[રોમાની લોકો|જિપ્સી]] જેવા હતા. આ અંગે ચાર્લીને ઘણો જ ગર્વ હતો.<ref>ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, જુનિ., એન. અને એમ. રાઉ સાથે, માય ફાધર, ચાર્લી ચેપ્લિન, રેન્ડમ હાઉસ: ન્યૂ યોર્ક,(1960), પેજ 7-8. ટાંકવામાં આવ્યો {{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ તે દાદીને પોતાના ઘરના કબાટનું હાડપિંજર કહેતો હતો.".<ref>ચાર્લી ચૅપ્લિન, માય ઓટોબાયોગ્રાફી, પેજ 19. ટાંકવામાં આવ્યું {{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> ચૅપ્લિનના પિતા, ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન સિનિયર [[દારૂ પીનારાઓ|દારૂડિયા]] હતા અને તેમનો પોતાના પુત્ર સાથે ખૂબ ઓછો સંપર્ક હતો, કારણ કે પુત્ર ચાર્લી અને તેનો સાવકો ભાઈ તેના પિતા અને તેની રખાત, લુઈસ સાથે 287 કેન્નિન્ગટન રોડ પર રહેતા જ્યાં હવે તેમની યાદમાં ધાતુની પટ્ટી લગાવાઈ છે. તેનો સાવકો ભાઈ તેની માનસિક રીતે બિમાર માતા સાથે [[કોલ્સડોન|ક્લાઉસડોન]]ના [[કેને હીલ|કેન હિલ]] એસ્લાયમ ખાતે રહેતો હતો. . ચૅપ્લિનના પિતાની રખાતે બાળકને આર્ચબીશપ ટેમ્પલ બોય સ્કૂલમાં મોકલી દિધો હતો. ચાર્લી 1901માં જ્યારે 12 વર્ષનો હતો ત્યારે તેના પિતા વધુ પડતા દારૂનાં સેવનને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા. 1901ની વસ્તીગણતરી મુજબ ચાર્લ્સ [[લેમબેથ]]ના 94 ફેર્નડાલે રોડ [[ધ એઈડ્થ લેન્કેસાયર લેડ્સ|ધ એઈટ લેન્કેશાયર લેડ્સ]], ખાતે જ્હોન વિલિયમ જેક્સન સાથે રહેતો હતો. (સ્થાપકનો 17 વર્ષનો છોકરો). જ્યારે ચૅપ્લિનની માતાએ ગાવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેની [[લારનેક્સ|કંગાળ]] સ્થિતિનો અંત આવ્યો હતો. હેન્નાહ માટે 1894 તે [[એડલ્ડર શોટ|એલ્ડેરશોટ]]'' ખાતે આવેલા ધ કેન્ટિન '' , થિયેટરમાં ગાતી હતી ત્યારે પ્રથમ કટોકટી આવી હતી. આ થિયેટર પર સૈનિકો અને તોફાનીઓની વધારે હાજરી રહેતી હતી. હેન્નાહને પ્રેક્ષકો તરફથી ફેંકાયેલી વસ્તુ દ્વારા ખૂબ ઈજા થઈ હતી અને તેનો ખૂબ હૂરિયો બોલાવીને સ્ટેજ પરથી ઉતારી દેવામાં આવી હતી. સ્ટેજ પાછળ તે ખૂબ રડી પડી અને મેનેજર સાથે ખાસી દલીલો કરી. દરમિયાન પાંચ વર્ષનો ચૅપ્લિન સ્ટેજ પર એકલો જ પહોંચી ગયો અને તે સમયનું પ્રખ્યાત ગીત "જેક જોન્સ" ગાવા લાગ્યો. આ બાદ ચૅપ્લિનની માતાએ ( તે સ્ટેજ પર લીલી હાર્લિ નામે પ્રદર્શન કરતી હતી )એ ફરીથી તેને કેને હિલ એસ્લાયમમાં દાખલ કરી દીધો. તેના પુત્રને તેણે લંડનના લેમબેથ ખાતે આવેલા [[વર્કહાઉસ|વર્ક હાઉસ]]માં છોડી દીધો. આ પહેલા તેણે મધ્ય લંડન જિલ્લાના [[હેનવેલ]]માં કેટલીય શાળાઓમાં તેના પ્રવેશ માટે પ્રયાસ કર્યો હતો. જીવનની આટલી વિકટ સ્થિતિમાં બન્ને ચૅપ્લિન ભાઈઓ વચ્ચે ગાઢ સંબંધો વિકસ્યા હતા. તેઓ જ્યારે યુવાન થઈ રહ્યા હતા ત્યારે મ્યૂઝિક હોલ પ્રત્યે ખૂબ આકર્ષાયા હતા. તેમણે પૂરવાર કર્યું હતું કે તેમની પાસે સ્ટેજ માટેની પ્રતિભા છે ચૅપ્લિનની તેના આરંભકાળની ગરીબી તેના પાત્રો પર પણ પડી છે. તેની ફિલ્મમાં લેમબેથમાં તેણે દારૂણ ગરીબીમાં ગાળેલા જીવનને તેણે ફરીથી વણ્યાં હતા. ચૅપ્લિનની માતા 1928માં હોલિવુડમાં મૃત્યુ પામી હતી. તેના પુત્ર દ્વારા તેને અમેરિકા લઈ ગયાના સાત વર્ષ બાદ તેનું અવસાન થયું હતું. ચાર્લી અને સિડનીને ખબર ન હતી કે તેની માતાથી એક સાવકો ભાઈ પણ છે. આ પુત્ર [[વ્હિલર ડ્રાયડેન]]નો ઉછેર તેના પિતા સાથે થયો હતો. પરંતુ બાદમાં તેનો સંપર્ક તેના પરિવાર સાથે થયો અને તે [[હોલિવૂડ]] સ્ટુડિયોમાં ચાર્લી સાથે કામ કરવા માટે આવી પહોંચ્યો હતો. == અમેરિકા == [[ચિત્ર:ChaplinMakinALiving.jpg|thumb|left|મેકિંગ અ લિવિંગ(1914), ચૅપ્લિનની પ્રથમ ફિલ્મ ]] ચૅપ્લિને પ્રથમ વખત [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકા]]નો પ્રવાસ [[ફ્રેડ કાર્નો]] ટ્રૂપ સાથે 1910થી 1912માં કર્યો હતો. કાર્નો તેના ભાઈ જેવો હતો. અમેરિકાથી ઈંગ્લેન્ડ પરત ફર્યાના પાંચ મહિના બાદ બીજો પ્રવાસ ગોઠવાયો.ચાર્લી કાર્નો ટ્રૂપે સાથે 2 ઓક્ટોબર 1912ના રોજ અમેરિકા આવી પહોંચ્યો.કાર્નો કંપનીમાં આર્થર સ્ટેન્લી જેફરસન હતા જે બાદમાં [[સ્ટાન લૌરેલ]] તરીકે પણ જાણીતા થયા હતા.બોર્ડિંગ હાઉસમાં ચૅપ્લિન અને લૌરેલ એક જ રૂમમાં રહેતા હતા. સ્ટેન લૌરેલ ઈંગ્લેન્ડ પરત ફર્યા પરંતુ ચૅપ્લિન અમેરિકા જ રહ્યાં.1913ના અંત સમયમાં, ચૅપ્લિને કાર્નો ટ્રૂપ સાથે કરેલો અભિનય [[મેક સેનેટ|માર્ક સેનેટ]], [[માબેલ નોર્માન્ડ]], [[મિન્ટા ડુફિ|મિન્ટા ડુફી]],અને [[ફેટી આરબકલ|ફેટી આર્બુક્લે]]એ નિહાળ્યો. સેનેટે તેને પોતાના સ્ટુડિયો [[કેસ્ટોન સ્ટુડિયો|કેસ્ટોન ફિલ્મ કંપની]] માટે રાખી લીધો જ્યાં ચૅપ્લિને [[ફોર્ડ સ્ટરલિંગ|ફોર્ડ સ્ટર્લિંગ]]ની જગ્યા લીધી.<ref>{{cite book |title=My Autobiography |url=https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3 |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=[https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3/page/137 137]-139 }}</ref> કમનસીબે, અભિનયની માંગ મુજબ અભિનય કરવામાં ચૅપ્લિનને તકલીફ પડતી હતી અને જેને કારણે તેના પ્રદર્શન પર અસર પડી હતી. ચૅપ્લિનના પ્રથમ ફિલ્મ અભિનય ''[[મેકિંગ અ લિવિંગ|મેકિંગ એ લિવિંગ]]'' બાદ સેનેટને એવું લાગ્યું કે તેણે ખૂબ જ ખર્ચાળ ભૂલ કરી છે.<ref>{{cite book |title=My Autobiography |url=https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3 |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=[https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3/page/n160 149] }}</ref>પરંતુ નોર્માન્ડ ચૅપ્લિનને વધુ એક તક આપવા માંગતી હતી.<ref>{{cite book |title=Mabel: Hollywood's First I Don't Care Girl |last=Fussell |first=Betty|authorlink=Betty Fussell |year=1982 |publisher=Limelight Edition |isbn=0-879-10158-X |pages=70-71 }}</ref> ચૅપ્લિનની પહેલી ફિલ્મોની કથા અને દિગ્દર્શન નોર્માન્ડે જ સંભાળ્યું હતું.<ref name="Chaplin149-150">{{cite book |title=My Autobiography |url=https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3 |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=[https://archive.org/details/myautobiography0000chap_e8v3/page/149 149]-150 }}</ref>ચૅપ્લિનને મહિલા દિગ્દર્શક સાથે કામ કરવું પસંદ ન હતું. જે અંગે બીજા અસંમત હતા.<ref name="Chaplin149-150"/>સંજોગોવસાત, ચાર્લિએ કેસ્ટોન છોડ્યું તે પહેલા આ બન્નેએ પોતાના વચ્ચેના મતભેદોને ઉકેલી દીધા હતા હંમેશા મિત્રો બનીને રહ્યા હતા. મેક સેનેટ ચૅપ્લિન સાથે સારી રીતે વર્તતા ન હતા. ચૅપ્લિન માનતો હતો કે સેનેટ અને નોર્માન્ડ વચ્ચેના મતભેદોને કારણે મેક તેને છૂટો કરવા માંગતા હતા.<ref name="Chaplin149-150"/>પરંતુ ચૅપ્લિનની ફિલ્મ સફળ થઈ અને તે કેસ્ટોનનો મોટો સ્ટાર બન્યો.<ref name="Chaplin149-150"/><ref name="Tramp">[http://www.pbs.org/wgbh/amex/pickford/peopleevents/p_chaplin.html અમેરિકન એક્સપ્રેસ | મેરી પીકફોર્ડ | લોકો અને બનાવ | પીબીએસ(PBS)]</ref> == ફિલ્મ કલાકાર તરીકેની શરૂઆત == ચૅપ્લિનની પહેલાની ફિલ્મો [[મેક સેનેટ]]ના 1} કેસ્ટોન સ્ટુડિયો માટે હતી જ્યાં તે ફિલ્મમાં અભિનય કરવાનું અને ફિલ્મ બનાવવાનું ખૂબ ઝડપથી શીખ્યો. તેનો અલગ પ્રકારનો દેખાવ તે 24 વર્ષનો હતો અને તેની બીજી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ (7 ફેબ્રૂઆરી 1914), ''[[વેનિસ ખાતે કિડ ઓટો રેસ|કિડ ઓટો રેસ એટ વેનિસ(Kid Auto Races at Venice)માં લોકોએ જોયો]]''. જો કે, તેણે પોતાનો આ પ્રકારનો દેખાવ જાણી જોઈને તેની પહેલા બનેલી પરંતુ ''બાદમાં'' (9 ફેબ્રૂઆરી 1914) રિલિઝ થયેલી ફિલ્મ ''[[મેબલની વિચિત્ર દુર્દશા.|મેબેલ્ સ્ટ્રેન્જ પ્રિડિકમેન્ટ (Mabel's Strange Predicament)માં જોવા મળ્યો હતો.]]'' . મેક સેનેટે તેને કોમેડી મેક અપમાં તૈયાર થવાનું કહ્યું હતું.<ref name="Sutton">{{cite book |last1=Sutton |first1=Caroline |title=How Did They Do That? Wonders of the Far and Recent Past Explained |url=https://archive.org/details/howdidtheydotha000sutt |year=1985 |publisher=Hilltown, Quill |location=New York|isbn=0-688-05935-X |page=[https://archive.org/details/howdidtheydotha000sutt/page/n175 174]}}</ref> ચૅપ્લિને આ બનાવને પોતાની [[મારી આત્મકથા (ચૅપ્લિન)|આત્મકથા]]માં આ રીતે ઉતાર્યો છે.<ref name="ChaplinTrampMakeup">{{cite book |title=My Autobiography |url=https://archive.org/details/bwb_S0-ELF-941 |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-ELF-941/page/n179 154]}}</ref> <blockquote>" કયો મેકઅપ કરવો તે મને સુઝતું નહોતું.[''મેકિંગ એ લિવિંગ'' ].ફિલ્મમાં મારો અખબારના રિપોર્ટર તરીકેનો દેખાવ મને ગમતો ન હતો. તોય તે પોશાકના કબાટ પાસે જતાં મે વિચાર્યું કે હું ઘેરદાર પાટલુન, મોટા બૂટ, અને હેટ પહેરીશ.બધૂં જ પરસ્પરનું વિરોધી હોય એમ હું ઈચ્છતો હતો.પાટલૂન ઘેરદાર, સજ્જડ કોટ, મોટા બૂટ અને નાની હેટ.જુવાન દેખાવું કે વુદ્ધ તે અંગે હું અનિશ્ચિત હતો. પરંતુ સેનેટની અપેક્ષા હતી કે હું મોટો લાગું. આનું સ્મરણ થતાં જ મેં નાની મુછો પણ ઉમેરી. તેને કારણે મારી અભિવ્યકિતને છુપાવ્યા વિના હું મોટો દેખાઈશ તેવી મારી દલીલ હતી. પાત્ર કેવું હતું તેનો મને ખ્યાલ નહોતો, પરંતુ જેવાં મેં વસ્ત્રો પહેર્યા અને મેકઅપ કર્યો કે તરત જ તે વ્યકિતનો મને અનુભવ થવા લાગ્યો.હું તેને ઓળખવા માંડ્યો અને જેવો હું તખતા પર ગયો કે તે પાત્ર જન્મી ચુક્યું હતું."</blockquote> [[રેસ્કોઈ આરબકલ|ફેટી આર્બુક્લે]]એતેના સસરાની [[બોલર બેટ|ટોપી]] અને તેનું પોતાનું પાટલૂન આપ્યું હતું [[ચેસ્ટર કોન્કલિન|ચેસ્ટર કોન્ક્લીન]]એ નાનો [[ટેઈલકોટ|કટવે]] કોટ અને [[ફોર્ડ સ્ટરલિંગ|ફોર્ડ સ્ટર્લિંગ]]એ 14 નંબરના બૂટ આપ્યા હતા. જે ઘણા જ મોટા હતા. તે જૂતા તેને યોગ્ય રાખવા માટે ચૅપ્લિનને હંમેશા ખોટા પગે જ પહેરવા પડતા હતા.તેને નાનકડી મુછો [[મેક સ્વાઈન|માર્ક સ્વાઈન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી હતી. જે એક માત્ર વસ્તુ ચૅપ્લિનની પોતાની હતી તે [[વાંગી|લાકડી]]હતી.<ref name="Sutton"/>તેનું આ પાત્ર પ્રેક્ષકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ ગયું હતું. [[ચિત્ર:Chaplin - Kid Auto Races in Venice.png|thumb|right|વેનિસમાં કિડ ઓટો રેસ(1914): ચૅપ્લિનની બીજી ફિલ્મ અને "ટ્રેમ્પ" પોષાક]] ચૅપ્લિનને [[કેસ્ટોન કોપ્સ|કેસ્ટોન]] સિનેમામાં મેક સેનેટેની પદ્ધતિ [[શારીરીક કોમેડી]] અને ઈશારાઓનો ખૂબ ઉપયોગ કર્યો.ચૅપ્લિનનું પાત્ર કેસ્ટોનના અન્ય ટોળાના દ્રશ્યો કરતા પ્રેમ અને ઘરેલુ હાસ્યમાં વધુ શોભતું હતું. તેનું આ પાત્ર ખૂબ શાંતિ રમુજી દેખાતું હતું તેમજ તે ગુસ્સામાં આવે તો લાતો અને લાકડી વડે દુશ્મનોને ફટકારતું પણ હતું.. વિવેચકોએ આ પાત્ર ગામડીયા છાપ ગણાવ્યું હતું આમ છતાં આ નવા કોમેડિયન પાત્રને લોકો ખૂબ પસંદ કરતા હતા. આ બાદ ચૅપ્લિન પોતાની ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન અને એડિંટિંગ કરતો થઈ ગયો હતો. પોતાના એક વર્ષ દરમિયાન ફિલ્મના 34 શોટ્ ચૅપ્લિને બનાવ્યા હતા આ ઉપરાંત ખૂબ જ જાણીતી ''[[ટિલે પંકચર્ડ રોમાન્સ (1914 ફિલ્મ)|ટિલેસ પંકચર્ડ રોમાન્સ (Tillie's Punctured Romance) ફિલ્મ પણ તેણે બનાવી હતી.]]'' . ચૅપ્લિનનું મુખ્ય પાત્ર " [[ધ ટ્રેમ્પ|ધ ટ્રેમ્પ (The Tramp)]]" (ફ્રાન્સમાં અને [[ફ્રેન્કોફોની|ફ્રેન્ચ બોલતા વિશ્વ]]માં "ચાર્લોટ" તરીકે, [[ઇટાલી|ઈટાલી]], [[સ્પેન]], [[એન્ડોરા|અન્ડોરા]], [[પોર્ટુગલ]], [[ગ્રીસ]], [[રોમાનિયા]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]],માં "ચાર્લિટોસ (Carlitos)" [[બ્રાઝીલ]] અને [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]], અને જર્મનીમાં "વેન્ગાબોન્ડ (Vagabond)" કહેવાતું હતું.). " ધ ટ્રેમ્પ" એક [[રખડું (લોકો)|રખડતો]] વ્યકિત હતો જે એક [[સજ્જન|સદગૃહસ્થ]]ની જેમ કપડા પહેરવાની કોશીષ કરતો હતો. આ પાત્ર સજ્જડ શૂટ, મોટા પાટલૂન અને જૂતા અને [[બોલર બેટ|ટોપી]]; અને [[વાંસ]]ની લાકડીમાં દેખાતું હતું અને તે તેની પ્રખ્યાત [[ટૂથબ્રશ જેવી મૂછો|ટુથબ્રશ જેવી મુંછો]] રાખીને ફરતો હતો. તેનું આ પાત્ર અમેરિકાના પ્રથમ વખત એક મુવી ટ્રેલરમાં જોવા મળ્યું હતં આ ટ્રેલરને અમેરિકાના મુવી થિયેટરમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. આ સ્લાઈડ પ્રમોશનનું કામ [[માર્કસ લોઈવ|માર્કસ લુવે]] થિયેટર ચેનના [[નિલ્સ ગ્રાન્ડલેન્ડ|નિલ્સ ગ્રાનલુંડ]] કરતા હતા. તેઓ જાહેરાત મેનેજર હતા. આ ટ્રેલર 1914માં હાર્લેમ ખાતે આવેલા લુવેના સેવન્થ એવન્યુ થિયેટરમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>[[નિલ્સ ગ્રાન્ડલેન્ડ|ગ્રાન્ડલુંડ, નિલ્સ]] (1957). ''બ્લોડેશ, બ્રુનેટ્ટેસ અને બૂલેટ્સ'' . ન્યૂ યોર્ક: વાન રીસ પ્રેસ, પેજ. 53</ref> 1915માં ચૅપ્લિને [[એસનેય સ્ટુડિયો]] સાથે કરાર કર્યો અને તેને પોતાની ક્ષમતાને વધુ વિકસાવી. આ પાત્રમાં તેણે નવું ઉંડાણ આપ્યું. એસનેયની મોટાભાગની ફિલ્મો વધુ મહત્વકાંક્ષી હતી જે કેસ્ટોનની કોમેડી ફિલ્મો કરતા બે ઘણી લાંબી હતી. ચૅપ્લિને પોતાની સ્ટોક કંપની શરૃ કરી હતી. જેમાં તેની સાથે [[એંઝેનૂ ( પાત્ર)|ઈગ્નુએ (ingénue)]] [[એડના પુરવિઆન્સ]] અને કોમેડી વિલન [[લીયો વાઈટ|લીઓ વાઈટ]]અને બુડ જેમિસન હતા. [[ચિત્ર:Charlie Chaplin-waterville.jpg‎IMAGE_OPTIONSBronze statue at [[]] અમરિકામાં વસાહતીઓના આવેલા ઘોડાપૂરે ભાષાના બધા જ અંતરાયો તોડી દીધા હતા અને તેઓ બધા જ પ્રકારનું અમેરિકન બોલતા હતા. તેઓ [[બેબલનો ટાવર|ટાવર ઓફ બેબેલ]] પ્રકારની ભાષા બોલતા. ચૅપ્લિન મુંગી ફિલ્મોનો મુખ્ય સ્ટાર હતો જે જાતે જ લંડનથી અહીં આવ્યો હતો. ચૅપ્લિનનું પાત્ર વસાહતીઓને [[અંડરડોગ]]ને પડતી મુશ્કેલીઓ દર્શાવતું હતું તે દારૂણ અવસ્થાનું પણ સારૂં એવું નિરુપણ કરતું હતું જેથી તે પ્રેક્ષકો સાથે સતત સંપર્કમાં રહેતો હતો. આને કારણે વસાહતીઓને પણ ખૂબ મજા આવતી.<ref> [[રોબર્ટ હ્યુએસ (વિવેચક)|રોબર્ટ હ્યુજિસ]] ''અમેરિકન વિઝન્સ'' બીબીસી ટીવી (BBCTV) </ref> 1916માં [[મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મ કોર્પોરેશન]]એ ચૅપ્લિનને હાસ્ય ફિલ્મો બનાવવા માટે 6,70,000 અમેરિકન ડોલર ચુકવ્યા.તેને કલાકારોનો સંપુર્ણ અંકુશ આપવામાં આવ્યો અને તેણે 18 મહિનામાં 12 જેટલી ફિલ્મો બનાવી. આ ફિલ્મો સિનેમા જગતની સૌથી પ્રભાવક કોમેડી ફિલ્મોમાંની એક હતી. દરેક કોમેડી ફિલ્મ ક્લાસીક હતી. જેમાંથી ''ઈઝી સ્ટ્રીટ (Easy Street)'' , ''વન એએમ (One AM )'' , ''ધ પોનશોપ (The Pawnshop)'' , અને '' ધ એડવેન્ચરચર (The Adventurer)'' સૌથી વધુ જાણીતી હતી.એડના પુરવિઆન્સ તેના સ્થાને રહી હતી જ્યારે ચૅપ્લિને તેની કંપનીમાં [[એરીક કેમ્પબેલ (અભિનેતા)|એરિક કેમ્પબેલ]], હેન્રી બર્ગમેન, આલ્બર્ટ ઓસ્ટિનને લીધા હતા. [[ગીલબર્ટ એન્ડ સુલેવાન|ગીલબર્ટ અને સુલિવાન]] માં કામ કરી ચુકેલો કેમ્પબેલ એક ખલનાયકની ભૂમિકા કરતા હતો જ્યારે બર્ગમેન અને ઓસ્ટીન ચૅપ્લિન સાથે વર્ષો સુધી જોડાયેલા રહ્યા હતા. ચૅપ્લિન માને છે કે મ્યુચ્યુઅલ સમય તેમની કારકીર્દીનો સૌથી સરસ તબક્કો હતો. આમ છતાં ચૅપ્લિનને ચિંતા હતી કે ફિલ્મો સાથે બંધબેસતા શિડ્યુલ માટે ગોઠવવા માટે બાંધછોડ કરવામાં આવતી હતી. અમેરિકા બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ઝંપલાવતા ચૅપ્લિન તેના અંગત મિત્રો ડગ્લાસ ફેરબેન્કસ અને મેરપિકફોર્ડ સાથે યુદ્ધનો ટીકાકાર અને મુક્તિનો સમર્થક બન્યો.<ref name="Tramp"/> ચૅપ્લિનની મોટાભાગની ફિલ્મો કેસ્ટોન, એસેનેય અને મ્યુચ્યુઅલ સમયમાં બની હતી. 1918માં તેણે નિર્માણનો સંપૂર્ણ અંકૂશ લઈ લીધો (અને પ્રદર્શકો અને પ્રક્ષેકોને તેની રાહ જોતા કર્યા), ચૅપ્લિન પર તેની જૂની કોમેડી ફરી કરવા માટે માંગ થતી હતી. આ ફિલ્મો ફરીથી કટ થતી, ફરીથી ટાઈટલ થતા અને ફરી ફરી રીલીઝથી પહેલા થિયેટર માટે પછી હોમ મુવી માર્કેટ માટે અને તાજેતરના વર્ષોમાં તે હોમ વિડીયો માટે આવતી રહી છે. એસનેયને પણ આ વાત જચતી ન હતી.મ્યુચ્યુઅલની 12 ફિલ્મોમાં 1933માં અવાજ ઉમેરવામાં આવ્યો. જ્યારે નિર્માતા અમાન્ડી જે વાન બુરેને નવું [[ફિલ્મનું સંગીત|ઓરકેસ્ટ્રાલ સ્કોર]] અને [[સાઉન્ડ ઈફેક્ટ]]ઉમેર્યા.ચૅપ્લિનની ફિલ્મો અને તેના વૈકલ્પિક ચિત્રોની યાદી [[ટેડ ઓકુડા]] અને ડેવિડ માસ્કાના પૂસ્તક '' ચાર્લી ચૅપ્લિન એટ કેસ્ટોન એન્ડ એસેનેયઃ ડોવ ઓફ ધ ટ્રેમ્પ) Charlie Chaplin at Keystone and Essanay: Dawn of the Tramp )માં આપવામાં આવી હતી.'' .તાજેતરના વર્ષોમાં ચૅપ્લિને 1918 પહેલા બનાવેલી નાની ફિલ્મોને ફરીથી રજૂ કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. તેની બધી જ 12 મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મોને 1975માં [[ડેવિડ શેફર્ડ(ફિલ્મ અંગે માહિતી રાખનાર)|ડેવિડ શેફર્ડ]] અને [[બ્લેકહોક ફિલ્મસ]]દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી આ ઉપરાંત 2006માં આ ફિલ્મના કેટલાક વધુ દ્રશ્યોનો ઉમેરો કરીને ફિલ્મો ડિવીડીમાં રીલીઝ કરાઈ. == ફિલ્મ બનાવવાની કળા == ફિલ્મ બનાવવાની પદ્ધતિ અંગે ચૅપ્લિને ખાસ કોઈ વાત કરી નથી. તે માનતો હતો કે આ વાત કરવાથી જેમ જાદૂગર તેની જાદૂની કળા દ્વારા ખુલ્લો પડી જાય તેમ જ ફિલ્મ નિર્માતા તેની નિર્માણ કળા જાહેર કરવી જોઈએ નહીં.હકીકતમાં તેણે બોલતી ફિલ્મો બનાવવાની શરૂઆત 1940માં ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' થી કરી. ચૅપ્લિન પૂર્ણ સ્ક્રીપ્ટમાંથી કોઈ દિવસ ફિલ્મ શૂટ કરતો ન હતો.આ પદ્ધતિ એસેનેયમાં શરૂ કરી હતી. આ કંપનીમાં તેને લખવાની અને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી. તે ફિલ્મોની શરૂઆત અચોક્કસ વચનોથી કરતો જેમ કે " ચાર્લી આરોગ્ય સ્પામાં પ્રવેશ્યો" અથવા "ચાર્લી નાણા ગીરો મુક્તી દૂકાનમાં કામ કરે છે."ચૅપ્લિન ત્યાર બાદ સેટ ઉભા કરતો અને તેને વધુ સારા બનાવવાની કોશીષ કરતો.આ યોજનાઓ ઘણી વખત સ્વીકારાતી તો ઘણી વખત તેનો અસ્વીકાર થતો. જેથી કંઈક નવું જ દ્રશ્ય ઉદભવતું હતું. આને કારણે ચૅપ્લિનને ફિલ્મનો કેટલોક ભાગ ફરી શૂટ કરવો પડતો કારણ કે આ ભાગ ફિલ્મની કથા વસ્તુથી તદ્દન વિપરીત રહેતો હતો.<ref name="pegutq">[http://www.imdb.com/title/tt0158310 અનનોન ચૅપ્લિન]</ref>ચૅપ્લિનના અવસાન બાદ જ્યારે 1983માં બ્રિટીશ દસ્તાવેજી ફિલ્મ ''[[અનનોન ચૅપ્લિન]]'' બનાવવામાં આવી ત્યારે તેની ફિલ્મના કેટલાક આઉટટેક્સ અને સિક્વન્સ તપાસવામાં આવી જે પછી તેની અલગ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવવાની કળા જાણીતી થઈ. આ કારણ હતું કે ચૅપ્લિન તેના હરીફો કરતા ફિલ્મ પૂરી કરવામાં કેમ વધુ સમય લેતો હતો.આ ઉપરાંત, ચૅપ્લિન એક ઉત્સાહી દિગ્દર્શક હતો. તે પોતાનો અભિનેતા કેવો દેખાય તેનો નિશ્ચિત ખ્યાલ તેના મગજમાં હતો જેથી જ્યાં સુધી સંતોષના થાય ત્યાં સુધી તે શૂટિંગ કરતો.ચૅપ્લિનના લોન સ્ટાર સ્ટુડિયો નજીક રહેતો એનિમેટર [[ચક જોન્સ|ચુક જોન્સ]], જણાવે છે કે કે તેના પિતાએ ચૅપ્લિનને જ્યાં સુધી સંતોષ ન થાય ત્યાં સુધી એકનું એક દ્રશ્ય કેટલીય વખત શૂટ કરતા જાયા હતા. <ref>[[ચક જોન્સ|જોન્સ, ચક]]. ''ચક અમુક: ધ લાઈફ એન્ડ ટાઈમ્સ ઓફ એન એનિમેટેડ કાર્ટુનિસ્ટ'' . એવોન બૂક્સ, ISBN 0-380-71214-8)</ref>)તેમની આ પદ્ધતિને કારણે કેટલીય ફિલ્મ પ્રિન્ટો બરબાદ થતી હતી. જેનો ખર્ચ પણ ખૂબ આવતો હતો. જેને કારણે ચૅપ્લિનને તણાવ આવતો અને આ તણાવ તે પોતાના કલાકારો, ક્રૂ પર ઉતારતો. ઘણી વખત તો નિર્માણ બંધ કરવાની હદ સુધી જતો રહેતો હતો.<ref name="pegutq"/> == સર્જનાત્મક અંકૂશ == [[ચિત્ર:CharlieChaplinStudios-1922.jpg|thumb|ચાર્લી ચૅપ્લિન સ્ટુડિયો, 1922]] મ્યુચ્યુઅલ સાથેના કરારનો 1917માં અંત આવતા ચૅપ્લિને [[ફર્સ્ટ નેશનલ]] સાથે બે રીલની આઠ ફિલ્મો બનાવવાનો કરાર કર્યો.ફર્સ્ટ નેશનલે આ ફિલ્મોને નાણા પૂરા પાડ્યા અને તેનું વિતરણ કર્યું (1918-23) પરંતુ ફર્સ્ટ નેશનલે ચૅપ્લિનને સર્જનાત્મક પાસાનો સંપુર્ણ અંકુશ આપ્યો હતો જેથી તે ગુણવત્તા પર વધુ ધ્યાન આપી શકતો.ચૅપ્લિને પોતાનો હોલિવૂડનો સ્ટુડિયો બાંધ્યો હતો. તેને મળેલી સ્વતંત્રતાને કારણે તેણે કરેલું કામ હંમેશા આનંદ અન મનોરંજન આપતું રહ્યું છે.જો કે ફર્સ્ટ નેશનલ ઈચ્છતું હતું કે તે મ્યુચ્યુઅલમાં કરેલી કટેલીક નાની કોમેડી ફિલ્મો બનાવે, ચૅપ્લિન પોતાની મહત્વકાંક્ષી ફિલ્મોની લંબાઈ ખાસી મોટી રાખતો હતો જેમાં '' [[શોલ્ડર આર્મસ|સોલ્જર્સ આર્મી]] '' (1918), ''[[ધ પીલગ્રીમ]]'' (1923) અને ક્લાસિકલ ફિલ્મ ''[[ધ કીડ (1921 ફિલ્મ)|ધ કિડ]]'' નો (1921)નો સમાવેશ થાય છે. 1919માં ચૅપ્લિને [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]] ફિલ્મ ડિસ્ટ્રીબ્યુટર કંપનીની સ્થાપનાર [[મેરી પિકફોર્ડ]], [[ડગ્લાસ ફેરબેન્ક્સ]] અને [[ડી.જી. ગ્રિફિથ|ડી. ડબ્લ્યુ.ગ્રિફીથ]] સાથે કરી. આ બધા જ વ્યકિતઓ વિકસી રહેલા હોલિવૂડ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ફિલ્મ વિતરકો અને ફાયનાન્સરોના વધતા પ્રભાવનો સામનો કરવા માંગતા હતા.આ પગલાને કારણે ફિલ્મો પર સંપૂર્ણ અંકુશ ચૅપ્લિને મળ્યો અને તે એક ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે સ્વતંત્ર બન્યો.તે 1950ના દાયકા સુધી યુએના બોર્ડ પર સેવાઓ આપી હતી. ચૅપ્લિનની યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ પિક્ચર કંપની મોટી લંબાઈ ધરાવતી ફિલ્મો બનાવતી હતી જેની શરૂઆત એક પરંપરાગત નાટક જેવાથી થઈ. આ ફિલ્મ '' [[અ વુમન ઓફ પેરીસ]]'' (1923)માં તેની નાનકડી ભૂમિકા હતી.આ બાદ કેટલીક ક્લાસિકલ કોમેડી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું જેમ કે ''[[ધ ગોલ્ડ રશ|ધ ગોલ્ડ રસ]] '' (1925) અને '' [[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928). [[ચિત્ર:Grand Op Mod Times.jpg|thumb|left|મોર્ડન ટાઈમ્સનું વર્લ્ડ પ્રિમિયર (1936), ન્યૂ યોર્ક ]] અવાજ ધરાવતી ફિલ્મોના આગમન બાદ પણ ચૅપ્લિને ''[[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928), ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' (1931), અને ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]]'' (1936) ફિલ્મો બનાવી અવાજ વગર બનાવી.આ ફિલ્મોમાં અવાજ ન હતો પરંતુ જરૂરી સંગીત અને સાઉન્ડ ઈફેક્ટ પૂરતી હતી.''સીટી લાઈટ્સ'' કોમેડી અને લાગણીનો સંયુક્ત સંગમનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ હતું.વિવેચક [[જેમ્સ આગી|જેમ્સ એગ્રી]]એ ફિલ્મના આખરી દ્રશ્ય અંગે ''લાઈફ'' મેગેઝીનમાં 1949માં લખ્યું હતું કે " [[સેલ્યુલોઈડ]] પર બનાવવામાં આવેલી એક વ્યકિતની સૂંદર એકટિંગનો આ સૌથી શ્રેષ્ઠ નમુનો છે.". ચૅપ્લિનની સંવાદો ધરાવતી ફિલ્મોમાં ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940), ''[[મોનશ્યર વરદૌક્સ|મોનસિયુર વેરડોક્સ]]'' (1947) અને ''[[લાઈમલાઈટ્સ (ફિલ્મ)|લાઈમલાઈટ]]'' (1952)નો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ''મોડર્ન ટાઈમ્સ'' (1936) એ સંવાદ આધારિત ફિલ્મ ન હતી. આમ છતાં ફિલ્મમાં રેડિયો કે ટીવી મોનિટરમાંથી આવતા અવાજ હતાં.આ ફિલ્મો એટલે બનાવવામાં આવતી કે 1930ના દાયકામાં લોકો મુંગી ફિલ્મો જોવાથી દૂર થયા હતા પરંતુ સંવાદ સાંભળવા માટે હજૂ પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા.''મોડર્ન ટાઈમ્સ'' એવી પહેલી ફિલ્મ હતી જેમાં ચૅપ્લિનનો અવાજ સંભળાયો હોય. ( ફિલ્મના અંતે [[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)#નોનસેન્સ ગીત|નોનસેન્સ સોંગ]] નું લખાણ અને તેમા અભિનય ચૅપ્લિને કર્યો હતો).જો કે મોટાભાગના પ્રેક્ષકોને આ ફિલ્મ તો મુંગી ફિલ્મ જ લાગતી હતી. જો કે, "[[ટોકી(સિનેમાગૃહ)|વાતચીત]]" એ 1927માં તેને દાખલ કરવામાં આવી ત્યાર બાદથી તે ફિલ્મોમાં એક મહત્વનો ભાગ થઈ ગઈ હતી. જો કે ચૅપ્લિન 1930 સુધી આ પ્રકારની ફિલ્મો બનાવવાથી બચતો રહ્યો હતો.તે માનતો હતો કે મુંગી ફિલ્મો બનાવવી એક કળા છે.તે કહેતો હતો કે : " હાવભાવને શબ્દો કરતા વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે.ચીનના સિમ્બોલિઝમ મુજબ મનોહર દ્રશ્ય કરતા તે કંઈક અલગ થતું હતું.એક અસામાન્ય વસ્તુનું વર્ણન સાંભળો — દાખલા તરીકે, આફ્રિકન જંગલી ડુક્કર, આ બાદ તમે આ ડુક્કરનું ચિત્ર જુઓ તમને કેટલું આશ્રર્ય થાય છે."[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741027-1,00.html ટાઈમ મેગેઝીન, 9 ફેબ્રૂઆરી 1931] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204071021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741027-1,00.html |date=2009-12-04 }} ચૅપ્લિનની બહૂમુખી પ્રતિભાના કેટલાક ઉદાહરણો આપણી સામે છે જેમ કે તેણે 1952ની ફિલ્મ'' લાઈમલાઈટ'' માટે [[નૃત્યકલા(કોરિયોગ્રાફી)|કોરિયોગ્રાફી(નૃત્ય દિગ્દર્શન)]] કર્યું હતું તો ''ધ સર્કસ'' (1928) ફિલ્મમાં તેણે ટાઈટલ મ્યૂઝિક માટે ગીત પણ ગાયું હતું.તેણે કમ્પોઝ કરેલા કેટલાય જાણીતા ગીતોમાં "[[સ્માઈલ (ચાર્લી ચૅપ્લિન ગીત)|સ્માઈલ]]", ગીત તેણે ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોર્ડન ટાઈમ્સ]]'' (1936) માટે જ્યારે [[નેટ કિંગ કોલે]] તરીકે જાણીતી આ ફિલ્મની 1950ની આવૃતિ માટે તેણે ગીત લખવામાં પણ મદદ કરી હતી."ધીસ ઈઝ માય સોંગ" એ ચૅપ્લિનની અંતિમ ફિલ્મમાંથી લેવાયું છે. " અ કાઉન્ટેશ ફ્રોમ હોંગકોંગ," ગીત 1960માં કેટલીય ભાષામાઓમાં સૂપરહીટ રહ્યું હતું. ( તેનું જાણીતું સંસ્કરણ [[પેટૂલા પાર્ક|પેટુલા ક્લાર્ક]] અને 1967માં [[ધ સીકર્સ]] ફેમ [[જુડિથ ડરહામ|જુડીથ ડરહામ]] દ્વારા ગવાયેલું પણ રિલીઝ નહીં થયેલું ગીત 1990માં શોધી કાઢવામાં આવ્યું) , અને ''લાઈમલાઈટ'' માં ચૅપ્લિન થીમ 1950માં " ઈટર્નલી. તરીકે ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી"ચૅપ્લિને ''લાઈમલાઈટ'' માં આપેલા સંગીતને કારણે તેને 1972માં [[એકેડેમી એવોર્ડ]] આપવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મનું પ્રિમિયર લોસ એન્જેલસમાં છેક 1972માં યોજાયું હતું જેથી તે ફિલ્મ એવોર્ડ માટે હકદાર હતી ફિલ્મનું શૂટિંગ કેટલાય દાયકા પહેલા કરવામાં આવ્યું હતું.ચૅપ્લિને ફિલ્મોમાં અવાજ આવ્યા બાદ તેની કેટલીય મુંગી ફિલ્મો માટે સ્કોર લખ્યો હતો જેને ફરીથી રીલીઝ કરવામાં આવી હતી. જેમાં '' ધ કીડ '' ને 1971માં રિલીઝ કરાઈ હતી. <br style="clear:both"> === ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' === સંવાદ ધરાવતી ચૅપ્લિનની પ્રથમ ફિલ્મ, ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940), તે જર્મન સરમુખત્યાર [[એડોલ્ફ હિટલર]] અને [[નાઝીવાદ]]ની ઠેક્ડી ઉડાડતી હતી. આ ફિલ્મ અમેરિકાએ તેની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]]ની નીતિ ત્યજી દીધી અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં ઝંપલાવવાનો નિર્ણય કર્યો તેના એક વર્ષ પહેલા રિલીઝ થઈ હતી. ચૅપ્લિને આ ફિલ્મમાં "એડેનોઈડ હેનકેલ"ની ભૂમિકા કરી હતી. <ref>{{imdb title|id=0032553|title=The Great Dictator}}</ref>તે તોમાનિયાનો સરમુખત્યાર દર્શાવવામાં આવ્યો હતો જે સ્પષ્ટપણે હિટલરની નકલ જેવો જ દેખાતો હતો.આ ફિલ્મમાં અન્ય એક હાસ્ય કલાકાર [[જેક ઓકલે|જેક ઓકી]]ને પણ ચમકાવવામાં આવ્યો હતો તે બેક્ટ્રીયાનો સરમુખત્યાર " બેન્ઝીનો નેપાલોની" બન્યો હતો.નેપાલોનીનું પાત્ર સ્પષ્ટપણે ઈટાલીના સરમુખત્યાર [[બેનિટો મુસ્સોલિની|બેનિટો મુસોલીની]] અને [[ફાસીઝમ|ફાસીવાદ]] પરથી લેવામાં આવ્યું હતું. [[પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ|પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડે]] ફરીથી ચૅપ્લિન સાથે અભિનય કર્યો હતો. ફિલ્મમાં તે યહૂદી મહિલા બની હતી.તે સમયે જે રાજકીય વાતાવરણ હતું ત્યારે આ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવવી એક એક હિંમતની વાત હતી. આ ફિલ્મમાં હિટલર અને તેના નાઝીવાદ તેમજ યહૂદીઓની કત્લની પણ ભારે ઠેકડી ઉડાડવામાં આવી હતી.ચૅપ્લિને ફિલ્મમાં એડેનોઈડ હેનકેલ અને એક યહૂદી વાળંદની ભૂમિકા કરી હતી જેની નાઝી દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ પાત્ર ચૅપ્લિનના દારૂડિયા પાત્ર સાથે મળતું આવતું હતું.ફિલ્મના અંતે બે પાત્રો ચૅપ્લિનની કથામાં એક ચોક્કસ જગ્યાએ ગોઠવાઈ જાય છે. અને તેઓ પોતાના હાસ્યને બાજૂમાં મુકીને પ્રેક્ષકોને સીધું જ સંબોધન કરે છે. ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મનું નિર્માણ, લખાણ અને અભિનય કરવા બદલ તેને નામાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો. [[બેસ્ટ રાઈટિંગ માટે એકેડેમી એવોર્ડ (ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે )|શ્રેષ્ઠ લખાણ (ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે)]] == રાજકારણ == [[ચિત્ર:Chaplin.and.Eastman.jpg|thumb|ચૅપ્લિન અમેરિકન સમાજવાદી મેક્સ ઈસ્ટમેન સાથે હોલિવૂડમાં 1919માં. ]] ચૅપ્લિનની [[રાજકીય]] વિચારશરણી હંમેશા [[ડાબેરી રાજકારણ|ડાબેરી]] રહી હતી.તેનું રાજકારણ સમકાલિન સ્ટાન્ડર્ડ કરતા ઉદાર મતવાદી હતી પરંતુ 1940માં તેના અભિપ્રાયો ( અમેરિકામાં તે એક વિદેશી નાગરિક તરીકેના સ્ટેટશને કારણે અને તેને મળેલી પ્રસિદ્ધના ગૂંચવાડામાં) ઘણા લોકોએ [[સામ્યવાદી]] ગણાવ્યા છે.{{Citation needed|date=May 2009}}.[[મહામંધી|મહામંદી]] પહેલા તેની બનેલી મુંગી ફિલ્મોમાં રાજકીય સંદેશ કે થીમ ન હતી. તેનું પાત્ર ટ્રેમ્પ જ [[ગરીબી]]માં જ રહેતું.જેથી ગરીબી પ્રત્યે તેમાં અભિપ્રાયો હતા પરંતુ 1930માં તેની ફિલ્મોમાં વધુને વધુ રાજકીય સંદેશાઓ ખુલ્લી રીતે પ્રદર્શિત કરાતા.''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' માં ગરીબ કામદારો અને ગરીબ લોકોની વાતને ખૂબ સુંદર રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી.''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મના અંતે તે જે રીતે નાટ્યાત્મક રીતે પ્રવચન આપે છે તે રાષ્ટ્રીયવાદ પર સુચક પ્રશ્ન કરતું હતું. અને તેણે 1942માં જાહેરમાં [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ યુનિયન]]ને [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]માં મદદ કરવા માટે બીજો યુરોપીયન ફ્રન્ટ ખોલવાની વાત પણ વિવાદાસ્પદ સાબિત થઈ હતી.એક પ્રવચન કે જે ''ડેઈલી વર્કર'' માં આવ્યું હતું, તેમાં જાહેર કર્યું હતું કે [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] બાદ સમગ્ર વિશ્વમાં સામ્યવાદ ફેલાઈ જશે અને તે માનવીય વિકાસની સાથે ગણાશે.{{Citation needed|date=May 2009}}. 1942ની વિવાદાસ્પદ પ્રવચન ઉપરાંત ચૅપ્લિને [[પહેલું વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન તેણે કરેલા પ્રયત્નોને બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં કરવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો જેને કારણે લોકો તેનાથી નારાજ થયા હતા. જો કે તેના બે પુત્રોએ યુરોપમાં સૈન્યમાં સેવા આપી હતી.બીજા વિશ્વ યુદ્ધના મોટાભાગના ગાળામાં ચૅપ્લિન તેની સામે અભિનેત્રી [[જ્હોન બેરી( અમેરિકન અભિનેત્રી)|જોન બેરી]] (નીચે જૂઓ) સાથે સંકળાયેલા ફોજદારી અને દિવાની કેસોનો સામનો કરતો રહ્યો હતો.યુદ્ધ બાદ 1947માં [[બ્લેક કોમેડી]] ''[[મોનશ્યર વરદૌક્સ|મોનશિયુર વેન્ડોક્ષ]] '' માં [[મુડીવાદ]]ની બારે ટીકા કરીને દુશ્મનાવટ વધારી હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} આ ફિલ્મને લઈને અમેરિકાના ઘણા શહેરોમાં પ્રદર્શનો થયા હતા{{Citation needed|date=May 2009}}.જેને પરિણામે ચૅપ્લિનની અંતિમ અમેરિકન ફિલ્મ ''લાઈમલાઈટ'' ઓછી રાજકીય અને વધુ આત્મચરિત્રાત્મક હતી.આ બાદ તેમણે યુરોપમાં બનાવેલી ફિલ્મ '' [[અ કિંગ ઈન ન્યૂ યોર્ક|અ કિંગ ઈન ન્યૂયોર્ક]]'' (1957)માં રાજકીય પરિમાણોને લઈને તેમને પાંચ વર્ષ વહેલું અમેરિકા છોડવું પડ્યું હતું.આ ફિલ્મ બાદ ચૅપ્લિન રાજકીય સંદેશો ધરાવતી ફિલ્મો બનાવવામાંથી રસ ઉડી ગયો હતો, તેમણે કહ્યું હતું કે હાસ્ય અને હાસ્યપ્રધાન ફિલ્મોને રાજનીતિથી ઉપર રાખવું જોઈએ{{Citation needed|date=May 2009}}. == મેકકાર્થી યૂગ == ચૅપ્લિનને અમેરિકામાં જોરદાર સફળતા મળી હોવા ઉપરાંત તે 1914થી 1953 સુધી તેઓ ત્યાંના રહેવાસી બન્યા હોવા છતાં તેમણે તટસ્થ રાષ્ટ્રીયતાનું વલણ રાખ્યું હતું.[[મેકકાર્થીઝમ|મેકકાર્થીવાદ]] દરમિયાન ચૅપ્લિન પર "[[અમેરિકા વિરોધી પ્રવૃતિ]]" અને શંકાસ્પદ રીતે [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] હોવાને કારણે [[જે. એડગર હૂવર|જે એડગર હૂવેર]]એ [[એફબીઆઇ|એફબીઆઈ (FBI)]] ને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ચૅપ્લિન અંગે ગુપ્ત ફાઈલો રાખવી.તેમણે અમેરિકાના વસવાટનો અંત કરવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો.1942માં યુદ્ધ દરમિયાન બીજા યુરોપીયન ફ્રન્ટ અંગે તેમના આંદોલન બાદ એફબીઆઈનું તેમના પર દબાણ વધ્યું હતું. આ બાદ તો એફબીઆઈ અને તેમના વચ્ચેના સંબંધો ખૂબ જ ખરાબ થયા હતા. આ દરમિયાન અમેરિકન સાંસદે તેમને સુનાવણી માટે સંસદમાં બોલાવતા સંબંધો વણસી ગયા હતા.જો કે તેમને સંસદમાં જવું પડ્યું ન હતું.<ref name="fjnruu">વ્હિટફિલ્ડ, સ્ટેફન જે., ''ધ કલ્ચર ઓફ ધ કોલ્ડ વોર'' , પેજ 187-192</ref> 1952માં ચૅપ્લિનને અમેરિકા છોડીને યુકે ગયા હતા. તેમણે એવું કહ્યું હતું કે તેઓ '' લાઈમલાઈટ'' ફિલ્મના પ્રિમિયર માટે લંડન જઈ રહ્યા છે.હુવર આ વાત જાણતા હતા અને તેમણે [[ઈમિગ્રેશન એન્ડ નેચરલાઈઝેશન સર્વિસ|ઈમિગ્રેશન એને નેચરલાઈઝ સર્વિસ]]ને આદેશ કર્યો કે અમેરિકામાં પ્રવેશવાની તેમની પરમીટને પાછી ખેંચી લેવામાં આવે. જેથી ચૅપ્લિન અમેરિકા પાછા આવી શકે નહીં.ચૅપ્લિને પછી અમેરિકા નહીં જવાનું નક્કી કર્યું. આ અંગે તેમણે લખ્યું છે.".....બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ હંમેશા મને જૂઠ્ઠો પાડવા, [[ભ્રામક પ્રચાર]] કેટલાક જૂથો ચલાવી રહ્યા હતા. તેમને અમેરીકાના [[પીળું પત્રકારત્વ|પીળું પત્રકારત્વ કરતા અખબારો]]નો સાથ હતો. તેમણે ઉભા કરેલા વાતાવરણથી કોઈ પણ ઉદારવાદી વ્યકિત ગુંગળાઈ જાય.આ પરિસ્થિતિમાં મારી કંપની ચલાવી શકવાની મારી સ્થિતિ ન હતી.જેથી મેં અમેરિકા છોડવાનું નક્કી કર્યું.<ref>{{cite news |title=Names make news. Last week these names made this news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818302-2,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=1953-04-27 |access-date=2009-12-10 |archive-date=2010-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901124412/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818302-2,00.html |url-status=dead }}</ref>" ચૅપ્લિને ત્યાર બાદ [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વીત્ઝલેન્ડ]]ના [[વેવેય]]માં પોતાનું ઘર બનાવ્યું.આ બાદ તે એપ્રિલ 1972માં થોડા સમય માટે અમેરિકા ગયા હતા. જ્યાં તેમને [[એકેડેમી માનદ એવોર્ડ|માનદ ઓસ્કાર]] આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે પોતાની ફિલ્મોને કેવી રીતે ફરીથી રિલીઝ કરવી અને માર્કેટિંગ કરવું તે અંગે વાતચીત કરી ન હતી. [[ચિત્ર:Chaplin The Kid.jpg|thumb|right|upright|ચૅપ્લિન અને જેકી કુગાન ધ કિડમાં (1921)]] == એકેડેમી એવોર્ડ == ચૅપ્લિનને એક [[એકેડેમી એવોર્ડ|ઓસ્કાર]] [[શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે એકેડેમી એવોર્ડ|મ્યૂઝિક સ્કોર માટે એકેડેમી એવોર્ડ]] , અને બે માનદ એકેડેમી એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. === કમ્પેટિટિવ એવોર્ડ === 1972માં ચૅપ્લિનને [[ક્લેર બ્લૂમ|ક્લાઈરે બ્લુમ]]ની સહભૂમિકા ધરાવતી 1952ની ફિલ્મ ''લાઈમલાઈટ'' માટે [[શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે એકેડેમી એવોર્ડ|બેસ્ટ મ્યૂઝિક ઈન એન ઓરિજિનલ ડ્રામેટિક સ્કોર]] માટે ઓસ્કાર એવોર્ડ અપાયો હતો.આ ફિલ્મમાં [[બસ્ટર કેટોન]]ની પણ ભૂમિકા હતી. આ એક માત્ર ફિલ્મ હતી જેમાં બે મહાનત્તમ કોમેડિયનો એક સાથે જોવા મળ્યા હતા.ચૅપ્લિનની રાજકિય સમસ્યાઓને કારણે જ્યાં ફિલ્મ બની હતી તેવા લોસ એન્જેલસમાં એક અઠવાડિયા માટે ચાલી ન હતી.આ માપદંડ 1972 સુધી લાગૂ પડ્યો ન હતો. ચૅપ્લિને 1929માં ''ધ સર્કસ'' માટે એકેડેમી એવોર્ડમાં શ્રેષ્ઠ હાસ્ય દિગ્દર્શક, શ્રેષ્ઠ ચલચિત્ર, શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રિનપ્લે ( જો કે એકેડેમીએ ચૅપ્લિનના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં આ નામાંકન રાખ્યા નથી કારણ કે તેમને એક વિશિષ્ઠ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો હતો.) માટે નામાંકન મળ્યા હતા. 1940ની ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મ માટે તેને બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે અને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનું નામાંકન, તો 1948માં ''મોનસેઉર વેરડોક્સ'' માટે બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રિનપ્લેનનું નામાંકન મળ્યું હતું.ફિલ્મ નિર્માણના વર્ષો દરમિયાન ચૅપ્લિને એકેડેમી એવોર્ડ અંગે તિરસ્કારની ભાવના વ્યકત કરી હતી, તેનો પુત્ર ચાર્લ્સ જુનિયરે લખ્યું છે કે 1929માં તેમને મળેલા ઓસ્કાર એવોર્ડનો તેઓ ડોરસ્ટોપ તરીકે ઉપયોગ કરા હોવાની વાતથી એકેડેમી ચૅપ્લિન પર નારાજ થઈ હતી.આ કારણથી સમજી શકાય છે કે હોલિવૂડના શ્રેષ્ઠ ચિત્રો પૈકીના બે ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' અને ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]],ને એક પણ એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકન મળ્યું ન હતું. '' <ref>{{cite web |url=http://www.chicagoreader.com/movies/100best.html |title=List-o-Mania: Or, How I Stopped Worrying and Learned to Love American Movies |author=[[Jonathan Rosenbaum|Rosenbaum, Jonathan]] |year=1998 |work=Chicago Reader |access-date=2009-12-10 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321210548/http://www.chicagoreader.com/movies/100best.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html |title=The Complete List - ALL-TIME 100 Movies - TIME Magazine |year=2005 |work=Time.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2007-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html |url-status=dead }}</ref> === માનદ એવોર્ડ === 16 મે 1929માં પહેલો ઓસ્કાર એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો ત્યારે હાલમાં જે રીતે મતદાનની પ્રક્રિયા છે તેવી ત્યારે ન હતી અને શ્રેણીઓ અંગે પણ અસ્થિરતા હતી.ખરેખર તો ચૅપ્લિનને ''ધ સર્કસ'' ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ હાસ્ય દિગ્દર્શક તરીકેનું નામાંકન મળ્યું હતું. પરંતુ તેમનું નામ પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું અને એકેડેમીએ " તેમની(ચૅપ્લિન) અભિનય, લખાણ અને નિર્માણ અને '' ધ સર્કસ'' ફિલ્મ બનાવવા માટે" ચૅપ્લિનને એક વિશેષ એવોર્ડ આપવાનું નક્કી કર્યું.તે વર્ષે જે ફિલ્મને વિશેષ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો તે ફિલ્મ '' [[ધ જેઝ સિંગર (1927 ફિલ્મ)|ધ જેઝ સિંગર]]'' હતી. ચૅપ્લિને બીજો માનદ એવોર્ડ 44 વર્ષ બાદ 1972માં " મોશન પીક્ચરની કળામાં તેમના પ્રભાવ અને પાડેલી અસરોને કારણે " આપવામાં આવ્યો.આ એવોર્ડ સ્વીકારવા માટે તેઓ અમેરિકા આવ્યા હતા અને તેમને એવોર્ડ વખતે લોકોએ [[ઉભા થઈ બહૂમાન કરવું.|ઉભા થઈને કરેલું અભિવાદન]] પાંચ મીનીટ જેટલું હતું જે એકેડેમી એવોર્ડમાં સૌથી લાંબૂ હતું. == અંતિમ કાર્યો == [[ચિત્ર:Charlie Chaplin 2207447904.jpg|thumb|right|upright|લેસ્ટર સ્કેવર, લંડનમાં ચૅપ્લિનની પ્રતિમા]] ચૅપ્લિનની અંતિમ બે ફિલ્મો લંડનમાં બની હતી. '' [[અ કિંગ ઈન ન્યૂ યોર્ક|અ કિંગ ઈન ન્યૂયોર્ક]]'' (1957) જેમાં તેમણે અભિનય કર્યો હતો,તેમજ ફિલ્મનું લખાણ, દિગ્દર્શન અને નિર્માણ કર્યું હતું.તો બીજી ફિલ્મ '' [[અ કાઉન્ટેશ ફ્રોમ હોંગકોંગ|અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ]] '' (1967), હતી જેનું દિગ્દર્શન, નિર્માણ અને લખાણ ચૅપ્લિને કર્યું હતું.આ ફિલ્મમાં [[સોફિયા લોરેન]] અને [[માર્લોન બ્રાન્ડો]]એ અભિનય કર્યો હતો. તો આ ફિલ્મમાં એક નાનકડી ભૂમિકા કરીને હતી જે તેમની ફિલ્મ કારકીર્દીની અંતિમ ભૂમિકા હતી.તેમને બન્ને ફિલ્મો માટે ગીત કંપોઝ કર્યો હતા. '' અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ,'' નું ગીત જેને [[પેટૂલા પાર્ક|પેટુલા ક્લાર્કે]] ગાયું હતું તે "[[ધીસ ઈઝ માય સોંગ]]", યુકેમાં નબંર વન ગીત બન્યું હતું.ચૅપ્લિન તેમની ફર્સ્ટ નેશનલની ત્રણ ફિલ્મો ''[[ધ ડોગ્સ લાઈફ]]'' (1918), '' [[શોલ્ડર આર્મસ]]'' (1918) અને ''[[ધ પિલગ્રિમ|ધ પીલગ્રીમ]]'' (1923)ને ભેગી કરીને એક ફિલ્મ બનાવી હતી '' [[ધ ચૅપ્લિન રેવન્યૂ|ધ ચૅપ્લિન રેવેન્યુ]]'' . આ ફિલ્મના આરંભનું સંગીત ચૅપ્લિને જાતે કંપોઝ કર્યું હતું.આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરતા કરતા તેણે 1959 અને 1963 વચ્ચે પોતાની આત્મકથા ''માય ઓટોબાયોગ્રાફી( મારી આત્મકથા),'' લખી જે 1964ના રોજ પ્રકાશિત થઈ. ચલચિત્ર દ્વારા રજૂ થયેલી તેની આત્મકથા '' માય લાઈફ ઈન પીક્ચર '' , 1974માં પ્રકાશિત થઈ. ચૅપ્લિને સંકેત આપ્યો હતો કે તેણે પોતાની પૂત્રી વિક્ટોરિયા માટે એક સ્ક્રીનપ્લે ''[[ધ ફ્રીક|ધ ફ્રેક]]'' માટે લખી રાખ્યો છે. ફિલ્મમાં તેની ભૂમિકા એક પરીની હશે.ચૅપ્લિન મુજબ ફિલ્મની કથા તૈયાર થઈ ગઈ હતી, નિર્માણ પહેલાનું રિહર્સલ પણ શરૂ થઈ ગયું હતું (આ પૂસ્તકમાં વિક્ટોરિયાનો કોસ્યુમમાં ફોટોગ્રાફ હતો), પરંતુ વિક્ટોરીયાએ લગ્ન કરી લેતા ફિલ્મને અટકાવી દેવામાં આવી હતી.ચૅપ્લિને લખ્યું હતું કે " કોઈ બીજા દિવસે હું ફિલ્મ બનાવીશ."જો કે 1970 બાદ તેમની તબિયત બગડતી જઈ રહી હતી. જેથી ફિલ્મને બનાવવાની બધી જ આશાઓને ધક્કો પહોંચ્યો હતો. 1969 થી 1976 સુધી ચૅપ્લિને તેમની મુંગી ફિલ્મો માટે ઓરિજિનલ મ્યૂઝિક કંપોઝીશન અને સ્કોર લખ્યો હતો અને તેને રીલીઝ કરી હતી.તેમણે ફર્સ્ટ નેશનલની બધી જ ફિલ્મો માટે સ્કોર લખ્યો હતો.''[[ધ આઈડલ ક્લાસ|ધ આઇડલ ક્લાસ]]'' (1971) ( બાળક સાથે અભિનય કરી 1972માં રીલિઝ કરી), '' [[ધ ડેઝ પ્લેઝર|અ ડેઝ પ્લેઝર]] '' (1973), ''[[પે ડે]]'' (1972), ''[[સન્નીસાઈડ|સનીસાઈડ]]'' (1974),અને ફિચર જેટલી લંબાઈ ધરાવતી ફિલ્મ ''[[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' 1969માં અને ''[[ધ કીડ (1921 ફિલ્મ)|ધ કિડ]]'' 1971માં રિલીઝ કરી હતી.આ બધા સ્કોર લખતી વખતે તેમણે સંગીતકાર એરિક જેમ્સ સાથે કામ કર્યું હતું. ચૅપ્લિનનું અંતિમ કામ તેમની 1923ની ફિલ્મ '' [[અ વુમન ઓફ પેરીસ]]'' નો સ્કોર લખવાનું હતું જે કામ 1976માં પૂરૂ થયું. આ બાદ ચૅપ્લિન ગંભીર રીતે બિમાર પડ્યા. આ દરમિયાન તેઓ વાતચીત કરવામાં પણ તકલીફ અનુભવતા હતા. == મહિલાઓ સાથે સંબંધો, લગ્ન અને બાળકો == === હેટ્ટી કેલી === હેટ્ટી કેલી ચૅપ્લિનનો પ્રથમ "સાચો" પ્રેમ હતો. હેટ્ટી એક નૃત્યાંગના હતી. તે જ્યારે 15 વર્ષની હતી ત્યારે ચૅપ્લિન તેને પ્રેમ કરતા હતા. હેટ્ટી 19 વર્ષની હતી ત્યારે ચૅપ્લિન 1908માં તેમની સાથે લગ્ન કરવાની એકદમ નજીક આવી ગયા હતા.એવું કહેવાતું હતું કે તેના પ્રેમમાં ચૅપ્લિન પાગલ હતા અને હેટ્ટીને લગ્નની વિંનંતી કરતા હતા.પણ જ્યારે તેણે ઈનકાર કર્યો ત્યારે ચૅપ્લિને કહ્યું કે હવે આપણે એકબીજાનો ચહેરો ન જોઈએ શકીએ તે શ્રેષ્ઠ હશે. જો કે તેણે બાદમાં લગ્નની હા પાડતા ચૅપ્લિન ખૂબ જ ખૂશ થઈ ગયા હતા.વર્ષો સુધી ચૅપ્લિન સતત હેટ્ટીના વિચારોમાં રહેતા હતા. પરંતુ 1921માં જ્યારે તેમને ખબર પડી કે હેટ્ટીનું 1918ની [[સ્પેનિશ ફ્લૂ|ફ્લુની મહામારી]]માં [[ઈન્ફ્લુએન્ઝા]]ને કારણે મૃત્યુ થઈ ચુક્યું છે ત્યારે તેઓ ભાંગી પડ્યા હતા. === એડના પુરવિઆન્સ === [[ચિત્ર:Purviance autographed.jpg|left|thumb|upright|એડના પુરવિઆન્સ]] મેબેલ નોર્માન્ડ બાદ ચૅપ્લિનની જીવનમાં બીજી સ્ત્રી હતી [[એડના પુરવિઆન્સ]],1916-17ના દાયકામાં એસેનેય અને મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મોના નિર્માણ વખતે ચૅપ્લિન અને એડના વચ્ચે ગાઢ સંબંધો બંધાયા હતા. આ પ્રેમનો અંત 1918માં આવ્યો હતો જ્યારે ચૅપ્લિને [[મિલ્ડ્રેડ હેરિસ]] સાથે લગ્ન કરી લીધા જો કે પુરવિઆન્સ 1923 સુધી ચૅપ્લિનની ફિલ્મોમાં મહત્વની અભિનેત્રી તરીકે કાયમ રહી હતી. તે જ્યારે 1958માં મૃત્યુ પામી ત્યાં સુધી તે ચૅપ્લિનની કંપનીની કર્મચારી રહી હતી. તેઓ પોતાની બાકી જીંદગી દરમિયાન ખૂબ જ ઉષ્માપૂર્વક વાતચીત કરતા હતા. === મિલ્ડ્રેડ હેરિસ === [[ચિત્ર:MildredPrivatecolletion2.jpg|right|thumb|upright|મિલ્ડ્રેડ હેરિસ. સી. 1918–1920]] 23 ઓક્ટોબર 1918ના રોજ ચૅપ્લિન ૨૯ વર્ષે લોકપ્રિય બાળ-કલાકાર [[મિલ્ડ્રેડ હેરિસ]]ને પરણ્યો,તે વખતે હેરિસની ઉંમર 16 વર્ષની હતી. તેમને એક પૂત્ર હતો. નોર્માન સ્પેન્સર ચૅપ્લિન (" ધ લીટલ માઉસ" તરીકે જાણીતો) 7 જુલાઈ 1919ના રોજ ત્રણ દિવસ બાદ તેનું મૃત્યું થયું. 1919ના અંત ભાગમાં ચૅપ્લિન હેરિસથી અલગ થયા અને [[લોસ એન્જેલસ એથ્લેટિક કલબ|લોસ એન્જેલસ એથ્લેટિક ક્લબ]] પરત ફર્યા.<ref name="Maland1991">{{cite book |title=Chaplin and American Culture |last=Maland |first=Charles J. |year=1991 |publisher=Princeton University Press |isbn=0691028605 |pages=43–44 |url=http://books.google.com/books?id=hJhaiT7B04AC }}</ref> 1920માં દંપતિએ છૂટાછેડા લીધા. હેરિસને છૂટાછેડા માટે ચૅપ્લિને કેટલીક મિલકત અને 100,000 ડોલર આપ્યા હતા.<ref name="Maland1991"/> ચૅપ્લિને કબૂલ કર્યું હતું કે " હું હેરિસના પ્રેમમાં ન હતો. હું લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને લગ્ન સફળ થાય તેવું ઈચ્છતો હતો." છુટાછેડા દરમિયાન, હેરિસે દાવો કર્યો હતો કે ચૅપ્લિનને તે વખતની સફળ અભિનેત્રી [[એલા નાઝિમોવા|એલા નાઝીમોવા]] સાથે સંબંધો હતો. એવું પણ અફવા હતી કે ચૅપ્લિન યુવા અભિનેત્રીની મોહક અદાઓ પાછળ પાગલ હતો.<ref>{{cite book |title=Lesbian Histories and Cultures |last=Zimmerman |first=Bonnie |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=0815319207 |pages=374 |url=http://books.google.com/books?id=0EUoCrFolGcC}}</ref> === પોલા નેગરી === ચૅપ્લિન પોલીસ અભિનેત્રી [[પોલા નેગરી]] સાથે 1922-23માં જાહેરમાં દેખાવવા લાગ્યો અને તેની સાથે સગાઈ પણ કરી. તે હોલિવૂડમાં અભિનેત્રી બનવા માટે આવી હતી. સગાઈ જો કે લગ્નમાં પરિણામી ન હતી. નવ મહિના સુધી ચૅપ્લિનના પોલા સાથે સંબંધો રહ્યો હતા. હાલમના હોલિવૂડના સંબંધોની જેમ તે પણ સંબંધ લાંબો સમય ચાલ્યા ન હતા. ચૅપ્લિનના નેગરી સાથેના સંબંધો તેના જાહેર જીવનમાં એક અલગ ભાત પાડે છે. ચૅપ્લિને આ સમયગાળા દરમિયાન પોતાના બીજા પ્રેમપ્રકરણો અંગત રાખ્યા હતા. જેની ભાગ્યે જ કોઈને જાણ થાય (જો કે તેમા સફળતા મળી ન હતી). ઘણા જીવનકથા લેખકો માને છે કે નેગરી સાથેનો પ્રેમ એક પબ્લિસીટી સ્ટંટ હતો. === મેરિયોન ડેવિસ === 1924માં ચૅપ્લિન સગીર વયની [[લીટા ગ્રે]] સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો ત્યારે તે અભિનેત્રી [[મેરિયોન ડેવિસ]] સાથે પ્રણય ફાગ ખેલતો હોવાની અફવા ચાલી હતી. મેરિયોન [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ|વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હર્ટ્સટ]]ની સાથી હતી. [[થોમસ હાર્પર ઈન્સે]]નું રહસ્યમય મૃત્યુ થયું ત્યારે ચૅપ્લિન અને મેરિયોન હેટર્સટની યાટ્ પર હાજર હતા. ચૅપ્લિને મેરિયોનને હટ્ર્સટને છોડીને માત્ર તેની સાથે જ રહેવાનું દબાણ કર્યું હોવાનું કહેવાય છે પરંતુ તેણે ઈનકાર કરી દીધો હતો અને હેર્સ્ટનું મૃત્યુ 1951માં થયું ત્યાં સુધી તેની સાથે રહી હતી.ચૅપ્લિને ડિવસ સાથે તેની ફિલ્મ ''[[લોકો જુએ|શો પિપલ]]'' માં નાનકડો અભિનય કર્યો હતો, તેમનો અભિનય 1931 સુધી ચાલ્યો હોવાનું કહેવાય છે. === લીટા ગ્રે === ચૅપ્લિન [[લીટા ગ્રે]]ને ''ધ કિડ'' ફિલ્મના શૂટિંગ વખતે પ્રથમ વખત મળ્યો હતો. 3 વર્ષ બાદ 35 વર્ષની ઉંમરે તે 16 વર્ષની ગ્રેને લઈને '' ધ ગોલ્ડ રશ'' ફિલ્મ બનાવવાની તૈયારી કરતો હતો. આ ફિલ્મમાં તેની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. તેમના લગ્ન 26 નવેમ્બર, 1924ના રોજ થયા. આ બાદ તે ગર્ભવતી થઈ( જેના કારણે તેને ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકાથી દૂર કરવામાં આવી). તેમને બે પૂત્રો હતા, અભિનેતા [[ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન જુનિ..|ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, જૂનિ.]] (1925–1968) અને [[સિડની અર્લે ચૅપ્લિન|સિડની અર્લ ચૅપ્લિન]] (1926–2009). આ લગ્ન એક ભયાનક દુર્ઘટના સમાન હતા. દંપતિમાં કોઈ વાતે મેળ ન હતો. આ દંપતિએ ૨૨ ઓગસ્ટ 1927ના રોજ છૂટાછેડા લીધા <ref>[https://web.archive.org/web/20111120195534/http://www.iht.com/articles/2002/08/23/edold_ed3__57.php ઈન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રીબ્યુન.][https://web.archive.org/web/20111120195534/http://www.iht.com/articles/2002/08/23/edold_ed3__57.php 23 ઓગસ્ટ 2002.]</ref> બન્ને વચ્ચે કડવાશ ભર્યા સંબંધોને કારણે ચૅપ્લિને ગ્રેને 825,000 ડોલર આપીને સમાધાન કર્યું. આ ઉપરાંત તેને 10 લાખ ડોલર જેટલો આ કેસને કારણે થયો હતો. આ છૂટાછેડાને કારણે ચૅપ્લિન પર કરને લઈને ભારે તણાવ આવી ગયો હતો જેથી તેના વાળ ધોળા થઈ ગયા હતા. ચૅપ્લિનના જીવનકથા લેખક જોયસે મિલ્ટને ''ટ્રેમ્પ: ધ લાઈફ ઓફ ચાર્લી ચૅપ્લિન'' માં લખ્યું છે કે ગ્રે-ચૅપ્લિનના લગ્ન વ્લાદિમીર નાબોકોવની 1950ની નવલકથા ''[[લોલિતા]]'' પર આધારિત હતા. === મેર્ના કેનેડી === લીટા ગ્રેની મિત્ર [[મેર્ના કેનેડી]] એક ડાન્સર હતી. ચૅપ્લિને તેને ''[[ધ સર્કસ (મૂંગી ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928) ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેત્રી બનાવી હતી. એવી અફવા હતી કે શૂટિંગ દરમિયાન બન્નેને અફેર હતું. ગ્રેએ આ અફવાઓનો સહારો છૂટાછેડા લેવા માટે પણ કર્યો હતો. === જ્યોર્શિયા હેલ === ''ધ ગોલ્ડ રશ'' માં ગ્રેની જગ્યાએ [[જ્યોર્શિયા હેલ]]ને લેવામાં આવી હતી. ''[[અનનોન ચૅપ્લિન]]'' નામના દસ્તાવેજી ચિત્રમાં, ( ફિલ્મ ઇતિહાસકાર [[કેવિન બ્રાઉનલો]] અને [[ડેવિડ ગીલ]]દ્વારા દિગ્દર્શિત કરાઈ), 1980ની એક મુલાકાતમાં હેલે કહ્યું હતું કે નાનપણથી ચૅપ્લિન તેના માટે આદર્શ હતા. 19 વર્ષની ઉંમર સાથેની અભિનેત્રી સાથેના પ્રણય સંબંધો કેટલાય વર્ષો સુધી ચાલ્યા હતા. તેણે પોતાના આ સંબંધોની વાત ''ચાર્લી ચૅપ્લિન : ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ-અપ.'' માં કરી હતી. 1929-30માં ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' ના નિર્માણ દરમિયાન [[વર્જિનિયા ચેરીલ|વર્જિનિયા શેરિલ]]ની જગ્યાએ હેલને લેવામાં આવી હતી. સાત મીનીટનું ફુટેજ 2003માં ડીવીડી રિલીઝ વખતે લેવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ આર્થિક કારણોસર ચૅપ્લિનને શેરિલને લેવાની ફરજ પડી હતી. ''અનનોન ચૅપ્લિન'' માં આ વાત કરતા હેલે કહ્યું હતું કે તેના ચૅપ્લિન સાથેના સંબંધો ફિલ્મના શૂટિંગ દરમિયાન ક્યારેય ન હોય તેટલા ગાઢ બન્યા હતા. 1933માં ચૅપ્લિન તેના વિશ્વ પ્રવાસ બાદ પરત ફર્યો ત્યારે આ સંબંધોનો અંત આવ્યો. === લુઈસ બ્રૂક્સ === ''[[ઝિગફેલ્ડ ફોલિસ]]'' માં [[ક્રોનિ|કોરિક (કોરસ વાદન)]] કરનાર [[લુઈલ બ્રૂક્સ|લુઈસ બ્રૂક્સ]] ચૅપ્લિનને પ્રથમ વખત ન્યૂયોર્કમાં ''ધ ગોલ્ડ રશ'' ફિલ્મના શો વખતે મળી હતી. 1925ના ઉનાળાના બે મહિનાઓ દરમિયાન તેમણે રીટ્ઝમાં ડાન્સ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મ રોકાણકાર એ.સી. બ્લૂમેન્થલ અને બ્રૂક્સની સાથી [[ઝિગફેલ્ડ ગર્લ]] [[પેગી ફિયર્સ|પેગ્ગી ફિયર્સ]] સાથે બ્લૂમેન્થલના એમ્બેસેડર હોટલમાં આવેલા સ્યુટમાં જોવા મળ્યા હતા. ચૅપ્લિને [[લોઅર ઈસ્ટ સાઈડ]] રેસ્ટોરન્ટમાં '' લાઈમલાઈટ'' માં તેમના અભિનય અંગે સંગીતમય નાટક નિહાળ્યું હતું ત્યારે ચાર કલાક લુઈસ તેમની સાથે જ હતી. === મે રિવ્સ === 1931-32માં યુરોપના પ્રવાસ માટે ચૅપ્લિનનો પત્રવ્યવહાર વાંચી શકે તે માટે મેને ખરેખર તો સેક્રેટરી માટે લેવામાં આવી હતી. તેણે માત્ર એક સવારે કામ કર્યું ત્યાર બાદ તેની ચૅપ્લિન સાથે મુલાકાત કરાવવામાં આવી. પ્રથમ નજરે જ ચૅપ્લિનને તે પસંદ પડીઆ બાદ તે પ્રવાસમાં ચૅપ્લિનની સતત સાથે રહી હતી. તેની કંપની ચૅપ્લિનના ભાઈ સિડનીને ગમતી ન હતી. રિવ્સ ચૅપ્લિનના ભાઈ સિડની સાથે પણ સંબંધ રાખતા ચૅપ્લિને તેની સાથે ગુસ્સાથી તેની સાથેના સંબંધનો અંત લાવી દિધો હતો. રિવ્સે તેના ટૂંકા સંબંધોને, " ધ ઈન્ટીમેટ ચાર્લી ચૅપ્લિન"માં ઉતાર્યા છે. === પૌલેટ્ટ જુલિયેટ ગોડાર્ડ === [[ચિત્ર:Charlie Chaplin and Paulette Goddard in The Great Dictator trailer.JPG|thumb|right|ચૅપ્લિન અને પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટરમાં (1940)]] ચૅપ્લિન અને અભિનેત્રી [[પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ|પૌલેટ્ટ ગોડાર્ડ]] 1932 થી 1940 દરમિયાન પ્રેમ અને વ્યવસાયી સંબંધમાં બંધાયા હતા. આ સમય દરમિયાન ગોડાર્ડ ચૅપ્લિન સાથે તેના બેવર્લી હિલ ખાતેના નિવાસ્થાને જ રહેતી હતી. ચૅપ્લિને તેને ''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' અને ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' માં ભૂમિકા આપી હતી. પરંતુ તે પરણીત છે કે અપરણીત તે અંગે સ્પષ્ટતા કરવાના ઈનકારને કારણે ઐતિહાસિક ફિલ્મ '' [[ગોન વિધ ધ વિન્ડ (ફિલ્મ)|ગોન વિથ ધ વિન્ડ]]'' ફિલ્મની સ્કારલેટ ઓ હારાની ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવી હતી. 1940માં તેમની વચ્ચેના સંબંધોનો અંત આવ્યો ત્યારે ચૅપ્લિન અને ગોડાર્ડે જાહેર નિવેદન કર્યું હતું કે 1936માં તેમણે ગૂપ્ત લગ્ન કરી લીધા હતા. આ દાવો મોટાભાગે ગોડાર્ડની છબી અને તેની કારકીર્દીને બચાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. 1942માં ગોડાર્ડ અને ચૅપ્લિન વચ્ચેના સંબંધનો અંત આવ્યો હતો.1940માં ગોડાર્ડ પેરામાઉન્ટની ફિલ્મોમાં અભિનય કરવા લાગી હતી તેણે [[સેસિલ બી. ડેલવિલે|સેસીલ બી. ડિમિલે]] સાથે ઘણી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું. ચૅપ્લિનની જેમ જ તે પણ બાકીની જીંદગી સ્વિત્ઝલેન્ડમાં વિતાવી જ્યાં તેનું 1990માં મૃ્ત્યું થયું. === જોન બેરી === 1942માં ચૅપ્લિન ટૂંકા સમય માટે [[જ્હોન બેરી( અમેરિકન અભિનેત્રી)|જોન બેરી]] (1920-1996), સાથે જોડાયો હતો. ચૅપ્લિન તે સમયે જોનને તેની એક ફિલ્મમાં ભૂમિકા આપવા માંગતો હતો પરંતુ ચૅપ્લિનને તે હેરાન કરવા લાગી અને માનસિક સ્થિતિ અસ્થિર હોવાના સંકેતો મળતા આ સંબંધોનો અંત આવ્યો હતો. (જો કે જોનની માતા જેવી બિમારી નહીં.) ચૅપ્લિનના બેરી સાથેના ટૂંકા સમય માટેના સંબંધો તેના માટે દૂઃખદ સ્વપ્ન સમાન હતા. એક બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ, 1943માં તેણે બાળકનો પિતા ચૅપ્લિન હોવાનો દાવો માંડ્યો હતો. પરંતુ લોહી પરીક્ષણથી પૂરવાર તયું હતું કે ચૅપ્લિન બેરીના સંતાનનો પિતા ન હતો. બેરીના વકીલ [[જોસેફ સ્કોટ (વકીલ)|જોસેફ સ્કોટ]]એ કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે લાહી પરીક્ષણના ટેસ્ટ પૂરાવા તરીકે માન્ય રાખી શકાય નહી. જેથી ચૅપ્લિનને બાળકના ઉછેર માટે મદદ કરવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો. આ અન્યાયને કારણે કેલિફોર્નિયામાં કાયદો બદલવામાં આવ્યો જેમાં લોહી પરીક્ષણને પૂરાવા તરીકે માન્ય રાખવામાં આવ્યું.સરકારી વકીલે બેરી સાથેના 1944ના સંબંધોને લઈને [[મન એક્ટ]] ના આરોપો લગાવ્યો પરંતુ તેમાં ચૅપ્લિનનો નિર્દોષ છુટકારો થયો હતો.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Mann & Woman |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,850389,00.html |quote=Auburn-haired [[Joan Barry (American actress)|Joan Barry]], 24, who wandered from her native Detroit to New York to Hollywood in pursuit of a theatrical career, became a Chaplin protegee in the summer of 1941. She fitted into a familiar pattern. Chaplin signed her to a $75-a-week contract, began training her for a part in a projected picture. Two weeks after the contract was signed she became his mistress. Throughout the summer and autumn, Miss Barry testified last week, she visited the ardent actor five or six times a week. By midwinter her visits were down to "maybe three times a week". By late summer of 1942, Chaplin had decided that she was unsuited for his movie. Her contract ended. |publisher=Time (magazine) |date=3 April 1944 |access-date=2007-08-21 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311022927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,850389,00.html |url-status=dead }}</ref>આ પ્રકારના કેસોને કારણે ચૅપ્લિનની જાહેર છબી ખરડાઈ હતી.<ref name="fjnruu"/>બેરીની સ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ ચુકી હતી કે તેને 1953માં એક શેરીમાં બાળકોના સેન્ડલ અને બાળકની વીંટી લઈને જતી હતી જોવા મળી હતી. તે બબડતી હતી કે " આ ચમત્કાર છે".<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Just Like the Movies |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,858217,00.html |quote=Another Chaplin ex-protegee, 33-year-old [[Joan Barry (American actress)|Joan Barry]], who won a 1946 paternity suit against the comedian, was admitted to Patton State Hospital (for the mentally ill) after she was found walking the streets barefoot, carrying a pair of baby sandals and a child's ring, and murmuring: "This is magic, my god". |publisher=[[Time (magazine)]] |date=17 August 1953 |access-date=2007-08-21 |archive-date=2008-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117060251/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,858217,00.html |url-status=dead }}</ref> === ઉના ઓ'નીલ === બેરીને લઈને ચૅપ્લિનના કોર્ટ કેસ દરમિયાન તે [[ઉના ઓ'નીલ]]ને મળ્યો તે [[યુજેને ઓ'નીલ]]ની પુત્રી હતી. બન્નેએ 16 જૂન 1943માં લગ્ન કરી લીધા. ચૅપ્લિનની ઉંમર 44 વર્ષ હતી જ્યારે ઉના માત્ર 18 વર્ષની હતી.ઓ'નીલના પિતાને આ લગ્ન મંજૂર ન હતા. અને લગ્ન બાદ તેણે ઉના સાથે બધા જ પ્રકારના સંપર્કો કાપી નાંખ્યાહતા. તેમના આ આબોલા જ્યારે તેઓ 1977માં મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી ચાલુ રહ્યા હતા. આ લગ્ન ખૂબ સફળ અને લાંબા ચાલ્યા હતા. આ લગ્ન દ્વારા ચૅપ્લિનને આઠ બાળકો થયા હતા.તેમને ત્રણ પૂત્રો હતા: [[ક્રિસ્ટોફર ચૅપ્લિન|ક્રિસ્ટોફર]], યુજેન અને [[માઈકલ ચૅપ્લિન]] અને પાંચ પૂત્રીઓ : [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન|ગેરાલ્ડિન]], [[જોસેફાઈન ચૅપ્લિન|જોસેફાઈન]], જેન, [[વિક્ટોરિયા ચૅપ્લિન|વિક્ટોરિયા]] અને એનેટ્ટે-એમ્લી ચૅપ્લિન. ચૅપ્લિન અંતિમ વખત પિતા 73 વર્ષની વયે બન્યા હતા. ચૅપ્લિનના મૃત્યુ બાદ ઉના 44 વર્ષ સુધી જીવતી રહી હતી.ઉનાનું મૃત્યુ [[પિતાશયનું કેન્સર|પિતાશયના કેન્સર]]ને કારણે 1991માં થયું હતું. == બાળકો == {| class="wikitable" |- !બાળક !જન્મ તારીખ !મૃત્યુની તારીખ !નોંધ |- | નોર્માન સ્પેન્સર ચૅપ્લિન | 7 જુલાઈ 1919 | 10 જુલાઈ 1919 | |- | [[ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન જુનિ.|ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિન જુનિ.]] | 5 મે 1925 | 20 માર્ચ 1968 | |- | [[સિડની અર્લે ચૅપ્લિન]] | 31 માર્ચ 1926 | 3 માર્ચ 2009 | |- | [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન|ગેરાલ્ડિન લેઈગ ચૅપ્લિન]] | 1 ઓગસ્ટ 1944 | | |- | [[માઈકલ ચૅપ્લિન|માઈકલ જ્હોન ચૅપ્લિન]] | 7 માર્ચ 1946 | | |- | [[જોસેફાઈન ચૅપ્લિન|જોસેફાઈન હેન્નાહ ચૅપ્લિન]] | 28 માર્ચ 1949 | | |- | [[વિક્ટોરિયા ચૅપ્લિન]] | 19 મે 1951 | | |- | યુજેન એન્થોની ચૅપ્લિન | 23 ઓગસ્ટ 1953 | | |- | જેને સેસિલ ચૅપ્લિન | 23 મે 1957 | | |- | એનેટ્ટે એમ્લી ચૅપ્લિન | 3 ડિસેમ્બર 1959 | | |- | [[ક્રિસ્ટોફર ચૅપ્લિન|ક્રિસ્ટોફર જેમ્સ ચૅપ્લિન]] | 6 જુલાઈ 1962 | | |- |} == નાઈટહૂડનો ખિતાબ == ચૅપ્લિનના નામનો સમાવેશ 1975ના [[ન્યૂ ઈયર્સ ઓનર્સ લીસ્ટ|ન્યૂ ઈયર્સ ઓનર લીસ્ટ]]માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{LondonGazette |issue=46444 |startpage=8 |linkeddate=1974-12-31 |supp=y |access-date=2008-07-21 }}</ref> 4 માર્ચના રોજ તેમને [[બ્રિટનની ઓનર્સ પદ્ધતિ|નાઈટહૂડ]]નો ખિતાબ 85 વર્ષની ઉંમરે અપાયો તેમને આ ખિતાબ [[યુનાઇટેડ કિંગડમના એલિઝાબેથ II|ક્વીન એલિઝાબેથ બીજા]]એ [[ઓર્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર|નાઈટ કમાન્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર]] કેબીઈ (KBE) આપ્યો. આ એવોર્ડની પ્રથમ વખત દરખાસ્ત 1931માં મુકવામાં આવી હતી પરંતુ પહેલા વિશ્વ યુદ્ધમાં કોઈ સેવા ન કરી હોવાને કારણે તેમજ કેટલાક વિવાદોને કારણે આ ખિતાબ અપાયો ન હતો. આ બાદ 1956માં ફરીથી તેના નામની દરખાસ્ત કરાઈ હતી પરંતુ રૂઢિચૂસ્ત સરકાર દ્વારા અમેરિકન સરકાર સાથે સંબંધો બગડશે તેવા ભયને કારણે દરખાસ્તને મંજૂરી અપાઈ નહીં. તે સમય [[શીત યુદ્ધ|ઠંડા યુદ્ધ]]નો હતો. અને ત્યારે [[સુએઝ કટોકટી|સુએઝ પર આક્રમણ]]ની તૈયારીઓ ચાલતી હતી. == મૃત્યુ == 1960 બાદ તેમની તબિયત બગડવા માંડી હતી. તેમની અંતિમ ફિલ્મ '' [[અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ]]'' પૂરી કર્યા બાદ અને 1972માં એકેડેમી એવોર્ડ મેળવ્યા બાદ તબિયત વધુને વધુ બગડતી ચાલી.1977માં તબિયત એટલી ખરાબ થઈ કે તેઓ વાતચીત કરી શકતા ન હતા અને વ્હિલચેરમાં ફરવું પડતું હતું. તેઓ પોતાના [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝલેન્ડ]]ના [[વેવેય]] ખાતે આવેલા નિવાસ્થાને 25 ડિસેમ્બર 1977માં ઉંઘમાં મૃત્યુ પામ્યાં.<ref name="obit">{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Charlie Chaplin Dead at 88; Made the Film an Art Form. |url=http://www.nytimes.com/books/97/03/30/reviews/chaplin-obit.html |quote=Charlie Chaplin, the poignant little tramp with the cane and comic walk who almost single-handedly elevated the novelty entertainment medium of motion pictures into art, died peacefully yesterday at his home in Switzerland. He was 88 years old. |publisher=[[New York Times]] |date=26 December 1977, Monday |access-date=2007-08-21 }}</ref> તેમને [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝલેન્ડ]]ના [[વૌડ|વેડ]]માં આવેલા કબ્રસ્તાન કોર્સિયર-સૂર[[વેવેય]]માં [[દફનવિધિ|દફનાવવામાં]] આવ્યા હતા. 1 માર્ચ 1978ના રોજ તેમના [[મૃતદેહ]]ની કેટલાક સ્વીસ મિકેનિક દ્વારા ચોરી કરવામાં આવી જેથી ચૅપ્લિનના કુટુંબીજનો પાસેથી તેના બદલે નાણા મેળવી શકાય.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Chaplin Body Stolen From Swiss Grave. Vehicle Apparently Used. British Envoy 'Appalled'. |url= |quote=The body of Charlie Chaplin was stolen last night or early today from the grave where it was buried two months ago in a small cemetery in the Swiss village of Corsier-surVevey, overlooking the eastern end of Lake Geneva. |publisher=[[New York Times]] |date=3 March 1978, Friday |access-date=2007-08-21 }}</ref> પરંતુ કાવતરૂં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. ભાંગફોડિયાઓને પકડી લેવામાં આવ્યા હતા. અને તેમના મૃતદેહને 11 અઠવાડિયા બાદ [[લેક જીનિવા]] નજીક દફનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમના મૃતદેહને વધુ ચોરી થતો અટકાવવા માટે 2 મીટર કોન્ક્રીટ નીચે દફનાવવામાં આવ્યો હતો. == અન્ય વિવાદો == [[વિશ્વયુદ્ધ 1|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] સૈન્યમાં નહીં જોડાવવા બદલ બ્રિટિશ મીડિયાએ તેની ટીકા કરી હતી. ખરેખરમાં તો ચૅપ્લિને સર્વિસ માટે અરજી કરી હતી પરંતુ તેઓ ખૂબ નાના અને ઓછું વજન ધરાવતા હોવાથી તેમને સૈન્યમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા ન હતા. ચૅપ્લિને યૂદ્ધ દરમિયાન નાણા એકત્ર કરવા માટે [[વોર બોન્ડ]]ના વેચાણમાં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે આ બોન્ડ માટે રેલીઓના સંબોધનની સાથે સાથે પોતાના ખર્ચે એક ફિલ્મ 1918માં બનાવી હતી આ ફિલ્મ ''[[ધ બોન્ડ]]'' એક હાસ્યપ્રધાન [[પ્રોપગેન્ડા ફિલ્મ]] હતી. સ્ત્રીઓના કપડાંને લઈને થયેલા વિવાદને કારણે તેમને 1930ના દાયકામાં નાઈટહૂડનો ખિતાબ મળી શક્યો ન હતો. ચૅપ્લિનની સમગ્ર કારકીર્દી દરમિયાન, તેના પૂર્વજો યહૂદી હોવાના દાવાને લઈને કેટલાક પ્રમાણ સુધી વિવાદ ચાલતો રહ્યો હતો. નાઝીઓએ 1930ના દાયકામાં ચૅપ્લિનને યહૂદી ગણાવ્યા હતા. (કાર્લ ટોન્સેન્ટેઈન) અમેકિતાના મીડિયામાં રિલીઝ થયેલા અહેવાલો,<ref>{{Cite web |url=http://www.filmography.co.il/en/entry/8/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-10 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415180557/http://www.filmography.co.il/en/entry/8/ |url-status=dead }}</ref> અને 1940ના દાયકાના અંતિમ સમયમાં એફબીઆઈ દ્વારા તેના મુળની તપાસ કરાઈ હતી. ચૅપ્લિન યહૂદી હતો તેવો કોઈ દસ્તાવેજ મળી શક્યો નથી. તેના સમગ્ર જાહેર દરમિયાન યહૂદી હોવાનો સ્વીકાર કે તેનો ઈનકાર કરવા માટે કહેવામાં આવતું હતું પરંતુ ચૅપ્લિને એવું કહ્યું હતું કે " [[યહૂદી વિરોધી માણશ|યહૂદી વિરોધી]]ના હાથનું તેઓ રમકડું બનવા ઈચ્છતા નથી." જો કે તેમને [[બાપ્ટીઝમ|ખ્રીસ્તી ધર્મના સંસ્કાર]] [[ઇંગ્લેડના ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ ઈંગ્લેન્ડ]]માં આપવામાં આવ્યા હતા, તેઓ સમગ્ર જીવન દરમિયાન માનતા હતા કે તેઓ [[અજ્ઞેયવાદી]]છે.<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> 1924માં ચૅપ્લિન [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ]]ની યાટ્માં હાજર હતા જ્યારે નિર્માતા [[થોમસ હાર્પર ઈન્સે|થોમસ ઈન્સે]]નું રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું.આ ઘટનાનું નાટ્યાત્મક નિરૂપણ [[પિટર બોગડાનોવિચ|પીટર બાંગ્ડાનોવિક]]ની 2001ની ફિલ્મ ''[[ધ કેટ્સ મેઓવ|ધ કેટ મેઓ]]'' માં આવ્યું હતું.ક્યા સંજોગોમાં ઈન્સેનું મૃત્યુ થયું તે હજી સુધી જાણી શકાયું નથી. ચૅપ્લિનને હંમેશા [[એફેબોફિલા|યુવાન મહિલાઓ પ્રત્યે આકર્ષણ]] રહેતું હતું જેમાં કેટલાય લોકોને રસ પડ્યો છે.તેની જીવનકથા લખનાર લેખકો આ માટે હેટ્ટી કેલી પ્રત્યેના આકર્ષણને જવાબદાર માને છે. હેટ્ટીને તેઓ બ્રિટનમાં જ્યારે મ્યૂઝિક હોલમાં પ્રદર્શન કરતા હતા ત્યારે મળ્યા હતા. હેટ્ટી તેમના માટે એક યુવાન સ્ત્રીની આદર્શ પ્રતિમા હતી.ચૅપ્લિન નવી નવી યુવાન અભિનેત્રીઓને શોધતા અને તેમને પોતાની ફિલ્મમાં કામ આપતા માત્ર મિલ્ડ્રેડ હેરિસને બાદ કરતા તેમના બધા જ લગ્ન અને મોટા સંબંધો આ જ રીતે વિકસ્યા હતા. == વારસો == * [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ]] ખગોળશાસ્ત્રી [[લ્યુમડિલા જીયોરજિવના કરાચકિના|લ્યુમિલા જ્યોર્જિવના કારાચકિના]] દ્વારા 1981માં એક [[લઘુગ્રહ|નાનકડા ગ્રહ]]ની શોધ કરાઈ હતી જેને ચૅપ્લિનની યાદમાં [[3623 ચૅપ્લિન]] એવું નામ અપાયું હતું.<ref>{{cite book | last = Schmadel | first = Lutz D. | authorlink=Lutz D. Schmadel | title = Dictionary of Minor Planet Names | pages = 305 | edition = 5th | year = 2003 | publisher = Springer Verlag | location = New York | url = http://books.google.com/books?q=3623+Chaplin+1981+TC2 | isbn = 3540002383}}</ref> * 1929-30માં રચના ''Wachsfigurenkabinett: Fünf kleine Opern (વેક્સ વર્ક્સઃ ફાઈવ લીટર ઓપેરા)'' ને ' ચૅપ્લિન-ફોર્ડ-ટ્રોટ', નામ આપવામાં આવ્યું આ કંપોઝિશન કંપોઝર [[કાર્લ એમેન્ડસ હાર્ટમન|કાર્લ એમાડ્યુએશ હાર્ટમન]] દ્વારા તૈયાર કરાયું હતું. જેમા ચૅપ્લિનના ચૅપ્લિનની લાક્ષણિક્તાઓ વર્ણવામાં આવી હતી.( બોલવાના સંદર્ભમાં ઓપેરાની ભૂમિકામાં નહીં.). * અન્ય સન્માન જે ચૅપ્લિનને મળ્યા હતા તેમા [[હોલિવૂડ વોક ઓફ ફેમ]] (1950 અને 1960 વખતના તેમની રાજકીય વિચારશરણીને કારણે 1970 સુધી ત્યાં સ્ટાર લગાવવામાં આવ્યો ન હતો).1985માં તેમના માનમાં [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમના સ્ટેમમાં સામેલ લોકોની યાદી|યુનાઈટેડ કિંગ્ડમની પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ]] બહાર પાડવામાં આવી, 1994માં તેઓ [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના સ્ટેમમાં સામેલ લોકોની યાદી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ]]માં દેખાયા હતા. તેની ડિઝાઈન કેરિકેચરીસ્ટ [[અલ હિર્સફેલ્ડ|અલ હેર્શફેલ્ડ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * 1917 થી 1918માં મુંગી ફિલ્મોના અભિનેતા [[બિલી વેસ્ટ (મૂંગી ફિલ્મ અભિનેતા)|બીલી વેસ્ટ]]એ ચૅપ્લિનના ટ્રેમ્પ પાત્રને લઈને ચૅપ્લિનની નકલ કરી હતી અને 20થી વધુ ફિલ્મો બનાવી હતી.<ref>{{cite book |title=Stan and Ollie, the Roots of Comedy |last=Louvish |first=Simon |authorlink=Simon Louvish|year=2005 |publisher=St. Martin's Griffin |isbn=0312325983 |pages=109 |url=http://books.google.com/books?id=iSfU38xkO7AC }}</ref> * 1992માં ચૅપ્લિનના જીવન પર એક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી. ''[[ચૅપ્લિન (ફિલ્મ)|ચૅપ્લિન]]'' ફિલ્મનું દિગ્દર્શન ઓસ્કાર એવોર્ડ વિજેતા [[રિચાર્ડ એટનબર્ગ|રીચાર્ડ એટનબેરો]]એ કર્યું હતું જેમાં ભૂમિકા [[રોબર્ટ ડાઉનેય જૂનિ.|રોબર્ટ ડાઉને જૂનિ.]], [[ડેન આયકરોડ|ડાન આયક્રોડ]], અન [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન]] (ચૅપ્લિનની પૂત્રી, ફિલ્મમાં તે ચૅપ્લિનની માતા બની હતી.), આ ફિલ્મમાં ભૂમિકા બદલ ડાઉનેને 1993ના વર્ષ માટે ઓસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે નામાંકન મળ્યું હતું. * 2001માં બ્રિટિશ હાસ્ય કલાકાર [[એડિ ઈઝાર્ડ|એડી ઈઝાર્ડ]]એ ''[[ધ કેટ્સ મેઓવ|ધ કેટ મેઓવ]]'' ફિલ્મમાં ચૅપ્લિનની ભૂમિકા કરી હતી. જેમાં ફિલ્મ નિર્માતા [[થોમસ ઈન્સે]]ના [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ]]ની યાટ્ પર થયેલા મૃત્યની વાત કરાઈ હતી આ બોટ પર ત્યારે ચૅપ્લિન મહેમાન તરીકે હાજર હતા. * [[કમલ હસન]]એ [[તમિલ ફિલ્મ્સ|તમિળ]] ફિલ્મ [[પુન્નાગલ મન્નન|પુનાગાઈ મન્નન]]માં "ચૅપ્લિન ચેલપ્પા"ને પાત્રને ચૅપ્લિન જેવું બનાવ્યું હતું <ref>{{Cite web |url=http://www.lankanewspapers.com/news/2006/12/10556_space.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-10 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527132549/http://www.lankanewspapers.com/news/2006/12/10556_space.html |url-status=dead }}</ref> * ચૅપ્લિનની ફિલ્મ "ધ કિડ" ફિલ્મની પેરોડી જ્હોન વૂએ [http://www.imdb.com/title/tt0082535/ હૂ જી શિ ડાઈ(1981) બનાવી હતી.] આ ફિલ્મ " લાફિંગ ટાઈમ્સ." તરીકે જાણીતી હતી. == અન્ય મુંગી કોમિક (ચિત્રવાર્તા) સાથે સરખામણી == 1960થી ચૅપ્લિનની ફિલ્મોની સરખામણી તે સમયેના મહાન હાસ્યકલાકારો [[બસ્ટર કેટોન]] અન [[હેરોલ્ડ લોયડ]] સાથે થવા લાગી હતી. (મુંગી ફિલ્મો વખતના બે મહાન અભિનેતાઓ). ત્રણેયનો અલગ અલગ અંદાજ હતો. ચૅપ્લિનનું પાત્ર લાગણીશીલ અને દયા ઉપજાવતું હતું. (1920ના દાયકામાં ભારે લોકપ્રિય હતુ), લોયડ દરેક વ્યકિતને સ્પર્શતું હતું. તેમજ તેમના પાત્રમાં 1920નો આશાવાદ હતો. તો કેટોન કોઈ પણ સ્થિતિમાં અડગ રહેતા પાત્રની ભૂમિકા કરતા જે અત્યારના સિનેમામાં ખાસી લોકપ્રિય છે.ઐતિહાસિક સ્તરે, ચૅપ્લિન હાસ્ય કલાકારોનો પાયો નાંખવામાં પાછળ હતો. કેટોન અને હેરોલ્ડ લોયડે આ માટે ખાસી મહેનત કરી હતી.( ખરેખરમાં તો લોયડના પહેલાના પાત્રો "વિલિ વર્ક " અને " લોનસમ લ્યુક" ચૅપ્લિનના પાત્રની મજાક ઉડાવતા હતા. કેટલીય વખત લોયડે આ વાત માની છે તો કેટલીક વખત તેણે આ વાતથી દૂર જવાનો પ્રયાસ કર્યો છે).કેટોન જ્યારે ફિલ્મોમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે ચૅપ્લિને મ્યુચ્યુલ સમયગાળો (1916-1917) વિતી ગયા બાદ કોઈ નવા પ્રયોગો કરવાનું બંધ કરી દિધું હતું. વ્યવસાયિક રીતે ચૅપ્લિને [[મૂંગી ફિલ્મો # સૌથી વધુ કમાણી કરનાર મૂંગી ફિલ્મો|મુંગી ફિલ્મોના કાળમાં સૌથી વધુ નાણા કમાવતી ફિલ્મો]] બનાવી હતી. જેમાં ''[[ધ ગોલ્ડ રશ]]'' નો પાંચમો નંબર છે. આ ફિલ્મે 4.25 મિલિયન ડોલર અને '' [[ધ સર્કસ (મૂંગી ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' નો સાતમો નંબર છે આ ફિલ્મે 3.8 મિલિયન ડોલરનો વકરો કર્યો હતો.જો કે, ચૅપ્લિનની ફિલ્મોનો કૂલ વકરો 10.5 મિલિયન ડોલર થતો હતો જ્યારે હેરોલ્ડનો વકરો 15.7 મિલિયન ડોલર થતો હતો. ( લોયડ વધુ ફાયદાકારક હતા. તેમણે 1920ના સમયગાળામાં 12 ફિલ્મો રજૂ કરી જ્યારે ચૅપ્લિને માત્ર 3 ફિલ્મો રજૂ કરી હતી).બસ્ટર કેટોનની ફિલ્મો ચૅપ્લિન કે પછી લોયડ જેટલી સફળ રહી ન હતી. તેમજ તેની લોકપ્રિયતા પણ એટલી બધી ન હતી. માત્ર તેને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વિવેચકોએ તેના અભિનયને વખાણ્યો હતો. તેમની તંદૂરસ્ત વ્યવસાયિક સ્પર્ધા સિવાય ચૅપ્લિન અને કેટોન એકબીજા પ્રત્યે ઉંચો મત ધરાવતા હતા.કેટોને પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે કે ચૅપ્લિન અત્યાર સુધીના મહાન હાસ્ય કલાકાર હતા અને મહાન કોમેડી ડિરેક્ટર પણ હતા.તો ચૅપ્લિને પણ કેટોનની પ્રશંસા કરી છે. ચૅપ્લિને કેટોનને [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]]માં જોડાવવા માટે 1925માં આમંત્રણ આપ્યું હતું. તેમણે 1928માં એમજીએમમાં જોડાવવાના જોખમી પગલાથી દૂર રહેવાની પણ સલાહ આપી, આ ઉપરાંત ચૅપ્લિનની અંતિમ અમેરિકન ફિલ્મ, ''લાઈમલાઈટ'' માં કેટલોક ભાગ કેટોન માટે લખ્યો હતો. 1915 બાદ પ્રથમ વખત તેઓ સાથે દેખાયા હતા. ચૅપ્લિન તેમના અનુગામી, ફ્રેન્સ મુંગી ફિલ્મોના હાસ્ય કલાકાર[[મેક્સ લિન્ડેર]]ની પણ પ્રશંસા કરી હતી અને એક ફિલ્મ તેમને સમર્પિત કરી હતી. == માધ્યમો == <gallery> image:Charlie Chaplin, bond of friendship, 1918.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) image:Charlie Chaplin, the Marriage Bond.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) image:Charlie Chaplin, The Bond, 1918.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) </gallery> == ફિલ્મોગ્રાફી == ચૅપ્લિને ઘણી ફિચર ફિલ્મ|ફિચર ફિલ્મો/0} અને નાના વિષયોમાં દિગ્દર્શન, લખાણ અને અભિનય કર્યો છે. જેમાં ''[[ધ ઈમિગ્રાન્ટ]]'' (1917), ''[[ધ ગોલ્ડ રશ]]'' (1925), ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' (1931), ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]]'' (1936), અને ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940)નો સમાવેશ થાય છે. આ બધી જ ફિલ્મોને નેશનલ ફિલ્મ રજિસ્ટ્રીમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. આમાંથી ત્રણ ફિલ્મોને એએફઆઈની 100 વર્ષ …100 ફિલ્મો અને એએફઆઈની 100 વર્ષ…100 ફિલ્મો (10મી વર્ષગાંઠ આવૃતિ)|એએફઆઈ 100 વર્ષ …100 ફિલ્મો (10મી વર્ષગાંઠ આવૃતિ)માં સ્થાન મળ્યું આ ફિલ્મો: ''ધ ગોલ્ડ રશ'', ''સીટી લાઈટ'', અને ''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' હતી. == નોંધ == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન '' [[મારી આત્મકથા (ચૅપ્લિન)|મારી આત્મકથા]]'' . શિમોન એન્ડ શ્યુસ્ટેર, 1964. * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન: ''Die Geschichte meines Lebens'' . ફિશર-વેર્લાગ, 1964. (જર્મન.) * ચાર્લી ચૅપ્લિન ''Die Wurzeln meiner Komik'' in: Jüdische Allgemeine Wochenzeitung, 3.3.67, gekürzt: wieder ebd. 12.4. 2006, S. 54 (જર્મન.) * ચૅપ્લિન: અ લાઈફ બાય સ્ટેફન વાઈસમેન, આર્કેડ પબ્લિશિંગ 2008. * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન: ''માય લાઈફ ઈન પીક્ચર્સ'' .બોડલે હેડ, 1974. * [[એલેસ્ટર કૂકે|એલીસ્ટેર કૂકે]]: ''સીક્સ મેન'' . હોર્મોન્ડવર્થ, 1978. * એસ. ફ્રિન્ડ: Die Sprache als Propagandainstrument des Nationalsozialismus, in: Muttersprache, 76. Jg., 1966, S. 129-135. (જર્મન.) * [[જ્યોર્શિયા હેલ|જયોર્જિયા હેલ]], ''[[ચાર્લી ચૅપ્લિનઃ ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ અપ|ચાર્લી ચૅપ્લિન: ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ-અપ્સ]]'' , સંપાદન, હિથર કિરનન. [[લેનહામ, મેરિલેન્ડ|લાનહામ]]: સ્કારેક્રો પ્રેસ, 1995 અને 1999. ISBN 1-57886-004-0 (1999 આવૃતિ). * [[વિક્ટોર ક્લેમ્પેરર|વિક્ટર ક્લેમ્પેરેર]]: ''એલટીઆઈ (LTI) - Notizbuch eines Philologen.'' લેઈપઝીંગ: રેક્લામ, 1990. ISBN 3-379-00125-2; ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેઈન (19. A.) 2004 (જર્મન.) * ''ચાર્લી ચૅપ્લિન એટ કેસ્ટોન એન્ડ એસનેયઃ ડૉન ઓફ ધ ટ્રામ્પ'' , [[ટેડ ઓકુડા]] અને ડેવિડ માસ્કા. યુનિવર્સ, ન્યૂ યોર્ક, 2005. * ''[[:ચૅપ્લિન: હિઝ લાઈફ એન્ડ આર્ટ|ચૅપ્લિન: હિસ લાઈફ એન્ડ આર્ટ]]'' , ડેવિડ રોબિન્સન. મેકગ્રો-હિલ, બીજી આવૃતિ 2001. * ''ચૅપ્લિન: જિનિયસ ઓફ ધ સિનેમા'' , જેફ્રી વેન્સે. અબ્રામ્સ, ન્યૂ યોર્ક, 2003. * ''ચાર્લી ચૅપ્લિન: અ ફોટો ડાયરી'' , મિચેલ કોમ્ટે અને [[સામ સ્ટોર્ડૂઝે|સામ સ્ટોડઝે]]. સ્ટેઈડલ, પ્રથમ આવૃતિ, હાર્ડકવર, 359પેજ, ISBN 3-88243-792-8, 2002. * ''ચૅપ્લિન ઈન પીક્ચર્સ'' , સામ સ્ટેઈડેઝ (ed.), પેટ્રીસ બ્લાઉન, ક્રિસ્ટીયન ડીલેગ અને સામ સ્ટેઈડેઝ, એનબીસી (NBC) આવૃતિઓ, ISBN 2-913986-03-X, 2005. * [http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007192342/http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php |date=2009-10-07 }}''ડબલ એક્સપોઝર: ચાર્લી ચૅપ્લિન એસ ઓથર એન્ડ સેલિબ્રિટી'' , જોનાથન ગોલ્ડમેન. <u>એમસી(M/C) જર્નલ</u> 7.5. == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * '''સત્તાવાર વેબસાઈટ''' ** [http://www.charliechaplin.com/ ચાર્લી ચૅપ્લિન વેબસાઈટ] ** [http://www.chaplinmuseum.com/ ધ ચૅપ્લિન મ્યૂઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913081602/http://www.chaplinmuseum.com/ |date=2010-09-13 }} ** [http://www.charliechaplinarchive.org/en/ ધ ચાર્લી ચૅપ્લિન આર્કાઈવ્ઝ] * '''જીવનચરિત્ર''' ** [http://www.archive.org/search.php?query=mediatype%3A(texts)%20-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20title%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20description%3A%22Charlie%20Chaplin%22) ચૅપ્લિન પરનું કામ અથવા તેણે કરેલું કામ] [[ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ|ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવ્ઝ]] પર. ( સ્કેન કરેલા પૂસ્તકો, અસલ આવૃતિ કલર ઈલ્યુસ્ટ્રેટ) ** [http://www.charliechaplin.com/en/articles/1-biography ચાર્લી ચૅપ્લિન જીવનચિત્ર] ** [http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,21147402-5012142,00.html ચાર્લી ચૅપ્લિન ગોલ્ડન સાયલન્સ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207134815/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,21147402-5012142,00.html |date=2007-02-07 }} * '''ફિલ્મોગ્રાફી''' ** {{Internet Archive film|id=CC_1914_02_07_KidsAutoRaceAtVenice|name=Films by, about or starring Charlie Chaplin}} *** [http://www.archive.org/search.php?query=-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20title%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20description%3A%22Charlie%20Chaplin%22)%20AND%20mediatype%3Amovies ઈન્ટરનેટ પર ચૅપ્લિનની ફિલ્મો] * '''સંગીત''' ** [http://skaz-site.narod.ru/music/Chaplin-Quartet_SKAZ_Moscow.wma ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, "ઈટર્નલી", ફિલ્મમાંથી મ્યૂઝિક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://skaz-site.narod.ru/music/Chaplin-Quartet_SKAZ_Moscow.wma ગુન ચેમ્બર મોસ્કો ક્રેમલિનમાં ક્વાર્ટેટ કોન્સર્ટ દરમિયાન રેકોર્ડિંગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * '''અન્ય''' ** [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0416.html શ્રધ્ધાંજલી, ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ, 26 ડિસેમ્બર 1977 '' ચૅપ્લિન લીટલ ટ્રેમ, એવરીથીંગ ટ્રાઈંગ ટુ ગીલ્ડ કેજ ઓફ લાઈફ, એન્થ્રેલ્ડ વર્લ્ડ''] ** [http://www.time.com/time/time100/artists/profile/chaplin.html ધ ટાઈમ 100: ચાર્લી ચૅપ્લિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000619061630/http://www.time.com/time/time100/artists/profile/chaplin.html |date=2000-06-19 }} ** [http://ednapurviance.org/chaplinfilmlists.html ચૅપ્લિનની ફિલ્મો ednapurviance.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831060054/http://ednapurviance.org/chaplinfilmlists.html |date=2009-08-31 }} ** [http://www.garenewing.co.uk/chaplin/about.html ચૅપ્લિન વિશે યુકેમાં] [[શ્રેણી:ચાર્લી ચૅપ્લિન]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી હાસ્ય કલાકાર]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી ફિલ્મ અભિનેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૭૭માં મૃત્યુ]] 7vtgl0ioh1265r0a7wtn5lbapb3k6cr 0 20914 905795 807815 2026-09-26T14:40:04Z Jaypalsinh uplana 89254 /* સંદર્ભ */ 905795 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = બરાનીયા | state_name = ગુજરાત | district = બોટાદ | taluk_names = [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] | latd = 22.348726 | longd = 71.81679 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''બરાનીયા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ જિલ્લા]]ના [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર તાલુકા]]માં આવેલું ગામ છે.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://botad.nic.in/village-panchayats/|title=Villages & Panchayats, District Botad, Government of Gujarat, India|language=en|access-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100249/https://botad.nic.in/village-panchayats/|archive-date=2021-01-27}}</ref> બરાનીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. === બરાનીયા ગામનો ઈતિહાસ === '''ગામની સ્થાપના અને ઈતિહાસ:''' ગુજરાત રાજ્યના બોટાદ જિલ્લાના રાણપુર તાલુકામાં આવેલું '''બરાનીયા''' એક ઐતિહાસિક ગામ છે. ગામની સ્થાપના વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ વડોદ ગામથી સ્થળાંતર કરીને આ સ્થળે આવ્યા હતા અને તોરણ બાંધીને બરાનીયા ગામની સ્થાપના કરી હતી.<ref>baraniya history </ref> '''વીર હમીરસિંહજીનું બલિદાન:''' ગામની સ્થાપના બાદ ગોધણ (ગાયો)ની રક્ષા કાજે થયેલા ધીંગાણામાં વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા શૂરવીરતાથી લડ્યા હતા અને ગાયોનું રક્ષણ કરતાં કરતાં શહીદ થયા હતા. '''પાળીયો:''' વીર હમીરસિંહજીનો ઐતિહાસિક પાળીયો ગામના તળાવમાં આવેલી જૂની વાવમાંથી મળી આવ્યો હતો. હાલમાં આ પવિત્ર પાળીયો ગામના તળાવના કાંઠે ઉંચા ઓટલા પર બિરાજમાન છે, જ્યાં ગ્રામજનો દ્વારા તેમની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. '''અન્ય લોકવાયકા:''' સ્થાનિક લોકવાયકા અનુસાર આશરે ૫૦ થી ૬૦ વર્ષ પહેલાં આ ગામને '''"નારૂભાનું બરાનીયા"''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું.<ref name=":1" /> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{રાણપુર તાલુકાના ગામ}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાણપુર તાલુકો]] akyd9sr523qdch0ugu9gf2ytxqqgulp 905796 905795 2026-09-26T14:52:17Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/Jaypalsinh uplana|Jaypalsinh uplana]] ([[User talk:Jaypalsinh uplana|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 807815 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = બરાનીયા | state_name = ગુજરાત | district = બોટાદ | taluk_names = [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] | latd = 22.348726 | longd = 71.81679 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''બરાનીયા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ જિલ્લા]]ના [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર તાલુકા]]માં આવેલું ગામ છે.<ref>{{Cite web|url=https://botad.nic.in/village-panchayats/|title=Villages & Panchayats, District Botad, Government of Gujarat, India|language=en|access-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100249/https://botad.nic.in/village-panchayats/|archive-date=2021-01-27}}</ref> બરાનીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{રાણપુર તાલુકાના ગામ}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાણપુર તાલુકો]] hdqpzxs9ja4syb9ymsr4cdvkdudr88p 905802 905796 2026-09-27T01:25:41Z Jaypalsinh uplana 89254 ઇતિહાસ 905802 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = બરાનીયા | state_name = ગુજરાત | district = બોટાદ | taluk_names = [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] | latd = 22.348726 | longd = 71.81679 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} <ref name=":1" details="'''બરાનીયા ગામનો ઈતિહાસ''' '''ગામની સ્થાપના અને ઈતિહાસ:''' ગુજરાત રાજ્યના બોટાદ જિલ્લાના રાણપુર તાલુકામાં આવેલું '''બરાનીયા''' એક ઐતિહાસિક ગામ છે. ગામની સ્થાપના વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ વડોદ ગામથી સ્થળાંતર કરીને આ સ્થળે આવ્યા હતા અને તોરણ બાંધીને બરાનીયા ગામની સ્થાપના કરી હતી. '''વીર હમીરસિંહજીનું બલિદાન:''' ગામની સ્થાપના બાદ ગોધણ (ગાયો)ની રક્ષા કાજે થયેલા ધીંગાણામાં વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા શૂરવીરતાથી લડ્યા હતા અને ગાયોનું રક્ષણ કરતાં કરતાં શહીદ થયા હતા. '''પાળીયો:''' વીર હમીરસિંહજીનો ઐતિહાસિક પાળીયો ગામના તળાવમાં આવેલી જૂની વાવમાંથી મળી આવ્યો હતો. હાલમાં આ પવિત્ર પાળીયો ગામના તળાવના કાંઠે ઉંચા ઓટલા પર બિરાજમાન છે, જ્યાં ગ્રામજનો દ્વારા તેમની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. '''અન્ય લોકવાયકા:''' સ્થાનિક લોકવાયકા અનુસાર આશરે ૫૦ થી ૬૦ વર્ષ પહેલાં આ ગામને '''&quot;નારૂભાનું બરાનીયા&quot;''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું." />'''બરાનીયા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ જિલ્લા]]ના [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર તાલુકા]]માં આવેલું ગામ છે.<ref name=":1" details="'''બરાનીયા ગામનો ઈતિહાસ''' '''ગામની સ્થાપના અને ઈતિહાસ:''' ગુજરાત રાજ્યના બોટાદ જિલ્લાના રાણપુર તાલુકામાં આવેલું '''બરાનીયા''' એક ઐતિહાસિક ગામ છે. ગામની સ્થાપના વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ વડોદ ગામથી સ્થળાંતર કરીને આ સ્થળે આવ્યા હતા અને તોરણ બાંધીને બરાનીયા ગામની સ્થાપના કરી હતી. '''વીર હમીરસિંહજીનું બલિદાન:''' ગામની સ્થાપના બાદ ગોધણ (ગાયો)ની રક્ષા કાજે થયેલા ધીંગાણામાં વીર હમીરસિંહજી ઉપલાણા શૂરવીરતાથી લડ્યા હતા અને ગાયોનું રક્ષણ કરતાં કરતાં શહીદ થયા હતા. '''પાળીયો:''' વીર હમીરસિંહજીનો ઐતિહાસિક પાળીયો ગામના તળાવમાં આવેલી જૂની વાવમાંથી મળી આવ્યો હતો. હાલમાં આ પવિત્ર પાળીયો ગામના તળાવના કાંઠે ઉંચા ઓટલા પર બિરાજમાન છે, જ્યાં ગ્રામજનો દ્વારા તેમની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. '''અન્ય લોકવાયકા:''' સ્થાનિક લોકવાયકા અનુસાર આશરે ૫૦ થી ૬૦ વર્ષ પહેલાં આ ગામને '''&quot;નારૂભાનું બરાનીયા&quot;''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું.">{{Cite web|url=https://botad.nic.in/village-panchayats/|title=Villages & Panchayats, District Botad, Government of Gujarat, India|language=en|access-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100249/https://botad.nic.in/village-panchayats/|archive-date=2021-01-27}}</ref> બરાનીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{રાણપુર તાલુકાના ગામ}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાણપુર તાલુકો]] a1zibnve9rfclr3j8er2orsw47ptsjj 0 21632 905811 811634 2026-09-27T06:11:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905811 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = જેતલપુર | state_name = ગુજરાત | district = અમદાવાદ | taluk_names = [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]] | latd = 22.53 | longd = 72.36 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_1 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_2 = મુખ્ય પાક | blank_value_2 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલી]] , [[શાકભાજી]] | blank_title_3 = સગવડો | blank_value_3 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''જેતલપુર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. જેતલપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[ડાંગર]] તેમજ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == નામ == જેતલપુરમાં હાલમાં સ્વામિનારાયણ મંદિર છે, ત્યાંથી અડીને દક્ષિણ દિશામાં રબારીઓનો નેસ છે. ત્યાંની સૈકા પહેલા જેતા નામની રબારણના ઉપરથી જેતલપુર ગામનું નામ પડેલું છે.<ref>{{Cite web|title=જેતલપુર દર્શન|url=http://jetalpurdarshan.com/wp-content/uploads/2021/07/Jelalpur-Book-Final.pdf|url-status=live|website=jetalpurdarshan.com|format=pdf}}</ref> == ધાર્મિક સ્થળો == અહીં [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું મંદિર, ગુરુકુળ તેમજ સંસ્કૃત વિદ્યાલય આવેલા છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.jetalpurdarshan.com/|title=Jetalpur Temple|language=en|access-date=૧૨ જુલાઇ ૨૦૧૮|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708093702/http://www.jetalpurdarshan.com/|archive-date=2018-07-08|url-status=dead}}</ref> {{દસ્ક્રોઇ તાલુકાના ગામ}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:દસ્ક્રોઇ તાલુકો]] 41epck71emk7j0f06wbzbgw8x89qldu 0 25982 905812 905467 2026-09-27T06:45:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905812 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Tennessee | Fullname = State of Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Map = Map of USA TN.svg | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Former = Southwest Territory | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | OfficialLang = [[English language|English]] | Demonym = Tennessean | LargestCity = [[Memphis, Tennessee|Memphis]] | LargestMetro = [[Nashville-Davidson-Murfreesboro, TN Metropolitan Statistical Area|Nashville Metropolitan Area]] | Governor = [[Phil Bredesen]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = [[Ron Ramsey]] ([[Republican Party (United States)|R]]) | Legislature = [[Tennessee General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Tennessee Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Tennessee House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Lamar Alexander]] (R)<br />[[Bob Corker]] (R) | Representative=5 Democrats, 4 Republicans | PostalAbbreviation = TN | TradAbbreviation = Tenn. | AreaRank = 36th | TotalAreaUS = 42,169 | TotalArea = 109,247 | LandAreaUS = 41,243 | LandArea = 106,846 | WaterAreaUS = 926 | WaterArea = 2,400 | PCWater = 2.2 | PopRank = 17th | 2000Pop (old) = 5,689,283 | 2000Pop = 6,214,888 (2008 est.)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-02-01 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}</ref> | DensityRank = 19th | 2000DensityUS = 138.0 <!-- quickfacts. census.gov --> | 2000Density = 53.29 | AdmittanceOrder = 16th | AdmittanceDate = June 1, 1796 | TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]-5/[[Daylight saving time|-4]] | TZ1Where = [[East Tennessee]] | TimeZone2 = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ2Where = [[Middle Tennessee|Middle]] and [[West Tennessee|West]] | Latitude = 34° 59′ N to 36° 41′ N | Longitude = 81° 39′ W to 90° 19′ W | WidthUS = 120 | Width = 195 | LengthUS = 440 | Length = 710 | HighestPoint = [[Clingmans Dome]]<ref name="usgs">{{cite web |date=29 April 2005 |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U. S Geological Survey |access-date=December 16, 2008 |archive-date=6 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}</ref> | HighestElevUS = 6,643 ft. | HighestElev = 2,025 | MeanElevUS = 900 | MeanElev = 280 | LowestPoint = [[Mississippi River]]<ref name="usgs"/> | LowestElevUS = 178 | LowestElev = 54 | ISOCode = US-TN | ElectoralVotes = 11 | Website = www. tennessee.gov }} {{Infobox U.S. state symbols <!-- http://www.tennesseeanytime.org/homework/symbols.html#aginsect and http://www.netstate.com/states/symb/tn_symb.htm sources used --> | Name = Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | Amphibian = [[Salamander]] | Bird = [[Mockingbird]] | Fish = [[Channel Catfish]] </br> [[Bass (fish)|Bass]] | Flower = [[Iris (plant)|Iris]] | FolkDance = [[Square dance]] | Rock = [[Agate]] | Gemstone = [[Pearl|Tennessee River Pearl]] | Insect = [[Honeybee]] | Quarter = 2002 TN Proof.png | QuarterReleaseDate = 2002 | Reptile = [[Eastern Box Turtle]] | Tree = [[Tulip Poplar]] | Wildflower = [[Passion Flower]] | StateRock = [[Tennessee marble|Limestone]] | Song = [[List of Tennessee state symbols#State songs|7 Songs]] | Tartan = [http://www.tartans.scotland.net/tartan_info.cfm@tartan_id=2530.htm Tennessee State Tartan] }} '''ટેનેસી''' એ અમેરિકી ગણતંત્રના દક્ષિણ પૂર્વ છેડે આવેલું એક અમેરિકી રાજ્ય છે. તેની 6,214,888 વસ્તીએ તેને વસ્તી પ્રમાણે રાષ્ટ્રનું 17માં ક્રમાંકનું અને વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ તે કુલ જમીની વિસ્તાર પૈકી જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે{{convert|42169|mi2|km2}} તેના પરથી તે દેશના 36માં ક્રમનું રાજ્ય બને છે.<ref>{{cite news|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|title=આર્કાઇવ ક .પિ|access-date=2010-08-12|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|url-status=dead}}</ref> ટેનેસીની ઉત્તરે [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તથા પશ્વિમમાં [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]] રાજ્ય આવેલા છે. રાજ્યનો પૂર્વભાગ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]થી ઘેરાયેલો છે અને [[મિસિસિપ્પી નદી]] રાજ્યની પશ્ચિમ સરહદ બનાવે છે. ટેનેસીની રાજધાની અને બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[નેશવિલ]] છે, જેની વસ્તી 626,144 છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/counties/tables/CO-EST2008-07.xls યુએસ સેન્સસ લાર્જેસ્ટ યુએસ કાઉન્ટીઝ બાય પોપ્યુલેશન]</ref> 670,902 વસ્તી સાથે [[મેમ્ફીસ]] રાજ્યનું મોટું શહેર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.xls |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2007 Population Estimates |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=2008-07-10 |access-date=2008-07-10 }}</ref> નેશવિલમાં 1,521,437 વ્યક્તિ સાથે રાજ્યનો સૌથી વધુ [[શહેરી વિસ્તાર]] છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-05.xls મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો માટે યુએસ સેન્સસના 2008 માટે વસતિના અંદાજ]</ref> ટેનેસી રાજ્યનું મૂળ વોટૌગા એસોસિયેશનમાં છે કે જે 1772ના ફ્રન્ટીયર કરાર મુજબ એપલેચીયનની પશ્વિમે આવેલી પહેલી બંધારણીય સરકાર કહેવાય છે.<ref>જોહન ફિન્ગર, ''ટેનેસી ફ્રન્ટીયર્સ: થ્રી રીજન્સ ઇન ટ્રાન્ઝિશન'' (બ્લૂમિંગ્ટન, ઇન્ડ.: ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2001), પાનાં 46-47.</ref> અત્યારનું ટેનેસી શરૂઆતમાં ઉત્તર કેરોલિનાનો ભાગ હતુ, અને બાદમાં તે [[દક્ષિણ-પશ્વિમ પ્રાંત]]નો ભાગ બન્યું હતુ. ટેનેસીને 1લી જૂન 1796ના રોજ 16માં રાજ્ય તરીકે સંઘમાં સમાવવામાં આવ્યું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં ટેનેસી એ અમેરિકન ઇતિહાસના કેટલાક ખાસ રાજકીય ચહેરાઓ જેવા કે, [[ડેવી ક્રોકેટ]], [[એન્ડ્રુ જેક્સન]] અને [[સેમ હોસ્ટન]]નું ઘર હતુ. 1861માં ફાટી નીકળેલાં [[યુ.એસ.સિવિલ યુદ્ધ]] પછી સંઘને છોડી [[અલગ રહેનારા રાજ્યો]]માં જોડાનાર છેલ્લું રાજ્ય ટેનેસી હતુ, અને યુદ્ધના અંતે સંઘમાં સમાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતુ.<ref name="guide">[http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf ટેનેસીસ સિવિલ વોર હેરિટેજ ટ્રાયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326035703/http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf |date=2010-03-26 }}. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> ટેનેસીએ અમેરિકામાંથી અલગ થયેલા રાજ્યોના સૈન્ય માટે અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતાં, અને સંઘ સૈન્ય માટે દક્ષિણના કોણપણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતા.<ref name="guide"/> ટેનેસીએ 1866માં [[પુલાસ્કી]]માં [[કૂ ક્લૂક્ષ ક્લેન]]ના નિર્માણથી લઈને 1968માં મેમ્ફીસમાં [[માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ]]ની થયેલી હત્યા સુધીની ઘણી વંશીય અથડામણો જોઈ છે. વીસમી સદીમાં ટેનેસી કૃષિ વિષયક અર્થવ્યવસ્થામાંથી વૈવિધ્યસભર અર્થવ્યવસ્થામાં ફેરવાયું, જેને [[ટેનેસી વેલી સત્તામંડળ]] જેવાં સમવાયી તંત્રની ઘણીવાર સહાય મળી હતી. 1940ની શરૂઆતમાં, [[ઓક રિજ, ટેનેસી]]ની સ્થાપના વિશ્વના પ્રથમ અણુ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરનારા મેનહટન પ્રોજેક્ટના યુરેનિયમમાં વૃદ્ધિ કરવાની સુવિધાઓ વધારવા થઈ હતી. ટેનેસીએ [[રોક એન્ડ રોલ]] અને [[બ્લૂઝ]] પ્રકારના સંગીતના વિકાસમાં ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. મેમ્ફીસ શહેરની [[બિલ સ્ટ્રીટ]] એ બ્લૂઝ સંગીતનું જન્મસ્થળ મનાય છે જ્યાં [[ડબલ્યુ. સી. હેન્ડી]] જેવા સંગીતકાર 1909 જેટલા શરૂઆતના સમયથી પરફોર્મ કરતા હતા.<ref>બોબી લોવેટ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=B019 બેલે સ્ટ્રીટ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> મેમ્ફીસ એ [[સન રેકૉર્ડ્સ]]નું પણ ઘર ગણાય છે, જ્યાં [[એલ્વિસ પ્રિસલી]], [[જ્હોની કેશ]], [[કાર્લ પર્કિન્સ]], [[જેરી લી લેવિસ]], [[રૉય ઓર્બિસન]] અને [[ચાર્લી રીચ]] જેવા સંગીતકારોએ તેમની રેકોર્ડિંગની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને જ્યાં 1950માં રોક એન્ડ રોલ સંગીતે યોગ્ય સ્વરૂપ પકડ્યું હતુ.<ref>માઇકલ બર્ટ્રાન્ડ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=S117a સન રેકોર્ડ્સ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[બ્રિસ્ટલ]]માં [[1927માં વિક્ટર રેકૉર્ડિંગ સેશન્સ]] થયેલાં તે ગ્રામીણ સંગીતના પ્રકારની શરૂઆત ગણાય છે,<ref name="tehcwolfe">ચાર્લ્સ વોલ્ફે, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=M136 મ્યુઝિક]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને 1930માં [[ગ્રાન્ડ ઓલે ઓપ્રી]]ના ઉદયે નેશવિલને ગ્રામીણ સંગીતના રેકોર્ડિંગ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર બનવામાં મદદ કરી હતી.<ref>ટેડ ઓલ્સન અને અજય કાલરા, "એપલાન્ચિયન મ્યુઝિક: એકઝામિનિંગ પોપ્યુલર એઝમ્શન્સ". ''હે હેન્ડબૂક ટુ એપલાચીયા: એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ધ રીજન'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 2006), પાનાં 163-170.</ref> ટેનેસીના મુખ્ય ઉદ્યોગોમાં ખેતી, નિર્માણ અને પ્રવાસન ઉદ્યોગ છે. [[તમાકુ]], [[કપાસ]] અને [[સોયાબિન]] એ રાજ્યની પ્રાથમિક ખેતપેદાશો છે<ref>ડોનાલ્ડ વિન્ટર્સ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=A013 કૃષિ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રસાયણ, વાહન વ્યવહારના સાધનો અને વીજકીય ઉપકરણોએ મુખ્ય નિકાસ થતાં ઉત્પાદનો છે.<ref>જેમ્સ ફિકલ [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=I002 ઉદ્યોગ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતીય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] એ દેશનું સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે,<ref>[http://www.nps.gov/grsm/index.htm ગ્રેટ સ્મોકી માઇન્ટેઇન્સ નેશનલ પાર્ક]. સત્તાવાર વેબસાઈટ સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રાજ્યના પૂર્વીય વિભાગમાં મુખ્યમથક તથા ટેનેસી-ઉત્તર કેરોલિના સરહદને સમાંતર આવેલી [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નો એક વિભાગ ગણાય છે. અન્ય મહત્વના પર્યટન આકર્ષણમાં એલ્વિસ પ્રિસલીનું મેમ્ફીસમાં આવેલું [[ગ્રેસલેન્ડ]] અને ચટ્ટેટાનૂગામાં આવેલું [[ટેનેસી એક્વેરિયમ]] છે. == ભૂગોળ == આઠ રાજ્યોની સરહદ પર ટેનેસી છે : ઉત્તરમાં [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તેમજ પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] પર [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]]. ટેનેસી અને મિઝૌરી બંને સૌથી વધુ રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે. [[ટેનેસી નદી]] રાજ્યને વધુ ત્રણ ભાગમાં જુદુ પાડે છે. રાજ્યનું સૌથી ઉચ્ચુ બિંદુ 6,643 ફૂટ(2,025 મીટર) પર [[ક્લિંગમન્સ ડૉમ]] છે.<ref name="usgs"/> ટેનેસીની પૂર્વીય સરહદે આવેલું ક્લિંગમન્સ ડૉમ એ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નું સૌથી ઉંચુ સ્થળ છે. ટેનેસી અને ઉત્તર કેરોલિના વચ્ચેની રાજ્ય રેખા પર્વતમાળાને પાર કરે છે. મિસિસિપ્પી રાજ્ય રેખા પર મિસિસિપ્પી નદી એ સૌથી ન્યૂનત્તમ સ્થળ ગણાય છે. રાજ્યનું ભૌગોલિક કેન્દ્રબિંદુ [[મર્ફિસબોરો]]માં આવેલું છે. ભૌગોલિક અને બંધારણીય રીતે ટેનેસી રાજ્ય એ ત્રણ [[વિશાળ વિભાગો]]માં વહેચાયેલું છે : [[પૂર્વ ટેનેસી]], [[મધ્ય ટેનેસી]] અને [[પશ્ચિમ ટેનેસી]]. ટેનેસીમાં છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિસ્તાર આવેલાં છે : [[બ્લૂ રિજ]], [[એપલેચીયન રિજ અને ખીણ]] પ્રદેશ, [[ક્યૂમ્બરલેન્ડનો ઉચ્ચપ્રદેશ]], [[હાઈલેન્ડ રીમ]], [[નેશવિલ બેસિન]] અને [[ગલ્ફ કોસ્ટલ પ્લેઈન]]. આજ દિન સુધીમાં નોંધાયેલી 8350 ગુફાઓ સાથે ટેનેસી એ અમેરિકી ગણરાજ્યમાં ગુફાઓનું ઘર મનાય છે. === પૂર્વ ટેનેસી === [[ચિત્ર:Map of East Tennessee counties.png|thumb|right|પૂર્વ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] બ્લૂ રિજ વિસ્તાર એ પૂર્વ ટેનેસીના છેડે અને ઉત્તર કેરોલિનાની સરહદે આવેલો છે. ઊંચા પર્વતો અને ઉબડ પશ્વિમી બ્લૂ રીજ પર્વતમાળાનો ઉબડ-ખાબડ વિસ્તાર એ ટેનેસીના આ પ્રદેશની ખાસિયત છે, જે કેટલાંક પેટા પ્રકારોમાં વહેચાયેલ છે જેમ કે, [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા]], [[બાલ્ડ પર્વતમાળા]], [[યુનિકોઈ પર્વતો]], [[યુનાકા પર્વતમાળા]] અને [[રોન પહાડી પ્રદેશ]] તથા [[આયર્ન પર્વતો]]. બ્લૂ રિજની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 5,000 ફૂટ (1500 મીટર) છે. રાજ્યનું ઉચ્ચત્તમ બિંદુ ગણાતું ક્લિંગમન્સ ડોમ આ વિસ્તારમાં આવેલું છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તાર ક્યારેય છુટી છવાઈ વસ્તી કરતા વધુ વસ્તી ધરાવતો ન હતો, અને આજે મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને બીજા કેટલાંક છુટાં છવાયા વેરાન પ્રદેશો અને રાજ્ય ઉદ્યાનોથી સુરક્ષિત છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તારથી પશ્વિમ તરફ 55 માઈલ(88 કિ.મી.) જતાં સાંકડો ઊંચાણવાળો અને ખીણ પ્રદેશ આવે છે, જ્યાં કેટલીક નાની નદીઓ મળીને [[ટેનેસી ખીણપ્રદેશ]]માં ટેનેસી નદીનું નિર્માણ કરે છે. ટેનેસીનો આ વિસ્તાર ફળદ્રુપ [[ખીણો]]ના જંગલ ઘેરાયેલો છે અને [[બેયસ પર્વતમાળા]] તથા [[ક્લીંચ પર્વતમાળા]] જેવા પર્વતોથી જંગલ પ્રદેશ છુટો પડે છે. ટેનેસી ખીણનો પશ્વિમી વિસ્તાર, જ્યાં પર્વતમાળાઓ ટૂંકી થતી જાય છે તે વિસ્તાર [[ગ્રેટ વેલી]] તરીકે ઓળખાય છે. આ ખીણ વિસ્તારમાં ઘણાં શહેરી વિસ્તારો અને રાજ્યના ત્રણ શહેરી વિસ્તાર પૈકીના બે, રાજ્યનું ત્રીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ક્નોક્સવિલે]] અને રાજ્યનું ચોથા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ચટ્ટાનૂગા]] આવેલાં છે. === મધ્ય ટેનેસી === {{Main|Middle Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of Middle Tennessee counties.png|thumb|right|મધ્ય ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] પૂર્વ ટેનેસીનો પશ્વિમ ભાગ [[ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશ]] પર આવેલો છે, આ વિસ્તાર સપાટ શિખર ધરાવતા પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે અને તિક્ષ્ણ ખીણોથી અલગ પડે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 1,500 થી 1,800 ફૂટ (450થી 550 મીટર) વચ્ચે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશની પશ્ચિમમાં [[હાઈલેન્ડ રીમ]] છે જે [[નેશવિલ બેસિન]]થી ઘેરાયેલું સપાટ ઉચ્ચ મેદાન છે. હાઈલેન્ડ રીમનો ઉત્તર ભાગ તેના વધુ [[તમાકુ]] ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે તે કેટલીકવાર [[પેનીરોયલ ઉચ્ચપ્રદેશ]]થી પણ ઓળખાય છે, તે મુખ્યત્વે દક્ષિણ-પશ્ચિમ કેન્ટૂકીમાં આવેલો છે. ખુબ જ ફળદ્રુપ ખેતપ્રદેશ અને પ્રાકૃતિક સંપદાનું જૈવ વૈવિધ્યએ નેશવિલ બેસિનની મુખ્ય ખાસિયત છે. 1700 સદીના અંત અને 1800 સદીના આરંભે વર્જિનિયાથી અપેલેચિન ઓળંગીને સ્થાયી થનારાઓ માટે મધ્ય ટેનેસીએ સમાન લક્ષ્ય હતુ. સ્થાનિક અમેરિકનો ઘણી પેઢીથી જે મહત્વના વેપારી માર્ગનો ઉપયોગ કરતા તે [[નાચેઝ ટ્રેસ]] તરીકે ઓળખાય છે, અને તે મધ્ય ટેનેસીને [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના નીચેના ભાગે આવેલા [[નાચેઝ]] શહેર સાથે જોડે છે. નાચેઝ ટ્રેસ માર્ગનો ઉપયોગ [[નાચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] નામે હાઈવે રૂપે કરવામાં આવ્યો. ઘણાં બધા [[અમેરિકન ચેસ્નટ]] પૈકી બાકી રહેલા થોડા ઝાડ આ વિસ્તારમાં ઉછર્યા. તેમનો ઉપયોગ [[વનસ્પતિને થતાં એક સડા]] સામે પ્રતિકાર કરી શકે તેવી જાતિના ઝાડ ઉછેરવાં થાય છે. === પશ્વિમ ટેનેસી === {{Main|West Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of West Tennessee counties.png|thumb|right|પશ્ચિમ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] હાઈલેન્ડ રીમ અને નેશવિલ બેસિનની પશ્ચિમે [[મિસિસિપ્પી એમ્બેયમેન્ટ]] સહિત [[અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન]] આવેલી છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન એ ટેનેસી પ્રદેશનો મહત્વનો ભૂ-ભાગ છે. તે વિશાળ ભૌગોલિક ભૂ-ભાગનો એક ભાગ છે, જે [[ગલ્ફ ઓફ મેક્સિકો]]થી શરૂ થાય છે અને ઉત્તરમાં દક્ષિણ [[ઈલિનોઈસ]] સુધી પથરાયેલ છે. ટેનેસીમાં અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાયેલી છે તે પૂર્વમાં [[ટેનેસી નદી]]થી પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] સુધી વિસ્તરેલ છે. 10 માઈલ્સ(16 કિ.મી.)ની પહોળાઈ ધરાવતો પ્રદેશનો પૂર્વોત્તર ભાગ પહાડી જમીન ધરાવે છે તે ટેનેસી નદીના પશ્વિમ કાંઠે આવેલો છે. આ પાતળી પટ્ટીની પશ્વિમ બાજુએ પહાડો અને ઝરણાઓથી પથરાયેલ બહોળો વિસ્તાર છે જે [[મેમ્ફીસ]] સુધી લંબાય છે, આ વિસ્તાર ટેનેસી બોટમ્સ કે બોટમ લેન્ડ કહેવાય છે. મેમ્ફીસમાં ટેનેસી બોટમનો તીક્ષ્ણ કિનારારૂપે અંત આવે છે, જેની બીજી બાજુ મિસિસિપ્પી નદી છે. ટેનેસી બોટમની પશ્વિમ બાજુએ [[મિસિસિપ્પી મેદાન]] છે, જેની સમુદ્ર સ્તરથી ઊંચાઈ 300 ફૂટ (90મીટર)થી પણ ઓછી છે. આ નીચાણવાળી જમીન, પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને ભેજવાળી પોચી જમીનને કેટલીક વાર [[ડેલ્ટા પ્રદેશ]] પણ કહેવામાં આવે છે. ટેનેસીનો પશ્વિમનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[1818ના ચિકાસૌ સેશન]] સુધી પ્રાદેશિક જમીન રહી જ્યારે [[ચિકાસૌ]]એ ટેનેસી નદી અને મિસિસિપ્પી નદી વચ્ચેની જમીન ખાલસા કરી. ચિકાસૌ સેશનનો એક ભાગ કે જે કેન્ટૂકીમાં છે તે આજે [[જેક્સન પરચેઝ]] તરીકે ઓળખાય છે. === જાહેર સ્થળો === [[ચિત્ર:Clifftops4-7-07.jpg|thumb|right|ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઇન નેશનલ પાર્કમાં માઉન્ટ લી કોન્ટે પરથી એક દૃશ્ય]] [[રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા]]ના અંકુશ અને વહીવટ હેઠળના વિસ્તારોમાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો : * [[ગ્રીનવિલે]]માં આવેલું [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થળ]] * [[એપલેચીયન રાષ્ટ્રીય કુદરતી દ્રશ્યમાળ]] * [[બિગ સાઉથ ફોર્ક નેશનલ રિવર અને મનોરંજનનો વિસ્તાર]] * [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] * [[ફૂટહિલ્સ પાર્કવે]] * [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય યુદ્ધમેદાન]] અને [[ડોવેર]] નજીક આવેલું [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] * [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] * [[નચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] * [[વોર્ટબર્ગ]] નજીક આવેલું [[ઓબેડ જંગલ અને રમણીય નદી]] * [[ઓવરમાઉન્ટેઈન વિક્ટરી રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક પર્વતમાળ]] * [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] અને [[સિલોહ]] નજીક આવેલું [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય મિલિટ્રી પાર્ક]] * [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ બેટલફિલ્ડ]] અને [[મર્ફીસબોરો]] નજીક આવેલું [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ સિમેટરી]] * [[ટ્રેઇલ ઑફ ટીઅર્સ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઈલ]] રાજ્ય હસ્તકના 54 ઉદ્યાનો 132000 [[એકર]] (534 ચોરસ [[કિ.મી.]]) વિસ્તારમાં ફેલાયેલાં છે અને ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઈન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો કેટલોક ભાગ [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય વન]] અને [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] ટેનેસીમાં આવેલાં છે. રમતવીરો અને મુલાકાતીઓ [[રીલફૂટ સરોવર]] પ્રત્યે આકર્ષાય છે, આ સરોવર મૂળ [[ભૂકંપ]]માંથી બનેલું છે, જે તેના અગાઉના જંગલની રહી ગયેલી છાંટ અને પાણી પર કમળના સુંદર પાથરણને કારણે સરોવરને એક અલગ સુંદરતા પ્રદાન કરે છે. ''આ પણ જુઓ: [[ટેનેસી રાજ્ય હસ્તકના ઉદ્યાનની યાદી]]'' === આબોહવા === એપલેચીયનમાં આવેલા થોડાંક ઊંચાઈવાળા ભાગ કે જે ઠંડા તાપમાનને કારણે [[પર્વતીય તાપમાનવાળા હવામાન]] કે [[ભેજયુક્ત ખંડીય તાપમાનના પેટા પ્રકાર]]માં ગણાય છે તેના સિવાય મોટાભાગે રાજ્યમાં [[ઉષ્ણકટિબંધની સરહદમાં હોય તેવું ભેજવાળુ વાતાવરણ]] રહેતું હતુ<ref name="Climate">{{cite web |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification |format=PDF |access-date=2008-12-19 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114202025/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |url-status=dead }}</ref>. ટેનેસીના વાતાવરણ માટે [[મેક્સિકોનો અખાતી વિસ્તાર]] પ્રબળ કારણ મનાય છે, અને દક્ષિણના પવનો રાજ્યના મોટાભાગના વાર્ષિક વરસાદ માટે જવાબદાર છે. સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ગરમ ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો હોય છે અને આખા વરસ દરમિયાન વરસાદ પડે છે. રાજ્યમાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 ઈંચ(130સે.મી.) વરસાદ પડે છે. બરફ વર્ષાનું પ્રમાણ પશ્વિમ ટેનેસીમાં સરેરાશ 5 ઈંચ(13સે.મી.)થી લઈને પૂર્વ ટેનેસીના ઊંચા પહાડો પર 16 ઈંચ(41 સે.મી.) સુધી છે.<ref name="Tennessee Agriculture">{{cite web |url=http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |title=A look at Tennessee Agriculture |publisher=Agclassroom.org |access-date=November 1, 2006 |format=PDF |archive-date=જૂન 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614025708/http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ઉનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, રાજ્યમાં મોટેભાગે ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન તાપમાન સરેરાશ 90 અંશ ફેરનહીટ(32 અંશ સેં.)સુધી ઊંચુ જાય છે. પૂર્વ ટેનેસીમાં ઉનાળાની રાતો પ્રમાણમાં ઠંડી હોય છે. શિયાળો સામાન્યથી વધારે ઠંડો હોય છે અને ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં ઠંડક વધતી જાય છે. સામાન્ય રીતે ઊંચા પહાડોથી દૂર રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં રાત્રિ દરમિયાનનું નીચું તાપમાન શૂન્ય અંશની નજીક હોય છે. રાજ્ય સમુદ્ર કિનારાથી દુર હોવાથી [[વાવાઝોડા]]ની સીધી અસરથી બચી જાય છે, પણ રાજ્યના ભૌગોલિક સ્થાનને લીધે વાવાઝોડાનો અંત આવતા પહેલાં તે જમીન પર અથડાય છે અને નોંધપાત્ર વરસાદ લાવી શકે છે, જેમ કે, [[1982નું ઉષ્ણ કટિબંધનું તોફાન]].<ref name="HPCSE">{{cite web|author=[[David M. Roth]]|url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|title=Tropical Cyclone Rainfall in the Southeast|access-date=2007-12-20|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67N30HKEP?url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|url-status=dead}}</ref> રાજ્યમાં તોફાનના સરેરાશ 50 દિવસ હોય છે જેમાંથી કેટલાંક ઘણાં ઉગ્ર હોઈ શકે છે. [[વાવાઝોડા]]ની શક્યતા આખા રાજ્યમાં રહેલી છે પણ પશ્વિમ અને મધ્ય ટેનેસી સૌથી વધુ ભોગ બની શકે છે. <ref name="Thunderstorm Hazard">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm |title=US Thunderstorm distribution |publisher=src.noaa.gov |access-date=November 1, 2006}}</ref> રાજ્યમાં દરવર્ષે સરેરાશ 15 વાવાઝોડા આવે છે. <ref name="Annual Average Number of Tornadoes">{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |title=Mean Annual Average Number of Tornadoes 1953-2004 |publisher=ncdc.noaa.gov |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ઑક્ટોબર 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |url-status=dead }}</ref> ટેનેસીમાં વાવાઝોડા પ્રબળ હોઈ શકે છે, તમામ રાજ્યોમાં વાવાઝોડાને કારણે થતાં મૃત્યુની ટકાવારીમાં ટેનેસી મોખરે છે.<ref name="Tornado Top 10 Lists">{{cite web |url=http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |title=Top ten list |publisher=tornadoproject.com |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204033709/http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |url-status=dead }}</ref> શિયાળાના તોફાનો કોઈક વખતની જ સમસ્યા છે જો કે, [[બરફના તોફાનો]] થવાની શક્યતા વધારે છે. [[ધુમ્મસ]] રાજ્યનાં કેટલાંક વિસ્તારોમાં કાયમી સમસ્યા છે, ખાસ કરીને સ્મોકી માઉન્ટેઈન્સમાં. {| class="wikitable" "text-align: center; font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align: center; font-size:120%;background:#E8EAFA; "|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)<ref>http://www.weather.com/</ref> |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000001" height="17" | શહેર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ફેબ્રુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | એપ્રિલ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | મે ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | નવેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ડિસેમ્બર |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ચટ્ટાનૂગા | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 54/33 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 79/56 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/68 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/48 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/33 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નોક્સવિલે | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 47/30 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/33 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/48 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/69 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/62 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/50 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 60/41 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 50/34 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | મેમ્ફિસ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/31 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 55/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/71 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/64 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 75/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 62/43 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/34 |- style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નેશવિલ | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 46/28 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/31 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/39 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 70/47 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/70 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/61 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/49 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 59/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 49/32 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ઓક રીજ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 46/27 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/37 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/53 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/59 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/46 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 59/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 |} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Tennessee}} === શરૂઆતનો ઇતિહાસ === [[ચિત્ર:Nashville I style gorget Castalian Springs Mound Site drawing.png|thumb|200px|left|શંખ પર કોતરેલી મિસિસિપી કાળની કળા, મધ્ય ટેનેસીમાં ખોદકામ દરમિયાન મળી આવી હતી.]] ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા હાલના વિસ્તારમાં 12,000 વર્ષ પહેલા [[પાલીઓ-ઈન્ડિયન્સ]] વસવાટ કરતાં હતાં.<ref>[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm "આર્કિયોલોજી એન્ડ ધ નેટિવ પીપલ ઓફ ટેનેસી".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ફ્રાન્ક એચ. મેકક્લન્ગ મ્યૂઝિયમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm સુધારો ડિસેમ્બર 5, 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}</ref> પહેલી વસાહત અને યુરોપીયન સંપર્ક વચ્ચેના સમયમાં વસતા સાંસ્કૃતિક જૂથોના નામ અજાણ્યા છે પણ પુરાતત્વવિદો દ્વારા ઘણાં વૈવિધ્યપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક તબક્કાઓના નામ અપાયા હતા, જેમાં [[આર્કિએક]] (ઈ.સ.પૂર્વ 8000-1000), [[વૂડલેન્ડ]] (ઈ.સ.પૂર્વ 1000- ઈ.સ.1000)અને [[મિસિસિપ્પિયન]] (ઈ.સ.1000-1600), જેમના મુખિયાઓ, [[મૂસ્કોગી લોકો]]ના સાંસ્કૃતિક પૂરોગામી હતા, જેમણે ચેરુકી સ્થળાંતર પહેલાં ટેનેસી નદી અને ખીણ પ્રદેશના વિસ્તારમાં વસવાટ કર્યો હતો. અત્યારના ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં પહેલાં યુરોપીયન પ્રવાસોમાં ત્રણ પ્રવાસોની આગેવાની 1540માં [[હર્મન્ડો ડી સોટો]], 1559માં [[ટ્રીસ્ટન ડી લૂના]] અને 1567માં [[જૂઆન પાર્ડો]] નામના [[સ્પેનિશ પર્યટકો]]એ કરી હતી. પાર્ડોએ "ટાન્સક્યૂઈ" નામ એક સ્થાનિક ઈન્ડિયન ગામ પરથી નોંધ્યું હતુ, જે કદાચ હવે રાજ્યનું વર્તમાન નામ હોઈ શકે. તે સમયે, ટેનેસીમાં [[મૂસ્કોગી]] અને [[યુચી]] જાતિના લોકો વસવાટ કરતા હતા. યુરોપીયન રોગોના કારણે મરતી મૂળ પ્રજાતી અને વધતી જતી યુરોપીયન વસાહતના કારણે કદાચ [[ચેરોકી]] અત્યારે વર્જિનિયા તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારથી દક્ષિણ તરફ ખસ્યા. જેમ જેમ યુરોપીયન કોલોનીનો વિસ્તાર થતો ગયો તેમ તેમ સ્થાનિક વસ્તીને જબરદસ્તીથી દક્ષિણ અને પશ્વિમ તરફ ખસવું પડ્યું, જેમાં મૂસ્કોગી, યુચી, [[ચિકસૌ]] અને [[ચોકટાવ]] લોકોનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Ftloudouninterior.jpg|thumb|right|ફોર્ટ લાઉડનનું પુનઃનિર્માણ, તે ટેનેસીમાં બ્રિટીશરોની પ્રથમ વસાહત હતી.]] અત્યારના ટેનેસીમાં પહેલી બ્રિટીશ વસાહત, હાલના [[વોનોર]] નજીક આવેલી [[ફોર્ટ લાઉડન]] હતી. ફોર્ટ લાઉડન બ્રિટીશરોની તે વખતની સૌથી પશ્વિમમાં આવેલી આઉટપોસ્ટ હતી. કિલ્લાની ડિઝાઈન [[જ્હોન વિલિયમ ગેરાર્ડ ડી બ્રામ]] દ્વારા કરાઈ હતી અને તેનું બાંધકામ બ્રિટીશ કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરનાં વડપણ હેઠળનાં સૈન્ય દ્વારા કરાયું હતુ. તેનાં નિર્માણ પછી કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરે તેનો કબજો ઑગષ્ટ 14, 1757માં તેના ભાઈ, કેપ્ટન પૉલ ડૉમરને સોંપ્યો. બ્રિટીશરો અને પડોશનાં [[ઓવરહિલ ચિરુકી]] વચ્ચે વિખવાદ ઉભો થયો અને ફોર્ટ લાઉડનનો ઘેરાવો ઑગષ્ટ 7,1960માં તેની સોંપણી સાથે સમાપ્ત થયો હતો. પછીનાં દિવસની સવારે નજીકમાં એક હુમલામાં કેપ્ટન પોલ ડીમર અને તેના ઘણાં માણસો માર્યા ગયા અને મોટાભાગના સૈનિકોને બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>સ્ટેનલી ફોલ્મ્સબી, રોબર્ટ કોર્લી અને એનોક મિટચેલ, ''ટેનેસી: એ શોર્ટ હિસ્ટ્રી'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 1969), પાનું 45.</ref> 1760માં વર્જિનિયાના [[લોંગ હન્ટર્સ]] દ્વારા પૂર્વ અને મધ્ય ટેનેસીમાં ભ્રમણ કરવામાં આવ્યું અને પહેલા કાયમી યુરોપીયન રહેવાસીઓ તે દશકાના અંતમાં આવવા લાગ્યા. [[અમેરિકન ક્રાંતિ યુદ્ધ]]ના સમયગાળા દરમિયાન [[સાયકામોર શોલ્સ]](અત્યારના [[એલિઝાબેથન]])માં આવેલાં ફોર્ટ વટુગા પર, 1776માં [[ડ્રેગિંગ કેન]] અને તેના ચેરુકી જૂથ(વસાહતીઓ દ્વારા તેને [[ચિકામુગા]] તરીકે પણ ઓળખાય છે તે)દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને જેઓ [[ટ્રાન્સીલવેનિયા પરચેઝ]] અને બ્રિટીશ વફાદારો સાથે જોડાયા તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. ઘણાં વસાહતીઓની જિંદગી ડ્રેગિંગ કેન્ટના પિતરાઈ ભાઈ [[નેન્સી વૉર્ડ]]ની ચેતવણીથી બચી ગઈ. [[વાટુગા નદી]]નાં કિનારે આવેલા ફ્રન્ટીઅર કિલ્લો પાછળથી [[પર્વત પરના લોકો]] માટે, 1780માં [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]] ટ્રેક કરવા અને પાછળથી બ્રિટીશ આર્મીને [[દક્ષિણ કેરોલિનામાં]] [[બેટલ ઑફ કિંગ્સ માઉન્ટેઈન]]ની લડાઈમાં હરાવવા માટે તૈયારીનો વિસ્તાર બની રહ્યો. પશ્વિમ-[[ઉત્તર કેરોલિના]]નાં આઠ દેશો (અત્યારના ટેનેસીનો ભાગ) તે રાજ્યમાંથી 1780નાં અંતમાં છૂટાં પડ્યા અને [[ફ્રેંકલીન રાજ્ય]]ની સ્થાપના કરી. સંઘમાં પ્રવેશના પ્રયત્નો નિષ્ફળ નિવડ્યા અને 1790 સુધીમાં દેશો પાછા ઉત્તર કેરોલિનામાં જોડાઈ ગયા. ઉત્તર કેરોલિનાએ આ વિસ્તાર 1790માં ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટને સુપરત કર્યો, બાદમાં તેને [[સાઉથવેસ્ટ ટેરિટરી]]માં સમાવવામાં આવ્યો. ત્યાં સ્થાયી થયેલા રહેવાસીઓને ટેનેસીનાં નવા પશ્વિમ વિસ્તાર તરફ ખસવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયત્ન કરાયો, 1787માં ઉત્તર કેરોલિના રાજ્યએ વસાહતીઓને ક્યૂમ્બરલેન્ડ વસાહતોમાં લઈ જવા એક રોડનો આદેશ કર્યો – જે [[ક્લિન્ચ પર્વત]](પૂર્વ ટેનેસી)નાં દક્ષિણ છેડેથી ફ્રેન્ચ લીક ([[નેશવિલ]]) જતો હતો. તે રસ્તાને ‘ઉત્તર કેરોલિના રોડ’ કે '[[એવરીસ ટ્રેસ]]' નામ અપાયું અને કોઈકવાર 'ધ વાઈલ્ડરનેસ રોડ' (જો કે, તેને [[ડેનિયલ બૂની]]ના [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ]]નાં '[[વાઈલ્ડરનેસ રોડ]]' જોડે ગુંચવવો ન જોઈએ) પણ કહેતા હતા. === રાજ્યપદ === 1796માં ટેનેસીનો સંઘમાં 16માં રાજ્ય તરીકે સમાવેશ કરાયો. તે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટની હદ નીચે આવેલ વિસ્તારમાંથી બનાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતું. પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલી [[13 કોલોનીઓ]] સિવાય [[વરમોન્ટ]] અને [[કેન્ટૂકી]] જ ટેનેસીના રાજ્યપદ પહેલા હતા અને તેમાનાં કોઈપણ ફેડરલ વિસ્તારો ન હતા.<ref>{{cite book |last= Hubbard |first= Bill, Jr. |title= American Boundaries: the Nation, the States, the Rectangular Survey |url= https://archive.org/details/americanboundari0000hubb |year= 2009 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-35591-7 |page= [https://archive.org/details/americanboundari0000hubb/page/55 55]}}</ref> ટેનેસી રાજ્યના બંધારણના આર્ટીકલ 1, સેક્શન 31 મુજબ રાજ્યની સરહદોને ઓળખવાનું શરૂઆતનું બિંદુ સ્ટોન માઉન્ટેનની ઊંચાઈએ વર્જિનિયા લાઈન તેને મળે છે. ઉત્તર કેરોલિનાને ટેનેસીથી છુટા પાડતા એપલેચીયન પર્વતમાળાઓની ઊંચાઈઓની પાર કાવી અને ઓલ્ડ ચોટા નગરો સુધી ત્યાંથી કહેલા પર્વત (યુનિકોઈ પર્વત)ની મુખ્ય પર્વતથી લઈને રાજ્યની દક્ષિણ સરહદ સુધી આ કહેલ રેખાની પશ્વિમે આવેલ જમીન અને પાણીને નવનિર્મિત ટેનેસી રાજ્યની સરહદો અને હદોમાં સમાવેશ કરાયો હતો. આ ગોઠવણના એક ભાગમાં ભવિષ્યમાં કરવામાં આવનાર જમીન સંપાદનને પણ રાજ્યની હદ અને અધિકાર ક્ષેત્રમાં આવશે. જે બીજા રાજ્યો સાથેના જમીન વહેવાર કે મિસિસિપ્પી નદીના પશ્વિમના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ છે. [[યુ.એસ. પ્રમુખ માર્ટિન વાન બુરેન]]નાં વહીવટ દરમિયાન, આશરે 17,000 ચિરુકીસ સાથે ચિરુકીસનાં 2000 કાળાં ગુલામોને 1838 અને 1839માં યુ.એસ. સૈન્ય દ્વારા તેમના ઘરોમાંથી ખદેડી અને પૂર્વીય ટેનેસી (જેવાં કે [[ફોર્ટ કાસ]])નાં નિર્વાસિત કેન્દ્રો તરફથી અર્કાન્સની પશ્વિમે આવેલાં વધારે [[સ્થાનિય પ્રદેશો]] તરફ ખસેડાયા.<ref>કાર્ટર (III), સેમ્યુઅલ (1976). ''કેરોકી સનસેટ: એ નેશન બિટ્રેડ: એ નેરેટિવ ઓફ ટ્રાવિયલ એન્ડ ટ્રિયમ્ફ, પરસિક્યુશન એન્ડ એક્સિલ''. ન્યૂ યોર્ક: ડબલડે, પાનું 232.</ref> આ પૂન: વસન દરમિયાન આશરે 4,000 ચિરુકીસ મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Ronald Satz">{{cite book |last=Satz |first=Ronald |title=Tennessee's Indian Peoples |url=https://archive.org/details/tennesseesindian0000rona |publisher=University of Tennessee Press |location=[[Knoxville, Tennessee]] |isbn=0-87049-285-3 |year=1979}}</ref> [[ચિરુકી ભાષા]]માં આ ઘટનાને ''નૂના ડોલ ઈસૂનિયા'', "ધ ટ્રેઈલ વેર વી ક્રાઈડ" કહેવાય છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટસની [[સ્થાનિકોને ખદેડવાની નીતિ]]નાં કારણે ચિરુકીઓ એકલાં જ સ્થાનિય અમેરિકન ન હતા જેમને હાંકી કઢાયા હતા, જેથી [[ટ્રેઈલ ઑફ ટિઅર્સ]] શબ્દસમૂહ આવી સમાન ઘટનાઓ માટે બીજા સ્થાનિય અમેરિકન લોકો દ્વારા વપરાય છે. ખાસ કરીને "[[ફાઈવ સિવિલાઈઝડ ટ્રાઈબ્સ]]" દ્વારા વપરાય છે. આ શબ્દસમૂહની ઉત્પતિ [[ચોક્ટાવ]] દેશનાં પહેલા થયેલાં વિસ્થાપનનાં વર્ણનમાંથી થઈ છે. === ગૃહયુદ્ધ, પૂન: ગઠન અને જીમ ક્રો === ફેબ્રુઆરી 1861માં ગર્વનર ઈશામ હેરીસનાં નેતૃત્વમાં ટેનેસી રાજ્ય સરકારમાં રહેલા અલગતાવાદીઓએ મતદાતાઓ પાસે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ સાથે છેડો ફાડવા માટે અનુમતિ માગી પણ ટેનેસીના મતદાતાઓએ આ જનમતને 54-46%ની સરસાઇથી નકારી કાઢ્યો. અલગતાવાદનો સૌથી વધારે વિરોધ પૂર્વ ટેનેસીથી આવ્યો ( કે જેણે પાછળથી [[અલગ સંઘ સાથે જોડાયેલું રાજ્ય]] બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા). એપ્રિલમાં સંઘનો [[ફોર્ટ સમટર પર હુમલો]] અને પ્રતિભાવમાં લીંકનના ટેનેસી અને બીજા રાજ્યો પાસેથી સૈન્ય માટેના લલકાર પછી ગવર્નર ઈશામ હેરીસે સૈન્ય એકત્રિકરણ શરૂ કર્યુ. સામાન્ય સભામાં ભાગલા માટે વટહુકમ રજૂ કર્યો અને સંઘ સરકાર જોડે સીધી વાત શરૂ કરી. ટેનેસી વિધાનસભાએ સંઘ સરકાર સાથે સૈન્ય જોડાણ માટે 7મે, 1861માં મંજૂરી આપી. જૂન 8, 1861 સુધીમાં મધ્ય ટેનેસીનાં લોકોએ પોતાના મતને ઘણો બદલી નાખ્યો હતો ત્યારે મતદાતાઓએ બીજા જનમતમાં ભાગલાને મંજૂરી આપી જે પછી આવું કરનાર ટેનેસી છેલ્લું રાજ્ય બન્યું. [[અમેરિકન સિવિલ વૉર]]ની ઘણી લડાઈઓ ટેનેસીમાં જીતવામાં આવી. તેમાંની ઘણી બધી સંઘની જીત હતી. [[ઉલેસીસ એસ. ગ્રાન્ટ]] અને [[યુ.એસ. નેવી]]એ ફેબ્રુઆરી 1862માં ક્યૂમ્બરલેન્ડ અને ટેનેસી નદી પર કબજો જમાવ્યો. તેઓએ સંઘમંડળના વળતા હુમલાને એપ્રિલમાં [[શિલોહ]]માં રોકી રાખ્યો. જૂનમાં મિસિસિપ્પી નદીમાં મેમ્ફીસ શહેરની સામે [[નૌકા લડાઈ]] પછી મેમ્ફીસ સંઘના તાબે થયું. મેમ્ફીસ અને નેશવિલ પરના કબજાથી સંઘને પશ્વિમ અને મધ્ય વિભાગો પર કબજો મળ્યો. જાન્યુઆરી 1863ની શરૂઆતમાં [[મુરફ્રેસબોરોની લડાઈ]] અને તે પછીના [[તૂલાહોમા અભિયાન]] પછી આ કબજો પાકો થયો. [[ચિત્ર:Battle of Franklin II 1864.jpg|thumb|left|ફ્રેન્કલિનનું યુદ્ધ. નવેમ્બર 30, 1864.]] સંઘ મંડળે સંઘ રાજ્યની એકદમ તરફેણ કરતા [[સૂલીવન કાઉન્ટી]]ને બાદ કરતા, પૂર્વ ટેનેસી પર કબજો જાળવી રાખ્યો. સંઘ મંડળે 1863ની શરૂઆતમાં [[ચત્તાનૂગા અભિયાન]] દરમિયાન ચત્તાનૂગા કબજે કર્યુ. પરંતુ ગ્રાન્ટ દ્વારા નવેમ્બરમાં તેમને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. સંઘ મંડળની ઘણી હારને જનરલ [[બ્રેક્ષટૉન બ્રેગ]]ની નબળી વ્યૂહાત્મકતાને જવાબદાર ગણી શકાય કે જેમણે [[પેરીવીલે, કેન્ટૂકી]]ની [[ટેનેસી આર્મી]]ને ચત્તાનૂગાની હાર દરમિયાન નેતૃત્વ પૂરુ પાડ્યું હતું. છેલ્લી મુખ્ય લડાઈ આવી જ્યારે સંઘ મંડળે નવેમ્બર 1864માં મધ્ય ટેનેસી પર આક્રમણ કર્યુ અને [[ફ્રેંકલીન]]માં રોકવામાં આવ્યા પછીથી ડિસેમ્બરમાં [[નેશવિલ]]માં [[જ્યોર્જ થોમસ]] દ્વારા સંપૂર્ણ પણે ખતમ કરવામાં આવ્યા. દરમિયાન [[પ્રમુખ]] [[અબ્રાહમ લિંકન]] દ્વારા [[એન્ડ્રૂ જ્હોનસન]]ની મિલિટ્રી ગવર્નર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી. જ્યારે [[ગુલામીમાંથી છુટકારા]]ની જાહેરાત થઈ ત્યારે ઘણાં ખરા ટેનેસી પર સંઘ દળોનો કબજો હતો. આમ, ઉદઘોષણાથી કોઈ [[ગુલામો]] મુક્ત નહોતા થયાં. આમ છતાં ગુલામ બનાવાયેલા આફ્રિકન અમેરિકનો અધિકારીક કાર્યવાહીની રાહ જોયા વગર મુક્તિ મેળવવા માટે સંઘ રેખા તરફ જતાં રહ્યા. વૃદ્ધો અને યુવાનો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોએ સંઘ સૈન્ય પાસે ધામા નાખ્યા. હજારો પૂર્વ ગુલામો સંઘ તરફથી લડ્યા. દક્ષિણમાં થઈને 2,00,000 જેટલાં અને સંઘ મંડળ તરફથી 30,000 જેટલા કાળીયાઓ લડ્યા. ટેનેસીની વિધાનસભાએ 22મી ફેબ્રુઆરી, 1865માં રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો લાવી ગુલામી પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|title=Chronology of Emancipation during the Civil War|publisher=University of Maryland: Department of History|access-date=2010-08-12|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011224131/http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|url-status=dead}}</ref> રાજ્યના મતદાતાઓએ માર્ચમાં આ સુધારાને બહાલી આપી.<ref name="blackhistory">{{cite web|url=http://www.state.tn.us/tsla/exhibits/blackhistory/timelines/timeline_1861-1865.htm|title=This Honorable Body: African American Legislators in 19th Century Tennessee|publisher=Tennessee State Library and Archives}}</ref> રાજ્યએ [[યુ.એસ. બંધારણના 13માં સુધારા]]ને (દરેક રાજ્યમાં ગુલામીનું નિર્મૂલન) 7 એપ્રિલ, 1865માં મંજૂરી આપી. 1884માં ટેનેસીના ડેમોક્રેટ [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન]], અબ્રાહમ લિંકનના વડપણ નીચે ઉપ-પ્રમુખ ચૂંટાયા. 1865માં લિંકનની હત્યા પછી તેઓ પ્રમુખ બન્યા. જ્હોનસનની હળવી પૂન: દાખલા હેઠળ જૂલાઈ 24 1866માં ટેનેસી ખાલસા રાજ્યોમાનું પહેલું રાજ્ય બન્યું. જેના ચૂંટાયેલાં પ્રતિનિધિઓને યુ,એસ. કોંગ્રેસમાં પૂન: સ્વીકારાયા. ટેનેસીએ 14માં સુધારાને બહાલી આપી હોવાથી ટેનેસી એક માત્ર એવું પહેલા ખાલસા થયેલું રાજ્ય હતુ, જ્યાં [[પૂન:ગઠન]]નાં સમય દરમિયાન મિલિટરી ગર્વનર નહોતા. પૂન: ગઠનની સમાપ્તિ પછી પણ દક્ષિણમાં સત્તા માટેની લડાઈ ચાલુ રહી. સફેદ ડેમોક્રેટ્સોએ આઝાદ થયેલા લોકો અને તેમના સાથીદારો પર હિંસા અને ધાક ધમકીથી ટેનેસી અને દક્ષિણનાં બીજા રાજ્યો પર 1870નાં અંત અને 1880 દરમિયાન રાજકીય પ્રભુત્વ પાછુ મેળવ્યું. બીજા દશકા દરમિયાન ધોળીયાઓની બહુમતિવાળી રાજ્ય વિધાનસભાએ આફ્રિકન અમેરિકનોને કાબુમાં રાખવા બંધ નકારી કાયદાઓ પસાર કર્યા. 1889માં સામાન્ય સભાએ ચૂંટણી વિષયક સુધારણાઓ તરીકે વર્ણવેલા 4 કાયદા પસાર કર્યા. જેમનો સહિયારો ઉદ્દેશ ગ્રામ્ય પ્રદેશો અને નાના કસબામાં રહેલાં મોટાભાગનાં આફ્રિકન અમેરિકન અને ગરીબ ધોળીયાઓનો નાગરિક અધિકારોથી વંચિત રાખવાનો હતો. કાયદાઓમાં ચૂંટણી ટેક્ષ, નોંઘણીનો સમય અને રેકોર્ડિંગની જરૂરીયાતના અમલનો સમાવેશ થાય છે. 20મી સદીના ઘણાં દશકાઓ સુધી લાખો વેરો ભરતા લોકોનો કોઈ પ્રતિનિધિ નહોતો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net">[http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=D033 ડિસફ્રેન્ચાઇઝિંગ લોઝ, ધ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર], 11 માર્ચ 2008</ref> નાગરિકતા અધિકારથી વંચિતતા રાખવાનો કાયદો અને 19મી સદીમાં પસાર કરાયેલાં [[જીમ ક્રો કાયદાઓ]]નાં લીધે રાજ્યમાં વિભાજન દાખલ થયું. ઈ.સ. 1900માં રાજ્યની વસ્તીમાં આફ્રિકન અમેરિકનોની સંખ્યા 24% હતી અને કુલ 4,80,430 નાગરિકો હતા જેઓ મોટાભાગે રાજ્યનાં મધ્ય અને પશ્વિમ ભાગમાં રહેતા હતા.<ref>[http;//fisher.lib. virginia. edu/collections/stats/histcensus/php/state.php Historical Census Browser, 1900 US Census, University of Virginia] 15 માર્ચ 2008</ref> 1897માં ટેનેસીએ તેનાં રાજ્યપદનાં 100 વર્ષને(1896ની જયંતિથી એક વર્ષ પાછળ)નેશવિલમાં મોટા [[પ્રદર્શન]] સાથે ઉજવ્યું હતુ. આ ઉજવણી માટે નેશવિલના [[સેન્ટેનીયલ ઉદ્યાન]]માં [[પાર્થેનોન]]ની [[પૂર્ણ કદની પ્રતિકૃતિ]]નું નિર્માણ કર્યુ હતુ. === 20મી સદી === 18 ઓગષ્ટ 1920માં ટેનેસી 36મું અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ બંધારણનાં 19માં સુધારા]]ને બહાલી આપવા છેલ્લુ જરૂરી રાજ્ય બન્યું, જેના થકી મહિલાઓને [[મતાધિકાર]] મળ્યો. નાગરિકતા માટે મતદાન નોંધણીની જરૂરીયાતના કારણે મોટાભાગના આફ્રિકન અમેરિકન અને ઘણાં ગરીબ ધોળીયાઓ પુરુષો અને મહિલાઓ બંને મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહ્યા. [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] દરમિયાન બેરોજગારોને કામ પુરુ પાડવાની જરૂરીયાત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વીજળીકરણની જરૂરીયાત અને ટેનેસીની નદી પર વહાણવટામાં વધારાની જરૂરીયાત આ બધા કારણોને લીધે 1933માં [[ટેનેસી વેલી ઓથોરિટી]] (ટીવીએ) ની સ્થાપના થઈ. ટીવીએ યોજનાઓનાં કારણે ટેનેસી ઝડપથી જાહેર જરૂરીયાતના સાધનો માટેનું દેશનું સૌથી મોટું સપ્લાયર બની ગયું. [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન ટીવીએમાંથી વિપુલમાત્રામાં મળતી વિજળીના કારણે [[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ]]ને ઉત્પાદન અને શસ્ત્રોના [[અણુકેન્દ્રીય]] સરંજામને આઈસોલેસન માટે પૂર્વ ટેનેસીના એક મુખ્ય સ્થળે ખસેડાયો. [[ઓક રીજ]]ની [[સુયોજિત રહેણાંક વ્યવસ્થા]] મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટની રચના અને કામદારોના વસવાટ માટે પાટામાંથી નવેસરથી બનાવાઈ. આ સ્થળો એટલે અત્યારના [[ઓક રીજ નેશનલ લેબોરેટરી]] અને [[વાય-12 નેશનલ સિક્યુરીટી કોમ્પલેક્ષ]] અને ઈસ્ટ ટેનેસી ટેકનોલોજી પાર્ક છે. ગરીબ ધોળીયાઓના ઓછા મતના પ્રયત્નો છતાં એક પછી એક વિધાનસભા દ્વારા નાગરિકતા અટકાવવાના કાયદાઓની પહોંચમાં જ્યાં સુધી આખું રાજ્ય સમાવાઈ લેવાય ત્યાં સુધી વધારો કરાતો રહ્યો. 1949માં રાજકીય વૈજ્ઞાનિક વી.ઓ. કી.જુનિયરે દલીલ કરી કે, "મતદાન ટેક્ષનો આકાર મતને રોકવા કરતાં તેને ભરવામાં થતી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે. કાઉન્ટી અધિકારીઓ ટેક્ષ ભરવાની તકો ઉભી કરીને (જે તેમણે નોક્ષવિલેમાં કર્યુ) કે પછી તેનાથી ઉલટું ટેક્ષની ચૂકવણી બને તેટલી મુશ્કેલ બનાવીને મતને નિયમિત કર્યા. ટેક્ષ અને તે દ્વારા મત સાથે આવી છેડછાડથી શહેરી સાહેબો અને રાજકીય મશીનો ઉભા થાય તે માટે તક સર્જી. શહેરી રાજકારણીઓ મોટા પ્રમાણમાં મત ટેક્ષ લાવ્યા અને તેને કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓમાં વહેચી લીધી જેના લીધે તેઓ સૂચના મુજબ મત આપતા."<ref name="tennesseeencyclopedia. net"></ref> 1953માં રાજ્યના ધારાશાસ્ત્રીઓએ રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો કરી, મત ઉપરનાં કરને દૂર કર્યો. આમ છતાં, ઘણાં વિસ્તારોમાં કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓ બંને મતદાર યાદી નોંધણીમાં અમુક પ્રકારની અડચણો સહન કરતા રહ્યા, જેનો અંત [[1965માં મતદાન અધિકાર]] સહિતના રાષ્ટ્રીય નાગરિકતાને લગતા કાયદાઓનાં પસાર થવાથી આવ્યો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net"/> ટેનેસીએ તેની સ્થાપનાના બસ્સો વર્ષ 1996માં ઉજવ્યા. વર્ષ દરમિયાન ચાલેલા રાજ્યવ્યાપી આનંદોત્સવ ટેનેસી 200 સાથે [[નેશવિલ]]ના કેપિટલ હિલની તળેટીમાં એક નવો રાજ્ય ઉદ્યાન [[બાઈસેન્ટીનલ મોલ]] ખુલ્લો મુકાયો. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop | 1790 = 35691 | 1800 = 105602 | 1810 = 261727 | 1820 = 422823 | 1830 = 681904 | 1840 = 829210 | 1850 = 1002717 | 1860 = 1109801 | 1870 = 1258520 | 1880 = 1542359 | 1890 = 1767518 | 1900 = 2020616 | 1910 = 2184789 | 1920 = 2337885 | 1930 = 2616556 | 1940 = 2915841 | 1950 = 3291718 | 1960 = 3567089 | 1970 = 3923687 | 1980 = 4591120 | 1990 = 4877185 | 2000 = 5689283 | estyear = 2008<ref name=08CenEst/> | estimate = 6214888 }} ટેનેસીની [[મોટા ભાગની વસ્તી]] [[મર્ફીસબોરો]] શહેરમાં આવેલા [[રુથરફોર્ડ કાઉન્ટી]]માં આવેલી છે. <ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-06 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> યુ.એસ. સેન્સસ બ્યૂરો પ્રમાણે 2006 સુધી ટેનેસીમાં આશરે 6,038,803 વસ્તી હતી. જે આગલા વર્ષના પ્રમાણમાં 83,058 એટલે કે 1.4%નો વધારો દર્શાવે છે અને ઈ.સ. 2000 સુધીથી 3,49,541 કે 6.1%નો વધારો દર્શાવે છે. આમાં, છેલ્લી વસ્તી ગણતરી પછી થયેલાં 1,42,266 લોકોના કુદરતી વધારા (4,93,881નો જન્મ અને 3,51,615નું મૃત્યુ) અને રાજ્યમાં કુલ 2,19,551 લોકોએ કરેલા સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુ.એસ. ની [[બહારથી આવેલા લોકો]]ના લીધે 59,385 લોકોનો વધારો થયો અને દેશની અંદરથી આવેલા લોકોના લીધે 1,60,166 લોકો વધ્યા. 1990ના 13.5%ના આંકની સરખામણીમાં હાલમાં ટેનેસીના 20% લોકો [[દક્ષિણ]]ની બહાર જનમ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |access-date=2008-11-23 |work=Wall Street Journal}}</ref> ટેનેસીમાં તેના સસ્તા જીવનધોરણ, આરોગ્ય અને ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગોના જોરદાર વિકાસના લીધે ઉત્તરના રાજ્યો જેવા કે, કેલિફોર્નિયા અને ફ્લોરિડામાંથી ઘણાં લોકો રહેવા આવ્યા. આ બધા કારણોને લીધે નેશવિલ દેશમાં કેટલાંક ખુબ જ ઝડપી વિકસી રહેલા વિસ્તારોમાંનું એક છે. {{US Demographics}} {{Clear}} [[ચિત્ર:Tennessee population map.png|thumb|300px|right|ટેનેસી વસતિ ગીચતા નકશો]] 2000માં રાજ્યમાં પાંચ સામાન્ય વંશીય જૂથોમાં [[અમેરિકન]] 17.3 % [[આફ્રિકન અમેરિકન]] 16.4 %, [[આઈરીશ]] 9.3 %, [[ઈંગ્લીશ]] 9.1 % અને [[જર્મન]] 8.3 % છે. <ref>[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf c2kbr01-2.qxd]</ref> ટેનેસીની વસ્તીના 6.6 % વસ્તી 5વર્ષથી નીચેની ઉંમરની , 24.6 % વસ્તી 18 વર્ષથી નીચે અને 12.4 % વસ્તી 65 કે તેથી વધારેની ઉંમરની નોંધાઈ છે. સ્ત્રીઓની વસ્તી કુલ વસ્તીના આશરે 51.3 % છે. જૂન 19, 2010ના રોજ સ્થાનિક બાબતો માટેનાં ટેનેસી કમિશને છ સ્થાનિક પ્રજાતિઓને માન્યતા આપી. માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રજાતિઓ આ પ્રમાણે છે : * પશ્ચિમ ટેનેસીમાં આવેલ [[ચિરુકી]] વૂલ્ફ ક્લેનમાં [[કેરોલ કાઉન્ટી]], [[બેન્ટન]], [[ડેકટર]], [[હેન્ડરસન]], [[હેનરી]], [[વિકલી]], [[ગિબ્સન]] અને [[મેડિસન]] કાઉન્ટિસ સભ્ય છે. * પૂર્વકાળથી સાઉથ [[ક્યુમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશ]]માં આવેલ ચિકામાકા બેન્ડ, જેના સભ્યો ફ્રેન્કલીન, ગ્રન્ડી, મેરીઓન, સિકવેચી, વોરન અને કોફી કાઉન્ટી માનવામાં આવે છે. * સેન્ટ્રલ બેન્ડ ઓફ ચેરુકી, કે જે, ટેનેસીની [[લોરેન્સ કાઉન્ટી]]નાં ચેરુકી તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ટેનેસીના વિનફિલ્ડ]]નું યુનાઈટેડ ઈસ્ટર્ન [[લેનાપી]] નેશન. * ટાનાસી કાઉન્સીલનાં સભ્યો શેલ્બી, ડાયર, ગિબ્સન, હમ્ફ્રીસ અને પેરી કાઉન્ટી કહેવાય છે, અને * રહી ગયેલાં [[યુચી]] રાષ્ટ્ર, જેના સભ્યો સુલિવન, કાર્ટર, ગ્રીન, હોકિન્સ, યુનિકાઈ, જ્હોન્સન અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીસ છે.<ref>[http://www.knoxnews.com/news/2010/jun/21/6-tribes-granted-recognition/ ટોમ હમ્ફરી, "સ્ટેટ ગ્રાન્ટ્સ સિક્સ ઇન્ડિયન ટ્રાઇબ્સ રેકગ્નિશન: કેરોકી નેશન મે ટ્રાય ટુ હેવ એક્શન બાય ઇન્ડિયન અફેર્સ વોઇડેડ"], ''નોક્ષવિલે ન્યૂઝ સેન્ટિનેલ'', 21 જૂન 2010, 30 જૂન 2010</ref> === ધર્મ === ટેનેસીનાં લોકોનું જુદાં જુદાં ધર્મ સાથેનું જોડાણ આ પ્રમાણે છે: <ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm અમેરિકન રિલિજીયસ આઇડેન્ટિફિકેશન સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2007-03-20 }} (2001). સરવે કરેલા પાંચ ટકા લોકોએ જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.</ref> * ખ્રિસ્તી – 77% ** બાપ્ટિસ્ટ – 22% ** મેથોડિસ્ટ – 10 % ** ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ – 6 % ** રોમન કેથોલિક – 6 % ** પ્રિસ્બીસ્ટરીયન – 3 % ** ચર્ચ ઓફ ગોડ – 2 % ** લુથેરન – 2 % ** પેન્ટકોસ્ટલ – 2 % ** અન્ય પ્રકારના ખ્રિસ્તી(જેમાં નહિ વર્ણન કરાયેલ અને પ્રોટેસ્ટન્ટનો સમાવેશ થાય છે)– 12 % * મુસ્લિમ: 0.4% * અન્ય ધર્મો – 2 % * ધર્મ વગરના(નહી માનનારા) – 9 % ઈ.સ.2000માં કોઈ ધર્મને માનનારાઓની સૌથી મોટી સંખ્યામાં 14,14,199ની સંખ્યા સાથે [[દક્ષિણ બાપિસ્ટ કનવેન્શન]], 3,93,994 સાથે [[યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], [[ચર્ચીઝ ઓફ ક્રાઈસ્ટ]] 2,16,648 અને [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] 1,83,161 છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |title=ધ એસોસિયેશન ઓફ રિલિજીયન ડેટા આર્કાઇવ {{!}} મેપ્સ એન્ડ રિપોર્ટ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830002622/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ટેનેસી ઘણાં પ્રોટેસ્ટન્ટ જનસંખ્યાનું ઘર છે, જેવાં કે, [[ક્રાઈસ્ટમાં ચર્ચ ઓફ ગોડ]], [[ચર્ચ ઓફ ગોડ]] અને [[ધ ચર્ચ ઓફ ગોડ ઓફ પ્રોફેસી]], બંને(ટેનેસીના કલેવલેન્ડ)માં આવેલા છે અને [[કયુમ્બરલેન્ડ પ્રિસ્બિટેરિયન ચર્ચ]]. [[ફ્રી વીલ બાપ્ટિસ્ટ]] જનસંખ્યા [[એન્ટિઓક]]માં છે, તેની મુખ્ય બાઈબલ કોલેજ નેશવિલમાં આવેલ છે. [[દક્ષિણ બાપ્ટિસ્ટ કન્વેશન]] તેનું મુખ્યાલય નેશવિલમાં ધરાવે છે. ઘણી પ્રજાતિઓના પ્રકાશનઘરો નેશવિલમાં આવેલાં છે. == અર્થતંત્ર == યુએસ, બ્યુરો ઓફ ઈકોનોમિક એનાલિસિસ પ્રમાણે, 2005માં 226,502 બિલિયન ડોલરના કુલ ઉત્પાદને ટેનેસીને દેશનું 18માં નંબરનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બનાવ્યું. 2003માં, [[માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક]] 28,641 ડોલર હતી, જે દેશમાં 36માં ક્રમાંકે ગણાય અને 31,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય માથાદીઠ આવક31,472 ડોલરના 91% હતી. 2004માં [[ઘરદીઠ આવક]] 38,550 ડોલર હતી, જે દેશમાં 41માં ક્રમે અને 44,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય ઘરદીઠ આવક 87% હતી. રાજ્યના મુખ્ય ઉત્પાદનોમાં કાપડ, કપાસ, પશુઓ(ઢોર ઢાંખર) અને વિજળીનો સમાવેશ થાય છે. પશુમાંસના ઉત્પાદનમાં ટેનેસીની રૂચિની સાબિતીરૂપે, રાજ્યમાં 82,000 જેટલા ખેતરો છે અને તેમાંથી 59% જેટલાં ખેતરોમાં માંસ માટેના પશુઓ રહેલા છે.<ref>{{Cite web |url=http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102215825/http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |url-status=dead }}</ref> કપાસ એ ટેનેસીઓ માટે શરૂઆતનો પાક હતો, 1820 સુધીમાં ટેનેસી અને મિસિસિપી નદી વચ્ચે જમીન ખુલ્લી ના પડી, ત્યાં સુધી આ ફાઈબરનું મોટાપાયે ઉત્પાદન શરૂ નહોતું થયું. મિસિસિપીના ફળદ્રુપ મેદાનોનો ઉપર તરફનો ભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ટેનેસી સુધી લંબાય છે. આ એ ભાગ છે જ્યાં કપાસ વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. અત્યારે પશ્વિમ ટેનેસીમાં [[સોયાબીન્સ]]નું પણ વ્યાપક વાવેતર થાય છે, જે મુખ્યત્વે રાજ્યના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |title=યુએસડીએ 2002 સેન્સસ ઓફ એગ્રિકલ્ચર, મેપ્સ એન્ડ કાર્ટોગ્રાફિક રિસોર્સિસ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708051643/http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |url-status=dead }}</ref> મોટી કંપનીઓ જેમના મુખ્યાલય ટેનેસીમાં આવેલા છે તેમાં [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]], [[ઓટોઝોન ઇનકોર્પોરેટેડ]] અને [[ઈન્ટરનેશનલ પેપર]] એ તમામ કંપનીઓ મેમ્ફીસમાં, [[પાઈલોટ કોર્પોરેશન]] અને [[રીગલ એન્ટરટેઈનમેન્ટ ગૃપ]] નોક્ષવીલમાં, [[ઇસ્ટમેન કેમિકલ કંપની]] કિંગ્સપોર્ટમાં, [[ફ્રેંકલીન]]માં આવેલી [[નિશાન]]નું ઉત્તર અમેરિકમાનું મુખ્યાલય અને નેશવીલમાં આવેલ કેટરપીલર ફિનાન્સીલય(જાણીતી ખાણ-ઉત્પાદક કંપની કેટરપીલરનો નાણાકીય વિભાગ)નો સમાવેશ થાય છે. ટેનેસી એ નિશાનની માલિકીના વિશાળ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી જગ્યા માટે જાણીતું છે. જે 1982થી [[સ્મિરના]]માં છે. ટેનેસીમાં પગાર અને ભથ્થા પર [[આવક વેરો]] લાગતો નથી, પણ શેર, બોન્ડ અને નોટ્સ કરપાત્ર છે. દરેક કરપાત્ર ડિવિડન્ડ અને વ્યાજ જે વ્યક્તિગત મુક્તિપાત્ર 1250 ડોલરથી વધારે હોય તે અથવા સંયુક્ત રીતે મુક્તિપાત્ર 2500 ડોલરથી વધારે હોય તે 6%ના દરે કરપાત્ર છે. મોટાભાગની વસ્તુઓ માટે રાજ્યનો [[વેચાણ]] [[વપરાશ કર]] 7% છે. ખોરાકી વસ્તુ 5.5.%ના ઓછા દરે વ્યાજને પાત્ર છે પણ કેન્ડી, ખોરાકી સહાયકો અને તૈયાર ખોરાક 7%ના પૂર્ણ દરે કરને પાત્ર છે. મોટાભાગની હદોમાં સ્થાનિક વેચાણવેરો 1.5%થી લઈને 2.75%નાં દરે ઉઘરાવાય છે, જે કુલ વેચાણવેરાના દરને 8.5% અને 9.75% વચ્ચે લઈ જાય છે. જે દેશમાં સૌથી વધુ દરમાંનો એક છે. કોઈપણ લોન કંપની, રોકાણ કંપની, વીમા કંપની, નફાના ઉદ્દેશ વાળી કંપનીઓના સ્ટોક હોલ્ડરના શેરના સ્ટોકના આધારે [[અગોચર અસ્ક્યામત]]ની આકારણી કરાય છે આકરણીનો ગાળો, જે તે વિસ્તારનાં કરવેરાનાં બમણાનાં 40% હોય છે. વારસદારોને મળતી મિલકત પર ટેનેસી [[વારસાગત વેરો]] લાદે છે, જે વધુમાં વધુ વ્યક્તિગત મર્યાદામાં રહીને મુક્તિપાત્ર હોય છે (2006 અને પછીના મૃત્યુ માટે 1,000,000 ડોલર) <ref>http://www.state.tn.us/revenue/forms/inhgift/guideinhestate.pdf</ref> ટેનેસી, તેના મોટાભાગના પાડોશી રાજ્યોની જેમ [[કામ કરવાના અધિકાર]]વાળુ રાજ્ય છે. યુનિયનબાજી હંમેશાની જેમ ઓછી રહી છે અને મોટેભાગે યુએસની જેમ જળવાઈ રહી છે. જાન્યુઆરી 2010 મુજબ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 10.7% છે.<ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ</ref> == પરિવહન == === આંતર રાજ્ય હાઈ વે === [[ચિત્ર:Hernando de Soto Bridge Memphis.jpg|thumb|right|હર્નાન્ડો દી સોટો બ્રીજ મેમ્ફિસ ખાતે મિસિસિપી નદી પર]] રાજ્યના પશ્ચિમ પૂર્વનાં ખૂણેથી [[ઈન્ટરસ્ટેટ 40]] હાઈ વે પસાર થાય છે. ઇન્ટરસ્ટેટ હાઈ વેની શાખોઓમાં મેમ્ફિસમાં [[આઈ-240]], નેશવીલમાં [[આઈ-440]], નોક્ષવીલમાં આવેલાં [[આઈ-140]] અને [[આઈ-640]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઈ-26]] તકનીકની રીતે ભલે પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ હોય, તે [[જ્હોન્સન શહેર]]ની પાસેથી ઉત્તર કેરોલિનાથી [[કિંગ્સપોર્ટ]]ના તેના મથક સુધી છે. [[આઈ-24]] એ પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ છે જે રાજ્યમાંથી ચટ્ટાનૂગાથી કલાર્કસવીલેમાંથી પસાર થાય છે. ઉત્તર-દક્ષિણ માર્ગમાં [[આઈ-55]], [[આઈ-65]], [[આઈ-75]] અને [[આઈ-81]] હાઈ વે આવેલાં છે. રાજ્યમાં 65 ઈન્ટરસ્ટેટ નેશવિલમાંથી પસાર થાય છે, જ્યારે ચટ્ટાનૂગા અને નોક્ષવિલને 75 ઇન્ટરસ્ટેટ તેમજ 55 ઈન્ટરસ્ટેટ મેમ્ફિસને સેવા પૂરી પાડે છે. ઈન્ટરસ્ટેટ 81 બ્રિસ્ટલમાંથી રાજ્યમાં પ્રવેશે છે અને [[ડાન્ડ્રિજ]] નજીક આઈ-40 પાસે પૂરો થઈ જાય છે. [[આઈ-155]] એ આઈ-55માંથી શાખા હાઈવે છે. ટેનેસીમાં આઈ-75નો એકમાત્ર શાખા હાઈવે [[આઈ-275]] છે, જે નોક્ષવીલમાં છે. === હવાઇમથકો === રાજ્યમાં આવેલા મુખ્ય હવાઈમથકોમાં [[નેશવીલ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](બીએનએ), [[મેમ્ફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](એમઇએમ), નોક્ષવિલનું [[મેકઘી ટાયસન એરપોર્ટ]] (ટીવાયએસ), [[ચટ્ટાનૂગા મેટ્રોપોલિટન એરપોર્ટ]](સીએચએ), [[ટ્રાઈ-સિટિઝ રીજનલ એરપોર્ટ]](ટીઆરઆઇ) અને જેક્સનમાં આવેલા [[મેકકેલાર-સીપ્સ રીજનલ એરપોર્ટ]](એમકેએલ)નો સમાવેશ થાય છે. [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]] માટેનું મોટું હબ હોવાને કારણે મેમફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ [[દુનિયાનું સૌથી મોટું એર કાર્ગો ઓપરેશન]] ધરાવે છે. === રેલરસ્તા === મેમ્ફીસ અને [[ન્યૂબર્ન, ટેનેસી]]ને [[શિકાગો ઈલિનોઈસ]] અને [[ન્યૂ ઓર્લિયન્સ, લૂઈસિયાના]] વચ્ચેના [[એમ્ટર્ક]] [[સિટી ઓફ ન્યૂ ઓર્લિયન્સ]] દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. નેશવિલ એ [[મ્યૂઝિક સિટિ સ્ટાર]], [[અપડાઉન કરનારાઓ માટે રેલવે]] સેવા પૂરી પાડે છે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Tennessee State Capitol 2009.jpg|thumb|left|ટેનેસીની રાજધાની નેશવિલમાં]] ટેનેસીની સરકાર ચાર વર્ષના ગાળા માટે સરકાર બનાવે છે અને સળંગ બે ટર્મ સુધી સરકાર બનાવી શકે છે. રાજ્યપાલ એ એક જ સેવા અધિકારી છે જે રાજ્યવ્યાપી ચૂંટાય છે. મોટાભાગના રાજ્યોથી અલગ, ટેનેસી રાજ્ય [[લેફટનન્ટ ગવર્નર]] સીધુ ચૂંટતું નથી, ટેનેસીના સેનેટ સ્પીકરને ચૂંટે છે, જે લેફટનન્ટ ગવર્નર તરીકે સેવાઓ આપે છે. [[ટેનેસી જનરલ એસેમ્બીલી]], રાજ્ય વિધાનસભા 33 [[સેનેટ]] સભ્યો અને 99 [[હાઉસ ઓફ રિપ્રઝનટેટિવ્ઝ]] ધરાવે છે. સેનેટરો ચાર વર્ષના ગાળા માટે સેવા બજાવે છે અને ગૃહના સભ્યો બે વર્ષ માટે. દરેક સભા તેના સ્પિકર જાતે પસંદ કરે છે. રાજ્યસભાનાં સ્પીકર લેફટનન્ટ ગવર્નરનો હોદ્દો પણ સંભાળે છે. મોટા ભાગના કારોબારી અધિકારીઓ વિધાનસભા દ્વારા ચૂંટાય છે. ટેનેસીમાં ઉચ્ચત્તમ કોર્ટ રાજ્યની સુપ્રીમ કોર્ટ છે. તેમાં મુખ્ય ન્યાયધિશ અને ચાર સહાયક ન્યાયધિશો છે. બે કરતા વધારે ન્યાયધિશો એક જ ગ્રાન્ડ ડિવિઝનમાંથી આવી ન શકે. ટેનેસીની સુપ્રિમ કોર્ટ એટોર્ની જનરલની પણ નિમણુંક કરે છે, જે પરંપરા સંઘના બીજા 49 રાજ્યોમાં જોવા મળતી નથી. કોર્ટ ઓફ અપિલ અને કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ એપીલમાં 12 ન્યાયધિશ હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |title=કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ અપીલ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731015238/http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |url-status=dead }}</ref> [[ટેનેસીનું વર્તમાન રાજ્ય બંઘારણ]] 1870માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ. રાજ્યમાં અગાઉ અન્ય બે બંધારણ હતા. જે વર્ષે ટેનેસી સંઘમાં જોડાયું તે 1796માં પહેલું બંધારણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ, અને બીજુ 1834માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ટેનેસીનું બંધારણ માર્શિયલ લો ને ગેરકાયદે ઠેરવે છે. અમેરિકન સિવિલ વોર પછી યુએસના સંઘ(ઉત્તર) સૈન્ય દ્વારા ટેનેસી અને બીજા દક્ષિણના લોકો ઉપર મિલિટરી અંકુશના અનુભવ પછી કદાચ આ થયું હશે. === રાજકારણ === {{See also|List of Tennessee Governors|U. S. Congressional Delegations from Tennessee|Tennessee's congressional districts|Political party strength in Tennessee}} {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:95%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- bgcolor="lightgrey" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2008]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.85%''' ''1,479,178'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.79% ''1,087,437'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2004]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.80%''' ''1,384,375'' | bgcolor="#f0f0ff"| 42.53% ''1,036,477'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2000]] | bgcolor="#fff3f3"|'''51.15%''' ''1,061,949'' | bgcolor="#f0f0ff"| 47.28% ''981,720'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | bgcolor="#fff3f3"| 45.59% ''863,530'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''48.00%''' ''909,146'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.43% ''841,300'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''47.08%''' ''933,521'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1988]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.89%''' ''947,233'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.55% ''679,794'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1984]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.84%''' ''990,212'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.57% ''711,714'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1980]] | bgcolor="#fff3f3"|'''48.70%''' ''787,761'' | bgcolor="#f0f0ff"| 48.41% ''783,051'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.94% ''633,969'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.94%''' ''825,879'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1972]] | bgcolor="#fff3f3"|'''67.70%''' ''813,147'' | bgcolor="#f0f0ff"| 29.75% ''357,293'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1968]] | bgcolor="#fff3f3"|'''37.85%''' ''472,592'' | bgcolor="#f0f0ff"| 28.13% ''351,233'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | bgcolor="#fff3f3"| 44.49% ''508,965'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.50%''' ''634,947'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1960]] | bgcolor="#fff3f3"|'''52.92%''' ''556,577'' | bgcolor="#f0f0ff"| 45.77% ''481,453'' |} ટેનેસીનું રાજકારણ મોટાભાગના યુએસના રાજકારણની જેમ [[રિપબ્લીકન]] અને [[ડેમોક્રેટિક]]ના પ્રભુત્વ તળે છે. રાજ્ય 1950 સુધી, ડેમોક્રેટિક [[સોલિડ સાઉથ]]નું એક ભાગ હતું. જ્યારે તેણે બે વખત રિપબ્લીકન [[ડ્વાઈટ ડી. આઈસનહોવર]]ને ચૂંટયા હતા. ત્યારથી ટેનેસીએ મોટાભાગની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં રીપબ્લિકનને વોટ આપ્યા છે. જો કે તે દક્ષિણનાં તેના એકદમ રૂઢિચૂસ્ત પડોશીઓ કરતા જરાક વધારે મર્યાદિત છે. રિપબ્લિકન રાજ્યના અડધાથી થોડા વધારે ભાગ પર અંકુશ ધરાવે છે. જ્યારે ડેમોક્રેટસ માટે ગ્રામ્ય મધ્ય ટેનેસી અને ઉત્તરીય વેસ્ટ ટેનેસીમાં પ્રમાણમાં સારો અને નેશવીલ તથા મેમ્ફિસ જેવા શહેરોમાં મજબૂત ટેકો છે. છેલ્લે જણાવેલાં વિસ્તારોમાં [[આફ્રિકન-અમેરિકનોની વસ્તી]] મોટા પ્રમાણમાં છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp; mt_name=DEC_2000_PL_U_GCTPL_ST2&amp; format=ST-2&amp;_box_head_nbr=GCT-PL&amp; ds_name=DEC_2000_PL_U&amp; geo_id=04000US47 ટેનેસી બાય કાઉન્ટી- જીસીટી-પીએલ. રેસ એન્ડ હિસ્પેનિક ઓર લેટિનો 2000]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref> ઐતિહાસિક રીતે, 1960 પહેલા રિપબ્લિકન્સની સૌથી વધુ મજબૂતાઈ ઈસ્ટ ટેનેસીમાં હતી. પૂર્વ ટેનેસી સ્થિત ટેનેસીનાં [[પહેલાં]] અને [[બીજા]] કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓમાંથી દક્ષિણમાં રહેલા થોડાક જિલ્લાઓ રિપબ્લિકન તરફી જિલ્લાઓ છે, પહેલો જિલ્લો 1881થી સતત રીપબ્લિકનનાં હાથમાં છે અને બીજો જિલ્લો 1873થી રીપબ્લીકનોએ સતત જાળવી રાખ્યો છે. આના વિરોધભાસમાં, આફ્રિકન અમેરિકનો નાગરિકતાથી લાંબો સમય વંચિત રહેવાના કારણે અને તેમની લઘુમતી (1960માં 16.45 %)નાં કારણે 1960 સુધી રાજ્યના બીજા ભાગોમાં ધોળિયા ડેમોક્રેટ્સનું રાજકારણમાં પ્રભૂત્વ રહ્યું. ટેનેસીમાં જીઓપી હંમેશાથી એક જૂથ પાર્ટી રહી છે. 1970માં ભૂતપૂર્વ ગવર્નર [[વિનફિલ્ડ ડન]] અને ભૂતપૂર્વ યુએસ સેનેટર [[બિલ બ્રોક]]ની જીતે રિપબ્લિકન પાર્ટીને રાજ્યવ્યાપી જીત માટે એક પ્રતિસ્પર્ધી પાર્ટી બનાવી. ટેનેસીએ 1970થી જૂદી જૂદી પાર્ટીમાંથી રાજ્યપાલોને પસંદ કર્યા છે. [[2000ની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં]], [[યુ.એસ.ના ભૂતપૂર્વ સેનેટર]], ઉપપ્રમુખ [[અલ-ગોર]], તેમના રાજ્યને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. જે એક અસામાન્ય ઘટના છે. રીપબ્લીકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] માટે સહકાર 2004માં વધ્યો. જેમાં તેની જીતનો ગાળો 2000નાં ચાર ટકાથી વધીને 2004માં 14 ટકા થયો.<ref>[http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits ટેનેસી: મેકકેઇન લીડ્સ બોથ ડેમોક્રેટ બાય ડબલ ડિજિટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224074929/http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits |date=2008-12-24 }} રાસુમ્યુસેન રિપોર્ટ્સ, એપ્રિલ 6, 2008</ref> દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પ્રમુખ માટેના ડેમોક્રેટિક દાવેદારો(જેવા કે, [[લિંડન બી. જ્હોનસન]], [[જીમ્મી કાર્ટર]], [[બીલ કિલન્ટન]]) ટેનેસીમાં સામાન્ય રીતે તેમના ઉત્તરના પ્રતિસ્પર્ધીઓ કરતા વધારે સારો દેખાવ કરે છ, ખાસ કરીને મોટા શહેરી વિસ્તારોની બહાર આવેલા મતદારોમાં તેમનો દેખાવ સારો હોય છે. 2008માં ડેમોક્રેટ [[બરાક ઓબામા]] ટેનેસીમાં તેમની પાર્ટીના 2004નાં દેખાવને સુધારવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા, જો કે તેઓ દેશભરમાં જીત્યા. ટેનેસી [[યુએસ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવ]]માં 9 સભ્યો મોકલે છે. જેમાંથી પાંચ ડેમોક્રેટ્સ અને ચાર રિપબ્લિકન છે. લેફટનન્ટ ગવર્નર [[રોન રામસે]] એ 140 વર્ષમાં રાજ્યસભાના પહેલા રીપબ્લિકન સ્પીકર છે. પુન: ગઠન પછી પહેલી વખત 2008ની ચૂંટણી દરમ્યાન, રિપબ્લીકન પાર્ટીએ ટેનેસીની બન્ને સભાઓ ઉપર પોતાનો અંકુશ જમાવ્યો. રાજ્યનાં 30 ટકા મતદાતાઓ અપક્ષ છે.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |work=Wall Street Journal}}</ref> [[યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટ]]નો ''[[બેકર વિ. કર્ર]]'' (1962)ચૂકાદાએ, [[એક વ્યકિત, એક મત]]નું ધોરણ સ્થાપ્યું હતુ. તે ટેનેસી વિધાનસભાની સીટો પર ગ્રામ્ય તરફી વલણ વાળી નિમણુંક સામે થયેલ લો-સ્યૂટના આધારે થયું હતું.<ref>{{cite book |title=A Justice for All: William J. Brennan, Jr., and the decisions that transformed America |url=https://archive.org/details/justiceforallwil00eisl |last=Eisler |first=Kim Isaac |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0671767879 |pages= }}</ref><ref>{{cite book |chapter=Baker v. Carr |title=The Oxford companion to the Supreme Court of the United States |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hall |last=Peltason |first=Jack W. |authorlink= |editor=Hall, Kermit L. (ed.) |year=1992 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0195058356 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hall/page/67 67]–70 }}</ref><ref>{{cite book |title=I dissent: Great Opposing Opinions in Landmark Supreme Court Cases |url=https://archive.org/details/idissentgreatopp0000unse |last=Tushnet |first=Mark |authorlink= |coauthors= |year=2008 |publisher=Beacon Press |location=Boston |isbn=9780807000366 |pages=[https://archive.org/details/idissentgreatopp0000unse/page/151 151]–166 }}</ref> આ મહત્વના ચૂકાદા પછી રાજ્યના રાજકારણમાં શહેરી અને શહેરી આસપાસના વિસ્તારના ધારાશાસ્ત્રીઓનું મહત્વ વધ્યું અને છેવટે ધારાશાસ્ત્રીઓ અને રાજ્યવ્યાપી અધિકારીઓનું તેમની વસ્તી પ્રમાણે મહત્વ વધ્યુ. આ ચૂકાદો ગ્રામ્ય લઘુમતિમાં રહેલા [[અલ્બામા]] જેવા ઘણાં બધા અન્ય રાજ્યોમાં પણ લાગુ પડ્યો. === કાયદાનું અમલીકરણ === ટેનેસી રાજ્ય ચાર કાયદા અમલીકરણ સંસ્થાઓ(એજન્સી) ધરાવે છે : [[ટેનેસી હાઈવે પેટ્રોલ]], [[ધ ટેનેસી વાઈલ્ડલાઈફ રિસોર્સ એજન્સી]] (ટીડબલ્યુઆરએ), ધ ટેનેસી બ્યુરો ઓફ ઈન્વેસ્ટિગેશન (ટીબીઆઇ) અને ધ [[ટેનેસી સ્ટેટ પાર્કસ ડીપાર્ટમેન્ટ]]. હાઈવે પેટ્રોલ એ પ્રાથમિક કાયદાના અમલીકરણ માટેની શાખા છે જે હાઈવે સુરક્ષાની વ્યવસ્થા અને ઓછા જોખમવાળા કાયદાના અમલીકરણ પણ ધ્યાન રાખે છે.તે ટેનેસી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેફ્ટીના અંકુશ હેઠળ નીચે છે. ટીડબલ્યુઆરએ એ એક સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે બધી સાહસિક રમતો, બોટિંગ અને મત્સ્યદ્યોગો જેવી રાજ્યના ઉદ્યાન કરતા અન્ય વ્યવસ્થા રાખે છે. ટીબીઆઇ રાજ્ય ઉત્તમ કક્ષાની અન્વેષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે, અને તે રાજ્યની પ્રાથમિક કક્ષાના ગુન્હા શોધક શાખા છે. ટેનેસી રાજ્યના [[વનરક્ષકો]] આ તમામ પ્રવૃતિ અને કાયદાના અમલીકરણ કે જે ટેનેસી રાજ્યની બાગ પદ્ધતિ(ટેનેસી સ્ટેટ પાર્ક સિસ્ટમ)માટે જવાબદાર છે. સ્થાનિક કાયદા અમલીકરણ કન્ટ્રી શેરિફ ઓફિસો અને મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગમાં વિભાજીત છે. ટેનેસીના બંધારણ મુજબ દરેક દેશ પાસે ચૂંટાયેલાં શેરિફ જોઈએ. 95માંથી 94 કાઉન્ટીસમાં મુખ્ય કાયદા અમલીકરણ અધિકારી જ શેરીફ હોય છે અને કાઉન્ટી વિસ્તારનું અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. દરેક શેરિફના કાર્યાલયની જવાબદારી વોરંટ બજાવવું, કોર્ટ સુરક્ષા, જેલની કાર્યવાહી તથા કાઉન્ટીના અસંસ્થાપિત વિસ્તારમાં પ્રાથમિક કાયદાનું અમલીકરણ કરાવવું તથા મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગને મદદ પૂરી પાડવાની છે. અસંસ્થાપિત મ્યુનિસિપાલિટીએ પોતાના કાર્યક્ષેત્રના વિસ્તારને પોલીસ સેવા પૂરી પાડવા પોલીસ વિભાગ રાખવો જરૂરી છે. ટેનેસીના ત્રણ કાઉન્ટીસ કે જેઓ મહાનગર સરકાર સ્વીકારવાના છે તેઓએ મુશ્કેલીઓને હલ કરવા અલગ અભિગમ અપનાવ્યા છે તે મુજબ શહેરી સરકારે ચૂંટાયેલા શેરિફ સમક્ષ તેમની જરૂરીયાતો રજૂ કરવાની રહેશે. નેશવિલ, ડેવિડસન શહેરોએ કાયદાનાં અમલીકરણની સેવાઓ અને સત્તાઓને મેટ્રો શેરિફ અને મેટ્રો પોલીસ વડા વચ્ચે વહેચેલી છે. આ હેતુથી હવે ડેવિડસન શહેરમાં મુખ્ય કાયદા અધિકારી તરીકે શેરિફની જગ્યા નથી. ડેવીડસન શહેરના શેરિફની જવાબદારી વોરંટ સેવા અને જેલ વ્યવસ્થાની કામગીરી પર કેન્દ્રીત થયેલી છે. મેટ્રોપોલીટન પોલીસ ચીફ એ કાયદા અમલીકરણના મુખ્ય અધિકારી છે અને મેટ્રોપોલીટન પોલીસ વિભાગ સમગ્ર શહેર માટે કાયદા અમલીકરણની જવાબદારી પૂરી પાડે છે. લિન્ચબર્ગ, મુરે શહેરે ખુબ જ સાદો અભિગમ અપનાવ્યો અને જ્યારે કાયદા અમલીકરણની સંપુર્ણ જવાબદારી શેરિફની કચેરીને સોંપવામાં આવી ત્યારે લીન્ચબર્ગ પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટને નાબૂદ કરવામાં આવ્યો. ટ્રોસડેલ શહેર જે ટેનેસીમાં નાનામાં નાનું શહેર હોવા છતાં તેણે નેશવિલ જેવી જ પદ્ધતિ અપનાવી છે, કાયદાની જવાબદારી શેરિફ કાર્યાલયને તો સોંપેલ છે જ સાથે મેટ્રોપોલિટન પોલીસ ડીપાર્ટમેન્ટ પણ છે. == મહત્ત્વના શહેરો અને નગરો == {{See also|List of cities and towns in Tennessee}} [[નેશવિલ]] એ રાજધાની છે પણ ભૂતકાળમાં [[નોક્સવિલે]], [[કિંગસ્ટન]] અને [[મર્ફિસબોરો]]એ પણ રાજ્યની રાજધાની તરીકે ભૂતકાળમાં સેવા આપેલી છે. [[મેમ્ફિસ]] રાજ્યના બીજા કોઈ પણ શહેર કરતા વધારે વસ્તી ધરાવે છે. પરંતુ 1990થી નેશવિલે રાજ્યનો સૌથી મોટો [[મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવે છે. જેનો ખિતાબ અગાઉ મેમ્ફિસ પાસે હતો. [[ચટ્ટાનૂગા]] અને [[નોક્સવિલે]] બન્ને રાજ્યના પૂર્વ ભાગે ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેન નજીક છે, બન્ને રાજ્યમાં મેમ્ફીસ કે નેશવિલની એક તૃતિયાંશ વસ્તી છે. [[કલેર્કવિલે]] એ પાંચમાં ક્ર્મનું વસ્તી ધરાવતુ મુખ્ય શહેર છે. જે નેશવિલથી ઉત્તરપશ્ચિમે લગભગ 45 માઈલ્સ(70 કિ.મી.) એ આવેલું છે. [[મર્ફિસબોરો]] ટેનેસીનું છઠ્ઠા ક્રમનું મોટું શહેર છે, જે 100500ની વસ્તી ધરાવે છે. {| |valign="top"| '''મુખ્ય શહેરો''' *[[ચેટનૂગા, ટેનેસી|ચેટનૂગા]] *[[ક્લાર્ક્સવિલે, ટેનેસી|ક્લાર્ક્સવિલે]] *[[નોક્ષવિલે, ટેનેસી|નોક્ષવિલે]] *[[મેમ્ફિસ, ટેનેસી|મેમ્ફિસ]] *[[મર્ફીસબોરો, ટેનેસી|મર્ફીસબોરો]] *[[નેશવિલ, નેસી|નેશવિલ]] {0}બીજા ક્રમના શહેરો * [[બાર્ટલેટ]] * [[બ્રિસ્ટોલ]] * [[ક્લિવલેન્ડ]] * [[કોલીયરવિલે]] * [[કોલમ્બિયા]] * [[કૂકવિલે]] * [[ફ્રેન્કલિન]] * [[જર્મનટાઉન]] * [[હેન્ડરસનવિલે]] * [[જેકસન]] * [[જોહનસન સિટી]] * [[કિંગ્સપોર્ટ]] * [[મોરિસટાઉન]] * [[ઓક રીજ]] valign="top" <center> <gallery> File: Chattanooga, Tennessee.jpg|ચેટનૂગા File: Clarksville TN.jpg|ક્લાર્ક્સવિલે File: Cleveland-tennessee-ocoeestreet1.jpg|ક્લિવલેન્ડ File: Knoxville TN skyline.jpg|નોક્ષવિલે File: Memphis skyline from the air.jpg|મેમ્ફીઝ File:Main Street in Morristown, Tennessee, From the Skywalk.JPG|મોરિસટાઉન File: Swanson building 9743.JPG|મર્ફીસબોરો File: Nashvilleskyline.jpg|નેશવિલ </gallery></center> |} == શિક્ષણ == {{Fix bunching|beg}} [[ચિત્ર:UT-McClungPlaza.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, નોક્ષવિલે]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Vandy-kirkland.jpg|thumb|right|વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:WTN PeepHoles 052.JPG|thumb|right|ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, નેશવિલ]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Kirskey Old Main.jpg|thumb|right|મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, મર્ફીસબોરો]] {{Fix bunching|end}} === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Main|List of colleges and universities in Tennessee}} <table><tr><td valign="top"> * [[અમેરિકન બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ]] * [[એક્વિનાસ કોલેજ (ટેનેસી)]] * [[ધ આર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેનેસી- નેશવિલ]] * [[ઓસ્ટીન પી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[બાપ્ટિસ્ટ મેમોરીયલ કોલેજ ઓફ હેલ્થ સાયન્સિસ]] * [[બેલમોન્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[બિથેલ કોલેજ]] * [[બ્રાયન કોલેજ]] * [[કાર્સન-ન્યૂમેન કોલેજ]] * [[ચેટનૂગા સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ખ્રિશ્ચીયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી]] * [[કોલંબિયા સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ક્રિચટન કોલેજ]] * [[કમ્બરલેન્ડ યુનિવર્સિટી]] * [[ડાયર્સબર્ગ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઇસ્ટ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ઇમાન્યુએલ સ્કૂલ ઓફ રિલીજીયન]] * [[ફિસ્ક યુનિવર્સિટી]] * [[ફ્રી વિલ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ]] * [[ફ્રીડ-હાર્ડમેન યુનિવર્સિટી]] * [[જોહનસન બાઇબલ કોલેજ]] * [[કિંગ કોલેજ]] * [[નોક્ષવિલે કોલેજ]] * [[લેમ્બુથ યુનિવર્સિટી]] * [[લેન કોલેજ]] * [[લી યુનિવર્સિટી]] * [[લીમોઇન-ઓવેન કોલેજ]] * [[લિન્કન મેમોરીયલ યુનિવર્સિટી]] * [[લિપ્સકોમ્બ યુનિવર્સિટી]] * [[માર્ટિન મેથોડિસ્ટ કોલેજ]] * [[મેરિવિલે કોલેજ]] * [[મેહેરી મેડિકલ કોલેજ]] * [[મેમ્ફિસ કોલેજ ઓફ આર્ટ]] </td><td valign="top"> * [[મેમ્ફિસ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડ-અમેરિકા બાપ્ટિસ્ટ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[મિલિગન કોલેજ]] * [[મોટલો સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નેશવિલ સ્કૂલ ઓફ લો]] * [[નેશવિલ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નોર્થઇસ્ટ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઓમોરે કોલેજ ઓફ ડિઝાઇન]] * [[પેલિસિપિ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[રહોડ્ઝ કોલેજ]] * [[રોએન સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[Sewanee: The University of the South]] * [[સધર્ન એડવેન્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[સધર્ન કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] * [[સાઉથવેસ્ટ ટેનેસી કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી વેસ્લીયાન કોલેજ]] * [[ટ્રેવિકા નાઝારીન યુનિવર્સિટી]] * [[ટસક્યુલમ કોલેજ]] * [[યુનિયન યુનિવર્સિટી]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેમ્ફિસ]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સિસ્ટમ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી]] (નોક્ષવિલે) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર]] (મેમ્ફિસ) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સ્પેસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ચેટનૂગા]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, માર્ટિન]] * [[વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[વોલ્યુન્ટીયર સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોલ્ટર્સ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોટકિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] </td></tr></table> == રમત ગમત == === પ્રોફેશનલ ટીમો === {| class="wikitable" !ક્લબ !રમત-ગમત !લીગ |- | [[મેમ્ફિસ રેડબર્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]]([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[નેશવિલ સાઉન્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]] ([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[ચેટનૂગા લૂકઆઉટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[ટેનેસી સ્મોકીઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[વેસ્ટ ટેન ડાયમન્ડ જેક્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[એલિઝાબેથન ટ્વિન્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]]([[રૂકી]]) |- | [[ગ્રીનવિલે એસ્ટ્રોઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[જોહનસન સિટી કાર્ડિનલ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[કિંગ્સપોર્ટ મેટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[મેમ્ફિસ ગ્રિઝલીઝ]] | [[બાસ્કેટબોલ]] | [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન:]] |- | [[ટેનેસી ટાઇટન્સ]] | [[ફૂટબોલ]] | [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ:]] |- | [[નેશવિલ પ્રિડેટર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[રાષ્ટ્રીય હોકી લીગ]] |- | [[નોક્ષવિલે આઇસ બીયર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[સધર્ન પ્રોફેશનલ હોકી લીગ]] |- | [[નેશવિલ મેટ્રોઝ]] | [[સોકર]] | [[યુએસએલ પ્રિમીયર ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- |} ટેનેસી [[બ્રિસ્ટોલ મોટર સ્પીડવે]]નું પણ મુખ્યમથક છે જે વર્ષમાં બે વીકેન્ડ [[નાસ્કાર સ્પ્રિન્ટ કપ]] સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે અને પ્રત્યેક તારીખે 1,60000થી વધુ સીટોનું વેચાણ કરે છે. == મૂળ નામ == [[ચિત્ર:Tanasi-monument-cherokee-tennessee.jpg|right|thumb|મનરો કાઉન્ટીમાં ટેનેસીના પ્રાચીન સ્થળ નજીક સ્થાપત્ય]] સૌ પ્રથમ વાર ''ટેનેસી'' શબ્દનો ઉપયોગ કેપ્ટન [[જુઆન પાર્ડો]] એ કરેલ કે જેઓ [[સ્પેનિશ]] શોધક છે અને જ્યારે તેઓ અને તેમના માણસો 1567માં પોતાના [[અમેરિકન ગામ]] ટેનેસ્કવીથી [[દક્ષિણ કેરોલિના]] તરફ સફર કરી રહ્યા હતા તે દરમિયાન કર્યો હતો. ઈ.સ. 1700ની શરૂઆતમાં બ્રિટીશ વેપારીઓએ ચેરોકી નામના નગરનું નામ [[તનાસી]] (કે ટાન્સે) નામ રાખ્યુ્ હતુ, જે હાલના [[મુનરો શહેર, ટેનેસી]]ના નામે ઓળખાય છે. ટેનેસી શહેરની આજ નામની નદીના સ્થળે( કે જે હવે જે [[લીટલ ટેનેસી નદી]])ના નામે ઓળખાય છે, તેના કિનારે આવેલું છે અને લગભગ 1725થી તેને નકશા પર દર્શાવેલ છે. હજૂ સુધી એ સ્પષ્ટ નથી કે આ એ જ નગર છે કે જેના પર જોમ પારડો એ હુમલો કર્યો હતો. પરંતુ તાજેતરના સંશોધન મુજબ પારડોનું ટેનેસ્કવી એ [[પીજીયન નદી]] અને ફ્રેન્ચ બ્રોડ નદીના સંગમ સ્થળે છે કે જે મોર્ડન [[ન્યૂપોર્ટ]] નજીક છે. <ref>ચાર્લ્સ હડસન, ''ધ જુઆન પાર્ડો એક્સપિડિશન: એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ કેરોલિનાસ એન્ડ ટેનેસી, 1566-1568'' (ટસ્કાલૂઝા, અલાસ્કા: યુનિવર્સિટી ઓફ અલાબામા પ્રેસ, 2005), 36-40.</ref> આ શબ્દ નો અર્થ અને તેનો ઉદભવ અચોક્કસ છે. અમૂક સંજોગો એમ પણ સૂચવે છે કે, આ શબ્દ [[યુચી]] શબ્દનો ચેરોકીનો સુધારો છે. એમ પણ કહેવાય છે કે, એનો મતલબ મેળાવડાની જગ્યા, વહેતી નદી કે પછી રીવર ઓફ ગ્રેટ બેન્ડ થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |title=ટેનેસી State Library and Archives FAQ |access-date=2004-10-23 |archive-date=2004-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041023191026/http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.tngenweb.org/campbell/hist-bogan/tennessee.html ટેનેસીસ નેમ ડેટ્સ બેક ટુ 1567 સ્પેનિશ એક્સપ્લોરર કેપ્ટન જુઆન પાર્ડો]</ref> [[જેમ્સ મૂની]]ના કહેવા મુજબ આ નામનું વિશ્લેષણ થઈ શકે નહિ અને તેનો અર્થ પણ નષ્ટ થઈ ગયો છે.<ref>મૂની, પાનું 534</ref> આધુનિક સ્પેલિંગ મુજબ ''ટેનેસી'' નો શ્રેય [[જેમ્સ ગ્લેન]] કે જેઓ દક્ષિણ કરોલીનાના રાજ્યપાલ હતા. તેઓ એ આ શભ્દનો પ્રયોગ 1750માં પોતાના કાર્યાલયના પત્રવ્યવહારમાં કરેલો. 1765માં [[હેનરી ટીમ્બરલેક્સ]]નું [[:File:Draught of the Cherokee Country.jpg|ડ્રાઉટ ઓફ ધ ચિરુકી કાઉન્ટી]]ના પ્રકાશન બાદ આ નામ વધારે પ્રખ્યાત થયું. 1788માં નોર્થ કેરોલીનાએ [[ટેનેસી કાઉન્ટી]]ની રચના કરી જે ત્યાની ત્રીજી કાઉન્ટી હતી જે હાલની મિડલ ટેનેસી છે. (ટેનેસી કાઉન્ટી એ હાલના [[મોન્ટગોમેરી કાઉન્ટી ]]અને [[રોબર્ટસન કાઉન્ટી]]નું પુરોગામી છે.) 1796માં જ્યારે [[બંધારણીય સભા]] [[દક્ષિણ પશ્ચિમ હદ]]માંથી એક નવા રાજ્યનું નિર્માણ કરવા યોજાઈ હતી ત્યારે તેમણે તે રાજ્યને "ટેનેસી" નામ આપ્યું હતુ. === હુલામણા નામ === ટેનેસી ને વોલન્ટીયર સ્ટેટ પણ કહેવાય છે. 1812માં જ્યારે યુદ્ધ થયું તેમાં ટેનેસી રાજ્યના સ્વંયસેવકોએ વોલન્ટિયરે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને ખાસ કરીને [[ન્યૂ ઓરલિયન્સના યુદ્ધ]] વખતે. ત્યારબાદ તેને આ હુલામણું નામ મળ્યુ.<ref name="volunteer">{{cite web |url=http://www.state.tn.us/TSLA/history/military/tn1812.htm |title=Brief History of Tennessee in the War of 1812 |publisher=Tennessee State Library and Archives |access-date=April 30, 2006 }} રાજ્યના હુલામણા નામ અંગે અન્ય સ્ત્રોત મતભેદ ધરાવે છે [http://www.bartleby.com/65/te/Tenn. html#17 કોલિંબિયા એનસાક્લોપેડિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મુજબ, આ નામ [[મેક્સિકન-અમેરિકન યુદ્ધ]]ના સ્વયંસેવકોનો ઉલ્લેખ કરે છે.</ref> == રાજયના ચિન્હો == રાષ્ટ્રીય ચિન્હોમાં નિચેનાઓનો સમાવેશ થાય છે : * [[રાષ્ટ્રીય પક્ષી]]- [[નોર્થન મોકીગબર્ડ]] * રાષ્ટ્રીય [[રમત પક્ષી]] – બોબવાઈટ ક્વેઈલ[[]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી પ્રાણી]] – [[રેકૂન]] * રાષ્ટ્રીય [[સ્પોર્ટ ફિશ]] – [[લાર્જમાઉથ બાઝ]] * રાષ્ટ્રીય [[કમર્શિયલ ફીશ]]–[[ચેનલ કેટફીશ]] * રાષ્ટ્રીય [[ઘોડો]] – [[ટેનેસી વોકીંગ હોર્સ]] * રાષ્ટ્રીય [[જીવડું]] – [[લાઈટનિંગ બગ]] એન્ડ ધ [[લેડી બગ]]ર * [[રાષ્ટ્રીય ફૂલ]] – પર્પલ [[આઈરીસ]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી ફૂલ]] – [[પેશન ફલાવર]] * [[રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ]] – તુલિપ પોપલર * રાષ્ટ્રીય[[ફળ]] – [[ટમેટું]] == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == <div class="references-small"> * {{cite book |first=Paul H. |last=Bergeron |title=Antebellum Politics in Tennessee |url=https://archive.org/details/antebellumpoliti0000berg |publisher=University of Kentucky Press |year=1982}} * {{cite book |first=Arna |last=Bontemps |title=William C. Handy: Father of the Blues: An Autobiography |publisher=Macmillan Company |location=New York |year=1941}} * {{cite book |first=W. G. |last=Brownlow |title=Sketches of the Rise, Progress, and Decline of Secession: With a Narrative of Personal Adventures among the Rebels |url=https://archive.org/details/sketchesofrisepr0000wgbr_w6k3 |year=1862}} * {{cite book |first=Joseph H. |last=Cartwright |title=The Triumph of Jim Crow: Tennessee’s Race Relations in the 1880s |url=https://archive.org/details/triumphofjimcrow0000cart |publisher=University of Tennessee Press |year=1976}} * {{cite book |first=John |last=Cimprich |title=Slavery's End in Tennessee, 1861-1865 |url=https://archive.org/details/slaverysendinten0000cimp |publisher=University of Alabama |year=1985}} * {{cite book |first=John R. |last=Finger |title=Tennessee Frontiers: Three Regions in Transition |url=https://archive.org/details/tennesseefrontie0000fing |publisher=Indiana University Press |year=2001}} * {{cite book |first=Michael K. |last=Honey |title=Southern Labor and Black Civil Rights: Organizing Memphis Workers |url=https://archive.org/details/isbn_9780252063053 |publisher=University of Illinois Press |year=1993}} * {{cite book |first=Lester C. |last=Lamon |title=Blacks in Tennessee, 1791-1970 |publisher=University of Tennessee Press |year=1980}} * {{cite book |first=James |last=Mooney |title=Myths of the Cherokee |year=1900 |publisher=reprinted Dover, 1995 |location=New York }} * {{cite book |first=Herman |last=Norton |title=Religion in Tennessee, 1777-1945 |url=https://archive.org/details/religionintennes0000nort |publisher=University of Tennessee Press |year=1981}} * {{cite book |first=Richard T. |last=Schaefer |title=Sociology Matters |url=https://archive.org/details/sociologymatters0000scha |publisher= NY: McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=0-07-299775-3}} * {{cite book |first=Carroll |last=Van West |title=Tennessee history: the land, the people, and the culture |publisher=University of Tennessee Press |year=1998}} * {{cite book |editor=Van West, Carroll |title=The Tennessee Encyclopedia of History and Culture |year=1998}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.tennessee.gov કેન્દ્ર સરકારની વેબસાઇટ] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee ટેનેસી સ્ટેટ ટેડાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210040353/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee |date=2011-02-10 }} - ટેનેસી સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અને ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડટેબલ ઓફ ધ અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેસન દ્વારા રજૂ કરાયેલા સર્ચકરી શકાય તેવા ડેટાબેઝની યાદીક * [http://tennesseeencyclopedia.net/ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડિયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર] * [https://web.archive.org/web/20060812015711/http://www.tennessee.gov/tsla/ ટેનેસી સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ્ઝર] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN ટેનેસીની ઊર્જા પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117132524/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN |date=2010-11-17 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN યુએસજીએસ ટેનેસીના રીયલ-ટાઇમ, ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826171742/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN |date=2010-08-26 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html યુએસ સેન્સસ બ્યૂરોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html |date=2015-02-07 }} * [http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm ટેનેસી બ્લ્યૂ બૂક]- ઓલ થિન્ગ્સ ટેનેસી {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926233823/http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm |date=2007-09-26 }} * [http://www.hermitage.com/tennpol.htm આધુનિક ટેનેસી રાજકારણની સમયરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205053542/http://www.hermitage.com/tennpol.htm |date=2007-02-05 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm ટેનેસીની હકીકતોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130223065624/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm |date=2013-02-23 }} * ટેનેસી [http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms જમીનસ્વરૂપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100908203132/http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms/ |date=2010-09-08 }} * [http://www.mrnussbaum.com/tennessee.htm ઇન્ટરેક્ટિવ ટેનેસી ફોર કિડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102202203/http://mrnussbaum.com/tennessee.htm |date=2010-01-02 }} * [http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html ધ અનાલ્સ ઓફ ટેનેસી યુ ધ એન્ડ ઓફ ધ એઇટીન્થ સેન્ચ્યુરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525205738/http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html |date=2017-05-25 }} - જે, જી. એમ રામસે, 1853 દ્વારા ઇતિહાસ * [http://www.billhobbs.com "BillHobbs. com"] ટેનેસીનો સૌથી જાણીતો અને લાંબા સમયથી ચાલતો રાજકીય સમાચાર અને કોમેન્ટરી બ્લોગ, જે ખાસ કરીને ટેનેસીના રાજકારણ અને kmn9p05ge2xgljac5zj5o947i9huvfr 0 26135 905800 905551 2026-09-26T23:46:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905800 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Apollo 4 Saturn V, s67-50531.jpg|thumb|260px|સેટર્ન વી રોકેટનો અને અવકાશ સંશોધન મિશનમાં ઉપયોગ થયો છે]] '''અવકાશ સંશોધને''' બાહ્ય અવકાશના સંશોધન માટે [[ખગોળશાસ્ત્ર]] અને [[અવકાશ ટેકનોલોજી]]નો ઉપયોગ છે.<ref>{{cite web | url = http://adc.gsfc.nasa.gov/adc/education/space_ex/exploration.html | title = How Space is Explored | publisher = NASA | access-date = 2010-08-17 | archive-date = 2009-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090702153058/http://adc.gsfc.nasa.gov/adc/education/space_ex/exploration.html | url-status = dead }}</ref> અવકાશમાં ભૌતિક [[સંશોધન]] [[માનવસહિત સ્પેસફલાઈટ]] અને [[રોબોટિક અવકાશયાન]] એમ બંને દ્વારા કરવામાં આવે છે. અવકાશીય પદાર્થોના નિરીક્ષણના વિજ્ઞાન [[ખગોળશાસ્ત્ર]]નું અસ્તિત્વ ભરોસાપાત્ર રીતે [[નોંધાયેલા ઇતિહાસ]] પહેલાંનું છે, પરંતુ 20મી સદીમાં પ્રવાહી ઈંધણ ધરાવતા મોટા [[રોકેટ એન્જિન]]ની શોધ થયા બાદ અવકાશનું ભૌતિક સંશોધન વાસ્તવિકતા બન્યું. અવકાશીય સંશોધનના સામાન્ય કારણોમાં વૈજ્ઞાનિક શોધખોળ, વિવિધ દેશોનું જોડાણ, માનવજાતના ભવિષ્યના બચાવની ખાતરી અને અન્ય દેશો સામે લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક સરસાઇ વધારવા માટેનો સમાવેશ થાય છે. ઘણીવાર અવકાશીય સંશોધનની અનેક રીતે ટીકા કરવામાં આવે છે. અવકાશીય સંશોધનનો ઉપયોગ ઘણીવાર [[શીત યુદ્ધ]] જેવી ભૂરાજકીય દુશ્મનાવટમાં આડકતરી હરીફાઇ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. અવકાશીય સંશોધનનો પ્રારંભિક યુગ [[સોવિયેત યુનિયન]] અને [[અમેરિકા]] વચ્ચેની [[અવકાશીય દોડ]] દ્વારા આલેખાયેલો છેઃ યુએસએસઆર દ્વારા ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ [[પૃથ્વી]]ની ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવેલા પ્રથમ માનવ ર્સિજત પદાર્થ [[સ્પુટનિક-1]] અને અમેરિકાના [[અપોલો-11]] ક્રાફટ દ્વારા જુલાઈ 20, 1969ના રોજ [[ચંદ્ર]] પર કરવામાં આવેલા પ્રથમ ઉતરાણને આ પ્રારંભિક ગાળાની સીમારેખા માનવામાં આવે છે. [[સોવિયેટ અવકાશ કાર્યક્રમ]]એ ઘણાં સીમાચિહ્નો પ્રથમ વખત સિદ્ધ કર્યા હતા, જેમ કે 1957માં ભ્રમણકક્ષામાં પ્રથમ જીવિત વસ્તુને મોકલવી, 1961માં પ્રથમ [[માનવસહિત અવકાશીવિમાન]] ([[યુરી ગાગારીને]] [[વોસ્ટોક-1]]માં સફર કરી), 1965માં પ્રથમ [[સ્પેસવોક]] ([[એલેકસેઈ લેનોવ]] દ્વારા), 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર [[પ્રથમ ઓટોમેટીક ઉતરાણ]] અને 1971માં પ્રથમ [[સ્પેસ સ્ટેશન]] ([[સાલયુટ-1]]). આશરે 20 વર્ષના અવકાશીય સંશોધન બાદ, અવકાશીય સંશોધન માટેનું કેન્દ્રબદુ કાંઈક નવું જાણવા માટે મોકલવામાં આવતી ફલાઈટથી હટીને [[સ્પેસ શટલ પ્રોગ્રામ]] જેવા રીન્યુએબલ હાર્ડવેર પર અને સ્પર્ધાને બદલે [[આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન]] સહિતના સહકાર પર કેન્દ્રિત થયું. 1990થી ખાનગી લાભને કારણે [[અવકાશ પ્રવાસન]] અને ત્યારબાદ ચંદ્ર પરના ખાનગી અવકાશીય સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. (જુઓ [[જીએલએકસપી]]). ઈ.સ.2000માં [[ચીને]] [[માનવસહિત સ્પેસફલાઈટના સફળ કાર્યક્રમ]]નો પ્રારંભ કર્યો, જયારે [[યુરોપીયન યુનિયન]], [[જાપાન]] અને [[ભારતે]] પણ ભવિષ્યમાં માનવસહિતના યાનની અવકાશી યાત્રાના કાર્યક્રમો ઘડેલા છે. અમેરિકાએ 2018સુધીમાં ચંદ્ર પર ફરી પાછા જવાનું અને ત્યાર બાદ મંગળ પર જવાનો નિર્ધાર વ્યકત કરેલો છે.<ref>{{Cite news| url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/09/0919_050919_moon_space.html| title=NASA Aims for Moon by 2018, Unveils New Ship| first=John| last=Roach| publisher=[[National Geographic]]| date=September 19, 2005| access-date=July 14, 2009}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.space.com/news/050914_nasa_cev_update.html| title=NASA to Unveil Plans to Send 4 Astronauts to Moon in 2018 | first=Brian| last=Berger| publisher=[[Space.com]]| date=September 14, 2005| access-date=July 14, 2005}}</ref><ref>{{Cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1498804/US-plans-to-be-back-on-the-moon-by-2018.html| title=US plans to be back on the Moon by 2018| first=Catherine| last=Elsworth| date=September 20, 2005| access-date=July 14, 2009 | work=The Daily Telegraph | location=London}}</ref> 21મી સદી દરમિયાન ચીન, રશિયા, જાપાન અને ભારતે ચંદ્ર પરના માનવ યાત્રાની તરફેણ કરી છે, જયારે યુરોપીયન યુનિયને 21મી સદીમાં [[ચંદ્ર અને મંગળ બંને પર માનવ યાત્રા]]ની તરફેણ કરી છે.<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn2511.html રશિયાની 2015 સુધીમાં માનવ સહિતના મંગળ મિશનની દરખાસ્ત- 08 જુલાઈ 2002 - ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ]</ref> === 20મી સદીમાં અવકાશીય સંશોધનનો ઇતિહાસ === {{See also| Timeline of space exploration | Astronomy#History |Timeline of first orbital launches by country}} [[ચિત્ર:Atmosphere layers-en.svg|thumb|left|upright|મોટા ભાગની ભ્રમણકક્ષા ઉડાન હકીકતમાં વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં થતી હોય છે, ખાસ કરીને ઉષ્માઆવરણમાં]] [[ચિત્ર:Bumper8 launch-GPN-2000-000613.jpg|thumb|right|200px|જુલાઈ 1950માં પ્રથમ બમ્પર રોકેટ કેપ કેનાવેરલ, ફ્લોરિડા ખાતેથી લોન્ચ કરાયું હતું, બમ્પર બે તબક્કાનું રોકેટ હતું.તે વી-2 મિસાઇલ બેઝ સાથે ડબલ્યુ કોર્પોરેટ રોકેટ સાથે ઉડ્યું હતું.તે તે સમયની વિક્રમી ઊંચાઇએ 400 કિલોમીટરે પહોંચી શક્યું હતું.જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપની દ્વારા લોન્ચ થયેલું આ બમ્પરનો પ્રાથમિક રીતે રોકેટ સિસ્ટમના પરીક્ષણ અને ઉપરી વાતાવરણમાં સંશોધન માટે ઉપયોગ થયો હતો.બમ્પર રોકેટ કેટલાક પેલોડ્સ લઇને ઉડ્યું હતું જેને કારણે તેઓ હવાના તાપમાન અને પૃથ્વીની બહારથી આવતા કિરણોની અસર સહિતના પરિબળો માપી શક્યા હતા.]] માનવર્સિજત પદાર્થને અવકાશમાં તરતો મૂકવાની દિશામાં પ્રથમ પગલું [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન [[વી-2 રોકેટ]]ના પરીક્ષણ દરમિયાન જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભરવામાં આવ્યું, જે ઓકટોબર 3,1942ના દિવસે વી-4ના અવકાશમાં લોન્ચ થવાની સાથે અવકાશમાં પ્રથમ માનવર્સિજત પદાર્થ બની રહ્યો. યુદ્ધ પછી, મિત્રરાજયોએ [[જર્મન વૈજ્ઞાનિકો]] અને યુદ્ધ દરમિયાન જપ્ત કરવામાં આવેલા તેમના રોકેટનો ઉપયોગ લશ્કરી અને નાગરિક અમે બંને પ્રકારના સંશોધનો માટે કર્યો. વી-2 રોકેટ પર અમેરીકાએ મે 10,1946માં કરેલું કોસ્મિક રેડિયેશન લોન્ચ અવકાશમાંથી પ્રથમ અવકાશીય સંશોધન બની રહ્યું. આ જ વર્ષે અવકાશમાંથી પૃથ્વીની પ્રથમ તસવીર લેવામાં આવી અને ત્યારબાદ 1947માં ફ્રુટફલાઈસને અવકાશમાં લઇ જવા સાથે પ્રથમ એનિમલ એકસપરીમેન્ટ કરવામાં આવ્યો, આ બંને પ્રયોગો અમેરીકનોએ લોન્ચ કરેલા મોડીફાઈડ વી-2એસ પર કરવામાં આવ્યા. આ બંને પ્રયોગો અવકાશમાં માત્ર થોડા સમય સુધી જ થઇ શકયા હોવાથી તેમની ઉપયોગીતા મર્યાદિત બની ગઇ. ;ભ્રમણકક્ષામાં પ્રથમ ઉડાન [[ચિત્ર:Sputnik asm.jpg|thumb|right|200px|સૌ પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ સ્પુટનિક 1એ 1957માં 939 કિમી (583 માઇલ) થી 215 કિમી (134 માઇલ)માં પૃથ્વીનું પરીભ્રમણ કર્યું હતું અને તેના ટૂંક જ સમય બાદમાં સ્પુટનિક 2 લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.દેશ દ્વારા પ્રથમ ઉપગ્રહ જુઓ (પ્રતિકૃત્રિ ચિત્રણ) ]] [[સોવિયેટ]] યુનિયને ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં [[માનવરહિત સ્પુટનિક (ઉપગ્રહ-1)|માનવરહિત ''સ્પુટનિક'' (ઉપગ્રહ-1)]] લોન્ચ કર્યો, જે ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવેલો પ્રથમ પદાર્થ બની રહ્યો. આ ઉપગ્રહનું વજન આશરે 83 કિલોગ્રામ (184 પાઉન્ડ) હતું અને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં તે પૃથ્વીથી આશરે 250 કિલોમીટર (150 માઈલ)ના અંતરે ભ્રમણ કરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં બે રેડિયો ટ્રાન્સમીટર (20 અને 40 મેગાહર્ટઝ તરંગલંબાઈ ધરાવતા) લગાવેલા હતા, જેમાંથી પેદા થતો "બીપ" અવાજ દુનિયાભરના રેડિયોમાં સાંભળી શકાતો હતો. રેડિયો સિગ્નલોનું પૃથક્કરણ કરીને આયોનોસ્ફીયરની ઈલેકટ્રોનની ઘનતા અંગેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવતી હતી, જયારે દબાણ અને તાપમાનના આંકડાઓ રેડિયો બીપના સમયગાળા પરથી મેળવવામાં આવતા હતા. પરીણામોએ દર્શાવ્યું કે [[ઉલ્કા પરમાણુ]]થી ઉપગ્રહને પંચર પડ્યું ન હતું. સ્પુટનિક-1 [[આર-7]] રોકેટ દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે જાન્યુઆરી 3, 1958ના રોજ બળી ગયો હતો. આ સફળતાથી અમેરીકાના [[અવકાશીય કાર્યક્રમો]]ને વેગ મળ્યો, જેણે બે મહિના બાદ [[વાનગાર્ડ-1]]ને ભ્રમણ કક્ષામાં તરતો મૂકવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. જાન્યુઆરી 31, 1958ના રોજ, અમેરીકાએ જૂનો રોકેટ પર [[એકસપ્લોરર-1]] ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક તરતો મૂકયો. આ સમય દરમિયાન, સોવિયેટ યુનિયને અવકાશમાં મોકલેલી [[લાઈકા]] નામની કૂતરી નવેમ્બર 3, 1957ના રોજ ભ્રમણકક્ષામાં જનારું પ્રથમ પ્રાણી બની. ;પ્રથમ માનવ ઉડાન પ્રથમ માનવ અવકાશયાન ''[[વોસ્ટોક-1]]'' ("ઈસ્ટ 1") હતું, જે 27 વર્ષીય રશિયન [[અવકાશયાત્રી]] [[યુરી ગેગારીન]]ને એપ્રિલ 12, 1961ના રોજ અવકાશમાં લઇ ગયું. આ અવકાશયાને એક કલાક અને 48 મિનિટમાં પૃથ્વીની પરીક્રમા પૂરી કરી. ગેગેરીનના યાને વિશ્વભરમાં ડંકો વગાડી દીધો, જેણે ખૂબ જ પ્રગતીશીલ [[સોવિયેટ અવકાશી કાર્યક્રમ]]ની વિશ્વને ઝાંખી કરાવી અને અવકાશીય સંશોધનમાં [[માનવ સ્પેસફ્લાઇટ]]ના નવા યુગનો પ્રારંભ કર્યો. [[ચિત્ર:Gagarin space suite.jpg|thumb|right|150px|યુરી ગાગારિન, પૃથ્વીની સૌપ્રથમ પરીભ્રમણીય ઉડાન કરનાર વ્યક્તિ]] [[વોસ્ટોક-1]]ના પૃથ્વીના ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકાવાની ઘટનાના એક મહિનામાં જ અમેરીકાએ અવકાશમાં [[મરકયુરી-રેડસ્ટોન-3]]માં [[એલન શેફર્ડ]]ની સબઓર્બિટલ ફલાઈટ સાથે પ્રથમ માનવ અવકાશમાં મોકલ્યો. [[જહોન ગ્લેન]]ની [[મરકયુરી-એટલાસ-6]]એ ફેબ્રુઆરી 20, 1962ના રોજ પૃથ્વીની પરીક્રમા કરી તે સાથે અમેરીકાએ ઓર્બિટલ ફલાઈટની સિદ્ધિ મેળવી. [[વેલેન્ટાઇના ટેરેસ્કોવા]]એ [[વોસ્ટોક-6]]માં જૂન 16, 1963ના રોજ પૃથ્વીની 48 પરીક્રમા કરીને અવકાશમાં જનારી પ્રથમ મહિલા તરીકેનું સન્માન મેળવ્યું. ચીને વોસ્ટોક-1ના અવકાશમાં જવાની ઘટનાના 42 વર્ષ બાદ ઓકટોબર 15, 2003ના રોજ [[યાંગ લીવેઈ]]ને [[શેન્ઝાઉ-5]] (સ્પેસબોટ-5) અવકાશ યાનમાં અવકાશમાં મોકલીને અવકાશમાં માનવ મોકલવાની સિદ્ધિ મેળવી. ;ગ્રહનું પ્રથમ સંશોધન અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પહાચનારો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ [[લૂના-2]] હતો, જે 1959માં અન્ય પદાર્થ પર પહાચ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_02 |title=નાશા લ્યુના 2 મિશન પર |access-date=2021-07-09 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331155310/http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_02 |url-status=dead }}</ref> [[લૂના-9]] એ 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર ઓટોમેટીક ઉતરાણ કર્યું.<ref>{{Cite web |url=http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_09 |title=નાસા લ્યુના 9 મિશન પર |access-date=2021-07-09 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331155324/http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_09 |url-status=dead }}</ref> [[લ્યુના-10]] અન્ય અવકાશી પદાર્થનો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ બન્યો<ref>{{Cite web |url=http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_10 |title=નાસા લ્યુના 10 મિશન પર |access-date=2021-07-09 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218232128/http://sse.jpl.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Moon&MCode=Luna_10 |url-status=dead }}</ref>. અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ [[અપોલો-11]]એ તેના જુલાઈ 20, 1969ના ચંદ્ર ઉતરાણ દ્વારા કર્યું. પ્રથમ સફળ આંતરગ્રહીય ઊડાન [[મરાઇનર-2]]એ 1962માં [[શુક્ર]] પર (અંતર 34773 કિલોમીટર) ભરી હતી. અન્ય ગ્રહો પરની ઊડાનની સિદ્ધિમાં [[મરાઇનર-4]]એ 1960માં [[મંગળ]] પરની ઊડાન, [[પાયોનિયર-10]]એ 1973માં [[ગુરૂ]]ની ઊડાન, [[મરાઇનર-10]]એ 1974માં [[બુધ]] પરની ઊડાન, [[પાયોનિયર-11]]એ 1979માં [[શનિ]]ની ઊડાન, [[વોયેજર-2]]એ 1986માં [[યુરેનસ]]ની ઊડાન અને વોયેજર-2એ 1989માં [[નેપ્ચ્યૂન]] પરની ઊડાન દ્વારા મેળવી હતી. અન્ય ગ્રહ પરથી તેની સપાટી પરથી મર્યાદિત પ્રમાણમાં પણ માહિતી મેળવવા માટેની સૌ પ્રથમ આંતરગ્રહીય ઊડાન 1970માં [[વિનેરા-7]]એ શુક્ર પર ભરી હતી, જેણે 23 મિનિટ સુધી માહિતી મોકલી હતી. 1971માં [[માર્શ-3]] મિશને મંગળ પર પ્રથમ સોફટ લેન્ડિંગ કરવાની સિદ્ધિ મેળવીને લગભગ 20 સેકન્ડની માહિતી મોકલી હતી. પછીથી ઘણાં લાંબા સમય સુધી અન્ય ગ્રહની સપાટી પર રહેવાની સિદ્ધિ પણ મેળવવામાં આવી હતી, જેમાં [[વાઇકિંગ-1]]ના 1975થી 1982 સુધી એમ લગભગ 6 વર્ષ કરતાં પણ વધારે સમય મંગળની સપાટી પર કાર્ય કરવાના અને 1982માં [[વિનેરા-13]]ના શુક્રની સપાટી પરના લગભગ બે કલાકના ટ્રાન્સમિશનનો સમાવેશ થાય છે (જે અત્યાર સુધીનું સૌથી લાંબુ સોવિયેટ પ્લાનેટરી સરફેસ મિશન હતું). ;અવકાશીય સંશોધનના પ્રથમ તબક્કાના મહત્ત્વના લોકો રોકેટ ટેકનોલોજીએ પૃથ્વીના બહારના વાતાવરણમાં પહોંચવાના સ્વપ્નને વેગ આપ્યો. બળ પૂરું પાડવાના અને મટીરીયલ નિષ્ફળ જવાની સમસ્યાથી ઊપર ઊઠીને અવકાશમાં યાત્ર કરનાનું પ્રથમ રોકેટ જર્મન [[વી-2]] હતું. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના અંતિમ દિવસો દરમિયાન આ ટેકનોલોજી અમેરીકા અને રશિયા એમ બંનેએ તેના ડિઝાઈનરની જેમ જ હસ્તગત કરી લીધી. આ ટેકનોલોજીના વિકાસનું પ્રારંભિક બળ [[અણુશસ્ત્રો]]ને ઝડપથી વહન કરવા માટે લાંબા અંતરની ઈન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ્સ ([[આઈસીબીએમ]]) માટેની શસ્ત્રો માટેની દોટે પૂરું પાડ્યું, પરંતુ 1961માં [[યુએસએસઆર]]એ અવકાશમાં પ્રથમ માનવ મોકલતાં અમેરીકાએ રશિયા સાથે [[અવકાશી દોડ]]માં પોતાને સામેલ કર્યું. * '''[[કોન્સ્ટાન્ટીન ટીઓલકોવ્સ્કી]], [[રોબર્ટ ગોડાર્ડ]] , [[હર્મન ઓબેર્થ]]''' અને '''[[રેઈનહોલ્ડ ટિલિંગ]]''' એ 20મી સદીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં રોકેટ્રીના પાયાના કામમાં આગેવાની લીધી. * '''[[વેર્નહર વોન બ્રૌન]]''' દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન [[નાઝી]] જર્મનીના [[વી-2 રોકેટ]] પ્રોજેકટનો અગ્રણી રોકેટ એન્જિનિયર હતો. યુદ્ધના અંતિમ દિવસોમાં જર્મન રોકેટ પ્રોગ્રામના કારીગરોને દોરીને અમેરીકનોની સરહદ સુધી લઇ આવ્યો, જયાં તેમણે શરણાગતિ સ્વીકારી અને તેમને અમેરિકાના રોકેટના વિકાસ માટે કામ કરવા માટે અમેરીકા લઇ આવવામાં આવ્યા. તેણે અમેરિકન નાગરિકત્વ મેળવ્યું અને અમેરીકાના પ્રથમ ઊપગ્રહ [[એકસપ્લોરર-1]] વિકસાવનારી અને તેને લોન્ચ કરનારી ટીમનું નેતૃત્ત્વ કર્યું. વોન બ્રૌને પછીથી [[નાસા]]ના [[માર્શલ સ્પેસ ફલાઈટ સેન્ટર]] ખાતે [[સેટર્ન-5]] નામના ચંદ્ર રોકેટને વિકસાવનારી ટીમનનું પણ નેતૃત્ત્વ કર્યું. * પ્રારંભિક વર્ષોમાં અવાકાશી દોડનું નેતૃત્ત્વ '''[[સર્જેઈ કોરોલ્યોવે]]''' પણ સંભાળ્યું, જેના વારસમાં [[આર-7]] અને [[સોયુઝ]] બંનેનો સમાવેશ થાય છે, જે આજે પણ સેવામાં છે. પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રથમ સેટેલાઈ, પ્રથમ પુરુષ (અને પ્રથમ સ્ત્રી પણ) લઇ જનાર અને પ્રથમ સ્પેસવોક લોન્ચ કરવામાં પણ કોરોલેવનું ભેજું હતું. તેના મૃત્યુ સુધી તેની ઓળખને રાજકીય ભેદ તરીકે સાચવવામાં આવી હતી, એટલી હદ સુધી કે તેની માતાને પણ ખ્યાલ ન હતો કે તે રશિયાના અવકાશ કાર્યક્રમો માટે જવાબદાર છે. * '''[[કેરીમ કેરીમોવ]]''' [[સોવિયેટ અવકાશ કાર્યક્રમો]]ના સ્થાપકોમાં સ્થાન ધરાવતો હતો અને સર્જેઈ કોરોલ્યોવની સાથે મળીને પ્રથમ [[માનવ યાન]] ([[વોસ્ટોક -1]])ના નિર્માણમાં ભાગ ભજવનારો અગ્રણી આર્કિટેકટ હતો. 1966માં કોરોલ્યોવના મૃત્યુ બાદ કેરીમોવ સોવિયેટના અવકાશ કાર્યક્રમોમાં અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક બની ગયો અને [[સેલ્યુટ]] અને [[મીર]] સીરીઝ સહિત 1971થી 1991 દરમિયાન પ્રથમ [[સ્પેસ સ્ટેશન]] અને તેના પહેલાંના 1967માં [[કોસમોસ 186]] અને [[કોસમોસ 188]] લોન્ચ કરવા માટે જવાબદાર હતા.<ref>{{cite |last=Bond |first=Peter |publication-date=7 April 2003 |title=Obituary: Lt-Gen Kerim Kerimov |periodical=The Independent |publication-place=London |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030407/ai_n12692130 |access-date=2009-03-11 |archivedate=2008-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080108073958/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030407/ai_n12692130 }}</ref><ref>બેટી બ્લેર (1995), "સોવિયેટ વિમાનશાસ્ત્રીઓની પાછળ", ''[[અઝરબૈજાન ઇન્ટરનેશનલ]]'' '''3''' (3).</ref> [[ચિત્ર:Robert Gilruth S87-26820.jpg|thumb|right|100px|રોબર્ટ ગિલરુથ]] અન્ય મહત્ત્વના લોકો નીચે મુજબ છેઃ * '''[[વેલેન્ટીન ગ્લુશ્કો]]''' એ યુએસએસઆર માટે ચીફ એન્જિન ડિઝાઈનરની ભૂમિકા ભજવી. ગ્લુશ્કોએ પ્રારંભના વર્ષોમાં સોવિયેટ દ્વારા લોન્ચ કવરામાં આવેલા રોકેટ્સમાં ઊપયોગમાં લેવાયેલા એન્જિન ડિઝાઈન કર્યા હતા, પરંતુ તેને કોરોલ્યોવ સાથે ગજગ્રાહ રહેતો હતો. * '''[[વેસીલી મિશીન]]''' સર્જેઈ કોરોલ્યોવના હાથ નીચે કામ કરતો ચીફ ડિઝાઈનર અને જર્મન વી-2 ડિઝાઈનની ચકાસણી કરનારા સોવિયેટ વૈજ્ઞાનિકોમાં સ્થાન ધરાવતો હતો. સર્જેઈ કોરોલ્યોવના મૃત્યુ બાદ ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવ મોકલનારા દેશ તરીકેની સિદ્ધિ મેળવવામાં રશિયાના નિષ્ફળતા માટે મિશીનને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. * '''[[બોબ ગીલરુથ]]''' સ્પેસ ટાસ્ક ફોર્સનો [[નાસા]]નો વડો અને 25 માનવ અવકાશ યાનનો ડિરેકટર હતો. ગીલરુથએ જ [[જહોન એફ કેનેડી]]ને અવકાશી સંશોધનના ક્ષેત્રમાં સોવિયેટ પર ફરીથી સરસાઈ મેળવવા માટે ચંદ્ર પર પહાચવાનું બહાદુરીભર્યું પગલું ભરવાનું સૂચન કર્યું હતું. * '''[[ક્રિસ્ટોફર સી. ક્રાફટ, જુનિયર]]''' [[મિશન કન્ટ્રોલ]] અને તેને સંલગ્ન ટેકનોલોજી અને પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખનાર નાસાનો પ્રથમ [[ફલાઈટ ડિરેકટર]] હતો. * '''[[મેકસીમ ફેગેટ]]''' [[મકર્યુરી]] કેપ્સ્યુલનો ડિઝાઈનર હતોઃ તેણે [[જેમિની]] અને [[અપોલો]] અવકાશયાન ડિઝાઈન કરવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને [[સ્પેસ શટલ]]ની ડિઝાઈનમાં પણ પોતાનું યોગદાન આપ્યું હતું. <gallery> </gallery> == અવકાશીય સંશોધનનું ભવિષ્ય == [[ચિત્ર:S122e008264.jpg|thumb|250px|ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન ખાતે યુરોપીયન સ્પેસ એજન્સીનું કોલમ્બસ મોડ્યુલ, જે 2008માં યુએસ સ્પેસ શટલ મિશન એસટીએસ-122 પર અવકાશમાં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.]] સરકારી સંસ્થાઓ અને અવકાશીય સંશોધનનો હેતુ ધરાવતી ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓએ ઈ.સ. 2000માં અવકાશીય સંશોધન અંગેના અનેક આયોજનનો અંગે જાહેરાતો કરી હતી. == સંશોધનના લક્ષ્યાંક == === અવકાશજીવવિજ્ઞાન === {{Main|Astrobiology}} અવકાશજીવવિજ્ઞાન એ [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[જીવશાસ્ત્ર]] અને [[ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] સહિતના બ્રહ્માંડમાં રહેલા જીવનનો અભ્યાસ કરતી વિદ્યાશાખા છે.<ref name="NASAastrobio">{{Cite web |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/ |title=નાસા અવકાશજીવવિજ્ઞાન |access-date=2010-08-17 |archive-date=2015-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928003207/http://astrobiology.arc.nasa.gov/ |url-status=dead }}</ref> તે પ્રાથમિક રીતે જીવનના [[ઉદભવ]], વહેંચણી અને [[ઊત્ક્રાંતિ]] પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેને '''એકસોબાયોલોજી''' (ગ્રીક ભાષામાં έξω પરથી "બહારનું") તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.aleph.se/Trans/Words/x.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810231659/http://www.aleph.se/Trans/Words/x.html |archive-date=2010-08-10 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.worldwidewords.org/articles/phobias.htm વર્લ્ડ વાઇડ વર્ડ્સ: ફીયર્સ એન્ડ ડ્રેડ્સ]</ref><ref>[http://www.itwire.com.au/content/view/11647/1066/ આઇટીવાયર - વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વી બહારની દુનિયાનો અભ્યાસ કરશે, પરંતુ ક્યાં અને કેવી રીતે?]</ref> શબ્દ ઝેનોબાયોલોજીનો પણ ઊપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ટેકનિકલ રીતે આ શબ્દ પ્રયોગ ખોટો છે કારણ કે તેનો અર્થ અજાણી વસ્તુઓનું જીવશાસ્ત્ર થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://biocab.org/Astrobiology.html |title=અવકાશજીવવિજ્ઞાન |access-date=2010-08-17 |archive-date=2010-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212184044/http://biocab.org/Astrobiology.html |url-status=dead }}</ref> અવકાશજીવવૈજ્ઞાનિકે પૃથ્વી પર જોવા મળતા જીવન કરતાં સ્રાસાયણિક રીતે સંપૂર્ણ અલગ હોય તેવા જીવનની શકયતાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જ જોઈએ.<ref name="AstroDNA">[http://www.astrobio.net/news/article2168.html અજ્ઞાત ચર્ચાનો પ્રારંભ :: અવકાશજીવવિજ્ઞાન મેગેઝિન - પૃથ્વી વિજ્ઞાન - જીવન બ્રહ્માંડનો ઉદભવ વિતરણ ઉત્પત્તિકેન્દ્ર- લાઇફ બેયોન્ડ :: અવકાશજીવવિજ્ઞાન બ્રહ્માંડમાં જીવના ઉદભવ વિતરણ ઉત્પત્તિકેન્દ્રના અભ્યાસનું પૃથ્વી વિજ્ઞાન છે]</ref> [[ચિત્ર:Sun920607.jpg|thumb|left|125px|7 જૂન 1992ના રોજ સૂર્યની લીધેલી તસવીરો જે સૂર્યકલંકો દર્શાવે છે]] === સૂર્ય === [[સૂર્ય]] પર ભૌતિક રીતે સંશોધન હાથ ધરવું નજીકના ભવિષ્યમાં શકય બને તેમ લાગતું ન હોવાં છતાં અવકાશમાં જવાના એક કારણમાં સૂર્ય વિશે વધારે જાણવાની તમન્નાનો પણ સમાવેશ થાય છે. એકવખત વાતાવરણથી અને પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રથી ઊપર ગયા બાદ પૃથ્વી પર ન પહાચી શકતા સૌર પવન અને ઈન્ફ્રારેડ અને પારજાંબલી કિરણો સુધી પહાચી શકાય છે. સૂર્યમાંથી જ મોટો ભાગના [[અવકાશી હવામાન]]નું સર્જન થાય છે, જે પૃથ્વી પર વીજળીના ઊત્પાદન અને ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમને અસર કરે છે અને તેમાં અવરોધ કરીને ઊપગ્રહ કે અવકાશીની તપાસને બગાડી પણ શકે છે. [[ચિત્ર:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|thumb|left|125px|મર્ક્યુરીની મેસેન્જર છબી]][[ચિત્ર:MESSENGER EN0108828359M.png|thumb|right|125px|18,000 કિમીની ઊંચાઇએથી લીધેલી મેસેન્જર છબી, જે 500 કિમીનો વિસ્તાર દર્શાવે છે]] === બુધ === {{Main|Exploration of Mercury}} [[અંદરના ગ્રહો]]માં [[બુધ]] પર સૌથી ઓછું સંશોધન થયું છે. જાન્યુઆરી 2008ની સ્થિતિએ, [[મરાઇનર-10]] અને [[મેસેન્જર]] મિશન જ બુધનું સૌથી નજીકથી નિરીક્ષણ કરનારા મિશન બની રહ્યા છે. મરાઇનર-10એ 1975માં કરેલા (મુસેલ, 2006બી) નિરીક્ષણોની વધારે તપાસ માટે [[મેસેન્જરે]] જાન્યઆરી 14, 2008ના રોજ બુધ પર ઊડાન ભરી હતી. બુધ પરનું ત્રીજી અવકાશ યાત્રા ઈ.સ. 2020માં આયોજન કરવામાં આવેલું [[બેપિકોલોમ્બો]] છે, જેમાં બે [[સંશોધન]]નો સમાવેશ થાય છે. બેપિકોલોમ્બો જાપાન અને [[યુરોપીયન અવકાશી સંસ્થા]]નું સંયુકત સાહસ છે. મેસેન્જર અને બેપીકોલોમ્બોનો ઊદ્દેશ્ય મરાઇનર-10ની [[ઊડાન]] દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવેલી ઘણી રહસ્યમયને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મદદરૂપ થવા માટે ખૂટતી માહિતી એકત્ર કરવાનો છે. સૂર્યમંડળની અંદર રહેલા અન્ય ગ્રહો પરની ઊડાન [[ઉર્જા]]ના ખર્ચે સિદ્ધ કરવામાં આવે છે, જેને અવકાશયાનની ઝડપમાં આવેલા ચોખ્ખા તફાવત અથવા ડેલ્ટા-વી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. બુધ પર પહોંચવામાં પ્રમાણમાં વધારે પ્રમણમાં [[ડેલ્ટા-વી]]ની જરૂરીયાત હોવાથી અને બુધ સૂર્યથી તે ઘણો નજીક હોવાને કારણે તેનું સંશોધન કરવું મુશ્કેલ છે અને તેની આસપાસની ભ્રમણકક્ષા પણ અસ્થિર છે. [[ચિત્ર:Venus-real color.jpg|thumb|left|125px|શુક્રની મરાઇનર 10 છબી]] === શુક્ર === {{Main|Observations and explorations of Venus}} [[શુક્ર]] આંતરગ્રહીય ઊડાન અને યાનના ઊતરાણ માટેનું પ્રથમ લક્ષ્યાંક હતો અને સૂર્ય મંડળમાં સૌથી પડકારદાયક સપાટી પરનું વાતાવરણ ધરાવતો હોવા છતાં સૂર્ય મંડળના કોઇપણ ગ્રહ કરતાં તેના પર સૌથી વધારે યાન (લગભગ બધા જ યુએસએસઆર દ્વારા) ઊતરાણ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે. તરફની સૌ પ્રથમ ઊડાન ભરનાર યાન અમેરીકન મેરિનર-2 હતું, જે 1962માં શુક્ર પાસેથી પસાર થયું હતું. મરાઇનર-2 પછી શુક્ર તરફની ઊડાનને અન્ય અવકાશી પદાર્થોને [[ગુરુત્વાકર્ષીય સહાય]] પૂરી પાડવાના મિશનના ભાગરૂપે અનેકવિધ અવકાશ સંસ્થાઓ તરફથી અનેક યાને શુક્ર તરફ ઊડાન ભરી છે. ઈ.સ.1967માં સૌ પ્રથમ વખત [[વિનેરા-4]]એ શુક્રના વાતાવરણમાં પ્રવેશીને તેની ચકાસણી કરી હતી. ઈ.સ. 1970માં [[વિનેરા-7]] શુક્રની સપાટી સુધી પહાચીને ઊતરાણ કરનારું પ્રથમ અવકાશ યાન બન્યું અને 1985 સુધીમાં સોવિયેટ યુનિયનના આઠ યાને શુક્ર પર સફળતાપૂર્વક ઊતરાણ કર્યું જેણે તસવીરો અને અન્ય સપાટી સંબંધિત માહિતી સીધી રીતે પૂરી પાડી. સોવિયેટે ઈ.સ. 1975માં ભ્રમણકક્ષામાં મૂકેલા [[વિનેરા-9]]થી શરૂ કરીને લગભગ દસ જેટલા સફળ ઓર્બિટર મિશન શુક્ર પર મોકલવામાં આવ્યા છે, જેમાં શુક્રની સપાટીની માપણી કરવા માટે સમજવામાં મુશ્કેલી પડે તેવા વાતાવરણમાં ઘૂસવા માટે [[રડાર]]નો ઊપયોગ કરનારા પછીના મિશનનો પણ સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left|125px|એપોલો 17 દ્વારા લેવાયેલું "માર્બલ" પૃથ્વી ચિત્ર]][[ચિત્ર:TIROS-1-Earth.png|right|125px|thumb|અવકાશમાંથી લેવાયેલી પૃથ્વીની પ્રથમ ટેલિવિઝન તસવીર]] === પૃથ્વી === {{Main|Earth observation satellite}} અવકાશી સંશોધનનો ઊપયોગ પૃથ્વીને સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થ તરીકે સમજવા માટે પણ કરવામાં આવે છે. ભ્રમણકક્ષાની અવકાશ યાત્રા પૃથ્વી અંગેની એવી માહિતી પૂરી પાડી શકે છે જે માત્ર પૃથ્વીની સપાટી પર રહીને મેળવવામાં આવેલા સંદર્ભો દ્વારા મેળવવી મુશ્કેલ અથવા તો અશકય હોય છે. દાખલા તરીકે, અમેરીકાના પ્રથમ કૃત્રિમ ઊપગ્રહ [[એકસપ્લોરર-1]] એ શોધ કરી ત્યાં સુધી [[વાન એલન વલય]]ના અસ્તિત્વ અંગે બધા અજાણ હતા. આ બેલ્ટ્સ પૃથ્વીના ચુંબકિય ક્ષેત્રો દ્વારા આંતરવામાં આવેલા રેડિયેશન ધરાવે છે, જે હાલમાં 1000 કિમી ઊપરથી ઊપર અવકાશમાં માનવજીવન ધરાવતા સ્પેસ સ્ટેશનના બાંધકામને બિનવ્યવહારુ બનાવે છે. આ આકસ્મિક શોધ બાદ, પૃથ્વીના અવકાશીય દૃષ્ટિકોણથી સંશોધન માટે અનેક ઊપગ્રહો પૃથ્વીના નિરીક્ષણ માટે તેની ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકવામાં આવ્યા છે. આ ઉપગ્રહોએ પૃથ્વી પર આકાર લેતી અનેકવિધ ઘટનાઓને સમજવામાં ખૂબ જ મોટો ફાળો આપ્યો છે. દાખલા તરીકે, [[ઓઝોનના સ્તરમાં પડેલા ગાબડું]] પૃથ્વીના વાતાવરણનું સંશોધન કરી રહેલા કૃત્રિમ ઉપગ્રહ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું અને ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અથવા તો ભૂસ્તરીય બંધારણની શોધ માટે પણ કરવામાં આવે છે જેની ઓળખ અન્ય રીતે મુશ્કેલ કે અશકય બની રહે છે. [[ચિત્ર:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|left|125px|અર્થ લ્યુક વાયાટુર (બેલ્જિયમ) પરથી ચંદ્રનું દૃશ્ય]][[ચિત્ર:Apollo 16 LM Orion.jpg|thumb|right|125px|એપોલો 16 અવકાશયાત્રી જોહન યંગ]] === પૃથ્વીનો ચંદ્ર === {{Main|Exploration of the Moon}} [[પૃથ્વીનો ચંદ્ર]] (પૃથ્વી સિવાય) પ્રથમ અવકાશી પદાર્થ હતો જેના અંગે અવકાશી સંશોધન શરૂ કરવામાં આવ્યું. ચંદ્ર પ્રથમ અવકાશી પદાર્થ તરીકે ઊડાન ભરવામાં આવી હોવાનું, તેનું ભ્રમણ કરવામાં આવ્યું હોવાનું અને તેના પર અવકાશયાન ઊતારવામાં આવ્યું હોવાનું આગવું મહત્ત્વ ધરાવે છે અને માનવ દ્વારા જેની મુલાકાત લેવામાં આવી હોય તેવો તે એકમાત્ર અવકાશી પદાર્થ છે. ઈ.સ. 1959માં સોવિયેટે માનવજાતને [[કયારેય દૃશ્યમાન ન થઇ શકી હતી તેવી ચંદ્રની બીજી બાજુ]]ની પ્રથમ તસવીર મેળવી. અમેરિકાનું ચંદ્રનું સંશોધન ઈ.સ. 1962માં [[રેન્જર-4]] સાથે શરૂ થયું. ઈ.સ. 1966થી શરૂ કરીને સોવિયેટે ચંદ્ર પર અનેક અવકાશયાન સફળ રીતે [[ઉતાર્યા]] જેણે ચંદ્રની સપાટી પરથી માહિતી મોકલી આપીઃ માત્ર ચાર જ મહિના બાદ, [[સર્વેયર-1]]એ ચંદ્ર પર અમેરિકાના સફળ યાન ઊતરાણની શ્રેણીના મંડાણ કર્યા. સોવિયેટની માનવવિહીન અવકાશયાત્રા 1970ના દાયકામાં [[લુનોખોડ પ્રોગ્રામ]]માં પૂરી થઇ જેમાં પ્રથમ માનવવિહીન રોવર્સ અને ચંદ્રની સપાટીની માટી પૃથ્વી પર અભ્યાસ માટે લાવવાની સફળતાનો સમાવેશ થાય છે. આ એવી પ્રથમ (અને અત્યારસુધીની એકમાત્ર) ઘટના બની રહી જેમાં અન્ય ગ્રહોની માટીના નમૂના પૃથ્વી પર ઓટોમેટીક રીતે લાવવામાં આવ્યા હોય. અનેક દેશો દ્વારા ચંદ્રના પરીભ્રમણ માટે છોડવામાં આવેલા માનવવિહીન અવકાશ યાન દ્વારા ચંદ્રનું સંશોધન ચાલુ રહ્યું અને ભારતે પણ 2008માં [[મૂન ઇમ્પેક્ટ પ્રોબ]] મિશન હાથ ધર્યું. ઈ.સ. 1968માં [[એપોલો-8]]ની અવકાશ યાત્રાથી માનવસહિતના યાન દ્વારા ચંદ્રના સંશોધનનો પ્રારંભ થયો જેમાં પ્રથમ વખત કોઈપણ અવકાશી પદાર્થની માનવ દ્વારા સફળ પરીક્રમા કરવામાં આવી. ઈ.સ. 1969માં [[અપોલો-11]]ની અવકાશયાત્રાથી માનવે અન્ય વિશ્વ પર પ્રથમ વખત પગ માંડ્યો. જો કે, ચંદ્રનું માનવ સંશોધન લાંબો સમય ચાલ્યું નહીં. ઈ.સ. 1972માં [[અપોલો-17]] દ્વારા છેલ્લી વખત માનવે ચંદ્રની મુલાકાત લીધી અને નજીકના ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર માનવયાત્રાનું કોઇ આયોજન કરવામાં આવ્યું નથી. [[ચિત્ર:Mars Hubble.jpg|thumb|left|125px|એચએસટી પરથી મંગળનું દૃશ્ય]][[ચિત્ર:Spirit rover tracks.jpg|thumb|right|125px|2004માં સ્પિરિટ દ્વારા લેવાયેલી પેનોરમાનો એક ભાગ]] === મંગળ === {{Main|Exploration of Mars}} સોવિયેટ યુનિયન (પછીથી રશિયા), અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનના અવકાશી સંશોધન કાર્યક્રમમાં [[મંગળ]]નું સંશોધન મહત્ત્વનો ભાગ છે. 1960ના દાયકામાં [[ઓર્બિટર]], [[લેન્ડર્સ]] અને [[રોવર્સ]] સહિતના ડઝનબંધ [[રોબોટિક અવકાશયાનો]] મંગળ તરફ મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ અવકાશયાત્રાઓનો ઊદ્દેશ્ય મંગળની વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને ઇતિહાસ અંગેના સવાલોના જવાબ આપવા માટેની માહિતી એકઠી કરવાનો હતો. વૈજ્ઞાનિક સમુદાય દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા પ્રશ્નો માત્ર આ લાલ ગ્રહ અંગેની વધારે સમજ પૂરી પાડવા ઉપરાંત પૃથ્વીના ભૂતકાળ અને શકય ભવિષ્ય અંગે પણ વધારે ઉંડાણપૂર્વકની માહિતી પૂરી પાડશે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. મંગળનું સંશોધન ખૂબ જ ખર્ચાળ પણ પૂરવાર થયું છે કારણ કે લગભગ બે-તૃત્યાંશ જેટલા અવકાશયાનો મંગળ પરની તેમની યાત્રા પૂરી કરે તે પહેલાં જ તૂટી પડ્યા છે તો કેટલાક તો યાત્રા શ જ કરી શકયા ન હતા. આટલી મોટી નિષ્ફળતાનું કારણ આ આંતરગ્રહીય યાત્રામાં સમાવિષ્ટ ગૂંચવડો અને અનેકવિધ વિવિધતાઓને કારણે ગણી શકાય અને તેના કારણે સંશોધકો મજાકમાં તેને ''મહાન મોટામસ ભૂત'' તરીકે ઓળખાવે છે<ref>{{cite web | last=Dinerman | first=Taylor | url=http://www.thespacereview.com/article/232/1 | title=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite? | work=The space review | date=September 27, 2004 | access-date=2007-03-27}}</ref> જે મંગળ પર જતા યાનને ખાઇને જીવન ગુજારે છે. આ પરિસ્થિતિને [[મંગળના શ્રાપ|''મંગળના શ્રાપ'']] (મંગળ દોષ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite news | last=Knight |first=Matthew | url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/12/23/mwonders.mars/index.html | title= Beating the curse of Mars | work=Science & Space | access-date=2007-03-27}}</ref> ==== ફોબોસ ==== {{Main|Exploration of Phobos}} ઈ.સ. 2011માં લોન્ચ કરવાનું આયોજન કરવામાં આવેલી રશિયન અવકાશયાત્રા [[ફોબોસ-ગ્રન્ટ]] [[ફોબોસ]] અને મંગળની આજુબાજુની ભ્રમણકક્ષાના સંશોધનનો પ્રારંભ કરશે<ref>http://www.marsdaily.com/reports/Russia_delays_Mars_probe_launch_until_2012_report_999.html</ref> અને મંગળના ચંદ્રો અથવા ફોબોસ મંગળ પર યાત્રા કરતાં યાનને બદલવાનું સ્થળ બની શકે તેમ છે કે નહીં.<ref>http://ru.youtube.com/watch?v=W0cUvK0Dgy8</ref> [[ચિત્ર:Jupiter gany.jpg|thumb|left|125px|ગુરુની વોયેજર 1 દ્વારા લેવાયેલી તસવીર]][[ચિત્ર:Io, moon of Jupiter, NASA.jpg|thumb|right|125px|ગેલિલીયો અવકાશયાન દ્વારા લેવાયેલી તસવીર]] === ગુરુ === {{Main|Exploration of Jupiter}} [[ગુરુ]]ના સંશોધનમાં આ ગ્રહ પર 1973થી શ કરીને નાસા દ્વારા મોકલવામાં આવેલા અનેક ઓટોમેટિક અવકાશયાનનો સમાવેશ થાય છે. મોટાભાગની અવકાશયાત્રાઓ માત્ર ફલાયબાય્સ હતી જેમાં ગ્રહ પર ઊતરાણ કર્યા વિના કે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રવેશ કર્યા સિવાય ઉંડાણપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, માત્ર ''[[ગેલિલીયો]]'' અવકાશયાને જ ગુરુ પર ઊતરાણ કર્યું હતું. ગુરુ પર માત્ર થોડોક જ ખડકાળ પ્રદેશ હોવાનું અને કઠળ સપાટી ન હોવાનું માનવામાં આવતું હોવાથી તેના પર ઊતરાણ લગભગ શકય નથી. પૃથ્વી પરથી ગુરુ પર જવા માટે 9.2 કિમી પ્રતિ સેકન્ડના ડેલ્ટા-વીની જરૂર પડે છે,<ref name="delta-v">{{cite web | last = Wong | first = Al | date = May 28, 1998 | url = http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/faqnav.html | title = Galileo FAQ - Navigation | publisher = NASA | access-date = 2006-11-28 | archive-date = 2000-10-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20001017191131/http://www.jpl.nasa.gov/galileo/faqnav.html | url-status = dead }}</ref> જેની સરખામણી પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં પહાચવા માટે જરી 9.7 કિમી પ્રતિ સેકન્ડ ડેલ્ટા-વી સાથે કરી શકાય.<ref>{{cite web | last = Hirata | first = Chris | url = http://www.pma.caltech.edu/~chirata/deltav.html | title = Delta-V in the Solar System | publisher = California Institute of Technology | access-date = 2006-11-28 | archive-date = 2007-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070701211813/http://www.pma.caltech.edu/~chirata/deltav.html | url-status = dead }}</ref> સદનસીબે, ગ્રહની આસપાસની [[ઊડાન]]થી મળતી [[ગુરુત્વાકર્ષણની સહાયતા]]નો ઉપયોગ ગુરુ સુધી પહોંચવા માટે જર પડતી ઉર્જામાં ઘટાડો કરવામાં કરી શકાય, અલબત્ત તેના માટે અવકાશયાત્રાનો સમયગાળો ખૂબ જ વધી જાય.<ref name="delta-v"/> ગુરુ [[જાણમાં હોય તેવા 60થી વધુ ચંદ્ર]] ધરાવે છે જેમાંથી મોટા ભાગના વિશે ખૂબ જ ઓછી માહિતી છે. [[ચિત્ર:Saturn (planet) large.jpg|thumb|left|125px|વોયેજર 2 દ્વારા લેવાયેલી શનિની તસવીર]][[ચિત્ર:Huygens surface color.jpg|thumb|right|75px|ટિટાનની સપાટી પરથી હ્યુજેન્સની તસવીર]] === શનિ === {{Main|Exploration of Saturn}} [[શનિ]]નું સંશોધન માત્ર નાસા દ્વારા મોકલવામાં આવેલા માનવરહિત અવકાશ યાન દ્વારા જ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં અન્ય અવકાશી સંસ્થાઓના સહકારમાં આયોજન કરીને અમલ કરવામાં આવેલી એક અવકાશ યાત્રા ([[કેસીની-હ્યુજીન્સ]])નો પણ સમાવેશ થાય છે. આ અવકાશયાત્રાઓમાં શનિની આસપાસથી પસાર થયેલા 1979માં [[પાયોનિયર-11]], 1980માં [[વોયજર-1]], 1982માં [[વોયજર-2]] અને 2004માં શનિની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રવેશેલા કેસીની અવકાશયાનનો સમાવેશ થાય છે અને તેની યાત્રા 2010માં પણ ચાલુ રહેશે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. શનિને ઓછામાં ઓછા [[60 ઉપગ્રહો]] છે,જો કે તેની ચોક્કસ સંખ્યા અંગે મતભેદ છે કારણ કે શનિના વલયો સ્વતંત્ર રીતે પરિભ્રમણ કરતાં જુદા-જુદા કદના અનેક પદાર્થોના બનેલા છે. આ ચંદ્રમાંથી સૌથી મોટો [[ટાઈટન]] છે. ટાઈટન સૂર્ય મંડળનો એવો એકમાત્ર ચંદ્ર છે જે પૃથ્વી કરતાં વધારે ગાઢ અને ઊંડું વાતાવરણ હોવાની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. કેસીની અવકાશયાનમાંથી હ્યજીન પ્રોબ્સને ટાઈટન પર સફળતાપૂર્વક ઊતારવાને પરિણામે, ટાઈટન (પૃથ્વીના પોતાના ચંદ્ર સિવાય) લેન્ડર દ્વારા સફળતાપૂર્વક સંશોધન કરવામાં આવ્યો હોય તેવા એક માત્ર ચંદ્ર હોવાની પણ વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. [[ચિત્ર:Uranus.jpg|thumb|left|125px|વોયેજર 2 પરથી યુરેનસનું દૃશ્ય]][[ચિત્ર:Miranda.jpg|thumb|right|125px|મિરાન્ડાની વિકૃત સપાટી દર્શાવતી વોયેજર 2ની તસવીર]] === યુરેનસ === {{Main|Exploration of Uranus}} [[યુરેનસ]]નું સંશોધન સમગ્રપણે [[વોયેજર 2]] અવકાશયાન દ્વારા થયું છે અને અત્યારે તેની અન્ય કોઇ મુલાકાતનું આયોજન નથી. તેના 97.77° [[ઢોળાવ]]ને કારણે તેના ધ્રૂવીય પ્રદેશો લાંબા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશ અથવા અંધકારના સંપર્કમાં આવે છે, યુરેનસ પર શું છે તેની વૈજ્ઞાનિકો ધારણા કરી શકતા નથી. 24 જાન્યુઆરી 1986ના રોજ [[યુરેનસ]]ની સૌથી નજીક જવાયું હતું. ''વોયેજર 2'' એ ગ્રહના અનન્ય વાતાવરણ અને [[ચુંબકીયઆવરણ]]નો અભ્યાસ કર્યો હતો. ''વોયેજર 2'' એ તેની [[વલય પ્રણાલી]] અને [[યુરેનસના ચંદ્ર]]ની પર તપાસ કરી હતી જેમાં અગાઉ જાણમાં આવેલા ચંદ્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેણે અગાઉ જાણમાં ન આવ્યા હોય તેવા દસ ચંદ્રો પણ શોધ્યા હતા. યુરેનસની તસવીરો સૂચવે છે કે તે દેખાવમાં અત્યંત સમાન છે અને તેમાં ગુરુ અને શનિ પર જોવા મળે છે તેમ વાવાઝોડા કે વાતાવરણીય પટ્ટા નથી. ગ્રહની છબીમાં માત્ર કેટલાક વાદળાઓની ઓળખ કરવા પણ સખત મહેનતની જરૂર પડી હતી. જો કે યુરેનસનું ચુંબકીયઆવરણ એકદમ અલગ હોવાનું સાબિત થયું છે અને તેના પર ગ્રહની અસાધારણ અક્ષીય ઢાળની ભારે અસર છે. યુરેનસના સપાટ દેખાવથી વિપરિત યુરેનસના ચંદ્રની ચમકતી છબીઓ મેળવવામાં આવી છે જેમાં તે પુરુવાનો પણ સમાવેશ થાય છે કે [[મિરાન્ડા]] અસાધારણ રીતે ભૌગોલિક રીતે સક્રિય છે. [[ચિત્ર:Neptune Voyager2 color calibrated.png|thumb|left|125px|વોયેજર 2 દ્વારા નેપ્ચ્યૂનની લેવાયેલી તસવીર]][[ચિત્ર:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|thumb|right|125px|વોયેજર 2 દ્વારા લેવાયેલી ટ્રાઇટોનની તસવીર]] === નેપ્ચ્યૂન === {{Main|Exploration of Neptune}} નેપ્ચ્યૂનનું સંશોધન 25 ઓગસ્ટ 1989ના રોજ [[વોયેજર 2]]ની ઉડાન સાથે શરૂ થયું હતું. જે 2009 સુધીની સૌ પ્રથમ મુલાકાત હતી. [[નેપ્ચ્યૂન ઓર્બિટર]]ની શક્યતાઓ અંગે ચર્ચા થઇ છે પરંતુ કોઇ અન્ય મિશનને હજુ સુધી ગંભીરતાથી લેવાયું નથી. વોયેજર 2ની 1986ની મુલાકાત દરમિયાન યુરેનસના અત્યંત સમાન દેખાવ છતાં એવી ધારણા રખાય છે કે નેપ્ચ્યૂન પણ કેટલીક દૃશ્યમાન વાતાવરણીય ઘટનાઓ ધરાવતો હશે. વોયેજર 2એ શોધ્યું હતું કે નેપ્ચ્યૂન સ્પષ્ટ પટ્ટા, દૃશ્યમાન વાદળ, [[ઓરોરા]] અને [[એન્ટિસાયક્લોન સ્ટોર્મ સિસ્ટમ]] પણ ધરાવે છે અને તેના કદની તુલના ગુરુના મહાન કલંક સાથે જ થઇ શકે તેમ છે. નેપ્ચૂયન પર સૂર્યમંડળના કોઇ પણ અન્ય ગ્રહ કરતા સૌથી ઝડપી પવન હોવાનું પણ સાબિત થયું છે જે 2,100 કિલોમીટર પ્રતિકલાક જેટલી ઊંચી ઝડપ ધરાવે છે.<ref name="Suomi1991">{{cite journal | author=Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R. | title=High winds of Neptune - A possible mechanism | journal=Science | year=1991 | volume=251 | pages=929–932 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1991Sci...251..929S | doi = 10.1126/science.251.4996.929+ }}</ref> વોયેજર 2એ નેપ્ચ્યૂનના વલય અને ચંદ્ર મંડળની પણ તપાસ કરી હતી. તેણે નેપ્ચ્યૂનની ફરતે ચાર પૂર્ણ વલય અને એક વધારાનો આંશિક વલય પણ શોધ્યો હતો. નેપ્ચ્યૂનના અગાઉ જાણીતા ત્રણ ચંદ્રની તપાસ કરવા ઉપરાંત વોયેજર 2એ અગાઉ અજાણ્યા પાંચ ચંદ્રની પણ શોધ કરી હતી જેમાંથી એક [[પ્રોટિયસ]] હતો અને તે મંડળનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ચંદ્ર હોવાનું સાબિત થયું હતું. વોયેજરની માહિતીએ તે દ્રષ્ટિકોણને વધુ મજબૂત બનાવી છે કે નેપ્ચ્યૂનનો સૌથી મોટો ચંદ્ર [[ટ્રાઇટોન]] એ ઝડપાયેલો [[ક્યુઇપર પટ્ટો]] પદાર્થ છે.<ref name="Agnor06">{{cite journal | author=Agnor, C. B.; and Hamilton, D. P. | title=Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter | journal=Nature | year=2006 | volume=441 | pages = 192 | doi=10.1038/nature04792 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v441/n7090/abs/nature04792.html | access-date=2006-05-10 }}</ref> === વામન ગ્રહો === ==== પ્લુટો ==== {{Main|Pluto#Exploration of Pluto|l1=Exploration of Pluto}} [[વામન ગ્રહ]] પ્લુટો તેના પૃથ્વીથી અત્યંત દૂર અંતર અને નાના કદને કારણે અવકાશયાન માટે મોટો પડકાર બન્યો છે. પ્લુટો ઓક્ટોબર 2006માં આઇએયુએ ગ્રહની ફેરવ્યાખ્યા કરી ત્યાં સુધી એક ગ્રહ ગણાતો હતો.<ref>આઇએયુ 2006 જનરલ એસેમ્બલી: આઇએયુ ઠરાવ મતના પરીણામ ઇન્ટરનેશનલ એસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિયન (2006){{cite web | author =Staff | year =2006 | url =http://www.iau.org/iau0603.414.0.html | title =IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU resolution votes | publisher =IAU | access-date =2007-05-11 | archive-date =2007-01-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070103145836/http://www.iau.org/iau0603.414.0.html | url-status =dead }}.</ref> પ્લુટોના અત્યંત નાના કદને કારણે અત્યારે ભમ્રણકક્ષમાં ઘુસવું બહુ મુશ્કેલ છે. ''[[વોયેજર 1]]'' પ્લુટોની મુલાકાત લઇ શક્યું હોત પરંતુ અંકુશકારોએ તેના સ્થાને [[શનિના]] ચંદ્ર ટાઇટનની ઉડાનની પસંદગી કરી હતી જેને કારણે પ્લુટોની ઉડાન પ્રવાસમાર્ગને અસંગત બની હતી. ''[[વોયેજર 2]]'' પ્લુટો સુધી પહોંચવા માટે ક્યારેય વૃદ્ધિપથ ધરાવતો ન હતો.<ref>{{cite web| url=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html| title=Voyager Frequently Asked Questions| access-date=2006-09-08| publisher=Jet Propulsion Laboratory| date=January 14, 2003| archive-date=2011-07-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20110721050617/http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html| url-status=dead}}</ref> વચગાળાના કદના દૂરના બરફીલા પદાર્થોના નવા અને ઉભરી રહેલા વર્ગમાં દળની દ્રષ્ટિએ બાકીના આઠ ગ્રહો અને લઘુગ્રહો તરીકે ઐતિહાસિક રીતે ઓળખાતા નાના ખડકાળ પદાર્થોમાં અગ્રણી અને સૌથી નિકટના સભ્ય તરીકે ફેરવર્ગીકરણ છતાં પ્લુટો રસપ્રદ ગ્રહ રહ્યો છે. (તે ભ્રમણકક્ષાને આધારે વ્યાખ્યાયિત કરાયેલા મહત્ત્વના પેટાવર્ગનો પ્રથમ સભ્ય પણ છે અને તે "[[પ્લુટિનો]]" તરીકે ઓળખાય છે.) પ્લુટો પર પહોંચવાના ન્યૂ હોરાઇઝન તરીકે ઓળખાતા મિશનને ભારે રાજકીય ચર્ચા બાદ 2003માં અમેરિકન સરકારે ભંડોળને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{cite web|title=Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured|author=Robert Roy Britt|work=space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html|year=2003|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20030418155403/http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html|archive-date=2003-04-18|url-status=live}}</ref> ''ન્યૂ હોરાઇઝન'' 19 જાન્યુઆરી 2006નીમ સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરાયું હતું. 2007ની શરૂઆતમાં અવકાશયાને [[ગુરુ]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ સહાય]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે 14 જુલાઈ 2015ના રોજ પ્લુટોની સૌથી નજીક પહોંચશે, આ મુસાફરીના પાંચ મહિના અગાઉ પ્લુટોના વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ શરૂ થઇ જશે અને એનકાઉન્ટર બાદ લગભગ એક મહિના સુધી ચાલશે. [[ચિત્ર:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|left|125px|હબલ દ્વારા લેવાયેલી એરિસ અને ડાયસ્નોમિયાની તસવીર]] ==== ઇરિઝ ==== {{Main|Eris (dwarf planet)}} ઇરિઝ સૂર્યમંડળનો જાણમાં આવેલો સૌથી મોટો વામન ગ્રહ છે અને સૂર્યનું પરિભ્રમણ કરતો જાણમાં આવેલો નવમો સૌથી મોટો પદાર્થ છે. પાલોમર વેધશાળા દ્વારા જાન્યુઆરી 2005માં તેની શોધ થઇ હતી. ઇરિઝનો વ્યાસ અંદાજે 2,500 કિલોમીટર ચે અને અને પ્લુટો કરતા 27% વધુ દળ ધરાવે છે. તે ડાયસ્નોમિયા નામનો એક ચંદ્ર ધરાવે છે. સૂર્યથી તેનું વર્તમાન અંતર 96.7 એયુ છે જે પ્લુટોના અંતર કરતા ત્રણગણુ વધુ છે. કેટલાક ધૂમકેતુઓને બાદ કરતા તેને સૂર્યમંડળમાં કુદરતી પદાર્થો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|thumb|right|125px|હબલ દ્વારા લેવાયેલી કેરેસની તસવીર]] ==== સિરીઝ ==== {{Main|Ceres (dwarf planet)}} સિરીઝનું અત્યાર સુધી બહુ સંશોધન થયું નથી પરંતુ 2015માં નાસાની [[ડોન અવકાશ તપાસ]] તેના પર કામ શરૂ કરે અને વામનગ્રહની આસપાસ ધરીમાં પ્રવેશ કરે તેવી ધારણા છે. [[ચિત્ર:951 Gaspra.jpg|thumb|left|100px|951 ગેસપ્રા]] === લઘુગ્રહો === {{Main|Exploration of the asteroids}} [[અવકાશ પ્રવાસ]]ની શોધ પહેલા [[લઘુગ્રહ પટ્ટા]]માં પદાર્થો સૌથી મોટા ટેલિસ્કોપમાં પણ પ્રકાશના માત્ર પિનપ્રિક્સ જેવા જ દેખાતા હતા અને તેમના આકાર અને પ્રદેશો એક રહસ્ય રહ્યાં હતા. કેટલાક લઘુગ્રહોની તપાસ દ્વારા મુલાકાત લેવાઇ છે જેમાં સૌ પ્રથમ ''[[ગેલિલીયો]]'' નો સમાવેશ થાય છે તેણે બે વખત ઉડાન ભરી હતી, 1991માં [[951 ગેસપ્રા]] અને 1993માં [[243 ઇડા]]. આ બંને ઉડાના ગેલિલીયોના સ્વીકાર્ય ખર્ચમાં ગુરુની મુલાકાતની દિશામાં પ્રવાસની ઘણી નિકટ છે. લઘુગ્રહ પર પ્રથમ ઉતરાણ 2000માં [[નીયર શૂમેકર]] તપાસ દ્વારા કરાયું હતું. ત્યાર બાદ પદાર્થના પરિભ્રમણકક્ષાનો સરવે થયો હતો. વામન ગ્રહ [[સિરીઝ]] અને લઘુગ્રહ [[4 વિસ્ટા]], નાસાના સપ્ટેમ્બર 2007માં શરૂ થયેલા [[ડોન મિશન]]ના ત્રણ સૌથી મોટા લક્ષ્યાંક પૈકીના બે છે. <br /> == તાર્કિક આધાર == {{Main|Space advocacy}} [[ચિત્ર:Aldrin Apollo 11.jpg|150px|thumb|right|એક ખ્રિસ્તી અવકાશયાત્રી બઝ એલ્ડ્રીન, ચંદ્ર પર ઉતર્યો ત્યારે તેની પાસે વ્યક્તિગત કમ્યુનિયોન સર્વિસ હતી.]] નાસા અને [[આરકેએ]] જેવી રાષ્ટ્રીય અવકાશ સંસોધન એજન્સીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સંશોધન સમર્થકો દ્વારા સરકારના ખર્ચને યોગ્ય ઠેરવવા આપવામાં આવતા કારણો પૈકીનું એક છે. નાસાના કાર્યક્રમોનું આર્થિક વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે કાર્યક્રમ ના ખર્ચની તુલનાએ (સ્પિન-ઓફ જેવી બાબતોમાંથી) હાલ મળી રહેલા આર્થિક લાભ અનેક ગણો છે.<ref>[http://www.springerlink.com/content/mx377r26428538p8/ ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય એક દાવો એવો છે કે અવકાશનું સંશોધન માનવજાત માટે જરૂરી છે કારણકે આપણા પોતાના ગ્રહ પર રહેવાથી આપણું અસ્તિત્ત્વ [[નષ્ટ]] થઇ શકે છે. અન્ય કારણોમાં કુદરતી સંસાધનોની તંગી, ધૂમકેતુ, પરમાણુ યુદ્ધ અને વિશ્વવ્યાપી રોગચાળાનો સમાવેશ થાય છે. જાણીતા બ્રિટીશ ભૌતિકશાસ્ત્રી [[સ્ટિફન હોકિન્સ]]એ જણાવ્યું હતું કે, "આપણો જો અવકાશ સુધી આપણો ફેલાવો ના કરી શકીએ તો મને નથી લાગતું કે આગામી હજાર વર્ષમાં માનવ જાત અસ્તિત્વમાં રહેશે. એવા ઘણા અકસ્માતો છે કે એક જ ગ્રહના જીવન પર થઇ શકે છે. પરંતુ હું આશાવાદી છું. આપણે તારાઓ સુધી પહોંચીશું."<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/10/16/nhawk16.xml |publisher=Telegraph.co.uk |title=Colonies in space may be only hope, says Hawking |date=October 15, 2001 |access-date=2007-08-05 |location=London |first=Roger |last=Highfield |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420122747/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2001%2F10%2F16%2Fnhawk16.xml |url-status=dead }}</ref> નાસાએ અવકાશ સંસાધનના વિચારને સમર્થન આપતી પબ્લિક સર્વિસ એનાન્સમેન્ટની આખી એક વિડીયો શ્રેણીનું નિર્માણ કર્યું છે.<ref> {{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=EewrC22ysus | title = NASA "Reach" Public Service Announcement for Space Exploration | publisher = NASA}}</ref> એકંદરે, લોકો માનવસહિત અને માનવરહિત બંને પ્રકારના અવકાશ સંશોધનના મોટે ભાગે સમર્થનમાં છે. જુલાઇ 2003માં હાથ ધરવામાં આવેલા [[એસોસિયેટેડ પ્રેસ]] પોલ મુજબ, 71% અમેરિકન નાગરિકો તે નિવેદન સાથે સહમત હતા કે અવકાશ કાર્યક્રમ "એક સારું રોકાણ" છે, જ્યારે 21% લોકો તેમ માનતા ન હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.pollingreport.com/science.htm |publisher=Pollingreport.com |title=Origin of Human Life – USA Today/Gallup Poll |date=June 1–3, 2007 |access-date=2007-08-05}}</ref> [[આર્થર સી ક્લાર્કે]] તેના બિનકાલ્પનિક સેમિટેકનિકલ મોનોગ્રાફ ''ઇન્ટરપ્લેનેટરી ફ્લાઇટ'' માં અવકાશના માનવ સંશોધનની જરૂરીયાત પાછળના કારણો દર્શાવ્યા હતા.<ref>આર્થર સી. ક્લાર્ક, ''ઇન્ટરપ્લેનેટરી ફ્લાઇઠ -- અવકાશયાત્રાનો પરિચય'' , હાર્પર એન્ડ બ્રધર્સ, ન્યૂ યોર્ક, 1950, ચેપ્ટર 10</ref> તેમણે દલીલ કરી હતી કે માનવતાની પસંદગી બે બાબતની વચ્ચે રહેલી છે, પૃથ્વીની બહાર નિકળીને અવકાશ સુધી વિસ્તરણ કરવું અથવા સાસ્કૃતિક (અને ધીમેધીમે જૈવિક) સ્થિરતા અને મૃત્યુ. == વિરોધ == [[ભૌતિકશાસ્ત્રી]] અને [[નોબલ પારિતોષિક]] વિજેતા [[રિચાર્ડ ફેનમેન]]એ દલીલ કરી છે કે માનવીના અવકાશ પ્રવાસ (રોબોટિક મિશન જેવા અવકાશ સંશોધનને કારણે થતા પ્રવાસ)થી હજુ સુધી કોઇ પણ મોટી વૈજ્ઞાનિક સફળતા હાંસલ નથી થઇ.<ref>[ફેમેન રિચાર્ડ પી., ''બીજા લોકો શું વિચારે છે તેની શું કદર કરો છો?'' , 1988, ડબલ્યુ ડબલ્યુ નોર્ટન, ISBN 0-393-02659-0, 2001 પેપરબેક: ISBN 0-393-32092-8]</ref> == સંબંધિત વિષયો == === સ્પેસફ્લાઇટ === {{Main|Spaceflight}} ''સ્પેસફ્લાઇટ'' એ [[અવકાશયાન]]ની અવકાશની અંદર અને બહાર ઉડાન હાંસલ કરવા માટે [[અવકાશ ટેકનોલોજી]]નો ઉપયોગ છે સ્પેસફ્લાઇટનો અવકાશ સંશોધન અને [[અવકાશ પ્રવાસન]] અને [[ઉપગ્રહ ટેલિકમ્યુનિકેશન]] જેવી વેપારી પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્પેસફ્લાઇના બિનવેપારી હેતુસર વધારાના ઉપયોગમાં [[અવકાશ નિરીક્ષણ]], [[ઉપગ્રહોની તપાસ]] અને અન્ય [[પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે. સ્પેસફ્લાઇટ રોકેટ [[લોન્ચ]] સાથે શરૂ થાય છે જે [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] બળને ઘટાડવા પ્રાથમિક બળ પુરું પાડે છે અને અવકાશયાનને પૃથ્વીની સપાટીથી દૂર ધકેલે છે. એકવાર અવકાશમાં પહોંચ્યા બાદ, અવકાશયાનની ગતિ - તે જ્યારે પ્રોપેલ સ્થિતિમાં હોય કે ના હોય બંને સ્થિતિમાં- નો [[એસ્ટ્રોડાયનેમિક્સ]] તરીકે ઓળખાતા અભ્યાસમાં સમાવેશ થાય છે. કેટલાક અવકાશયાન અવકાશ અનંતકાળ સુધી રહે છે. કેટલાક [[વાતાવરણ પુનઃપ્રવેશ]] વખતે તૂટી જાય છે જ્યારે અન્ય કેટલાક ઉતરાણ અથવા અથડામણ માટે ચંદ્ર અથવા ગ્રહની સપાટી સુધી પહોંચે છે. === ઉપગ્રહો === {{Main|Satellite}} ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ અનેકવિધ હેતુઓને લઈને કરવામાં આવે છે. તેના સામાન્ય પ્રકારમાં લશ્કરી (જાસુસી) અને નાગરિક પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહો, સંચાર ઉપગ્રહો, નેવિગેશન ઉપગ્રહો, હવામાન ઉપગ્રહો, અને સંશોધન ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. અવકાશ કક્ષામાં [[સ્પેસ સ્ટેશન]] અને માનવ [[અવકાશયાન]] પણ ઉપગ્રહો છે. === અવકાશનું સૈન્યીકરણ === {{Main|Militarisation of space}} અવકાશના સૈન્યીકરણનો પ્રારંભ 1960થી શરૂ થયો છે અને અવકાશી વિજ્ઞાનમાં નિપૂણતા ધરાવતા રાષ્ટ્રોએ નિર્ણાયક લશ્કરી લાભ માટે અવકાશમાં શસ્ત્રો ગોઠવતા અત્યારે તે અવકાશના સશસ્ત્રીકરણ તરીકે ઉભર્યું છે. અવકાશ કેટલીક ચોક્કસ લશ્કરી પવૃત્તિઓ થઇ છે અને (ઇમેજિંગ અને કમ્યુનિકેશન ઉપગ્રહ જેવા) ઘણા લશ્કરી અવકાશયાન માટે અવકાશ એક સંચાલન સ્થળ અથવા (બેલિસ્ટિક મિસાઇલ જેવા) શસ્ત્રોની હેરફેર માટે હંગામી પરિવહન માધ્યમ રહ્યું છે તેમ છતાં અવકાશમાં મોટા પાયે શસ્ત્રોની ગોઠવણી હજુ સુધી થઇ નથી. === અવકાશી સામૂહીકીકરણ === {{Main|Space colonization}} અવકાશ સામૂહિકીકરણને અવકાશ રહેવાશ અને અવકાશ માનવીયકરણ પણ કહેવાય છે. અવકાશ સામૂહિકીકરણએ [[સ્થિર સંસાધનોનો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઉપયોગ]] કરીને પૃથ્વી બહારના સ્થળો પર ખાસ કરીને કુદરતી ઉપગ્રહો અથવા [[ચંદ્ર]] અને [[મંગળ]] જેવા ગ્રહો પર સ્વાયત્ત માનવ [[વસવાટ]] છે. સ્પેસ સ્ટેશન [[મિર]] આજ દીન સુધીમાં માનવીનો અવકાશમાં સૌથી લાંબો રહેવાસ હતો જેમાં [[વાલેરી પોલ્યાકોવ]]ની 438 દિવસની વિક્રમી સ્પેસ ફ્લાઇટ સહિત લગભગ દસ વર્ષ સુધીના સતત રહેવાસનો સમાવેશ થાય છે. અવકામાં લાંબો સમય સુધી રહેવાથી ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે હાડકા, સ્નાયુની સમસ્યા ઉભી થાય છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો થાય છે તેમજ વિકિરણના સંપર્કમાં આવવાનો ભય ઉભો થાય છે. અવકાશના સંશોધન અને સામૂહિકીકરણ માટે ભૂતકાળમાં જે કાર્યક્રમો હાથ ધરાયા અને અત્યારે જેના પર કામ થઇ રહ્યું છે તે તમામમાં અન્ય ગ્રહો, ખાસ કરીને મંગળનો અભ્યાસ કરીને પાછા ફરવા માટે ચંદ્રનો "સ્ટેપિંગ સ્ટોન" તરીકે ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. 2002માં નાસાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે તેઓ સતત હાજરી સાથે 2024 સુધીમાં ચંદ્ર પર એક કાયમી થાણું ઉભું કરવાનું આયોજન ધરાવે છે.<ref>{{cite press release |title=GLOBAL EXPLORATION STRATEGY AND LUNAR ARCHITECTURE |publisher=NASA |date=December 4, 2006 |url=http://www.nasa.gov/pdf/164021main_lunar_architecture.pdf |format=PDF|access-date=2007-08-05 }}</ref> {{Public sector space agencies}} == આ પણ જોશો == {{Commonscat|Space exploration|અવકાશ સંશોધન}} <div> ; રોબોટિક અવકાશ સંશોધન કાર્યક્રમો * [[રોબોટિક અવકાશયાન]] * [[ગ્રહીય સંશોધનની સમયરેખા]] * [[અન્ય ગ્રહો પર ઉતરાણ]] * [[પાયોનિયર કાર્યક્રમ]] * [[લ્યુના કાર્યક્રમ]] * [[ઝોન્ડ કાર્યક્રમ]] * [[વિનેરા કાર્યક્રમ]] * [[મંગળ તપાસ કાર્યક્રમ]] * [[રેન્જર કાર્યક્રમ]] * [[મરાઇનર કાર્યક્રમ]] * [[સર્વેયર કાર્યક્રમ]] * [[વાઇકિંગ કાર્યક્રમ]] * [[વોયેજર કાર્યક્રમ]] * [[વેગા કાર્યક્રમ]] * [[ફોબોસ કાર્યક્રમ]] * [[ડિસ્કવરી કાર્યક્રમ]] * [[ચંદ્રાયણ કાર્યક્રમ]] * [[ચેન્જ કાર્યક્રમ]] </div> ; અવકાશમાં પ્રાણીઓ * [[અવકાશમાં પ્રાણીઓ]] * [[અવકાશમાં વાંદરા]] * [[રશિયન અવકાશ શ્વાન]] ; અવકાશમાં માનવ * [[અવકાશયાત્રી]] * [[માનવ અવકાશઉડાન]] * [[માનવ અવકાશઉડાનની યાદી]] * [[કાર્યક્રમવાર માનવ અવકાશઉડાનની યાદી]] * [[વોસ્ટોક કાર્યક્રમ]] * [[મર્ક્યુરી કાર્યક્રમ]] * [[વોસ્ખોડ કાર્યક્રમ]] * [[જેમિની કાર્યક્રમ]] * [[સોયઝ કાર્યક્રમ]] * [[એપોલો કાર્યક્રમ]] * [[સાલયુટ કાર્યક્રમ]] * [[સ્કાયલેબ]] * [[અવકાશયાન કાર્યક્રમ]] * [[મિર]] * [[આંતરારાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન]] * [[અવકાશ સંશોધનમાં દ્રષ્ટિ]] * [[અરોરા કાર્યક્રમme]] * [[ટાયર વન]] * [[અવકાશ પ્રત્યે માનવનું અનુકૂલન]] * [[અવકાશ આર્કિટેક્ચર]] * [[અવકાશ પુરાતત્ત્વવિદ્યા]] ; તાજેતરની અને ભાવિ ઘટનાઓ * [[એશિયાની અવકાશ સ્પર્ધા]] * [[ઊર્જા વિકાસ]] * [[ક્રૂ સંશોધન વાહન]] * [[મંગળનું સંશોધન]] * [[અંતરિક્ષ પર્યટન]] * [[ખાનગી અવકાશઉડાન]] * [[અવકાશી સામૂહીકીકરણ]] * [[ઇન્ટરસ્ટેલર અવકાશઉડાન]] * [[માનવ આઉટપોસ્ટ]] * [[મંગળ થી સ્ટે]] ; અન્ય * [[સૌરમંડળના સંશોધનની સમયરેખા]] * [[અવકાશઉડાન]] * [[વાતાવરણીય પુનઃપ્રવેશ]] * [[અવકાશ સ્ટેશન]] * [[અવકાશ અને અસ્તિત્વ]] * [[અવકાશ દુર્ઘટના]] * [[એક્સ્ટ્રા-ટેરિસ્ટ્રીયલ સપાટી પર કૃત્રિમ પદાર્થોની યાદી]] * [[અવકાશઉડનાનોની યાદી]] * [[અવકાશમાં ધર્મ]] * [[રશિયન સંશોધકો]] * [[અમેરિકાન અવકાશ સંશોધન ઇતિહાસ અમેરિકન સ્ટેમ્પ પર]] {{Space exploration lists and timelines}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.spaceref.com અવકાશને લગતા સમાચાર]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spaceflight.nasa.gov માનવ અવકાશ પ્રવાસ પર નાસાની વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20070630011305/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/101space/101space.htm ''"અમેરિકાનો અવકાશ કાર્યક્રમ: નવી સરહદનું સંશોધન"'' , નેશનલ પાર્ક સર્વિસ ટિચીંગ વિથ હિસ્ટોરિકલ પ્લેસિસ (ટીડબલ્યુએચપી) લેસન પ્લાન] * [http://spacephotos.ru/ સોવિયેટ-રશિયન અવકાશઉડાનના ઇતિહાસનો ફોટોસંગ્રહ]{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/30222/the-21-greatest-space-photos-ever 21 મહાન અવકાશ ફોટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227233620/http://www.life.com/image/first/in-gallery/30222/the-21-greatest-space-photos-ever |date=2010-12-27 }} - ''લાઇફ મેગેઝિન'' નો સ્લાઇડ શો {{Spaceflight}} {{DEFAULTSORT:Space Exploration}} [[શ્રેણી:અવકાશ સંશોધન]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] rtbw3201ro9yfqm4761zevy05m0o940 0 26177 905816 905640 2026-09-27T09:28:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905816 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no }} '''પેટ્રિક જોસેફ "પેટ" બ્યુકેનન''' (જન્મ નવેમ્બર 2, 1938) [[અમેરિકાના]] એક [[રૂઢિચુસ્ત]] [[રાજકીય વિવેચક]], [[લેખક]], [[સીન્ડીકેટેડ]] [[કટારલેખક]], [[રાજકારણી]] અને [[પ્રસારક]] છે. બ્યુકેનન અમેરિકાના પ્રમુખો [[રીચાર્ડ નિકસન]], [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]], અને [[રોનાલ્ડ રેગન]]નાં વરિષ્ટ સલાહકાર હતા, તથા તેઓ [[સીએનએન]] ચેનલનાં ''[[ક્રોસફાયર]]'' કાર્યક્રમના મૂળ સંચાલક હતા. [[1992]] અને [[1996]]માં તેમણે [[રિપબ્લિકન]] પ્રેસિડન્શિયલ નોમિનેશનની માંગણી કરી હતી. તેઓ [[રીફોર્મ પાર્ટી]]ની ટીકીટ પરથી [[2000ની પ્રમુખપદની ચૂંટણી]] લડ્યાં હતાં. તેઓ ''[[ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]'' નિયતકાલિકનાં સહ-સ્થાપક હતા અને તેમણે ધ અમેરિકન કૉઝ નામના એક ફાઉન્ડેશનની પણ સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite book|title=American credo : the place of ideas in US politics|first=Michael |last=Foley| publisher=Oxford University Press US|year=2007|ISBN=0199232679 |page=318}}</ref> તેઓનાં લેખ ''[[હ્યુમન ઈવેન્ટ્સ]], [[નેશનલ રિવ્યૂ]], [[ધ નેશન]]'' અને ''[[રોલિંગ સ્ટોન]]'' માં પ્રકાશિત થઇ ચુક્યા છે. હાલમાં તેઓ [[એમએસએનબીસી]] કેબલ નેટવર્ક સહિત ''[[મોર્નિંગ જો]]'' અને ''[[ધ મેક્લાફીન જૂથ]]'' ના એક નિયમિત કાર્યક્રમમાં [[રાજકીય વિવેચક]] છે. == અંગત જીવન == બ્યુકેનનનો જન્મ [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] ખાતે થયો હતો. તેઓ એક [[હિસાબી પેઢી]]ના [[ભાગીદાર]] વિલિયમ બેલ્ડવિન બ્યુકેનન ([[વર્જિનિયા]], 15 ઓગસ્ટ, 1905- [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]], જાન્યુઆરી 1988) અને તેમના પત્ની કેથેરીન એલિઝાબેથ (ક્રુમ) બ્યુકેનન ([[ચાર્લેરોય]], [[વોશિંગ્ટન કાઉન્ટી]], [[પેન્સિલવેનિયા]], 23 ડિસેમ્બર, 1911 - [[ઓક્ટન]], [[ફેરફેક્સ કાઉન્ટી]], [[વર્જિનિયા]], 18 સપ્ટેમ્બર, 1995), કે જેઓ એક [[નર્સ]] અને [[ગૃહિણી]] હતા, તેમના [[પુત્ર]] હતા.<ref name="wargs">{{cite web|url=http://www.wargs.com/political/buchanan.html |title=The Ancestry of Pat Buchanan |publisher=Wargs.com |date= |access-date=2010-06-13}}</ref><ref name="ThomsonGale-Bio">{{cite web|url=http://www.notablebiographies.com/Br-Ca/Buchanan-Pat.html |title=Pat Buchanan Biography |access-date=2006-11-01 |publisher=Thomson Gale}}</ref> બ્યુકેનનને છ ભાઈઓ (બ્રાયન, હેનરી, જેમ્સ, જોન, થોમસ અને વિલિયમ જુનિયર) હતા અને બે બહેનો (કેથલીન થેરેસા અને [[એન્જેલા મેરી, જેનું બીજું નામ બે હતું]]) હતી.<ref name="NNDB">{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/053/000023981/ |title=Pat Buchanan |publisher=NNDB |access-date=2006-11-01}}</ref> [[રોનાલ્ડ રેગન]]ના સત્તાકાળમાં બેએ [[યુ.એસ. ટ્રેઝરર]] તરીકે સેવા આપી હતી. બ્યુકેનનનું [[કૂળ]] [[ઈંગ્લિશ]], [[જર્મન]], [[સ્કોટ્સ આઈરિશ]] અને [[આઈરિશ]] હતું.<ref name="wargs"></ref> તેના પરદાદા [[કોન્ફડેરેટ]] આર્મીમાં રહીને [[અમેરિકાના નાગરિક યુદ્ધ]]માં લડ્યાં હતા. તેઓ [[સન્સ ઓફ કોન્ફેડેરેટ વેટેરન્સ]]<ref>{{cite web |url=http://www.theamericancause.org/pathatedixie.htm |title=Why Do the Neocons Hate Dixie So? |publisher=Theamericancause.org |date= |access-date=2010-06-13 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325052748/http://www.theamericancause.org/pathatedixie.htm |url-status=dead }}</ref>ના સદસ્ય છે તથા [[રોબર્ટ ઇ. લી]]ના ચાહક છે.<ref name="WaPo-Ironfist">{{cite news|title=The Iron Fist of Pat Buchanan |work=[[The Washington Post]] |date=1992-02-17}}</ref> બ્યુકેનનને [[કેથોલિક ચર્ચ]]માં ખ્રિસ્તી ધર્મની દિક્ષા આપવામાં આવી હતી અને તેમણે બ્લેસ્ડ સેક્રેમેન્ટ સ્કૂલમાં તથા [[જેસ્યુટ]] સંચાલિત [[ગોન્ઝાગા કોલેજ હાઈસ્કૂલ]]માં અભ્યાસ કર્યો હતો. [[જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી]]માં એક વિદ્યાર્થી તરીકે, તેઓ [[આરઓટીસી]]માં હતા, પરંતુ તેમણે આ પ્રોગ્રામ પૂરો કર્યો નહોતો. 1960માં સ્નાતક થયા બાદ તેમને પોતાની [[ડ્રાફ્ટ]] નોટિસ મળી હતી. જો કે, [[ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલમ્બિયા]] ડ્રાફ્ટ બોર્ડે, [[રિએક્ટિવ આર્થરાઈટિસ]]ને લીધે બ્યુકેનનને [[4-એફ]] તરીકે વર્ગીકૃત કરીને [[મિલિટરી]] સર્વિસમાંથી મુક્તિ આપી હતી. 1962માં તેમણે [[કોલમ્બિયા]]માંથી [[પત્રકારત્વ]]માં [[અનુસ્નાતક ડિગ્રી]] મેળવી હતી જેમાં તેમણે [[કેનેડા]] અને [[ક્યુબા]] વચ્ચેના વિસ્તરતા જતા વેપાર ઉપર પોતાનો શોધનિબંધ લખ્યો હતો. 1971માં બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ]]ની કર્મચારી શેલી એન્ન સ્કેરની સાથે લગ્ન કર્યાં.<ref name="Creatorsabout">{{cite web|url= http://www.creators.com/opinion/pat-buchanan-about.html |title=About Pat Bunchanan |publisher=Creators Syndicate |access-date=2007-01-21}}</ref> == વ્યવસાયિક કારકિર્દી == === ''સેંટ લુઈસ ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ'' એડિટોરિયલ રાઈટર === 23 વર્ષની ઉંમરે બ્યુકેનન ''[[સેંટ લુઈસ ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ]]'' માં જોડાયા. 1961માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ક્યુબા વિરુદ્ધ પ્રતિબંધ]] લાદવામાં આવ્યા, તેના પ્રથમ વર્ષે [[કેનેડા]]-ક્યુબા વચ્ચેનો વેપાર ત્રણ ગણો થઇ ગયો. બ્યુકેનને આ પેપરમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું તેના આઠ સપ્તાહ બાદ ''ગ્લોબ-ડેમોક્રેટે'' કોલમ્બિયામાં માસ્ટર ડિગ્રી વખતે લખાયેલા બ્યુકેનનના પ્રોજેક્ટને પુનઃ સંપાદિત કરીને 'કેનેડા સેલ્સ ટુ રેડ ક્યુબા- એન્ડ પ્રોસ્પેક્ટસ' શીર્ષક હેઠળ આઠ કોલમમાં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. બ્યુકેનનનાં જીવનનાં સંસ્મરણો ''રાઈટ ફ્રોમ ધ બિગિનિંગ'' માં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, આ લેખ તેમની કારકિર્દીમાં સીમાચિહ્નરૂપ હતો. જો કે, બાદમાં બ્યુકેનને જણાવ્યું હતું કે આ પ્રતિબંધે [[સામ્યવાદી]] શાસનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું હતું અને પોતે તેની વિરુદ્ધમાં છે.<ref name="NCPA-Trade">{{cite web |url=http://www.ncpa.org/pd/trade/pd010300a.html |title=Buchanan Is Right On Trade Sanctions |date=2000-01-03 |=2006-11-01 |work=Daily Policy Digest |publisher=[[National Center for Policy Analysis]] |access-date=2010-08-18 |archive-date=2006-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616125508/http://www.ncpa.org/pd/trade/pd010300a.html |url-status=dead }}</ref> 1964માં બ્યુકેનને બઢતી આપીને આસિસ્ટન્ટ એડિટોરિયલ પેજ એડિટર બનાવવામાં આવ્યા. તેમણે [[બેરી ગોલ્ડવોટરના]] પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનને ટેકો આપ્યો હતો. જોકે, ગોલ્ડવોટરને ''ગ્લોબ-ડેમોક્રેટે'' સ્વીકૃતિ આપી નહોતી અને બ્યુકેનને પેપર અને પ્રમુખ [[જોન્સન]] વચ્ચે ગુપ્ત સમજુતી થઇ હોવાનું અનુમાન કર્યું હતું. બ્યુકેનને સંસ્મરણો તાજા કરતા જણાવ્યું હતું કે: "રૂઢિચૂસ્ત ચળવળ હંમેશા હારથી પર રહી છે... ગોલ્ડવોટર અભિયાન અંગે પસ્તાવાની લાગણી ધરાવતો હોય તેવા એક પણ રૂઢિચુસ્તની હું કલ્પના કરી શકતો નથી."<ref name="WaPo-Ironfist"></ref> ''કૉન્શન્સ ઓફ અ કન્સર્વટિવ'' ની તાજેતરની આવૃત્તિની પેટ બ્યુકેનન દ્વારા લખાયેલી પ્રસ્તાવના અનુસાર, બ્યુકેનન [[યંગ અમેરિકન ફોર ફ્રીડમ]]નાં સદસ્ય છે, અને તેઓ આ સંસ્થા માટે અખબારી યાદીઓ લખે છે. 1965મા તેઓએ ન્યૂ યોર્કમાં [[નિકસન, મજ, રોઝ, ગ્યુથરી, એલિક્ઝૅન્ડર અને મિશેલ]]ની લો ઓફિસમાં એક્ઝિક્યુટિવ આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું. === નિકસનનાં કાર્યકાળ દરમિયાન વ્હાઈટ હાઉસમાં કામગીરી === ત્યારપછીના વર્ષે, તેઓ નિકસનનાં પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનમાં સૌ પ્રથમવાર સલાહકાર બન્યા હતા;<ref name="Trialbyfire">{{cite news|last=Bruan |first=Stephen |title=A Trial By Fire In The '60s |work=Los Angeles Times |date=1994-12-18}}</ref> તેમણે મુખ્યત્વે [[ઑપોઝિશન રિસર્ચર]] તરીકે કામ કર્યું. પ્રતિબદ્ધ ટેકેદારોને ઉદ્દેશીને બોલાયેલા તેમના ભાષણોને લીધે, ટૂંક સમયમાં જ તેમનું નામ "મિ. ઇનસાઇડ" પડી ગયું હતું.<ref name="Greatrighthope">{{cite news|url= http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41745-2004Sep22 |title=Pat Buchanan and the Great Right Hope |last=Blumenthal |first=Sidney |date=1987-01-08 |work=Washington Post |page=C01 |access-date=2006-11-01}}</ref> 1966 અને 1968ના પ્રચાર અભિયાન દરમિયાન બ્યુકેનને નિકસન સાથે મુસાફરી કરી. તેમણે [[પશ્ચિમ યુરોપ]], [[આફ્રિકા]] અને [[6 દિવસની લડાઈ]]ના તાત્કાલિક પરિણામ સ્વરૂપે [[મધ્ય-પૂર્વ]]ની મુસાફરી કરી હતી. 1969મા નિકસને [[ઓવલ ઓફીસ]]નો કાર્યભાર સંભાળ્યો, ત્યારે બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ]]માં નિકસન અને ઉપ-પ્રમુખ [[સ્પૈરો અગ્નેવ]]નાં [[સલાહકાર તથા ભાષણ લેખક]] તરીકે કામ કર્યું હતું. બ્યુકેનન ''[[સાઇલન્ટ મેજોરિટી]]'' શબ્દનાં જનક હતા અને નિકસન સુધી લાખો ડેમક્રેટસને ખેંચી લાવનારી રણનીતિના ઘડવામાં પણ તેમણે મદદ કરી હતી; 1972માં એક મેમોમાં તેમણે વ્હાઈટ હાઉસને "અમેરિકાના રાજકારણમાં એન્ટી-ઇસ્ટૅબ્લિશમન્ટ પદ્ધતિ અથવા થીમ પુન:ગ્રહણ કરવી જોઈએ" એવું સૂચન કર્યું હતું.<ref name="BuchananInc">{{cite news|url=http://www.thenation.com/docprint.mhtml?i=19991122&s=paulsen |title=Buchanan Inc. |last=Paulsen |first=Monte |work=Nation |date=1999-11-22 |access-date=2006-11-01}}</ref> તેમની દૈનિક ફરજોમાં રાજકીય રણનીતિની રચના, પ્રમુખનો ''દૈનિક સમાચાર સાર'' પ્રસિદ્ધ કરવો, અને સમાચાર પરિષદો માટે બ્રીફિંગ બૂક તૈયાર કરવાના કામનો સમાવેશ થતો હતો. 1972મા [[ચીન]] ખાતેની મુલાકાતમાં તથા 1974ની મોસ્કો, યલ્તા, અને મિન્સ્ક ખાતેની શિખર પરિષદમાં તેઓ નિક્સનની સાથે રહ્યા હતા. તેમણે નિકસનને ડેમક્રેટિક વિરોધી [[જ્યોર્જ મેકગવર્ન]]ને ઉદ્દામમતવાદીનું બિરુદ આપવાની તેમજ [[વ્હાઈટ હાઉસની ટેપ્સ]] સળગાવી દેવાની સલાહ આપી હતી.<ref name="Greatrighthope"></ref> [[વોટરગેટ કૌભાંડ]]નાં આખરી દિવસોમાં બ્યુકેનન પ્રમુખનાં ખાસ સહાયક તરીકે રહ્યા હતા. બ્યુકેનન ઉપર ખોટું કરવાનો આરોપ નહોતો, પરંતુ કેટલાક લોકોએ ભૂલથી તેઓ [[ડીપ થ્રોટ]] હોવાની શંકા સેવી હતી. 2005માં જ્યારે અખબારોમાં માહિતી લીક કરનાર સાચી વ્યક્તિ [[એફબીઆઈ]]ના એસોસિયેટ ડિરેક્ટર [[માર્ક ફેલ્ટ]] હોવાનું બહાર આવ્યું, ત્યારે બ્યુકેનને તેમને "ચોર", "અપ્રમાણિક", અને "ગુન્હેગાર" ગણાવ્યા હતા.<ref name="Feltnohero">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/8060320/ |title=Nixon aides say Felt is no hero |publisher=MSNBC |date=2005-06-01 |access-date=2006-11-01 |archive-date=2006-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060820144427/http://msnbc.msn.com/id/8060320/ |url-status=dead }}</ref> નિક્સનનાં પ્રચાર અભિયાનનાં "એટેક ગ્રૂપ"માં તેમની ભૂમિકાને કારણે, [[સેનેટ વોટરગેટ કમિટિ]] સમક્ષ બ્યુકેનન 26 સપ્ટેમ્બર, 1973ના રોજ ઉપસ્થિત થયા હતા. તેમણે પેનલને જણાવ્યું હતું કેઃ {{cquote|The mandate that the American people gave to this president and his administration cannot and will not be frustrated or repealed or overthrown as a consequence of the incumbent tragedy.<ref name="Greatrighthope" />}} નિક્સને 1974માં જ્યારે રાજીનામું આપ્યું ત્યારે, બ્યુકેનન નવા પ્રમુખ [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]]ના હાથ નીચે ટૂંકાગાળા માટે ખાસ સહાયક તરીકે રહ્યાં હતા. [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં બ્યુકેનનની રાજદૂત તરીકેની નિમણૂંકને ચીફ ઓફ સ્ટાફ [[એલેક્ઝેન્ડર હેઈગે]] બહાલી આપી દીધી હતી, પરંતુ ફોર્ડે તેનો ઈનકાર કર્યો હતો.<ref name="Greatrighthope"/> [[વોટરગેટ]] અંગે બ્યુકેનને એવું કહ્યું હતું કેઃ {{cquote|The lost opportunity to move against the political forces frustrating the expressed national will ... To effect a political counterrevolution in the capital{{mdash}}... there is no substitute for a principled and dedicated man of the [[Right-wing politics|Right]] in the Oval Office.<ref name="Greatrighthope" />}} રાજીનામું આપ્યાના લાંબા સમય બાદ, નિક્સને બ્યુકેનને બોલાવ્યા હતા અને કહ્યું કે તેઓ ન તો સેમિટ વિરોધી હતા કે ન "હેટર", પરંતુ તેઓ તો એક "શ્રેષ્ઠ, દેશપ્રેમી અમેરિકન" હતા. નિક્સને કહ્યું હતું કે બ્યુકેનન "કેટલાક મજબૂત વિચારો" ધરાવતા હતા, જેમકે તેમની "બીજા દેશોના પ્રશ્નોથી અલગ રહેવાની" વિદેશ નીતિ કે જેની સાથે પોતે અસંમત હતા. ભૂતપૂવર્ પ્રેસિડન્ટે એવું વિચાર્યું ન હતું કે બકનને પ્રેસિડન્ટ બનવું જોઇએ ત્યારે તેમમે જણાવ્યું હતું કે ઉદઘોષકને "સાંભળવા જોઇએ"<ref>1992 નિક્સનની મુલાકાત- ભાગ બીજો, બુશની વિદેશ નીતિ, સીએનએન, એપ્રિલ 23, 1994 અને ''લેરી કિંગ લાઈવ'' નકલ#1102 (R-#469), સીએનએન, એપ્રિલ 23, 1994.</ref> === સમાચાર વિવેચક === બ્યુકેનને પોતાની કોલમ ફરી શરૂ કરી તેમજ પ્રસારિત કાર્યક્રમના સંચાલક તથા [[રાજકીય વિવેચક]] તરીકે તેઓ નિયમિતપણે દેખાવા શરૂ થયા. ઉદારવાદી કટારલેખક [[ટોમ બ્રેડન]] સાથેના ત્રણ-કલાકના દૈનિક રેડિયો કાર્યક્રમમાં બ્યુકેનન સહ-સંચાલક હતા, જે ''બ્યુકેનન-બ્રેડન પ્રોગ્રામ'' તરીકે ઓળખાતો હતો. તેમણે 1978થી 1984 સુધી એનબીસી રેડિયો ઉપર દૈનિક કોમેન્ટરી આપી હતી. બ્યુકેનને ''[[મેકલાફલિન જૂથ]]'' માં પોતાની નિયમિત ટીવી કારકિર્દીની શરૂઆત શરૂ કરી અને સીએનએનનાં ''[[ક્રોસફાયર]]'' (''બ્યુકેનન-બ્રેડન'' પરથી પ્રેરિત) અને ''કેપિટલ ગેન્ગે'' તેમને દેશભરમાં જાણીતાં બનાવી દીધા. 1982 અને 1999 વચ્ચેના ગાળામાં તેમણે ''[[ક્રોસફાયર]]'' માં ઘણીવાર કામ કર્યું; તેઓ જેની સાથે દલીલો કરતા તે લોકોમાં બ્રેડન, [[માઈકલ કિન્સલી]], [[જુઆન વિલિયમ્સ]] અને [[બિલ પ્રેસ]]નો સમાવેશ થાય છે. મેકલાફલિન જૂથમાં બ્યુકેનન નિયમિત સભ્ય છે. મોટાભાગના રવિવારે તેઓ જ્હોન મેકલાફલિન, ન્યૂઝવિકના ઉદારવાદી પત્રકાર એલિયાનોર ક્લિફ્ટ તથા નવ-રૂઢિચુસ્ત મોનિકા ક્રોવલી સાથે દેખાય છે. === વ્હાઈટ હાઉસમાં રેગન સાથે કામગીરી === 1985થી 1987 દરમિયાન બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ કમ્યૂનિકેશન્સ ડિરેક્ટર]] તરીકે કામ કર્યું. [[નિકારાગુઆ]]ની [[સેન્ડિનિસ્ટા]] સરકારની સામે વિરોધ ઉભો કરવામાં મદદ કરવા તથા સરકારના વિરોધીઓના ટેકામાં, બ્યુકેનને ''આઈ એમ અ [[કોન્ટ્રા]] ટૂ'' - શબ્દસમૂહની રચના કરી. 1985માં [[બિટબર્ગ]] ખાતેના જર્મન સૈન્ય કબ્રસ્તાનની મુલાકાત લેવાની પ્રમુખ રેગનની યોજનાને બ્યુકેનને ટેકો આપ્યો હતો, જ્યાં [[વ્હેરમેશ]] સૈનિકો પૈકી, 48 [[વાફેન એસએસ]] સદસ્યોને દફન કરાયેલા છે. [[યહુદી]] જૂથોનો મૌખિક વિરોધ હોવા છતાં, આ મુલાકાત પૂરી થઈ. લેખક [[એલી વિઝેલે]] એક મુલાકાતમાં [[વ્હાઈટ હાઉસ]]માં યહુદી આગેવાનોની બેઠકનું વર્ણન કર્યું હતું: {{cquote|The only one really defending the trip, was Pat Buchanan, saying, 'We cannot give the perception of the President being subjected to Jewish pressure.'<ref name = "WashingtonPost-1992">Is Buchanan Courting Bias? ''The Washington Post'', February 29, 1992.</ref>}} 1992માં [[એબીસી]]ની મુલાકાતમાં બ્યુકેનને વિઝેલ પર વાર્તા ઉપજાવી કાઢવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. {{cquote|I didn't say it and Elie Wiesel wasn't even in the meeting. [...] that meeting was held three weeks before the Bitburg summit was held. If I had said that, it would have been out of there within hours and on the news.<ref>quoted by ''Crossfire'', CNN, February 24, 1992, Transcript # 514</ref>}} 1986માં [[નેશનલ રિલિજિયસ બ્રોડકાસ્ટર્સ]]ને એક સંબોધનમાં, બ્યુકેનને "રેગન રિવોલ્યૂશન" અંગે જણાવ્યું હતું.{{cquote|Whether President Reagan has charted a new course that will set our compass for decades{{mdash}}or whether history will see him as the conservative interruption in a process of inexorable national decline{{mdash}}is yet to be determined.}} એક વર્ષ બાદ બ્યુકેનને કહ્યું હતું કે "અમેરિકાના રાજકારણમાં સહુથી મોટો શૂન્યાવકાશ રોનાલ્ડ રેગન બાદ થયો હતો."<ref name="Greatrighthope"/> જ્યારે પોતાના ભાઈ રેગન માટે કામ કરી રહ્યાં હતા, ત્યારે [[બે બ્યુકેનને]] જૂન 1986માં "બ્યુકેનન ફોર પ્રેસિડેન્ટ" ચળવળ શરૂ કરી હતી. તેણે જણાવ્યા પ્રમાણે [[રૂઢિચુસ્ત]] ચળવળને એક આગેવાનની જરૂરત છે, પણ બ્યુકેનન પ્રારંભમાં દ્વિધામાં રહ્યાં હતા.<ref name="Greatrighthope"></ref> વ્હાઈટ હાઉસ છોડ્યાં બાદ, તેઓ પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં હતા. [[જેક કેમ્પ]]ના માનમાં બ્યુકેનન 1988ની સ્પર્ધામાંથી બહાર રહ્યાં, તેમછતાં બાદમાં કેમ્પ તેમનાં વિરોધી બન્યાં હતા.<ref name="BuchananInc"></ref> == રાજકીય કારકિર્દી == === 1992ની પ્રમુખપદની પ્રથમ ચૂંટણી === 1990માં બ્યુકેનને એક સમાચારપત્ર પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો જે ''પેટ્રિક જે. બ્યુકેનનઃ ફ્રોમ ધ રાઈટ'' તરીકે ઓળખાય છે; આ પત્રમાં ઉપભોક્તાઓને વિચારપ્રેરક વાંચન પૂરું પાડ્યું હતું જેનું શીર્ષક હતું "રીડ અવર લિપ્સ! નો ન્યૂ ટેક્સિસ".<ref>કારલોટ હેઝ કોલમ, ''ધ વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ'' જુલાઈ 27, 1990.</ref> 1992માં, બ્યુકેનને આગામી પ્રમુખ [[જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ. બુશ]]ને પડકારવા પાછળના કારણો આપ્યા હતા.{{cquote|If the country wants to go in a liberal direction, if the country wants to go in the direction of [Democrats] [[George J. Mitchell|George Mitchell]] and [[Tom Foley]], it doesn't bother me as long as I've made the best case I can. What I can't stand are the back-room deals. They're all in on it, the insider game, the establishment game{{mdash}}this is what we're running against.<ref name="WaPo-Ironfist" />}} તેમણે [[પરદેશથી વસવાટ માટે આવતા લોકોમાં ઘટાડો]], અને [[અનેકવિધ સંસ્કૃતિઓ]]નો વિરોધ, [[ગર્ભપાત]] અને [[સમલૈંગિકોના અધિકારો]] સહિત [[સામાજિક રૂઢિચુસ્તવાદ]] જેવા મુદ્દાઓ અપનાવ્યા હતા. બુશ જ્યારે [[ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાથમિક ચૂંટણી]]માં 38 ટકા મત જીત્યાં હતા ત્યારે બ્યુકેનને બુશને (જેમની લોકપ્રિયતા ફીક્કી થઇ રહી હતી) ગંભીર પડકાર ફેંક્યો હતો. પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં બ્યુકેનને ત્રીસ લાખ મત મેળવ્યા હતા. બાદમાં, બ્યુકેનને બુશને પોતાનો ટેકો આપ્યો હતો અને 1992ના [[રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શન]]માં બ્યુકેનને [[મુખ્ય સંબોધન]] આપ્યું હતું, જે [[કલ્ચર વૉર]] સ્પીચ તરીકે જાણીતી બની, જેમાં તેમણે “અમેરિકામાં [[સંસ્કૃતિ]] માટે ચાલી રહેલા ધાર્મિક યુદ્ધ”નું વર્ણન કર્યું હતું. પોતાના આ સંબોધનમાં તેમણે [[બિલ]] અને [[હિલેરી ક્લિન્ટન]]ની વાત કરી હતીઃ {{cquote|The agenda Clinton & Clinton would impose on America{{mdash}}abortion on demand, a litmus test for the Supreme Court, [[homosexual]] rights, discrimination against religious schools, women in combat units{{mdash}}that's change, all right. But it is not the kind of change America needs. It is not the kind of change America wants. And it is not the kind of change we can abide in a nation we still call God's country.<ref name="Culturewarspeech">{{cite web |url=http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |title=1992 Republican National Convention Speech |last=Buchanan |first=Pat |date=1992-08-17 |publisher=Internet Brigade |access-date=2006-11-04 |archive-date=2007-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018035401/http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |url-status=dead }}</ref>}} તેમને મળેલા ઉષ્માસભર અભિવાદનને કારણે તેમના વિરોધીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે બુશ/ ક્વેયલને કારણે તેમનાં વ્યક્તવ્યમાં સમર્પણનો ભાવ દેખાય છે.<ref name="CBS-BacksBush">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/18/politics/main650023.shtml |title=Buchanan Reluctantly Backs Bush |date=2004-10-18 |last=Kuhn |first=David Paul |work=CBSNews.com |access-date=2006-12-06 |archive-date=2006-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214063313/http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/18/politics/main650023.shtml |url-status=dead }}</ref> === ઝુંબેશની કામગીરીથી દૂર === બ્યુકેનન પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં. સમવાયતંત્ર, પરંપરાગત મૂલ્યો અને હત્સક્ષેપવાદ-વિરોધી સિદ્ધાંતોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, તેમણે 1993માં એક [[રૂઢિચુસ્ત]] શૈક્ષણિક સંસ્થા [[ધ અમેરિકન કૉઝ]]ની સ્થાપના કરી. [[બે બ્યુકેનને]] વર્જિનિયા-સ્થિત સંસ્થા [[વિયેના]]નાં પ્રમુખ તરીકે કામ કર્યું અને પેટ આ સંસ્થાના ચેરમેન હતા.<ref name="AboutAmericanCause">{{cite web |url=http://www.theamericancause.org/about.htm |title=The American Cause: About the Cause |access-date=2006-11-04 |publisher=The American Cause |archive-date=2006-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110084235/http://www.theamericancause.org/about.htm |url-status=dead }}</ref> 5 જુલાઈ, 1993ના રોજ [[મ્યુચ્યુઅલ બ્રોડકાસ્ટિંગ સિસ્ટમ]]ના ત્રણ કલાકના ટૉક શૉ ''બ્યુકેનન એન્ડ કંપની'' ના સંચાલક તરીકે બ્યુકેનને [[રેડિયો]] પર પરત ફર્યાં. આ સંસ્થાએ [[રૂશ લિમ્બાફ]] શો ની બરાબરના જ ટાઈમ સ્લોટમાં, બ્યુકેનનને [[બેરી લિન]], [[બોબ બેકેલ]], અને [[ક્રિસ મેથ્યુસ]] જેવા ઉદારમતવાદી સહ-સંચાલકોની સામે ઉતાર્યાં. 1996ના પ્રચાર અભિયાન શરૂ કરવા માટે, બ્યુકેનને આ પ્રોગ્રામ 20 માર્ચ, 1995ના રોજ છોડ્યો. === 1996ની પ્રમુખપદની પ્રાથમિક ચૂંટણી === 1996માં રિપબ્લિકન નોમિનેશન જીતવા માટે બ્યુકેનનનો સૌથી અસરકારક પ્રયાસ જોવા મળ્યો. ડેમોક્રેટિક પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન]] પુનઃ ચૂંટણી ઇચ્છતા હતા તેવા સમયે, આ ટિકિટ ઉપર કોઈ નવા રિપબ્લિકન નક્કી થયો નહોતો. હકીકતમાં, હારેલા પ્રમુખ [[જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ. બુશે]] સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તેમને પ્રમુખપદ પુનઃ ધારણ કરવામાં કોઈ રસ નથી, આ સમયે પક્ષમાં આ પદ માટેની રેસમાં સૌથી મોખરે હતા [[કેન્સાસ]]નાં બહુમતી સેનેટ નેતા સેન. [[રોબર્ટ ડોલ]], જેમનામાં ઘણી નબળાઈઓ હોવાનું મનાતું હતું. ડોલ પછી બ્યુકેનને [[નોર્થ અમેરિકન ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ]] (નાફ્ટા) સામે વિરોધનો સૂર ઉઠાવવા સાથે રિપબ્લિકન નોમિનેશનની માગણી કરી. નોમિનેશન માટેના અન્ય ઉમેદવારોમાં [[ટેક્સાસ]]ના સેનેટર [[ફિલ ગ્રેમ]], [[ટેનેસી]]નાં ભૂતપૂર્વ [[ગવર્નર]] [[લેમર એલેક્ઝેન્ડર]] અને અબજોપતિ પ્રકાશક [[સ્ટીવ ફોર્બ્સ]]નો સમાવેશ થતો હતો. ફેબ્રુઆરીમાં, ઉદારવાદી [[સેન્ટર ફોર પબ્લિક ઈન્ટિગ્રિટી]]એ એક અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કર્યો જેમાં બ્યુકેનનનાં પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનનાં કો-ચેરમેન [[લેરી પ્રેટ]] વ્હાઈટ સુપ્રિમાસિસ્ટ અને મિલિશિયા નેતાઓ દ્વારા આયોજિત બે બેઠકમાં દેખાયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રેટે જાતિવાદની સાથે કોઈ પણ જોડાણને રદિયો આપ્યો હતો, અને આ અહેવાલને હેમ્પશાયરની પ્રાથમિક ચૂંટણી પૂર્વે પોતાને બદનામ કરવાનો પુર્વરચિત પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો. બ્યુકેનને ''માન્ચેસ્ટર યુનિયન લીડર'' ને જણાવ્યું હતું કે તેમને પ્રેટમાં વિશ્વાસ છે. "આ આરોપોનો જવાબ આપવા" પ્રેટે રજા લીધી, "જેથી પ્રચાર અભિયાનમાં કોઈ વિક્ષેપ ન પડે."<ref>બ્યુકેનન એઈડ લીવ્ઝ કેમ્પેઈન અમિડ ચાર્જીઝ, ''[[ધ યુનિયન લીડર]]'' " ફેબ્રુઆરી 16, 1996</ref> બ્યુકેનને સેનેટર [[બોબ ડોલ]]ને આશરે 3,000 મતથી હાર આપી અને ફેબ્રુઆરી [[ન્યુ હેમ્પશાયર પ્રાથમિક ચૂંટણી]] જીત્યાં અને જુસ્સાસભર પ્રારંભથી શરૂ થયેલું પોતાનું પ્રચાર અભિયાન પૂરું કર્યું. તેઓ વધુ ત્રણ બેઠકો (અલાસ્કા, મિસોરી અને લ્યુઈસિયાના) જીત્યાં, અને [[આયોવા કૌકસ]]માં તેમની સફર ડોલથી સ્હેજ પાછળ જ પૂરી થઇ. તેમના બંડભર્યાં અભિયાને બ્યુકેનની વિરુદ્ધમાં પાયાના સ્થાને રહેલી જમણેરી વિચારધારાને એકત્ર કરી, જેને તેઓ [[વૉશિંગ્ટન]]ની સરકારની ખુશામત (જેનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ ડોલ હતા) તરીકે જોતા. બ્યુકેનન એવું માનતા કે વોશિંગ્ટન સરકારે વર્ષો સુધી પક્ષ પર નિયંત્રણ રાખ્યું હતું. બાદમાં નોશુઆમાં યોજાયેલી એક રેલીમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કેઃ {{cquote|We shocked them in Alaska. Stunned them in Louisiana. Stunned them in Iowa. They are in a terminal panic. They hear the shouts of the peasants from over the hill. All the knights and barons will be riding into the castle pulling up the drawbridge in a minute. All the peasants are coming with pitchforks. We're going to take this over the top.<ref>[https://web.archive.org/web/20120111055705/http://www.iht.com/bin/print_ipub.php?file=%2Farticles%2F1996%2F02%2F20%2Fcamp.t_11.php Republicans Wind Up Bare-Fisted Donnybrook in New Hampshire], by Brian Knowlton, ''[[International Herald Tribune]]'', Tuesday, February 20, 1996</ref>}} પ્રચાર કરતી વખતે બ્યુકેનને પોતાના ટેકેદારો સાથે એક સૂત્રનો ઉપયોગ કર્યો હતો, "ખેડૂતો [[ખંપાળી]] સાથે આવ્યા હતા", પ્રાસંગિકપણે તેઓ પણ એક પ્રતીકાત્મક ખંપાળી સાથે જ ઉપસ્થિત થયા હતા. [[સુપર ટ્યુઝડે]] પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં, જો કે, ડોલે ભારે બહુમતીથી બ્યુકેનનને હાર આપી હતી. રિપબ્લિકન પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં, કુલ વોટનાં માત્ર 21 ટકા મત જ એકત્ર થતાં, બ્યુકેનને માર્ચમાં પોતાનું અભિયાન સ્થગિત કર્યું. તેમણે જો કે એવી જાહેરાત કરી હતી કે જો ડોલને [[પ્રો-ચોઈસ]] રનીંગ મેટ{{Citation needed|date=February 2007}} તરીકે પસંદ કરવામાં આવે તો, તેઓ યુ.એસ. ટેક્સપેયર્સ પાર્ટી (હવે [[કોન્સ્ટીટ્યુશન પાર્ટી]])ના ઉમેદવાર તરીકે આવશે. જો કે, ડોલે [[જેક કેમ્પ]]ની પસંદગી કરી અને તેમને બ્યુકેનને સ્વીકૃતિ આપી. 1996ના પ્રચાર અભિયાન બાદ, બ્યુકેનન પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં. તેમણે 1998ની ''ધ ગ્રેટ બિટ્રાયલ'' સાથે પુસ્તકોની શ્રેણી પણ શરૂ કરી. === 2000ની પ્રમુખપદની ચૂંટણીનું અભિયાન === ઓક્ટોબર 1999માં બ્યુકેનને રિપબ્લિકન પાર્ટીમાંથી પોતાની વિદાયની જાહેરાત કરી, અને તેમની (ડેમોક્રેટ્સ સહિત) "[[બેલ્ટવે]] પાર્ટી" તરીકે ઝાટકણી કાઢી. તેમણે [[રિફોર્મ પાર્ટી]]ની ઉમેદવારીની માગણી કરી. ઘણા સુધારાવાદીઓએ [[આયોવા]]ના ભૌતિક વિજ્ઞાની [[જ્હોન હેગેલિન]]નું સમર્થન કર્યું હતું, જેમનું પ્લેટફોર્મ [[ચિંતામાંથી મુક્ત કરનારા ધ્યાન]] પર આધારિત હતી. પક્ષના સ્થાપક [[રોસ પેરોટે]] કોઈ ઉમેદવારને સ્વીકૃતિ આપી નહોતી, પરંતુ તેના ભૂતપૂર્વ રનીંગ-મેટ [[પેટ ચોએટે]] બ્યુકેનનું સમર્થન કર્યું હતું. પક્ષની ઓપન પ્રાયમરીના પરિણામો, કે જેમાં બ્યુકેનને વ્યાપક બહુમતી સાથે સમર્થન મળ્યું હતું, તે "ભ્રષ્ટ" હોવાનો આરોપ હેગેલિનનાં સમર્થકોએ મૂક્યો હતો. રિફોર્મ પાર્ટીમાં પડેલા ભાગલાઓને કારણે લોન્ગ બીચ કન્વેન્શન સેન્ટર સંકુલની અલગ અલગ જગ્યાએ એક સાથે બે સંમેલન આયોજિત થયા. બન્ને સંમેલનનાં પ્રતિનિધિઓએ પ્રાયમરી મતપત્રકોની અવગણના કરી અને ડેમોક્રેટિક તથા રિપબ્લિકન સંમેલનોની જેમ ફ્લૉર પરથી જ તેમના પ્રમુખપદ માટેના ઉમેદવારોને નોમિનેટ કરવા માટે મત આપ્યાં. એક સંમેલને બ્યુકેનનને નોમિનેટ કર્યાં જ્યારે બીજામાં હેગેલિનનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું, પ્રત્યેક કેમ્પ પોતે કાયદેસર રિફોર્મ પાર્ટી હોવાનો જ દાવો કરતું હતું. આખરે, [[ફેડરલ ઈલેક્શન્સ કમિશને]] એવો નિર્ણય આપ્યો કે રિફોર્મ પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે બ્યુકેનને બેલોટ સ્ટેટસ તેમજ [[1996ની ચૂંટણી]]માં પેરોટને મળેલા ફેડરલ કેમ્પેન ફંડ્સના આશરે 12.6 મિલિયન ડોલર બ્યુકેનનને મળવાના હતા, ત્યારે બ્યુકેનન નોમિનેશન જીત્યાં. પોતાના આભાર પ્રવચનમાં, બ્યુકેનને [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]માંથી અમેરિકા પરત ખેંચી લેવાનો, ન્યૂ યોર્કમાંથી યુ.એન.ને બહાર કાઢી મૂકવાનો તેમજ [[ઇન્ટરનલ રેવેન્યૂ સર્વિસ]], [[શિક્ષણ વિભાગ]], [[ઉર્જા વિભાગ]], [[હાઉસીંગ અને શહેરી વિકાસ વિભાગ]], વારસા તથા કેપિટલ ગેઇન્સ પર લાગતો વેરો અને [[એફર્મેટિવ એક્શન]] પ્રોગ્રામને નાબૂદ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીની જેમ, બ્યુકેનને [[આફ્રિકન-અમેરિકન]] કાર્યકર અને [[લોસ એન્જલસ]]ના નિવૃત્ત શિક્ષક [[એઝોલા બી. ફોસ્ટર]]ની પસંદગી કરી. આ ચૂંટણીમાં [[સોશ્યાલિસ્ટ પાર્ટી યુએસએ]]નાં પ્રમુખપદ માટેના ભાવિ ઉમેદવાર [[બ્રાયન મૂરે]] બ્યુકેનનને ટેકો આપ્યો, જેમણે 2008માં જણાવ્યું હતું કે તેમણે 2000માં બ્યુકેનને એટલા માટે ટેકો આપ્યો હતો કેમ કે "તેઓ [[મુક્ત વેપાર]]માં વાજબી વેપારની તરફેણમાં હતા. તેઓ કેટલાક [[પ્રગતિશીલ]] વિચારો ધરાવતા હતા જે મારા માનવા પ્રમાણે સામાન્ય માણસને મદદરૂપ થશે.<ref name="indy weekly">{{cite news |date=2008-10-08 |work=[[Independent Weekly]] |title=Q&A with Socialist Party presidential candidate Brian Moore |url=http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A266409 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104184456/http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A266409 |url-status=dead }}</ref> 19 ઓગસ્ટના રોજ, [[ન્યૂ યોર્ક રાઈટ ટુ લાઈફ પાર્ટી]]એ એક સંમેલનમાં બ્યુકેનનને પોતાના ઉમેદવાર તરીકે પસંદ કર્યાં, બ્યુકેનનને ડિસ્ટ્રીક્ટના 90 ટકા મત મળ્યાં હતા.<ref>(2000-08-01) [https://web.archive.org/web/20020820004727/http://ballot-access.org/2000/0901.html#16 Right To Life Party Picks Buchanan], Ballot Access News.</ref> [[2000ની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણી]]માં, બ્યુકેનને 449,895 મત સાથે ચોથો તબક્કો પૂરો કર્યો, જે કુલ મતનો 0.4 ટકા હિસ્સો હતો. (નેચરલ લો ઉમેદવાર તરીકે હેગેલિનને 0.1 ટકા મત મળ્યાં.) [[પામ બીચ કાઉન્ટી, ફ્લોરિડા]]માં બ્યુકેનનને 3,407 મત મળ્યાં, જે કેટલાક લોકોને [[પામ બીચ કાઉન્ટી]]ના ઉદારવાદી વલણ, તેની યહુદીઓની વિશાળ વસતી અને બાકીના રાજ્યમાં બ્યુકેનનનાં દેખાવ સાથે થોડાં અસંગત જણાયા હતા.{{mdash}} પામ બીચ કાઉન્ટીના હવે કુખ્યાત બનેલા "[[બટરફ્લાય બેલોટ]]"ના પરિણામ સ્વરૂપે, બ્યુકેનનને સેંકડો મતો શરતચૂકથી મળ્યાં હોવાની શંકા સેવવામાં આવી. બુશના પ્રવક્તા [[એરી ફ્લેઇશ્ચરે]] જણાવ્યું હતું કે, "પામ બીચ કાઉન્ટી એ પેટ બ્યુકેનનો ગઢ છે અને તેથી જ તેમને ત્યાં 3,407 મત મળ્યાં છે." જો કે, રિફોર્મ પાર્ટીના પદાધિકારીઓ આ વાત સાથે તદ્દન અસંમત હતા, અને આ કાઉન્ટીમાં ટેકેદારોની સંખ્યા 400 અને 500ની વચ્ચેની હોવાનો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો હતો. ''ધ ટુડે શૉ'' પર ઉપસ્થિત થયેલા, બ્યુકેનને જણાવ્યું હતું કેઃ{{cquote|When I took one look at that ballot on Election Night. . . it's very easy for me to see how someone could have voted for me in the belief they voted for [[Al Gore]].<ref name="salon">{{cite web |author=Tapper, Jake |url=http://dir.salon.com/story/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |date=2000-11-10 |title=Buchanan camp: Bush claims are "nonsense" |access-date=2008-11-30 |publisher=Salon |quote=Both McConnell and Cunningham say that they agree with the comments of Buchanan himself on Thursday's "Today" show |archive-date=2008-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011062219/http://dir.salon.com/story/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |url-status=dead }}</ref>}} કેટલાક નિરીક્ષકોએ એવું કહ્યું કે તેમનું પ્રચાર અભિયાનનું લક્ષ્ય ગોરા સમુદાયના લોકો સિવાયના લોકોમાં તેમનો સંદેશ પહોંચાડવાનું હતું, બ્યુકેનનાં વિચારો બદલાયા નહોતા.<ref>{{cite web |last=Havrilesky |first=Heather |url=http://archive.salon.com/news/feature/1999/10/25/buchanan/ |title=Salon News &#124; Not standing Pat |publisher=Archive.salon.com |date=1999-10-25 |access-date=2010-06-13 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423233336/http://archive.salon.com/news/feature/1999/10/25/buchanan/ |url-status=dead }}</ref> 2000ની ચૂંટણીઓ બાદ, રિફોર્મર્સે બ્યુકેનનને પક્ષમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા વિનંતી કરી. બ્યુકેનને તેનો ઈનકાર કર્યો, અલબત્ત પક્ષના 2001ના સંમેલનમાં તેઓ ઉપસ્થિત રહ્યાં. પછીનાં થોડાં વર્ષો દરમિયાન, તેઓ પોતાને સ્વતંત્ર રાજકારણી તરીકે ઓળખાવી, પોતાને સામાન્ય રીતે જે સ્વરૂપમાં જોવામાં આવતા હતા તે [[નવ-રૂઢિચુસ્ત]] રિપબ્લિકન પાર્ટીના નેતા તરીકેની છબિથી અળગા રહેવાનું પસંદ કરવા લાગ્યા. [[2004ની ચૂંટણી]] પૂર્વે, બ્યુકેનને જાહેરાત કરી કે તેઓ ફરી એકવાર પોતાને રિપબ્લિકન તરીકે ઓળખાવે છે. તેમણે ઘોષણા કરી કે તેમને ફરી ક્યારેય પ્રમુખપદની ચૂંટણી લડવામાં કોઇ રસ નથી, અને બુશની 2004ની પુનઃ ચૂંટણી માટે અનિચ્છાએ સ્વીકૃતિ આપી.{{cquote|Bush is right on taxes, judges, sovereignty, and values. [[John Kerry|Kerry]] is right on nothing.<ref>[http://www.washingtontimes.com/national/20040909-115705-2949r.htm Third parties seen as thread to Bush], Steve Miller, ''[[Washington Times]]'' September 10, 2004</ref>}} == અંગત જીવનમાં વાપસી == === એમએસએનબીસી (MSNBC) વિવેચક === [[ચિત્ર:Buchananinterview.JPG|thumb|2008માં બ્યુકેનનની મુલાકાત કરવામાં આવી]] સીએનએનએ બ્યુકેનનને પાછાં નહીં લેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, તેમ છતાં બ્યુકેનનની કોલમ પુનઃ શરૂ થઈ.<ref name="Wapo-050106">{{cite news |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/30/AR2006043001185.html |title=Tony Snow's Washington Merry-Go-Round |last=Kurtz |first=Howard |work=Washington Post |date=2006-05-01 |page=C01 |access-date=2006-12-05}}</ref> 15 જુલાઈ, 2002ના રોજ એમએસએનબીસી દ્વારા ''[[બ્યુકેનન એન્ડ પ્રેસ]]'' એવા લાંબા નામ હેઠળ ''[[ક્રૉસફાયર]]'' નાં વર્ગનો લાંબુ નામ ધરાવતો શૉ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો, જેમાં બ્યુકેનન અને પ્રેસને ફરી ભેગા કરવામાં આવ્યા. “ટેલિવિઝન પરનાં સૌથી બુદ્ધિમાન કલાક”નું બિરૂદ પામેલાં ''બ્યુકેનન એન્ડ પ્રેસ'' માં આ બન્નેની મહેમાનો સાથેની મુલાકાત દર્શાવાતી અને તેઓ ટોચનાં સમાચારો વિશે દલીલો કરતા. [[ઈરાક યુદ્ધ]]નાં ભણકારા વાગવા લાગતાં, બ્યુકેનન અને પ્રેસે તેમની પ્રતિસ્પર્ધાનો સૂર શાંત કરી દીધો, કેમ કે તેઓ બન્ને આ આક્રમણના વિરોધમાં હતા. પ્રેસે એવો દાવો કર્યો કે આ આયોજિત આક્રમણ અંગે ચર્ચા કરનાર તેઓ સૌપ્રથમ કેબલ સંચાલકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.billpress.com/television.html |author=Bill Press |title=Making Air-Waves |access-date=2006-12-05 |archive-date=2006-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107235749/http://www.billpress.com/television.html |url-status=dead }}</ref> એમએસએનબીસીના એડિટર-ઈન-ચીફ [[જેરી નેકમેને]] એકવાર આ અસામાન્ય પરિસ્થિતિનું મજાકમાં દુઃખ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કેઃ{{cquote|So the point is why does only Fox [News Channel] get this? At least, we work at the perfect place, the place that's fiercely independent. We try to have balance by putting you two guys together and then this [[Stockholm syndrome]] love fest set in between the two of you, and we no longer even have robust debate.<ref>''Buchanan and Press'', November 19, 2002 broadcast.</ref>}} તેમના ટોક શૉનો પ્રારંભ થયો તેના થોડા કલાકો બાદ, બ્યુકેનન એમએસએનબીસીનાં ''ડોનાહ્યુ'' કાર્યક્રમનાં પ્રીમિયરમાં મહેમાન તરીકે હતા. સંચાલક [[ફિલ ડોનાહ્યુ]] અને બ્યુકેનને ચર્ચ તથા રાજ્યના અલગ હોવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. બ્યુકેનને ડોનાહ્યુને “તુંડમિજાજી”<ref>સંપૂર્ણ અવતરણઃ "એને કાપી નાખો, ફિલ. હું કહું છું કે કોઈ યહુદી બાળકને ઇસુના જન્મના નાટકમાં રાખી શકાય નહીં. તમે જે કરવા ઈચ્છો છો તે કોઈ ઈસુ જન્મનું નાટક નથી, કોઈ પ્રજાધર્મના શપથ નથી, શાળાની કોઈ બાઈબલ નથી, કોઈ ટેન કમાન્ડેન્ટ્સ નથી. તમે તુંડમિજાજી છો, ફિલ. તમે એક તુંડમિજાજી ઉદારવાદી છો અને તમે એ જાણતા સુદ્ધાં નથી."</ref> ગણાવ્યો તો અને તેને પોતાના હકારાત્મક રવૈયા દ્વારા નોકરી મળી હોવાનું કહીને તેની પજવણી કરી હતી.<ref>{{cite news |url= http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/column?oid=oid%3A98320 |title=The Phil-ing Station |last=Acosta |first=Belinda |work=Austin Chronicle |date=2002-07-26 |access-date=2006-12-05}}</ref> એમએસએનબીસીના પ્રમુખ [[એરિક સોરેન્સને]] 26મી નવેમ્બર, 2003ના રોજ ''બ્યુકેનન અને પ્રેસ'' શૉ રદ કર્યા બાદ, બ્યુકેનન એમએસએનબીસી સાથે રાજકીય વિશ્લેષક તરીકે જોડાયેલા રહ્યાં હતા. તેઓ આ નેટવર્કના ટૉક શૉ ઉપર નિયમિતપણે જોવા મળતા. એમએસએનબીસીમાં તેમની કારકિર્દી દરમિયાન કોઈ વખત તેઓ રાત્રિના શૉ ''[[સ્કેરબોર્ફ કન્ટ્રી]]'' ઉપર પણ જોવા મળતા. હવે બ્યુકેનન ''[[મોર્નિંગ જૉ]]'' તેમજ ''[[હાર્ડબોલ]]'' , ''[[1600 પેન્સિલવેનિયા એવેન્યુ]]'' અને ''[[ધ રશેલ મેડૉ શૉ]]'' માં અવારનવાર મહેમાન અને સહ-સંચાલક તરીકે જોવા મળે છે. સપ્ટેમ્બર 2009માં, યહુદી સંગઠનો તરફથી ફરિયાદો મળ્યાં બાદ, એમએસએનબીસીએ પોતાની વેબસાઈટ પરથી બ્યુકેનનો અભિપ્રાય લેખ હટાવી લીધો.<ref>[http://jta.org/news/article/2009/09/03/1007639/njdc-urges-msnbc-to-remove-pat-buchanans-column-defending-hitler એમએસએનબીસીએ હિટલરની તરફેણ કરતી બ્યુકેનનની કોલમ કાઢી નાખી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609171756/http://www.jta.org/news/article/2009/09/03/1007639/njdc-urges-msnbc-to-remove-pat-buchanans-column-defending-hitler |date=2012-06-09 }} યહુદી ટેલિગ્રાફિક એજન્સી 3 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> પોલેન્ડ ઉપર જર્મનીના આક્રમણની 70મી વર્ષગાંઠનાં પ્રસંગે બ્યુકેનને એવી દલીલ કરી હતી કે બ્રિટને જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કરવું જોઈતું નહોતું.<ref>[http://www.politico.com/blogs/michaelcalderone/0909/Buchanan_column_removed_from_MSNBC_site.html એમએસએનબીસીએ સાઈટ પરથી બ્યુકેનનની કોલમ દૂર કરી] પોલિટિકો 3 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> === ''ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ'' નિયતકાલિક === અર્થતંત્ર, પરદેશથી વસવાટ માટે આવતા લોકો તથા વિદેશ નીતિ અંગેના [[રૂઢિચુસ્ત]] દ્વષ્ટિકોણને રજૂ કરતું એક નવી નિયતકાલિક શરૂ કરવા માટે, 2002માં બ્યુકેનને ''[[ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' નાં ભૂતપૂર્વ એડિટોરિયલ પેજ એડિટર [[સ્કોટ મેકકોનેલ]] અને નાણાં ધિરનાર [[ટેકી થિયોડોરેકોપ્યુલસ]] સાથે હાથ મિલાવ્યા. ''[[ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]નો '''સૌપ્રથમ અંક 7 ઓક્ટોબર, 2002ના રોજ બહાર આવ્યો.''' '' '''''આ નિયતકાલિક સાથેના બ્યુકેનનના જોડાણનો 2007માં અંત આવ્યો. ''' '' === સર્વોચ્ચ અદાલત વિશે === વર્ષ 2010માં એક કોલમમાં, બ્યુકેનને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રિમ કોર્ટ]]માં [[બરાક ઓબામા]] દ્વારા એક યહુદી [[એલેના કેગન]]નાં નોમિનેશન કરવા અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. બ્યુકેનને લખ્યું હતું કેઃ “જો કેગનને પાકા કરવામાં આવશે, તો અમેરિકાની વસતીના 2 ટકા કરતા પણ ઓછાં હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા યહુદીઓને સુપ્રિમ કોર્ટની બેઠકોનો 33 ટકા ભાગ મળે છે. શું આ જ ડેમોક્રેટ્સનો વિવિધતાનો ખ્યાલ છે?” બ્યુકેનને એવું પણ સૂચન કર્યું હતું કે ઉદારવાદીઓ “[[ડબલ્યુએએસપી]]-વિરોધી” બની શકે છે. <ref name="kagan">{{cite web|url=http://mediamatters.org/blog/201005140037|title=Buchanan complains that with Kagan, Supreme Court will have too many Jews|access-date=May 14, 2010|archive-date=મે 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100517050600/http://mediamatters.org/blog/201005140037|url-status=dead}}</ref><ref name="wndkagan">{{cite web|url=http://www.wnd.com/index.php?fa=PAGE.view&pageId=153417|title=Are liberals anti-WASP?|access-date=May 14, 2010}}</ref> == રાજકીય પદો == {{Main|Political positions of Pat Buchanan}} == ચૂંટણી ઇતિહાસ == {{Main|Electoral history of Pat Buchanan}} == આ પણ જુઓ == * [[કોન્સ્ટિટ્યૂશન પાર્ટી (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] * [[સાંસ્કૃતિક યુદ્ધ]] * [[એઝોલા બી. ફૉસ્ટર]] * [[ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ]] * [[બિન-હસ્તક્ષેપવાદ]] * [[જૂના અધિકાર (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] * [[ફિક્કો રૂઢિચુસ્તવાદ]] * [[પોપ્યુલિઝમ]] * [[સંરક્ષણવાદ]] * [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાની રિફોર્મ પાર્ટી]] == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == પુસ્તકો અને લેખો == === પુસ્તકો === * ''[[ચર્ચિલ, હિટલર, એન્ડ ધ અનનેસેસરી વૉરઃ હાઉ બ્રિટન લોસ્ટ ઈટ્સ એમ્પાયર એન્ડ ધ વેસ્ટ લોસ્ટ ધ વર્લ્ડ]]'' (મે 27, 2008)ISBN 0-307-40515-X * ''ડે ઓફ રિકોનીંગઃ હાઉ હુબ્રિસ, આઈડિયોલોજી, એન્ડ ગ્રીડ આર ટીઅરીંગ અમેરિકા અપાર્ટ'' (નવેમ્બર 27, 2007) ISBN 0-312-37696-0 * ''[[સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સીઃ ધ થર્ડ વર્લ્ડ ઈન્વેઝન એન્ડ કન્ક્વેસ્ટ ઓફ અમેરિકા]]'' (ઓગસ્ટ 22, 2006) ISBN 0-312-36003-7 * ''વ્હેર ધ રાઈટ વેન્ટ રોન્ગઃ હાઉ નિયોકન્ઝર્વેટિવ્સ સબવર્ટેડ ધ રેઅગન રિવોલ્યૂશન એન્ડ હાઈજેક્ડ ધ બુશ પ્રેસિડેન્સી'' (2004) ISBN 0-312-34115-6 * ''[[ધ ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટઃ]] હાઉ ડાયિંગ પોપ્યુલેશન્સ એન્ડ ઈમિગ્રન્ટ ઈન્વેઝન્સ ઈમ્પેરિલ અવર કન્ટ્રી એન્ડ સિવિલાઈઝેશન'' (2002) ISBN 0-312-28548-5 * ''[[A Republic, Not an Empire: Reclaiming America's Destiny]]'' (1999) ISBN 0-89526-272-X * ''ધ ગ્રેટ બિટ્રાયલઃ હાઉ અમેરિકન સોવરેનીટી એન્ડ સોશિયલ જસ્ટિસ આર બીઈંગ સેક્રિફાઈસ્ડ ટુ ધ ગોડ્સ ઓફ ધ ગ્લોબલ ઈકોનોમી'' (1998) ISBN 0-316-11518-5 * ''રાઈટ ફ્રોમ ધ બિગીનીંગ'' (1998) ISBN 0-316-11408-1 * ''કન્ઝર્વેટિવ વોટ્સ, લિબરલ વિક્ટરીઝઃ વ્હાય ધ રાઈટ હેઝ ફેઈલ્ડ'' (1975) ISBN 0-8129-0582-2 * ''ધ ન્યૂ મેજોરિટીઃ પ્રેસિડેન્ટ નિક્સન એટ મિડ-પેસેજ'' (1973) === મહત્વના ભાષણો === * [http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html 1992 રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શન કિ-નોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018035401/http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |date=2007-10-18 }}, ઓગસ્ટ 17, 1992 * [http://www.4president.org/speeches/buchanan1996announcement.htm 1996 ઝુંબેશમાં સંબોધન,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182450/http://www.4president.org/speeches/buchanan1996announcement.htm |date=2016-03-03 }} માર્ચ 20, 1995 * [http://www.pbs.org/newshour/bb/election/buchanan_2-29.html 1996 પ્રચારમાં ભાષણ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114151019/http://www.pbs.org/newshour/bb/election/buchanan_2-29.html |date=2012-11-14 }} જ્યોર્જિયા પ્રાયમરી સ્ટમ્પ સંબોધન ફેબ્રુઆરી 29, 1996 * [http://www.4president.org/speeches/buchanan2000announcement.htm 2000 પ્રચાર ઝુંબેશમાં સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212936/http://www.4president.org/speeches/buchanan2000announcement.htm |date=2016-03-03 }}, માર્ચ 2, 1999 * [http://www.buchanan.org/pa-00-0812-speechnomination.html 2000 રિફોર્મ પાર્ટી નોમિનેશન માટે આભાર સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009062301/http://www.buchanan.org/pa-00-0812-speechnomination.html |date=2008-10-09 }}, ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://buchanan.org/blog/1996-announcement-speech-171 ધ કલ્ચરલ વૉર ફોર ધ સોઉલ ઓફ અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730084728/http://buchanan.org/blog/1996-announcement-speech-171 |date=2011-07-30 }}, સપ્ટેમ્બર 14, 1992 * [http://www.commonwealthclub.org/archive/02/02-01buchanan-speech.html ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટ, કોમનવેલ્થ ક્લબમાં સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116001625/http://www.commonwealthclub.org/archive/02/02-01buchanan-speech.html |date=2009-01-16 }} જાન્યુઆરી 14, 2002 * [http://www.chuckbaldwinlive.com/read.freetrade.html મુક્ત વેપાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321221221/http://www.chuckbaldwinlive.com/read.freetrade.html |date=2012-03-21 }}, શિકાગો કાઉન્સિલ ઓન ફોરેન રિલેશન્સ સંબોધન નવેમ્બર 18, 1998 * [http://www.buchanan.org/pa-99-0405-china-commonwealth-club.html અ ટાઈમ ફોર ટ્રૂથ અબાઉટ ચાઈના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008152411/http://www.buchanan.org/pa-99-0405-china-commonwealth-club.html |date=2008-10-08 }}, કોમનવેલ્થ ક્લબમાં સંબોધન એપ્રિલ 5, 1999 * [http://www.vdare.com/pb/speech.htm ટુ રિયુનાઈટ અ નેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805064315/http://www.vdare.com/pb/speech.htm |date=2011-08-05 }}, રિચાર્ડ નિક્સન પુસ્તકાલયમાં પરદેશગમન અંગે સંબોધન જાન્યુઆરી 18, 2000 === સંબંધિત લેખો === * [http://www.realclearpolitics.com/articles/2008/08/blowback_from_bear_baiting.html બ્લોબેક ફ્રોમ બીએર બાઈટિંગ], કોલમ ઓગસ્ટ 15, 2008 * [http://www.buchanan.org/blog/?p=969 પીજેબીઃ અ બ્રિફ ફોર વ્હાઈટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052636/http://www.buchanan.org/blog/?p=969 |date=2008-08-22 }}, કોલમ માર્ચ 21, 2008 * [http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=55463 ધ ડાર્ક સાઈડ ઓફ ડાયવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424063038/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=55463 |date=2008-04-24 }} કોલમ મે 1, 2007 * [http://www.theamericancause.org/patculturewars.htm ધ એગ્રેસર્સ ઈન ધ કલ્ચર વૉર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004005625/http://www.theamericancause.org/patculturewars.htm |date=2006-10-04 }}, કોલમ માર્ચ 8, 2004 * [http://www.amconmag.com/08_11_03/cover.html ધ ડેથ ઓફ મેન્યુફેક્ચરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720232846/http://www.amconmag.com/08_11_03/cover.html |date=2008-07-20 }}, [[અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]] ઓગસ્ટ 11, 2003 * [http://www.msnbc.msn.com/id/3080569/ ધ ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708215300/http://www.msnbc.msn.com/id/3080569 |date=2010-07-08 }}, ''એમએસએનબીસી.કોમ'' ઉપર બૂકના અંશો, ઓક્ટોબર 30, 2003 * ઘોસ્ટબસ્ટિંગ ધ સ્મૂટ-હૉલી ઓગ્રે, કોલમ ઓક્ટોબર 20, 1993 * [http://www.realchange.org/holocaus.htm 'ઈવાન ધ ટેરિબલ' - મોર ડાઉટ્સ], કોલમ માર્ચ 17, 1990 * [http://www.realchange.org/hitler.htm અ લેસન ઈન ટાયરેની ટૂ સૂન ફરગોટન], કોલમ ઓગસ્ટ 25, 1977 * [http://antiwar.com/raimondo/book1.html ધ ઓલ્ડ રાઈટ એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ કન્ઝર્વેટિઝમ], પેટ્રિક જે. બ્યુકેનન દ્વારા [[જસ્ટીન રાયમોન્ડો]]નાં 1993ના પુસ્તક ''રિક્લેઈમિંગ ધ અમેરિકન રાઈટ'' ની દ્વિતીય આવૃત્તિનો આમુખ * [http://www.theamericancause.org/patsadsuicide.htm ધ સેડ સ્યુસાઈડ ઓફ એડમિરલ નિમિટ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212185441/http://www.theamericancause.org/patsadsuicide.htm |date=2011-02-12 }}, કોલમ જાન્યુઆરી 18, 2002 * [http://www.buchanan.org/pma-99-1105-wallstjl.html રિસ્પોન્સ ટુ નોર્મન પોડોરેત્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193354/http://www.buchanan.org/pma-99-1105-wallstjl.html |date=2007-09-27 }}, [[ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]ને પત્ર, નવેમ્બર 5, 1999 * [http://www.buchanan.org/pa-95-0612.html ટાઈમ ફોર ઈકોનોમિક નેશનાલિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008152430/http://www.buchanan.org/pa-95-0612.html |date=2008-10-08 }}, કોલમ જૂન 12, 1995 * [http://www.theamericancause.org/pattruefascists.htm ટ્રૂ ફાસિસ્ટ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યુરોપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518000426/http://www.theamericancause.org/pattruefascists.htm |date=2011-05-18 }}, કોલમ એપ્રિલ 30, 2002 * [http://www.theamericancause.org/patwhatdoweoffertheworldprint.htm વ્હોટ ડૂ વી ઓફર ધ વર્લ્ડ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228135500/http://www.theamericancause.org/patwhatdoweoffertheworldprint.htm |date=2009-12-28 }}, કોલમ મે 19, 2004 * [http://www.amconmag.com/03_24_03/cover.html વ્હૂઝ વૉર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105221904/http://amconmag.com/03_24_03/cover.html |date=2009-01-05 }}, ''[[અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]'' માર્ચ 24, 2003 * [http://www.theamericancause.org/print/071806_print.htm વ્હેર આર ધ ક્રિશ્ચિઅન્સ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725113627/http://www.theamericancause.org/print/071806_print.htm |date=2011-07-25 }}, કોલમ જૂલાઈ 18, 2006 ''ધ અમેરિકન કોઝ'' આર્કાઇવ્ઝ [http://www.theamericancause.org/patarchives.htm સેવેરલ યર્સ ઓફ બ્યુકેનન'સ ન્યૂઝપેપર કોલમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603184204/http://www.theamericancause.org/patarchives.htm |date=2018-06-03 }}. ''[[વીડીએઆરઈ]]'' માં [http://www.vdare.com/buchanan/ બ્યુકેનન દ્વારા લખાયેલા ઘણાં લેખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427021905/http://www.vdare.com/buchanan/ |date=2011-04-27 }} સંગ્રહાયેલા છે. === મુલાકાતો === * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229098-1,00.html ટેન ક્વેશ્ચન્સ ફોર પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930190049/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229098-1,00.html |date=2007-09-30 }} જેફ ચુ દ્વારા, ''ટાઈમ'' , ઓગસ્ટ 20, 2006 * [http://www.taemag.com/issues/articleid.16969/article_detail.asp ઈસ ધીસ ધ ફેસ ઓફ ધ ટ્વેન્ટી-ફર્સ્ટ સેન્ચુરી?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105204230/http://www.taemag.com/issues/articleid.16969/article_detail.asp |date=2006-01-05 }}, બિલ કૌફમેન દ્વારા, ''ધ અમેરિકન એન્ટરપ્રાઈઝ'' , જુલાઈ/ઓગસ્ટ 1998. * [https://web.archive.org/web/20110514145121/http://www.foxnews.com/story/0,2933,210010,00.html પેટ બ્યુકેનન ડિફેન્ડ્સ કોન્ટ્રોવર્શિયલ ઈમિગ્રેશન કોમેન્ટ્સ] ફોક્સ ન્યૂઝની આંશિક ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્ટ, ''હેનિટી એન્ડ કોલ્મેસ," ઓગસ્ટ 22, 2006'' * [http://www.radioopensource.org/taking-the-republican-temperature/ રિપબ્લિકન્સઃ વ્હિટમેન, બ્યુકેનન એન્ડ ટેરર], "ઓપન સોર્સ" જાહેર રેડિયો શૉ. (શ્રાવ્ય) * [http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 બૂક ટીવી પર પેટ બ્યુકેનન દ્વારા પોતાના પુસ્તક ''સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સી'' ની ચર્ચા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000534/http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 |date=2007-09-27 }}, ઓગસ્ટ 24, 2006 (વિડીયો) == બાહ્ય લિંક્સ == <div></div> {{External links|date=September 2009}} === બ્યુકેનન સાથે સંલગ્ન === * [http://buchanan.org Buchanan.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725111626/http://www.buchanan.org/ |date=2011-07-25 }} * [http://www.buchanan.org/blog/ બ્યુકેનન બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818051253/http://buchanan.org/blog/ |date=2010-08-18 }} * [http://www.theamericancause.org/patarchives.htm સપ્તાહમાં બે વાર આવતી બ્યુકેનનની કોલમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603184204/http://www.theamericancause.org/patarchives.htm |date=2018-06-03 }} * [[LewRockwell.com]] ઉપર [http://www.lewrockwell.com/buchanan/buchanan-arch.html પેટ બ્યુકેનનનો સંગ્રહ] * [http://www.outloudopinion.com બ્યુકેનનનાં તાજેતરના લેખોનો પોડકાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211020406/http://outloudopinion.com/ |date=2021-02-11 }} * [http://podcast.acitizensvoice.com/ WKRS 1220AM WKRS.com પર ફ્રેડ ફ્લેનિંગન સાથેની બ્યુકેનની મુલાકાતનો પોડકાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213050202/http://podcast.acitizensvoice.com/ |date=2007-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20060927061647/http://therightperspectivepodcastblog.blogspot.com/2006/09/interview-pat-buchanan.html ''ધ રાઈટ પર્સ્પેક્ટિવ'' સાથેની પેટ બ્યુકેનની મુલાકાતનો પોડકાસ્ટ] * [http://www.theamericancause.org/ ધ અમેરિકન કોઝ] * [http://www.creators.com/opinion_show.cfm?columnsName=pbu પેટ બ્યુકેનન ફિચર્સ], બ્યુકેનનની કોલમની વિતરક [[ક્રિએટર્સ સિંડીકેટ]] દ્વારા * [http://www.wnd.com/index.php?pageId=113463 ટ્રેડિશનલ અમેરિકન્સ આર લૂઝિંગ ધેઅર નેશન] પેટ બ્યુકેનન દ્વારા, ઓક્ટોબર 20, 2009 === સમાચારો અને વિશ્લેષણ === * [http://www.theatlantic.com/issues/96feb/buchanan/buchanan.htm રાઈટ વિંગ પોપ્યુલિસ્ટ], આયેલ પ્રેસ દ્વારા, ''ધ એટલાન્ટિક મંથલી'' , ફેબ્રુઆરી, 1996. * [http://www.theatlantic.com/issues/98jul/buchanan.htm ધ વોઈસ ઓફ ઈકોનોમિક નેશનાલિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907115254/http://www.theatlantic.com//issues/98jul/buchanan.htm |date=2008-09-07 }}, સ્ટીવન સ્ટાર્ક દ્વારા ''ધ એટલાન્ટિક મંથલી'' , જુલાઈ, 1998. * [http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/08/12/reform.party/ બ્યુકેનન ક્લેઈમ્સ રિફોર્મ પાર્ટી નોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423031015/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/08/12/reform.party/ |date=2008-04-23 }}, CNN.com ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.enterstageright.com/archive/articles/0800buchanan.htm બ્યુકેનન 2000: વ્હોટ વેન્ટ રોન્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802015940/http://www.enterstageright.com/archive/articles/0800buchanan.htm |date=2009-08-02 }}, ''enterstageright.com.'' . * [http://dir.salon.com/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ બ્યુકેનન એન્ડ પામ બીચ કાઉન્ટી કોન્ટ્રોવર્સી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506024141/http://dir.salon.com/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |date=2010-05-06 }}, ''Salon.com'' . * [http://video.woodtv.com/index.php?video_id=437 બ્યુકેનન એટેક્ડ વિથ સેલાડ ડ્રેસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018201603/http://video.woodtv.com/index.php?video_id=437 |date=2008-10-18 }}, વિડીયો એપ્રિલ 1, 2005 * [http://www.washtimes.com/national/20050517-122418-5719r.htm બ્યુકેનન સીઝ 'વૉર' વિધીન કન્ઝર્વેટિઝમ], રાલ્ફ ઝેડ. હેલોવ દ્વારા. વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ, મે 17, 2005. * [http://washingtontimes.com/national/20060822-122118-5707r.htm બ્યુકેનન વોર્ન્સ ઓફ ફ્લડ ઓફ ઈલલિગલ્સ], એરિક ફેઇફર દ્વારા. વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ, ઓગસ્ટ 22, 2006 * [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41745-2004Sep22 પેટ બ્યુકેનન એન્ડ ધ ગ્રેટ રાઈટ હોપ] સિડની બ્લુમેન્થલ દ્વારા, ''ધ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ'' , જાન્યુઆરી 8, 1987 * [http://www.newsmax.com/archives/ic/2006/8/23/111030.shtml પેટ બ્યુકેનન બૂક હિટ્સ એમેઝોન નં. 1 સ્પોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107224319/http://www.newsmax.com/archives/ic/2006/8/23/111030.shtml |date=2009-01-07 }}, ''ન્યૂઝમેક્સ'' , ઓગસ્ટ 23, 2006. * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n15_v47/ai_1716967 પેટ બ્યુકેનન, પોપ્યુલિસ્ટ રિપબ્લિકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316062947/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n15_v47/ai_1716967 |date=2015-03-16 }}, રોબર્ટ નોવાક દ્વારા, ''નેશનલ રિવ્યૂ'' ઓગસ્ટ 14, 1995 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/876931.stm રિફોર્મ પાર્ટી સ્પ્લિટ ડીપન્સ], ''બીબીસી ન્યૂઝ'' ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/choice2000/third/#2 થર્ડ પાર્ટી પ્રેસિડેન્શિયલ કેન્ડિડેટ્સ ઈન 2000], PBS.org * [https://web.archive.org/web/20080423085842/http://fluoride.oralhealth.org/papers/2000/washingtonpost091300.htm ઈઝોલા ફોસ્ટરઃ પેટ બ્યુકેનન'સ ફાર રાઈટ હેન્ડ] પીટર કાર્લસન દ્વારા, ''ધ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ'' સપ્ટેમ્બર 13, 2000 * [http://www.nytimes.com/1985/05/06/international/europe/06REAG.html રેગન જોઈન્સ કોહેલ ઈન બ્રિફ મેમોરિયલ એટ બિટબર્ગ ગ્રેવ્સ] બર્નાર્ડ વેઈરેબ દ્વારા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' મે 6, 1985 === પ્રચાર ઝુંબેશની સામગ્રી === * [http://www.buchanan.org/000-p-articles.html લેખો, નિબંધો અને ભાષણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150924/http://www.buchanan.org/000-p-articles.html |date=2008-10-08 }}, 1991થી 2000 સુધી * [http://www.buchanan.org/no-00-0811-raimondospeech.html બ્યુકેનનિઝમ ઓર બાર્બરિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008153204/http://www.buchanan.org/no-00-0811-raimondospeech.html |date=2008-10-08 }}, જસ્ટીન રાયમોન્ડો દ્વારા, રિફોર્મ પાર્ટીનાં નોમિનેશન અંગેના સંમેલનનું ભાષણ ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.buchanan.org/000-p-issues.html ઓન ધ ઈશ્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150930/http://www.buchanan.org/000-p-issues.html |date=2008-10-08 }} 2000ના બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનમાંથી. * [http://www.buchanan.org/000-p-pressreleases.html અખબારી યાદીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150932/http://www.buchanan.org/000-p-pressreleases.html |date=2008-10-08 }} 2000ના બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનમાંથી. * [http://www.4president.org/brochures/buchanan2000brochure1.htm રિક્લેઈમિંગ અમેરિકા'ઝ ડેસ્ટિની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100514044032/http://www.4president.org/brochures/buchanan2000brochure1.htm |date=2010-05-14 }}, 2000માં પ્રમુખ પદ માટેના પ્રચારનું બ્રોશર પેટ બ્યુકેનન * [http://www.nizkor.org/hweb/people/b/buchanan-pat/buchanan-on-buchanan.html સેટિંગ ધ રેકોર્ડ સ્ટ્રેઈટ ઓન એન્ટિ-સેમિટિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621035008/http://nizkor.org/hweb/people/b/buchanan-pat/buchanan-on-buchanan.html |date=2010-06-21 }}, બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનની અખબારી યાદી માર્ચ 1, 1996 === તરફેણાત્મક અભિપ્રાયો === * [http://www.ncpa.org/oped/bartlett/jan0300.html બ્યુકેનન ઈઝ રાઈટ ઓન ટ્રેડ સેન્કશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917170055/http://www.ncpa.org/oped/bartlett/jan0300.html |date=2011-09-17 }}, બ્રુસ બાર્ટલેટ દ્વારા, કોલમ જાન્યુઆરી 3, 2000 * [http://www.seattleweekly.com/arts/0441/041013_books_buchanan.php લર્નીંગ ટુ લવ પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316062946/http://www.seattleweekly.com/arts/0441/041013_books_buchanan.php |date=2015-03-16 }} નુટ બેર્જર દ્વારા, ''સિયેટલ વિકલી'' , ઓક્ટોબર 13, 2004. * [http://www.lewrockwell.com/blumert1.html ધ એન્ટિ-બ્યુકેનન હિસ્ટેરિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124134540/http://www.lewrockwell.com/blumert1.html |date=2010-01-24 }}, બર્ટન એસ. બ્લુમેર્ટ દ્વારા, ''LewRockwell.com'' , નવેમ્બર 1, 1999. * [http://www.daveblackonline.com/buchanan_is_right_about_the_righ.htm બ્યુકેનન ઈઝ રાઈટ એબાઉટ ધ રાઈટ], ડેરેલ ડોઉ દ્વારા. * [http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=18074 પેટ બ્યુકેનન, એન્ટિવેર કેન્ડિડેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430223556/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=18074 |date=2008-04-30 }} લિનોરા ફ્લુઆની દ્નારા, ''વર્લ્ડનેટડેઈલી'' , ડિસેમ્બર 28, 1999. * [http://www.policyreview.org/summer95/thcand.htm માય ગાયઃ પૌલ ગોટફ્રાઈડ ઓન પેટ્રિક બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222175938/http://www.policyreview.org/summer95/thcand.htm |date=2006-02-22 }}, ''પોલિસી રિવ્યૂ'' , સમર 1995. * [http://www.vdare.com/mcconnell/november_26.htm બ્યુકેનનઃ ધ એપિલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616144402/http://vdare.com/mcconnell/november_26.htm |date=2010-06-16 }}, સ્કોટ મેકકોનેલ દ્વારા, [[વીડીએઆરઈ]], નવેમ્બર 26, 2000. * [http://www.antiwar.com/justin/j081699.html પોર્ટ્રેઈટ ઓફ અન અમેરિકન નેશનાલિસ્ટ], જસ્ટીન રાયમોન્ડો દ્વારા, ''Antiwar.com'' , ઓગસ્ટ 16, 1999. * [http://www.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch6.html પેટ બ્યુકેનન એન્ડ ધ મિનેક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516075946/http://www.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch6.html |date=2013-05-16 }}, મુરે રોથબાર્ડ, 1990 લિબરેટેરીઅન ડિફેન્સ ઓફ બ્યુકેનન. * [http://www.gwb.com.au/gwb/news/pc/buchan1.htm ઈઝ પેટ્રિક બ્યુકેનન અન એન્ટિ-સેમાઈટ?], જ્યોર્જ ઝેમ્યુલી દ્વારા, ''ન્યૂ યોર્ક પ્રેસ'' , નવેમ્બર 4, 1999. * [https://web.archive.org/web/20000815215750/http://www.uiuc.edu/ro/buchanan/myths.html લાઈઝ, મિથ્સ, એન્ડ વિસિયસ સ્લેન્ડર], "સ્ટુડન્ટ્સ ફોર બ્યુકેનન" ઈલિનોઈસ સાઈટ પર 2000થી સંગ્રહિત; જેમાં લિંક્સનો સંગ્રહ છે. * [http://www.virtuemag.org/articles/pat-buchanan પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163031/http://www.virtuemag.org/articles/pat-buchanan |date=2011-07-28 }} ડેરેક વૉલેસ દ્વારા શબ્દચિત્ર, ''virtuemag.org'' === વિરોધી અભિપ્રાયો === * [http://www.campusprogress.org/tools/282/ નો યોર રાઈટ-વિંગ સ્પીકર્સ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613053336/http://campusprogress.org/tools/282/ |date=2010-06-13 }}: પેટ બ્યુકેનન, ''CampusProgress.org'' * [http://www.realchange.org/buchanan.htm પેટ બ્યુકેનન' સ્કેલેટન ક્લોસેટ], ''RealChange.org'' . * [http://www.holocaust-history.org/~jamie/buchanan/ બ્યુકેનનની ડિઝલ એન્જિન અંગેની રજૂઆતનું સામાન્ય નિરીક્ષણ અને ટીકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303184223/http://www.holocaust-history.org/~jamie/buchanan/ |date=2012-03-03 }} * [http://www.adl.org/special_reports/buchanan_own_words/print.asp પેટ બ્યુકેનન ઓન જ્યૂઝ એન્ડ ઈઝરાયેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108064822/http://www.adl.org/special_reports/buchanan_own_words/print.asp |date=2010-11-08 }}, એન્ટિ-ડિફેમેશન લીગ, સપ્ટેમ્બર, 1999. * [http://www.fair.org/index.php?page=2553 પેટ બ્યુકેનન ઈન હિઝ ઓવન વર્ડઝ], એફએઆઈઆર અખબારી યાદી ફેબ્રુઆરી 26, 1996 * [http://www.frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=12650 બ્યુકેનન'સ વ્હાઈટ વ્હેલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} લોરેન્સ ઔસ્ટર દ્વારા, ''ફ્રન્ટપેજમેગ.કોમ'' માર્ચ 19, 2004 * [http://www.lewrockwell.com/orig/barnwell2.html વિલ ધ રિયલ પેટ બ્યુકેનન પ્લીઝ સ્ટેન્ડ અપ?], બિલ બાર્નવેલ દ્વારા, ''Lew Rockwell.com'' , મે 15, 2000. * [http://www.freetrade.org/node/444/print ધ ટ્રૂઝ એબાઉટ ટ્રેડ ઈન હિસ્ટ્રી], બ્રુસ બાર્ટલેટ દ્વારા, કેટો'સ સેન્ટર ફોર ટ્રેડ પોલિસી સ્ટડીઝ, એન.ડી. * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00EFDD153FF930A35753C1A96F958260 ધ બ્યુકેનન ડોક્ટ્રાઈન], જ્હોન જ્યુડિસ દ્વારા, ''ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , ઓક્ટોબર 3, 1999. * [http://www.salon.com/news/feature/1999/09/04/pat/ વ્હૂ'ઝ અફ્રેઇડ ઓફ પેટ બ્યુકેનન?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025001802/http://www.salon.com/news/feature/1999/09/04/pat |date=2010-10-25 }}, જેક ટેપર દ્વારા, ''સેલોન'' , સપ્ટેમ્બર 4, 1999. * [http://www.lewrockwell.com/orig/tucker16.html બ્યુકેનન એન્ડ માર્કેટ], જેફરી એ. ટકર દ્વારા, ''લ્યૂરોકવેલ.કોમ'' , માર્ચ 23, 2002. * [http://www.motherjones.com/news/featurex/1996/07/fink.html ગ્લિમ્પસીઝ ઓફ ધ ડિક્લાઈન] ફોટો નિબંધ જેમાં બ્યુકેનનાં યુવા ટેકેદારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જુલાઈ/ઓગસ્ટ 1996 * [http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Hawking-Racism----Pat-Buchanan-s-latest-book-is-a-White-Nationalist-Screed/16057 હોકિંગ રેસિઝમ -- પેટ બ્યુકેનન'સ્ લેટેસ્ટ બૂક ઈઝ અ વ્હાઈટ નેશનાલિસ્ટ સ્ક્રીડ], એલેક્ઝેન્ડર ઝેઈચિક દ્વારા, ''આફ્રો આર્ટિકલ્સ'' , માટે માર્ચ 12, 2007. * [http://www.youtube.com/watch?v=L5csB6QGw4U ધ યંગ ટર્કસ કોમેન્ટરી] 'પેટ બ્યુકેનન ડિફેન્ડ્સ હિટલર' === પરચૂરણ === * નવ પેઢીમાં [http://www.wargs.com/political/buchanan.html બ્યુકેનનનો વંશવેલો] * [http://draftbuchanan2008.com/ ડ્રાફ્ટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101150653/http://www.draftbuchanan2008.com/ |date=2012-11-01 }} 2008 * [http://www.ontheissues.org/Pat_Buchanan.htm ઓન ધ ઈશ્યૂઝ] જેમાં બ્યુકેનનનાં એક ડઝન જેટલા મંતવ્યો સાંભળવા મળે છે. * {{imdb name|0118059}} * [http://www.nndb.com/people/053/000023981/ એનએનડીબી.કોમ પર બ્યુકેનનનો પરિચય] * [http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 પેટ બ્યુકેનન ટોક્સ એબાઉટ હિઝ બૂક સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સીઃ ધ થર્ડ વર્લ્ડ ઈન્વેઝન એન્ડ કોન્ક્વેસ્ટ ઓફ અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000534/http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 |date=2007-09-27 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મ]] 82h5cx0vx188rg7pjljyjtkk2n11v5j 0 26179 905798 881208 2026-09-26T23:04:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905798 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} [[ચિત્ર:NPT Participation.svg|right|300px|thumb|અણુ અપ્રસાર સંધિમાં ભાગીદારી (તાઇવાન) (ભારત, ઇઝરાયેલ, પાકિસ્તાન)]] '''અણુશસ્રોના અપ્રસાર પરની સંધિ''' '''અણુ અપ્રસાર સંધિ''' કે ('''એનપીટી''' કે '''એનએનપીટી''' ) તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ [[સંધિ]]નો હેતુ વિશ્વમાં વિનાશક [[અણુશસ્ર]]નો [[પ્રસાર]]ને મર્યાદિત કરવાનો છે. આ સંધિ પાંચ માર્ચ, 1970ના રોજ અમલમાં આવી હતી અને અત્યારે જગતના [[189 રાષ્ટ્ર]] તેના સભ્યો છે. તેમાંથી પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્ર રાષ્ટ્રની માન્યતા આપવામાં આવી છેઃ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]], [[રશિયા]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[ફ્રાન્સ]] અને [[ચીન]], જેઓ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ]]ના પાંચ [[કાયમી સભ્યો]] પણ છે. આ સંધિ ન ધરાવતા ચાર રાષ્ટ્ર અણુશસ્રો ધરાવે છે અથવા તેઓ આ પ્રકારનો શસ્રસરંજામ ધરાવતા હોવાનું મનાય છેઃ [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]] અને [[ઉત્તર કોરિયા]]એ જાહેરમાં અણુશસ્રોનું પરિક્ષણ કર્યું છે અને તેમની પાસે આ પ્રકારના શસ્ત્રો હોવાની જાહેરાત પણ કરી છે જ્યારે [[ઇઝરાયેલ]]ની તેની [[પોતાની અણુશસ્ર કાર્યક્રમ]] સંબંધિત નીતિ [[અસ્પષ્ટ]] છે. [[ઉત્તર કોરિયા]]એ સંધિની સંમતિ આપી હતી, પછી તેનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું અને છેવટે વર્ષ 2003માં તેમાંથી પીછેહટ કરી હતી. આ સંધિની દરખાસ્ત [[આયર્લેન્ડ]] અને [[ફિનલેન્ડ]]એ મૂકી હતી અને તેમણે જ તેના પર સૌપ્રથમ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. એનપીટી પ્રસ્તાવના અને 11 ધારા ધરાવે છે. એનપીટીમાં કોઈ પણ જગ્યાએ તેના "આધારસ્તંભ"ની વિભાવના વ્યક્ત કરવામાં નથી તેમ છતાં કેટલીક વખત આ સંધિનું અર્થઘટન ''ત્રણ આધારસ્તંભ'' ધરાવતી વ્યવસ્થા તરીકે કરવામાં આવે છે, જેમની વચ્ચે સંતુલન છેઃ<br /> # ''[[અપ્રસાર]]'' , # ''[[નિઃશસ્રીકરણ]]'' , અને # ''[[અણુ ટેકનોલોજીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગનો અધિકાર]]'' .<ref>રાજદૂત [[સુદજાદનાન પાર્નોહાદિનિન્ગ્રાત]], 26 એપ્રિલ, 2004, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]], ન્યુયોર્ક, [http://www.indonesiamission-ny.org/issuebaru/Events/opening_npt.htm અણુશસ્ત્રોના અણુ-અપ્રસાર પર સંધિના સભ્ય રાષ્ટ્રોની વર્ષ 2005ની સમીક્ષા પરિષદ માટે પૂર્વતૈયારી સમિતિનું ત્રીજું સત્ર], [[અમેરિકા]]માં [[ઇન્ડોનેશિયા ગણતંત્ર]]નું [[કાયમી અભિયાન]] (indonesiamission-ny.org) </ref> અણુશસ્રોના અપ્રસારની સંધિના સભ્યો રાષ્ટ્રોની સમીક્ષા પરિષદની બેઠકોમાં દર પાંચ વર્ષે આ સંધિની સમીક્ષા હાથ ધરવામાં આવે છે. ઉપરાંત વચગાળના વર્ષોમાં સમીક્ષા પરિષદ માટેની પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિના સત્રો યોજાય છે. તેની સાથેસાથે દુનિયામાં અનેક જગ્યાએ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ, નિષ્ણાતોના જૂથો, માર્ગદર્શકો અને બિનસરકારી સંગઠનો દ્વારા વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાય છે, જે પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિને અહેવાલો સુપ્રત કરે છે અને ભલામણ કરે છે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, [http://www.icnnd.org આઇસીએનએનડી રીપોર્ટ], [http://www.npsglobal.org/eng/index.php/events-mainmenu-35/recent-events/international-seminar-2009-the-future-of-the-npt.html આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદઃ એનપીટીનું ભવિષ્ય]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} અને [http://www.carnegieendowment.org/events/nppcon2009/ કાર્નેગી એન્ડોમેન્ટ પરિષદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117182440/http://www.carnegieendowment.org/events/nppcon2009/ |date=2011-01-17 }}ની વેબસાઇટ્સ.</ref> શરૂઆતમાં આ સંધિનો સમયગાળો 25 વર્ષ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો હોવા છતાં સભ્ય રાષ્ટ્રોએ કોઈ પણ પ્રકારની શરતો વિના 11 મે, 1995ના રોજ [[ન્યુયોર્ક સિટી]]માં યોજાયેલી સમીક્ષા પરિષદ દરમિયાન તેને સર્વનામુતે અનિશ્ચિત સમયગાળા સુધી લંબાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તાજેતરમાં મે, 2010માં [[સમીક્ષા પરિષદ]] યોજાઈ હતી.<ref>[http://www.un.org/en/conf/npt/2010/ અણુશસ્ત્રોના અપ્રસાર પર સંધિ (એનપીટી)ના સભ્ય રાષ્ટ્રોની વર્ષ 2010ની સમીક્ષા પરિષદ], મે 3-28, 2010.</ref> == સંધિના "આધારસ્તંભો" == સામાન્ય રીતે એનપીટીના ત્રણ "આધારસ્તંભ" છેઃ અપ્રસાર, નિઃશસ્રીકરણ અને શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, કેનેડાની સરકારની એનપીટી વેબસાઇટ [http://www.international.gc.ca/arms-armes/nuclear-nucleaire/npt-tnp.aspx અણુ અપ્રસાર સંધિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727020349/http://www.international.gc.ca/arms-armes/nuclear-nucleaire/npt-tnp.aspx |date=2014-07-27 }}.</ref> આ "આધારસ્તંભો"ની વિભાવના પર કેટલાંક લોકો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જેઓ માને છે કે આ સંધિનો આશય તેના નામ પ્રમાણે મુખ્યત્વે અપ્રસારનો છે. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે "ત્રણ આધારસ્તંભ"ની ભાષા ગેરમાર્ગે દોરે છે, જે ત્રણે પરિબળો એકસમાન મહત્વ ધરાવતું હોવાનું સૂચવે છે.<ref>બુશ વહીવટીતંત્ર કે સરકારના અંત સમયે એનપીટીમાં અમેરિકાના પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડે આ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો. જુઓ "[https://web.archive.org/web/20080110144743/http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/98382.htm અત્યાર સુધીની 2010 સમીક્ષા ચક્રઃ અમેરિકામાંથી એક અભિપ્રાય]," જે 20 ડીસેમ્બર, 2007ના રોજ બ્રિટનના વિલ્ટન પાર્કમાં રજૂ થયો હતો.</ref> === પહેલો આધારસ્તંભઃ અપ્રસાર === એનપીટી દ્વારા પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર(એનડબલ્યુએસ)નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છેઃ [[ચીન]] (1992માં જોડયું), [[ફ્રાન્સ]] (1992), [[સોવિયત યુનિયન]] (1968, કરારનામું અને અત્યારે [[રશિયન સંઘ]] દ્વારા તેનું પાલન), [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] (1968) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] (1968) (સંધિના [[સ્થાપક સભ્યો]]માં અમેરિકા, બ્રિટન અને સોવિયત મહાસંઘ જ એવા રાષ્ટ્ર છે જેઓ ખુલ્લેઆમ આ પ્રકારના શસ્રો ધરાવે છે, જે 1970માં અમલમાં આવી હતી.) આ પાંચ રાષ્ટ્રો [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ]]ના પાંચ કાયમી સભ્યો પણ છે. આ પાંચ એનડબલ્યુએસ કોઈ પણ બિનઆણ્વિક શસ્ર રાષ્ટ્ર (એનએનડબલ્યુએસ)ને "અણુશસ્રો કે અન્ય [[અણુ વિસ્ફોટક]] સાધનસામગ્રીઓ" ટ્રાન્સફર ન કરવા અને તેઓ અણુશસ્રો હસ્તગત કરી શકે તે માટે "કોઈ પણ પ્રકારની સહાય, પ્રોત્સાહન" ન આપવા સંમત થયા છે. (ધારા એક) એનપીટીના એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ "અણુશસ્રોના ઉત્પાદનમાં કોઈ પણ પ્રકારની સહાય ન મેળવવા કે ન માંગવા" અથવા અણુશસ્રો "પ્રાપ્ત કરવા", "ઉત્પાદન" કે "હસ્તગત" ન કરવા સંમત થયા છે. (ધારા બે) એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ '''[[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]''' (આઇએઇએ)ની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરવા સંમત થયા છે, જેમાં તેમણે ખાતરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્રો કે [[અણુ વિસ્ફોટક]] સાધનસામગ્રીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગમાંથી પ્રાપ્ત અણુ ઊર્જાનો દૂરપયોગ નહીં કરે (ધારા ત્રણ). પાંચ એનડબલ્યુએસ પક્ષોએ બાંહેધરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો સાથે જોડાણમાં પરંપરાગત હુમલામાં કે પરમાણુ આક્રમણના જવાબમાં એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો સામે અણુશસ્રોનો ઉપયોગ નહીં કરે. જોકે આ પ્રકારની બાહેંધરીને સંધિમાં ઔપાચારિક રીતે સામેલ કરવામાં આવી નથી અને તેની ચોક્કસ માહિતી સમયે-સમયે બદલાય છે. અમેરિકાએ વર્ષ 1959થી 1991 સુધી એનએનડબલ્યુએસ ઉત્તર કોરિયાને લક્ષ્યાંક કરતાં અણુશસ્ત્રો ગોઠવી પણ દીધા હતા. બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ [[સંરક્ષણ પ્રધાન]] [[જ્યોફ હૂને]] "[[બદમાશ રાષ્ટ્રો]]" દ્વારા અપરંપરાગત હુમલાના જવાબમાં દેશના અણુશસ્રોનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતા દર્શાવી છે.<ref>20 માર્ચ, 2002ના રોજ બીબીસીનો લેખ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1883258.stm 'અણુશસ્ત્રોના ઉપયોગ માટે બ્રિટન તૈયાર']</ref> જાન્યુઆરી, 2006માં [[ફ્રાંસ]]ના રાષ્ટ્રપતિ [[જેકસ શિરાક]]એ સૂચવ્યું હતું કે ફ્રાંસ પર રાષ્ટ્ર-પ્રાયોજક હુમલો થશે તેઓ "બદમાશ રાષ્ટ્રોના" શક્તિ કેન્દ્રોનો નાશ કરવાના આશય સાથે નાના પાયે અણુ હુમલો કરી શકે છે.<ref>19 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ બીબીસીનો લેખ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4627862.stm ફ્રાન્સ'અણુશસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરશે']</ref><ref>20 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ વોશિંગ્ટન પોસ્ટનો લેખ, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/19/AR2006011903311.html શિરાકઃ આતંકવાદને અણુ હુમલા વડે જવાબ આપવો શક્ય છે]</ref> === બીજો આધારસ્તંભઃ નિઃશસ્રીકરણ === એનપીટીના આમુખમાં જે ભાષાનો ઉપયોગ થયો છે તેમાં સભ્ય રાષ્ટ્રોએ આંતરરાષ્ટ્રીય ઘર્ષણ હળવું કરવાની અને પારસ્પરિક વિશ્વાસ વધારવાની ભાવના વ્યક્ત કરી છે, જેના પગલે એક દિવસ વિશ્વમાં અણુશસ્રોનું ઉત્પાદન સ્થગિત થાય તેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણનો ઉદ્દેશ હાંસલ થઈ શકે. ખાસ કરીને સભ્ય રાષ્ટ્રો અણુશસ્રોમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે. એનપીટીના છઠ્ઠી કલમમાં અણુશસ્રોની નાબૂદી અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની દિશામાં પગલાં લેવાનું કહેવાયું છે, પણ તેમાં જે શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને જે દલીલ કરવામાં આવી છે તે અસ્પષ્ટ છે અને સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગૂંચવણમાં વધારો થાય છે. તેમાં કહેવાયું છે કે "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની સમજૂતી પર અને અણુશસ્રો મેળવવાની સ્પર્ધાનો અંત ઝડપથી આવે તે માટે જરૂરી પગલાં લેવા સંધિમાં જોડાયેલા તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે."<ref>[http://disarmament.un.org/wmd/npt/npttext.html એનપીટી પૃષ્ઠભૂમિ]</ref> આ અર્થઘટન હેઠળ, છઠ્ઠી કલમ તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રોને ફરજિયાત નિઃશસ્રીકરણ કરવા કે આ પ્રકારની સંધિ કરવા ફરજ પાડતી નથી. તેના બદલે તેમાં ફક્ત વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ કરવાનું સૂચન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.acronym.org.uk/docs/0502/doc13.htm |title=એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ સાથે અમેરિકાની માન્યતા |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615183227/http://www.acronym.org.uk/docs/0502/doc13.htm |url-status=dead }}</ref> બીજી તરફ કેટલાંક રાષ્ટ્રોની સરકારો, ખાસ કરીને [[બિનજોડાણવાદી અભિયાન]] (નામ) સાથે જોડાયેલા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો છઠ્ઠી કલમને અસ્પષ્ટ હોવાનું અર્થઘટન કરે છે. તેમના મત મુજબ, આ કલમ એનપીટીએ માન્યતા આપેલા આણ્વિક રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્રોનો નાશ કરવાની ઔપચારિક જવાબદારી સૂચવે છે. તેમની દલીલ છે કે આ રાષ્ટ્રો તેમની જવાબદારી નિભાવવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યાં છે. નિઃશસ્રીકરણ પરની પરિષદમાં હાજરી આપનાર કેટલાંક રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિમંડળોએ સંપૂર્ણ અને વૈશ્વિક નિઃશસ્રીકરણની દરખાસ્ત રજૂ કરી છે, પણ આ દરખાસ્તોમાંથી કોઈ પણ પ્રકારની નિઃશસ્રીકરણ સંધિ થઈ શકી નથી.{{Citation needed|date=November 2008}} એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોના ટીકાકારોની દલીલ એવી છે કે એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો નિઃશસ્ત્રીકરણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હોવાથી આ સંધિનો ઉદ્દેશ માર્યો ગયો છે અને તેના પગલે, ખાસ કરીને [[શીત યુદ્ધ]] પછીના સમયગાળામાં એનપીટી સાથે જોડાયેલાં કેટલાંક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોમાં નારાજગી વધી છે. આ ટીકાકારો ઉમેરે છે કે, આ પ્રકારની નિષ્ફળતા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટેનું અને પોતાની રીતે અણુ શસ્રો વિકસાવવાનું વાજબી કારણ પૂરું પાડે છે. અન્ય વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે અણુશસ્રોના પ્રસાર અને નિઃશસ્રીકરણ વચ્ચેનો સંબંધ અન્ય એક રીતે કામ કરે છે. દાખલા તરીકે, ઉત્તર કોરિયા અને ઇરાનમાં અણુશસ્રોના પ્રસારને રોકવામાં સાંપડેલી નિષ્ફળતાને પગલે નિઃશસ્રીકરણની સંભવિતતતા પર ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી દેશે.{{Citation needed|date=November 2008}} આ દલીલ મુજબ, જ્યાં સુધી અન્ય રાષ્ટ્રો અણુશસ્રો મેળવશે નહીં કે વિકસાવશે નહીં તેવી ખાતરી સંપૂર્ણપણે ન થાય ત્યાં સુધી એક પણ અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર તેમના અણુશસ્રોને દૂર નહીં કરે. કેટલાંક વિશ્લેષકો તો એવું પણ સૂચવે છે કે હજારો શસ્ત્રોનો નાશ કરવાનું નેતૃત્વ ધરાવતી અને વિતરણ વ્યવસ્થા<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, [https://web.archive.org/web/20070413212545/http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી], ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડ, અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ, જેમણે 17 માર્ચ, 2007ના રોજ ફ્રાન્સના એન્નેસી ખાતે "2010 માટે તૈયારીઃ યોગ્ય પ્રક્રિયા મેળવવી" પર યોજાયેલી પરિષદમાં આપેલું પ્રવચન; [http://geneva.usmission.gov/CD/updates/0430USstatementNPT.html અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રગતિ અને શીતયુદ્ધ પછીની દુનિયાના પડકારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515200154/http://geneva.usmission.gov/CD/updates/0430USstatementNPT.html |date=2008-05-15 }}, 30 એપ્રિલ, 2008ના રોજ જીનીવામાં આયોજીત 2010 એનપીટી સમીક્ષા પરિષદ માટે પૂર્વતૈયારી સમિતિના બીજા સત્રમાં અમેરિકાનું નિવેદન</ref> કરતી વિશ્વની મહાસત્તાઓ દ્વારા નિઃશસ્રીકરણની દિશામાં પગલું લેવાશે તો નાના શસ્રના વ્યૂહાત્મક મૂલ્યમાં વધારો થવાથી અણુશસ્રો ધરાવવાનું આકર્ષણ વધી શકે છે. અમેરિકાના એક અધિકારી અને એનપીટી નિષ્ણાતે વર્ષ 2007માં ચેતવણી આપી હતી કે એક તર્ક સૂચવે છે કે "અણુશસ્રોની સંખ્યામાં ઘટાડો થશે તેમ લશ્કરી સત્તાના સાધન તરીકે અણુશસ્રની 'આંશિક ઉપયોગિતા'માં વધારો થશે. એટલું જ નહીં ચરમસીમાએ તો એકથી બે અણુશસ્રોનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ પણ મોટા પાયે નુકસાનકારક પુરવાર થશે."<ref>[http://merln.ndu.edu/archivepdf/wmd/State/92733.pdf 31 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ જાપાનના નાગાસાકીમાં નિઃશસ્ત્રીકરણ અને અપ્રસારના મુદ્દા પર પરિષદમાં અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર ફોર્ડનું "આવતીકાલની દુનિયામાં નિઃશસ્ત્રીકરણ અને બિનઆણ્વિક સ્થિરતા" પર ટીપ્પણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612183441/http://merln.ndu.edu/archivepdf/wmd/State/92733.pdf |date=2010-06-12 }}.</ref> === ત્રીજો આધારસ્તંભઃ અણુ ઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} આ સંધિનો ત્રીજો આધારસ્તંભ એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રોને નાગરિક પરમાણુ ઊર્જાના કાર્યક્રમો વિકસાવવા અણુ ટેકનોલોજી અને સાધનસામગ્રીના હસ્તાંતરણ માટેની મંજૂરી આપે છે, પણ તેની સાથે એક શરત જોડાયેલી છે. જે રાષ્ટ્રો પરમાણુ કાર્યક્રમોનો ઉપયોગ અણુશસ્ત્રોના ઉપયોગ માટે કરતાં નથી તેવું પ્રસ્થાપિત કરતાં રહેશે ત્યાં સુધી જ એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રો તેમને અણુ ટેકનોલોજી પૂરી પાડી શકશે. [[અણુ ઊર્જા]] કાર્યક્રમો ધરાવતા બહુ ઓછાં રાષ્ટ્રોએ અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ન કરવાની તૈયારી દાખવી છે ત્યારે એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ ત્રીજો આધારસ્તંભ અન્ય રાષ્ટ્રોને અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ચાલુ રાખવાની લીલી ઝંડી પણ આપે છે, પણ તેની શરતો હેઠળ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આ સંધિ સાર્વભૌમિક રાષ્ટ્રોને શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુ ઊર્જાના ઉપયોગના અબાધિત અધિકારની માન્યતા આપે છે, પણ એનપીટી રાષ્ટ્રો માટે પહેલી અને બીજી કલમ સાથે તેનો ઉપયોગ કરવામાં કેટલીક મર્યાદા નિશ્ચિત કરે છે (સંધિના પહેલા આધારસ્તંભની રચના કરતી અણુ અપ્રસારની મૂળભૂત જવાબદારી). વ્યાવસાયિક રીતે લોકપ્રિય [[લાઇટ વોટર રીએક્ટર]] [[ન્યુક્લીઅર પાવર સ્ટેશન]]માં ઇંધણ તરીકે ગુણવત્તાયુક્ત યુરેનિયમ ફ્યુઅલનો ઉપયોગ થતો હોવાથી અણુ ઊર્જાનું ઉત્પાદન કરવા માગતા રાષ્ટ્રોને સ્થાનિક સ્તરે યુરેનિયમના સ્રોતનો ઉપયોગ વધારવો પડે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી તેની ખરીદી કરવી પડે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]ના ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ યુરેનિયમના સંવર્ધનના વ્યાપ અને પુનઃપ્રક્રિયાની ક્ષમતાને અણુ અપ્રસાર સંધિની [[સૌથી મોટી નબળાઈ]] ગણાવી છે. વર્ષ 2007 સુધી 13 રાષ્ટ્રો પાસે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2007/ft190207.html|date=19 February 2007|title=Director General's Interview on Iran and DPRK|author=Daniel Dombey|publisher=[[Financial Times]]|access-date=2006-05-04}}</ref> દેશના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના પ્રયાસ માટે લાંબા સમયથી અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતાની ઉપલબ્ધતા મોટા અવરોધ સમાન ગણાય છે એટલે વર્ષ 2004માં અમેરિકાની નીતિમાં તેના પર ભાર મૂકવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી જેથી યુરેનિયમનના સંવર્ધનનો વધારે વ્યાપ અટકાવી શકાય અને પ્લુટોનિયમની પુનઃપ્રક્રિયા અટકાવી (એટલે કે "ઇએનઆર" ટેકનોલોજી)શકાય.<ref>11 ફેબ્રુઆરી, 2004ના રોજ રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ વિશ્વવિદ્યાલય ખાતે રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશ દ્વારા ટીપ્પણી જુઓ, http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/02/20040211-4.html પર ઉપલબ્ધ (ઇએનઆર ટેકનોલોજીના પ્રસારને અટકાવવા જાહેર થયેલી પહેલ)</ref> એવો ડર પ્રવર્તે છે કે ઇએનઆર ક્ષમતા ધરાવતા દેશો હકીકતમાં આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ માંગને આધારે શસ્ત્રો માટે અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતા ધરાવતી સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે કરશે એટલે તેમને "વાસ્તવિક" અણુ શસ્ત્રોના કાર્યક્રમ મળશે. એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રો અમુક મર્યાદામાં ઇએનઆર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે તેમ છતાં તેમાં અણુશસ્ત્રોના પ્રસારની ચિંતા રહેલી છે, એટલે આ બાબત નીતિમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને સંધિની છઠ્ઠી કલમ અને તેનો પહેલી, બીજી અને ત્રીજી કલમ સાથેનો સંબંધના અર્થઘટનની કાયદાકીય ચર્ચા જન્માવે છે. જે રાષ્ટ્રોએ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો તરીકે અને સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેમણે અણુશાસ્ત્રોનું નિર્માણ નહીં કરવાનો રેકર્ડ જાળવી રાખવો પડે છે. જોકે [[ઇરાક]]એ એનપીટીના સુરક્ષાના ધારાધોરણો અને સંધિના નીતિનિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું આઇએઇએએ દર્શાવ્યું હતું અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદે તેની પુષ્ટિ કરી હતી. [[ઉત્તર કોરિયા]]એ એનપીટીના માન્ય માપદંડોનું ક્યારેય પાલન કર્યું નહોતું <ref>http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/dprk.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607003906/http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/dprk.pdf |date=2007-06-07 }} and http://www.iaea.org/NewsCenter/MediaAdvisory/2003/med-advise_048.shtml</ref>અને અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાના ખુલાસા થયા છે. પાછળથી તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું અને અણુ શસ્ત્રોનું પરિક્ષણ અનેક વખત કર્યું હતું. [[ઇરાન]]એ એનપીટી સંધિનું પાલન કર્યું નહોતું અને તેના માન્ય માપદંડોનું અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાતો બહાર આવી હતી. તેને અવારનવાર યુરેનિયમના ઉપયોગની સ્પષ્ટતા કરવાનું અને તેના પરમાણુ પ્લાન્ટનું પરિક્ષણ કરવા દેવાનું કહેવાયું હતું છતાં તેણે એક પણ વખત હકારાત્મક પ્રતિસાદ આપ્યો નહોતો અને યુરેનિયમના સંવર્ધનની સ્પષ્ટતા કરી નહોતી. આ કારણે એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રોને અસાધારણ રીતે સર્વાનુમતિના અભાવે પણ એવો નિર્ણય લેવાની ફરજ પડી હતી કે ઇરાનને અનેક વખત સમય આપવા છતાં તે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમની સ્પષ્ટતા કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યું છે.<ref name="IAEA-GOV/2003/75">{{citation|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2003/gov2003-75.pdf |access-date=2007-10-25|title=Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran|date=10 November 2003|id=GOV/2003/75|publisher=IAEA |format=PDF}}</ref><ref name="IAEA-GOV/2005/77">{{citation|url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2005/gov2005-77.pdf |access-date=2007-10-25|title=Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran|date=24 September 2005|id=GOV/2005/77|publisher=IAEA |format=PDF}}</ref> [[લિબયા]] ડીસેમ્બર, 2003માં એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું પણ તે અગાઉ તેણે રહસ્યમય હેતુઓ સાથે અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં. વર્ષ 1991માં રોમાનિયાએ અગાઉના શાસન દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી અણુ પ્રવૃત્તિઓ જાહેર કરી હતી અને આઇએઇએએ તેને સંધિનું ઉલ્લંઘન ગણાવી સુરક્ષા પરિષદને માહિતગાર કરી હતી. કેટલાંક વિસ્તારોમાં હકીકત એ છે કે તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો જુદી જુદી માત્રામાં પોતપોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો ઘટાડવા સ્વતંત્ર છે હકીકત એ છે કે કેટલાંક વિસ્તારોમાં તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ઘટાડવાની ખરાઈ કરવા સ્વતંત્ર છે અને જો કોઈ રાષ્ટ્રો દબાણની લાગણી અનુભવતા હોય તો આ પ્રકારના શસ્ત્રો તેમની રીતે વિકસાવી રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં પડોશી રાષ્ટ્રો શાંતિપૂર્ણ અને નાગરિક ઊર્જાના ઉદ્દેશ સાથે અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમો ચલાવતાં હોવાની જાણકારી હોવા છતાં અન્ય શંકાને કારણે તેઓ આવું કરે છે. તેમાં સંધિ ડીઝાઇન તરીકે કામ કરે છે. વર્ષ 2004માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]] (આઇએઇએ)ના તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ કહ્યું હતું કે કેટલાંક અંદાજ મુજબ 35થી 40 રાષ્ટ્રો અણુશસ્રો વિકસાવવાની માહિતીથી પરિચિત છે.<ref>{{citation|url=http://www.unidir.org/pdf/articles/pdf-art2185.pdf|format=PDF|title=Preserving the Non-Proliferation Treaty|author=Mohamed ElBaradei|publisher=Disarmament Forum|year=2004|access-date=2007-11-17|archivedate=2007-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071127093014/http://www.unidir.org/pdf/articles/pdf-art2185.pdf}}</ref> == મહત્વપૂર્ણ કલમો == કલમ એકઃ<ref name="NPT">{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |title=અણુ અપ્રસાર સંધિ (પીડીએફ)- આઇએઇએ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2007-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |url-status=dead }}</ref> દરેક અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર (એનડબલ્યુએસ) કોઈ પણ અન્ય રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્રો કે અણુવિસ્ફોટ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર નહીં કરે અને એક પણ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રને આ પ્રકારના શસ્ત્રો કે સાધનો મેળવવામાં કે વિકસાવવામાં સહાય નહીં કરે. કલમ બેઃ દરેક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્ર કોઈ પણ પ્રકારના સ્રોતનો ઉપયોગ કરીને અણુશસ્ત્રો કે અણુવિસ્ફોટક સાધનો મેળવશે નહીં, આ પ્રકારના શસ્ત્રો કે સાધનસામગ્રી મેળવશે નહીં કે તેનું ઉત્પાદન નહીં કરે અને તેના ઉત્પાદન માટે કોઈ પણ પ્રકારની સહાય મેળવશે નહીં. કલમ ત્રણઃ દરેક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોએ અણુસામગ્રીનો ઉપયોગ તમામ પ્રકારની શાંતિપૂર્ણ આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ માટે થશે તેવી ખાતરી આઇએઇએ સાથેના કરારમાં આપી છે. એટલું જ નહીં તેઓ આ પ્રકારની સામગ્રીનો ઉપયોગ અણુશસ્ત્રોનું કે અન્ય અણુવિસ્ફોટક સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે નહીં કરે. કલમ ચારઃ 1. આ સંધિ કોઈ પણ રાષ્ટ્રના અણુઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવાના સાર્વભૌમિક અધિકાર પર અસર કરતો નથી તેવું અર્થઘટન ન થઈ શકે. આ સંધિની પહેલી અને બીજી કલમ તેમને અણુઊર્જાનો રચનાત્મક ઉપયોગ કરવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની મર્યાદા મૂકતી નથી. કોઈ પણ રાષ્ટ્ર શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુઊર્જાનો ઉપયોગ, સંશોધન અને ઉત્પાદન કરી શકે છે. 2. સંધિમાં જોડાયેલા તમામ રાષ્ટ્રો અણુઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ માટે વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજિકલ માહિતી, સામગ્રીઓ અને સાધનોની શક્ય તેટલી આદાનપ્રદાન કરી શકે છે. એટલું જ નહીં શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે અણુઊર્જાના વધુ વિકાસ માટે સભ્ય રાષ્ટ્રો સંયુક્તપણે કે એકલા હાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો કે અન્ય રાષ્ટ્રોને, ખાસ કરીને બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને મદદ કરી શકશે. તેમાં દુનિયાના વિકાસશીલ વિસ્તારોની જરૂરિયાતો ધ્યાન પર લેવાશે. કલમ છઃ રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે અણુશસ્ત્રોની સ્પર્ધાનો અંત લાવવા અને અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ સંબંધિત અસરકારક પગલાં લેવા તેમજ કડક અને અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય નિયંત્રણ હેઠળ "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ પરની સંધિ તરફ વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે." કલમ દસઃ કોઈ પણ રાષ્ટ્ર ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપીને સંધિમાંથી ખસી જવાનો અધિકાર ધરાવે છે. તે સંધિનો સમયગાળો પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે (1995માં વિસ્તરણની પહેલ કરવા અગાઉ 25 વર્ષ). == ઇતિહાસ == {{See also|Nuclear proliferation}} અત્યારે અનેક રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે એટલે એનપીટીનો આશય કે હાર્દ આ વિનાશક શસ્ત્રોથી દુનિયાની સુરક્ષા કરવાનો છે. [[શીત યુદ્ધ]]ના કારણે [[અમેરિકા]] અને [[સોવિયત યુનિયન]] વચ્ચે ફેલાયેલી કડવાશનો અંત આવી ગયો છે તેને તે માન્યતા આપે છે. અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોની સંખ્યા વધવાથી તમામ લોકોની સુરક્ષામાં ઘટાડો થશે, ખોટી ગણતરીના કારણે અનેકગણું જોખમ વધશે, અકસ્માતોમાં વધશે, અણુશસ્ત્રોનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ વધશે, આંતરરાષ્ટ્રીય ઘર્ષણ વધવાથી અણુસંઘર્ષ થશે એનપીટી પ્રક્રિયા વર્ષ 1958માં આયર્લેન્ડના વિદેશ મંત્રી [[]]ફ્રેન્ક આઇકીને શરૂ કરી હતી. વર્ષ 1968માં તેને હસ્તાક્ષર માટે ખુલ્લી મૂકાઈ હતી અને તેના પર પ્રથમ હસ્તાક્ષર કરનાર રાષ્ટ્ર ફિનલેન્ડ હતું. 1992 સુધીમાં તત્કાલિન પાંચ અણુ મહાસત્તાઓ તેમાં જોડાઈ ગઈ હતી અને વર્ષ 1995માં આ સંધિને લંબાવવામાં આવી હતી (અને વર્ષ 1996માં [[કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટેસ્ટ બાન ટ્રેટી]] દ્વારા અનુસરવામાં આવી હતી). કેટલાંક એનપીટી રાષ્ટ્રોએ અણુશસ્ત્રો કે અણુશસ્ત્ર કાર્યક્રમોને ત્યાગ કર્યો છે. [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]એ 1970ના દાયકામાં ઇઝરાયેલની મદદથી અણુશસ્ત્ર વિકસાવવાનો કાર્યક્રમ [[હાથ ધર્યો હોવાનો]] અને 1979માં [[એટલાન્ટિક]] મહાસાગરમાં એક અણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યુ હોવાનો આરોપ મૂકાય છે, પણ તે પછી તેણે અણુ કાર્યક્રમ સાથે છેડો ફાડવાની જાહેરાત કરી હતી અને તેના નાના [[શસ્ત્રગાર]]નો નાશ કર્યા પછી 1991માં આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. અગાઉ સોવિયત ગણતંત્ર સાથે જોડાયેલા રાષ્ટ્રોએ સોવિયત સંઘ પાસેથી પ્રાપ્ત કરેલા અણુશસ્ત્રોનો નાશ કર્યો છે અથવા રશિયાને ટ્રાન્સફર કરી દીધા છે. === અમેરિકા-નાટો (NATO) અણુશસ્ત્રોની વહેંચણી === [[ચિત્ર:nwfz.svg|thumb|250px|[37][38][39][40] ]] {{Main|Nuclear sharing}} જે સમયે સંધિ પર વાટાઘાટ ચાલતી હતી ત્યારે [[નાટો]]ના સભ્ય રાષ્ટ્રો [[અણુશસ્ત્રો વહેંચણી]]ની ગુપ્ત સમજૂતીઓ કરતાં હતાં, જેમાં [[અમેરિકા]] નાટોના અન્ય સભ્ય રાષ્ટ્રોને અણુશસ્ત્રો પૂરાં પાડવાનું હતું અને તેમના વતી તેનો સંગ્રહ કરવાનું હતું. કેટલાંક લોકોની દલીલ છે કે આ સમજૂતીઓ એનપીટી સંધિઓની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન છે અને અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર છે. તેની સામે વળતી દલીલ એવી છે કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રોની અંદર સંગ્રહિત શસ્ત્રો પર અમેરિકાનું નિયંત્રણ હતું અને જ્યાં સુધી યુદ્ધમાં જવાનો નિર્ણય લેવાય નહીં ત્યાં સુધી શસ્ત્રોના હસ્તાંતરણ કે તેના પર નિયંત્રણનો આશય નહોતો અને તેના પર એનપીટી સંધિનું નિયંત્રણ હતું નહીં એટલે તેના ઉલ્લંઘનનો સવાલ જ નહોતો. આ સમજૂતીઓ [[સોવિયત યુનિયન]] સહિત કેટલાંક રાષ્ટ્રો સમક્ષ જાહેર કરવામાં આવી હતી, પણ 1968માં આ સંધિમાં જોડાયેલા મોટા ભાગના રાષ્ટ્રો આ સમજૂતી અને તેના અર્થઘટનથી તે સમયે અપરિચિત હતાં.<ref name="is_it_legal">ઓટફ્રાઇડ નેસ્સોર, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એનર્જી એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટલ રીસર્ચ, સાયન્સ ફોર ડેમોક્રેટિક એક્શન વોલ્યુમ 9 નંબર 3, મે 2001, [http://www.ieer.org/sdafiles/vol_9/9-3/nato.html નાટોમાં અણુ વહેંચણીઃ તે કાયેદસર છે?]</ref> 2005 સુધી એક અંદાજ મુજબ નાટો સમજૂતી હેઠળ [[બેલ્જિયમ]], [[જર્મની]], [[ઇટાલી]], [[નેધરલેન્ડ્સ]] અને [[તુર્કી]]ને ઉપયોગ માટે [[અમેરિકા]] પાસે હજુ પણ 180 જેટલાં વ્યૂહાત્મક [[બી61 અણુબોંબ]] પૂરાં પાડે છે.<ref name="nrdc eur">હાન્સ એમ ક્રિષ્ટેન્સેન, નેશનલ રીસોર્સીસ ડીફેન્સ કાઉન્સિલ, ફેબ્રુઆરી, 2005, [http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro.pdf યુરોપમાં અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોઃ શીતયુદ્ધ પછી યુદ્ધ નીતિ, દબાણના સ્તરો અને યુદ્ધ આયોજનની એક સમીક્ષા]</ref> અનેક રાષ્ટ્રો અને [[બિનજોડાણવાદી અભિયાન]] હવે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમના ઉલ્લંઘનની દલીલ કરે છે અને આ સમજૂતીઓ તોડી નાંખવા રાજદ્વારી દબાણ કરે છે. તેઓ એ મુદ્દા પર ધ્યાન દોરે છે કે બિનઆણ્વિક નાટો રાષ્ટ્રોના પાઇલોટ્સ અને અન્ય કર્મચારી અમેરિકાના અણુબોંબનું સંચાલન કરવાની અને ડિલીવરી કરવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે અને બિનઅમેરિકી યુદ્ધ હવાઈજહાજો અમેરિકાના અણુબોંબ પહોંચાડવાનું સ્વીકારે છે, જેમાં અણુશસ્ત્રોની કેટલીક ટેકનિકલ માહિતી ટ્રાન્સફર ચોક્કસ થાય. નાટોનું માનવું છે કે "યુદ્ધ અટકાવવામાં અણુ સત્તાઓ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવાનું ચાલુ રાખશે, પણ તેમની ભૂમિકા હવે રાજકીય રીતે વધારે પડતી આધારભૂત છે."<ref>નાટો (nato.int), [http://www.nato.int/issues/nuclear/sec-environment.htm નવા સુરક્ષા વાતાવરણમાં નાટોના અણુ પરિબળો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040702001907/http://www.nato.int/issues/nuclear/sec-environment.htm |date=2004-07-02 }}</ref> નાટોના અધિકારીઓ એવું પણ જણાવે છે કે અમેરિકાએ એક પણ અણુશસ્ત્ર અમેરિકાનું નિયંત્રણ ન હોય તેવા રાષ્ટ્રને આપ્યું નથી, એટલે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન થતું નથી. અમેરિકાની અણુ વહેંચણી નીતિઓ મૂળે અણુશસ્ત્રોના પ્રસારને અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય તે રીતે બનાવવામાં આવી હતી. તે સમયે તત્કાલિન પશ્ચિમ જર્મનીને સ્વતંત્રપણે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવા સમજાવવામાં આવ્યું હતું અને વોરસો સંધિમાં જોડાયેલા રાષ્ટ્રો સાથે યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તો તેવા સંજોગોમાં તે સ્વબચાવમાં અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરી શકવા સમક્ષ હશે તેવી ખાતરી તેને આપવામાં આવી હતી. (જોકે સંપૂર્ણ યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી શસ્ત્રો અમેરિકાના હાથમાં "સુરક્ષિત" રહેશે.) તેની પાછળનો મુદ્દો વિવિધ રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમો હાથ ધરતાં અટકાવવાનો હતો. આ આશય પાર પાડવા માટે એવી ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રો પ્રસારનો માર્ગ નહીં પસંદ કરે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, યુ એસ ડિરેક્ટર ઓફ સેન્ટ્રલ ઇન્ટલિજન્સ, લાઇકલીહૂડ એન્ડ કોન્સીક્વન્સીસ ઓફ એ પ્રોલિફેરેશન ઓફ ન્યુક્લીઅર વેપન્સ સીસ્ટમ્સ, ડીક્લાસિફાઇડ યુએસ નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સી એસ્ટિમેટ, એનઆઇઈ 4-63 (28 જૂન, 1963), પેજ 17 પર, પેરાગ્રાપ 40.</ref> (સોવિયન યુનિયન અને તેના સાથીદાર રાષ્ટ્રો સામે સંરક્ષણ થઈ શકશે તેવી ખાતરી પશ્ચિમ જર્મન (રાજધાની બોન)ના અધિકારીઓને નહીં થાય તો પશ્ચિમ જર્મનીએ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની ક્ષમતા ધરાવવાની સંભવિતતા ધરાવતા રાષ્ટ્ર તરીકે કેટલાંક વર્ષ રહેશે તેના અંદાજ વિશે અમેરિકાના જાસૂસી ખાતમાં ચર્ચા થતી હતી.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે અમેરિકની કેન્દ્રીય જાસૂસીતંત્રના ડિરેક્ટર, રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ પરિશિષ્ટ નંબર 100-2-58: ચોથા રાષ્ટ્રો દ્વારા અણુ ક્ષમતાનો વિકાસઃ શક્યતા અને પરિણામો, અમેરિકન રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજનું વર્ગીકરણ રદ કરવું, એનઆઇઈ 100-2-58 (પહેલી જુલાઈ, 1958), પેજ ચાર, ફકરાં 18-19;અમેરિકની કેન્દ્રીય જાસૂસીતંત્રના ડિરેક્ટર, વધુ રાષ્ટ્રો દ્વારા અણુ ક્ષમતાના વિકાસની શક્યતા અને પરિણામો, અમેરિકન રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજનું વર્ગીકરણ રદ કરવું, એનઆઇઈ 100-4-6- (20 સપ્ટેમ્બર, 1960), પેજ 2, ફકરાં ચાર અને પેજ 8, ફકરો 27 અને 29.</ref>) === ભારત, ઇઝરાયેલ અને પાકિસ્તાન === {{See also|India and weapons of mass destruction|Israel and weapons of mass destruction|Pakistan and weapons of mass destruction}} [[ભારત]], [[ઇઝરાયેલ]] અને [[પાકિસ્તાન]]-આ ત્રણ રાષ્ટ્રોએ [[સંધિ પર હસ્તાક્ષર]] કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ભારત અને પાકિસ્તાન અણુસત્તા છે જ્યારે ઇઝરાયેલએ લાંબા સમયથી જાણીજોઈને આ મુદ્દે [[ઇરાદાપૂર્વક અસ્પષ્ટ નીતિ]] જાળવી રાખી છે ([[અણુશસ્ત્રો ધરાવતા રાષ્ટ્રોની યાદી જુઓ]]). આ રાષ્ટ્રોની દલીલ છે કે એનપીટીના કારણે અણુશક્તિ ધરાવતા બહુ ઓછા રાષ્ટ્રોના એક જૂથની અને તેની સાથેસાથે 1967 અગાઉ અણુ પરિક્ષણ ન કર્યા હોય તેવા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોના એક જૂથની રચના કરી છે. એટલું જ નહીં બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને કાયદેસર રીતે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવાની શરત લાદે છે. આ પ્રકારના ભેદભાવને વાજબી ઠેરવી શકે તેવા [[સૈદ્ધાંતિક]] આધારની સમજણ સંધિમાં ક્યારેય આપવામાં આવી નથી. ભારત અને પાકિસ્તાને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાની જાહેરાત કરી છે અને અણુવિસ્ફોટોનું પરિક્ષણ કર્યું હતું. ભારતે [[આ પ્રકારનો અણુધડાકો]] 1974માં અને 1998માં અણુ પરિક્ષણ કર્યું હતું, જેના જવાબમાં પાકિસ્તાને 1998માં [[અન્ય પરમાણુ પરિક્ષણ]] કર્યું હતું. ભારત પાસે 150 કરતાં વધારે અણુશસ્ત્રો માટે પૂરતી વિસ્ફોટક સામગ્રી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.carnegieendowment.org/files/atomsforwarfinal4.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302195918/http://www.carnegieendowment.org/files/atomsforwarfinal4.pdf |url-status=dead }}</ref> જ્યારે પાકિસ્તાન પાસે 80થી 120 અણુશસ્ત્રો માટેનો સ્ફોટક જથ્થો છે તેવું તેના વ્યૂહાત્મક લશ્કરી વિભાગના ભૂતપૂર્વ વડાએ જણાવ્યું હતું.<ref>[http://www.dawn.com/2007/12/03/top7.htm પાકિસ્તાન અણુશસ્ત્રો પર અમેરિકાની યુદ્ધની રમતની ‘નકારાત્મક’ અસર-ડૉન-ટોપ સ્ટોરીઝ; ત્રીજી ડીસેમ્બર, 2007]</ref> અણુ શસ્ત્રોને [[પહેલો ઉપયોગ નહીં કરવાની નીતિ (નો ફર્સ્ટ યુઝ)]] ધરાવતા કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાંનું એક રાષ્ટ્ર ભારત છે. તેણે વચન આપ્યું છે કે વિરોધી રાષ્ટ્ર અણુશસ્ત્રનો ઉપયોગ નહીં કરે ત્યાં સુધી તે આ પ્રકારના શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની પહેલ નહીં કરે.<ref>http://www.indianembassy.org/policy/CTBT/nuclear_doctrine_aug_17_1999.html</ref> એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નહીં કરવાનું અને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાનું કારણ જણાવતાં ભારતે કહ્યું હતું કે પડોશી રાષ્ટ્ર ચીન અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે.<ref>http://www.undemocracy.com/meeting/A-52-PV.67#pg015-bk01{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભારતના વિદેશ મંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ વર્ષ 2007માં ટોક્યોની મુલાકાત દરમિયાન કહ્યું હતું કેઃ "ભારત એનપીટી પર હસ્તાક્ષર કરતું નથી તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે અણુ અપ્રસાર માટે પ્રતિબદ્ધ નથી, પણ તેનું કારણ એ છે કે અમે એનપીટીને ખામીયુક્ત સંધિ ગણીએ છીએ અને તે સાર્વત્રિક, ભેદભાવ વિનાની અને માવજતની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતી નથી."<ref>{{Cite web |url=http://www.whereincity.com/news/3/15197 |title=એનપીટીની દોષ સુધારવા જાપાનના સમર્થન માટે ભારતની માગણી |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112151514/http://www.whereincity.com/news/3/15197 |url-status=dead }}</ref> ચીન અને ભારત વચ્ચે સરહદને લઈને લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલે છે. આ મામલે બંને વચ્ચે વર્ષ 1962માં યુદ્ધ પણ થયું હતું. લીક થયેલી જાસૂસી માહિતી મુજબ, ઇઝરાયેલ વર્ષ 1958થી [[નેગેવ]]માં સ્થિત તેની [[ડિમોના]] સાઇટ ખાતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવી રહ્યું છે અને ડેવિડ અલબ્રાઇટ જેવા અનેક અપ્રસાર વિશ્લેષકોનો અંદાજ છે કે ઇઝરાયેલે ડિમોનાથી પુનઃપ્રક્રિયા પામેલા પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને 100થી 200 અણુશસ્ત્રોનો જથ્થો ઊભો કર્યો હશે. ઇઝરાયેલ સરકારે ક્યારયે અણુશસ્ત્રો હોવાનો ક્યારેય સ્વીકાર કર્યો નથી કે ક્યારેય ઇનકાર કર્યો નથી. જોકે ઇઝરાયેલના નીચલી કક્ષાના અણુ ટેકનિશ્યન [[મોર્ડેચાઈ વાનુનુ]]એ વર્ષ 1986માં [[બ્રિટિશ]] ''[[સન્ડે ટાઇમ્સ]]'' માં અણુ કાર્યક્રમ વિશે ઘટસ્ફોટ કર્યા પછી ઇઝરાયેલ પાસે અણુશસ્ત્રો છે કે નહીં તે [[ઓપન સીક્રેટ]] જેવી વાત છે. આ ઘટસ્ફોટ પછી વાનુનુને ઝડપી લેવામાં આવ્યો હતો અને દેશદ્રોહના આરોપસર સજા કરવામાં આવી હતી. માર્ચ, 2006ની શરૂઆતમાં ભારત અને [[અમેરિકા]]એ બંને દેશોમાં ટીકાનો સામનો કરવાની સાથે એક સમજૂતીને અંતિમ ઓપ આપ્યો હતો, જે ભારતને અમેરિકાની નાગરિક પરમાણુ ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે. આ સમજૂતી હેઠળ ભારતે તેના 22માંથી 14 અણુ ઊર્જામથકો નાગરિક ઉપયોગ માટે વર્ગીકૃત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે અને તેને [[આઇએઇએ]]ના નિરીક્ષણ હેઠળ મૂકવાની પણ તૈયારી દાખવી છે. [[આઇએઇએ]]ના તત્કાલિન ડિરક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ આ સમજૂતીની આવકારી હતી અને "અપ્રસાર સંધિમાં ભારતને મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રાષ્ટ્ર" ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://merln.ndu.edu/archivepdf/iran/State/66861.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326021423/http://merln.ndu.edu/archivepdf/iran/State/66861.pdf |url-status=dead }}</ref> ડીસેમ્બર, 2006માં [[અમેરિકન કોંગ્રેસ]]એ [[અમેરિકા-ભારત શાંતિયુક્ત અણુ ઊર્જા સહકાર ધારા]]ને મંજૂરી આપી હતી જેને તે વર્ષની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશના ભારતપ્રવાસ દરમિયાન ઓપ અપાયો હતો. આ ખરડો કાયદો ભારતને નાગરિક પરમાણુ સાધનસામગ્રી ટ્રાન્સફર કરવાની લીલી ઝંડી આપે છે. ભારત અણુ અપ્રસાર સંધિમાં સામેલ ન હોવા છતાં અમેરિકાએ તેના સ્વચ્છ અપ્રસાર રેકર્ડના આધારે અને ભારતમાં ઝડપથી વધતાં ઔદ્યોગિકરણ અને અબજ કરતાં વધારે વસતીની ઊર્જાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5geN2RWjoN4oJhPibc7rhkyxMXfzg |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-28 |archive-date=2009-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228032712/http://afp.google.com/article/ALeqM5geN2RWjoN4oJhPibc7rhkyxMXfzg |url-status=dead }}</ref> પહેલી ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ [[આઇએઇએ]]એ ભારતીય સેફગાર્ડસ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી<ref>[http://www.iaea.org/NewsCenter/News/2008/board010808.html ભારતીય સુરક્ષા માપદંડ સમજૂતીને આઇએઇએ બોર્ડની મંજૂરી]</ref> અને છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ ઓસ્ટ્રિયાના વિયેનામાં [[ન્યુક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ]] (એનએસજી)ની બેઠકમાં ભારતે મંજૂરી આપી હતી. ઓસ્ટ્રિયા, આયર્લેન્ડ અને ન્યુઝીલેન્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ચિંતા દૂર થયા પછી આ સંધિને સર્વાનુમતે મંજૂર કરવામાં આવી હતી અને એક અસામાન્ય કદમ ઉઠાવીને એનપીટી અને [[કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટેસ્ટ બાન ટ્રેટી]] (સીટીબીટી) પર હસ્તાક્ષર ન કરનાર રાષ્ટ્રને છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી.<ref name="NSG CLEARS NUCLEAR WAIVER FOR INDIA">{{cite news|url=http://www.ibnlive.com/news/nsg-clears-nuclear-waiver-for-india/73011-3.html?from=rssfeed|title=NSG CLEARS NUCLEAR WAIVER FOR INDIA|date=September 6, 2008|publisher=CNN-IBN|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912234107/http://www.ibnlive.com/news/nsg-clears-nuclear-waiver-for-india/73011-3.html?from=rssfeed|url-status=dead}}</ref><ref name="INDIA JOINS NUCLEAR CLUB, GETS NSG WAIVER">{{cite news|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080064332|title=INDIA JOINS NUCLEAR CLUB, GETS NSG WAIVER|date=September 6, 2008|publisher=NDTV.com|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080908231453/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080064332|url-status=dead}}</ref> ભારત અન્ય ઇચ્છિત રાષ્ટ્રો સાથે અણુ વેપાર હાથ ધરી શકશે.<ref>{{cite news| url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/11/AR2008091103099.html | work=The Washington Post | title=Yes for an Answer | date=2008-09-12 | access-date=2010-05-20}}</ref> અમેરિકાની કોંગ્રેસે આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી દીધી છે અને આઠ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ તેના રાષ્ટ્રપ્રમુખે હસ્તાક્ષર પણ કરી નાંખ્યા છે.<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/10/20081008-4.html રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશના એચ આર 7081 પર હસ્તાક્ષર, અમેરિકા-ભારત અણુ સહકાર મંજૂરી અને અપ્રસાર વિસ્તરણ ધારો]</ref> એનએસજીની વર્તમાન માર્ગદર્શિકા તમામ મુખ્ય સપ્લાયર્સ દ્વારા પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયેલને અણુ નિકાસની સંભાવનાને નકારી કાઢે છે, કારણ કે બંનેમાંથી એક પણ રાષ્ટ્રએ આઇએઇએના સુરક્ષા માપદંડોનું સંપૂર્ણ પાલન કરવાની જવાબદારી સ્વીકારી નથી (એટલે કે તેમની તમામ અમુ પ્રવૃત્તિઓના સુરક્ષા ધારાધોરણો). પાકિસ્તાન દ્વારા આ જ પ્રકારની સમજૂતી કરવાના પ્રયાસને અમેરિકા અને એનએસજીના અન્ય સભ્યોએ નિષ્ફળ બનાવી દીધો છે. આ માટેનું કારણ સમજાવતા જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારત જેટલી ઊર્જાની પાકિસ્તાનને જરૂર નથી તેમજ ગેરકાયેદસર રીતે અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર કરવામાં પાકિસ્તાનના ટ્રેક રેકર્ડને લીધે પણ નજીકના ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના કોઈ પણ અણુ સોદાને અવકાશ નથી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/go/em/fr/-/2/hi/south_asia/4764826.stm બીબીસી (bbc.co.uk), બીજી માર્ચ, 2006, અમેરિકા અને ભારત વચ્ચે અણુ સમજૂતીને મંજૂરી]</ref> 18 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ [[આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી]]ની સામાન્ય પરિષદમાં ઇઝરાયેલને તેના અણુ ઊર્જા મથકો અને પરમાણુ પ્લાન્ટ આઇએઇએના નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લા મૂકવાની અને "ઇઝરાયેલની અણુ ક્ષમતા" પર ઠરાવના ભાગરૂપે અપ્રસાર સંધિનો સ્વીકાર કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ ઠરાવ 49વિરૂદ્ધ 45ની પાતળી બહુમતી સાથે પસાર થયો હતો, જેમાં 16 રાષ્ટ્રના પ્રતિનિધિ ગેરહાજર રહ્યાં હતાં. ઇઝરાયેલના મુખ્ય પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે "ઇઝરાયેલ આ ઠરાવને કોઈ પણ રીતે સાથસહકાર નહીં આપે."<ref>http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/09/2009918173136830771.html</ref> === ઉત્તર કોરિયા === {{See also|North Korea and weapons of mass destruction|2006 North Korean nuclear test|Six-party talks}} [[ઉત્તર કોરિયા]]એ 12 ડીસેમ્બર, 1985ના રોજ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, પણ અમેરિકાએ તેના પર ગેરકાયદેસર રીતે [[યુરેનિયમ સંવર્ધન]] કરી અણુશસ્ત્ર કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનો આરોપ મૂકતાં 10 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ સંધિમાંથી ખસી જવાની નોટિસ આપી હતી. ત્યારબાદ અમેરિકાએ [[સમજૂતીના ધારાધોરણો]]<ref>{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc457.pdf |title=માન્યતાપ્રાપ્ત માળખાનો મુસદ્દો |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604091657/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc457.pdf |url-status=dead }}</ref> મુજબ [[ઇંધણ ઓઇલ]]ના જહાજોને અટકાવી દીધા હતા. આ સમજૂતીનો ઠરાવ વર્ષ 1994માં બહાર પડ્યો હતો<ref>કોરિયન ન્યૂસ સર્વિસ, ટોક્યો (kcna.co.jp), 10 જાન્યુઆરી, 2003, [http://www.kcna.co.jp/item/2003/200301/news01/11.htm#1 એનપીટીમાંથી ખસી જવાના મુદ્દે ડીપીઆરકે સરકારનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920185607/http://www.kcna.co.jp/item/2003/200301/news01/11.htm#1 |date=2009-09-20 }}</ref>. 10 એપ્રિલ, 2003ના રોજ ઉત્તર કોરિયા એનપીટીમાંથી ખસી જનાર પહેલું રાષ્ટ્ર બન્યું હતું.<ref>ન્યુક્લીઅર એજ પીસ ફાઉન્ડેશન (wagingpeace.org), 10 એપ્રિલ, 2003, [http://www.wagingpeace.org/articles/2003/04/10_chaffee_korea-npt.htm એનપીટીમાં સત્તાવાર રીતે ઉત્તર કોરિયાનું ખસી જવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412044216/http://www.wagingpeace.org/articles/2003/04/10_chaffee_korea-npt.htm |date=2006-04-12 }}</ref> આ અગાઉ પણ તેણે 12 માર્ચ, 1993ના રોજ સંધિમાંથી ખસી જવાની જાહેરાત કરી હતી, પણ તેનો અમલ થાય એ અગાઉ આ નોટિસ રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી (iaea.org), મે 2003, [http://www.iaea.org/NewsCenter/Focus/IaeaDprk/fact_sheet_may2003.shtml ડીપીઆરકે અણુ સુરક્ષા માપદંડો પરની હકીકત]</ref> 10 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે અને આ મુદ્દે રાજકીય ઉકેલ લાવવા ચીન દ્વારા આયોજિત [[છ પક્ષીય વાટાઘાટ]]માંથી ખસી જાય છે. આ મુદ્દે ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે "અમે અણુ અપ્રસાર સંધિમાંથી ખસી જવાનું મક્કમ કદમ ઉઠાવ્યું છે અને ડીપીઆરકે (ડેમોક્રેટિક પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ કોરિયા)ને એકલા પાડી દેવાની અને દબાવવાની બુશ વહીવટીતંત્રની ભવિષ્યની નીતિઓ સામે સ્વરક્ષણ માટે અણુશસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરીએ છીએ."<ref>કોરિયન ન્યૂસ સર્વિસ, ટોક્યો (kcna.co.jp), ફેબ્રુઆરી, 2005, [http://www.kcna.co.jp/item/2005/200502/news02/11.htm#1 અનિશ્ચિત ગાળા માટે છ-પક્ષીય વાટાઘાટમાં ભાગીદારી રદ કરવા પર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતાં ડીપીઆરકેના વિદેશમંત્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531175657/http://kcna.co.jp/item/2005/200502/news02/11.htm#1 |date=2009-05-31 }}</ref> છ પક્ષીય વાટાઘાટા જુલાઈ, 2005માં ફરી શરૂ થઈ હતી. 19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અગાઉના સમજૂતી પર સહમત થશે. આ સમજૂતી હેઠળ, ઉત્તર કોરિયા તેના તમામ અણુશસ્ત્રો અને અણુ ઉત્પાદન સુવિધાઓનો નાશ કરશે, એનપીટીમાં ફરી જોડાશે અને આઇએઇએના નિરક્ષકો માટે દરવાજા ખોલી નાંખશે. પણ મુશ્કેલ મુદ્દો 1994ની [[સમજૂતીના ધારાધોરણો]] મુજબ, ઉત્તર કોરિયાના [[સ્વદેશી અણુ ઊર્જા પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ]]ને સ્થાને વિવિધ [[લાઇટ વોટર રીએક્ટર]]નો પુરવઠો પૂરો પાડવાનો હતો, જે ભવિષ્યમાં ચર્ચાવિચારણ દરમિયાન ઉકેલવામાં આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news |first=Joseph |last=Khan |authorlink= |coauthors= |title=North Korea Says It Will Abandon Nuclear Efforts |url=http://www.nytimes.com/2005/09/19/international/asia/19korea.html |work=New York Times |publisher= |date=19 September 2005 |access-date= }}</ref> જોકે તે પછીના દિવસે જ ઉત્તર કોરિયાએ તેનું અગાઉનું વલણ જાળવી રાખ્યું હતું અને લાઇટ વોટર રીએક્ટરનો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી તે તેના અણુશસ્ત્રોના નાશ નહીં કરે કે એનપીટીમાં જોડાશે પણ નહીં તેવી જાહેરાત કરી હતી.<ref>એજન્સી ફ્રાન્સ પ્રેસ, 2006, રીએક્ટરની માગણી સાથે ઉત્તર કોરિયાએ અણુ સમજૂતી પર માગણીઓ ઉઠાવી, મીડિયા કોર્પ ન્યૂસ દ્વારા તૈયાર (channelnewsasia.com), 20 સપ્ટેમ્બર, 2005</ref> બીજી ઓક્ટોબર, 2006ના રોજ ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે તેમનો દેશ ભવિષ્યમાં અણુશસ્ત્રોનું પરિક્ષણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. જોકે તેઓ ક્યારે આ પરિક્ષણ હાથ ધરશે તે વિશે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી.<ref>[[બીબીસી]] (news.bbc.co.uk), ત્રીજી ઓક્ટોબર, 2006, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/5402018.stm ઉત્તર કોરિયાએ 'પરમાણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યુ']</ref> નવમી ઓક્ટોબર, 2006ને સોમવારે યુટીસી સમય પ્રમાણે એક કલાક 35 મિનિટ અને 27 સેકન્ડે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]એ કિમચાએકની ઉત્તરે 45 માઇલ કે 70 કિમીના અંતરે 4.2ની તીવ્રતા ધરાવતી [[ભૂગર્ભીય હિલચાલ]] નોંધી હતી, જે ઉત્તર કોરિયાએ અણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યાનો સંકેત હતો. તે પછી ટૂંક સમયમાં ઉત્તર કોરિયાની સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે [[સફળતાપૂર્વક ભૂગર્ભીય અણુ પરિક્ષણ]] પૂર્ણ કર્યું છે. વર્ષ 2007માં વોશિંગ્ટનમાંથી પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલોએ સૂચવ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયા યુરેનિયમ સંવર્ધન શસ્ત્રોનો કાર્યક્રમ વિકસાવી રહ્યું છે તેવું વર્ષ 2002ના [[સીઆઇએ]]ના અહેવાલોએ જણાવ્યું હતું, જેના પગલે ઉત્તર કોરિયાને એનપીટી છોડી દેવાની ફરજ પડી છે. પણ આ અહેવાલોને અતિશયોક્તિ તરીકે લેવાયા હતા અથવા જાસૂસી સૂચનાઓનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N09302593.htm|title=N.Korean uranium enrichment program fades as issue|author=Carol Giacomo|publisher=[[Reuters]]|date=10 February 2007|access-date=2007-02-11}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/01/washington/01korea.html|title=U.S. Had Doubts on North Korean Uranium Drive|publisher=New York Times|date=March 1, 2007|access-date=2007-03-01 | first1=David E. | last1=Sanger | first2=William J. | last2=Broad}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/28/AR2007022801977.html|title=New Doubts On Nuclear Efforts by North Korea|publisher=Washington Post|date=March 1, 2007|access-date=2007-03-01 | first=Glenn | last=Kessler}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/01/AR2007030101507.html|title=Another Intelligence Twist|publisher=Washington Post|date=March 2, 2007|access-date=2007-03-10}}</ref> આ અખબારી આક્ષેપોમાંથી કેટલીક માહિતી જાહેર કરાઈ છે જે યુરેનિયમ પ્રયાસનું અસ્તત્વિ હોવાનું સૂચવે છે. હકીકત એ છે કે ઉત્તર કોરિયાના પહેલા વાઇસ મિનિસ્ટર કોંગ સોક જુએ એક તબક્કે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ચાલુ હોવાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. પાકિસ્તાનના તત્કાલિન પ્રમુખ મુશરફે ખુલાસો કર્યો હતો કે [[એ ક્યુ ખાન]]ના પ્રસાર નેટવર્કે ઉત્તર કોરિયાને યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ડીઝાઇન કરવામાં આવેલા અનેક ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજ પૂરાં પાડ્યાં હતા. ઉપરાંત અખબારી અહેવાલોએ અમેરિકાના અધિકારીઓના હવાલેથી જણાવ્યું હતું કે લિબિયાના ડબલ્યુએમડી (સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો) કાર્યક્રમોને નાશ કરવાના પુરાવા ઉત્તર કોરિયા તરફ લિબિયાના [[યુરેનિયમ હેક્ઝાફ્લોરાઇડ]] (UF₆)ના સ્ત્રોત તરફ આંગળી ચીંધે છે. જો આ બાબત સાચી હોય તો તેનો અર્થ એ થશે કે ઉત્તર કોરિયા પાસે સેન્ટ્રિફ્યુજ સંવર્ધન માટે કાચા માલના ઉત્પાદન માટે યુરેનિયમનું પરિવર્તન કરવાની સુવિધા હશે.<ref>જુઓ અમેરિકાનો વિદેશ વિભાગ, “શસ્ત્રો નિયંત્રણ, અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણની સમજૂતીઓ અને પ્રતિબદ્ધતાઓની માન્યતા અને અવલંબન,” ઓગસ્ટ, 2005, પેજ 87-92, www.state.gov/documents/organization/52113.pdf; એન્થોની ફાયોલા, “ઉત્તર કોરિયાએ પોતાને અણુસત્તા જાહેર કરી,” ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 10 ફેબ્રુઆરી, 2005, www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12836-2005Feb10.html; “ખાને ઉત્તર કોરિયાને સેન્ટ્રિફ્યુજીસ આપ્યાં હતાં,” બીબીસી ન્યૂસ, 24 ઓગસ્ટ, 2005, http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4180286.stm; “પાકિસ્તાન અને ઉત્તર કોરિયાઃ જોખમી પ્રતિવ્યાપાર,” આઇઆઇએસએસ સ્ટ્રેટેજિક કમેન્ટ્સ, વોલ્યુમ 8, નંબર 9 (નવેમ્બર, 2002).</ref> === ઇરાન === {{Main|Iran and weapons of mass destruction|Nuclear program of Iran}} [[ઇરાન]] એનપીટીનું સભ્ય રાષ્ટ્ર હતું, પણ તેના સુરક્ષાના ધારાધોરણોની સમજૂતીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની જાણકારી પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેના અણુ કાર્યક્રમોનો દરજ્જો વિવાદાસ્પદ છે. નવેમ્બર, 2003માં [[આઇએઇએ]]એ તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ [[મોહમ્મદ અલબરદાઈ]]એ જણાવ્યું હતું કે ઇરાન તેની સુરક્ષા ધોરધોરણોની જવાબદારીઓ નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.તેને વધારે સમય આપવા છતાં તે તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્મ જાહેર કરી શક્યું નથી.<ref name="IAEA-GOV/2003/75"/> યુરોપિયન યુનિયમ ત્રણના નેતૃત્વમાં રાજદ્વારી પ્રયાસો થતાં અને ઇરાને કામચલાઉ રીતે તેના યુરેનિયમના સંવર્ધનનો કાર્યક્રમ રદ કર્યાના બે વર્ષ પછી આઇએઇએના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે આઇએઇએના બંધારણની કલમ બાર સી હેઠળ કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1595892,00.html |title=યુરોપીયન યુનિયન અને ઇરાને પરમાણુ મડાંગાંઠ ટાળી |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131172652/http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1595892,00.html |url-status=dead }}</ref> અને 12 સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગેરહાજરીમાં સર્વાનુમતિ વિના એક અપવાદરૂપ નિર્ણય લીધો કે આઇએઇએા સુરક્ષાની ધારાધોરણનો લગતી સમજૂતીનું પાલન કરવામાં આ નિષ્ફળતા છે.<ref name="IAEA-GOV/2005/77"/> આ બાબતની જાણકારી વર્ષ 2006માં [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદ]]ને આપવામાં આવી હતી,<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2006/gov2006-14.pdf ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં એનપીટી સુરક્ષાકવચ સમજૂતીનું અમલીકરણ], ચોથી ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ ઠરાવનો સ્વીકાર,</ref> જે પછી સુરક્ષા પરિષદે એક ઠરાવ પસાર કરીને ઇરાનને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ રદ કરવાની માગણી કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/681/42/PDF/N0668142.pdf?OpenElement |title=સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદનો ઠરાવ 1737 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090810205404/http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/681/42/PDF/N0668142.pdf?OpenElement |url-status=dead }}</ref> તેના બદલે ઇરાને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ કરી દીધા હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4709490.stm [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4709490.stm બીબીસી]: ઇરાને અણુ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ કર્યો]</ref> આઇએઇએ ઇરાનમાં જાહેર અણુ સામગ્રીના બીજા હેતુ માટે ઉપયોગની ખાતરી કરી શકે છે અને તેની જાહેર ન થયેલી ગુપ્ત આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ તપાસવાની કામગીરી ચાલુ છે.<ref name="IAEA_111307">[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2007/gov2007-58.pdf એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006) અને 1747 (2007)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ]</ref> ફેબ્રુઆરી, 2008માં આઇએઇએએ એવું પણ જણાવ્યું હતું કે કેટલાંક સભ્ય રાષ્ટ્રો દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવેલા દસ્તાવેજોને આધારે તે શસ્ત્રીકરણના કથિત અભ્યાસને લગતી કામગીરી કરી રહ્યું છે. આ દસ્તાવેજો ઇરાનમાંથી પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો તે રાષ્ટ્રોએ કર્યો હતો. ઇરાને આ આરોપોને પાયાવિહાણા ગણાવી ફગાવી દીધા હતા અને દસ્તાવેજોને બનાવટી ગણાવ્યાં હતાં.<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2008/gov2008-4.pdf એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને 22 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006) અને 1747 (2007)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ]</ref> જૂન, 2009માં આઇએઇએએ જણાવ્યું હતું કે “ઇરાન બાકીના મુદ્દાઓ સાથે એજન્સીને સહકાર આપતું નથી...જે ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમને લશ્કરી પાસાંની શક્યતા દૂર કરવા સ્પષ્ટતાની જરૂર છે.”<ref>[http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2009/gov2009-35.pdf GOV/2009/35],એનપીટીના સુરક્ષાકવચ સમજૂતીના અમલીકરણ અને ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રમાં પાંચમી જૂન, 2009ના રોજ સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 1737 (2006), 1747(2007) અને 1835 (2008)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ.</ref> અમેરિકાએ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને એનપીટીની સુરક્ષાના ધારાધોરણોની જવાબદારીઓ જણાવતી કલમ ત્રીજીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું અને પારિસ્થિતિક દસ્તાવેજ પર આધારિત દલીલ કરતાં કહ્યું હતું કે ઇરાનના સંવર્ધન કાર્યક્રમનો હેતુ શસ્ત્રોનું નિર્માણ કરવાનો હતો અને આ કારણે ઇરાને અપ્રસારની જવાબદારીઓ જણાવતી બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું.<ref>[https://web.archive.org/web/20051114130908/http://www.state.gov/t/vci/rls/rpt/51977.htm શસ્ત્રો નિયંત્રણ, અપ્રસાર, અને નિઃશસ્ત્રીકરણ સમજૂતી અને પ્રતિબદ્ધતાઓ સાથે પૂર્તતા અને અવલંબન], [[બ્યુરો ઓફ વેરિફિકેશન એન્ડ કમ્પ્લાયન્સ]], [[અમેરિકન વિદેશ વિભાગ]], 30 ઓગસ્ટ, 2005.</ref> નવેમ્બર, 2007માં અમેરિકાની [[નેશનલ ઇન્ટલિજન્સી એસ્ટિમેટ]] (એનઆઇઈ)એ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને વર્ષ 2003ની પાનખર ઋતુમાં તેના અણુશસ્ત્ર વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સ્થગિત કરી દીધા હતા, જે વર્ષ 2007ની મધ્ય સુધી સક્રિય થયા નહોતા. જોકે એનઆઇઈના "મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા"એ સ્પષ્ટતા પણ કરી હતી કે ઇરાને વર્ષ 2003માં ફક્ત અણુશસ્ત્રની ડીઝાઇન અને શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અટકાવી હતી અને ગુપ્ત રીતે યુરેનિયમ કન્વર્ઝન સંબંધિત અને યુરેનિયમ સંવર્ધન સંબંધિત કામગીરી ચાલુ હતી.ઇરાનના અણુશસ્ત્રોના પ્રયાસોના એ પાસાં અખબારોમાં લીક થઈ ગયા હતા અને આઇએઇએની તપાસના વિષય બન્યાં છે.<ref name="DNIIran">{{Cite web |url=http://www.dni.gov/press_releases/20071203_release.pdf |title=ઇરાનઃ પરમાણુ આશયો અને ક્ષમતા (રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ) |access-date=2010-08-18 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505054216/http://www.dni.gov/press_releases/20071203_release.pdf |url-status=dead }}</ref> એનઆઇઈ ચર્ચા કરેલા શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અને અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની માટેના લક્ષ્યાંકો માટેનું કાર્ય એકસાથે શરૂ થયું તે અગાઉ ઇરાનના નાતાન્ઝ ખાતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ- અને અરાક ખાતે હેવી વોટર રીએક્ટર પર ચાલુ કામગીરી જે પ્લુટોનિયમના ઉત્પાદન માટે આદર્શ હશે-વર્ષો અગાઉ ગુપ્તપણે શરૂ થયો હતા. અનેક વિશ્લેષકોને જાણવા મળ્યું હતું કે ઇરાનની ફિસાઇલ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા સતત વિકસાવવાની બાબત ચિંતાજનક છે. ખાસ કરીને લાંબા સમયથી ફિસાઇલ સામગ્રીની ઉપલબ્ધતાને અણુશસ્ત્રોના વિકાસ અને અણુશસ્ત્રોના કાર્યક્રમના મુખ્ય ચાલક બળ આડેનો મુખ્ય અવરોધ મનાતું હોવાથી ઇરાને શસ્ત્રીકરણનો કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યો હોવાનું બહુ મનાય તેવી વાત નથી.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિસ્ટોફર એ ફોર્ડ, 20 ડીસેમ્બર, 2007ના રોજ બ્રિટનના વિલ્ટન પાર્ક ખાતે "વર્ષ 2020 સુધી એનપીટીનું સમીક્ષા ચક્રઃ અમેરિકામાંથી એક મત"ની ટીપ્પણી, https://web.archive.org/web/20080110144743/http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/98382.htm ("અણુશસ્ત્રો વિકસાવવામાં અણુકેન્દ્રી વિભાજન સાધનસામગ્રીને મેળવવા સૌથી મોટો પડકાર, તાજેતરમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય જાસૂસી અંદાજ (એનઆઇઈ)ની જાહેરાતમાં ઇરાનના અણુ કાર્ય વિશે અમારી ચિંતાને ભાગ્યે જ ઉઠાવે છે.")</ref> અમેરિકાના નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ ડિરેક્ટર માઇક મેકકોન્નેલે આ બાબત રજૂ કરી છે, તેમના કામનો દ્રષ્ટિકોણ છે કે ઇરાને શસ્ત્રીકરણના કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યા છે તે વાત બહુ મનાય તેવી નથી અને કાર્યક્રમનો ઓછો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.<ref>{{cite news | author=[[Mark Mazzetti]] |authorlink= |coauthors= |title=Intelligence Chief Cites Qaeda Threat to U.S. |url=http://www.nytimes.com/2008/02/06/washington/06intel.html |work=New York Times |publisher= |date=February 6, 2008 |access-date=}}</ref> ઇરાને જણાવ્યું છે કે એનપીટી હેઠળ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવા તે કાયદેસર અધિકાર ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે અને તેણે વધુમાં કહ્યું છે કે તેણે એનપીટી હેઠળ તેની જવાબદારીઓ સતત અદા કરી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સીના ઠરાવનું પાલન કર્યું છે.<ref name="InfCirc724">{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc724.pdf |title=આઇએઇએ માહિતી સર્કયુલર 724 (માર્ચ 2008): ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રના કાયમી અભિયાનમાંથી એજન્સી સાથે સંવાદ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911030304/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc724.pdf |url-status=dead }}</ref> ઇરાને તેવું પણ જણાવ્યું છે કે તેનો સંવર્ધન કાર્યક્રમ તેના નાગિરક અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમનો એક ભાગ છે, જેને એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ લીલી ઝંડી મળી છે. આઇએઇએ સાથે ઇરાનના સતત સહકારની વાતને બિનજોડાણવાદી અભિયાને આવકારી હતી અને ઇરાનના અણુ ટેકનોલોજીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગના અધિકારની પુષ્ટિ કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc733.pdf |title=બિન-જોડાણવાદી અભિયાનની પંદરમી મંત્રીસ્તરીય પરિષદ (જુલાઈ, 2008): ઇરાન ઇસ્લામિક ગણતંત્રના અણુ મુદ્દા પર નિવેદન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911030318/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/2008/infcirc733.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ]] [[બાન કિ-મૂન]]એ ઇરાન અને આઇએઇએ વચ્ચેના સતત સંવાદને આવકાર્યો છે અને આ મુદ્દે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા હાકલ કરી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.oic-oci.org/oicnew/is11/English/un-sg-sp.pdf |title=ઓઆઇસી (માર્ચ, 2008): ઇસ્લામિક સંગઠન પરિષદની 11મી બેઠકમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવનું સંબોધન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218010912/http://www.oic-oci.org/oicnew/is11/English/un-sg-sp.pdf |url-status=dead }}</ref> એપ્રિલ, 2010માં અમેરિકાએ ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમો પર પ્રતિબંધો મૂકવાનો નવા તબક્કો શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવા પગલાં લીધા હતા. પણ ભારત અને ચીન જેવા મહત્વપૂર્ણ એશિયાની સત્તાઓએ ઇરાન વિરૂદ્ધ નવા તબક્કાના પ્રતિબંધો મૂકવાનો વિરોધ કર્યો છે. [[સીસીઈ કાઉન્સિલ]] જેવી કેટલાંક બૌદ્ધિક સંગઠનોએ એવી દલીલ કરી છે કે ઇરાનની અણુ કટોકટી એશિયામાં નવેસરથી શસ્ત્રોની સ્પર્ધા શરૂ કરશે.<ref>{{cite news |last=Firzli |first=M. Nicolas |title=“Turkey, Asia and the Iranian Nuclear Crisis” |date=May 2010 |publisher=The Vienna Review |url=http://canadianeuropean.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Turkey_Asia__Iranian_Nuclear_Crisis_Vienna_Review__May_2010.11575525.pdf |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100508172145/http://canadianeuropean.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Turkey_Asia__Iranian_Nuclear_Crisis_Vienna_Review__May_2010.11575525.pdf |url-status=dead }}</ref> === દક્ષિણ આફ્રિકા === {{See also|South Africa and weapons of mass destruction}} [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] એકમાત્ર એવું રાષ્ટ્ર છે જેણે પોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવ્યાં છે અને પાછળથી તેનો નાશ કર્યો છે જ્યારે ભૂતપૂર્વ સોવિયંત રાજ્યો યુક્રેન, બેલારુસ અને [[કઝાખિસ્તાન]]એ ભૂતપૂર્વ [[યુએસએસઆર]]માંથી અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં અને બિનઆણ્વિક અણુ રાષ્ટ્રો તરીકે એનપીટીનો સ્વીકાર પણ કર્યો હતો. [[રંગભેદ]]ના દિવસો દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાની ગોરી સરકારને અશ્વેત બળવા અને સામ્યવાદ એમ બંનેનો ડર સતાવતો હતો. તેના કારણે કટોકટીના ધોરણે ધાક બેસાડવા ગુપ્તપણે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાનો ગુપ્ત કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકા પાસે [[યુરેનિયમ]]નો મોટા જથ્થો છે, જે દેશની સોનાની ખાણોમાં દટાયેલો છે. સરકારે પ્રીટોરિયા નજીક પેલિન્બાદામાં અણુ સંશોધન સુવિધા ઊભી કરી હતી જ્યાં કોઇબર્ગ ખાતે અણુ વીજ પ્લાન્ટ માટે ઇંધણ ગ્રેડ અને બોંબના ઉત્પાદન માટે વેપન ગ્રેડ તરીકે યુરેનિયમનું સંવર્ધન થતું હતું. 1991માં આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ પછી અને સરકારમાં પરિવર્તન થવાની તૈયારી હતી ત્યારે અમેરિકામાં દક્ષિણ આફ્રિકાના રાજદૂત [[હેરી શ્વાર્ઝ]]એ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 1993માં તત્કાલિન પ્રમુખ [[ફ્રેડરિક વિલિયમ ડી ક્લર્ક]]એ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું હતું કે રાષ્ટ્રએ મર્યાદિત અણુશસ્ત્ર ક્ષમતા વિકસાવી હતી. એનપીટીમાં જોડાણ અગાઉ આ શસ્ત્રો નાબૂદ કરવામાં આવ્યાં હતાં. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાએ [[આઇએઇએ]]ના નિરીક્ષણ માટે દરવાજા ખુલ્લાં મૂકી દીધાં હતાં. 1994માં આઇએઇએએ તેનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું હતું અને જાહેરાત કરી હતી કે દક્ષિણ આફ્રિકાએ તેના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધા છે. === લિબીયા === લિબિયાએ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેને લીલી ઝંડી પણ આપી હતી. તેણે આઇએઇએના નિરીક્ષકોને અણુ સુરક્ષાના ધારાધોરણો ચકાસણી કરવાની તૈયારી પણ દાખવી હતી, પણ તેણે ગુપ્ત રીત અણુશસ્ત્રો વિકસાવીને એનપીટીની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. લિબિયાએ એ ક્યુ ખાનના પ્રસાર નેટવર્ક દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલી સામગ્રી અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં ચીનમાં બનાવવામાં આવેલી વાસ્તવિક અણુશસ્ત્રોની ડીઝાઇન સામેલ હતી. લિબિયાએ તેના ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમોને રદ કરવા અમેરિકા અને બ્રિટન સાથે માર્ચ, 2003માં ગુપ્ત વાટાઘાટ શરૂ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2003માં મલેશિયામાંથી પાકિસ્તાનને ડીઝાઇન કરેલા સેન્ટ્રિફ્યુજ પાર્ટ્સનું જહાજ રોકાવામાં આવતાં લિબિયા શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકાઈ ગયું હતું. આ જહાજ [[એ ક્યુ ખાન]]ના અણુ પ્રસાર જહાજનો એક ભાગ પણ હતું. ડીસેમ્બર, 2003માં લિબિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે તેના તમામ ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમ રદબાતલ કરવા તૈયાર છે અને તેણે આ પ્રક્રિયામાં સહાય કરવા અને તે પૂર્ણ થઈ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા દેશમાં આઇએઇએના નિરીક્ષકો સાથે અમેરિકા અને બ્રિટનની ટુકડીઓને આવવાની મંજૂરી આપી હતી. અમેરિકાએ લિબિયામાંથી અણુશસ્ત્રોની વિવિધ ડીઝાઇન, યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજીસ અને સુધારેલી એસસીયુડી બેલિસ્ટિક મિસાઇલ્સ માટે પ્રોટોટાઇપ્સ સહિત અન્ય સાધનસામગ્રી દૂર કરી હતી. (લિબિયા કેમિકલ વેપન્સ કન્વેન્શનમાં જોડાતાં તેના રાસાયણિક શસ્ત્રોનો જથ્થો અને રાસાયણિક બોમ્બનો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરી સાથે સાઇટ પર જ નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.) લિબિયાએ આઇએઇએઆ સુરક્ષાના ધારાધોરણોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાત સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદને જણાવવામાં આવી હતી, પણ કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યાં નહોતા, કારણ કે લિબિયાએ સુરક્ષાના માપદંડોનું પાલન કરવા તૈયાર થઈ ગયું હતું અને એનપીટીની બીજી કલમને આવકારી હતી.<ref>જુઓ અમેરિકાના જનરલ આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી પૌલા ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયાની સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રોનો નાશ કરવાની કબૂલાત, http://usinfo.state.gov/journals/itps/0305/ijpe/desutter.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112060246/http://usinfo.state.gov/journals/itps/0305/ijpe/desutter.htm |date=2008-11-12 }}; ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયામાં ખાતરીનું કાર્ય પૂર્ણ," આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ, અપ્રસાર અને માનવાધિકારો પર ઉપસમિતિ સમક્ષ પુરાવા (22 સપ્ટેમ્બર, 2004), http://www.state.gov/t/vci/rls/rm/2004/37220.htm; ડીસ્યુટ્ટર, "લિબયાના તેના સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો (ડબલ્યુએમડી) નાશ કરવા અમેરિકન સરકારની સહાય," વિદેશી સંબંધોની સમિતિ સમક્ષ પુરાવો (26 ફેબ્રુઆરી, 2004).http://www.state.gov/t/vci/rls/rm/2004/29945.htm.</ref> == સંધિવિચ્છેદ == સંધિની દસમી કલમ કોઈ પણ રાષ્ટ્રને સંધિમાંથી બહાર નીકળ જવાનો અધિકાર આપે છે, પણ આ સંધિની કોઈ જોગવાઈ અને સંબંધિત રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ હિત વચ્ચે ઘર્ષણ થાય તેવી અસાધારણ ઘટના ઊભી થાય તો તે ત્રણ મહિનાની (૯૦ દિવસ) નોટિસ આપીને સંધિમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. આ નોટિસમાં જે તે રાષ્ટ્રએ એનપીટીમાંથી ખસી જવાના કારણો દર્શાવવા જરૂરી છે. [[નાટો]]ના રાષ્ટ્રોએ દલીલ કરી છે કે સાધારણ યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે સંધિ લાંબો સમય સુધી અમલમાં રહેતી નથી અને આ કારણે રાષ્ટ્રોને નોટિસ આપ્યાં વિના સંધિમાંથી ખસી જવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. નાટો [[અણુશસ્ત્રોની વહેંચણી]]ની નીતિને સમર્થન માટે આ દલીલ જરૂરી છે, પણ સંધિના તર્ક માટે મુશ્કેલરૂપ છે. નાટોની દલીલ સંધિની પ્રસ્તાવાના એ વાક્ય પર આધારિત છે કે "આ પ્રકારના યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય તેનું જોખમ ટાળવા દરેક પ્રયાસની જરૂરિયાત છે." આ શબ્દો અને વાક્ય અમેરિકાના રાજદ્વારીઓના આદેશને પગલે ઉમેરવામાં આવ્યાં છે. તેમની દલીલ છે કે તે મુદ્દે સંધિ યુદ્ધ અટકાવવાનું તેનું કામ પાર પાડવામાં નિષ્ફળ નિવડશે અને આ કારણે લાંબા ગાળા સુધી બંધનકર્તા રહેશે નહીં.<ref name="is_it_legal"/> અનેક રાષ્ટ્રોએ આ દલીલ સ્વીકારી નથી. જુઓ ઉપરોક્ત [[અમેરિકા-નાટો અણુશસ્ત્રો વહેંચણી]] . ઉત્તર કોરિયાએ પણ સંધિની આ જોગવાઈના ઉપયોગ દ્વારા ઘોંઘાટ મચાવ્યો છે. કલમ 10.1 મુજબ રાષ્ટ્રને ફક્ત ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપવાની જરૂર છે અને અન્ય રાષ્ટ્રોને સંબંધિત રાષ્ટ્રના "દેશના સર્વોચ્ચ હિતો"ના અર્થઘટન પર પ્રશ્ન ઉઠાવવા માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડતી નથી. 1993માં ઉત્તર કોરિયાએ એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ આપી હતી. જોકે 89 દિવસ પછી ઉત્તર કોરિયાએ [[માન્યતાપ્રાપ્ત માળખા]] હેઠળ તેના અણુ કાર્યક્રમ સ્થગિત કરવા અમેરિકા સાથે સમજૂતી કરી હતી અને તેની એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ રદ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2002માં અમેરિકાએ ઉત્તર કોરિયા પર ગુપ્તરીતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ હાથ ધરી માન્યતાપ્રાપ્ત માળખાનું ઉલ્લંઘન કર્યુ હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો અને સમજૂતી હેઠળ ભારે ઇંધણ ઓઇલના જહાજો અટકાવી દીધા હતા. તેના જવાબમાં ઉત્તર કોરિયાએ આઇએઇએઆ નિરીક્ષકોને તગડી મૂક્યાં હતાં, આઇએઇએઆ સાધનોને અક્ષમ કરી દીધા હતાં અને 10 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે એનપીટીની ખસી જવાના અગાઉના જાહેરનામાની સસ્પેન્શનનો તે અંત લાવે છે. ઉત્તર કોરિયાએ કહ્યું હતું કે એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટે એક વધુ નોટિસ પૂરતી છે,કારણ કે તેણે અગાઉ 89 દિવસ આપ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.nti.org/e_research/profiles/NK/Nuclear/index.html |title=ઉત્તર કોરિયા પ્રોફાઇલ-અણુ નિરીક્ષણ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922050752/http://www.nti.org/e_research/profiles/NK/Nuclear/index.html |url-status=dead }}</ref> આ અર્થઘટનને આઇએઇએા બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે ફગાવી દીધું હતું.<ref>[http://www.iaea.org/NewsCenter/MediaAdvisory/2003/med-advise_048.shtml મીડિયા એડવાઇસરી 2003/48- ઉત્તર કોરિયામાં સુરક્ષાના માપદંડો પર આઇએઇએ બોર્ડ ઓફ ગર્વનર્સ દ્વારા ઠરાવનો સ્વીકાર- 12 ફેબ્રુઆરી]</ref>. મોટા ભાગના દેશોએ જાળવી રાખ્યું હતું કે નવી ત્રણ મહિનાની નોટિસ જરૂર હતી અને ઉત્તર કોરિયાનું જાહેરનામું "અસાધારણ ઘટનાઓ" અને "સર્વોચ્ચ હિતો"ને ઉચિત ઠેરવે તો પણ કેટલાંક પ્રશ્નો ઊઠે છે. [[છ-પક્ષીય વાટાઘાટ]]ના ચોથા રાઉન્ડના અંતે 19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ સંયુક્ત નિવેદનમાં ઉત્તર કોરિયાને એનપીટીમાં પાછાં ફરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી, બધા જાણતા છે કે તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું. == તાજેતર અને આગામી ઘટનાઓ == [http://www.un.org/events/npt2000/ વર્ષ 2000ની સમીક્ષા પરિષદ]નું મુખ્ય પરિણામ એ આવ્યું હતું કે તેમાં અણુ શસ્ત્ર ધરાવતા રાષ્ટ્રોની નિઃશસ્ત્રીકરણની જવાબદારીઓ વ્યાવહારિક રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી અને તેને કહેવાતાં [[13 પગલાં]]માં વર્ણવવામાં આવી હતી. 18 જુલાઈ, 2005ના રોજ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ ભારતીય વડાપ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ]]ને મળ્યાં હતાં અને તેમણે ભારત સાથે અમેરિકન નાગરિક અણુ ટેકનોલોજીમાં વેપાર કરવાના અમેરિકન કાયદા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>ધ એસોસિએટેડ પ્રેસ, 2005, [http://www.cnn.com/2005/POLITICS/07/18/us.india.ap/ ભારત માટે ઊર્જાના દરવાજા ખોલતાં બુશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219104025/http://www.cnn.com/2005/POLITICS/07/18/us.india.ap/ |date=2006-02-19 }}, સીએનએન દ્વારા તૈયાર (cnn.com), 18 જુલાઈ, 2005.</ref> બ્રિટનના કટારલેખક [[જ્યોર્જ મોનબાયોટ]] જેવા કેટલાકે દલીલ કરી હતી કે [[ઇરાન]] (એનટીપી પર હસ્તાક્ષર કરનાર)ને નાગરિક અણુ ઊર્જા ઉત્પાદન ટેકનોલોજી પૂરી પાડવાનો વિરોધ કરનાર અમેરિકાની ભારત સાથે આ પ્રકારની સમજૂતીથી એનપીટીનો અંત આવી શકે છે,<ref>જ્યોર્જ મોનબાયોટ, ધ ગાર્ડિયન (guardian.co.uk),2 ઓગસ્ટ, 2005, [http://www.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,5673,1540683,00.html ધ ટ્રેટી રેકર્સ]</ref> જ્યારે અન્ય લોકો{{Who|date=December 2008}}એ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રકારના કદમથી ભારત જેવા એનપીટી સાથે ન જોડાયેલા દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ હેઠળ આવી શકશે. [http://www.un.org/events/npt2005/ મે, 2005માં સાતમી સમીક્ષા પરિષદ]માં [[અમેરિકા]] અને અન્ય મોટા ભાગના રાષ્ટ્રો વચ્ચે તીવ્ર મતભેદો સર્જાયા હતા. તેમાં અમેરિકા આ પરિષદ અપ્રસાર પર, ખાસ કરીને [[ઇરાન]] સામે તેના આરોપો પર કેન્દ્રીત રાખવા માગતું હતું જ્યારે અન્ય રાષ્ટ્રો અણુ મહાસત્તાઓ દ્વારા [[અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ]]ની દિશામાં ગંભીરતાના અભાવ પર ચર્ચા કરવા માગતા હતા. [[બિનજોડાણવાદી રાષ્ટ્રો]]એ અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ માટેની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.<ref>સૈયદ હમિદ અકબર, મલેશિયાના વિદેશ મંત્રી, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, (un.org), ન્યુયોર્ક, બે મે, 2005, [http://www.un.org/events/npt2005/statements/npt02malaysia.pdf અણુશસ્ત્રોના અપ્રસાર પર સંધિના સભ્ય રાષ્ટ્રોની 2005 સમીક્ષા પરિષદની સામાન્ય ચર્ચા]</ref> [[વર્ષ 2010ની સમીક્ષા પરિષદ]] મે, 2010માં ન્યુયોર્ક સિટીમાં યોજાઈ હતી અને સંધિના આધારે અણુ અપ્રસાર તંત્રને મજબૂત કરવા મહત્વપૂર્ણ હોવાનું જણાતું હતું. એનપીટીની પ્રીપેરેટરી કમિટીનું વર્ષ 2009નું સત્ર મે મહિનામાં યોજાયું હતું, જેમાં આગામી સમીક્ષા પરિષદ માટેની કોઈ પણ પ્રકારની ભલામણ કરવા મટે નિષ્ફળતા મળી હતી. તેમ છતાં તેને બેઠક દરમિયાન ચર્ચિત મુખ્ય મુદ્દાઓની વ્યાખ્યા કરવામાં સફળ ગણવામાં આવે છે.<ref>2009 [http://npsglobal.org/eng/index.php/component/content/article/144-articles/553-2009-npt-prepcom-pluses-minuses-and-bottom-line.html એનપીટી પ્રીકોમ-પ્લીસસ, માઇનસીસ અને બોટમ લાઇન ]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(2009 એનપીટીની પૂર્વતૈયારી સમિતિ-હકારાત્મક, નકારાત્મક અને બોટમ લાઇન)</ref> "[[ગ્લોબલ સમિટ ઓન ન્યુક્લીઅર સીક્યોરિટી]]" 12 અને 13 એપ્રિલ, 2010ના રોજ યોજાઈ હતી. [[રાષ્ટ્રપ્રમુખ બરાક ઓબામા]]એ પ્રાગમાં આ પરિષદ યોજવાનો દરખાસ્ત મૂકી હતી અને તેનો આશય [[પ્રસાર સુરક્ષા પહેલ]] અને [[પરમાણુ આતંકવાદ અટકાવવા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ]] સાથે સમન્વય સાધી અણુ અપ્રસાર સંધિને મજબૂત કરવાનો હતો.<ref>[http://www.america.gov/ America.gov]માંથી [https://web.archive.org/web/20090715025608/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/July/20090709132238dmslahrellek0.58482.html માર્ચ, 2010માં વૈશ્વિક અણુ પરિષદ માટે ઓબામાની અપીલ], આઠ જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ પાછું મેળવું.</ref> આ [http://www.whitehouse.gov/the-press-office/key-facts-about-national-security-summit પરિષદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828102603/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/key-facts-about-national-security-summit |date=2010-08-28 }}માં 47 રાષ્ટ્ર અને ત્રણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠને ભાગ લીધો હતો, જેમાં અધિકૃત દસ્તાવેજ<ref>[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/communiqu-washington-nuclear-security-summit વોશિંગ્ટન અણુ સુરક્ષા પરિષદના સરકારીપત્રક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926102050/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/communiqu-washington-nuclear-security-summit |date=2012-09-26 }}, 13 એપ્રિલ, 2010.</ref> અને કાર્યકારી યોજના ઇશ્યૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/work-plan-washington-nuclear-security-summit વોશિંગ્ટન અણુ સુરક્ષા પરિષદની કાર્ય યોજના], 13 એપ્રિલ, 2010.</ref> == ટીકા અને પ્રતિસાદ == કેટલાંક લોકો દલીલ કરે છે કે એનપીટીમાં ઉલ્લેખિત કટિબદ્ધતાનું એનડબલ્યુએસ સંપૂર્ણપણે પાલન કરતાં નથી.<ref>[http://www.fair.org/index.php?page=2619 ]</ref> સંધિની પાંચમી ધારાના પાલન માટે એનપીટી પક્ષોને શસ્ત્રોની હરિફાઈનો અંત લાવવા, "અણુ નિઃશસ્રીકરણ અને સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ"ની સંધિ પર "વાટાઘાટ" કરવાની જરૂર છે. શીત યુદ્ધનો અંત આવ્યાનાં લાંબા સમય બાદ આજે પણ હજારો અણુ શસ્ત્રો અસ્તિત્વમાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાંક હાઇ-એલર્ટ પર છે. જાન્યુઆરી, 2002માં યુએસ ન્યુક્લીર રીવ્યૂને પગલે [[સંરક્ષણ વિભાગ]] દ્વારા એક અહેવાલમાં એવી ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે અણુશસ્ત્રોનો નાશ કરવો મુશ્કેલ છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/policy/dod/npr.htm |title=ન્યુક્લીઅર પોસ્ચર રીવ્યૂ એક્સર્પટ્સ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610094536/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/policy/dod/npr.htm |url-status=dead }}</ref> પણ તેના પરિણામે રચાયેલ [[રોબસ્ટ ન્યુક્લીઅર અર્થ પેનીટ્રેટર]]ને ક્યારેય કોંગ્રેસનું સંપૂર્ણ સમર્થન મળ્યું નહોતું અને વર્ષ 2005માં તેને રદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.cnn.com/2006/POLITICS/04/10/hersh.access/index.html હર્શઃ ઇરાન માટે અમેરિકાના પરમાણુ વિકલ્પો]</ref> બિનજોડાણવાદી અભિયાન તરફથી ઘાનાના પ્રતિનિધિઓએ અને આફ્રિકાના જૂથે કહ્યું હતું કે નિઃશસ્ત્રીકરણ અને અપ્રસાર એકબીજાના પૂરક છે અને એકબીજાને મજબૂત કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે "નિઃશસ્ત્રીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કર્યા વિના અણુ અપ્રસારનું હાલનું મહત્વ નહીં જળવાય."<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2006/gadis3322.doc.htm |title=નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રક્રિયાને હાસ્યાસ્પદ બનાવતા હાઈ એલર્ડ પર મૂકાયેલા હજારો અણુશસ્ત્રો, લોપસાઇડેડ એપ્રોચ દ્વારા અણુપ્રસારના ભયની સાથે, ફર્સ્ટ કમિટી ટોલ્ડ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805062631/http://www.un.org/News/Press/docs//2006/gadis3322.doc.htm |url-status=dead }}</ref> અમેરિકાના નિઃશસ્ત્રીકરણ પર થતી ટીકાના જવાબમાં પ્રતિસાદ આપતાં તેણે આંકડાકીય હકીકતો રજૂ કરી હતી. અમેરિકાએ જણાવ્યું હતું કે તેણે તમામ પ્રકારના અણુશસ્ત્રો દૂર કરવાની અને પૂરાં પાડવાની વ્યવસ્થામાં તબક્કાવાર ઘટાડો કરવાની પ્રક્રિયામાં અને અણુશસ્ત્રો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા શીતયુદ્ધના અંતથી અત્યાર સુધી 13,000 કરતાં વધારે શસ્ત્રોનો નાશ કર્યો છે અને નાટો સાથે સંકળાયેલા વિવિધ રાષ્ટ્રોમાં યુદ્ધ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે સજ્જ 80 ટકા શસ્ત્રો અને 90 ટકા બિનવ્યૂહાત્મક શસ્ત્રસરંજામ હટાવી લીધો છે.{{Citation needed|date=May 2010}} અમેરિકાના અધિકારીઓએ એ બાબત પ્રત્યે પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે અમેરિકામાં અણુશસ્રો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલુ છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ દ્વારા અણુશસ્ત્રો નાબૂદ કરવાના આદેશ પરની કામગીરી પૂર્ણ થશે ત્યારે અમેરિકાના સૈન્ય પાસે શીતયુદ્ધના અંત સમયે જેટલો શસ્રસરંજામ હતો તેના કરતાં ચોથા કદના શસ્ત્રો રહેશે. એટલું જ નહીં તેનું કદ આઇઝનહોવરના વહીવટી સમયગાળા કરતાં કોઈ પણ રીતે ઓછું હશે.<ref>[http://www.defense.gov/news/d20100503stockpile.pdf આંકડાકીય માહિતીઃ અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોના જથ્થા પર પારદર્શકતામાં વધારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506091705/http://www.defense.gov/news/d20100503stockpile.pdf |date=2010-05-06 }}, ત્રણ મે, 2010.</ref> શીતયુદ્ધનો અંત આવ્યાં પછી અમેરિકાએ અગાઉના સોવિયત સંઘનો ભાગ હોય તેવા વિવિધ દેશો પાસેથી યુરેનિયમ સ્વરૂપે હજારો શસ્ત્રોની ખરીદી પણ કરી હતી. તેનો ઉપયોગ રીએક્ટર ફ્યુઅલમાં પરિવર્તિત કરવા માટે થાય છે.<ref>જુઓ, દાખલા તરીકે, "નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી," http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm; અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિ ક્રિષ્ટોફર ફોર્ડ, "એનપીટીના સમીક્ષા ચક્રમાં પ્રક્રિયા અને સારઃ અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણના ઉદાહરણ," 17 માર્ચ, 2007ના રોજ ફ્રાન્સના એન્નેસીમાં આયોજિત "2010 માટે તૈયારીઃ યોગ્ય પ્રક્રિયાનો અધિકાર" પર આયોજિત પરિષદમાં ટીપ્પણીઓ, http://www.state.gov/t/isn/rls/rm/81940.htm; "The United States and Article VI: A Record of Accomplishment," http://geneva.usmission.gov/CD/updates/05-06-08%20Article%20VI%20Briefing.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218010910/http://geneva.usmission.gov/CD/updates/05-06-08%20Article%20VI%20Briefing.pdf |date=2008-12-18 }}.</ref> (આ પ્રયાસના પરિણામે અમેરિકામાં દર દસમાંથી એક લાઇટબલ્બ પરમાણુ ઊર્જા દ્વારા પ્રજ્જવલિત થાય છે તેવો અંદાજ છે. આ ઊર્જા એ જ યુરેનિયમરૂપી ઇંધણમાંથી મેળવવામાં આવી છે, જે શીતયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા અને તેના સાથી રાષ્ટ્રોને લક્ષ્યાંક બનાવતા અણુશસ્ત્રોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સહકાર માટેના કેન્દ્ર ખાતે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર સ્ટીફન હેડલીની ટીપ્પણીઓ, સ્ટેન્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી (આઠ ફેબ્રુઆરી, 2008), http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/02/20080211-6.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112073329/http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/02/20080211-6.html |date=2008-11-12 }}.</ref>) અણુ અપ્રસાર માટે અમેરિકાના વિશેષ પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણ વચ્ચે સંબંધ છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે તેઓ પારસ્પરિક ફરજ પાડી શકે છે, પણ પ્રસારના જોખમમાં વૃદ્ધિના પગલે એવું વાતાવરણ ઊભું થશે જેમાં નિઃશસ્ત્રીકરણની પ્રક્રિયા વધારે મુશ્કેલ બની જશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm |title=નિઃશસ્ત્રીકરણ, અમેરિકા અને એનપીટી |access-date=2007-04-13 |archive-date=2007-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070413212545/http://www.state.gov/t/isn/rls/other/81946.htm |url-status=live }}</ref> તે જ રીતે યુનાઇટેડ કિંગડમ,<ref>{{Cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/counter-terrorism/weapons/nuclear-weapons/ |title=અણુ શસ્ત્રો પર એમસીઓ આંકડાકીય માહિતી |access-date=2008-04-06 |archive-date=2008-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406222852/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/counter-terrorism/weapons/nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref>, ફ્રાન્સ<ref>{{Cite web |url=http://www.armscontrol.org/act/2005_01-02/Levitte |title=વર્ષ 2005ની એનપીટી સમીક્ષા પરિષદઃ ફ્રાંસનો એક દ્રષ્ટિકોણ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430235354/http://www.armscontrol.org/act/2005_01-02/Levitte |url-status=dead }}</ref> અને રશિયા<ref>[http://www.un.org/events/npt2005/statements/npt03russian.pdf વર્ષ 2005ની એનપીટી સમીક્ષા પરિષદ ખાતે રશિયાના નાયબ વિદેશ મંત્રી કિસલેક દ્વારા અપાયેલું નિવેદન]</ref>એ તેમના અણુ નિઃશસ્રીકરણને રેકર્ડ્સનો બચાવ કર્યો હતો અને વર્ષ 2008માં એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા પાંચ એનડબલ્યુએસએ સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડી છઠ્ઠી કલમના હાર્દ સમાન નિઃશસ્ત્રીકરણ પ્રત્યે કટિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/NPT2010/SecondSession/delegates%20statements/P5%20Statement.pdf |title=વર્ષ 2008માં એનપીપીની પ્રાથમિક તૈયારી કરતી સમિતિને પીફાઇવનું નિવેદન |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604142332/http://www.un.org/NPT2010/SecondSession/delegates%20statements/P5%20Statement.pdf |url-status=dead }}</ref> ઉપરોક્ત ચર્ચા મુજબ, સંધિની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ અણુશસ્ર રાષ્ટ્રોની ચોક્કસ જવાબદારી વિરોધાભાસી છે. == આ પણ જોશો == {{Wikisource|Nuclear Non-Proliferation Treaty}} {{wikinewscat|Nuclear proliferation}} * [[બુડાપેસ્ટ મેમોરેન્ડમ ઓન સીક્યોરિટી એસ્સ્યોરન્સ]] 1994 * [[અણુ આતંકવાદ અટકાવવા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ]] * [[અણુ અપ્રસાર અને નિઃશસ્ત્રીકરણ પર આંતરરાષ્ટ્રીય પંચ]] * [[મિસાઇલ ટેકનોલોજી નિયંત્રણ તંત્ર]] * [[અણુમુક્ત દુનિયા]] * [[13 કદમ]] (સંધિની સમીક્ષા પરિષદ, 2000ના નિર્ણાયક દસ્તાવેજમાં સામેલ મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ) * [[અણુયુદ્ધ]] * [[અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોની યાદી]] * [[અણુવિભાજન]] * [[અણુ સંયોજન]] * [[આણ્વિક શાંતિ]] * [[અણુ ઊર્જા ફેસ-આઉટ]] * [[અણુ પ્રસાર]] * [[પ્રસાર સુરક્ષા પહેલ]] * [[સ્ટ્રેટેજિક ઓફન્સિવ રીડક્શન્સ ટ્રેટી (સોર્ટ)]] * [[ન્યૂ એજન્ડા કોલિશન]] == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf અણુ અપ્રસાર સંધિ (પીડીએફ)-આઇએઇએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807060917/http://www.iaea.org/Publications/Documents/Infcircs/Others/infcirc140.pdf |date=2007-08-07 }} * [http://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPT.shtml એનપીટી સેક્શન નિઃશસ્ત્રીકરણ બાબતની સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ઓફિસ] * [http://www.motherearth.org/a2000/ એબોલિશન 2000 યુરોપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914124016/http://www.motherearth.org/a2000/ |date=2018-09-14 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=3149979950735473461&amp;q=globalvision પીપલ વર્સિસ ધ બોમ્બઃ શો ડાઉન એટ ધ યુએન (વીડિયો)] * [http://www.nuclearfiles.org/menu/library/treaties/non-proliferation-treaty/trty_npt_1970-03-05.htm NuclearFiles.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150608111209/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/treaties/non-proliferation-treaty/trty_npt_1970-03-05.htm |date=2015-06-08 }} અણુ એનપીટીમાંથી સમરી અને વિસ્તૃત માહિતી * [http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/NPT%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView સભ્યપદ/સભ્યરાષ્ટ્રો] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20030528042802/http://disarmament.un.org/TreatyStatus.nsf/NPT%20(in%20alphabetical%20order)?OpenView |date=2003-05-28 }} * સેન્ટર ફોર એ વર્લ્ડ ઇન બેલેન્સ ખાતે [http://www.worldinbalance.net/agreements/nnpr.html અણુ અપ્રસાર સમજૂતીનું નિરીક્ષણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.npec-web.org ધ નોનપ્રોલિફેરેશન પોલિસી એજ્યુકેશન સેન્ટર] (એનપીઇસી)-અપ્રસાર નીતિ શિક્ષણ કેન્દ્ર વોશિંગ્ટન ડીસીમાં એક સેવાભાવી સંગઠન છે. તેની સ્થાપના નીતિનિર્માતાઓ, નિષ્ણાતો અને મીડિયાના લોકો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક શસ્ત્રોના પ્રસારના મુદ્દે વધુ સમજણને કેળવવા 1994માં કરવામાં આવી છે. * [http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&amp;results=10 અણુ મુદ્દા માટે અલ્સોસ ડિજિટલ લાઇબ્રેરીમાંથી એનપીટી પર સ્પષ્ટ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412114744/http://alsos.wlu.edu/adv_rst.aspx?keyword=NPT&results=10 |date=2008-04-12 }} * [http://newsblaze.com/story/20080630082120tsop.nb/topstory.html વર્ષ 2008માં અણુ અપ્રસાર સંધિને 40 વર્ષ થયા]. * જ્યોર્જ પર્કોવિચ, [http://www.ifri.org/files/Securite_defense/Perkovich_Reforming_Nuclear_Order.pdf "પ્રિન્સિપલ્સ ફોર રીફોર્મિંગ ધ ન્યુક્લીઅર ઓર્ડર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326212753/http://www.ifri.org/files/Securite_defense/Perkovich_Reforming_Nuclear_Order.pdf |date=2009-03-26 }}, ''પ્રોલિફેરેશન પેપર્સ'' , પેરિસ, આઇફ્રાઇ, 2008ની પાનખર. * અમેરિકાનો વિદેશ વિભાગ, એનપીટી સમીક્ષા ચક્ર સંબંધિત પેપર્સ અને ભાષણોનો સંગ્રહની વેબસાઇટ, https://web.archive.org/web/20060209120207/http://www.state.gov/t/isn/wmd/nnp/ * વિદેશી સંબંધોનો વિભાગ, ફિલિપાઇન્સ ગણતંત્ર, http://dfa.gov.ph/main/index.php/newsroom/npt-information-a-updates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119180036/http://dfa.gov.ph/main/index.php/newsroom/npt-information-a-updates |date=2010-01-19 }} {{Cold War}} [[શ્રેણી:શસ્ત્ર નિયંત્રણ સંધિઓ]] [[શ્રેણી:અણુ પ્રસાર]] [[શ્રેણી:અણુ શસ્ત્રોની નીતિ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:સોવિયત યુનિયનની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:શીત યુદ્ધની સંધિઓ]] [[શ્રેણી:1968માં થયેલી સંધિઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં અમલમાં આવેલી સંધિઓ]] 5ypw84i2sv9ep07tba9dttrnyyhrsf1 0 26530 905809 905594 2026-09-27T05:19:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905809 wikitext text/x-wiki [[File:Territories of Dynasties in China.gif|thumb|300px|ચીનનાં સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન વિવિધ રાજવંશો દ્વારા અને આધુનિક રાજકીય રાજ્યો દ્વારા કબ્જે કરાયેલાં વિસ્તારો ]] {{History of China|BC=1}} ચીનની સભ્યતા મૂળ ઉત્તરપાષાણ કાળમાં પીળી નદી અને યાંગત્સે નદી પાસેના વિવિધ સ્થાનિક કેન્દ્રોમાંથી વિકસીત થઇ છે, જો કે પીળી નદીને ચીનની સભ્યતાનું પારણું કહેવામાં આવે છે. લેખિત '''ચીનનો ઇતિહાસ''' શાંગ રાજવંશ (લગભગ ઇ.સ.પૂ. 1700 – લગભગ ઇ.સ.પૂ. 1046). [14] શાંગ રાજવંશના પ્રાચિનકાલીન ચાઇનીઝ લખાણોના ઓરેકલ બોન્સ ઇ.સ.પૂ. 1500 સુધીની રેડિયકાર્બન તવારીખ બતાવે છે.<ref>હેન્રી ક્લીરો, આર્કિઓલોજિકલ હેરિટેજ મેનેજમેન્ટ ઈન ધી મોડર્ન વર્લ્ડ. 2005. રુટલેજ. પાનું 318 ISBN 0415214483.</ref> ઝોઉ રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ. 1045 – ઇ.સ.પૂ. 256) દરમિયાન ચાઇનીઝ સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય, દર્શનશાસ્ત્રનો વિકાસ થયો. ઇ.સ.પૂ. 8મી સદીમાં આંતરિક અને બાહ્યા કારણોસર ઝોઉ રાજવંશની પડતીનો પ્રારંભ થયો. પ્રદેશ પર નિયંત્રણ મેળવવાની ઝોઉની ક્ષમતામાં ઘટાડો થતો ગયો અને તેમનું શાસન ધીમેધીમે નાના રાજ્યોમાં વિભાજિત થતું ગયું જેનો વસંત અને શરદ સમયગાળા સાથે પ્રારંભ થયો હતો અને યુદ્ધ કરી રહેલા રાજ્યોના કાળમાં તે તેની પૂર્ણ કક્ષાએ હતું. ઇ.સ.પૂ. 221માં કીન શી હુઆંગે આપસમાં લડતા રજવાડાઓને એકત્ર કરીને ચીનના પ્રથમ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી. ચીનના ઇતિહાસના અનુગામી વંશોએ નોકરશાહીની એક એવી પ્રથા વિકસિત કરી જેના કારણે ચીનના સમ્રાટો બાકીના વિશાળ ક્ષેત્રો પર સીધુ નિયંત્રણ મેળવતા થયા. રાજકીય ઐક્ય અને વિખવાદોનો અવારનવાર બદલાતો સમયગાળો એ ચીનના ઇતિહાસની પરંપરાગત છબિ છે, જેમાં આંતરિક એશિયાઇ લોકોએ અવારનવાર ચીન પર નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું છે, જેમાંના મોટાભાગના હાન ચાઇનીઝ સમુદાયના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. એકપછી એક વસાહતોના આગમન, વિસ્તરણ અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનને કારણે [[એશિયા|એશિયા]]ના અનેક વિસ્તારોની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક અસર ચીન પર થતી રહી છે જે આધુનિક ચીના ભાગરૂપ પણ છે. == પ્રાગૈતિહાસિકકાળ == ===પાષાણયુગ=== વર્તમાન ચીનમાં દસ લાખ વર્ષ અગાઉ ''હોમો ઇરેક્ટસ'' નો વસવાટ હતો.<ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|author=Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman|title=Magnetostratigraphic dating of early humans of in China|journal=Earth Science Reviews|volume=61|month=June|year=2003|pages=191–361|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|format=PDF|issue=3-4|access-date=2010-09-02|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead}}</ref> હાલમાં જ થયેલા અભ્યાસના તારણો દર્શાવે છે કે ઝીઓચાંગલીઆંગ સાઇટ પર મળી આવેલા પથ્થરના ઓજારો 1.36 કરોડ વર્ષ પુરાણા હોવાનું મેગ્નેટોસ્ટ્રીટીગ્રાફિક પદ્ધતિ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Xiaochangliang">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|title=Earliest Presence of Humans in Northeast Asia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813201519/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/whatshot/2001/wh2001-3.htm|url-status=dead}}</ref> શાનક્સી પ્રાંતમાં આવેલી ઝીહોઉન્ડુ પુરાતત્વીય સાઇટ ખાતે ''હોમો ઇરેક્ટસ'' દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી અગ્નિના અવશેષો છે, જે 12.7 લાખ વર્ષ પહેલાના હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="MagnetostratigraphicDating"></ref> યુઆનમોઉ અને એ પછી લેન્ટીયન ખાતે કરવામાં આવેલા ઉત્ખનનમાં અગાઉના વસવાટોના અવશેષો મળ્યા છે. જેમાં 1923-27માં ચીનમાં શોધી કાઢવામાં આવેલો કથિત પેકિંગ મેનના ''હોમો ઇરેક્ટસ'' ના સૌથી લોકપ્રિય નમૂનાઓ પણ સામેલ છે. લીઉઝોઉમાં આવેલી ગુઆન્ક્સી પ્રાંતમાં આવેલી લીઉઝુઇની ગુફાઓમાંથી ત્રણ વાસણોના ટુકડા પણ ખોદી કાઢવામાં આવ્યા હતા જે ઇ.સ.પૂ 16,500 અને 19,000ના હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>ચીન, પેકિંગ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ વિભાગના ઝ્હેંગ ચિ દ્વારા રચિત “[http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf ધી ડિસ્કવરી ઑફ અર્લી પોટરી ઈન ચાઈના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=2007-06-14 }}”</ref> ===ઉત્તરપાષાણયુગ=== ચીનની ઉત્તરપાષાણ વય ઇ.સ.પૂ 12,000 અને 10,000 વચ્ચેની હોવાનું શોધી કાઢવામાં આવેલું છે.<ref name="neolithic period in china">{{cite web|title=Neolithic Period in China|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cneo/hd_cneo.htm|work=Timeline of Art History|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|month=October | year=2004|access-date=2008-02-10}}</ref> આદ્ય ચીનમાં થતી જુવારની ખેતીના પ્રારંભિક અવશેષોની રેડિયોકાર્બન તારીખ ઇ.સ.પૂ. 7000 છે.<ref>{{cite web|title=Rice and Early Agriculture in China|url=http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|work=Legacy of Human Civilizations|publisher=Mesa Community College|access-date=2008-02-10|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827184517/http://www.mc.maricopa.edu/dept/d10/asb/anthro2003/legacy/banpo/banpo.html|url-status=dead}}</ref> હેનનના ક્સીનઝેંગ પ્રાંતની પેલીગેંગ સંસ્કૃતિકના અવશેષો 1977માં ખોદી કાઢવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|title=Peiligang Site|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|publisher=[[Ministry of Culture of the People's Republic of China]]|year=2003|access-date=2008-02-10|archive-date=2007-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807120030/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39079.htm|url-status=dead}}</ref> કૃષિના આગમન સાથે વસતી, પાકનો સંગ્રહ અને પુનઃવહેંચણી તથા ખાસ કારીગરો અને વહીવટકરર્તાઓને મદદ કરવાની ક્ષમતામાં પણ વધારો થતો ગયો.<ref>{{Cite web|last=Pringle|first=Heather|title=The Slow Birth of Agriculture|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|work=[[Science (journal)|Science]]|date=1998|volume=282|page=1446|access-date=2010-09-02|archive-date=2011-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|url-status=dead}}</ref> ઉત્તરપાષાણયુગમાં પીળી નદીની ખીણ સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર બની ગઇ હતી, જ્યાંથી પ્રથમ ગામ મળી આવ્યું હતું, જેમાં પુરાતત્વીય દ્રષ્ટિએ સૌથી મહત્વની શોધ ઝીયાનમાં બાનપોની શોધ હતી.<ref>{{cite web|last=Wertz|first=Richard R.|title=Neolithic and Bronze Age Cultures|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html|work=Exploring Chinese History|publisher=[[ibiblio]]|year=2007|access-date=2008-02-10}}</ref> પીળી નદીના કાંઠે સર્જાતા લોએસને કારણે નદીના પાણીનો રંગ પીળાશ પડતો દેખાય છે જેના કારણે તેને પીળી નદી નામ આપવામાં આવ્યું હતું<ref>{{cite encyclopedia|title=Huang He|url=http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2007|access-date=2010-09-02|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605050404/http://www.bartleby.com/65/hu/HuangHe.html|url-status=dead}}</ref>. એ સમયગાળાના પૂરતા લેખિત દસ્તાવેજોના અભાવે ચીનનો પ્રારંભિક ઇતિહાસ અસ્પષ્ટ છે, એ પછીના વર્ષોના લખાયેલા ઇતિહાસમાં સદીઓ પહેલા થઇ ગયેલી ઘટનાઓનું વર્ણન કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્થિતિમાં ચીનના લોકો માટે એક સમસ્યા એ છે કે પ્રારંભિક ઇતિહાસના સંદર્ભમાં સદીઓઓનું આત્મનિરિક્ષણ હકીકતો અને કલ્પનાઓ વચ્ચે ગૂંચવાઇ જાય છે. ઇ.સ.પૂ. 7000માં ચીનવાસીઓએ જુવાર, બાજરાની ખેતી શરૂ કરી, તેની સાથે જીઆહુ સંસ્કૃતિનો ઉદય થયો. નીંગક્સીઆમાં આવેલા દામૈદી ખાતેથી ઇ.સ.પૂ. 6000થી 5000ના વખતના 3,172 જેટલી ખડક કોતરણીઓ મળી આવી છે આ કોતરણીમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, ઇશ્વર અને શિકાર તથા ચારો ચરતા પશુઓ જેવા 8,453 જેટલા પાત્રો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ચિત્રાત્મક અવશેષો ચીનના પ્રારંભિક લેખિત ઇતિહાસમાં દર્શાવવામાં આવેલા પાત્રો જેવા જ છે. <ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6669569.stm | work=BBC News | title=Chinese writing '8,000 years old' | date=2007-05-18 | access-date=2010-05-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|title=Carvings may rewrite history of Chinese characters|publisher=[[Xinhua]] online|date=2007-05-18|access-date=2007-05-19|archive-date=2017-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303223737/http://news.xinhuanet.com/english/2007-05/18/content_6121225.htm|url-status=dead}}</ref> બાદમાં ઇ.સ.પૂ. 2500ની આસપાસ લોંગશન સભ્યતાએ યાંગશાઓ સભ્યતાનું સ્થાન લીધું. == પ્રાચિનકાળ== === ઝિયા રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ 2100 1600) === ઝિયા રાજવંશ (લગભગ ઇ.સ.પૂ. 2100- ઇ.સ.પૂ. 1600) પ્રાચિન ઇતિહાસના રેકોર્ડ જેવા કે ''રેકોર્ડ ઓફ ધ ગ્રાન્ડ હિસ્ટોરીન'' અને ''બામ્બુ એનેલ્સ'' માં ચીનના પ્રથમ ઝિયા રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ 2100- ઇ.સ.પૂ.1600)નું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="state1">{{cite web|url=http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20071215094418/http://exchanges.state.gov/culprop/cn04sum.html|archive-date=15 December 2007|title=Public Summary Request Of The People's Republic Of China To The Government Of The United States Of America Under Article 9 Of The 1970 Unesco Convention|publisher=Bureau of Educational and Cultural Affairs, U.S. State Department|access-date=12 January 2008}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www-chaos.umd.edu/history/ancient1.html|title=The Ancient Dynasties|publisher=University of Maryland|access-date=2008-01-12}}</ref> જો કે આ ખરેખર આ રાજવંશનું અસ્તિત્વ હતું કે નહિ તેને લઇને અનેક મતમતાંતર છે, કેટલાક પુરાતત્વીય અવશેષો આ રાજવંશ થઇ ગયો હોવાનું જણાવે છે. ''શિજ્જી'' અથવા કે ''રેકોર્ડ ઓફ ધ ગ્રાન્ડ હિસ્ટોરીન'' અને કથિત ''બામ્બુ એનેલ્સ'' ના લખનાર ઇતિહાસકાર સિમા કીઆન(ઇ.સ.પૂર્વે 145-90)એ 4,200 વર્ષ અગાઉ ઝિયા રાજવંશ થઇ ગયો હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું, જો કે આ તવારિખને સમર્થન મળ્યું નથી. મોટાભાગના પુરાતત્વશાસ્ત્રીઓ હેનાન પ્રાંતમાં એર્લીટોઉના ઉત્ખનન સાથે ઝિયાને સાંકળે છે,<ref>[http://www.nga.gov/ નેશનલ ગેલેરી ઑફ આર્ટ] ખાતે [http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm બ્રોન્ઝ એજ ચાઈના]</ref> જ્યાંથી ઇ.સ.પૂર્વે 2000ના સમયનું માછલીનું કાંસાનું બનેલું શિલ્પ શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળાની અગાઉની નિશાનીઓ માટીના વાસણો તથા શંખ પર મળી આવી હતી જેમાં પૈતૃક અને આધુનિક ચીનવાસીઓના પાત્રો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20050213035644/http://www.gog.com.cn/gz/art0402/ca615230.htm Scripts found on Erlitou pottery] (written in Simplified Chinese)</ref> ઓરેકલ હાડકા તથા ઝોઉ કાંસ્ય નૌકા લખાણો વચ્ચે અત્યંત ઓછા લખાણો સામ્યતા ધરાવે છે જેના કારણે ઝિયા યુગ સારી રીતે સમજી શકાતો નથી. પુરાણશાસ્ત્રના મતે ઇ.સ.પૂર્વે 1600માં થયેલા મીંગશીઆના યુદ્ધના પરિણામે આ રાજવંશનો અંત આવ્યો હતો. === શાંગ રાજવંશ (લગભગ 1700- ઇ.સ.પૂ 1046) === [[File:China 1.jpg|left|thumb|પ્રગતિ કરી ચૂકેલાં પ્રસ્તર સમાજોનાં, શંગ સમયકાળના હોવાનું મનાતાં અવશેષો પ્રાથમિક તબક્કે પીળી નદીના ખીણવિસ્તારમાંથી પ્રાપ્ત થયા છે. ]] ચીનના ભૂતકાળની લેખિત ઇતિહાસની તવારિખ ઇ.સ.પૂ. 13મી સદીના શાંગ રાજવંશથી શોધી કાઢવામાં આવેલી છે, ''ઓરેકલસ બોન્સ'' તરીકે ઓળખાતા પ્રાણીઓના હાડકાં તથા શેલ પરથી શોધી કાઢવામાં આવેલા શિલાલેખના અવેશેષોના આધારે તેની વિગતો મળે છે. પુરાતત્વીય પુરાવાના તારણો શાંગ રાજવંશનું અસ્તિત્વ લગભગ ઇ.સ.પૂ. 1600- 1046 હોવાનું દર્શાવે છે, જે બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. શાંગ સમયગાળાના પ્રથમ ભાગની વિગતો એર્લીગેંગ, ઝેંગઝોઉ અને શાંગચેંગ જેવા સ્ત્રોતમાંથી મળી આવે છે. જ્યારે ઓરેકલ હાડકા પરના વિશાળ લેખનના આધારે શાંગ અને યીંગ અક્ષર (殷) સમગાળામાંથી બાજા ભાગની વિગતો મળે છે. આધુનિક કાળના હેનનમાં આવેલું એનયાંગ શાંગ રાજવંશના નવ પાટનગરોમાંનું અંતિમ પાટનગર (લગભગ ઇ.સ.પૂ 1300-1046) હતું. શાંગ રાજવંશમં કુલ 31 રાજાઓએ રાજ કર્યું હતું, શાંગના તાન્ગથી લઇને સમ્રાટ ઝોઉનો સમાવેશ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ચીનવાસીઓ વિવિધપ્રકારના ઇશ્વરની પૂજા કરતા હતા જેમાં આકાશ, આબોહવા જેવા ઇશ્વાર તથા અન્ય ઇશ્વર પર નિયંત્રણ રાખતા શાંગદી નામના સર્વોચ્ચ ભગવાનનો સમાવેશ થાય છે. શાંગ રાજવંશ દરમિયાન જે લોકો જીવિત હતા તેમનું પણ માનવું હતું કે તેમના વંશજો જ્યારે મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે તેઓ પણ ઇશ્વર બની ગયા હતા, તથા તેમની પ્રભુની જેમ પૂજા કરવામાં આવે એવું તેઓ ઇચ્છતા હતા. પ્રત્યેક પરિવાર તેમના વંશજોને પૂજતો હતો. લગભગ ઇ.સ.પૂ.1500થી ચીનીઓએ ભવિષ્યની આગાહી કરવા માટે લિખિત ઓરેકલ હાડકાનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઝોઉ રાજવંશના સમયગાળા (અંદાજે ઇ.સ.પૂ.1100) દરમિયાન ચીનવાસીઓ ''ટીઆન'' નામના કુદરતી તત્વને પણ પૂજતા હતા જેને સ્વર્ગ તરીકે માનવામાં આવતું હતું. શાંગદીની જેમ સ્વર્ગ પણ અન્ય તમામ ઇશ્વરો પર શાસન કરતો હતો અને સ્વર્ગના આદેશ પ્રમાણે ચીન પર કોણ શાસન કરશે તેનો નિર્ણય તે કરતો હતો. સ્વર્ગનો જનાદેશ હોય ત્યાં સુધી જ કોઇ પણ શાસક શાસનની ધૂરા સંભાળી શકતો હતો. એવું માનવામાં આવતું રાજા કે રાણી જનાદેશ ગુમાવી દે ત્યારે મોટી સંખ્યામાં કુદરતી આપત્તિઓ આવતી હોય છે, તથા શાસકે લોકોની ચિંતા કરવાનું છોડી દીધું હોય ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાતી હતી. જેના જવાબમાં રાજવી પરિવારને પદચ્યુત કરવામાં આવતો તથા સ્વર્ગના જનાદેશના આધારે અન્ય પરિવારનું શાસન સ્થપાતું. ''રેકોર્ડ ઓફ ધ ગ્રાન્ડ હિસ્ટોરીન'' જણાવે છે કે શાંગ રાજવંશે છ વખત પાટનગર બદલ્યું હતું. પાટનગરની અંતિમ (અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ) ફેરબદલી ઇ.સ.પૂ.1350માં યીનમાં કરવામાં આવી હતી જે રાજવંશનો સુવર્ણકાળ હતો. ઇતિહાસમાં યીન રાજવંશ અને શાંગ રાજવંશ એકબીજાના સમાનાર્થી છે, જો કે શાંગ વંશના ઉત્તરાર્ધના સમય માટે આ શબ્દનો ઉપયોગ બહુ મોડેથી કરવામાં આવ્યો હતો. પછીના વર્ષોના ચીનના ઇતિહાસકારોમાં એક શાસક પછી બીજો શાસક રાજ કરતા હતા એવી રૂઢિ પ્રચલિત હતી, પણ ચીનના પ્રારંભિક સમયમાં રાજકીય સ્થિતિ અત્યંત જટિલ હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. તેથી ચીનના કેટલાક વિદ્વાનોના મતે ઝિયા અને શાંગનું શાસન સંભવિત પણ એક જ સમયે અસ્તિત્વમાં હતું, જેમ કે શાંગના સમયમાં જ ઝોઉ રાજવંશનું અસ્તિત્વ હતું. એનયાંગમાં મળી આવેલા લેખિત રેકોર્ડ શાંગ રાજવંશના અસ્તિત્વને સમર્થન આપે છે. જો કે પશ્ચિમી વિદ્વાનો એનયાંગમાં રજૂ કરવામાં આવેલી શાંગ રાજવંશની વ્યવસ્થાને સ્વીકારવામાં સંકોચ અનુભવે છે. દાખલા તરીકે સાંગઝીન્ગડુઇ ખાતેના પુરાતાત્વિક તારણો એનયાંગથી વિપરીત સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ વધુ શ્રેષ્ઠ સભ્યતા હોવાનું દર્શાવે છે. એનયાંગથી શાંગ રાજવંશનો પ્રદેશ કેટલો હતો એ માટેના પૂરાવા અધુરા છે. વ્યાપક પરિકલ્પના એવી છે કે સત્તાવાર ઇતિહાસમાં એક જ શાંગના શાસન હેઠળનું એનયાંગ અન્ય સંખ્યાબંધ સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય ધરાવતી વસતીઓ સાથે વેપાર કરતું હતું તથા તેમનું સહઅસ્તિત્વ હતું જેનો સંદર્ભ યોગ્ય ચીન સાથે છે. === ઝોઉ રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ.1066-256) === [[File:You with zigzag thunder pattern.jpg|thumb|કાંસાનું પરંપરાગત પાત્ર (યુ), પાશ્ચાત્ય ઝોઉ રાજવંશ]] ઝોઉ રાજવંશે ચીનના ઇતિહાસમાં ઇ.સ.પૂ.1066થી અંદાજે ઇ.સ.પૂ.256 સુધી સૌથી લાંબો વખત શાસન કર્યું હતું. ઇસવીસન પૂર્વેની બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના અંતે પીળી નદીના ખીણ વિસ્તારોમાં ઝોઉ રાજવંશે ઉભરવાનું શરૂ કર્યું, તથા શાંગ કરતા વધુ પ્રદેશ હાંસલ કર્યો. ઝોઉ વંશે અર્ધ-સામંતશાહી પદ્ધતિ મુજબ શાસન કર્યું હોવાનું જણાય છે. શાંગના પશ્ચિમે ઝોઉ લોકો રહેતા હતા, તથા ઝોઉ નેતાની પશ્ચિમી સંરક્ષક તરીકે શાંગ દ્વારા નિમણૂક કરવામાં આવતી હતી. ઝોઉ નેતા રાજા વૂએ તેના ભાઈ ઝોઉના ઉમરાવની મદદથી મૂયના યુદ્ધમાં શાંગને પરાજય આપ્યો હતો. આ સમયે ઝોઉ શાસકે શાસન કરવા માટે સ્વર્ગનો આદેશ મળ્યો હોવાનું દાવો કર્યો હતો, આ વિચાર એ પછીના અન્ય અનુગામી શાસકોમાં પણ પ્રભાવશાળી પુરવાર થયો છે. પ્રારંભમાં ઝોઉએ પોતાની રાજધાની પશ્ચિમેથી ખસેડીને વેઇ નદી પાસેના ઝીયાનમાં લઇ ગયા હતા, જે પીળી નદી સાથે સંકળાયેલી છે, જો કે બાદમાં યાંગત્ઝે નદીની ખીણમાં તેમણે શ્રેણીબદ્ધ વિસ્તરણો કર્યા હતા. ચીનના ઇતિહાસમાં ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ કરવામાં આવેલા અનેક સ્થળાંતરમાં આ પ્રથમ સ્થળાંતર હતું. === વસંત અને પાનખરનો સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ.722-476) === [[File:Pu with openwork interlaced dragons design.jpg|thumb|ડ્રેગોનની ડિઝાઈન (ભાત) ધરાવતું ચાઈનીઝ પુ પાત્ર, વસંત અને પાનખર સમયકાળ.]] ઇસવીસન પૂર્વે 8મી સદીમાં વસંત અને પાનખરની ઋતુમાં સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થયું હતું, આ નામ પ્રભાશાળી વસંત અને પાનખર ઇતિહાસવૃતાંતને આધારે પ્રચલિત બન્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ઝોઉએ સત્તા મેળવવા તથા વર્ચસ્વ જમાવવા માટે સ્થાનિક સૈન્યના નેતાઓનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઉત્તરપશ્ચિમના કીન જેવા અન્ય લોકોની દરમિયાનગીરીને કારણે આ સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની, જેને કારણે ઝોઉને રાજધાની પૂર્વમાંથી લ્યુઓયાંગ ખસેડવાની ફરજ પડી. આ સાથે ઝોઉ રાજવંશના બીજા સૌથી મહત્વના તબક્કોનો પ્રારંભ થયો, પૂર્વ ઝોઉ પૂર્વ ઝોઉમાં સેંકડો નવા રાજ્યોનો ઉદય થયો, સ્થાનિક શક્તિશાળી વ્યક્તિ રાજકીય સત્તા પોતાને હસ્તક રાખી તથા માત્ર નામ ખાતર તેઓ ઝોઉ રાજાના તાબેદાર ગણાતા. દાખલા તરીકે સ્થાનિક નેતાઓએ પોતાના માટે રાજવી ખિતાબ વાપરવાનું શરૂ કર્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન ચીનના દર્શનશાસ્ત્રનો વિકાસ કરતી સેંકડો વિચાર પાઠશાળાઓ શરૂ થઇ, તથા બદલાતા રાજકીય વિશ્વ માટે પડકારરૂપ એવા કોન્ફ્યુશીયનવાદ, [[તાઓ ધર્મ|તાઓવાદ]], કાનૂનવાદ, મોહવાદનો ઉદભવ થયો. વસંત અને પાનખર કાળને મધ્ય ઝોઉ સત્તાના ઉદભવળ અને પડતીના પ્રતિક માનવામાં આવે છે. હવે ચીનમાં સેંકડો રજવાડા છે, જેમાનાં કેટલાક તો માત્ર એક કિલ્લો ધરાવતા નાનાકડા ગામ છે. === યુદ્ધરત રાજ્યોનો સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ.476-221) === વધુ રાજકીય સંગઠિતતાને પગલે ઇસવીસન પૂર્વે 5મી સદીના અંત સુધીમાં સાત અગ્રણી રાજ્યો અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા, જે સમયગાળા દરમિયાન આ રાજ્યો એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરતા રહ્યા તેને પરસ્પર લડતા રાજ્યોનો કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો કે ઇ.સ.પૂ.256 સુધીમાં ઝોઉ રાજાઓની સ્થિતી નબળી હતી, તેઓ શાસક કહેવાતા પણ તેમના હાથમાં મર્યાદિત સત્તા હતી. યુદ્ધરત પડોશી રાજ્યોના પ્રદેશોમાં આધુનિક સિચુઆન અને લીઆયોનીંગનો સમાવેશ થાય છે, આ પ્રદેશો પર સીધી હકૂમત અને હકૂમત હેઠળના જિલ્લાની નવી વહીવટી વ્યવસ્થા(郡縣/郡县) હેઠળ નિયંત્રણ કરવામાં આવતું હતું. વસંત અને પાનખરકાળથી આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, તથા શેંગ અને ઝીયાન (પ્રાંત અને દેશ省縣/省县)ની આધુનિક વ્યવસ્થામાં પણ તેના અંશો જોઇ શકાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાનનું અંતિમ વિસ્તરણ કીન રાજા યીંગ ઝેંગના આધિપત્ય હેઠળ થયું. તેણે અન્ય છ સત્તાઓનું એકીકરણ કર્યું તથા ઇસવીસન પૂર્વે 214માં આધુનિક ઝેજીઆંગ, ફુજીયાન, ગુઆંગડોંગ અને ગુઆંગક્સી પ્રદેશોનો વધુ ઉમેરો કર્યો, આ વિસ્તારને કારણે તેણે પોતાની જાતને પ્રથમ સમ્રાટ (કિન શી હુઆંગ) ઘોષિત કર્યો. == શાહી યુગ== === કિન રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ.221-206) === ઇતિહાસકારો અવારનવાર કિન રાજવંશથી ક્વિંગ રાજવંશ સુધીના સમયગાળાને શાહી ચીનનો કાળ તરીકે ઓળખાવે છે. જો કે કિન શાસકોનું એકીકૃત શાસન તો માત્ર 12 વર્ષ સુધી જ ચાલ્યું હતુ, તેઓ હાન ચીનવાસીઓના મૃતભૂમિ ગણાતા વિસ્તારને પોતાના સામ્રાજ્યમાં ભેળવવામાં સફળ થયા તથા ઝીયાનયાંગ (આધુનિક ઝીયાન નજીકનો વિસ્તાર) સ્થિત અત્યંત કેન્દ્રીકૃત શાસનવ્યવસ્થા હેઠળ તેમને એકત્ર કર્યા. કાયદાવાદનો જે સિદ્ધાંતનું કિન શાસકો પાલન કરતા હતા તેમાં કાનૂનનું સખ્તાઇથી પાલન કરાતું તથા સમ્રાટને અમર્યાદિત સત્તા આપવામાં આવી હતી. આ ફિલસુફી સૈન્યની મદદથી સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કરવા માટે અસરકારક પુરવાર થઇ પણ શાંતિના સમયમાં વહીવટ કરવા માટે નકામી બની ગઇ હતી. કિન શાસકો રાજકીય વિરોધીઓનું મોં ક્રુરતાપૂર્વક બંધ કરી દેતા હતા તેમના સમયમાં પુસ્તકો જલાવી દેવાની તથા વિદ્વાનોને જીવતા દાટી દેવા જેવી ઘટનાઓ જાણીતી બની હતી. બાદમાં હાન રાજનીતિક પ્રશાસન તથા રાજકીય વહીવટની વધુ ઉદારવાદી પાઠશાળાઓને આ પદ્ધતિએ પ્રેરણા આપી. [[File:Terracotta Army-China2.jpg|thumb|કિન શિ હુઆંગની માટીકામ (ટેરાકોટા)માંથી તૈયારી થયેલી સેના]] [[ચીનની વિખ્યાત દિવાલ]]નું બાંધકામ શરૂ કરવા માટે કિન રાજવંશ જાણીતો બન્યો છે, બાદમાં મીંગ રાજવંશ દરમિયાન તેમાં સુધારો તથા વધારો કરવામાં આવ્યો. કિન રાજાઓના અન્ય મહત્વના યોગદાનમાં વસંત અને પાનખરકાળ તથા યુદ્ધરત રાજ્યોના કાળ પછીના સમયમાં કેન્દ્રીય સરકારનો વિચાર, કાયદાનું એકીકરણ, લિખિત ભાષાનો વિકાસ, માપપદ્ધતિ તથા ચીનના ચલણનો સમાવેશ થાય છે. જેમાંની કેટલીક બાબતો વાહનની ધરી જેવી મહત્વની બાબતો છે રાજવંશના સમગ્રકાળ દરમિયાન વેપાર માટે તેનો સમાન અને વ્યવહારુ ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|title=Book "QINSHIHUANG"|access-date=2007-07-06|archive-date=2007-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703101114/http://www.uobuy.com/upload/2005/9/19/200591911278032621125.jpg|url-status=dead}}</ref> === હાન રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ. 202-ઇ.સ. 220) === {{See|History of the Han Dynasty}} [[File:ChangXingongdeng.jpg|thumb|ઘૂંટણીએ પડેલી સ્ત્રી નોકરના આકારમાં ઇ.સ.પૂ. બીજા શતકનાં હાન વંશમાં તૈયાર કરવામાં આવેલો તેલનો દિવો, જે સરકતો દરવાજો (સ્લાઈડિંગ શટર) ધરાવે છે. ]] હાન રાજવંશ (ઇ.સ.પૂ 202- લગભગ ઇ.સ.220)નો ઉદભવ ઇ.સ.પૂ 206માં થયો તેના સ્થાપક લિયુ બેંગને ઇ.સ.પૂ 202માં સમ્રાટ ઘોષિત કરવામાં આવ્યો, આ પ્રથમ રાજવંશ હતો જેણે કોન્ફ્યુશીયવાદનો સ્વીકાર કર્યો, જેણે શાહી ચીનના અંત સુધીમાં તમામ શાસકોનું બૌદ્ધિક ઘડતર કર્યું હતું. હાન રાજવંશના શાસન હેઠળ કળા અને વિજ્ઞાનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ચીને નવા શિખરો સર કર્યા. હાન સમ્રાટ વૂએ ઝીઓંગનુ (હૂણ સાથે સમાનતા ધરાવતા)ને આધુનિક આંતરિક મોંગોલીયા સુધી ખદેડીને ચીનને વધુ મજબુત અને વ્યાપક બનાવ્યું. તથા તેમની પાસેથી ગાન્શુ, નીંગક્સીઆ અને કિંઘાઇ જેવા આધુનિક પ્રદેશો આંચકી લીધા. જેના કારણે રેશમ રોડ મારફતે ચીન અને પશ્ચિમ વચ્ચે પ્રથમ વખત વેપાર શક્ય બન્યો. હાન સેનાપતિ બાન ચાઓએ એકપછી એક વિજય હાંસલ કરીને સામ્રાજ્યની સીમા પામીરથી કાસ્પિયન સમુદ્રના કાંઠા સુધી વિસ્તારી હતી.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440601/Ban-Chao બાન ચાઓ], બ્રિટનિકા ઓનલાઇન એનસાયક્લોપેડીયા</ref> ચીનના સ્ત્રોતમાં નોંધવામાં આવ્યું છે એમ ઇ.સ.166 અને એ પછી ઇ.સ.284માં અનેક રોમન રાજદૂતો ચીનમાં આવ્યા હતા. તેમ છતાં પણ સમૃદ્ધ પરિવારો દ્વારા જમીન અધિગ્રહણને કારણે વેરાની આવકમાં ઘટાડો થતો ગયો હતો. ઇ.સ.9માં વાંગ માંગે સત્તા આંચકીને ટૂંકી આવરદા ધરાવતા ઝીન (નવીન) રાજવંશની સ્થાપના કરી, તથા જમીન અને આર્થિક સુધારના વ્યાપક કાર્યક્રમો લાગુ કર્યા હતા. જો કે આ કાર્યક્રમો ખેડૂતોના હિતમાં હોવાથી જમીનદાર પરિવારોએ તેને ટેકો આપ્યો ન હતો. આ અસ્થિરતાએ અંતે અરાજકતા અને બળવાને જન્મ આપ્યો હતો. પૂર્વ ઝીઆનના લુયોંગમાં સમ્રાટ ગુઆંગવુએ જમીનદારો અને વેપારીઓની મદદથી ફરી હાન રાજવંશની સ્થાપના કરી. આ નવા યુગને પૂર્વ હાન રાજવંશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો કે જમીન અધિગ્રહણ, કોન્સોર્ટ પરિવારો અને કિન્નરો વચ્ચેની લડાઇને કારણે હાન શાસકોની સત્તામાં ઘટાડો થયો હતો. ઇ.સ.184માં પીળી પાઘડી વિદ્રોહ ફાટી નિકળ્યો, આ સાથે લડાકૂ સરદારો વચ્ચેના જંગનો કાળ શરૂ થયો હતો. આ સ્થિતિમાં ત્રણ રજવાડાઓના સમયગાળામાં ત્રણ રાજ્યોએ વર્ચસ્વ જમાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ''રોમાન્સ ઓફ ધ થ્રી કિંગડમ'' કૃતિમાં આ સમયગાળાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ===વેઇ અને જિન કાળ (ઇ.સ.265-420)=== ઇ.સ.208માં ઉત્તરમાં કાઓ કાઓ ફરી એકત્ર થયા બાદ 220માં તેના પુત્રએ વેઇ રાજવંશની સ્થાપના કરી. એ પછી તુરંત વેઇના પ્રતિસ્પર્ધી શૂ અને વૂએ સ્વતંત્ર થવાની જાહેરાત કરી, જેના કારણે ચીન પર ત્રણ રજવાડાનું શાસન સ્થપાયું. આ સમયગાળો ખાસ કરીને સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેનું અસ્તિત્વ કિન અને હાન રાજવંશના સમયગાળા વખતે હતુ તથા પરિવારો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણીમાં વધારો થયો હતો. જો કે 280માં જિન રાજવંશ દ્વારા ત્રણે રજવાડાને ફરી એકત્ર કરવામાં આવ્યા, આ માળખું વૂ હુના ઉદભવ માટે કારણરૂપ બન્યું. === વૂ હુ કાળ (ઇ.સ.306-439)=== જિન રાજવંશના સમયમાં ગૃહ યુદ્ધનો લાભ લઇને 4થી સદીના પ્રારંભમાં સમકાલીન બિન-હાન ચાઇનીઝ (વૂ હુ) વંશીય જૂથોએ દેશનો મોટાભાગનો વિસ્તાર કબજે કર્યો, જેને કારણે હાન ચીનવાસીઓએ મોટી સંખ્યામાં દક્ષિણમાં યાંગત્ઝે નદી કાંઠે સ્થળાંતર શરૂ કર્યું. ઇ.સ.303માં ડી સમુદાયે બળવો કરીને ચેંગદૂ કબજે કર્યું તથા ચેંગ હાન રાજ્યની સ્થાપના કરી. લીયુ યુઆનની રાહબારી હેઠળ ઝીઓન્ગુ બળવાખોરોએ આધુનિક લીનફેન વિસ્તાર કબજે કર્યો તથા હાન ઝાઓ રાજ્યની સ્થાપના કરી. લી યુઆનના અનુગામી લીયુ કોંગે બે પશ્ચિમી જિન સમ્રાટોને ઝડપીને મૃત્યુદંડ આપ્યો. ચોથી અને પાંચમી સદીમાં ટૂંકી આવરદાના બિન-ચાઇનીઝ રાજવંશોના બનેલા સોળ રજવાડાઓએ ઉત્તર ચીનના લગભગ મોટાભાગના પ્રદેશ પર શાસન કર્યું. જેમાં અનેક વંશીય જૂથો પણ સંકળાયા, જેમાં તૂર્ક, મોન્ગોલ અને તિબેટીયનોના વંશજો પણ સામેલ હતા. તેઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યાં સુધી ઉપેક્ષા કરાયેલી મોટાભાગની રખડતી જાતિઓને પ્રવેશ અપાયો. વાસ્તવમાં હાન શાસકોના સમયથી કિઆંગ અને ક્સીઓંગ જેવી તેમાંની મોટાભાગની જાતિઓનેને મહાન દિવાલની અંદર વસવાટ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. [[File:Chinese Boddhisattva statue.jpg|thumb|upright|હાલમાં આધુનિક હેનાન પ્રાંત તરીકે ઓળખાતાં પ્રદેશમાં એડી 570 દરમિયાન ઉત્તરિય કિ વંશના સમયકાળમાં ચૂનાનાંપત્થરમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલું બોધિસત્વ શિલ્પ.]] === દક્ષિણી અને ઉત્તરી રાજવંશો (ઇ.સ 420-589) === ઇ.સ. 420માં પૂર્વ જિન રાજવંશના પતનના સંકેત સાથે ચીનનો દક્ષિણી અને ઉત્તરી રાજવંશોના યુગમાં પ્રવેશ થયો. ઉત્તરમાં વિચરતી જાતિઓના સૈન્ય આક્રમણ સામે રક્ષણ મેળવવામાં હાન લોકો સફળ થયા હતા,ખાસ કરીને ઝીયાનબેઇ અને તેમની સભ્યતાઓનો સતત વિકાસ થતો ગયો. દક્ષિણી ચીનમાં, [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]ને મંજૂરી આપવી કે નહિ એ મુદ્દે રાજવી અદાલતો અને વિદ્વાનો વચ્ચે ઉગ્ર ચર્ચા ચાલી રહી હતી. અંતે, દક્ષિણી અને ઉત્તરી રાજવંશોના સમયગાળાના અંત સમયે, બૌદ્ધ અને તાઓવાદીઓ વચ્ચે સમાધાન થયું અને તેઓ એકબીજા પ્રત્યે વધુ સહિષ્ણુ બન્યા. 589માં સૂઇ શાસકોએ સૈન્ય તાકાતની મદદથી અંતિમ દક્ષિણી રાજવંશ ચેનને દૂર કર્યો અને દક્ષિણી તથા ઉત્તરી રાજવંશોના યુગનો અંત આણ્યો. === સૂઇ રાજવંશ (ઇ.સ.589-618) === લગભગ ચાર સદીઓ સુધી રાજકીય ઉથલપાથલ બાદ ઇ.સ.589માં સૂઇ રાજવંશ પુનરાગમન કરવામાં સફળ થયો, તેમના શાસનના કાળ કરતા પણ તેમની ભૂમિકા વધુ મહત્વની પુરવાર થઇ. સૂઇ શાસકોએ ફરીએકવાર ચીનને એકછત્ર હેઠળ આણ્યુ તથા અનેક નવી સંસ્થાઓ સ્થાપી જે તેમના અનુગામી તાંગ શાસકોએ પણ સ્વીકારી હતી. જો કે કિન શાસકોની જેમ, સૂઇ રાજાઓએ પણ તેમના સ્ત્રોતનો વધુ પડતો ઉપયોગ કર્યો અને તેમનો અંત આવ્યો. કિન શાસકોની જેમ જ, પરંપરાગત ઇતિહાસમાં સૂઇ સામ્રાજ્ય પ્રત્યે અયોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો, તેમણે મુખ્યત્વે સૂઇ શાસનની નિષ્ઠુર બાબતો પર જ ભાર મૂક્યો અને તેના બીજા શાસકના અભિમાનને વધુ મહત્વ આપ્યું. જ્યારે આ રાજવંશની અનેક હકારાત્મક સિદ્ધિ પ્રત્યે દૂર્લક્ષ્ય સેવવામાં આવ્યું. === તાંગ રાજવંશ (ઇ.સ.618-907) === [[File:Tang horse.jpg|thumb|ચમકદાર પોર્સેલિનથી બનાવાયેલો ત્રિરંગો ઘોડો – ચાઈનિઝ ટાંગ વંશનો એક નમૂનો (લગભગ ઇ.સ. 700)]] 18 જૂન, 618ના રોજ ગાઓઝુએ સિંહાસન કબજે કરીને તાંગ રાજવંશની સ્થાપના કરી, આ સાથે કળા અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રની સમૃદ્ધિ અને સંશોધનોના નવા યુગનો પ્રારંભ થયો. ઇસવીસનની પ્રથમ સદીથી ચીનમાં પ્રવેશનાર [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]નું વર્ચસ્વ તાંગના સમયમાં વધ્યુ તથા રાજવી પરિવાર તથા મોટી સંખ્યામાં લોકોએ તેનો સ્વીકાર કર્યો. એ સમયે તાંગ સામ્રાજ્યનું પાટનગર ચેંગમ (આધુનિક ઝીઆન) વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર હતું. ચીનના ઇતિહાસમાં તાંગ અને હાન રાજવંશના સમયને સૌથી સમૃદ્ધ કાળ તરીકે લેખવામાં આવે છે. હાનની જેમ તાંગ શાસકોએ પણ પશ્ચિમ અને દક્ષિણનો વેપારી માર્ગ શરૂ કર્યો. દૂરસુદૂરના વિદેશી દેશો સાથે મોટાપાયે વેપાર શરૂ થયો તથા અનેક વિદેશી વેપારીઓ ચીનમાં સ્થાયી થયા. ચીન સરકારમાં તાંગ શાસકોએ નવી પદ્ધતિ લાગુ કરી, જે "સમાન સામંત પ્રથા" તરીકે ઓળખવામાં આવી. આ પદ્ધતિમાં પરિવારોને તેમની સમૃદ્ધિને આધારે નહિ પણ જરૂરિયાતને આધારે જમીનની સહાય આપવામાં આવતી. અંદાજે ઇ.સ.860થી ચીનની અંદર તથા દક્ષિણમાં અગાઉ જ્યાં નાનઝાઓ રજવાડું હતું એ વિસ્તારમાં શ્રેણીબદ્ધ બળવાને કારણે તાંગ રાજવંશની પડતીનો પ્રારંભ થયો. ઇ.સ.879માં હુઆંગ ચાઓ નામના એક લડાકૂ સરદારે ગુઆંગઝોઉ કબજે કરીને 2 લાખ લોકોની હત્યા કરી, જેમાં મોટાભાગનાઓ વિદેશી વેપારી પરિવારો હતા.<ref>[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html કેઇ ફુંગ જેવિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028113532/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/judaism/kaifung.html |date=2008-10-28 }}. યુનિવર્સિટી ઓફ કમ્બરીયા</ref> 880માં, લુયોંગે પણ તેમની સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી અને 5મી જાન્યઆરી 881ના રોજ તેમણે ચેંગમ જીતી લીધું. બાદમાં રાજા ઝીઝોંગ ચેંગદૂ નાસી ગયો અને હુઆંગે નવા કામચલાઉ શાસનની સ્થાપના કરી, જેને બાદમાં તાંગ દળોએ પરાજય આપ્યો. પણ એ પછી વધુ એક રાજકીય અરાજકતા સર્જાઇ. === પાંચ રાજવંશો અને દસ રજવાડાઓ (ઇ.સ.907-960) === તાંગ અને સોંગ રાજવંશ વચ્ચેની રાજકીય સ્થિરતા પાંચ રાજવંશ અને દસ રજવાડાઓના કાળ તરીકે ઓળખાય છે, જે 907થી 960 સુધી લગભગ અડધી સદી સુધી ચાલ્યો હતો. આ ટૂંકા ગાળા દરમિયાન જ્યારે બહુ-રાજ્ય પદ્ધતિમાં ચીનનો સર્વાંગી વિકાસ થયો, અને ઉત્તર ચીનના હાર્દસમા જૂના શાહી ચીનના વિસ્તાર પર પાંચે રાજવંશોએ એક પછી એક શાસન કરવામાં સફળતા મેળવી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન 10 અન્ય સ્થિર શાસકો દક્ષિણી અને પશ્ચિમ ચીનના કેટલાક વિસ્તારો કબજે કરવામાં સફળ રહ્યા, તેથી આ સમયગાળો 10 રજવાડાઓનાકાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. === સોંગ, લીઆઓ, જિન અને પશ્ચિમ ઝિયા રાજવંશો (ઇ.સ.960-1234) === [[File:Li Di, Homeward Oxherds in Wind and Rain.jpg|thumb|12મી સદીમાં લિ ડિ દ્વારા રચાયેલું પવન અને વરસાદમાં ઘરભણી જઈ રહેલા બળદોનું ઝુંડ.]] 960માં ચીનના મોટાભાગના વિસ્તારો પર સોંગ રાજવંશે સત્તા મેળવી અને કેઇફેંગ (જે બાદમાં બીઆનજીંગ ઓળખાયું)ને પોતાની રાજધાની બનાવી, તેમના શાસન સાથે આર્થિક સમૃદ્ધિનો યુગ શરૂ થયો, જ્યારે ખિતાન લિઆઓ રાજવંશે મંચુરિયા, વર્તમાન [[મંગોલિયા|મોંગોલિયા]] અને ઉત્તર ચીનના કેટલાક ભાગ પર શાસન સ્થાપ્યું. 10 વર્ષમાં લિઆઓ વંશનો જડમૂળથી સફાયો કરીને ઇ.સ.1115માં જુર્ચેન જિન રાજવંશ મજબુતીથી ઉભરી આવ્યો. દરમિયાન હાલના ઉત્તર-પશ્ચિમ ચીનના પ્રાંતો જેવા કે ગાન્શુ, શાન્ક્સી અને નિંગઝિયા ઇ.સ.1032થી 1227 દરમિયાન પશ્ચિમ ઝિયા રાજવંશ તરીકે ઉભરી આવ્યા, જેની સ્થાપના તાંગત આદિવાસીઓએ કરી હતી. જિન રાજવંશે ઉત્તરી ચીન તથા સોંગ રાજવંશ પાસેથી કેઇફેંગની સત્તા આંચકી લીધી બાદમાં તેમણે પાટનગર હેંગઝોઉ (杭州) ખસેડ્યું. બાદમા જિન શાસકોને ઔપચારિક રીતે રાજા તરીકે સ્વીકારતા દક્ષિણના સોંગ રાજવંશની મહત્તામાં ઘટાડો થયો. એ પછીના સમયમાં ચીન ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયું, સોંગ રાજવંશ, જિન રાજવંશ અને તાંગત પશ્ચિમ ઝિયા. દક્ષિણ સોંગ રાજવંશનો સમયમાં ટેકનોલોજીનો મહાન વિકાસ થયો, ઉત્તર તરફથી થતા સૈન્યના દબાણને કારણે તેઓ આ વિકાસ માટે મજબુર બન્યા. તેમાં 1161માં યાંગત્ઝે નદી પર ખેયાલેલા તાંગડાઓનુ યુદ્ધ અને કૈસીના યુદ્ધમાં જીન સામે સોંગ રાજવંશ નોકાદળને વિજય અપાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવનાર દારૂગોળાવાળા શસ્ત્રોના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં ચીનના પ્રથમ કાયમી નૌકાદળની રચના કરવામાં આવી અને સોંગના સમ્રાટ રેનઝોંગના શાસન દરમિયાન 1132માં દિંઘાઇમાં નૌસેનાપતિની કચેરી સ્થપાઇ. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે ચીને હાંસલ કરેલી સિદ્ધિઓમાં સોંગ રાજવંશના શાસને આપેલું યોગદાન મહત્વનું છે, આ સિદ્ધિઓમાં સુ સોંગ (1020-1101) અને શેન કુઓ (1031-1095) જેવા વિદ્વાન અધિકારીઓનો ફાળો અમૂલ્ય છે. દરમિયાન સિમા ગુઆંગ અને ઉચ્ચ અધિકારી વાંગ આંન્શીના નેતૃત્વમાં રૂઢિચુસ્તો અને સુધારાવાદીઓ વચ્ચે રાજકીય કાવતરાઓ શરૂ થયા. 13મી સદીના અંત સુધીમાં ચીને ઝુ ઝિ દ્વારા રચવામાં આવેલા નવા-કોન્ફ્યુશીયન સિદ્ધાંતો અપનાવ્યા. સોંગ રાજવંશના સમય દરમિયાનઆ સમયમાં કળા અને સંસ્કૃતિ પૂરબહાર ખીલી, જેમકે ''ઝીઝી ટોંગજીયાન'' નું ઐતિહાસિક કામ. સંસ્કૃતિ અને કળાનો વિકાસ થયો, જેમાં ''કિંગમીંગ તહેવાર દરમિયાન 'નદીની સાથે''' અને '''એઇટીન સોંગ્સ ઓફ નોર્મલ ફ્લુટ'' ' જેવી કળાકૃતિઓ તથા મહાન બૌદ્ધ ચિત્રકાર લીન તિનગુઇનો સમાવેશ થાય છે. === યુઆન વંશ (ઇ.સ.1271-1368) === [[File:Ch'ien Hsüan 002.jpg|thumb|કિઆન ઝુઆન (1235-1305) દ્વારા રચિત ઘોડા પર સવારી કરી રહેલા યાંગ ગ્યુઈફેઈ ]] જુરચેન દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા જિન વંશને મોંગોલોએ પરાજય આપ્યો હતો. એ પછી દક્ષિણમાં લાંબી અને લોહિયાળ લડાઇમાં સોંગ શાસકોને હરાવવા માટે તેઓ આગળ વધ્યા, આ યુદ્ધમા પ્રથમ વખત દારૂગોળા આધારિત હથિયારોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. યુદ્ધ પછીનો યુગ બાદમાં ''પેક્સ મોંગોલીકા'' તરીકે જાણીતો બન્યો, પશ્ચિમના સાહસી પ્રવાસી માર્કો પોલો આ સમયમાં ચીન આવ્યો તથા પ્રથમ વખત યુરોપને ચીન વિશેને અહેવાલ આપ્યો. યુઆન વંશના કાળમાં મોંગોલો બે ભાગમાં વહેંચાયા જેમાંનો એક ભાગ ચીની રીતિરિવાજો અપનાવી લેવાની તરફેણ કરતો હતો તો બીજો ભાગ બદલવા ઇચ્છતો ન હતો. ચંગીસ ખાનનો પુત્ર કુબલાઇ ખાન ચીની રિવાજો અપનાવવા માગતો હતો, તેણે યુઆન વંશની સ્થાપના કરી. બેજિંગમાંથી સમગ્ર ચીન પર શાસન કરનાર આ પ્રથમ રાજવંશ હતો. ઇ.સ.938માં બેજિંગને યાન યુનના 16 જિલ્લાઓ સાથે લીઆઓમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું. એ પહેલા તે જિન શાસકોનું પાટનગર હતું પણ તેમણે સમગ્ર ચીન પર શાસન કર્યું ન હતું. મોંગોલોના આક્રમણ અગાઉ 1279માં શાસનનો અંત આવ્યા બાદ ચીનના રાજવંશોની કુલ વસતી અંદાંજે 12 કરોડની હતી. 1300ની વસતી ગણતરી 6 કરોડની વસતિ નોંધે છે.<ref>પિંગ-ટી હો, “એન ઍસ્ટિમેટ ઑફ ધી ટોટલ પોપ્યુલેશન ઑફ સુંગ-ચિન ચાઈના” ઈન ''ઍટ્યુડ્સ સોંગ'' , શ્રેણી 1, ક્રમાંક 1, (1970) પાનાં 33-53. </ref>1279ના યુદ્ધ પછી વસતીમાં આટલા મોટાપાયે ઘટાડો થવા પાછળ મોંગોલોના પ્રારંભિક આક્રમણોની ક્રુરતા માનવામાં આવે છે, આ મુદ્દે વિદ્વાનોમાં મતમતાંતર છે, ઇતિહાસકાર વિલિયમ મેકનીલ અને ડેવિડ મોરગન જેવા વિદ્વાનોના મતે આ સમગાળા દરમિયાન ફાટી નીકળેલા બ્યુબોનિક પ્લેગના કારમે વસતીમાં મોટાપાયે ઘટાડો થયો હતો જ્યારે ટિમોથી બ્રુક માને છે કે મોંગોલોએ આકરી ગુલામીપ્રથા લાગુ કરી હતી જેના કારણે ચીનની વસતીનો મોટો હિસ્સો ગાયબ થઇ ગયો હતો. 14મી સદીમાં ફાટી નીકળેલી પ્લેગની મહામારી (બ્લેક ડેથ)એ ચીનની 30 ટકા વસતી ખતમ કરી નાખી હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url = http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1|title = Course: Plague|access-date = 2010-09-02|archive-date = 2007-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20071118121009/http://chip.med.nyu.edu/course/view.php?id=13&topic=1|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.experiencefestival.com/a/Black_Death_-_Consequences/id/617544|title = Black Death - Consequences}}</ref> === મીંગ રાજવંશ (ઇ.સ.1368-1644) === [[File:Court Ladies of the Former Shu by Tang Yin.jpg|thumb|મિંગ ચિત્રકાર ટાંગ યીન (1470-1523) દ્વારા રચાયેલું ભૂતપૂર્વ શુનાં દરબારની સ્ત્રીઓ.]] [[File:明太祖.jpg|left|thumb|હોંગ્વુ સમ્રાટ, મિંગ વંશનો સ્થાપક]] એક સદી કરતા પણ ઓછો સમય શાસન કરનાર યુઆન રાજવંશના સમગ્ર કાળ દરમિયાન લોકોમાં મોંગોલ શાસન પ્રત્યે મોટાપાયે અસંતોષ હતો. ઇ.સ.1340થી વારંવાર આવતી કુદરતી આપત્તિઓથી ત્રસ્ત લોકોએ આખરે બળવો પોકાર્યો. ઇ.સ.1368માં મીંગ વંશે અંતે યુઆન રાજવંશને સત્તા પરથી હાંકી કાઢ્યા. એ પછી વસતીમાં વધારો થતા શહેરીકરણમાં પણ વધારો થયો અને શ્રમની વહેંચણી વધુ સંકુલ બનતી ગઇ. નાન્જિંગ અને બેજિંગ જેવા મોટા શહેરોમાં ખાનગી ઉદ્યોગોનો મોટાપાયે વિકાસ થયો. જ્યારે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં નાના-પાયાના ઉદ્યોગો વિકસ્યા, જેમાં ખાસ કરીને કાગળ, સિલ્ક, કપાસ અને પોર્સેલીનના સામાનનું ઉત્પાદન કરતા ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. મોટાભાગના વિસ્તારોમાં જો કે બજાર સાથેના પ્રમાણમાં નાના શહેરી વિસ્તારોનું પ્રમાણ વધું હતું. શહેરી બજારોમાં મુખ્યત્વે ખાદ્ય પદાર્થો તથા ખીલી અથવા જેવી નાનીમોટી જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓનો વેપાર થતો. વિદેશીઓ પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી પ્રવર્તી રહી હોવા છતાં મીંગ રાજવંશના શાસનના પ્રારંભિક કાળમાં નવ-કોન્ફ્યુશીયનવાદ આધારિત શાળાઓની લોકપ્રિયતા વધતી ગઇ જેની મુખ્ય લાક્ષણિકતા બૌદ્ધિક આત્મખોજ હતી. આ સમયમાં બહારના વિશ્વ સાથે ખાસ કરીને [[જાપાન|જાપાન]] સાથે વેપાર તથા અન્ય સંપર્કોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો. ચીનના વેપારીઓએ હિંદ મહાસાગરને ખેડવાનું શરૂ કર્યું તથા ઝેંગ હેની સફર દ્વારા પૂર્વ આફ્રિકા સુધી પહોંચ્યા. ઝૂ યુઆનઝેંગ અથવા હોંગ-વૂએ વેપારમાં ઓછો અને કૃષિ આધારીત ક્ષેત્રમાંથી વધુ આવક મેળવવા માટેની નીતિનો પાયો નાખ્યો. જેનું એક કારણ કદાચ એ હોઇ શકે છે આ શાસક પોતે ગામડાનો વતની હતો, મીંગ વંશની આર્થિક નીતિમાં કૃષિ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેની સરખામણીએ સોંગ અને મોંગોલીયન શાસકોએ વેપાર અને વાણિજ્યમાંથી થતી આવક પર આધાર રાખ્યો હતો. સોંગ અને મોંગોલોના સમયમાં જમીન હસ્તગત કરવાની નવી સામંતશાહી પદ્ધતિને મીંગ શાસકોએ પણ અપનાવી હતી. સરકાર દ્વારા જમીનો જપ્ત કરવામાં આવતી, અને તેના ભાગલા પાડીને ભાડાપટ્ટે આપવામાં આવતી. ખાનગી ગુલામીપ્રથા પર નિષેધ મૂકવામાં આવ્યો. સમ્રાટ યોંગ-લેના મૃત્યુ બાદ ચીનના કૃષિ ક્ષેત્રમાં સ્વતંત્ર બનેલા ખાનગી જમીનદારોનું વર્ચસ્વ વધ્યું. આ કાયદાઓને કારણે અગાઉના સમયથી ચાલી આવતી ગરીબી દૂર કરવાનો રસ્તો સાફ થયો. [[File:Map of Ming Chinese empire 1415.jpg|left|thumb|યોંગલ સમ્રાટના શાસન હેઠળનું મિંગ ચીન]] આ વંશ મજબુત અને સંકુલ કેન્દ્રીય સરકાર ધરાવતો હતો જેનું સમગ્ર સામ્રાજ્ય પર એકહથ્થુ શાસન અને નિયંત્રણ હતું. સમ્રાટની ભૂમિકા વધુ આપખુદ બની, જો કે ઝૂ યુઆનઝેંગ જેને 'મહાન સચિવો' (内阁) તરીકે ઓળખાવતો હતો તેમના દ્વારા મોટાપાયે દસ્તાવેજો કાર્ય વહીવટમાં સામેલ કર્યું, જેમાં રાજાને કરવામાં આવતી અરજીઓ અને ભલામણો જેવા દસ્તાવેજો પણ સામેલ છે, આ સાથે રાજાના આદેશો, વિવિધ પ્રકારના અહેવાલો અને વેરાની નોંધો પણ સામેલ હતી. આ એ જ નોકરશાહી હતી જેણે અગાઉ મીંગ સરકારને સમાજમાં ફેરફાર કરતા અટકાવી હતી જો કે બાદમાં તેમની મહત્તામાં ઘટાડો થયો. સમ્રાટ યોંગ-લેએ ચીનની મહત્તા તેની સીમાઓથી પણ આગળ વધારવા માટે ભારે મહેનત કરી, આ માટે તેણે અન્ય શાસકો પાસેથી માગણી કરીને ચીનમાં રાજદૂતો બોલાવવામાં આવતા. તથા વિશાળ નૌકાદળનું ગઠન પણ કરવામાં આવ્યું, જેમાં 1,500 ટન વજના ચાર ચાર થાંભલા ધરાવતા જહાજો પણ સામેલ હતા. આ સાથે 10 લાખ જવાનોની સંખ્યા ધરાવતા (કેટલાક લોકો 19 લાખ {{Who|date=March 2009}}નો અંદાજ મુકે છે) ભૂમિદળની પણ રચના કરવામાં આવી. ચીનના સૈન્યે 20 વર્ષ સુધી વિયેટનામ પર વિજય મેળવ્યો હતો, જ્યારે ચીનના નૌકાકાફલાએ ચીન તથા ભારતીય મહાસાગરથી લઇને છે કે આફ્રિકાના પૂર્વ કાંઠા સુધી પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. પૂર્વ તૂર્કસ્તાનમાં પણ ચીનવાસીઓએ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. દરિયાઇ સીમા ધરાવતા એશિયાના અનેક ટોચના શાસકોએ ચીનના સમ્રાટને અંજલિ આપતા દૂત મોકલ્યા હતા. ઘરઆંગણે વિશાળ કેનાલને વિસ્તારવામાં આવી જેને કારણે સ્થાનિક વેપારને ઉત્તેજન મળ્યું. આ સમયમાં 1 લાખ ટન લોખંડનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું. ચલિત ટાઇપ દ્વારા અનેક પુસ્તકો મુદ્રિત કરાયા. બેજિંગના ફોરબિડન સિટી સ્થિત શાહી મહેલ વર્તમાન વૈભવ હાંસલ કર્યો. આ જ સદી દરમિયાન દક્ષિણ ચીનની ક્ષમતાનું ભારે શોષણ કરવામાં આવ્યું. નવા પાકની મોટાપાયે ખેતી કરવામાં આવી અને પોર્સેલીન અને કાપડનું ઉત્પાદન કરતા ઉદ્યોગો પુરબહારમાં ખીલ્યા. વર્ષ 1449માં ઇસેન તેઇસીએ ઉત્તરી ચીન પર ઓઇરાટ મોંગલ આક્રમણ કરીને તૂમુના સમ્રાટ ઝેંગતોંગ પર વિજય મેળવ્યો. 1542માં મોંગોલ નેતા અલ્તન ખાને ઉત્તરી સરહદે ચીનને કનડવાનું શરૂ કર્યું. 1550માં તે બેજિંગના ઉપનગરો સુધી પહોંચી ગયો હતો. એ સમયે સમ્રાટે દક્ષિણ-પૂર્વ કાંઠે હુમલો કરતા જાપાની ચાંચિયાઓના ત્રાસનો પણ સામનો કરવાનો હતો,<ref> “ચાઈના>હિસ્ટ્રી> ધી મિંગ ડાયનેસ્ટી>પોલિટિકલ હિસ્ટ્રી>ધી ડાયનેસ્ટિક સક્સેશન” એન્સાઈક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા ઑનલાઈન 2007.</ref> ચાંચિયાઓને હરાવવા માટે સેનાપતિ કી જિગયુઆંગ સક્રિય હતા. દરમિયાન 1556માં જીયાજિંગ સમ્રાટના સમયમાં શાનક્સી ભૂકંપ આવ્યો જે આ પ્રાંતમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી ભીષણ ભૂકંપ હતો જેમાં અંદાજે 8,30,000 લોકોના મોત થયા. મીંગ શાસન વખતે વિદેશી આક્રમણખોરો સામે રક્ષણ મેલવવા માટેની [[ચીનની વિખ્યાત દિવાલ]]નું અંતિમ બાંધકામ થયું. આ મહાન દિવાલનું બાંધકામ અગાઉના સમયમાં પણ ચાલતું રહ્યું હતું, અત્યારે જે દિવાલ જોવા મળે છે તે મીંગ શાસકો દ્વારા બંધાયેલી કે સમારકામ કરાયેલી છે. દિવાલની ઇંટો અને કપચીનો વપરાશ વધુ કરાયો તથા દેખરેખ માટેના ટાવરને નવેસરથી તૈયાર કરાયા અને તોપો મૂકવામાં આવી. === કિંગ રાજવંશ (ઇ.સ.1644-1911)=== [[File:The Reception.JPG|thumb|left|“પેકિનનાં દરબારમાં રાજદૂત (મૅકાર્ટની) અને તેનાં કાફલાનું સ્વાગત”જેમ્સ ગિલરે દ્વારા ચિતરવામાં અને કોતરવામાં આવેલી કૃતિ, જે 1792નાં સપ્ટેમ્બર પ્રસિદ્ધ થઈ.]] [[File:Qing china.jpg|thumb|300px|1892માં ક્વિંગ ચાઈનાનો વિસ્તાર]] હાન ચાઇનીઝ વંશના અંતિમ મીંગ શાસકોને પરાજય આપીને મંચુઓએ કિંગ રાજવંશ (1644-1911)ની સ્થાપના કરી હતી. મંચુઓ ઔપચારિક રીતે ''જુરચેન'' તરીકે ઓળખાતા થયા. 1644માં ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં થયેલા બળવામાં લી ઝીહેંગે બેજિંગ કબજે કરતા છેલ્લા મીંગ શાસક ચોંગઝેને આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. બાદમાં મંચુઓએ મીંગ વંશના સેનાપતિ વૂ સેંગુઇને સાથીદાર બનાવીને બેજિંગ પર નિયંત્રણ મેળવ્યું, જે આખરે કિંગ વંશની નવી રાજધાની બન્યું. માંચુએ ચાઇના પ્રોપરના તેમના શાસનમાં પરંપરાગત ચીની સરકારના કન્ફુશીયન નિયમો અપનાવ્યા હતા. મંચુઓએ 'ચોટલા આદેશ' લાગુ કર્યો તથા હાન ચીનીઓને ગૂંથેલો ચોટલો રાખવાની તથા વસ્ત્ર પહેરવાની મંચુઓની શૈલી અપનાવવાની ફરજ પાડવામાં આવી. હાન ચીનીઓની પરંપરાગત વસ્ત્ર શૈલી '''હાનફૂ'' 'ના સ્થાને મંચુ શૈલી '''કિપાઓ'' ' (ઝંડાધારી જેવો વેશ અથવા ''તાંગઝુઆંગ'' ) લાગુ કરવામાં આવી. સમ્રાટ કાનક્સીએ એ સમયના તમામ શબ્દોને આવરી લેતા ચાઇનીઝ અક્ષરોને સમાવતી સૌથી સંપુર્ણ શબ્દકોશ તૈયાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. કિંગ વંશે 'આઠ ઝંડા' પદ્ધતિ લાગુ કરી જેમાં કિંગ સૈન્ય સંગઠનનું મૂળભૂત માળખુ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઝંડાધારીઓને વેપાર તથા શ્રમ આધારિત કાર્યોમાં ભાગ લેવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામા આવ્યો હતો જ્યાં સુધી તેઓ ઝંડો દૂર કરવાની અરજી આપે નહિ ત્યાં સુધી તેઓ તેમાં ભાગ લઇ શકતા નહિ. તેમને સજ્જનતાનું પ્રતિક માનવામાં આવતા અને તેમને વાર્ષિક પેન્શન, જમીન અને વસ્ત્રો જેવા લાભ મળતા. [[File:China imperialism cartoon.jpg|left|thumb|1890નાં દશકનાં અંત સમયનું ફ્રેન્ચ રાજકીય કાર્ટૂનચીનને યુકે, જર્મની, રશિયા, ફ્રાંસ અને જાપાન વચ્ચે વિભાજિત થતો દર્શાવતો પાઇ ચાર્ટ]] આગામી અડધી સદી દરમિયાન મૂળભૂતપણે મીંગ શાસન હેઠળનો કેટલોક વિસ્તાર કબજે કર્યો, જેમાં યુનાનનો વિસ્તાર પણ સામેલ હતો. આ સાથે તેમણે ઝીનજીયાંગ, તિબેટ અને [[મંગોલિયા|મોંગોલીયા]] સુધી પોતાની સીમાઓ વિસ્તારી. જો કે 19મી સદીમાં કિંગ શાસકોની સત્તા નબળી પડી. ચીન સાથે અફીણનો વેપાર વધારવાની બ્રિટનની મહેચ્છા અને આ માદક દ્રવ્ય પર પ્રતિબંધ મૂકવાની શાહી નીતિ વચ્ચે ઘર્ષણ સર્જાયું, પરિણામે 1840માં પ્રથમ અફીણ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. અંતે 1842માં નાનકિંગની સંધિ હેઠળ બ્રિટનને [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] સોંપી દેવામાં આવ્યું. તાઇપીંગ બળવો (1851-1864) નામે મોટાપાયે બળવો શરૂ થયો જેમાં અંતે 'સ્વર્ગના રાજા' તરીકે ઓળખાતા હોંગ ઝીક્વાનના નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલા ક્વાસી-ખ્રિસ્તી ધાર્મિક આંદોલન તાઇપીંગ તીઆંગ્વોના નિયંત્રણ હેઠળ ત્રીજા ભાગનું ચીન આવી ગયું. માત્ર 14 વર્ષમાં તાઇપીંગોને કચડી નાખવામાં આવ્યા, 1864માં થયેલા નાનકિંગના ત્રીજા યુદ્ધમાં તાઇપીંગ સૈન્યનો સફાયો કરવામાં આવ્યો. 15 વર્ષ સુધી ચાલેલા બળવામાં કુલ 2 કરોડ લોકોના મોત થયા હતાં.<ref name="Userserols">યુઝરસેરોલ્સ "[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm યુઝરસેરોલ્સ]." ''સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઑફ વૉર્સ, ઑપ્રેશન્સ એન્ડ ઍટ્રોસિટિઝ ઑફ ધી નાઈન્ટિંથ સેન્ચ્યુરી.'' 2007-04-25ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જો કે જાનહાનિ અને આર્થિક નુકસાનની દ્રષ્ટિએ વધુ મોટો બળવો પુન્ટી-હક્કા વંશ યુદ્ધ હતો. ત્યાર બાદ નીન બળવો, મુસ્લિમ બળવો પાન્થે બળવો અને બોક્સર બળવો થયા હતા. કિંગ શાસકોને બળવાખોરો સાથે અસમાન સંધિઓ કરીને શાહી સત્તા જતી કરવી પડી જે 19મી સદીના નવા પડકારોનો સામનો કરવામાં તેમની અક્ષમતા દર્શાવે છે. 1860 સુધીમાં કિંગ શાસકોએ મોટાપાયે ખુવારી વેઠીને બળવાખોરોને હરાવ્યા. તેનાથી કિંગ શાસનની વિશ્વસનીયતામાં ઓટ આવી હતી. કિંગ શાસન પ્રદેશિક નેતાઓ અને જેન્ટ્રીઓ દ્વારા કરાતી સ્થાનિક પહેલ દ્વારા ચાલતું હતું અને તેણે ચીનમાં યુદ્ધસરદારવાદને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. સમ્રાટ ગૌંગ્ઝુના શાસન હેઠળ કિંગ રાજવંશે આધુનિકતાને કારણે ઉભી થયેલી સમસ્યાઓનો આત્મ-દ્રઢિકરણ ચળવળ મારફતે ઉકેલ લાવ્યો હતો. જો કે 1898 અને 1908માં મહારાણી ડાઉજેર સીઝીએ માનસિક સંતુલન ગુમાવી દીધું હોવાનું જણાવીને સુધારાવાદી ગુઆનક્સુને જેલમાં પૂરી દીધો.{{Citation needed|date=January 2010}}. રાણી ડાઉજેરે બાદમાં રૂઢિચુસ્તો સાથી મળીને સૈન્ય બળવો કર્યો અને યુવાન શાસકને સત્તા પરથી હાંકી કાઢ્યો એટલું જ નહિ અનેક ક્રાંતિકારી સુધારાઓ રદ કરી દીધા. રાણી ડાઉજેરના મૃત્યુના એક દિવસ પહેલા જ ગુઆનક્સુનું મોત થયું. (કેટલાકનું માનવું છે કે તેને સીઝીએ ઝેર આપ્યું હતું.) સરકારી ભ્રષ્ટાચાર, દ્વેષભાવ અને શાહી પરિવારના ઝઘડાઓને કારણે મોટાભાગના સૈન્ય સુધારા નિરર્થક પુરવાર થયા. પરિણામે, ચીન-ફ્રાન્સ યુદ્ધ (1883-1885) અને ચીન-જાપાન યુદ્ધ (1894-1895)માં કિંગના નવા સૈન્યનો કારમો પરાજય થયો. 20મી સદીના પ્રારંભમાં ઉત્તર ચીનમાં બોક્સર બળવો વધુ ગંભીર બન્યો. આ બળવો રૂઢીચુસ્ત શાહી પરિવાર વિરોધી આંદોલન હતું જે ચીનના જૂના દિવસો પાછા લાવવા માગતું હતું. રાણી ડાઉજેર સંભવિતપણે સત્તા પર એકાધિકાર જમાવવા ઇચ્છતી હતી, પણ બેજિંગમાં બોક્સરોનું જોર વધતા તે કોરાણે ધકેલાઇ ગઇ. પરિણામે આઠ રાષ્ટ્રો જોડાણના રાહત જૂથે વિદેશી અભિયાનોના બચાવ માટે ચીનમાં ધસી આવવું પડ્યું. આ જૂથમાં બ્રિટિશ, જાપાનીઝ, રશિયન ઇટાલિયન, જર્મન, ફ્રેન્ચ, અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રીયન દળોનો સમાવેશ થાય છે. મિત્ર રાષ્ટ્રોના આ જૂથે બોક્સર બળવાખોરોને પરાજય આપ્યો અને કિંગ સરકાર પાસેથી વધુ રાહતોની માગણી કરી. == આધુનિક યુગ== === પ્રજાસત્તાક ચીન === {{Main|History of the Republic of China}} ચીનની નબળાઈ તથા ક્વિંગ દરબાર (અદાલત)ના સુધારા વિરોધી વલણથી હતાશ અને સુન યાટ-સેનના ક્રાંતિકારી વિચારોથી પ્રેરિત થયેલા યુવા અધિકારીઓ, સૈન્ય અધિકારીઓ, અને વિદ્યાર્થીઓએ ક્વિંગ રાજવંશને સત્તા પરથી ઉથલાવીને પ્રજાસત્તાક રાજ્યની રચનાની હિમાયત શરૂ કરી. [[File:Sunyatsen1.jpg|thumb|સુન યાટ-સેન, રિપબ્લિક ઑફ ચાઈનાનાં સંસ્થાપક અને પ્રથમ પ્રમુખ]] ચીનમાં 1910માં ગુલામીપ્રથાનો અંત થયો.<ref>{{cite web|url = http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm|title = Commemoration of the Abolition of Slavery Project|access-date = 2010-09-02|archive-date = 2007-11-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20071114095017/http://www.uclan.ac.uk/facs/class/cfe/ceth/abolition/history.htm|url-status = dead}}</ref> ઑક્ટોબર 10, 1911 ના રોજ વુહાનમાં વુચંગ બળવા તરીકે જાણિતા થયેલાં ક્રાંતિકારી સૈન્ય બળવાની શરૂઆત થઈ. માર્ચ 12, 1912ના રોજ નાન્જિંગમાં રિપબ્લિક ઑફ ચાઈના (પ્રજાસત્તાક ચીન અથવા ચીન ગણરાજ્ય)ની વચગાળાની સરકાની રચના થઈ જેનાં પ્રમુખ સુન યાટ-સેન બન્યાં.પરંતુ છેલ્લા ક્વિંગ શાસકને સત્તા છોડી દેવા માટે કરવામાં આવેલા કરારના ભાગરૂપે, સુનને ક્વિંગ સરકારમાં વડાપ્રધાન રહી ચૂકેલા અને ન્યૂ આર્મી (નવા સૈન્ય)નું નેતૃત્વ કરનારા યુઆન શિકાઈને સત્તા સોંપી દેવાની ફરજ પાડવામાં આવી. (આ એક એવો નિર્ણય હતો, જેને માટે સુનને પાછળથી પસ્તાવું પડ્યું હતું.) આગામી કેટલાંક વર્ષો દરમિયાન યુઆને રાષ્ટ્રીય અને પ્રાંતિક ધારાસભાઓને વિખેરી નાખી, અને 1915નાં અંતિમ સમયમાં તેણે પોતાને સમ્રાટ ઘોષિત કર્યો. યુઆનની આ રાજવી મહત્વકાંક્ષાઓનો તેની નીચે કામ કરનારાં લોકો દ્વારા પ્રખર વિરોધ કરવામાં આવ્યો. પોતાની સામે બળવો થવાની સંભાવનાનો અણસાર આવતાં જ તેણે માર્ચ 1916માં પોતાન પદનો ત્યાગ કર્યો અને તે જ વર્ષનાં જૂન માસમાં તેનું મૃત્યું થયું. તેના મૃત્યુથી ચીનમાં સત્તાનો શૂન્યાવકાશ સર્જાયો; પ્રજાસત્તાક સરકાર સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડી હતી. જેને કારણે વૉરલોર્ડ યુગ (યુદ્ધખોર યુગ)ની શરૂઆત થઈ, જેમાં મોટાભાગનો દેશ એકબીજાના વિરોધી એવા પ્રાંતિય સૈનિક નેતાઓનાં બદલાતાં કામચલાઉ જોડાણોનાં શાસન હેઠળ હતો. 1919માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધનાં અંત માટે થયેલી ટ્રીટી ઑફ વર્સેઇલ્સ (વર્સેઇલ્સ સમજૂતિ) દ્વારા ચીન પર લાદવામાં આવેલી શરતોની પ્રતિક્રિયારૂપે મે ફોર્થ મૂવમેન્ટ (મે ચોથી ચળવળ)ની શરૂઆત થઈ. જેણે ઝડપથી ચીનમાં આંતરિક સ્થિતિ બાબતે એક વિરોધ ચળવળનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. ઉદારમતવાદી પાશ્ચાત્ય ફિલસુફી (તત્ત્વજ્ઞાન) તરફ ચીનનાં બુદ્ધિજીવીઓ દ્વારા વ્યક્ત થયેલાં સંદેહોને કારણે વધુ ઉદ્દામ મતવાદી વિચારાધારાનો સ્વીકાર થયો. જેને પરિણામે ચીનમાં ડાબેરી અને જમણેરી વિચારધારાઓ વચ્ચે ક્યારેય સમાધાન ન સાધી શકાય તેવા સંઘર્ષનાં બીજ રોપાયાં, જેનું બાકીની સદી માટે ચીનનાં ઇતિહાસ પર પ્રભુત્વ રહેશે. સુન યાટ-સેને 1920ના દશકમાં દક્ષિણ ચીનમાં એક ક્રાંતિકારી થાણું સ્થાપ્યું અને વિભાજીત થયેલા રાષ્ટ્રને સંગઠિત કરવાની શરૂઆત કરી. સોવિએટ સંઘની મદદથી, તેણે નવી ઉભરતી કૉમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચાઈના (સીપીસી) સાથે જોડાણ કર્યું. સુન 1925માં કેન્સરને કારણે મૃત્યુ પામ્યા બાદ તેના એક આશ્રિત ચિંઆંગ કાઈ-શેકએ ''ક્યુમિન્ટેન્ગ'' (નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી અથવા કેએમટી) પર અંકૂશ મેળવ્યો. ત્યારબાદ તે નોર્ધન એક્સ્પિડિશન તરીકે જાણીતા સૈન્ય અભિયાન દ્વારા દક્ષિણ અને મધ્ય ચીનના મોટા હિસ્સાને પોતાના તાબા હેઠળ લાવવામાં સફળ રહ્યો. સૈન્ય બળ દ્વારા દક્ષિણ અને મધ્ય ચીનનાં યુદ્ધખોર નેતાઓને હરાવ્યા છતાં પણ ચિઆંગને ઉત્તરના યુદ્ધખોર નેતાઓની વફાદારી મેળવવામાં સામાન્ય સફળતા મળી. ચિઆંગ 1927માં સીપીસી તરફ સક્રિય થયો અને સીપીસી સૈન્ય તથા તેનાં અધિકારીઓનો તેમના દક્ષિણ અને પૂર્વીય ચીનમાં આવેલાં થાણાઓ તરફ સતત પીછો કરતો રહ્યો. પોતાના ચાઈનીઝ સોવિયેટ રિપબ્લિક (ચાઈનીઝ સોવિએટ ગણતંત્ર) જેવા પર્વતીય થાણાંઓમાંથી હાંકી કઢાયા બાદ 1934માં, સીપીસી દળોએ ચીનનાં સૌથી વેરાન અને ઉજ્જડ પ્રદેશને વટાવીને ઉત્તરપશ્ચિમ તરફની લોંગ માર્ચની શરૂઆત કરી, જ્યાં તેમણે શાંક્ક્ષી પ્રાંતનાં યાન’એનમાં એક ગુરિલ્લા થાણું સ્થાપ્યું. લોંગ માર્ચ દરમિયાન, સામ્યવાદીઓ એક નવા નેતા માઓ ઝેડોંગ (માઓ ત્સે-તુંગ)ના નેતૃત્વ હેઠળ પુનઃસંગઠિત થયાં. દેશનાં જુદાં જુદાં ભાગો પર રહેલાં જાપાનનાં 14 વર્ષ લાંબા (1931-1945) કબ્જાના સમયગાળા દરમિયાન કેએમટી અને સીપીસી વચ્ચેનો કઠોર સંઘર્ષ જાહેર અથવા ખાનગી રીતે સતત ચાલુ રહ્યો. બે ચાઈનીઝ પક્ષોએ જાપાનીઓનો વિરોધ કરવા માટે ચીન-જાપાન યુદ્ધ (1937-1945) દરમિયાન 1937માં નામ પૂરતો જ એક સંયુક્ત મોરચો (યુનાઈટેડ ફ્રન્ટ) રચ્યો, જે [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]નો એક ભાગ બન્યો. જાપાનની 1945માં થયેલી હારને પગલે, સમાધાન અને વાટાઘાટો માટેની સમજૂતિના પ્રયાસો નિષ્ફળ જવાને પગલે કેએમટી અને સીપીસી વચ્ચેનું યુદ્ધ ફરી શરૂ થયું. સીપીસીએ 1949 સુધીમાં મોટાભાગ દેશ પર કબ્જો કરી લીધો હતો. ''(જુઓ ચાઈનીઝ સિવિલ વૉર)'' બીજા વિશ્વયુદ્ધને અંતે 1945માં સંપૂર્ણ જાપાનીઝ શરણાગતિના ભાગરૂપે, તાઈવાનમાં રહેલા જાપાની દળોએ ચાઈનીઝ ગણરાજ્ય (રિપબ્લિક ઑફ ચાઈના)નાં દળો સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી, જેને કારણે ચિઆંગ કાઈ-શેકને તાઈવાનનો અસરકાર અંકૂશ પ્રાપ્ત થયો. <ref>[http://www.taiwandocuments.org/ghq.htm સરન્ડર ઑર્ડર ઑફ ધી ઈમ્પિરિયલ જનરલ હેડક્વાર્ટર્સ ઑફ જાપાન], 2 સપ્ટેમ્બર 1945, “(અ) ચીનમાં રહેલા વરિષ્ઠ જાપાનીઝ સેનાપતિઓ અને તમામ ભૂમિદળ, નૌકાદળ અને હવાઈદળ અને પૂરક દળો, ફોર્મોસા, અને ઉત્તર ફ્રેન્ચઈન્ડોચાઈનાનાં 16 અંશ ઉત્તર અંક્ષાંસે જનરાલિસ્સિમો ચિઆંગ કાઈ-શેકને શરણે થશે.</ref> જ્યારે ચિઆંગને 1949માં સીપીસી દળો દ્વારા મેઈનલેન્ડ ચાઈના (ચીનના મુખ્ય ભૂભાગ)માં હરાવવામાં આવ્યો ત્યારે તે તેની સરકાર, સૈન્યનાં બચી ગયેલા શેષ ભાગની સાથે કેએમટીની મોટાભાગની નેતાગીર તથા મોટી સંખ્યામાં ટેકેદારોને લઈને [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] પહોંચી ગયા. ===1949થી વર્તમાન=== {{See also|People's Republic of China|Republic of China|Legal status of Taiwan|Political status of Taiwan}} સીપીના વિજય અને તેમના દ્વારા ઑક્ટોબર 1, 1949 ના રોજ [[ચીન|પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઈના]]ની ઘોષણા કર્યા બાદ, તાઈવાન ફરી એક વખત મેઈનલેન્ડ ચાઈના (ચીનના મુખ્ય ભૂભાગ)થી રાજકીય રીતે અલગ થઈ ગયું હતું, જે આજ દિન સુધી ચીન ગણરાજ્ય દ્વારા શાસિત છે. આ બન્ને વિરોધી પક્ષો વચ્ચે ક્યારેય કોઈ જ શાંતિ સંધી કરવામાં આવી નથી. 1949થી પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઈનાનો ઇતિહાસ જાણવા માટે જુઓ ‘હિસ્ટ્રી ઑફ ધી પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઈના’. 1949થી રિપબ્લિક ઑફ ચાઈનાનો ઇતિહાસ જાણવા માટે જુઓ ‘રિપબ્લિક ઑફ ચાઈના ઑન તાઈવાન (1949-પ્રેઝન્ટ)’. == આ પણ જુઓ == {{Portal|China}} *ચીનનું સૈન્ય (1911 પૂર્વે) *ચીની ઢાલ *ચીનનાં સંશોધનો *ચીનનું ઇતિહાસલેખન *ચીનનું સાર્વભૌમ *ચીનનો આર્થિક ઇતિહાસ *ચીનના ઇતિહાસમાં નૃવંશીય સમૂહો *રાજવી (રાજાશાહી) ચીનનાં વિદેશ સંબંધો *ચાર કબ્જા *હોંગ કોંગનો ઇતિહાસ *ચીનમાં ઈસ્લામનો ઇતિહાસ *મકાઉનો ઇતિહાસ *ચીનમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી (પ્રૌદ્યોગિકી)નો ઇતિહાસ *ચીનના રાજાઓની યાદી *ચીનનાં નૂતન પાષાણયુગની સંસ્કૃતિઓની યાદી *ચીનમાં થયેલા બળવાઓની યાદી *ચીનનું રક્ષણ મેળવનારાની યાદી *રાજાશાહી ચીનમાં ખંડણી આપનારાઓની યાદી *ચીનનાં નૌકાદળનો ઇતિહાસ *ચીનમાં ધર્મ *ચીનનાં ઇતિહાસની સમયરેખા ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==ગ્રંથસુચિ== ===સર્વેક્ષણો=== * એબરહારાડ, વોલ્ફ્રામ. ''અ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના'' (2005), 380 પાન' [http://books.google.com/books?id=5LgjunIn1CEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=intitle:history+intitle:china&amp;num=30&amp;as_brr=1&amp;sig=k1CgHXYb6jQ6BgdwVpUWngov7So પૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત] * એબ્રી, પેટ્રિસિયા બકલી, અને ક્વાંગ-ચિંગ લિઉ ''ધી કેમ્બ્રિજ ઈલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના'' (1999) 352 પાનાં [http://www.amazon.com/Cambridge-Illustrated-History-China-Histories/dp/052166991X/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197346890&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ફેયરબેન્ક, જ્હોન કિંગ એન્ડ ગોલ્ડમેન, મેર્લે. ''ચાઈનાઃ અ ન્યુ હિસ્ટ્રી.'' બીજી આવૃત્તિ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ , (2006). 640 પાનાં [http://www.amazon.com/China-New-History-Second-Enlarged/dp/0674018281/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197346975&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ગાર્નેટ જેક્કસ, જે આર ફોસ્ટર અને ચાર્લ્સ હાર્ટમેન. ''અ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈનીઝ સિવિલાઈઝેશન'' (1996), એક ભાગનું શ્રેષ્ઠ સર્વેક્ષણ; [http://www.amazon.com/History-Chinese-Civilization-Jacques-Gernet/dp/0521497817/ref=sr_1_11?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197220627&amp;sr=1-11 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * હ્સ્યૂ, ઈમાન્યુએલ ચુંગ-યુએહ. ''ધી રાઈઝ ઑફ મૉડર્ન ચાઈના,'' 6ઠી આવૃત્તિ (ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1999), 1136 પાનાંમાં 1644-1999 નું અત્યંત વિગતવાર વર્ણન [http://www.amazon.com/Rise-Modern-China-Immanuel-Hsu/dp/0195125045/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197238178&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * હુઆંગ રે. ''ચાઈના, અ મૅક્રો હિસ્ટ્રી'' (1997) 335પાનાં, એક વ્યક્તિગત અભિગમ, શિખાઉ વિદ્યાર્થીઓ માટે નથી.(ઓનલાઈન આવૃત્તિ માટે; [http://www.questia.com/library/book/china-a-macro-history-by-ray-huang.jsp ક્વેશિયામાંથી ઓનલાઇન આવૃત્તિ] * કિ, જ્હોન. ''ચાઈનાઃ અ હિસ્ટ્રી'' (2009), 642પાનાં * લેટુઅરેટ, કેનેથ સ્કૉટ, ''ધી ડેવલોપમેન્ટ ઑફ ચાઈના'' (1917) 273 પાનાં; [http://books.google.com/books?id=fSIPAAAAYAAJ&amp;dq=inauthor:latourette&amp;num=30&amp;as_brr=1 સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન] * માઈકલ, ફ્રાન્ઝ, ''ચાઈના થ્રુ ધી એજીસઃ હિસ્ટ્રી ઑફ અ સિવિલાઈઝેશન'' (1986). 278પાનાં; [http://www.questia.com/library/book/china-through-the-ages-history-of-a-civilization-by-franz-michael.jsp ક્વેશિયામાંથી ઓનલાઇન આવૃત્તિ] * મોટ, ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ. ''ઈમ્પિરિયલ ચાઈના, 900-1800'' હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1999, 1,136 પૃષ્ઠો, તેમાં સોંગ, યુઆન, મિંગ અને ક્વિંગ રાજવંશો વિશે માવજતપૂર્ણ અધિકૃત વિગતો છે; [http://www.amazon.com/Imperial-China-900-1800-F-Mote/dp/0674012127/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197237736&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * પર્કિંસ, ડોરોથી. ''એનસાઈક્લોપીડિયા ઑફ ચાઈનાઃ ધી ઍસેન્શિયલ રેફરન્સ ટુ ચાઈના, ઈટ્સ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'' હકીકતોનો સંગ્રહ, 1999. 662 પાનાં. [http://www.amazon.com/Encyclopedia-China-Essential-Reference-History/dp/0816043744/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197346428&amp;sr=1-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * રોબર્ટસ, જે. એ. જી. ''A અ કન્સાઈસ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના.'' હાર્વર્ડ યુ. પ્રેસ, 1999. 341 પાનાં. * શ્કોપ્પા, આર, કીથ ''ધી કોલંબિયા ગાઈડ ટુ મોર્ડર્ન ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી.'' કોલંબિયા યુ. પ્રેસ, 2000. 356 પાનાં. [http://www.questia.com/library/book/the-columbia-guide-to-modern-chinese-history-by-r-keith-schoppa.jsp ઓનલાઇન આવૃત્તિ from Questia] * સ્પેન્સ, જોનાથન ડી. '' ધી સર્ચ ફોર મોડર્ન ચાઈના'' (1999), 876 પાનાં; 1644 થી 1990ના દશક સુધીનું સારી રીતે લખાયેલું સર્વેક્ષણ [http://www.amazon.com/Search-Modern-China-Jonathan-Spence/dp/0393307808/ref=pd_sim_b_title_2 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ]; [http://www.questia.com/read/98946348 complete edition online at Questia] * વેન, હાન્સ વાન ડી, એડ. ''વૉરફેર ઈન ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી.'' ઈ. જે. બ્રિલ, 2000.456 પાનાં [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=109282565 ઓનલાઇન આવૃત્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623230302/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109282565 |date=2011-06-23 }} * વાંગ, કે-વેન, એડ. '' મોડર્ન ચાઈનાઃ એન એનસાઈક્લોપીડિયા ઑફ હિસ્ટ્રી, કલ્ચર એન્ડ નેશનાલિઝમ.'' ગારલેન્ડ, 1998. 442 પાનાં * રાઈટ, ડેવિડ કર્ટિસ. ''હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના'' (2001) 257 પાનાં; [http://www.questia.com/library/book/the-history-of-china-by-david-curtis-wright-john-e-findling-frank-w-thackeray.jsp ઓનલાઇન આવૃત્તિ] * [http://books.google.com/books?as_q=&amp;num=30&amp;as_brr=1&amp;btnG=Google+Search&amp;as_epq=&amp;as_oq=&amp;as_eq=&amp;as_libcat=0&amp;as_brr=1&amp;as_vt=history+china&amp;as_auth=&amp;as_pub=&amp;as_sub=&amp;as_drrb=c&amp;as_miny=&amp;as_maxy=&amp;as_isbn= જૂના ઇતિહાસો (1923 પૂર્વે) ની સંપૂર્ણ વિગતો] ===પ્રાગિતિહાસ=== * ચેંગ, ક્વાંગ-ચિહ. ધી આર્કિઓલોજી ઑફ એન્સિયન્ટ ચાઈના, ''The Archaeology of Ancient China,'' Yale University પ્રેસ, 1986. *ચીનના હેનાન પ્રાંતના જીઆહુમાં 9000 વર્ષ પૂર્વે વપરાતા આથો લાવેલા પીણાના શેષની શોધ. યુનિવર્સિટી ઑફ પેનસિલ્વેનિયાના પુરાતનરસાયણશાસ્ત્રી (આર્કિયોકેમિસ્ટ) ડૉ. પેટ્રિક ઈ મૅકગવર્ન અને ચીન, ગ્રેટ બ્રિટન અને જર્મનીના સહકર્મીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. *રિક્સિયાંગ ઝુ, ઝિશયેંગ એન, રિચાર્ડ પોટ્સ, કેનેથ એ. હોફમેન દ્વારા ચીનના શરૂઆતના માનવોનું મેગ્નેટોસ્ટ્રેટીગ્રાફિક ડેટિંગ કરવામાં આવ્યું. [http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf |date=2011-07-24 }} *ચીનમાં શરૂઆતનાં માટીકામની શોધ ચીનની પેકિંગ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ (આર્કિઓલોજી) વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. [http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614011439/http://arheologija.ff.uni-lj.si/documenta/pdf29/29chi.pdf |date=2007-06-14 }} ===શાંગ રાજવંશ=== * દુરાંત, સ્ટીફન ડબ્લ્યુ. ''દુરાંત, સ્ટીફન ડબ્લ્યુ. ધી ક્લાઉડી મીરરઃ ટેન્શન એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ ઈન ધ રાઈટિંગ્સ ઑફ સિમા ક્વિઅન'' (1995), ===હાન રાજવંશ=== *દ્ ક્રેસ્પિની, રાફ. 1972. ધી ચીઆંગ બાર્બેરિયન્સ એન્ડ ધી એમ્પાયર ઑફ હાનઃ અ સ્ટડી ઈન ફ્રન્ટિયર પોલીસી. ''દૂર પૂર્વીય ઇતિહાસ (ફાર ઈસ્ટર્ન હિસ્ટ્રી) વિશેના દસ્તાવેજો'' , 16, ઓસ્ટ્રેલીયન નેશનલ યુનિવર્સિટી, કેનબરા. *દ્ ક્રેસ્પિની, રાફ. 1984. ''નોર્ધન ફ્રન્ટિયર. '' ''ધી પોલીસીઝ ઍન્ડ સ્ટ્રેટેજીસ ઑફ ધ લેટર હાન એમ્પાયર'' . રાફ દ્ ક્રેસ્પિની. 1984. ફેકલ્ટી ઑફ એશિયન સ્ટડીઝ, ઓસ્ટ્રેલીયન નેશનલ યુનિવર્સિટી, કેનબરા. *દ્ ક્રેસ્પિની, રાફ. 1989. “સાઉથ ચાઈના અંડર ધ લેટર હાન ડાયનેસ્ટી” (રાફ દ્ ક્રેસ્પિનીનાં એશિયન સ્ટ્ડીઝ મોનોગ્રાફ્સની ''જનરલ્સ ઑફ ધી સાઉથઃ ધી ફાઉન્ડેશન ઍન્ડ અર્લી હિસ્ટ્રી ઑફ ધી થ્રી કિંગડમ્સ સ્ટેટ ઑફ વુ'' નું પ્રથમ પ્રકરણ. નવી શ્રેણી ક્રમાંક 16, ફેકલ્ટી ઑફ એશિયન સ્ટડીઝ ઓસ્ટ્રેલીયન નેશનલ યુનિવર્સિટી, કેનબરા 1989)[http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101116113351/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/south_china.html |date=2010-11-16 }} *દ્ ક્રેસ્પિની, રાફ. 1996. “લેટર હાન મિલિટરી એડમિનિસ્ટ્રેશનઃ એન આઉટલાઈન ઑફ ધી મિલિટરી એડમિનિસ્ટ્રેશન ઑફ ધી લેટર હાન એમ્પાયર.” રાફ દ્ ક્રેસ્પિની. ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ એમ્પરર હુઆન ઍન્ડ એમ્પરર લિંગ બીઈંગ ધ ક્રોનિકલ ઑફ લેટર હાન ફોર ધ યર્સ 189 ટુ 220 સીઈ, સિમા ગુઆંગના ઝીઝ્હી ટોંગજિયાનના પ્રકરણો 59થી 69માં નોંધાયાને આધારે, અનુવાદ અને વિવરણ રાફ દ્ ક્રેસ્પિની દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તે એશિયન સ્ટડીઝ મોનોગ્રાફ્સમાં નવી શ્રેણી ક્રમાંક 21, ફેકલ્ટી ઑફ એશિયન સ્ટડીઝ ઓસ્ટ્રેલીયન નેશનલ યુનિવર્સિટી, કેનબરા 1996 માં પ્રકાશિત થયું હતું. [http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110528225757/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/mil_org.html |date=2011-05-28 }} *ડ્યુબ્સ, હોમર એચ. 1938-55. ''ધી હિસ્ટ્રી ઑફ ધ ફોર્મર હાન ડાયનેસ્ટી બાય પાન કુ. '' (3 ભાગ) * હિલ, જ્હોન ઈ. ''થ્રુ ધી જેડ ગેટ ટુ રોમઃ અ સ્ટડી ઑફ ધ સિલ્ક રૂટ્સ ડ્યુરિંગ ધ લેટર હાન ડાયનેસ્ટી, ફર્સ્ટ ટુ સેકન્ડ સેન્ચ્યુરીઝ સીઈ'' (2009) ISBN 978-1-4392-2134-1. *હલ્સવે, એ.એફ.પી. ઍન્ડ લૉવી, એમ.એ.એન. ઈડ્સ. ''ચાઈના ઈન સેન્ટ્રલ એશિયાઃ ધી અર્લી સ્ટેજ 125 બીસીઈ-સીઈ 23: એન ઍનટેટેડ ટ્રાન્સલેશન ઑફ ચેપ્ટર્સ 61 ઍન્ડ 96 ઑફ ધી હિસ્ટ્રી ઑફ ધી ફોર્મર હાન ડાયનેસ્ટી'' . (1979) *ટ્વીટ્શેટ, ડેનિસ ઍન્ડ લૉવી, માઈકલ, ઈડ્સ. 1986 ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''વૉલ્યુમ 1. ધી ચીન ઍન્ડ હાન એમ્પાયર્સ, 221 બીસીઈ – સીઈ 220.'' . કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. ===જિન, 16 રાજ્યો અને ઉત્તર તથા દક્ષિણનાં રાજવંશો=== *દ્ ક્રેસ્પિની, રાફ. 1991 “ધી થ્રી કિંગડમ્સ ઍન્ડ વેસ્ટર્ન જિનઃ અ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના ઈન ધી થર્ડ સેન્ચ્યુરી એડી.” ઇસ્ટ એશિયન હિસ્ટ્રી'''' , નં. 1 જૂન 1991, પાનાં.&nbsp;1–36, &amp; નં. 2 ડિસેમ્બર 1991, પાનાં.&nbsp;143–164. ઑસ્ટ્રેલિયન નેશનલ યુનિવર્સિટી, કેનબરા [http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426210046/http://www.anu.edu.au/asianstudies/decrespigny/3KWJin.html |date=2012-04-26 }} *મિલર, એન્ડ્ર્યુ. ''અકાઉન્સ્િ ઑફ વેસ્ટર્ન નેશન્સ ઈન ધી હિસ્ટ્રી ઑફ ધી નોર્ધર્ન ચોઉ ડાયનેસ્ટી.'' (1959) ===સુઈ રાજવંશ=== *રાઈટ, આર્થર એફ.1978. ''ધી સુઈ ડાયનેસ્ટીઃ ધી યુનિફિકેશન ઑફ ચાઈના. '' ''સીઇ 581-617'' . આલ્ફ્રેડ એ ક્નોપ્ફ, ન્યૂ યોર્ક. ISBN 0-394-49187-4 ; 0-394-32332-7 (pbk). ===તાંગ રાજવંશ=== *બેન, ચાર્લ્સ. 2002. '''' ચાઈનાસ ગોલ્ડન એજઃ એવરીડે લાઈફ ઈન ધી તાંગ ડાયનેસ્ટી./0}. ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ ISBN 0-19-517665-0. *શાફર, ઍડવર્ડ એચ. ''ધી ગોલ્ડન પીચીસ ઑફ સમરકન્દઃ અ સ્ટડી ઑફ તાંગ એક્ઝોટિક્સ'' . યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. બર્કલી અને લોસ એન્જલસ. પ્રથમ પેપરબેક આવૃતિ 1985. ISBN 0-520-05462-8. *શાફર, ઍડવર્ડ એચ. 1967. ''ધી વર્મિલિઓન બર્ડઃ તાંગ ઈમેજીસ ઑફ ધી સાઉથ'' . યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, બર્કલી અને લોસ એન્જલસ પુનઃમુદ્રણ 1985. ISBN 0-520-05462-8. *શાફર લીન્ડા નોરેન. 1996. ''મેરીટાઈમ સાઉથઇસ્ટ એશિયા ટુ 1500'' . એર્મોન્ક, ન્યુ યોર્ક, એમ.ઈ. શાર્પ, ઈન્ક. ISBN 1-56324-144-7. *વાંગ, ઝેંપિંગ 1991 "તાંગ મેરીટાઈમ ટ્રેડ એડમિનિસ્ટ્રેશન." વાંગ, ઝેંપિંગ. ''એશિયા મેજર, '' , થર્ડ સીરિઝ, ભાગ IV, 1991, પાનાં. 7–38. ===સોંગ રાજવંશ=== * એબ્રી, પેટ્રિસિયા. ''ધી ઈનર ક્વાર્ટર્સઃ મેરેજ ઍન્ડ ધી લાઇવ્સ ઑફ ચાઈનીઝ વિમેન ઈન ધી સોંગ પીરિયડ'' (1990) * હાયમ્સ, રોબર્ટ, અને કોન્રાડ શિરોકોયુર, ઈડ્સ. ''ઑર્ડરિંગ ધી વર્લ્ડઃ અપ્રોચીસ ટુ સ્ટેટ ઍન્ડ સોસાયટી ઈન સોંગ ડાયનેસ્ટી ચાઈના,'' U of કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1993; [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft1000031p/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *શિબા, યોશિનોબુ. 1970. ''કૉમર્સ ઍન્ડ સોસાયટી ઈન સોંગ ચાઈના'' . મૂળભૂત રીતે જાપાનીઝ ભાષામાં ''સો-ડાઈ શો-ગ્યો-શીકેન્ક્યુ'' . ટોક્યો કાઝામા શોબો, 1968. યોશિનોબુ શિબાના આ પુસ્તકનો અનુવાદ માર્ક એલ્વિન, સેન્ટર ફોર ચાઈનીઝ સ્ટડીઝ, યુનિવર્સિટી ઑફ મિશિગન. ===મિંગ રાજવંશ=== * બ્રૂક, ટિમોથી. ''ધી કન્ફ્યુઝન્સ ઑફ પ્લેઝરઃ કૉમર્સ ઍન્ડ કલ્ચર ઈન મિંગ ચાઈના.'' (1998). [http://www.amazon.com/Confusions-Pleasure-Commerce-Culture-China/dp/0520221540/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197246164&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * બ્રૂક, ટિમોથી. ''ધી ટ્રબલ્ડ એમ્પાયરઃ ચાઈના ઈન ધી યુઆન એન્ડ મિંગ ડાયનેસ્ટીઝ'' (2010) 329 પાનાં. 329 પૃષ્ઠ, આ પુસ્તક સામ્રાજ્ય પર નાના હિમ યુગની અસર પર કેન્દ્રિત છે કારણ કે 13મી સદીમાં તાપમાનમાં ઘટાડો થવાની શરૂઆત થઈ આ સમયગાળા દરમિયાન જ મોંગોલ નેતા કુબ્લા ખાન દક્ષિણ તરફ ચીનમાં આવ્યો. * ડાર્ડેસ, જ્હોન ડબ્લ્યુ. ''અ મિંગ સોસાયટીઃ ટાઈ-હો કાઉન્ટી, કિઆન્ગસી, ફોર્ટિન્થ ટુ સેવન્ટીન્થ સેન્સ્યુરીઝ.'' (1983);જેમાં આગળના “નવી સામાજિક હિસ્ટ્રી” ઉપયોગ થયો છે. [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft2s2004qh/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ફાર્મર, ઍડવર્ડ. ''ઝુ યુઆઝું ઍન્ડ અર્લી મિંગ લેજિસ્લેશનઃ ધી રિઑર્ડરિંગ ઑફ ચાઈનીઝ સોસાયટી ફોલોઇંગ ધી એરા ઑફ મોંગોલ રૂલ.'' ઈ. જે. બ્રિલ્લ. 1995. * ગુડરિચ, એલ. કેરિંગ્ટોન, ઍન્ડ ચાઓયિંગ ફેંગ. ''ડિક્શનરી ઑફ મિંગ બાયોગ્રાફી.'' (1976). * હુઆંગ, રે. ''1857, અ યર ઑફ નો સિગ્નિફિકન્સઃ ધી મિંગ ડાયનેસ્ટી ઈન ડિક્લાઈન.'' (1981). [http://www.amazon.com/1587-Year-No-Significance-Dynasty/dp/0300028849/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197246303&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * માન, સુસાન. ''પ્રેશિયસ રેકોર્ડસઃ વિમેન ઈન ચાઈનાસ લોંગ એઈટીન્થ સેન્ચ્યુરી'' (1997) * મોટ, ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ. અને ટ્વિટ્ચેટ, ડેનિસ, ઇડીએસ ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 7: ધ મિંગ ડાયનેસ્ટી, 1368–1644, ભાગ 1.'' (1988). 976 પાનાં. * શીનીવિંડ, સારાહ. ''અ ટેલ ઑફ ટુ મેલોન્સઃ એમ્પરર ઍન્ડ સબ્જેક્ટ ઈન મિંગ ચાઈના.'' (2006). [http://www.amazon.com/Tale-Two-Melons-Emperor-Subject/dp/0872208249/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197246335&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ટ્સાઈ, શિહ-શાન હેન્રી. ''પર્પેચ્યુઅલ હેપ્પિનેસઃ ધી મિંગ એમ્પરર યોન્ગલ.'' (2001). [http://www.amazon.com/Perpetual-Happiness-Ming-Emperor-Yongle/dp/0295981245/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197246363&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * મોટ, ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ., અને ડેનિસ ટ્વિટ્ચેટ, ઇડીએસ. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 7, ભાગ 1: ધ મિંગ ડાયનેસ્ટી, 1368–1644'' (1988). 1008 પાનાં. [http://books.google.com/books?id=tyhT9SZRLS8C ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ટ્વિટ્ચેટ, ડેનિસ અને ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ મોટ, ઇડીએસ ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 8: ધ મિંગ ડાયનેસ્ટી, 1368–1644, ભાગ 1.'' ** ટ્વિટ્ચેટ, ડેનિસ અને ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ મોટ, ઇડીએસ ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 8: ધ મિંગ ડાયનેસ્ટી, 1368–1644, ભાગ 2. '' (1998). 1203 પાનાં. ===ક્વિંગ વંશ=== * ફેયરબેન્ક, જ્હોન કે. ઍન્ડ લિઉ, ક્વાંગ-ચિંગ, ઇડી. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 2: લેટ ચિંગ, 1800–1911, ભાગ 2.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. * પિટરસન, વિલાર્ડ જે., ઇડી. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''વેલ્યૂમ 9, ભાગ 1: ધ ચિંગ ડાયનેસ્ટી ટુ 1800.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. * રાવ્સ્કી, ઍવેલીન એસ. ''ધી લાસ્ટ એમ્પરર્સઃ અ સોશિયલ હિસ્ટ્રી ઑફ ક્વિંગ ઈમ્પિરિયલ ઈન્સ્ટિટ્યુશન્સ'' (2001) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft8d5nb4v4/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * સ્ટ્રુવ, લાન એ, ઇડી. ''ધી ક્વિંગ ફોર્મેશન ઈન વર્લ્ડ-હિસ્ટોરિકલ ટાઈમ.'' (2004). 412 પાનાં. * સ્ટ્રુવ, લાન એ. ઇડી. ''વૉઈસીસ ફ્રોમ ધી મિંગ-ક્વિંગ કેટાક્લીસ્મઃ ચાઈના ઈન ટાઈગર્સ જૉઝ'' (1998) [http://www.amazon.com/Voices-Ming-Qing-Cataclysm-China-Tigers%60/dp/0300075537/ref=sr_1_3?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197220627&amp;sr=1-3 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * યીઝુહાન્ગ, ડિંગ. “રિફ્લેક્શન્સ ઑન ધી ‘ન્યુ ક્વિંગ હિસ્ટ્રી’ સ્કૂલ ઈન ધી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ,” ''ચાઈનીઝ સ્ટડીઝ ઈન હિસ્ટ્રી'' , વિન્ટર 2009/2010, ભાગ 43 અંક 2, પાનાં 92-96, આ પુસ્તકમાં રાજવંશ અને સામાન્યતઃ બિન-હાન ચાઈનીઝ શાસનકાળના મૂલ્યાંકનમાં “સિનિફિકેશન” (ચાઈનીઝીકરણ)નો સૂર વ્યક્ત થતો જોવા મળે છે. તેમાં મંચુ દ્રષ્ટિકોણથી ચીનમાં મંચુ શાસનની સફળતા અને નિષ્ફળતાના વિશ્લેષણનો પ્રયાસ થયો છે અને તેનું કેન્દ્રબિંદુ મંચુ શાસકોએ કેવી રીતે સમગ્ર ક્વિંગ ઇતિહાસના સમય દરમિયાન મંચુની એક સમુદાય તરીકેની ઓળખ જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો તે છે. ===ગણરાજ્યનો યુગ=== * બર્જરી, મારી-ક્લેયર. ''સુન યાટ-સેન'' (1998), 480પાનાં, ધી સ્ટાન્ડર્ડ બાયોગ્રાફી * બૂર્મેન, હોવર્ડ એલ., ઇડી. ''બાયોગ્રાફિકલ ડિક્શનરી ઑફ રિપબ્લિકન ચાઈના.'' (ભાગ I-IV અને અનુક્રમણિકા. 1967-1979). 600 ટુંકી વિદ્વતાપૂર્ણ જીવનકથાઓ [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&amp;dq=+Biographical+Dictionary+of+Republican+China&amp;pg=PP1&amp;ots=2vo5nw0qS0&amp;sig=fxzwBb475KIbQBr8KGRDrkVSvl8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result#PPA1,M1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] ** બૂર્મેન, હોવર્ડ એલ. "સુન યાટ-સેન" બૂરમેનમાં, ઇડી. ''બાયોગ્રાફિકલ ડિક્શનરી ઑફ રિપબ્લિકન ચાઈના'' (1970) 3: 170-89, [http://books.google.com/books?id=r3AJFusMHJwC&amp;pg=PA172&amp;lpg=PA172&amp;dq=+YANG+CH'%C3%9C-Y%C3%9CN&amp;source=web&amp;ots=2vo5nB_pW4&amp;sig=z9_ba59M35GI7n85WvjZR5zS3HU&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result#PPA170,M1 સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન] * ડ્રેયર, ઍડવર્ડ એલ. ''ચાઈના ઍટ વૉર, 1901-1949.'' (1995). 422 પાનાં. * ઈસ્ટમેન લૉયડ. ''સીડ્સ ઑફ ડિસ્ટ્રક્શઃ નેશનાલિસ્ટ ચાઈના ઈન વૉર ઍન્ડ રેવોલ્યુશન, 1937- 1945.'' (1984) * ઈસ્ટમેન લૉયડ એટ એલ. ''ધી નેશનાલિસ્ટ ઍરા ઈન ચાઈના 1927-1949, 1927-1949'' (1991) [http://www.amazon.com/Nationalist-Era-China-1927-1949/dp/0521385911/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1204422788&amp;sr=8-2 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ફેયરબેન્ક, જ્હોન કે, ઇડી. ''ધી કેમ્બ્રિઝ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના, ભાગ 12: રિપબ્લિકન ચાઈના 1912-1949. '' ''બીજો ભાગ'' (1983). 1001 પાનાં. * ફેયરબેન્ક, જ્હોન કે. ઍન્ડ ફેયુએરવેર્કર, એલ્બર્ટ, ઇડીએસ. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 13: રિપબ્લિકન ચાઇના, 1912–1949, ભાગ 2.'' (1986). 1092 પાનાં. * ગોર્ડોન, ડેવિડ એમ. ''ધી ચાઈના-જાપાન વૉર, 1931–1945.'' ''ધી જર્નલ ઑફ મિલિટરી હિસ્ટ્રી'' v70#1 (2006) 137-182; પ્રોજેક્ટ મ્યુઝિયમમાં ઇતિહાસલેખનની દ્રષ્ટિએ તમામ મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકો અને સંદર્ભોનું મહત્વનું સર્વસામાન્ય નિરિક્ષણ. * હ્સિયુંગ, જેમ્સ સી ઍન્ડ સ્ટિવન આઈ. લેવાઈન, ઇડીએસ. ''ચાઈનાસ બિટર વિક્ટરીઃ ધી વૉર વીથ જાપાન, 1937-1945'' (1992), વિદ્વાનોનાં નિબંધો; [http://www.questia.com/library/book/chinas-bitter-victory-the-war-with-japan-1937-1945-by-james-c-hsiung-steven-i-levine.jsp online from Questia]; [http://www.amazon.com/Chinas-Bitter-Victory-Japan-1937-1945/dp/156324246X/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1195984482&amp;sr=1-2 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * હ્સિ-શેંગ, ચિ ''નેશનાલિસ્ટ ચાઈના ઍટ વૉરઃ મિલિટરી ડીફીટ્સ ઍન્ડ પોલિટિકલ કોલોપ્સ, 1937-1945'' (1982) * હુંગ, ચાંગ-ટાઈ. ''વૉર ઍન્ડ પોપ્યુલર કલ્ચરઃ રેસિસ્ટન્સ ઈન મોડર્ન ચાઈના, 1937-1945'' (1994) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft829008m5/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ટેઈન, મૂરે એ., ઇડી. ''તાઈવાનઃ અ ન્યુ હિસ્ટ્રી'' (2006), 560પાનાં * શિરોયોમા, ટોમોકો. ''ચાઈના ડ્યુરિંગ ધી ગ્રેટ ડિપ્રેશનઃ માર્કેટ, સ્ટેટ, ઍન્ડ ધી વર્લ્ડ ઈકોનોમી, 1929-1937'' (2008) * શુયુન, સુન. ''ધી લોંગ માર્ચઃ ધી ટ્રુ હિસ્ટ્રી ઑફ કોમ્યુનિસ્ટ ચાઈનાસ ફાઉન્ડિંગ મીથ'' (2007) * ટેલર, જેય. ''ધી જનરાલિસ્સિમોઃ ચિઆંગ કાઈ-શેક ઍન્ડ ધી સ્ટ્રગલ ફોર મોડર્ન ચાઈના'' (2009) ISBN 978-0674033382 * વેસ્ટાડ, ઑડ એર્ની. ''ડિસાસિવ એન્કાઉન્ટર્સઃ ધી ચાઈનીઝ સિવિલ વૉર, 1946-1950. '' (2003). 413 પાનાં. એક પ્રમાણભૂત ઇતિહાસ ===સામ્યવાદી સમયકાળ, 1949-વર્તમાન=== * બર્નોયુઈન, બાર્બરા ઍન્ડ યુ ચેંગ્ગેન. ''ઝ્હુયુ ઍન્લાઈઃ અ પોલિટિકલ લાઈફ'' (2005) [http://www.amazon.com/Zhou-Enlai-Political-Barbara-Barnouin/dp/9629962446/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1200477281&amp;sr=1-2 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * બાયુમ, રિચાર્ડ ડી. "“‘રેડ ઍન્ડ ઍક્સપર્ટ’: ધી પોલિટિકો-આઈડિઓલોજિકલ ફાઉન્ડેશન્સ ઑફ ચાઈનાસ ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ,” ''એશિયન સર્વે'' , ભાગ 4, ક્રમાંક 9 (સપ્ટેમ્બર 1964), પાનાં.1048-1057 [http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(196409)4%3A9%3C1048%3A%22AETPF%3E2.0.CO%3B2-%23 જેએસટીઓઆર (JSTOR)માં] * બેકર, જેસ્પર. ''હંગ્રી ઘોસ્ટ્સઃ ચાઈનાસ સીક્રેટ ફેમાઈન'' (1996), ઑન ધી “ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ” ઑફ 1950s * ચાંગ, જંગ ઍન્ડ જોન હેલ્લિડે. ''માઓઃ ધી અનનોન સ્ટોરી,'' (2005), 814 પાનાં, ISBN 0-679-42271-4 * ડિટમેર, લોવૅલ. ''ચાઈનાસ કન્ટિન્યુઅસ રિવૉલ્યુશનઃ ધી પોસ્ટ-લિબરેશન ઇપોક, 1949-1981'' (1989) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft3q2nb24q/?&amp;query=&amp;brand=ucpress ઓનલાઇન ફ્રી]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ડાઈટ્રિચ, ક્રેઈગ. ''પીપલ્સ ચાઈનાઃ અ બ્રિફ હિસ્ટ્રી,'' ત્રીજી ઇડી. (1997), 398પાનાં [http://www.amazon.com/Peoples-China-History-Craig-Dietrich/dp/0195106288/ref=sr_1_2?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197238522&amp;sr=8-2 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * કિર્બી, વિલિયમ સી., ઇડી. ''રિઆલ્મ્સ ઑફ ફ્રીડમ ઈન મોડર્ન ચાઈના.'' (2004). 416 પાનાં. * કિર્બી, વિલિયમ સી., રોસ, રોબર્ટ એસ.; ઍન્ડ ગોંગ લી ઇડીએસ ''નોર્મલાઝેશન ઑફ યુ.એસ.-ચાઈના રિલેશન્સઃ ઍન ઈન્ટરનેશનલ હિસ્ટ્રી.'' (2005). 376 પાનાં. * લી ક્ઝિઓબિંગ. ''અ હિસ્ટ્રી ઑફ ધી મોડર્ન ચાઈનીઝ આર્મી'' (2007) [http://www.amazon.com/History-Modern-Chinese-Army/dp/0813124387/ref=sr_1_3?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1200477281&amp;sr=1-3 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * મૅકફાર્ક્યુહર, રોડ્રિક ઍન્ડ ફેયરબેન્ક, જ્હોન કે, ઇડીએસ. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ભાગ 15: ધી પીપલ્સ રિપબ્લિક, વિભાગ 2: રેવૉલ્યુશન્સ વીથઈન ઘી ચાઈનીઝ રેવૉલ્યુશન, 1966-1982.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. * મેઈઝનર, મૌરિસ. ''માઓસ ચાઈના ઍન્ડ આફ્ટરઃ અ હિસ્ટ્રી ઑફ ધી પીપલ્સ રિપલ્બિક,'' ત્રીજી આવૃત્તિ. (ફ્રી પ્રેસ, 1999), સૈદ્ધાંતિક અને રાજ્યશાસ્ત્રીય અભિગમ ધરાવતું દળદાર પુસ્તક. [http://www.amazon.com/Maos-China-After-History-Republic/dp/0684856352/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197238473&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * સ્પેન્સ, જોનાથન. ''માઓ ઝેડોંગ'' (1999) [http://www.amazon.com/Mao-Zedong-Penguin-Life-Lives/dp/0670886696/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1200477500&amp;sr=1-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * શુયું, સન. ''ધી લોંગ માર્ચઃ ધી ટ્રુ હિસ્ટ્રી ઑફ કૉમ્યુનિસ્ટ ચાઈનાઝ ફાઉન્ડિંગ મીથ'' (2007) * વાંગ, જિંગ. ''હાઈ કલ્ચર ફિવરઃ પોલિટિક્સ, એસ્થેટિક્સ ઍન્ડ આઈડયોલોજી ઈન ડેન્ગ્સ ચાઈના'' (1996) [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft0489n683/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * વેન્કિઅન, ગાઓ. ''ઝ્હુયુ ઍન્લાઈઃ ધી લાસ્ટ પરફેક્ટ રેવૉલ્યુશનરી'' (2007) [http://www.amazon.com/Zhou-Enlai-Last-Perfect-Revolutionary/dp/158648415X/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1200477281&amp;sr=1-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] ====સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ, 1966-76==== * ક્લાર્ક, પૌલ. ''ધી ચાઈનીઝ કલ્ચરલ રેવૉલ્યુશનઃ અ હિસ્ટ્રી'' (2008), કલાત્મક સર્જન તરફ એક આશાસ્પદ દ્રષ્ટિપાત [http://www.amazon.com/Chinese-Cultural-Revolution-History/dp/0521875153/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1214281188&amp;sr=8-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * એશરિક, જોસેફ ડબ્લ્યુ.; પિકોવિક્ઝ, પૌલ જી.; ઍન્ડ વૅલ્ડર એન્ડ્રયુ જી. ઇડીએસ ''ધી ચાઈનીઝ કલ્ચરલ રેવૉલ્યુશન ઍઝ હિસ્ટ્રી.'' (2006). 382 પાનાં. [http://www.amazon.com/Cultural-Revolution-Shorenstein-Asia-Pacific-Research/dp/0804753504/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1197221379&amp;sr=1-1 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * જિઆન, ગુઓ; સોંગ, યોંગ્યી; ઍન્ડ, યુઆન. ''હિસ્ટોરિકલ ડિક્શનરી ઑફ ધી ચાઈનીઝ કલ્ચરલ રેવૉલ્યુશન.'' (2006). 433 પાનાં. * મૅકફાર્ક્યુહર, રોડ્રિક ઍન્ડ ફેયરબેન્ક, જ્હોન કે, ઇડીએસ. ''ધ કેમ્બ્રિજ ઈલુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ ચાઈના. '' ''ધી પીપલ્સ રિપબ્લિક, વિભાગ 2: રેવૉલ્યુશન્સ વીથઈન ઘી ચાઈનીઝ રેવૉલ્યુશન, 1966-1982.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. * મૅકફાર્ક્યુહર, રોડ્રિક ઍન્ડ માઈકલ સ્કોએનહાલ્સ. ''માઓસ લાસ્ટ રેવૉલ્યુશન.'' (2006) * મૅકફાર્ક્યુહર, રોડ્રિક. ''ધી ઓરિજિન્સ ઑફ ધી કલ્ચરલ રેવોલ્યુશન. '' ''ધી કમિંગ ઑફ ધી કેટાક્લિઝ્મ, 1961-1966.'' (1998). 733 પાનાં. * યાન, જિઆકી ઍન્ડ ગાઓ, ગાઓ. ''ટર્બ્યુલન્ટ ડિકેડઃ અ હિસ્ટ્રી ઑફ ધી કલ્ચરલ રેવૉલ્યુશન.'' (1996). 736 પાનાં. ===અર્થતંત્ર અને પર્યાવરણ=== * ચાઉ, ગ્રેગોરી સી. ચાઈનાસ ઈકોનોમિક ટ્રાન્સફોર્મેશન (2જી એડ્. 2007) [http://www.amazon.com/Chinas-Economic-Transformation-Gregory-Chow/dp/1405156244/ref=pd_sim_b_img_3 ટૂંકસાર અને લખાણ શોધ] * ઍલ્વિન, માર્ક. ''રીટ્રીટ ઑફ ધી ઍલીફન્ટ્સઃ ઍન ઍન્વાયર્નમેન્ટલ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના'' (2004). 564 પાનાં. * ઍલ્વિન, માર્ક અને લિઉ, ત્સુઈ-જંગ, એડ્સ. ''સૅડિમેન્ટ્સ ઑફ ટાઈમઃ ઍન્વાયર્નમેન્ટ ઍન્ડ સોસાયટી ઈન ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી'' (1998). 820 પાનાં. * જિ ઝાઓજિન. ''અ હિસ્ટ્રી ઑફ મોડર્ન શાંઘાઈ બેન્કિંગઃ ધી રાઈઝ ઍન્ડ ડિક્લાઈન ઑફ ચાઈનાસ ફિનાન્સ કેપિટાલિઝમ'' (2003. 325) પાનાં. * નૌટોન, બૅરી. ''ધી ચાઈનીઝ ઈકોનોમીઃ ટ્રન્સિશન્સ ઍન્ડ ગ્રોથ'' (2007) * રાવ્સ્કી, થોમસ જી. ઍન્ડ લિલિએન એમ. લિ. એડ્સ ''ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી ઈન ઈકોનોમિક પર્સ્પેક્ટિવ, યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1992 [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft6489p0n6/?&amp;query=&amp;brand=ucpress સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન મફત]{{Dead link|date=માર્ચ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' * શીહાન, જેકી. ''ચાઈનીઝ વર્કર્સઃ અ ન્યુ હિસ્ટ્રી.'' રૂટલેડ્જ, 1998. 269 પાનાં. * સ્ટુઅર્ટ-ફોક્સ, માર્ટિન. ''અ શોર્ટ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના ઍન્ડ સાઉથઈસ્ટ એશિયાઃ અ ટ્રિબ્યુટ, ટ્રેડ ઍન્ડ ઈન્ફ્લ્યુઅન્સ.'' (2003). 278 પાનાં. ===મહિલાઓ (સ્ત્રીઓ) અને જાતિ=== * એબ્રી, પેટ્રિસિયા. ''ધી ઈનર ક્વાર્ટર્સઃ મેરેજ ઍન્ડ ધી લાઇવ્સ ઑફ ચાઈનીઝ વિમેન ઈન ધી સોંગ પીરિયડ'' (1990) * હર્શેટર, ગેઈલ, ઍન્ડ વાંગ ઝેંગ. “ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રીઃ અ યુઝફૂલ કેટેગોરી ઑફ જેન્ડર ઍનાલીસિસ,” ''અમેરિકન હિસ્ટોરિકલ રિવ્યુ'' , ડિસેમ્બર 2008. ભાગ 113 અંક 5, પાનાં 1404-14211 * હર્શેટર, ગેઈલ. ''વિમેન ઈન ચાઈનાસ લોંગ ટ્વૅન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (2007), [http://escholarship.org/uc/gaia_gaia_books સંપૂર્ણ લખાણ ઓનલાઇન] * હર્શેટર, ગેઈલ, ઍમિલી હોનિગ, સુસાન મૅન ઍન્ડ લિસા રોફેલ, એડ્સ '''' ગાઈડ ટુ વિમેન્સ સ્ટડિઝ ઈન ચાઈના/0} (1998) * કો, ડોરોથી. ''ટીચર્સ ઑફ ઈનર ચેમ્બર્સઃ વિમેન ઍન્ડ કલ્ચર ઈન ચાઈના, 1573-1722'' (1994) * મૅન, સુસાન. ''પ્રેશિયસ રેકૉર્ડસઃ વિમેન ઈન લોંગ ટ્વૅન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (1997) * વાંગ, શુઓ. “ધી ‘ન્યુ સોશિયલ હિસ્ટ્રી’ ઈન ચાઈનાઃ ધી ડેવલોપમેન્ટ ઑફ વિમેન્સ હિસ્ટ્રી,” ''હિસ્ટ્રી ટીચર'' , મે 2006, ભાગ 39 અંક 3, પાનાં 315-323 == વધુ વાંચન == *[http://www.princeton.edu/~classbib/ ક્લાસિકલ હિસ્ટોરિઓગ્રાફી ફોર ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી] *ઍબ્રામસન, માર્ક એસ. (2008). ''ઍથનિક આઈડેન્ટિટી ઈન તાંગ ચાઈના'' . યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા પ્રેસ, ફિલાડેલ્ફિયા. ISBN 978-0-8122-4052-8. *ઍન્કર્લ, જી. સી ''કોએક્ઝિસ્ટિંગ કોન્ટેમ્પરરી સિવિલાઈઝેશન્સઃ આરબો-મુસ્લિમ, ભારતી, ચાઈનીઝ ઍન્ડ વેસ્ટર્ન'' . આઇએયુ પ્રેસ જીનિવા, 2000. SBN 2-88155-004-5. * ક્રીલ, હેર્લી ગ્લેસનર/0}. ''ધી બર્થ ઑફ ચાઈના'' . 1936. *ફેયરબેન્ક, જ્હોન કિંગ, ''ચાઈનાઃ અ ન્યુ હિસ્ટ્રી'' , કેમ્બ્રીજ, માસ. : બ્લેન્કનેપ પ્રેસ ઓફ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992. ISBN 0674116704 * ફેઈઝ, હર્બર્ટ, ''ધી ચાઈના ટેંગલઃ ધી અમેરિકન ઍફોર્ટ ઈન ચાઈના ફ્રોમ પર્લ હાર્બર ટુ ધી માર્શેલ મિશન'' , પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1953. * હેમોન્ડ, કેનેથ જે. [http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&amp;id=8320&amp;d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&amp;pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval ફ્રોમ યાઓ ટુ માઓઃ 5000 યર્સ ઑફ ચાઈનિઝ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928210136/http://www.thegreatcourses.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=8320&id=8320&d=From+Yao+to+Mao%3A+5000+Years+of+Chinese+History&pc=History%20-%20Ancient%20and%20Medieval |date=2007-09-28 }}. ધી ટીચિંગ કંપની, 2004. (ડીવીડી પર રેકોર્ડ થયેલું વ્યાખાન) * ગાઈલ્સ, હર્બર્ટ ઍલન. [http://www.gutenberg.org/etext/2076 ''ધી સિવિલાઈઝેશન ઑફ ચાઈના'' ]. પ્રોજેક્ટ ગુટેનબર્ગ ઈ-ટેક્સ્ટ. 1911ની આસપાસ પ્રકાશિત થયેલો એક સામાન્ય ઇતિહાસ *ગાઈલ્સ, હર્બર્ટ ઍલન. [http://www.gutenberg.org/files/2156/2156-h/2156-h.htm ''ચાઈના ઍન્ડ ધી મંચુસ'' ]. પ્રોજેક્ટ ગુટેનબર્ગ ઈ-ટેક્સ્ટ. 1912ની આસપાસ ક્વિંગ (મંચુ) વંશના પતન બાદ ટુંક સમયમાં જ પ્રસિદ્ધ થયેલુ આ પુસ્તક મંચુ વંશનું વર્ણન કરે છે. * કોરોટાયેવ એ., માલકોવ એ., ખલ્ટુરિના ડી. ''ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ સોશિયલ મૅક્રોડાયનેમિક્સઃ સેક્યુલર સાયકલ્સ ઍન્ડ મિલ્લેનિયલ ટ્રેન્ડ્સ.'' મોસ્કોઃ યુઆરએસએસ, 2006. ISBN 5-484-00559-0 [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=en&amp;blang=en&amp;page=Book&amp;list=14&amp;id=37484 ] (પ્રકરણ 2: હિસ્ટોરિકલ પોપ્યુલેશન ડાયનેમિક્સ ઈન ચાઈના). * લૌફર, બર્ટહોલ્ડ. 1912. ''જેડઃ અ સ્ટડી ઈન ચાઈનીઝ આર્કિયોલૉજી ઍન્ડ રિલિજિયન'' . પુનઃમુદ્રિતઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ, ન્યુ યોર્ક. 1974. * મુર્રે, હગ ; ક્રોફર્ડ, જ્હોન; ગોર્ડોન, પીટર, [http://books.google.com/books?id=PJEoAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover ''ઍન હિસ્ટોરિકલ ઍન્ડ ડિસ્ક્રિપ્ટિવ અકાઉન્ટ ઑફ ચાઈના'' ], ઍડનબરો ઍન્ડ લંડનઃ ઑલિવર ઍન્ડ બૉય્ડ, 1836, 3 ભાગ. * ટેરિલ્લ, રોસ, ''800,000,000: ધી રિયલ ચાઈના'' , બૉસ્ટન, લિટલ, બ્રાઉન, 1972 * વિલ્કિન્સન, એન્ડીમિયોન પોર્ટર, [http://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&amp;printsec=frontcover ''ચાઇનીઝ હસ્ટ્રીઃ એ મેન્યુઅલ'' ], સુધારો અને વિસ્તરણ- કેમ્બ્રીજ, માશ. : હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, એશિયા સેન્ટર (ધ ધ હાર્વર્ડ-યેનચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ), 2000, 1181 p., ISBN 0-674-00247-4; ISBN 0-674-00249-0 ==બાહ્ય લિંક્સ== {{linkfarm}} {{ChineseText}} {{Commons category}} *એકેડેમિયા સિનિકાનો [http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm ચાઈનીઝ ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090606/http://www.ihp.sinica.edu.tw/database/index.htm |date=2016-11-20 }}{{zh icon}} *[http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm એકેડેમિયા સિનિકાનો મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ ઍન્ડ ગ્રાફિક્સ ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506031332/http://saturn.ihp.sinica.edu.tw/~wenwu/ww.htm |date=2020-05-06 }} એકેડેમીયા સિનિકા દ્વારા {{zh icon}} *[http://www.badley.info/history/China.index.html ચાઈના ક્રોનોલોજી વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી ડેટાબેઝ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108032715/http://www.badley.info/history/China.index.html |date=2010-11-08 }} *[http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm અ યુનિવર્સલ ગાઈડ ફોર ચાઈના સ્ટડીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121129203455/http://www.chinaknowledge.de/History/history.htm |date=2012-11-29 }} *[http://www.ancientchinalife.com/ હિસ્ટ્રી ઑફ એન્સિયન્ટ ચાઈના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207100548/http://ancientchinalife.com/ |date=2011-02-07 }} *[http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ ચાઈનીઝ સીઝ વૉરફેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621201559/http://authors.history-forum.com/liang_jieming/chinesesiegewarfare/ |date=2007-06-21 }} – મિકેનિકલ આર્ટિલરી ઍન્ડ સીઝ વૅપન્સ ઑફ એન્ટિક્વિટી – એન ઈલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટ્રી બ્રોટ ટુ યુ બાય [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ હિસ્ટ્રી ફોરમ]. *[http://pem.org/yinyutang/ ''યીન યુ ટેન્ગઃ અ ચાઈનીઝ હોમ.'' ] આ પુસ્તકમાં ક્વિંગ વંશના શાસન દરમિયાન ઘરેલુ સ્થાપત્યની ઐતિહાસિક વિગતો તથા તેનું ચાઈનીઝ વારસા અને ઐતિહાસિક સંસ્કૃતિમાં પ્રસ્તુતતા માણો. *[http://www.aall.ufl.edu/EMC/ ''અર્લી મેડિવિયલ ચાઈના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719230513/http://www.aall.ufl.edu/EMC/ |date=2006-07-19 }}, આ સામયિક ટાંગ યુગની શરૂઆત અને હાન યુગના અંત વચ્ચેના સમયગાળા સાથે સંબંદ્ધિત વિદ્વતાપૂર્ણ અભ્યાસને સમર્પિત છે. *[https://web.archive.org/web/20080116175553/http://www.geocities.com/crmaozedong/index.html કલ્ચરલ રેવૉલ્યુશન પ્રોપેગન્ડા પોસ્ટર] *[http://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=4043 ચાઈના રિડિક્વર્સ ઈટ્સ ઓન હિસ્ટ્રી], પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીનાં ઈસ્ટ એશિયન સ્ટડીઝ ઍન્ડ હિસ્ટ્રીના પ્રતિષ્ઠિત પ્રાધ્યાપક અને જાણિતા વિદ્વાન/લેખક યુ યીંગ-શિહ દ્વારા ચાઈનીઝ હિસ્ટ્રી પર આપવામાં આવેલું 100 મિનીટનું વ્યાખાન * [http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm રિસોર્સિસ ફોર મિડલ સ્કૂલ સ્ટુડન્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105233305/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/CHINA.htm |date=2008-01-05 }}, ધોરણ 5-9માં અભ્યાસ કરતાં વિદ્યાર્થીઓ માટે વાંચી શકાય તેવો 250થી વધુ લિંક્સ ધરાવતો સ્રોત. * વૉલ્ફ્રેમ ઍબરહાર્ડ, [http://www.gutenberg.org/files/17695/17695-h/17695-h.htm અ હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈના] (ઑનલાઈન), ફેબ્રુઆરી 7, 2006 [EBook #17695], ISO-8859-1 *[http://www.pbs.org/kqed/chinainside/ ચાઈના ફ્રોમ ધી ઈનસાઈડ] – 2006 પીબીએસ દસ્તાવેજી ચિત્ર. કેક્યુઈડી (KQED) પબ્લિક ટેલીવિઝન ઍન્ડ ગ્રેનાડા ટેલીવિઝન ફોર પીબીએસ (PBS), ગ્રેનાડા ઈન્ટરનેશનલ ઍન્ડ ધી બીબીસી (BBC). *[http://www.ourorient.com/ ઓરિએન્ટલ સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325192112/http://www.ourorient.com/ |date=2010-03-25 }}, ધી જેન્યુઈન સોલ ઑફ એન્શિયન્ટ ચાઈનીઝ પીપલ *[http://chinese.dsturgeon.net/ ચાઈનીઝ ટેક્સ્ટ પ્રોજેક્ટ], ઐતિહાસિક ચાઈનીઝ કૃતિઓનો અનુવાદ અને લખાણ *[http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld એન્શિયન્ટ એશિયન વર્લ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |date=2012-05-15 }}, પ્રાચીન એશિયા ખંડના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને પુરાતત્વ વિશેની માહિતી આ પુસ્તકમાં છે. તેમાં ઘણા લેખો અને ચિત્રો છે. *[http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html હિસ્ટ્રી ઑફ ચાઈનાઃ ટેબલ ઑફ કન્ટેન્ટ્સ] – યુનિવર્સિટી ઑફ મૅરીલેન્ડ ખાતેના કેઓસ ગ્રુપ દ્વારા *[http://www.history-forum.com/forum/ હિસ્ટ્રી ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213414/http://www.history-forum.com/forum/ |date=2011-07-12 }} – ચાઈનીઝ ઇતિહાસ વિશેની ચર્ચા કરો [https://web.archive.org/web/20160303181909/http://www.history-forum.com/ હિસ્ટ્રી ફોરમ્સ] [http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html એશિયન હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512061404/http://www.history-forum.com/forum/forum-1.html |date=2013-05-12 }} વિભાગમાં *ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવો લેખ: "એવીડેંસ ધેટ અ વેસ્ટ-ઈસ્ટ એડ્મિક્ષ્ડ પૉપુલેશન લિવ્ડ ઇન ધ તરિમ બેઝિન એઝ અર્લી એઝ ધ અર્લી બ્રોંજ એઇજ” લી એટ અલ. બીએમસી બાયોલોજી 2010, 8:15. [http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1741-7007-8-15.pdf ] {{History of Asia}} {{DEFAULTSORT:History Of China}} [[Category:ચીનનો ઇતિહાસ]] drpm72diqlzf0xmqrxd5vzyqjrebt5b 0 26669 905803 903943 2026-09-27T01:38:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905803 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Oklahoma | Fullname = State of Oklahoma | Flag = Flag of Oklahoma.svg | Flaglink = [[Flag of Oklahoma|Flag]] | Seal = Seal of Oklahoma.svg | Former = Oklahoma Territory | Map = Map of USA OK.svg | Nickname = Sooner State | Motto = [[Labor omnia vincit]] ([[Latin language|Latin]]) | MottoEnglish = Labor conquers all things | Capital = [[Oklahoma City]] | OfficialLang = None | Demonym = Oklahoman; Okie (colloq.) | LargestCity = [[Oklahoma City]] | Governor = [[Brad Henry|C. Brad Henry]] (D) | Lieutenant Governor = [[Jari Askins]] (D) | Legislature = [[Oklahoma Legislature]] | Upperhouse = [[Oklahoma Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Oklahoma House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[James M. Inhofe]] (R)<br />[[Thomas A. Coburn]] (R) |Representative=4 Republicans, 1 Democrat | PostalAbbreviation = OK | AreaRank = 20^th | TotalAreaUS = 69,898 | TotalArea = 181,195 | LandAreaUS = 68,735 | LandArea = 178,023 | WaterAreaUS = 1,231 | WaterArea = 3,173 | PCWater = 1.8 | Total GDP = $134,651,100 | Total GDP Rank = 29^th | Per capita GDP = $34,243 | Per Capita GDP Rank = 42^nd | PopRank = 28^th | 2000Pop = 3,687,050 (2009 est.) | DensityRank = 36^th | 2000DensityUS = 52.7 | 2000Density = 20.34 | AdmittanceOrder = 46^th | AdmittanceDate = November 16, 1907 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ1Where = all of the state (legally) | TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]] | TZ2Where = [[Kenton, Oklahoma|Kenton]] (informally) | Latitude = 33°37' N to 37° N | Longitude = 94° 26' W to 103° W | WidthUS = 230 | Width = 370 | LengthUS = 298 | Length = 480 | HighestPoint = [[Black Mesa (Oklahoma)|Black Mesa]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =2006-11-07| archive-date =2008-10-06| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 4,973 | HighestElev = 1,515 | MeanElevUS = 1,296 | MeanElev = 395 | LowestPoint = [[Little River (Red River)|Little River]]<ref name=usgs/> | LowestElevUS = 289 | LowestElev = 88 | ISOCode = US-OK | TradAbbreviation = Okla. | Website = www.ok.gov }} '''ઓક્લાહોમા''' {{IPAc-en|en-us-Oklahoma.ogg|ˌ|oʊ|k|l|ə|ˈ|h|oʊ|m|ə}}<ref>{{cite web |publisher=Dictionary.com | access-date=2007-08-10 | url=http://dictionary.reference.com/browse/Oklahoma| title=Oklahoma - Definitions from Dictionary.com}}</ref> એક [[અમેરિકાના સંયુકત રાજય]]ના [[દક્ષિણ મધ્ય ક્ષેત્ર]]માં સ્થિત એક [[રાજય]] છે. 2009 ના અનુમાન અનુસાર 3,687,8પ0 નિવાસીઓ અને 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, કિ.મી. વર્ગ) ના ભૂમિ ક્ષેત્રફળની સાથે,<ref name="Oklahoma QuickFacts">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State & County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | access-date=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[સૌથી વધુ જનસંખ્યાવાળાઓમાં 28 મું]] અને [[20 મું સૌથી મોટું]] રાજય છે. રાજયનું નામ [[ચોકતાવ]] શબ્દો ''ઓક્લા'' અને ''હયુમ્મા'' જેનો અર્થ "લાલ લોકો"<ref name="Oklahoma's Name"/> થાય છે, તેના પરથી પ્રાપ્ત કરાયેલ છે, અને અનોપચારિકપણે તેણા ઉપનામ, ''ધ [[સુનર]] સ્ટેટ'' થી જાણીતું છે. 16 નવેમ્બર, 1907 ના રોજ, [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] અને [[ભારતીય ક્ષેત્ર]]ના આયોજન દ્વારા બનાવેલ, ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં પ્રવેશ કરનાર 46મું રાજય હતું. તેના નિવાસીઓ ''ઓક્લાહોમન્સ'' તરીકે ઓળખાય છે અને તેની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ઓક્લાહોમા શહેર]] છે. [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[તેલ]] અને [[ખેતી]]ના મુખ્ય ઉત્પાદક ઓક્લાહોમા, હવાઈ, ઊજાર્, દૂર સંચાર અને [[બાયોટેકનોલોજી]]ના આર્થિક આધાર પર નિર્ભર છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1"/> તેણી પાસે રાષ્ટ્રમાં એક સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતું અર્થતંત્ર છે, [[પ્રતિ વ્યકિત]] આવક વૃધ્ધિ અને [[કુલ ઉત્પાદન વૃધ્ધિ]]માં ઉચ્ચ રાજયોમાં ક્રમ મેળવતું ઓક્લાહોમા શહેર છે.<ref name="pci"/><ref name="GDP"/> ઓક્લાહોમા શહેર અને [[તુલસા]] ઓક્લાહોમાના પ્રાથમિક આર્થિક મેજબાન રૂપે કાર્ય કરે છે જેમાં લગભગ 60 ટકા ઓક્લાહોમન્સ [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]માં રહે છે.<ref name="metros">{{cite web | url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | access-date=2007-09-15 | archive-url=https://www.webcitation.org/5QE4IXsae?url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | archive-date=જુલાઈ 10, 2007 | url-status=dead }}</ref> શિક્ષણ અને સ્વાસ્થય સુરક્ષામાં રાજય મિશ્રિત નોંધણી ધરાવે છે, અને તેની સૌથી મોટી વિશ્વ વિદ્યાલય [[એનસીએએ]] અને [[એનએઆઇએ]] એથલેટિક સંગઠનોમાં ભાગ લે છે, સાથે જેમાં કોલેજના 2 એથલેટિક વિભાગો અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી સફળના રૂપે ક્રમ દર્શાવે છે.<ref name="OK Education 6"/><ref name="top sports"/> નાની પર્વત શ્રુંખલાઓ, [[પ્રેરીસ]] અને પૂર્વી જંગલોની સાથે મોટા ભાગનું ઓક્લાહોમા [[મોટા મેદાનો]] અને [[યુ.એસની આંતરિક ઉચ્ચ ભૂમિ]] - જે એક ક્ષેત્ર છે જે [[તીવ્ર વાતાવરણ]]થી ગ્રસ્ત હોય છે, તેમાં આવેલું છે.<ref name="Oklahoma Terrain"/> [[જર્મન]], [[આઈરિશ]], [[અંગ્રેજી]] અને મૂળ અમેરિકી પૂર્વજોની હોવા સાથે, ઓક્લાહોમામાં 2પ [[મૂળ અમેરિકી]] ભાષાઓ બોલાય છે, જે કોઈપણ રાજય કરતા વધારે છે.<ref name="languages"/> તે ત્રણ મુખ્ય અમેરિકી [[સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો]]ના સંગમ પર સ્થિત છે અને ઐતિહાસિક રૂપે [[પશુઓની મુસાફરી]], દક્ષિણીથી સ્થાયી થવા આવતા લોકો માટેનું ગંતવ્ય સ્થાન અને મૂળ અમેરિકીઓ માટેના સરકાર માન્ય [[પ્રદેશ]] તરીકે કાર્ય કરે છે. [[બાઈબલ બેલ્ટ]]ના ભાગરૂપ, [[ઈવાંજેલિકલ]] [[ઈસાઈધર્મ]]માં વ્યાપક માન્યતા તેને સૌથી રાજનિતીના રૂપથી [[રૂઢીવાદી]] રાજયોમાંથી એક રાજય બનાવે છે, જો કે, ઓક્લાહોમાની પાસે કોઈપણ અન્ય પક્ષ કરતા [[ડેમાક્રેટિક પક્ષ]] સાથે પંજીકૃત મતદાતાઓ વધારે છે.<ref name="voters"/> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''ઓક્લાહોમા'' નામ [[ચોકતાઉ]] વાકયાંશ ''ઓક્લા'' ''હયુમા'' થી આવેલ છે, જેનો શિક્ષિતરૂપે અર્થ " ''લાલ લોકો'' " થાય છે. ચોકતાઉના મુખ્ય એલન રાઈટ એ 1866 માં ફેડરલ સરકાર સાથેની સંધી દરમિયાન [[ભારતીય પ્રદેશ]]ના ઉપયોગ માટે આ નામ સૂચવ્યું હતું, જેમાં તેમણે એક ભારતીય બાબતોના સંયુકત રાજય અધીક્ષક દ્વારા નિયંત્રિત અખિલ ભારતીય રાજયની કલ્પના કરી હતી. અંગ્રેજી શબ્દ " ''ભારતીય'' " ના સમકક્ષ " ''ઓક્લા હયુમા'' " મૂળ અમેરિકી જાતિને પૂણે રૂપે વર્ણન કરવા ચોકતાઉ ભાષામાં એક વાકયાંશ છે. ''ઓક્લાહોમા'' પછી [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] માટેનું [[વાસ્તવિક નામ]] બની ગયું અને 2 વર્ષ પછી આ ક્ષેત્ર શ્વેત સ્થાયીઓ માટે ખુલ્લું કરવામાં આવ્યું ત્યારે 1890 માં તે પછી તેને અધિકારીક રીતે અનુમોદિત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web | last=Merserve | first=John | year=1941 | url=http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | title=Chief Allen Wright | work=Chronicles of Oklahoma | access-date=2006-06-07 | archive-date=2006-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060507052851/http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | title=Oklahoma State History and Information | work=A Look at Oklahoma | publisher=Oklahoma Department of Tourism and Recreation | access-date=2006-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716115959/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | archive-date=2006-07-16 | url-status=dead }}</ref><ref name="Oklahoma's Name">{{cite web| title = Chronicles of Oklahoma| first = Muriel| last = Wright| publisher = Oklahoma State University| month = June| year = 1936| url = http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013231154/http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| url-status = dead}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Oklahoma.JPG|thumb|right|રાજયોના ઊંચા મેદાન ઓક્લાહોમા પેન્હેન્ડલમાં શૂભેચ્છા ચિન્હની પાછળ દેખાય છે.]] ઓક્લાહોમા એ સંયુકત રાજય અમેરીકાનું 20 મું સૌથી મોટું રાજય છે, જે 69,898 ચોરસ માઈલ્સ (181,03પ વર્ગ કિ.મી.) ના ક્ષેત્રને આવરતો, જેમાં 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, વર્ગ કિ.મી.) ની ભૂમિ અને 12,031 ચોરસ માઈલ્સ (3,188 વર્ગ કિ .મી.) ના પાણી છે.<ref>{{cite web| title = Land and Water Area of States, 2000| publisher = Information Please| year = 2000| url = http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html | access-date = 2006-11-22}}</ref> આ [[સીમાપટ્ટી]] પરના છ રાજયોમાંથી એક રાજય છે અને 48 [[સન્નિહિત રાજયો]]ના ભૂગોળિક કેન્દ્રની પાસેના [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]]માં આંશિકરૂપથી સ્થિત છે. આ [[અરકન્સાસ]] અને [[મીસોરી]] દ્વારા પૂર્વમાં અને ઉત્તરમાં [[કેન્સાસ]] દ્વારા, ઉત્તરી પશ્ચિમમાં [[કોલોરાડો]] દ્વારા, દૂર પશ્ચિમ પર [[ન્યુ મેક્ષિકો]] દ્વારા અને દક્ષિણ પર અને પશ્ચિમ પાસે [[ટેક્ષાસ]] દ્વારા આવરેલ છે. === સ્થાનિક ભૂગોળ === ઓક્લાહોમા એ [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]] અને [[ઓઝાર્ક પ્લેટુ]]ની વચ્ચે [[મેકિસકોની ખાડી]]ના જળવિભાજકમાં સ્થિત છે,<ref name="Geography Map">{{cite web | date=2003-04-17 | publisher=[[USGS]] | access-date=2007-07-31 | url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | title=A Tapestry of Time and Terrain | archive-date=2006-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | url-status=dead }}</ref> જે સામાન્યરૂપે તેની પશ્ચિમી સીમાના ઉચ્ચ મેદાનોથી તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમાઓની નીચી આદ્રભૂમિઓ પર ઢળાવ બનાવે છે.<ref name="Topography of Oklahoma">{{cite web | year=2006 | publisher=geology.com | access-date=2007-08-01 | url=http://geology.com/state-map/oklahoma.shtml | title=Oklahoma State Map Collection}}</ref><ref name="The Geography of Oklahoma">{{cite web | date=2007-07-31 | publisher=Netstate | access-date=2007-07-31 | url=http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | title=The Geography of Oklahoma | archive-date=2013-06-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130621044339/http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm | url-status=dead }}</ref> તેની સર્વોચ્ચ ચોટી અને નીચેની ચોટી આ આ શૈલીને અનુસરે છે, જેમા તેની સર્વોચ્ચ ચોટી [[બ્લેક મેસા]], દરિયા સ્તરથી 4973 ફીટ (1પ16 કિ.મી.) ઉપર, [[ઓક્લાહોમા પેનહેન્ડલ]]માં તેના દૂર ઉત્તરી પશ્ચિમ ખૂણા પાસે સ્થિત છે. રાજયનું સૌથી નિમ્નતમ બિન્દુ [[ઈડાબેલ, ઓકે]] ના નગર પાસે તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમા પાસે લીટલ રીવર નદી પર આવેલ છે જે સમુદ્રી સ્તરથી 289 ફૂટ (88 મીટર) ઉપર સુધી નીચી ઢળે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma">{{cite web | date=2003-01-01 | first=Derek |last=Arndt| publisher=Oklahoma Climatological Survey| access-date=2007-07-31 | url=http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html | title=The Climate of Oklahoma}}</ref> [[ચિત્ર:Wichita Canyon.jpg|thumb|left|વીંચીતા પહાડોમાં એક નદીની ઘાટી ]] મોટાભાગના ભૂગોળિક રૂપથી વિભિન્ન રાજયોમાંથી, ઓક્લાહોમા ચાર માંથી એક છે જે 10 વિભિન્ન [[પરિસ્થિતિક ક્ષેત્રો]]થી વધારેનો સમાવેશ કરે છે, તેની સીમાઓ સાથે 11 બીજા રાજયોની સરખામણીમાં વધારે પ્રતિ ચોરસ માઈલ.<ref name="Oklahoma Terrain">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://www.travelok.com/atv/index.asp | title=Oklahoma, All Terrain Vacation | work=TravelOK | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-15 | archive-date=2006-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060709205916/http://travelok.com/atv/index.asp | url-status=dead }}</ref> તેના પશ્ચિમી અને પૂર્વી અર્ધ, જોકે ભૂગોળિક વિભિન્નતામાં તીવ્ર તફાવતો દ્વારા અંકિત છે: પૂર્વી ઓક્લાહોમા આઠ પારિસ્થિતિક પ્રદેશોને અડે છે અને તેનો પશ્ચિમી અર્ધ ત્રણને સામેલ કરે છે.<ref name="Oklahoma Terrain"/> [[ચિત્ર:Talimenavista1.jpg|thumb|આઉચીટા પર્વતો જે દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમાને મોટાપાયે ઢાંકે છે. ]] ઓક્લાહોમા પાસે ચાર પ્રાથમિક પર્વત શ્રૃંખલાઓ છે: [[ઓચીટા પર્વતો]], [[અર્બક્કલ પર્વતો]], [[વીચીટા પર્વતો]] અને [[ઓઝાર્ક પર્વતો]].<ref name="The Geography of Oklahoma"/> [[યુએસના આંતરિક ઉચ્ચભૂમિ]] પ્રદેશોની ભીતર આવેલ, ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો, [[રોકી પર્વતો]] અને [[એપાલાચિન]] વચ્ચેના એક્માત્ર મુખ્ય પર્વતીય પ્રદેશો તરીકે ચિહ્નિત થાય છે.<ref>{{cite web | date=2007-03-07 | url=http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | title=Managing Upland Forests of the Midsouth | publisher=USD Forest Service | access-date=2007-07-31 | archive-date=2008-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080622180232/http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | url-status=dead }}</ref> [[ફલીન્ટ પહાડીઓ]]નો એક વિભાગ ઉત્તરી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં ખેંચાયેલ છે અને રાજયના દક્ષિણ પૂર્વી ખૂણામાં, [[કાવાનેલ પહાડી]] એ ઓક્લાહોમાના પર્યટન અને મનોરંજન વિભાગ દ્વારા દુનિયાની સૌથી ઊંચી પહાડી તરીકે માનવામાં આવી છે; 1999 ફૂટ (609 મીટર)ની ઊંચાઈએ, તે પર્વતની તેમની પરિભાષામાં ફકત એક ફૂટ થી વિફળ છે.<ref name="TravelOK">{{cite web | year=2007 | url=http://www.travelok.com/about/index.asp | title=About Oklahoma | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-10 | archive-date=2006-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060707070748/http://www.travelok.com/about/index.asp | url-status=dead }}</ref> રાજયના [[પશ્ચિમોતર ખૂણા]]માં [[અર્ધશૂષ્ક]] [[ઉચ્ચ મેદાનો]] પ્રાકૃતિક વનો સામેલ કરે છે. ઓક્લાહોમામાં થોડા સપાટ ભૂમિસ્થળ સુધી ઉતરતી જમીન છે જેમાં સાથે આંતરિક [[કેનયોન]] અને [[ગ્લાસ પહાડીઓ ]]જેવી [[મેસા]] શ્રૃંખલાઓ છે. આંશિક મેદાનો જે નાની પર્વતોની શ્રૃંખલાઓ જેમ કે [[એન્ટેલોપ પહાડીઓ]] અને [[વીચીતા પહાડીઓ]] દ્વારા અવરોધાય છે તેઓ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમા]] ને આવરે છે અને પારંપારિક ઘાસના મેદાનો અને જંગલો રાજયના [[કેન્દ્રીય વિભાગ]]ને ઢાંકે છે. ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો પશ્ચિમથી પૂર્વી તરફ ઉદયમાન છે, રાજયના પૂર્વી તૃતીય તરફ, જે ધીમે ધીમે પૂર્વી તરફ દિશામાં ઊંચાઈ વધતા છે.<ref name="forests 1"></ref><ref name="Topography of Oklahoma"></ref> પ00 થી વધારે નામવાળી નહેરો અને નદીઓ ઓક્લાહોમાના જળરસ્તાઓ બનાવે છે અને સાથે બંધ દ્વારા 200 તળાવો રચાય છે, જે રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે માનવસર્જિત તળાવો ધરાવે છે.<ref name="TravelOK"></ref> મોટાભાગનું રાજયમાં બે પ્રાથમિક [[ડ્રેનેજ બેસિન]]માં આવેલ છે જે [[રેડ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનું છે, જો કે, લી અને લીટલ રીવરો પણ મહત્વપૂર્ણ ડ્રેનેજ બેસિનો ધરાવે છે.<ref name="forests 1"></ref> === વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ === [[ચિત્ર:Tallgrass Prairie Nature Preserve in Osage County.jpg|thumb|right|અમેરિકન બાઇસનની જનસંખ્યામાં રાજયના ઘાસમેદાનોના ઇકોસિસ્ટમ્સ સાથે રહે છે.]] વનપ્રદેશ ઓક્લાહોમા<ref name="TravelOK"/>, નાના ઘાસ, મિશ્રિત ઘાસ અને [[લાબાં ઘાસ પ્રેયરી]]ના બનેલા [[પ્રેયરીના ઘાસના મેદાનો]], રાજયના કેન્દ્રીય અને પશ્ચિમી વિભાગોમાં વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમના 24 પ્રતિશતને ઢાંકે છે, જો કે, [[પાકભૂમિ]]એ વિસ્તૃતપણે મૂળ ઘાસોની જગ્યા લઈ લીધી છે.<ref name="ecology"/> જયાં રાજયના પશ્ચિમી પ્રદેશોમાં વરસાદ ઓછો છે, ટૂંકા ઘાસ પ્રેયરી અને [[છોડભૂમિ]]ઓ એ મુખ્ય સહજ નજરે પડતી ઇકોસિસ્ટમો છે, જો કે [[પીનયોન દેવદાર વૃક્ષ]], રેડ સેડર ([[જયુનીપર્સ]]), અને [[પોન્ડેરોસા દેવદાર વૃક્ષ]], પેન્હેન્ડલના દુર પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં નહેરો પાસે ઊગે છે.<ref name="ecology"/> [[કાદવ કીચડવાળી ભૂમિ]], [[સાયપ્રસ]]ના વન અને [[ટૂંકાપાનના દેવદાર વૃક્ષ]], [[લોબાલોલી દેવદાર વૃક્ષ]] અને ગીચ જંગલોના મિશ્રણએ રાજયના [[દક્ષિણીપૂર્વી ચતુર્થાંશ ભાગ]] પર કાબૂ મેળવ્યો છે જયારે મોટાપણે [[ઉતરી ઓક]], [[એલ્મ]], સફેદ ગંઘતરુ (''[[થુજા]]'' ) અને [[દેવદાર વૃક્ષો]]નું મિશ્રણ [[ઉત્તરીપૂર્વ ઓક્લાહોમા]]ને ઢાંકે છે.<ref name="forests 1">{{cite web | year=2003|url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/3-inbrief.pdf| title=Oklahoma in Brief | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|access-date=2007-08-04 }}</ref><ref name="ecology"/><ref name="OK forests">{{cite web | url=http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | title=Oklahoma Ecoregional Maps | publisher=Oklahoma Department of Agriculture | access-date=2007-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | archive-date=2007-08-16 | url-status=dead }}</ref> રાજય [[સફેદ-પૂંછડીના હરણો]], [[કોયોટસ્]], [[બોબકેટ]], [[એલ્ક]] અને પક્ષીએ જેમ કે [[કવેલ]], [[કબૂતર]], [[કાર્ડીનલ્સ]], [[બાલ્ડ ઈગલ્સ]], [[લાલ પૂંછડીવાળા હોક્સ]], અને [[તીતર]] વસ્તી ધરાવે છે. પ્રેરી ઇકોસિસ્ટમમાં, [[અમેરીકન બાઇસન]], [[ગ્રેટર પ્રેરી ચિકન]], [[બેજર્સ]] અને [[આર્માડીલો]] સામાન્ય છે અને રાષ્ટ્રના સૌથી મોટા [[પેરી કૂતરા]] નગરો રાજયના પેનહેન્ડલમાં ટૂંકાઘાસ પ્રેરીમાં વસે છે. [[ક્રોસ ટીમ્બર્સ]], જે પ્રેરીથી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં જંગલો સુધી સંક્રમણ કરતો પ્રદેશ છે, તેમાં 351 [[કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ]]ને આશ્રયસ્થાન આપે છે. ઓચીટા પર્વતો [[કાળા રીંછ]], [[લાલ શિયાળ]], [[ભૂખરાં શિયાળ]] અને [[રીવર ઓટર]] વસ્તીઓનું ઘર છે, જે કુલ મળી ને 328 કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પૂર્વી ઓક્લાહોમામાં સાથે અસ્તિવમાં છે. દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમા [[અમેરીકન એલીગેટર]] પણ રહે છે.<ref name="ecology">{{cite web| year=2005| url=http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| title=A Look at Oklahoma: A Student's Guide| publisher=State of Oklahoma| format=pdf| access-date=2007-08-14| archive-date=2004-06-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20040610224443/http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| url-status=dead}}</ref> === સૂરક્ષિત ભૂમિઓ === [[ચિત્ર:Gloss Mountains.jpg|thumb|right|એક ઓક્લાહોમાના રાજય બાગ ઉપર મીસાસ દેખાય છે.]] ઓક્લાહોમા પાસે 50 [[રાજયના બાગ]],<ref>{{cite web |year=2004|publisher=Oklahoma Parks Department | access-date=2007-08-02 | url=http://www.oklahomaparks.com/index.asp| title=Oklahoma State Parks}}</ref> 6 [[રાષ્ટ્રીય પાર્ક]] અથવા તો સુરક્ષિત પ્રદેશો છે,<ref name="Oklahoma national parks">{{cite web |year=2007|publisher=National Park Service | access-date=2007-08-02 | url=http://home.nps.gov/applications/parksearch/state.cfm?st=ok| title=Oklahoma National Park Guide}}</ref> 2 [[રાષ્ટ્રીય સુરક્ષિત વનો]] અથવા [[ઘાસના મેદાનો]],<ref>{{cite web |date=2005-05-01|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]] | access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#Oklahoma| title=National Forests}}</ref> અને વન્યજીવ સરંક્ષિત અને રક્ષ્ણ ક્ષેત્રોનું એક તંત્ર છે. રાજયના 10 મિલીયન એકર્સ (40,000 ચોરસ કિમી) વનના 6 પ્રતિશત એ જાહેર જગ્યા છે,<ref name="OK forests"/> જેમાં દક્ષિણ સંયુકત રાજયમાં સૌથી મોટા અને જૂના રાષ્ટ્રીય વન, [[ઓચીટા રાષ્ટ્રીય વન]]ના પશ્ચિમી વિભાગોને સામેલ છે.<ref>{{cite web |date=2005-05-10|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]]| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r8/ouachita/about/| title=Ouachita National Forest}}</ref> 39,000 એકર્સ (158 ચોરસ કિમી) સાથે, ઉત્તરી-કેન્દ્ર ઓક્લાહોમામાં સ્થિત [[ટીલગ્રાસ પ્રેરી પ્રિઝર્વ]] એ દુનિયામાં [[લાંબા ઘાસના ઘાસ મેદાન]]નું સૌથી મોટો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે અને [[ઇકોસિસ્ટમ]]નો એક ભાગ છે જે તેની પહેલાંની ભૂમિ ક્ષેત્રના ફકત 10 પ્રતિશતને જે ઘેરે છે જે એક સમયે જે 14 રાજયને ઢાંકતુ હતું.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| title=Tallgrass Prairie Preserve| publisher=The Nature Conservatory| access-date=2007-07-31| archive-date=2011-02-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20110223051941/http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| url-status=dead}}</ref> વધારામાં, [[બ્લેક કેટલ રાષ્ટ્રીય ઘાસ મેદાન]] દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમામાં ઘાસ મેદાનના 31, 300 એકર્સ (127 ચોરસ કિમી) ને ઢાંકે છે.<ref>{{cite web |date=2007-07-24|publisher=USDA Forest Service| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r3/cibola/districts/black.shtml| title=Black Kettle National Grassland}}</ref> [[વિચિટ માઉન્ટન્સ વાઇલ્ડલાઇફ રેફ્યુજ]] એક સૌથી જુનું અને રાજ્ય<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| title=Refuge Locator Map - Oklahoma| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSX5pr2?url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| url-status=dead}}</ref>માં નવ [[રાષ્ટ્રિય વન્યજીવ સંરક્ષણો]] પૈકી સૌથી મોતું છે અને તેની સ્થાપના 1901 માં થઇ હતી, અને તે 59,020 એકર (238.8 ચોરસ કિમી) વિસ્તારને આવરે છે.<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| title=Wichita Mountains Wildlife Refuge| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSXiJ04?url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના સમવાયી પણે સુરક્ષિત બાગો અને મનોરંજન સ્થાનોમાંથી [[ચીકાસો રાષ્ટ્રીય મનોરંજન વિસ્તાર]] એ 9,898.63 એકર્સ (18 ચોરસ કિમી) સાથે સૌથી મોટો છે.<ref>{{cite web |publisher=National Park Service| access-date=2010-01-16 | url=http://www.nps.gov/chic/parkmgmt/statistics.htm| title=Chickasaw National Recreation Area - Park Statistics}}</ref> બીજા સમવાયી સુરક્ષિત સ્થાનોમાં [[સાન્તા ફે]] અને [[ટ્રેઇલ ઓફ ટિયર્સ]] રાષ્ટ્રિય ઐતિહાસિક રસ્તાઓ, [[ફોર્ટ સ્મીથ]] અને [[વાશીટા બેટલ ફિલ્ડ]] રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થાન અને [[ઓક્લાહોમા સિટિ નેશનલ મેમોરિયલ]]નો સમાવેશ કરે છે.<ref name="Oklahoma national parks"/> === આબોહવા === ઓક્લાહોમા એ [[સમશીતોષ્ણ]] પ્રદેશમાં સ્થિત છે અને તાપમાનમાં પ્રાસંગિક તીવ્રતા અનુભવે છે અને [[ખંડીય આબોહવા]]માં ભેજી જે લાક્ષણિક છે તે અનુભવે છે.<ref name="Climate of OK"/> મોટાભાગનું રાજય [[ટોરનોડો એલ]]થી જાણીતા ક્ષેત્રમાં સ્થિત છે જે વારંવાર ઠંડી અને ગરમ હવાના સમુહો વચ્ચે લાક્ષણિક છે જે [[તીવ્ર મોસમ]] ઉત્પન્ન કરે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> સરેરાશ 54 [[ટોર્નેડો]] પ્રતિવર્ષ રાજયને અથડાય છે - દુનિયામાં સર્વોચ્ચ પ્રમાણનું દર.<ref name="Annual average number of tornadoes">{{cite web | publisher=NOAA National Climatic Data Center | access-date=2006-10-24 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/severeweather/tornadoes.html | title=Tornado Climatology}}</ref> હવા અને તાપમાનમાં રહેતા તફાવતોના વિસ્તાર વચ્ચે તેણી સ્થિતિના કારણે, રાજયની અંદર મોસમીય શૈલીઓ બહુ ઓછા સંબંધિત અંતર વચ્ચે વ્યાપકરૂપે બદલાય છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> [[ચિત્ર:Lightning over Tulsa cropped.jpg|thumb|વાવાઝોડાના વિકાસ માટે ઓક્લાહોમાનું વાતાવરણ આદર્શ છે.]] ઓક્લાહોમાના પૂર્વી ભાગના [[ભેજીય ઉપ-અત્યંત ગરમીવાળી આબોહવા]] (કોપન ''સીએફએ'' ) [[ગલ્ફ ઓફ મેક્ષિકો]] પરથી ભેજ લાવતી દક્ષિણી હવાઓ દ્વારા ખૂબ પ્રભાવિત છે, પણ પેન્હેન્ડલના ના ઉચ્ચ મેદાનોમાં અને લગભગ [[લોટન]] પશ્ચિમ તરફથી બીજા પશ્ચિમી ક્ષેત્રોના [[અર્ધ સૂકા]] વિસ્તાર (કોપન ''બીએસકે'' ) તરફ પ્રગતિરૂપે સંક્રમણ કરે છે જે દક્ષિણી ભેજ દ્વારા બહુ ઓછી વખત અડવામાં આવે છે.<ref name="Climate of OK"/> ભેજ અને તાપમાન દક્ષિણથી પૂર્વ તરફ તે જ પ્રમાણે ઘટે છે, જ્યારે દક્ષિણી પૂર્વના ક્ષેત્રો સારાંશે વાર્ષિક તાપમાન 62 [[ડીગ્રી ફેરનહીટ]] (17 [[ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ]]) અને વાર્ષિક વારસાદ {{convert|56|in|mm|-1}} હોય છે ત્યારે પેન્હેન્ડલના ક્ષેત્રોમાં સારાંશે 58 ડીગ્રી ફેરનહીટ (14 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) અને સાથે વાર્ષિક વરસાદ {{convert|17|in|mm|-1}}ની અંદર રહે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> સમગ્ર રાજય વારંવારં 100 ડીગ્રી ફેરનહીટ (38 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) થી ઉપર અથવા 0 ડીગ્રી ફેરનહીટ (18 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) ની નીચેના તાપમાનોને અનુભવે છે; <ref name="Climate of OK">{{cite web | publisher=University of Oklahoma| access-date=2007-08-01 | url=http://climate.mesonet.org/county_climate/Products/oklahoma_climate_overview.pdf| title=Oklahoma's Climate: an Overview|format=pdf}}</ref>અને હિમવર્ષા સારાંશ {{convert|4|in|cm|0}} થી ઓછો દક્ષિણમાં {{convert|20|in|cm|0}}થી સહેજ વધુ પેનહેન્ડલમાં [[કોલોરાડો]]ની સીમા પર સુધીની શ્રેણીમાં થાય છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> આ રાજય [[નોર્મન]]માં સ્થિત [[રાષ્ટ્રીય આબોહવા સેવા]]ના [[રાષ્ટ્રીય વાવાઝોડા ભવિષ્યવાણી કેન્દ્ર]]નું ઘર છે.<ref>{{cite web | first=Chris|last=Novy|publisher=[[NOAA]] | access-date=2007-08-01 | url=http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html| title=SPC and its Products}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" "text-align:center;font-size:90%;" | | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E5AFAA;"|'''ઓક્લાહોમાનાં સૌથી મોટા શહેરોનાં માસિક તાપમાનો''' |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! શહેર ! જાન્યુઆરી ! ફેબ્રુઆરી ! માર્ચ ! એપ્રિલ ! મે ! જૂન ! જુલાઇ ! ઑગષ્ટ ! સપ્ટેમ્બર ! ઑક્ટોબર ! નવેમ્બર ! ડિસેમ્બર |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | ઓક્લાહોમા શહેર | 47/26 | 54/31 | 62/39 | 71/48 | 79/58 | 87/66 | 93/71 | 92/70 | 84/62 | 73/51 | 60/38 | 50/29 |- style="background: #C5DFE1;text-align:center;" ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" | તુલસા | 46/26 | 53/31 | 62/40 | 72/50 | 80/59 | 88/68 | 94/73 | 93/71 | 84/63 | 74/51 | 60/39 | 50/30 |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | લોટન | 50/26 | 56/31 | 65/40 | 73/49 | 82/59 | 90/68 | 96/73 | 95/71 | 86/63 | 76/51 | 62/39 | 52/30 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA | ડીગ્રી ફેરનહીટ''<ref>{{cite web| year=2007| publisher=UStravelweather.com| access-date=2007-08-02| url=http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| title=Oklahoma Weather And Climate| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927001532/http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| url-status=dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}</ref><ref>{{cite web| publisher=MSN Weather| access-date=2007-08-13| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:USOK0307| title=Weather Averages: Lawton, Oklahoma| archive-date=2013-06-18| archive-url=https://www.webcitation.org/6HTcoBDZo?url=http://local.msn.com/weather.aspx?eid=18237| url-status=dead}}</ref>'' ''માં સરેરાશ ઉંચા/નીચા તાપમાનો'' |} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Oklahoma}} પુરાવા અસ્તિત્વમાં છે કે મૂળ લોકોએ છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના પ્રારંભ કરતાં પણ પહેલા ઓક્લાહોમા થકી પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref>{{cite web | url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/2/80.02.07.x.html| first=Valerie|last=Palino|title= Early Man in North America: The Known to the Unknown| publisher= Yale-New Haven Teachers Institute | access-date=2007-08-01}}</ref> પરંતુ રાજયના પ્રથમ કાયમી નિવાસિયો 850 અને 1450 એડી વચ્ચે અર્કાનસાસ સીમા પાસે [[ટેકરા જેવા બાંધકામ]]માં સમુદાયોમાં સ્થાયી થયા હતા.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| title=The Historic Spiro Mounds| publisher=Spiro Area Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/PreHIn.htm|title= Prehistory of Oklahoma| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}</ref> સ્પેનીયાર્ડ [[ફ્રાન્સીસકો વેઝકવેઝ ર્ડો કોર્નેડો]]એ 1541 માં રાજયમાં પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref name="OK History">{{cite web| url=http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| title=Oklahoma's History| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref> પરંતુ ફ્રેન્ચ અન્વેશકોએ 1700<ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/FrSPEX.htm|title= French and Spanish Explorations| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}</ref> ના દશકમાં વિસ્તાર પર દાવો કર્યો અને 1803 સુધી તે ફ્રેન્ચ શાસન હેઠળ રહયું, જયારે [[લોઉસિયાના ખરિદી]]માં સંયુકત રાજય દ્વારા મિસસિપ્પી નદીના તમામ પશ્ચિમી ફ્રેન્ચ પ્રદેશોને ખરીદવામાં આવ્યા.<ref name="OK History"/> [[ચિત્ર:Cowboy 1872.jpg|thumb|right|160px|અંતિમ 19મી શતાબ્દીમાં રાજય પાર ભરવાડો પશુઓને લઈ જતા.]] 19 મી શતાબ્દી દરમિયાન હજારો મૂળ અમેરિકનોને તેમની પૂર્વજ ગૃહભૂમિ ઉત્તર અમેરીકા પરથી કાઢી દેવાયા અને વર્તમાન દિન ઓક્લાહોમામાં શામિલ અને આસપાસના ક્ષેત્રમાં પરિવહિત કરાયા. અમેરિકન નિષ્કાસન નીતિ, એક કૃરતા જે [[ટ્રાયલ ઓફ ટીયર્સ]]ના નામે જાણીતી થઈ જે 1831 માં ચોકતાઉ રાષ્ટ્રના નિકાલ દરમિયાન શરૂ થઈ, તેના દ્વારા વિસ્થાપિત દક્ષિણમાં " [[પાંચ સભ્ય જાતિઓ]] " એ સૌથી પ્રમુખ રાષ્ટ્રો હતા. આ ક્ષેત્ર જે પહેલેથી જ [[ઓસેજ]] અને [[કવોપાઉ]] જાતિઓ દ્વારા કબજે કરાયું હતું, એ [[ચોકતાઉ રાષ્ટ્ર]] કહેવાતી જયાં સુધી પુન શાસિત અમેરિકન નીતિએ બીજા મૂળ અમેરિકનોને સમાવેશ કરવા સીમાને પુન: પરિભાષિત કરી. 1890 સુધીમાં, 30 મૂળ અમેરિકન રાષ્ટ્રો અને જાતિયોથી વધારે [[ભારતીય પ્રદેશ]]ની ભીતરની ભૂમિ અથવા તો " ભારત દેશ " પર એકત્રીત થવા લાગ્યા.<ref> {{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~cherokee/1890map.html | title= 1890 Indian Territory Map | publisher= RootsWeb | access-date=2009-05-06 }} </ref> 1866 અને 1899 વચ્ચેના સમયમાં,<ref name="OK History"/> ટેક્ષાસમાં પશુ-ફાર્મ ક્ષેત્ર પૂર્વી નગરોમાં ખોરાક માટેની માંગણીને મેળવવા સંઘર્ષ કરતા હતા, અને કેનસાસમાં રેલમાર્ગે સમયસર રૂપે પહોંચાડવાનો વાયદો કર્યો હતો. [[પશુની ગાડીઓ]] અને પશુ-ફાર્મ ઉછેર ક્ષેત્રએ વિકાસ કર્યો કારણ કે કયાં તો [[ભરવાડો]] તેમના સામગ્રીઓ સાથે ઉત્તરમાં જતાં રહયા કયાં તો ભારતીય ક્ષેત્રમાં ગેરકાયદેસર રૂપે સ્થાયી થયા. 1881 માં ચાર કે પાંચ મુખ્ય પશ્ચિમી પાળ પરની પશુ ગાડીઓએ ભારતીય પ્રદેશ થકી પ્રવાસ કર્યો.<ref>{{cite web| url=http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| title=Map of Cattle Drives in 1881| publisher=Lectricbooks| access-date=2007-08-01| archive-date=2010-08-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20100815014844/http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| url-status=dead}}</ref> ભારતીય પ્રદેશમાં શ્વેત નિવાસીઓની વધી રહેલી હાજરી એ સંયુકત રાજયની સરકારે 1887 માં [[ડોઉસ કાયદા]]ને સ્થાપિત કર્યા, જે વ્યકિતગત જાતિઓની ભૂમિને વ્યકિતગત પરિવારોને ફાળવવા માટે વિભાજીત કરે છે જે મૂળ અમેરિકનોમાં ખેતી અને જમીનની ખાનગી માલિકીને પ્રોત્સાહન આપતી હતી પરંતુ સમવાયી સરકાર એ ભૂમિનો કબજો પાડી લીધો. આ પ્રક્રિયામાં લગભગ પ્રદેશની અંદરની અર્ધ ભારતીય ભૂમિને બાહરી સ્થાયીઓ માટે અને ખરીદી માટે રેલપત્રી કંપનીઓ દ્વારા લેવામાં આવી.<ref>{{cite web | first=Robert|last=Hamilton|url=http://itech.fgcu.edu/&/issues/vol3/issue1/united.htm|title= United States and Native American Relations | publisher= Florida Gulf Coast University| access-date=2007-08-01}}</ref> [[ચિત્ર:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|thumb|upright|left|1930 દરમિયાન ડસ્ટ બાઉલે હજારો ખેડૂતોને ગરિબી તરફ ધકેલ્યા.]] [[1989 ના લેન્ડ રન]]ને સમાવેશ કરતા, મુખ્ય [[લેન્ડ રન્સ]] નિવાસિયો માટે રાખવામાં આવ્યા એ શરતે કે અમુક પ્રદેશોને વસવાટ માટે ખુલ્લા કરી દેવાય. મોટાભાગે, ભૂમિ વસાહતીઓ માટે પ્રથમ આવનાર ને પ્રથમ સેવા મળે તે આધાર પર ખુલ્લી કરવામાં આવતી.<ref>{{cite web|year=1999|url=http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|title=Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma|publisher=Oklahoma State University|format=DOC|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|url-status=dead}}</ref> જેઓ આ નિયમ ને પ્રદેશમાં સિમા પાર કરીને તોડતા હતા, એ પહેલા કે તેઓને પરવાનગી મળે, તેઓ સિમા ''જલ્દી'' પાર કરનારા કહેવાતા, પરિણામે શબ્દ " ''[[સુનર્સ]]'' " આવ્યો, જે આખિરકાર, રાજયનું કાયદાકીય ઉપનામ બન્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|title=Rushes to Statehood|publisher=National Cowboy and Western Heritage Museum|access-date=2007-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|archive-date=2007-08-01|url-status=dead}}</ref> જયારે [[કર્ટિસ કાયદો]] એ ભારતીય પ્રદેશોમાં ભારતીય આદિવાસી જમીનોની ચોરીને આગળ ધપાવ્યું, 20મી શતાબ્દીના સમાપ્તી નજીકના સમયે પ્રદેશને રાજય બનાવવા માટે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઇ. એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''ઓક્લાહોમા'' ની રચના કરવાના પ્રયાસો અને પછી એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''[[સેકયોયાહ]]'' ની રચના કરવા પ્રયાસો નિષ્ફળ રહયા પરંતુ 1905 ના સેકયોયાહ સ્ટેટહુડ કન્વેશન એ છેવટે ઓક્લાહોમા સ્ટેટહુડ કન્વેશન માટે પાયાનું કાર્ય કર્યુ, જેને બે વર્ષ પછી સ્થાન લીધું.<ref>{{cite web|url=http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|title=Clem Rogers|publisher=Will Rogers Museum Association|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520025331/http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|url-status=dead}}</ref> નવેમ્બર 16, 1907 એ ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં 46 મા રાજયના રૂપે સ્થાપિત થયું. [[ચિત્ર:Murrah Building - Aerial.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં એલ્ફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગમાં કરાયેલ ઘડાકાઓ જે અમેરીકી ઇતિહાસમાં એક ભયાનક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ હતી. ]] આ નવું રાજય ઉભરતા [[તેલ ઉદ્યોગ]] માટેનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યું, કારણ કે તેલના કૂવાઓની ખોજએ નગરને વસ્તી અને સંપત્તિમાં ઝડપથી વૃધ્ધિ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. અંતમાં, તુલ્સા “ [[દુનિયાની તેલ રાજધાની]] ” ના નામે 20મી શતાબ્દીમાં મોટાભાગે જાણીતી બની અને તેલ નિવેશે, રાજયની પ્રારંભિક અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ફાળો આપ્યો.<ref>{{cite web| url= http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| title= Tulsa Area History| publisher= Tulsa County Library| access-date= 2007-04-25| archive-date= 2007-01-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20070108010448/http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| url-status= dead}}</ref> 1927 માં ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગપતિ [[સાયરસ એવરી]], જે “ ફાધર ઓફ રૂટ 66 ” ના રૂપે જાણીતા હતા તેઓએ [[યુ.એસ રૂટ 66]] ની રચનાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. [[અમરીલ્લો, ટેક્ષાસ]]થી તુલ્સા, ઓક્લાહોમા સુધી હાઈવેના ખેંચનો ઉપયોગ કરી હાઈવે 66 નો મૂળ ભાગ બનાવીને, એવરીએ તેના મૂળવતન તુલ્સામાંથી સટ 66ની યોજના પર નજર રાખવા [[યુએસ હાઇવે 66 સંગઠન]]નું નેતૃત્વ કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | title=The Father of Route 66 | publisher=[[University of Virginia]] | access-date=2007-04-20 | archive-date=2013-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623050651/http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમા એક સમૃધ્ધ આફ્રીકન અમેરિકન ઇતિહાસ પણ ધરાવે છે. ઘણા બધા શ્યામ નગરો પણ હતા જે પ્રારંભિક 1900 ની સાલમાં પાડોશી રાજયો ખાસ કરીને કેનસાસમાંથી આવેલા શ્યામ વસાહિતોના કારણે વધ્યા. રાજનેતા એડવર્ડ પી. મેકકેબે ઘણા શ્યામ વસાહિતોને તે વખતની ભારતીય પ્રદેશની ચળવળને શરૂ કરી. આ ચળવળે એડવર્ડ પી મેકકેબને રાષ્ટ્રપતિ થિયોદર રૂઝવેલ્ટ સાથે ઓક્લાહોમને લધુત્તમ શ્યામ રાજય બનાવવા માટે વાત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. બધા શ્યામનગરોમાંથી ઘણા હાલમાં ભૂતિયા નગરો છે. [[બોલે]] અને [[લેંગ્સટોન]] (શ્યામ વિશ્વ વિદ્યાલય [[લેંગ્સટન યુનિવર્સિટિ]]નું ઐતિહાસિક રૂપે ઘર) હજુ પણ આજે સમૃધ્ધ છે. 20 મી શતાબ્દીના પ્રારંભમાં [[જીમ ક્રો કાયદા]]ઓ અને [[કુ કલક્ષ કલેન]]ની રાજય વ્યાપક હાજરી હોવા છતાં, [[ગ્રીનવુડ]], સંયુકત રાજયોમાં સૌથી સમૃધ્ધ આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયોમાંથી એકનું તુલ્સા ઘર હતું,<ref>{{cite web | url=http://www.variety.com/review/VE1117786589.html?categoryid=32&cs=1| title= The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story|publisher=[[Variety (magazine)|Variety Magazine]] | access-date=2008-06-26}}</ref> પરંતુ 1921 માં [[તુલ્સા જાતિય કોમી]] તોફાનોનું સ્થાન હતું. અમેરિકન ઇતિહાસમાં જાતિય કોમી તોફાનોનું સૌથી મોંઘા કાર્ય માંનું એક, કોમી તોફાનોના 16 કલાકે 35 શહેરી ઘરોના વિનશામાં પરિણમ્યા, $ 1.8 મિલિયન સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને 300 લોકોથી પણ વધારે લોકોનું મૃત્યુ અનુમાનિત કરવામાં આવી.<ref>{{cite web| url=http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| title=Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-10| format=PDF| archive-date=2008-06-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| url-status=dead}}</ref> 1920 ના અંતમાં, કુ કલક્ષ કલેનનો રાજયની અંદર પ્રભાવ નહિવત થઇ ગયો.<ref>{{cite web| first=Larry| last=O'Dell| url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| title=KU KLUX KLAN| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-26| archive-date=2008-10-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20081009193345/https://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| url-status=dead}}</ref> 1930 ની સાલ દરમિયાન, રાજયના ભાગો નબળી ખેતીવાડી કાર્યપધ્ધતિ, દુષ્કાળ અને જોરદાર પવનની ઘટનાઓનું ફળ અનુભવવા લાગ્યા. [[ડસ્ટ બાઉલ]] તરીકે જાણીતા, કેન્સાસના ક્ષેત્રો, ટેક્ષાસ, ન્યુ મેક્સિકો અને [[ઉત્તરી પશ્ચિમી ઓક્લાહોમા]] લાંબા સમય સુધી ઓછા વરસાદ, અને અસમાન્યરૂપે ઉચ્ચ તાપમાન, દ્વારા હેરાણ થયા, જેનાથી હજારો ખેડૂતોને ગરીબાઈમાં ધકેલાયા અને તેઓને પશ્ચિમી સંયુકત રાજયોના વધારે ફળદ્રુપ વિસ્તારમાં પુનસ્થાપિત થવા માટે મજબૂર કર્યા.<ref>{{cite web| date=2005-08-05| url=http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| title=1930s Dust Bowl| publisher=Cimarron County Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-07-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20070707060033/http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| url-status=dead}}</ref> 1950માં સમાપ્ત થતા વીસ વર્ષના સમયમાં, રાજયે તેની વસતીમાં ઐતિહાસિક 6.9 પ્રતિશતની પડતર જોઇ. પ્રતિક્રિયારૂપે, માટી અને [[પાણીના સંગ્રહ]]નાં નાત્યાત્મક પ્રયત્નો પૂર નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અને બંધોમાં પરિણામ્યા, સો જેટલા [[જળાશયો]] અને માનવ સર્જિત તળાવોની રચના કરાઇ. 1960 સુધીમાં 200 થી વધારે તળાવોની રચના કરાઇ જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે હતા.<ref name="Oklahoma Terrain"/><ref>{{cite web | year=2007|url=http://www.history.com/states.do?action=detail&state=OK&contentType=State_Generic&contentId=54146|title= History of the States: Oklahoma, The Sooner State | publisher= [[The History Channel]]| access-date=2007-08-09}}</ref> 1995 માં ઓક્લાહોમા શહેર અમેરિકન ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધી બનેલ સૌથી ખરાબ આતંકવાદી હુમલાનું એકનું દૃશ્ય બન્યું. એપ્રિલ 19, 1995 ના [[ઓક્લાહોમા શહેરના બોંબ ધડકા]]માં, [[એલફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગ]]ની બહાર [[ટિમોથી મેકવિગા]] અને [[ટેરી નિકોલ્સે]] ધડાકો કર્યો હતો, જેમાં 19 બાળકોના સમાવેશ સાથે 168 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ટીમોથી મેકવીગાને પછી મૃત્યુની સજા દેવામાં આવી અને ઘાતક ઈન્જેકશન દ્વારા મારી દેવાયા, જયારે તેના સાથી ટેરી નીકોલ્સને પ્રથમ ડિગ્રી કત્લના 161 સંખ્યાનો દોષી કરાર કરાયો અને તેને શરતી મુદતીની રજાની સંભાવના વિના આજીવન કેદની સજા થઈ.<ref>{{cite web| year=1996| url=http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| title=Oklahoma City Tragedy| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:The BOK Building.jpg|thumb|right|upright|તુલસાનું બીઓકે ટાવર, ઓક્લાહોમાની સર્વોચ્ચ ઈમારત, જે વિલ્યિમ્સ કંપનીઓ માટે દુનિયાના મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે કામ કરે છે.]] [[ઉડયન્ન]], ઊજાર્, પરિવહન સાધનો, [[અન્ન પ્રક્રિયા]], [[ઈલેકટ્રોનિકસ]] અને [[દૂર સંચાર]]ના વિભાગોમાં આધારિત ઓક્લાહોમા [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[વિમાન]] અને [[અન્ન]]ના મહત્વપૂર્ણ ઉત્ત્પાદક છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1"/> આ રાજય પ્રાકૃતિક ગેસના ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રમાં બીજા ક્રમે આવે છે,<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|title=Oklahoma Rising|publisher=Chesapeake Energy|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને તે 27 મું સૌથી વધુ કૃષિ ઉત્પાદક રાજ્ય છે અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે.<ref name="agriculture">{{cite web| date=2007-07-03| url=http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| title=State Fact Sheets: Oklahoma| publisher=[[United States Department of Agriculture]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| url-status=dead}}</ref> ચાર [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓ અને ત્રણ [[ફોર્ચ્યુન 1000]] કંપનીઓએ ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય કાર્યાલય સ્થાપ્યું છે,<ref name="Fortune 500">{{cite web| year=2007| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| title=Fortune 500: 2006 States| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-06-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20070609135827/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| url-status=dead}}</ref> અને તે 2007 માં, 7-મા સૌથી નીચા કર ભારણ સાથેનું,<ref name="Pro-Business">{{cite web |url=http://www.okcommerce.gov/index.php?Itemid=383&id=302&option=content&task=view| title= An Overview Of Oklahoma's Target Industries | publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-01}}</ref> રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ વેપાર કરવા યોગ્ય રાજ્ય તરીકે આલેખાયું છે.<ref>{{cite web| year=2007| first=David| last=Ellis| url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| title=Tax Friendly Places 2007| publisher=[[CNN|CNN Money]]| access-date=2007-08-08| archive-date=2007-07-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| url-status=dead}}</ref> 2005 થી 2006 સુધી, ઓક્લાહોમાની [[કુળ ઘરેલું ઉત્પાદને]] પ0 પ્રતિશત વૃધ્ધી કરી હતી, જે રાષ્ટ્રમાં પાચમો સૌથી ઉંચો દર હતો. 2005 અને 2006 વચ્ચે, $ 122.5 બિલિયન થી $ 134.6 બિલયન વધતી, 10.8 પ્રતિશતનો કૂદકો માર્યો હતો,<ref name="GDP">{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|title=Gross Domestic Product by State (2005-2006)|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|url-status=dead}}</ref> અને તેનું કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત 2006માં $ 36,364 થી 2007 માં $ 38,516 વધી હતી જે રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો સૌથી ઝડપી દર હતો. 2007 માં કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત રાજયોમાં 41મો ક્રમ મેળવે છે.<ref>{{cite web|date=2007-06-12|url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|title=Per Capita Gross Domestic Product by State|publisher=[[University of New Mexico]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112165749/http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|url-status=dead}}</ref> ભલે તેલ રાજયના અર્થતંત્રને ઐતિહાસિકપણે વર્ચસ્વ આપ્યું, 1980 ના દાયક દરમિયાન ઊજાર્ ઉદ્યોગમાં પડતર, 1980 અને 2000 વચ્ચે લગભગ 90,000 [[ઊજાર્ સંબંધિત નોકરીઓના નુકસાનમાં પરિણમી]] હતી જેનાથી સ્થાનીય અર્થતંત્રને ગંભીરપણે નુકસાન થયું હતું.<ref>{{cite web|first=Mark|last=Snead|year=2006|url=http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|title=Outlook Update – OKC GM Plant Closing|publisher=[[Oklahoma State University]]|format=pdf|access-date=2007-08-12|archive-date=2006-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430120433/http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|url-status=dead}}</ref> 2005 માં તેલ ઓક્લાહોમાના આર્થિક અસરના 17 પ્રતિશત માટે જવાબદાર હતું,<ref name="OK Energy 3"/> અને રાજયના તેલ ઉદ્યોગમાં રોજગાર 2007 માં પાંચ બીજા ઉદ્યોગઆં વધારે હતો.<ref name="employment"/> જાન્યુઆરી 2010 સુધીમાં, રાજયનો બેરોજગાર દર 6.7% છે.<ref>[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ</ref> === ઉદ્યોગ === 2007 ના પ્રારંભમાં ઓક્લાહોમા પાસે 1.7 મિલિયનનની કામદાર સેના હતી અને કુલ બિન-ખેતી રોજગાર 1.6 મિલિયનની આસપાસ વિચલિત થતી.<ref name="employment"/> 2007 માં 326,000 નોકરીઓની સાથે સરકારી વિભાગે મોટાભાગની નોકરીઓ આપી હતી, જે પછી, પરિવહન અને [[સેવાઓ]]ના વિભાગે 2,85,000 નોકરીઓ આપી, અને શિક્ષણ, વ્યવસાય અને [[ઉત્પાદન]] વિભાગે ક્રમશ: રૂપથી 191,000, 178,000 અને 151,000 નોકરીઓ આપેલી.<ref name="employment">{{cite web |date=2007-08-01|url=http://www.bls.gov/eag/eag.ok.htm| title= Oklahoma Economy at a Glance| publisher=United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics| access-date=2007-08-01}}</ref> રાજયના સૌથી મોટા ઉધ્યોગ, વિમાણ ક્ષેત્ર વાર્ષિક રીતે 11 બિલિયન ડોલર પેદા કરે છે.<ref name="Pro-Business"/> તુલ્સા દુનિયામાં સૌથી મોટી હવાઈ માર્ગ જાળવણીનું કેન્દ્ર છે, જે [[અમેરિકન એરલાઇન્સ]] માટે વૈશ્વિક જાળવણી અને એન્જિનિયરિંગ મુખ્ય મથક તરીકે કાર્ય કરે છે.<ref>{{cite web| url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jhtml| title=American's TUL Maintenance & Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006| publisher=American Airlines| access-date=2007-07-14| archive-date=2012-12-03| archive-url=https://archive.today/20121203075637/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jsp&locale=es_ES| url-status=dead}}</ref> કુળ મળીને એરોસ્પેસ ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગિક પેદાશના 10 પ્રતિશતથી પણ વધારે ફાળવે છે, અને તે એરોસ્પેસ એન્જીનીયરીંગ ઉત્પાદનમાં દશ ઉચ્ચ રાજયમાંનું એક રાજય છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1">{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|title=Oklahoma at a Glance|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074214/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|url-status=dead}}</ref> સંયુકત રાજયના કેન્દ્રમાં સ્થિત હોવાને કારણે, ઓક્લાહોમાએ આંકડાકીય કેન્દ્ર માટેનું ઉચ્ચ રાજયોમાંનું એક છે અને આબોહવા સંબંધિત સંશોધન માટેનું મુખ્ય ફાળો આપનાર છે.<ref name="Pro-Business"/> ઉત્તર અમેરિકામાં આ રાજય ટાયરનું સર્વોચ્ચ ઉત્પાદક છે અને રાષ્ટ્રમાં સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતો [[બાયોટેકનોલોજી]] ઉદ્યોગ ધરાવે છે.<ref name="Pro-Business"/> 2005 માં ઓક્લાહોમાના ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસ કુલ 4.3 બિલિયન ડોલર હતું, તેણા આર્થિક પ્રભાવનો 3.6 પ્રતિશત.<ref>{{cite web|year=2005|url=http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|title=Impact of Trade in Oklahoma|publisher=United States Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|url-status=dead}}</ref> ટાયર ઉત્પાદન, માંસ પ્રક્રિયા, તેલ અને ગેસ ઓજાર ઉત્પાદન અને એર કન્ડીશનર ઉત્પાદન રાજયના સૌથી મોટા ઉત્પાદન ઉદ્યોગો છે.<ref>{{cite web|year=2005|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|title=Manufacturing Cluster Analysis|publisher=Oklahoma Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074218/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|url-status=dead}}</ref> === ઉર્જા === [[ચિત્ર:oil well.jpg|thumb|મુખ્યત્ત્વે તેલ ઉત્પન્ન કરતું રાજય ઓક્લાહોમા, એ રાષ્ટ્રનું ક્રુડ તેલનું પાંચમું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કરતું રાજય છે.<ref name="OK Energy"/>]] ઓક્લાહોમાએ પ્રાકૃતિક ગેસનો રાષ્ટ્રનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, ક્રુડ તેલ ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે છે, સૌથી વધારે સંખ્યામાં સક્રિય [[ડ્રિલિંગ રિગ્સ]] ધરાવે છે,<ref name="OK Energy">{{cite web|date=2002-07-15|url=http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|title=Fueling Oklahoma's Economy|publisher=Oklahoma Wind Power Initiative|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618174004/http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|url-status=dead}}</ref> અને ક્રુડ તેલના સંગ્રહમાં પાંચમાં ક્રમે આવે છે.<ref name="OK Energy 2">{{cite web|year=2003|url=http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|title=Oklahoma Factoids|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325044223/http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|url-status=dead}}</ref> 2005 માં જયારે રાજય સ્થાપિત [[વાયુ ઉજાર્]] માટે પાંચમા ક્રમે આવે છે,<ref>{{cite news|date=2006-03-15|url=http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|title=Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States|publisher=American Wind Energy Association|access-date=2007-08-08|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052240/http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|url-status=dead}}</ref> તે [[નવીનીકરણ ઊજા]]ર્ના ઉપયોગમાં સૌથી તળીયે છે જેમાં તેની 96 પ્રતિશત વીજળી 2002 માં [[બિન નવીનીકરણ પાત્ર સ્ત્રોતો]]માંથી પેદા કરાતી હતી જેમાં 64 પ્રતિશત [[કોલસા]]માંથી અને 32 પ્રતિશત પ્રાકૃતિક વાયુમાંથી પેદા કરેલ હતી.<ref>{{cite web|date=2007-06-18|url=http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|title=Oklahoma Energy Statistics|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}</ref> 2006 માં કુલ ઊજાર્ વપરાશ પ્રતિ વ્યકિત માટે 11 મા ક્રમે આવતા,<ref>{{cite web|date=2007-08-02|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|title=Oklahoma Energy Overview|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-date=2007-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070920205102/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાનો ઊજાર્ ખર્ચ રાષ્ટ્રમાં 10 મો સૌથી નીચે હતો.<ref name="OK Energy"/> સમગ્રપણે, તેલ ઊજાર્ ઉદ્યોગો, ઓક્લાહોમાની કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં $ 23 બિલિયન ફાળવે છે,<ref name="OK Energy 3">{{cite web|year=2005|url=http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|title=Oklahoma's Energy history|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928075201/http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|url-status=dead}}</ref> અને ઓક્લાહોમા તેલ સંબંધિત કંપનીઓના કામદારોની સરેરાશ આવક રાજયના લાક્ષણિક વાર્ષિક આવક કરતાં બમણી આવક છે.<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.oerb.com/industry/impact.asp|title=Impact of Oklahoma's Oil industry|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216210717/http://www.oerb.com/industry/impact.asp|url-status=dead}}</ref> 2005 માં રાજય પાસે 83,750 વ્યવસાયિક તેલના કુવાઓ અને 750,000 કુલ કુવાઓ હતા,<ref name="OK Energy 3"/><ref name="OK Energy 2"/> જે 178 હજાર ક્રુડ તેલના [[બેરલ]] પ્રતિદિન ઉત્પાદિત કરતા હતા.<ref name="OK Energy 2"/> રાષ્ટ્રના પ્રાકૃતિક વાયુ આપૂર્તિના દશ પ્રતિશત ઓક્લાહોમામાં સ્થિત છે, {{convert|1.662|Tcuft|km3}}સાથે.<ref name="OK Energy 2"/> [[ફોર્બ્સ મેગેઝીન]] મુજબ, ઓક્લાહોમા શહેર આધારીત [[ડેવન ઊજાર્ નિગમ]], [[ચેસાપીક ઊજાર્ નિગમ]] અને [[સેન્ડરીજ ઊજાર્ નિગમ]] રાષ્ટ્રોની સૌથી મોટી નિજી તેલ સંબંધિત કંપનીઓ છે,<ref name="OK Energy 5">{{cite web |date=2005-12-02|url=http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=657&Itemid=286| title= Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home| publisher=Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-01}}</ref> અને બધી ઓક્લાહોમાની ફોરચ્યુન પ00 કંપનીઓ ઊજાર્ સંબંધિત છે.<ref name="Fortune 500"/> 2006 માં તુલ્સા આધારિત [[સેમગ્રુપ]] સૌથી મોટી વ્યકિતગત કંપનીઓના ફોર્બસની સૂચીમાં પાંચમાં ક્રમે હતી, તુલ્સા આધારિત [[કવીકટ્રીપ]] 46 માં ક્રમે હતી અને ઓક્લાહોમા શહેર સ્થિત [[લવસ્ ટ્રાવેલ સ્ટોપ્સ અને કંટ્રી સ્ટોર્સ]] 2008 ના અહેવાલમાં 25 માં ક્રમે હતી.<ref name="OK Energy 5"/> તુલસાની [[વનઓકે]] અને [[વિલિયમ્સ કંપની]] રાજયની સૌથી મોટી અને બીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ ક્રમશ: રૂપે છે, [[ફોર્ચ્યુન મેગેઝીન]] મુજબ, ઊજાર્ના ક્ષેત્રમાં રાષ્ટ્રની ક્રમશ: બીજી અને ત્રીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ છે.<ref name="Devon"/> મેગેઝીને રાષ્ટ્રમાં ડેવોન ઊજાર્ને ખાણ અને ક્રુડ તેલ ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાં બીજી સૌથી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપ્યું છે, જયારે ચેસાપીક ઊજાર્ તે જ ક્ષેત્રમાં ક્રમશ: 7મા ક્રમે હતી અને [[ઓક્લાહોમા ગેસ એન્ડ ઈલેકટ્રીક]], વાયુ અને વીજળી ઉપયોગીતા કંપનીઓમાં, 25 મી સૌથી મોટી કંપની છે.<ref name="Devon">{{cite web|year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|title=Three Fortune's Snapshot: Devon energy|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123041132/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|url-status=dead}}</ref> === કૃષિ === ખેતીવાડીમાં 27 મો સૌથી વધુ ઉત્પાદક રાજય, ઓક્લાહોમા એ પશુવર્ધન અને ઘઉના ઉત્પાદનમાં પાંચમો આવે છે.<ref name="agriculture"/><ref name="ag">{{cite web| url=http://www.state.ok.us/~okag/| title=A Welcome From The Commissioner| publisher=Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry| access-date=2007-08-07| archive-date=2007-05-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070530220430/http://www.state.ok.us/~okag/| url-status=dead}}</ref> અંદાજે 5.5 પ્રતિશત અમેરિકન માંસ ઓક્લાહોમામાંથી આવે છે, જયારે રાજય 6 % પ્રતિશત અમેરિકન ઘઉંનું 4.2 પ્રતિશત અમેરિકન ડુક્કર ઉત્પાદનો અને 2.2 પ્રતિશત ડેરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે.<ref name="agriculture"/> 2005 માં રાજયમાં 83,500 ખેતરો હતા જે સામૂહિક રૂપે $ 4.3 બિલિયનનું પશુથી ઉત્પાદિત સામગ્રીનું ઉત્પાદન કર્યુ અને પાક પેદાશમાં એક બિલિયન ડોલરની અંદરના ઉત્પાદનથી રાજયના કૂલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં 6.1 બિલિયન ડોલર ઉમેરાય છે.<ref name="agriculture"/> મૂર્ગી ઉછેર અને ડુક્કર ઉછેર એ તેના બીજા અને ત્રીજા સૌથી મોટા ખેતીવાડી ઉદ્યોગ છે.<ref name="ag"/> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Pioneer Woman Statue.jpg|thumb|right|upright|આગામી રાજય તરીકે ઓક્લાહોમાની પરંપરાનો પોન્કા શહેરમાં પાઓનિયર વુમન મૂર્તિ દ્વારા નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. ]] [[સંયુકત રાજય સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા ઓક્લાહોમાને [[દક્ષિણ]]માં સ્થિત કરાયું છે,<ref>{{cite web | url= http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf| title= Census Regions and Divisions of the United States| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-04}}</ref> પરંતુ તફાવતી પરિભાષાઓ દ્વારા [[મધ્ય પશ્ચિમ]], [[દક્ષિણ પશ્ચિમ]] અને દક્ષિણ [[સાંસ્કૃતિક પ્રદેશો]]માં સંપૂર્ણ અથવા તો આંશિકરૂપે સ્થિત છે; અને આદર્શ ભૂગોળિક સાંસ્કૃતિક પ્રદેશોની પરિભાષા દ્વારા આંશિકરૂપે [[અપલેન્ડ દક્ષિણ]] અને [[ગ્રેટ પ્લેન્સે]]માં સ્થિત છે.<ref>{{cite web| first=Allen| last=Lew| url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| title=What is geography?| publisher=[[Northern Arizona University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070510041836/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા પાસે ઉચ્ચ પ્રમાણમાં [[જર્મન]], [[સ્કોટ-આઈરીશ]], અને મૂળ અમેરીકન પૂર્વજો છે,<ref>{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| title=Largest Ancestry| publisher=[[Valparaiso University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2010-03-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20100305214454/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| url-status=dead}}</ref> સાથે 25 વિવિધ મૂળ ભાષાઓ બોલાય છે જે બીજા રાજય કરતા વધારે છે.<ref name="languages">{{cite web|first=Stephen|last=Greymorning|url=http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|title=Profiles of Native American Education Programs|publisher=Southwest Educational Development Laboratory|access-date=2007-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}</ref> 6 સરકારોએ વિસ્તાર પર અલગ અલગ સમયે દાવો કર્યો હતો,<ref>{{cite web| url=http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| title=Flags over Oklahoma| publisher=Oklahoma History Center| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-11-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20071121230654/http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| url-status=dead}}</ref> અને 67 મૂળ અમેરિકન જાતિઓને ઓક્લાહોમા પ્રસ્તુત કરે છે,<ref name="OK History"/> જેમાં જાતિય મુખ્યાલયોની સૈથી મોટી સંખ્યા અને 39 ફેડરલ અધિકૃત રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| title=Oklahoma Quick Facts| publisher=Oklahoma Department of Tourism| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070517085232/http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| url-status=dead}}</ref> પશ્ચિમી રેન્ચર્સ, મૂળ અમેરિકન જાતિઓ, દક્ષિણી વસાહતો અને પૂર્વી તેલ બેરોન્સે રાજયના સાંસ્કૃતિક ઢાંચાને આકાર આપ્યો છે અને તેના મોટા શહેરોને સૌથી વધુ નીચા ક્રમાંકવાળા સંયુકત રાજયોના સાંસ્કૃતિક લક્ષ્યોના નામ આપવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?.name=si/020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-url=https://web.archive.org/web/20070405151813/http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?name=si%2F020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-date=2007-04-05| title=Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations| publisher=Fodor's Magazine| access-date=2007-08-02| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| title=Oklahoma Travel Industry Association Information| publisher=Oklahoma Travel Industry Association| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20120317155819/http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| url-status=dead}}</ref> જયારે ઓક્લાહોમાના નિવાસીયો [[દક્ષિણ શૈલી]]ના એક પ્રકારના લાક્ષણિક વ્યવહાર સાથે જોડાયેલ છે, કેટલોગ ફોર ફીલનટ્રોફી, એકંદરે <ref>{{cite web|year= 2003|url= http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|title= Generosity Index 2003 (2001 data)|publisher= Catalogue for Philanthropy|access-date= 2007-08-16|archive-date= 2012-04-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20120426013441/http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|url-status= dead}}</ref>દયા માટે રાષ્ટ્રમાં ઓક્લાહોમાને ચોથો નંબર આપે છે. રાજયને નકારાત્મક સાંસ્કૃતિક [[એક પ્રકાર]]ની વિશિષ્ટા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું જે, પ્રથમ [[જોન સ્ટેનબિક]]ની નોવેલ '''“ [[ગ્રેપ્સ ઓફ વ્રેથ]] ”''' દ્વારા લોકપ્રિય થયું, જે અશિક્ષિત, ગરીબી યુક્ત [[ડસ્ટ યુગ]]ના ખેડૂતોના શોષણનું વર્ણન કરતી હતી જેઓને “ [[ઓકીશ]] ” માનવામાં આવતા હતા.<ref>{{cite web|date=1999-05-10|url=http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|title=The Essence of the Midwest|publisher=Clarke College|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822225602/http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="okies">{{cite web|url=http://www.csus.edu/news/022503film.htm|title=Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life|publisher=[[Sacramento State University]]|date=2003-02-25|access-date=2008-04-04|archive-date=2008-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918161023/http://www.csus.edu/news/022503film.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| title=Oklahoma centennial quiz| publisher=[[Tulsa World]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-09-13| archive-url=https://archive.today/20120913101944/http://www.tulsaworld.com/specialprojects/?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| url-status=dead}}</ref> જો કે શબ્દને ઓક્લાહોમા દ્વારા સકારાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="okies"/> === કલા અને રંગભૂમિ === [[ચિત્ર:Philbrook.jpg|thumb|left|સંયુકત રાજયોમાં સર્વોચ્ચ 50 ફાઈન આર્ટ્સના સંગ્રહાલયમાંનું એક ફીલબ્રુક મ્યુઝીયમ..<ref name="philbrook"/>]] રાજયના સૌથી મોટા શહેરી વિસ્તારમાં, [[જેઝ]]ની સમૃધ્ધી વ્યાપક છે,<ref name="ok arts"/> અને [[મૂળ અમેરિકન]], [[મેક્ષીકન]], અને [[એશિયન]] વિદેશી અંત:ક્ષેત્ર તેમના સંબંધિત સંસ્કૃતિઓના સંગીત અને કળાને ઉત્પન્ન કરે છે.<ref>{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=335&Itemid=415| title= Oklahoma's Diversity| publisher= Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-04}}</ref> [[બાર્ટલ્સવિલે]]માં ઓક્લાહોમા મોઝાર્ટ ઉત્સવ એ દક્ષિણ સંયુકત રાજયોમાં સૌથી મોટા [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] ઉત્સવોમાંનો એક છે,<ref>{{cite web | year= 2007 | url= http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | title= Oklahoma Mozart Festival | publisher= OK Mozart Festival | access-date= 2007-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | archive-date= 2007-08-16 | url-status= dead }}</ref> અને ઓક્લાહોમાનો સિટિ [[આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ]] એ રાષ્ટ્રમાંના સર્વોચ્ચ ફાઇન આર્ટ્સ ઉત્સવોમાંનો એક છે.<ref name="ok arts"/> પાંચ મૂળ અમેરિકન બેલે નૃત્યકીઆઓની વિશ્વવ્યાપક પ્રસિધ્ધી મેળવવાની સાથે, રાજયનો બેલે નૃત્યમાં સમૃધ્ધ ઇતિહાસ છે; [[વોન ચોઉટીયું]], [[મારજોઈરે]] અને [[મારીયા ટોલચીફ]] બહેનો, [[રોસેલા હાઈટાવર]], અને [[મોસ્સેલીન લર્કીન]], સામૂહિકરૂપથી જેમણે [[ફાઈવ મુન્સ]] કહેવાય છે. [[તુલ્સા બેલે]]ને ''[[ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ]]'' દ્વારા સંયુકત રાજયમાં સૌથી સર્વોચ્ચ બેલેનૃત્ય કંપનીઓમાંનું એક તરીકે ક્રમ અપાયેલું છે.<ref name="ok arts"/> ઓક્લાહોમા સિટિ બેલે અને ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલયના નૃત્ય કાર્યક્રમ, નૃત્યકીઆ વોન ચાઉટીયું અને તેમના પતિ [[મીગ્યુએલ ટેરેખોવ]] દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલો. 1962 માં વિશ્વવિદ્યાલય કાર્યક્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી અને સંયુકત રાજયોમાં તનાા પ્રકારનો પ્રથમ સંપૂર્ણ પ્રમાણિત કાર્યક્રમ હતો.<ref>{{cite news | date=2007-12-13 | url=http://www.journalrecord.com/| title=OKC Events| first=Joan| last=Gilmore| publisher=The Oklahoma City Journal Record | access-date=2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web | title =Ballet Russes| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.gellergoldfine.com/russes_dancers.html| access-date = 2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web| title = Capri Films| publisher = Geller/Goldfine Productions| year = 2008| url = http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| access-date = 2008-06-17| format = PDF| archive-date = 2008-06-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| url-status = dead}}</ref> [[સેન્ડ સ્પ્રીંગ્સ]]માં એક બાહરી રંગભૂમિ જેને “ડિસ્કવરી લેન્ડ!” કહેવાય છે સંગીતમય ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' ની કાયદાકીય પ્રદર્શની મુખ્યાલય છે<ref>{{cite web | url= http://discoverylandusa.com/awards.shtml| title= Honors and Awards| publisher=Discoveryland!| access-date=2007-04-26}}</ref> એતિહાસિકપણે રાજયએ સંગતની શૈલીઓ જેમ કે [[ધ તુલસા સાઉન્ડ]], અને [[વેસ્ટર્ન સ્વીંગ]]નું ઉત્પાદન કર્યું છે, જે તુલસામાં [[કેઈનના નૃત્યકક્ષ]]માં લોકપ્રિય થયું. ઈમારત જે “ કારનેગી હોલ ઓફ વેસ્ટર્ન સ્વીંગ ” રૂપે જાણીતું છે,<ref>{{cite news | date=2007-03-25 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544| title=Cain’s Ballroom - A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans | first=Matt | last=Elliott | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> તે 1930ની દરમિયાન [[બોબ વીલિસ]] અને [[ટેક્ષાસ પ્લેબોયસ]]ના પ્રદર્શની મુખ્યાલય રૂપે ફરજ બજાવતું હતું.<ref>{{cite news | date=2006-07-15 | url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913 | title= Selling Tulsa: Branded | first=John | last=Stancavage | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> સ્ટીલવોટર એ [[રેડ-ડર્ટ]] સંગીત, જેણા સૌથી જાણીતા સમર્થક હતા સ્વ. [[બોબ ચીલ્ડર્સ]], તેનું અધિકેન્દ્ર હતું. ઓક્લાહોમા એ રાષ્ટ્રમાં મધ્ય પ્રતિશતક પ્રતિ વ્યકિત કલા પર ખર્ચે છે, 17 માં ક્રમે આવે છે 300 સંગ્રાહલયોથી વધારે ને સામેલ કરે છે.<ref name="ok arts">{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=332&Itemid=413| title=Oklahoma - A Great Place to Play|publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-04}}</ref> તુલસાનું [[ફિલબ્રુક મ્યુઝિયમ]] એ સંયુકત રાજયોના પ0 સર્વોચ્ચ [[ફાઈન આર્ટ્સ]] સંગ્રહાલયોમાંથી એક માનવામાં આવે છે,<ref name="philbrook">{{cite web | url= http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htm| title= Museums of Oklahoma| publisher= Tufts University | access-date=2007-08-05}}</ref> અને નોર્મનમાં [[સેમ નોબલ ઓક્લાહોમા મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી]] જે દેશમાં સૌથી મોટું વિશ્વ વિદ્યાલય આધારિત કલા અને ઇતિહાસ સંગ્રાહલયોમાંથી એક છે, તે પ્રદેશના પ્રાકૃતિક ઇતિહાસને પ્રસ્તુત કરે છે.<ref name="ok arts"/> [[થોમસ ગીલક્રીસ]]ના સંગ્રહનું ઘર તુલસાનું [[ગીલક્રીસ મ્યુઝીયમ]] છે, જે દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ વ્યાપક પશ્ચિમ અમેરીકાનું કલા અને શિલ્પકૃતિઓનું સંગ્રહ ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.travelok.com/atv/urban.asp | title= The All-Terrain Vacation | publisher= Travelok.com | access-date= 2007-08-04 | archive-date= 2006-04-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060410174845/http://www.travelok.com/atv/urban.asp | url-status= dead }}</ref> [[ઓક્લાહોમા સિટિ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ્સ]] કલાકાર [[ડેલ ચિહુલી]] દ્વારા કાચની મૂર્તિકલાના સૌથી વ્યાપક સંગ્રહનો સમાવેશ કરે છે,<ref>{{cite web| url= http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| title= About the Museum| publisher= Oklahoma City Museum of Art| access-date= 2007-08-04| archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| archive-date= 2007-08-16| url-status= dead}}</ref> અને ઓક્લાહોમા શહેરનું [[નેશનલ કાઉબોય એન્ડ વેસ્ટ્રન હેરિટેજ મ્યુઝિયમ]] અમેરિકન પશ્ચિમી સીમાઓના વંશજને પ્રસ્તુત કરે છે.<ref name="ok arts"/> યહુદીધર્મ સાથે સંકળાયેલ [[હોલોકાઉસટેન્ડ]] શિલ્પકૃતિઓના અવશેષો સાથે, તુલસાનું યહુદી કલાનું શરવીન મીલર મ્યુઝીયમ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ સંયુકત રાજયો]]માં સૌથી મોટા [[યહુદી]] કલાના સંગ્રહને સરંક્ષિત કરે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.jewishmuseum.net/ | title= Sherwin Miller Museum of Judaism | publisher= Sherwin Miller Museum of Jewish Art | access-date= 2006-04-20 | archive-date= 2010-02-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.jewishmuseum.net/ | url-status= dead }}</ref> === તહેવારો અને પ્રસંગો === [[ચિત્ર:Grand Entry Omaha.jpg|thumb|right|મૂળ અમેરીકી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગ જેમ કે પાઉવાઉ, ઓક્લાહોમામાં સામાન્ય છે.]] ઓક્લાહોમાના શતાબ્દી મહોત્સવને અમેરિકન બસ સંસ્થા દ્વારા 2007 માટે સંયુક્ત રાજ્યોમાં સર્વોચ્ચ પ્રસંગનું નામ આપવામાં આવ્યું હ્તું,<ref>{{cite news | date=2006-09-07 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | title= 100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination| first=Brian | last=Barber | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> અને તે નવેમ્બર 16, 2007 ના દિને [[રાજ્યપણા]]નાં 100મા વાર્ષિકોત્સવ સાથે સમાપ્ત થતાં ઘણાં ઉત્સવો ધરાવતો હતો. મૂળ અમેરિકન પાવવાવ્સ અને ઔપચારિક પ્રસંગો જેવા વાર્ષિક પરંપરાગત તહેવારો આખા રાજ્યભરમાં થાય છે, અને સાંસ્કૃતિક વારસો અને પરંપરાઓ દર્શાવતા [[સ્કોટિશ]], [[આયરિશ]], [[ઇટાલિયન]], [[વિએટનામીસ]], [[ચાઇનીસ]], [[ઝેક]], [[જ્યુઇશ]], [[અરબ]], [[મેક્સિકન]], અને [[આફ્રીકી-અમેરિકન]] સમુદાયોના ઉત્સવોનો સમાવેશ કરે છે. ઓક્લાહોમા શહેરની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન, [[ઓક્લાહોમા રાજ્યના ભાડાં]] એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,<ref>{{cite news | date=2006-09-11 | url=http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | title=Oklahoma State Fair Opens September 14 | publisher=Oklahoma State Fair | access-date=2007-08-04 | format=PDF | archive-date=2007-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070629222126/http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | url-status=dead }}</ref> અને મોટા [[પાવ-વાવ્સ]], [[એશિયન]] ઉત્સવો, અને [[જુનેટીંથ]] મહોત્સવો શહેરમાં દર વર્ષે યોજાય છે. [[તુલસા રાજ્યનાં ભાડાં]] તેની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | title=Tulsa State Fair - General Information | publisher=Tulsa State Fair | access-date=2007-08-25 | archive-date=2007-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070828181706/http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | url-status=dead }}</ref> અને શહેરના મેફેસ્ટ તહેવારે 2007 દરમિયાન ચાર દિવસમાં 375,000થી પણ વધુ લોકોને મનોરંજન પૂરૂં પાડ્યું.<ref>{{cite news | date=2007-05-21 | first=Leigh | last=Bell | title=Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year | publisher=Tulsa World | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041| access-date = 2007-05-21}}</ref> 2006માં, તુલસાનો [[ઑક્ટોબર્ફેસ્ટ]] ''[[યુએસએ ટુડે]]'' દ્વારા દુનિયાનાં સર્વોચ્ચ 10માંનો એક અને ''[[બોન એપેટીટ]]'' સામયિક દ્વારા રાષ્ટ્રમાં જર્મનીનાં સર્વોચ્ચ આહાર ઉત્સવોમાંથી એક કહેવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | first=Daniel | last=Harrison | title=Top 10: American Oktoberfest Destinations | publisher=Ask Men | url =http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html | access-date = 2007-05-05}}</ref> તુલસા [[ડીફેસ્ટ]] નામનો વાર્ષિક સંગીત ઉત્સવ પણ યોજે છે, એક એવો ઉત્સવ જે ઓક્લાહોમાના મૂળ બેન્ડ અને સંગીતકારોની ઝાંખી આપે છે. [[નોર્મન સંગીત ઉત્સવ]] માટે નોર્મન સંચાલન કરે છે. નોર્મન નોર્મનનાં મધ્યકાલિન મેળાનો પણ સંચાલક છે, 1976થી વાર્ષિક રીતે યોજાય છે અને ઓક્લાહોમાનો પ્રથમ મધ્યકાલિન મેળો છે. મેળો પ્રથમ ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલય નાં કેમ્પસનાં દક્ષિણ ઓવલમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્રીજા વર્ષે મેળો બહુ મોટો ન બને ત્યાં સુધી નોર્મનનાં ડક પોન્ડમાં ખસેડવામાં આવ્યો અને 2003માં રિવ્ઝ પાર્કમાં ખસેડવામાં આવ્યો. નોર્મનનો મધ્યકાલિન મેળો ઓક્લાહોમાનો “ સપ્તાહનાં અંતનો મોટામાં મોટો પ્રસંગ અને ઓક્લાહોમામાં ત્રીજો સૌથી મોટો પ્રસંગ છે, અને એવેન્ટ્સ મીડીઆ નેટવર્ક દ્વારા રાષ્ટ્રનાં સર્વોચ્ચ 100 પ્રસંગોમાંથી એક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. ”<ref>{{cite web | year=2010 | url=http://www.medievalfair.org/index.html | title=Medieval Fair of Norman | publisher=Medieval Fair of Norman | access-date=2010-02-14 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075023/http://www.medievalfair.org/index.html | url-status=dead }}</ref> == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:Seminary Hall.jpg|thumb|left|જાહેર પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયોનું ઓક્લાહોમામાંનું તંત્ર જે ઉત્તરી પૂર્વી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય તહલે કવાટમાં.]] [[સરકારી શાળા]] જિલ્લાઓ, અને [[સ્વતંત્ર વ્યકિતગત સંસ્થાઓ]]થી બનેલા શિક્ષણ તંત્રની સાથે, ઓક્લાહોમા પાસે 6,31,337 વિદ્યાર્થીઓ છે, જે 1849, સરકારી [[પ્રાથમિક]], [[માધ્યમિક]], અને [[વ્યવાસાયિક]] શાળાઓમાં 2006 સુધીમાં 540 [[શાળા જિલ્લા]]માં નામાંકિત થયેલા છે.<ref name="OK Education">{{cite web | title = A Look at Education | publisher = Oklahoma State Department of Education | year = 2006 | url = http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> 2005-2006 શાળાના વર્ષમાં 120,122 વિદ્યાર્થીઓની સાથે ઓક્લાહોમા રાજયમાં [[મૂળ અમેરીકી]] વિદ્યાર્થીઓનું સર્વોચ્ચ નામાંકન ધરાવે છે.<ref name="NCES">{{Cite web |url=http://nces.ed.gov/pubs2007/2007352.pdf |format=pdf |publisher=IES, National Center for Education Statistics |title=Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06}}</ref> પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચમાં બધા રાજયોમાં નિમ્નતમ ક્રમાંક ધરાવતા ઓક્લાહોમાએ 2005 માં $ 6, 614 પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચયા હતા, જે રાષ્ટ્રમાં 47 માં નંબરે હતું,<ref name="OK Education"/> જો કે તેના 1992 થી 2002 ના કુલ શિક્ષણ ખર્ચમાં તે 22 માં નંબરે હતું.<ref>{{cite web | title = Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002 | publisher = University of Central Oklahoma | date = 2006-02-01 | url = http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | format = pdf | access-date = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | url-status = dead }}</ref> રાજય [[પૂર્વ બાલવિહાર]] શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણ સંશોધન માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ તેણે સંયુકત રાજયોમાં તેના ધોરણ, ગુણવત્તા અને તપાસને લઈને 2004માં [[પૂર્વ-બાલવિહાર શિક્ષણ]] માટે પ્રથમ ક્રમ આપ્યો હતો અને તેને પ્રારંભિક બાળપણ નિશાળ માટે તેને આદર્શ દર્શાવ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten | publisher = Oklahoma State Department of Education | date = 2004-11-19 | url = http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> જયારે [[માધ્યમિક શાળા]]ના ભણવાનું છોડી દેનારનુંપ્રમાણ 200પ અને 2006 ની વચ્ચે 29 પ્રતિશત ઓછું થયું, ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રમાં માધ્યમિક શાળાના જયેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને કાયમ રાખવા માટે,<ref>{{cite news| title = Oklahoma's "Kids Count" Ranking Falls Again| publisher = [[KOTV-TV|KOTV]]| date = 2007-07-25| url = http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927214145/http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| url-status = dead}}</ref> 3.2 પ્રતિશત છૂટા થયેલ વિદ્યાર્થીઓના દર સાથે ઓક્લાહોમાનો નીચેના ત્રણ રાજયોમાં ક્રમ આવે છે.<ref name="OK Education"/> 2004માં રાજયના રાષ્ટ્રમાં [[માધ્યમિક શાળા ડિપ્લોમા]] પુખ્તોની સંબંધિત સંખ્યામાં 36મો ક્રમ આવ્યો હતો, જોકે 85.2 પ્રતિશતે, તેનો દક્ષિણ રાજયોમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ હતો.<ref>{{cite web | title = High school diploma or higher, by percentage by state | publisher = Statemaster.com | year = 2004 | url = http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | access-date = 2007-08-20 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927223755/http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Missouri and the Nation| publisher = [[University of Missouri]]| date = 2007-02-09| url = http://www.oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012160129/http://oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા [[માધ્યમિક શિક્ષણ]] માટેની [[ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય]] સૌથી મોટી સરકારી સંસ્થાઓ છે, બન્ને એક પ્રાથમિક કેમ્પસ અને આજુબાજુના કેમ્પસમાંથી સંચાલિત કરવામાં આવે છે. બે રાજય વિશ્વ વિદ્યાલયો, [[ઓક્લાહોમા સિટિ વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પૂર્વ સ્નાતક વ્યવસાય કાર્યક્રમમાં ક્રમ ધરાવે છે,<ref>{{cite web| title = America's Best Colleges - 2007| publisher = Oklahoma Education Information System| year = 2007| url = http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા શહેર વિશ્વવિદ્યાલયની કાયદાની શાળા અને ઓક્લાહોમા કાયદાની મહા વિદ્યાલયની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાજયની માત્ર એવી સંસ્થાઓ છે જે એબીએ થી પ્રમાણિત છે. એકેડેમિક મૂલ્યાંકન માટે ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાષ્ટ્રીય રૂપથી સર્વોચ્ચ પ્રતિશત વિશ્વવિદ્યાલય છે.<ref name="OK Education 6">{{cite web| title = Princeton review raves TU| publisher = The Collegian| date = 2002-09-24| url = http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા અગિયાર સરકારી પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયો ધરાવે છે,<ref>{{cite web| title =Student Center Financial Aid| publisher =Oklahoma State Regents for Higher Education| year =2008| url =http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| access-date =2008-04-06| archive-date =2008-03-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20080323062821/http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| url-status =dead}}</ref> જેમાં [[ઉત્તરી પશ્ચિમી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય]]નો સમાવેશ થાય છે, જે [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના પશ્ચિમી બાજુ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની બીજી સૌથી જુની સંસ્થા છે,<ref name="NSU demographics"></ref> સાથે ઓક્લાહોમા<ref>{{cite web| title =Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO| publisher =Northeastern State University| year =2008| url =http://www.nsuba.edu/news/story.php?1960| access-date =2008-04-06| archive-date =2019-09-13| archive-url =https://web.archive.org/web/20190913024841/https://www.nsuok.edu/| url-status =dead}}</ref>ની એક માત્ર [[ઓપ્ટોમેટ્રી]]ની મહાવિદ્યાલયને શામિલ કરતી અને ટકાવારી અને સંખ્યાને લઈને રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે [[મૂળ અમેરિકી]] વિદ્યાર્થીઓનું નામંકન ધરાવે છે.<ref>{{cite web| title = INBRE Participants| publisher = Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence| url = http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| access-date = 2008-04-06| archive-date = 2008-04-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20080410193841/http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| url-status = dead}}</ref><ref name="NSU demographics">{{cite web | title = NSU Demographics | publisher = Northeastern State University | year = 2006 | url = http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | format = pdf | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201151858/http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | url-status = dead }}</ref> 2007 માં રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયોેમાંથી 6 તો [[પ્રીન્સટનની પ્રતિષાદ]]ની સૂચીમાં સર્વોત્તમ 122 પ્રાદેશિક મહા વિદ્યાલયોના સ્થાનમાં આવી,<ref>{{cite web| title = OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list| publisher = [[Oklahoma Baptist University]]| date = 2005-08-26| url = http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808024101/http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| url-status = dead}}</ref> અને ત્રણે ઉત્તર ગુણવત્તા માટે સર્વોચ્ચ મહાવિદ્યાલયોની સૂચીમાં પણ આવી.<ref>{{cite web| title = Best Value Colleges| publisher = [[Princeton Review]]| date = 2006-03-28| url = http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012153043/http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| url-status = dead}}</ref> રાજયમાં પ4 ઉત્તરી ઉચ્ચ માધ્યમિક પ્રાવેધિક સંસ્થાઓ છે જે વ્યવસાય અથવા વ્યાપારના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં તાલીમ માટે [[ઓક્લાહોમાના કેરિયર ટેક કાર્યક્રમ]] દ્વારા પ્રવર્તીત છે.<ref name="OK Education"></ref> 2007 - 2008 ના શાળાકીય વર્ષમાં, ઓક્લાહોમાની મહાવિદ્યાલયોમાં 181,973 પૂર્વી સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, 20,014 સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, અને 439પ પ્રથમ વ્યવસાયિક ડિગ્રીના વિદ્યાર્થીઓ નામાંકન થયેલ હતા. આ વિદ્યાર્થીઓમાંથી 18,892 એ સ્નાતક ઉપલબ્ધી પ્રાપ્ત કરી, પ386 એ માસ્ટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી અને 462 એ પ્રથમ વ્યવાસાયિક ડિગ્રી મેળવી, આનો અર્થ એ કે ઓક્લાહોમા રાજય સારાંશે 38276 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક પેદા કરે છે (એટલે કે જુલાઈ 1 2007 જૂન 30 2008). રાષ્ટ્રીય સારાંશ 68,322 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|title=Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs & Post-Secondary Education in Oklahoma|access-date=2010-09-07|archive-date=2010-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111128/http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|url-status=dead}}</ref> == રમત ગમત == ઓક્લાહોમા લોકપ્રિય રમતોનું સમર્થન કરે છે, ટીમો જેમ કે [[બાસ્કેટબોલ]], [[ફૂટબોલ]], [[એરેના ફૂટબોલ]], [[બેઝબોલ]], [[સોકર]], [[હોકી]] અને [[કુસ્તીબાજ]], ઓક્લાહોમા શહેર, તુલસા, એનીડ, નોર્મન અને લોટનમાં સ્થિત છે. [[રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[ઓક્લાહોમા સિટી થન્ડર]] અને [[મહિલા રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[તુલસા શોક]] એ રાજયના માત્ર [[મુખ્ય સંગઠિત ખેલ ફ્રેન્ચાઈઝી]] છે, પરંતુ લઘુત્તમ સંગઠિત ખેલો, [[લઘુત્તમ લીગ બેઝબોલ]]નો સમાવેશ કરતા [[એએએ અને એએ સ્તરો]] પર, [[કેન્દ્રિય હોકી લીગ]]માં હોકી અને [[એએફ1]] લીગમાં એરેના ફૂટબોલની [[ઓક્લાહોમા સિટિ યાર્ડ ડોવ્ઝ]] અને [[તુલ્સા ટેલોન્સ]] દ્વારા મેજબાની કરાય છે. ઓક્લાહોમા સિટિ, [[ઓક્લાહોમા સિટિ લાઇટનિંગ]]નું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે [[રાષ્ટ્રિય વુમન ફુટબોલ એશોશિયેશન]]માં રમે છે. અને [[તુલસા 66 Ers]] ના [[એનબીએ વિકાસ લીગ]] અને [[તુલસા રેવોલ્યુશન]] માટે તુલસા બેસ છે, જે [[અમેરિકન ઈન્ડોર સોકર લીગ]]માં રમે છે.<ref>{{cite news | date=2007-07-29 | url=http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273| title= Pro soccer: Soccer comes to Tulsa| first = Glenn | last = Hibdon| publisher= [[Tulsa World]] | access-date=2007-08-05}}</ref> એનીડ અને લોટન વ્યાવાસયિક બાસ્કેટબોલ ટીમોની [[યુએસબીએલ]] અને [[સીબીએ]]માં 6 મેજબાની કરે છે. [[એનબીએ]] નું [[ન્યું ઓર્લીન્સ હોનેર્ટસ]] ઓક્લાહોમા આધારિત પ્રથમ મુખ્ય સંગઠીત રમત ફ્રેન્ચાઈઝી બની જયારે 2000 માં [[હુરીકેન કેટરીન]]ના આવ્યા પછી બે ઋતુ માટે ટીમોને ઓક્લાહોમા શહેરના [[ફોર્ડ સેન્ટર]]માં ફરીથી સ્થાપિત થવું પડયું હતું.<ref name="Forbes NOK">{{cite web | date=2007-01-25 | url=http://www.forbes.com/lists/2006/32/biz_06nba_New-Orleans-Hornets_328959.html| title= BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets| publisher=PGA | access-date=2007-08-05}}</ref> જુલાઈ 2008 માં [[સિએટલ સુપર સોનીકસ]], જે [[કલેટન બેનેટ્ટ]]ના નેતૃત્વ દ્વારા ઓક્લાહોમા શહેરના વેપારીઓ દ્વારા ખરીદાયેલ, [[ઓક્લાહોમા શહેરમાં પુન:સ્થાપિત]] થઇ અને 2008માં જાહેર કર્યું કે [[ઓક્લાહોમા સિટિ થંડર]]ના રૂપે રમત ફોર્ડ કેન્દ્રમાં શરૂ થશે, અને તે રાજયનું પ્રથમ કાયમી મુખ્ય લીગ ફ્રેન્ચાઈઝી બન્યું.<ref>{{cite news | url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008030229_sonitrial02.html | title=Sonics, city reach settlement | work=The Seattle Times | date=2008-07-02 | access-date=2008-07-02}}</ref> [[મહાવિદ્યાલયી સંબંધી એથલેટિક્સ]] રાજયમાં લોકપ્રિય છે. [[ઓક્લાહોમા સુનર્સના વિશ્વવિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજ્ય વિશ્વ વિદ્યાલય કાઉબોયસ]] સરેરાશ 60,000 ચાહકો ઘરાવે છે જે તેમની ફૂટબોલની રમતમાં હાજર રહે છે, અને ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલયનો [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] કાર્યક્રમનો 2006 માં અમેરિકન મહાવિદ્યાલયોમાં હાજરીને લઈને 13મો ક્રમ આવ્યો હતો, જેમાં તેમની ઘરેલું રમતોમાં 84561 લોકોની સરેરાશ હાજરી હતી.<ref>{{cite web| title = Oklahoma Sets New Attendance Record| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| access-date = 2007-11-04| archive-date = 2010-07-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20100701082051/http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| url-status = dead}}</ref> બન્ને વિશ્વવિદ્યાલય દર વર્ષે ઘણી વખત સામ સામી રમતોમાં મળે છે, જે [[બેડલમ શ્રેણી]]ના નામે જાણીતી છે, જે રાજયના સૌથી મોટા રમત ઉત્સવ તરીકે ગણાય છે. 11 ઓક્લાહોમા મહાવિદ્યાલયો અને વિશ્વવિદ્યાલયના ખેલ કાર્યક્રમો [[એનસીએએ]] ની અંદર સ્પર્ધા કરે છે, જેમાંથી સંગઠનના સર્વોચ્ચ સ્તર – [[ડિવિઝન 1]] માં ચાર ભાગ લે છે: ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય, ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય, તુલસા વિશ્વ વિદ્યાલય અને ઓરલ રોર્બટ્સ વિશ્વ વિદ્યાલય.<ref>{{cite web| title = NCAA Members by State| publisher = [[NCAA]]| url = http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| access-date = 2007-08-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20051125223302/http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| archive-date = 2005-11-25| url-status = dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}</ref> ''[[સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ]]'' મેગેજીને ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને ઓક્લાહોમા રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયનું રાષ્ટ્રમાં એથલેતિક્સ માટેની ઉચ્ચ મહાવિદ્યાલયોમાં મૂલ્યાંકન કર્યું છે.<ref name="top sports">{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 1-10| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20070822222732/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 11-100| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2008-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20081017150320/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| url-status = dead}}</ref> વધારામાં, રાજયની 12 નાની મહાવિદ્યાલય અથવા વિશ્વવિદ્યાલયો, મોટાભાગે [[સુનર એથલેટિક કોન્ફરન્સની]] અંદર, [[એનએઆઇએ]] માં ભાગ લે છે.<ref>{{cite web| year = 2005| title = Member Institutions| publisher = [[National Association of Intercollegiate Athletics|NAIA]]| url = http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2011-07-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20110722042452/http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| url-status = dead}}</ref> નિયમિત [[એલપીજીએ]] ટૂર્નામેન્ટો તુલસામાં સીડર રીજ કન્ટ્રી ક્લબમાં યોજાય છે અને [[પીજીએ]] અથવા [[એલપીજીએ]] માટેની [[મુખ્ય પ્રતિયોગીતા]]ઓ [[સધર્ન હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ]] તુલસામાં, ઓક ટ્રી કન્ટ્રી કલબ ઓક્લાહોમા શહેરમાં, અને સીડર રીજ કન્ટ્રી કલબ તુલસામાં રમાય છે.<ref>{{cite web| title = Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses| publisher = Tulsaweb| url = http://www.tulsaweb.com/Golf/Private.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070806060137/http://tulsaweb.com/Golf/Private.htm| url-status = dead}}</ref> રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ ગોલ્ફ મેદાનોમાં ગણના કરાતી હોય એવા, સધર્ન હીલ્સે, 2007માં એક, અને ત્રણ [[યુએસ ઓપન]], તાજેતરમાં 2001માં, સહિત ચાર [[પીજીએ પ્રતિયોગીતા]]ઓનું સંચાલન કર્યું છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/20060228_history.html| title= Southern Hills Country Club is rich in History | publisher=[[Professional Golfers' Association of America|PGA]] | access-date=2007-08-05}}</ref> [[રોડીયોઝ]] આખા રાજયભરમાં લોકપ્રિય છે અને રાજયના પેનહેન્ડલમાં [[ગાયમોન]], રાષ્ટ્રની સૌથી મોટી એવી એક પ્રતિયોગિતાનું સંચાલન કરે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | publisher=Guymon Rodeo Foundation | title=Rodeo History | access-date=2007-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516235959/http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | archive-date=2007-05-16 | url-status=dead }}</ref> == સ્વાસ્થ્ય == [[ચિત્ર:tulsacancertreatmentcenter.jpg|thumb|left|તુલસામાં સ્થિત દક્ષિણી પશ્ચિમી પ્રાદેશિક સગવડ માટે અમેરીકાનું કેન્સર સારવાર કેન્દ્ર. ]] 2005માં આ રાજય, રાજ્યમાં સ્વાસ્થ્ય-સંબંધી કુલ 75,801,364 $ નાં સર્વસામાન્ય ખર્ચાઓ સાથે, કેન્દ્રીય સરકાર પાસેથી ચિકિત્સા ફંડ મેળવતું 21મું સૌથી મોટું રાજય હતું; [[રસીકરણ]], [[જીવ આતંકવાદ]] સામે સાવધાની, અને સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ એ ત્રણ સૌથી વધુ ફંડ મળેલ ચિકિત્સા બાબતો છે.<ref name="oklahoma health 2">{{cite web| title = Health Report: Oklahoma| publisher = Trust for America's Health| url = http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20070812184402/http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય બિમારીઓની ઘટનાઓ રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક છે, અને રાજયની [[અસ્થમા]], [[ડાયાબિટીસ]], [[કેન્સર]] અને [[હાઈપરટેન્શન]] ધરાવતા લોકોની ટકાવારી દેશનાં બાકીના ભાગો જેટલી અથવા થોડી વધારે છે.<ref name="oklahoma health 2"/> 2000માં, ઓક્લાહોમાનો ક્રમ પ્રતિ વ્યકિત ચિકિત્સકમાં 45મો હતો અને પ્રતિ વ્યકિત નર્સોમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી થોડો નીચો હતો, પણ પ્રતિ 100,000 લોકોએ હોસ્પિટલના ખાટલાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા થોડો ઉપર હતો અને 12 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં સાચા વિકાસમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધારે હતો.<ref>{{cite web| title = State health workforce profiles:Oklahoma| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = ftp://ftp.hrsa.gov/bhpr/workforce/summaries/Oklahoma03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-02}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વીમા ધરાવતા લોકોની ટકાવારી માટે સૌથી ખરાબ રાજયમાંનું એક, 2005માં, 18 અને 64 વચ્ચેની આયુના ઓક્લાહોમાના લગભગ 25 પ્રતિશત લોકો પાસે સ્વાસ્થ્ય વીમો ન હતા, રાષ્ટ્રમાં પાંચમો સૌથી વધારે દર.<ref>{{cite web| title = Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| access-date = 2007-09-08| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012213905/http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના લોકો [[સ્થૂળતા]]ના ફેલાવાની બાબતમાં અમેરિકનોના ઉપરના અર્ધમાં આવે છે, અને તેની 30.3 પ્રતિશત જનસંખ્યા સ્થૂળતા ધરાવે છે કે તેની નજીક છે તેની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પાંચમુ સૌથી વધારે સ્થૂળતાવાળુ રાજય છે.<ref name="Oklahoma Health">{{cite web| title = U.S. Obesity Trends| publisher = Centers for Disease Control and Prevention| url = http://www.cdc.gov/obesity/data/trends.html | access-date = 2009-09-12}}</ref> [[ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], ઓક્લાહોમાનું દવાખાનાઓનું મોટામાં મોટું સંકલન, રાજ્યમાં એકમાત્ર હોસ્પિટલ છે જેણે [[અમેરીકન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ]] દ્વારા [[લેવલ 1 ટ્રૉમા સેન્ટર]] તૈયાર કરેલ છે. ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[ઓક્લાહોમા સ્વાસ્થય કેન્દ્ર]]ના મેદાનમાં સ્થિત છે, જે રાજયનું ચિકિત્સા સંશોધન સગવડોનાં એકત્રીકરણનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite web| title = OU Medical Center Employment Opportunities| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| title = Trauma One Center| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref> [[અમેરિકાના કેન્સર સારવાર કેન્દ્રો]] પૈકી તુલસામાં આવેલ પ્રાદેશિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર આવી ચાર પ્રાદેશિક સગવડોમાં રાષ્ટ્રભરમાંથી એક છે, જે આખા દક્ષિણી પૂર્વી સંયુકત રાજયોને કેન્સરની સારવાર પ્રદાન કરે છે, અને દેશમાં સૌથી મોટી કેન્સરની સારવાર આપતી હોસ્પિટલોમાંની એક છે.<ref>{{cite web| url=http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| title=Southwestern Regional Medical Center| publisher=[[Cancer Treatment Centers of America]]| access-date=2007-05-07| archive-date=2007-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20071010160608/http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રમાં સૌથી મોટી [[ઓસ્ટીયોપેથિક]] શિક્ષણની સગવડ આપતું, તુલસા સ્થિત [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વવદ્યાલય ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], પણ [[ન્યુરો વિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધારે સગવડોમાંથી એક છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| title=Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013231828/http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| title=Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2006-09-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20060901125105/http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| url-status=dead}}</ref> == સમૂહ માધ્યમો == [[ચિત્ર:TulsaWorld.jpg|thumb|right|upright|ઓક્લાહોમામાં બીજું સૌથી વધુ વેચાતું સમાચારપત્ર તુલસા ર્વલ્ડ નું પ્રચલન 189, 789 નું છે. <ref name="world"/>]] [[નીલ્સન મીડિયા સંશોધન]] દ્વારા કરાયેલ મૂલ્યાંકન મુજબ સંયુકત રાજયોમાં ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસા એ 45 મું અને 61 મું સૌથી મોટા [[સમૂહ માધ્યમ બજારો]] છે. રાજયનું ત્રીજું સૌથી મોટું સમૂહ માધ્યમ માર્કેટ, લૉટન [[વીચીટા ફોલ્સ, ટેક્સાસ]], ને સંસ્થા દ્વારા રાષ્ટ્રીય રીતે 144મો ક્રમ અપાયેલ છે.<ref>{{cite web |url= http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |title= 210 Designated Market Areas - 03-04 |publisher= Nielsen Media |access-date= 2007-08-06 |archive-date= 2006-05-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060517010320/http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |url-status= dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[દૂરદર્શન પ્રસારણ]] 1949 માં શરૂ થયું જયારે ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[કેએફઓઆર-ટીવી]](બાદમાં ડબલ્યુકેવાય-ટીવી) અને તુલસામાં [[કેઓટીવી-ટીવી]] એ થોડા મહિનાઓ પછી પ્રસારણ શરૂ કર્યું.<ref>{{cite web |url= http://www.tulsatvmemories.com/tvthesi2.html|title= Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma | publisher = Tulsa TV History| access-date=2007-08-06}}</ref> હાલમાં, બધા મુખ્ય અમેરિકન [[પ્રસારણ સંચાર]] રાજયમાં ટેલીવિઝન સ્ટેશનો સાથે જોડાયેલ છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| title=U.S. Television Stations in Oklahoma| publisher=Global Computing| access-date=2007-08-06| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927064302/http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| url-status=dead}}</ref> રાજય પાસે બે પ્રાથમિક [[અખબારો]] છે. ઓક્લાહોમા શહેર પર આધારિત ''[[ઓક્લાહોમન]]'' , રાજયમાં સૌથી મોટું અખબાર છે અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 215,210 વાચકો અને રવિવારે 287,505 વાચકોની સાથે પ્રચલન દ્વારા રાષ્ટ્રમાં 48મું સૌથી મોટું અખબાર છે. ઓક્લાહોમામાં બીજુ સૌથી વ્યાપક પ્રચલિત અને રાષ્ટ્રમાં 77મું સમાચારપત્ર, ''[[તુલસા ર્વલ્ડ]]'' , 189,789 નું રવિવારીય પ્રચલન અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 138262 વાચકો ધરાવે છે.<ref name="world">{{cite web | title=2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation | publisher=BurrellesLuce | url=http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | format=pdf | access-date=2007-08-06 | year=2006 | archive-date=2015-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722124337/http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર 1844માં સ્થાપિત થયું, જે ''ચીરોકી એડવોકેટ'' કહેવાતું અને તે [[ચીરાકી]] અને અંગ્રેજી બન્નેમાં લખાતું હતું.<ref name="ok newspapers"/> 2006માં, રાજયમાં 177 સાપ્તાહિક પ્રકાશનો અને 48 દૈનિક પ્રકાશનો સહિત 220થી પણ વધારે અખબારો સ્થિત હતા.<ref name="ok newspapers">{{cite web | title=History of Newspapers in Oklahoma | publisher=Oklahoma Historical Society | url=http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | access-date=2007-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014009/http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | archive-date=2007-09-28 | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમામાં બે મોટા [[જાહેર રેડિયો]] તંત્રનું પ્રસારણ ઓક્લાહોમામાં કરાય છે: ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો અને [[પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય]]. 1955માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલ ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો એ ઓક્લાહોમામાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો તંત્ર હતું, અને તેણે જબરદસ્ત કાર્યક્રમો માટે 271 પુરસ્કારો જીત્યા છે.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = About OPR | publisher = Oklahoma Public Radio | url = http://www.kosu.org/aboutus.html | access-date = 2007-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.kosu.org/aboutus.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય 10 સ્ટેશનોને આખા રાજયભરમાં પ્રસારિત કરે છે, અને 400 કરતાં પણ વધારે કલાકોનાં કાર્યક્રમો આપે છે.<ref>{{cite web | title = PRI factsheet | url = http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | publisher = Public Radio International | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813085828/http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | url-status = dead }}</ref> રાજયનું પ્રથમ રેડિયો સ્ટેશન, ઓક્લાહોમા શહેરમાં ડબલ્યુકેવાય, 1920માં કરાર કરાયું, તેના પછી [[બ્રીસ્ટો]]માં કેઆરએફયુ, જે પછી તુલસા જતું રહયું અને 1927માં તે [[કેવીઓઓ]] બન્યું.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = Oklahoma Fun Facts | url = http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | publisher = Legends of America | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2006-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107223915/http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | url-status = dead }}</ref> 2006માં, ઓક્લાહોમામાં 500 થી વધારે રેડિયો સ્ટેશનો હતા, જે વિવિધ સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય માલિકીના તંત્રોનું પ્રસારણ કરતા હતા.<ref>{{cite web | year = 2006 | title = Complete List of Radio Stations in the State of OK | url = http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | publisher = On the Radio.net | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824110916/http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | url-status = dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[સ્પેનિશ]], [[એશિયાની]] ભાષાઓમાં પ્રસારિત કરાતાં સમુદાય-આધારિત થોડા ટીવી સ્ટેશનો ધરાવે છે અને કયારેક મૂળ અમેરિકી કાર્યક્રમો પણ ધરાવે છે. ઈસાઈ ધર્મનું ટેલિવિઝન તંત્ર [[ટીબીએન]] તુલસામાં એક સ્ટુડિયો ધરાવે છે, અને 1980માં ઓક્લાહોમા શહેરમાં તેમનું પ્રથમ સંપૂર્ણપણે ટીબીએન-માલિકીની શાખાનું સર્જન કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&Callsign=KTBO-TV|author=Federal Communications Commission|title=Call Sign History|access-date=2010-05-16|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525205031/http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&Callsign=KTBO-TV|url-status=dead}}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Will Rogers Turnpike.jpg|thumb|left|ઓક્લાહોમાના 10 મુખ્ય ટોલ હાઈવેમાંથી એક વીલ રોજર્સ ટર્નપાઈક તુલસાથી ઉત્તરી પૂર્વી દિશા તરફ જાય છે.]] ઓક્લાહોમામાં પરિવહન [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]], [[શહરો વચ્ચેની રેલ]] લાઇનો, [[હવાઈ મથકો]], [[દેશનાં આંતરિક બંદરો]] અને [[સામૂહિક પરિવહન]] તંત્રોનાં સ્થિર તંત્ર દ્વારા ઉદ્ભવે થાય છે. સંયુકત રાજયોના આંતરરાજય રાજમાર્ગોમાં આંતરીક સ્થાન સાથે સ્થિત, ઓક્લાહોમા ત્રણ [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] અને ચાર [[સહાયક આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] ધરાવે છે. ઓક્લાહોમા શહેરમાં, [[આંતરરાજય 3પ]] [[આંતરરાજય 44]] અને [[આંતરરાજય 40]] જોડે પ્રતિચ્છેદ કરે છે, જે સંયુકત રાજયોનાં રાજમાર્ગ તંત્ર સાથે એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રતિચ્છેદમાંનું એક બનાવે છે.<ref name="roads okla"/> રાષ્ટ્રમાં રાજય સંચાલિત રાજમાર્ગો, દસ [[નશુલ્ક માર્ગો]] અને મુખ્ય ટોલ રસ્તાઓ,<ref name="roads okla">{{cite web| title = Transportation in Oklahoma City| publisher = Oklahoma City Chamber of Commerce| year = 2007| url = http://www.okcchamber.com/page.asp?atomid=128| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012202546/http://okcchamber.com/page.asp?atomid=128| url-status = dead}}</ref> અને રુટ 66ના સૌથી લાંબા મુસાફરીલાયક વિસ્તરણ સહિત 12000 માઈલો (14000 કિ.મી.) થી પણ વધારે રસ્તાઓ રાજયની મુખ્ય રાજમાર્ગ રૂપરેખા બનાવે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | title=Route 66 - Facts and Trivia | publisher=Legends of America | access-date=2007-08-02 | archive-date=2007-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070809135444/http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | url-status=dead }}</ref> 2005માં, રોજની 131,800 ગાડીઓના ટ્રાફીક માત્રાની સાથે ઓક્લાહોમા શહેરમાં આંતરરાજય 44 ઓક્લાહોમાનો સૌથી વ્યસ્ત રાજમાર્ગ હતો.<ref>{{cite web | year=2005 | url=http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | title=2005 Annual Average Daily Traffic | format=PDF | publisher=Oklahoma Department of Transportation | access-date=2007-08-02 | archive-date=2008-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | url-status=dead }}</ref> 2007માં, રાજય, તેનાં પ્રાથમિક રાજમાર્ગ તંત્ર સાથેનાં 127 સહિત લગભગ 6,300 જેટલાં બિસ્માર હાલતવાળા પુલો સાથે, રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે સંખ્યામાં બાંધકામની દૃષ્ટિએ અપૂર્ણ રૂપે વર્ગીકરણ કરાયેલ પુલો ધરાવતું હતું.<ref>{{cite news| first=Randy|last=Ellis|date=2007-08-03|url= http://newsok.com/article/3097777| title= In Oklahoma: We are worst in the nation| publisher=The Daily Oklahoman| access-date=2007-09-01}}</ref> [[ચિત્ર:National-atlas-oklahoma.PNG|thumb|right|મુખ્ય રસ્તાઓ અને વચ્ચેના રસ્તાઓ દર્શાવતો ઓક્લાહોમાનો નકશો.]] ઓક્લાહોમાનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈમથક ઓક્લાહોમા શહેરનું [[વીલ રોજર્સ ર્વલ્ડ એરપોર્ટ]] છે, જે 2005માં સરેરાશ 3.5 મિલિયનથી પણ વધારે વાર્ષિકરૂપે યાત્રિઓની સંખ્યા ધરાવે છે.<ref>{{cite web| year=2005| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| title=Passenger Trends| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2010-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181854/http://flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| url-status=dead}}</ref> રાજયનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈ મથક, [[તુલસા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક]], વાર્ષિક રૂપે ત્રણ મિલિયન કરતાં પણ વધુ યાત્રીઓને સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | title=Case Study: Tulsa International Airport | publisher=Johnson Controls | access-date=2007-08-02 | format=PDF | archive-date=2012-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120224183932/http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | url-status=dead }}</ref> બન્ને વચ્ચે, ઓક્લાહોમામાં 13 મુખ્ય હવાઈ વાહનવ્યવહાર તંત્રો કાર્યરત છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| title=Tulsa International Airport - Airline Information| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811213829/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| title=Will Rogers World Airports - Airline Information| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801001520/http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| url-status=dead}}</ref> ટ્રાફિકના મુદ્દે, તુલસામાં, રીવરસાઈડ-જોન્સ હવાઈ મથક, 2006માં 235039 ઉડાનો અને લેડીંગની સાથે, રાજયનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત હવાઈ મથક છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| title=Riverside Jones Airport| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2011-08-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190220/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| url-status=dead}}</ref> કુલ મળીને, ઓક્લાહોમા 150થી વધુ જાહેર-ઉપયોગી હવાઈ મથકો છે.<ref>{{cite web| url=http://www.okairports.com/airports.html| title=Airports of Oklahoma| publisher=Oklahoma Airport Operators Association| access-date=2007-08-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okairports.com/airports.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રની રેલતંત્ર જોડે [[એમટ્રેક]]નાં [[હાર્ટલેન્ડ ફલાયર]], તેની એક માત્ર પ્રાદેશિક યાત્રી રેલ સેવા, થકી જોડાયેલ છે. હાલમાં તે [[ઓક્લાહોમા શહેર]]થી [[ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસ]] સુધી વિસ્તરેલ છે, તેમ છતાં, કાયદાના ઘડવૈયાઓએ 2007ની શરૂઆતથી હાર્ટલેન્ડ ફલાયરને [[તુલસા]] સાથે જોડવા માટેનું ભંડોળ શોધવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite news| first=Brian| last=Barber| url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| title=Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa| publisher=Tulsa World| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002646/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| url-status=dead}}</ref> નદીઓ પરનાં બે આંતરિક બંદરો ઓક્લાહોમામાં કાર્યરત છે: [[મુસ્કોગીનું બંદર]] અને [[કાટુસાનું તુલસા બંદર]]. રાજયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાભારને સંભાળતુ એકમાત્ર બંદર, કાટુસાનું તુલસા બંદર, રાષ્ટ્રનું વધુમાં વધુ આંતરિક સમુદ્રે જતું બંદર છે અને દર વર્ષે 2 મિલિયન ટન કરતાં પણ વધુ નૌકાભાર જહાજમાં ચઢાવે છે.<ref>{{cite web | year= 2005 | url= http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | title= Live in Tulsa | publisher= Tulsa Chamber of Commerce | access-date= 2007-07-14 | archive-date= 2007-05-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070525155014/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | url-status= dead }}</ref><ref name="Tulsa Port News"/> બન્ને બંદરો [[મેકલેલન-કર અરકનસાસ રીવર નેવીગેશન પધ્ધતિ]] પર સ્થિત છે, જે [[સપાટ તળિયાવાળી માલવાહક નૌકાઓ]]ના ટ્રાફિકને તુલસા અને મુસ્કોગીથી [[મીસીસીપી નદી]] સાથે [[વર્ડીગ્રીશ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનાં માર્ગથી જોડે છે, જે દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત જળમાર્ગના રૂપે ફાળો આપે છે.<ref name="Tulsa Port News">{{cite web | url= http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | title= What's new at the port? | publisher= Tulsa Port Authority | access-date= 2007-07-30 | archive-date= 2007-07-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070714184501/http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | url-status= dead }}</ref> == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Oklahoma State Capitol.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં સ્થિત ઓક્લાહોમા સિટિ કેપિટોલ]] ઓક્લાહોમાની સરકાર, [[સંયુકત રાજયોની સમવાયી સરકાર]] પછી વહીવટી, કાયદા ઘડનાર, અને ન્યાયકચેરીની શાખાઓ સાથે ઘડાયેલ બંધારણીય [[પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે.<ref>{{cite web | year=2006 | publisher=GoveEngine.com | access-date=2007-07-31 | url=http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | title=State Government - Oklahoma | archive-date=2007-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070814011012/http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | url-status=dead }}</ref> રાજ્ય, દરેક સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રમાં મોટાભાગનાં સ્થાનીક સરકારી કાર્યો પર કાયદેસરનાં અધિકાર ધરાવતા,<ref name="Topography of Oklahoma"/> [[પાંચ અધિવેશન સંબંધી જિલ્લાઓ]] અને મોટાભાગનાં [[ડેમોક્રેટીક પક્ષ]]માં હોય એવા મતદાનનું પાયારૂપ સ્થળ ધરાવતા, [[77 પ્રાંતો]] ધરાવે છે.<ref name="voters"/> રાજ્યનાં પદાધિકારીઓ [[બહુમતી મતદાન]]થી ચુંટાઈ આવે છે. === રાજ્ય સરકાર === [[ઓક્લાહોમાની વિધાનસભા]] [[રાજય સભા]] અને [[પ્રતિનિધિઓના ગૃહ]]નો સમાવેશ કરે છે. રાજય સરકારની કાયદા ઘડતી શાખાના રૂપે, તે સરકાર ચલાવવા માટેના જરૂરી નાણાં ઉપજાવવા અને વહેંચવા માટે જવાબદાર છે. રાજયસભા પાસે ચાર વર્ષની મર્યાદા માટે ફરજ બજાવતા 48 સભ્યો છે, જયારે ગૃહ પાસે 101 સભ્યો છે, જે 2 વર્ષની મર્યાદા સુધી સેવા આપે છે. રાજ્ય વિધાનસભા માટે રાજયની એક સમય મર્યાદા હોય છે જે એક વ્યકિતને કુલ મળીને 12 સંચયી વર્ષ માટે બન્ને વિધાનસભાની શાખાઓમાં સેવા આપવા માટે સિમિત્ત કરે છે.<ref name="Oklahoma Government 2"/><ref>{{cite web| publisher=U. S. Term Limits| access-date=2007-08-09| url=http://www.ustl.org/leglong.html| title=Legislative Longevity Limits| archive-date=2007-09-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20070920054851/http://www.ustl.org/leglong.html| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાની ન્યાયકચેરીની શાખા, [[ઓક્લાહોમા સર્વોચ્ચ અદાલત]], [[અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની ઓક્લાહોમા અદાલત]] અને 77 જિલ્લા કક્ષાની અદાલતોનો સમાવેશ કરે છે જે દરેક એક દેશ માટે ફરજ પૂરી કરે છે. ઓક્લાહોમા ન્યાયીક વ્યવસ્થા બે સ્વતંત્ર અદાલતોનો પણ સમાવેશ કરે છે: એક [[દોષારોપણ]] માટેની અદાલત અને [[ન્યાયિક ઓક્લાહોમા અદાલત]]. ઓક્લાહોમા પાસે છેલ્લા આશ્રય માટેની બે અદાલતો છે : રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીક બાબતો સંભાળે છે અને રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીકોને લગતી બાબતો સંભાળે છે, અને રાજયની અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની અદાલત અપરાધીની ફરિયાદો સાંભળે છે. આ બન્ને અદાલતો, એ જ પ્રમાણે નાગરીક ફરિયાદોની અદાલતના ન્યાયાધીશો, રાજય નિમણૂક કમિશન ભલામણથી ગર્વનર નિયુકત કરે છે, અને 6-વર્ષનાં આવર્તી નિર્ધારિત સમય સરણીના [[પક્ષપાત વગરનાં]] ઘારણાશક્તિ મુજબનાં મતોના વિષયક છે.<ref name="Oklahoma Government 2">{{cite web | date=2007-06-07 | publisher=Netstate| access-date=2007-08-01 | url=http://www.netstate.com/states/government/ok_government.htm| title=Oklahoma State Government}}</ref> [[ચિત્ર:Senate chamber of the Oklahoma Senate, Oklahoma City, Oklahoma.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા સેનેટ ચેમ્બર જ્યાંથી ઓક્લાહોમા સેનેટના સંચાલનો હાથ ધરાય છે.]] વહીવટી શાખા [[ગર્વનર]], તેનાં કર્મચારીમંડળ, અને અન્ય પસંદ કરેલ અધિકારીઓનો સમાવેશ કરે છે. સરકારના મુખ્ય શાસક, ગર્વનર એ ઓક્લાહોમાની વહીવટી શાખાના મુખ્ય વહીવટકર્તા છે, જે જયારે [[કેન્દ્રીય]] ઉપયોગ માટે નથી બોલાવાતા ત્યારે [[ઓક્લાહોમાના રાષ્ટ્રીય રક્ષક]]ના [[ભૂતપૂર્વ અધિકારી]] [[કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] તરીકે સેવા બજાવે છે અને વિધાનસભામાં પસાર થયેલ બિલોને [[નામંજૂર કરવાની]] સત્તા ધરાવે છે. વહીવટી શાખાની જવાબદારીઓમાં બજેટ રજૂ કરવું, રાજયના કાયદાઓનો અમલ થાય તેની ખાતરી આપવી અને રાજયમાં શાંતિ જાળવવી તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web| date=1995-12-01| publisher=Governor's Commission| access-date=2007-08-06| url=http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| title=Report of the Governor's Commission on Government Performance| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}</ref> === સ્થાનિક સરકાર === રાજય 77 [[પ્રાંતો]]માં વિભાજીત છે જે સ્થાનિક રૂપથી સંચાલન કરે છે, દરેકમાં મુખ્ય સ્થાન ચૂંટેલ કમિશનરો, એક કર નિર્ધારક, કલાર્ક, [[અદાલતનો ક્લાર્ક]], [[ખજાનચી]] અને [[શેરીફ]]ના ત્રણ સભ્યવાળા નિયુક્ત મંત્રીમંડળ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web| date=2006-01-06| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| url=http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| title=List of County Officers| archive-date=2007-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20070531193042/http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| url-status=dead}}</ref> જ્યારે દરેક [[નગરપાલિકા]] વહીવટી, કાયદો ઘડવાની અને ન્યાયિક સત્તા સાથે અલગ અને સ્વતંત્ર સ્થાનિક સરકાર તરીકે સંચાલન કરે છે, પ્રાંતીય સરકારો એમની સીમાઓની અંદર નિગમિત શહેરો અને બિન નિગમિત વિસ્તારો બંને ઉપર કાયદેસરનો અધિકાર જાળવે છે, પણ વહીવટી સત્તા ધરાવે છે પણ કાયદાકિય અને ન્યાયિક સત્તા નહીં. પ્રાંતીય અને નગરપાલિકા બંને સરકારો તેમની સીમાની અંદર કર ઉઘરાવે છે, એક સ્વતંત્ર પોલીસ સેનાને નિયુકત કરે છે, ચૂંટણી યોજે છે, અને આપાતકાલિન પ્રતિક્રિયારૂપ સેવાઓનું સંચાલન કરે છે.<ref name="citygov"/><ref>{{cite news| first=Don| last=Diehl| url=http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| date=2007-07-24| title=Metro About Jenks population figures ... doubled in size since 2000 census| publisher=Neighbor Newspapers| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015351/http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| url-status=dead}}</ref> બીજા સ્થાનીય સરકારી એકમોમાં [[શાળાકીય જિલ્લાઓ]], પ્રાવૈધિક કેન્દ્ર જિલ્લાઓ, સામુદાયિક કોલેજ જિલ્લાઓ, ગ્રામ્ય અગ્નિ વિભાગો, ગ્રામ્ય જળ જિલ્લાઓ, અને બીજા વિશિષ્ટ ઉપયોગી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઓક્લાહોમામાં ઓગણચાલીસ મૂળ અમેરીકી આદિજાતિ સરકારો સ્થાપિત છે, દરેક નિયોજિત વિસ્તારની અંદર સિમિત સત્તાઓ ધરાવે છે. જયારે [[ભારતીય આરક્ષણ]] જે વિશિષ્ટરૂપે મોટાભાગના સંયુકત રાજયોમાં છે, તે ઓક્લાહોમામાં હાજર નથી, આદિજાતિ સરકારો ભારતીય પ્રદેશ યુગ દરમિયાન માન્ય થયેલ જમીન ધરાવે છે, પણ સીમિત ન્યાયિક અધિકાર સાથે અને રાજય સંચાલિત સમૂહ જેવા કે નગરપાલિકા અને પ્રાંતો પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. આદિજાતિ સરકારો સંયુકત રાજયો દ્વારા આદિજાતિ સભ્યો અને કાર્યો પર વહીવટી, ન્યાયીક અને કાયદાકીય સત્તાઓ સાથેની અર્ધ-સ્વતંત્ર સત્તાઓના રૂપે ઓળખાય છે, પરંતુ અમુક સત્તાને રદ કરવા અને પાછા ખેંચવા માટે [[સંયુકત રાજયોના ધારાસભા મંડળ]]નાં અધિકારને આધીન છે. આદિજાતિ સરકારોને સંવિધાન અને કોઈપણ પાછળનાં સુધારાની પરવાનગી માટે સંયુકત રાજય ધારાસભા મંડળને રજૂ કરવી જરૂરી છે.<ref>{{cite news |first=Robert|last=Henry| url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=61934| date=1989-03-22|title= Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate| publisher= The Oklahoma State Courts Network | access-date=2007-08-21}}</ref><ref>{{cite news|first=Lindsay|last=Robertson|url=http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|year=2001|title=Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law|publisher=[[University of Oklahoma]]|access-date=2007-08-21|archive-date=2012-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416012037/http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:OK-districts-108.JPG|thumb|right|પાંચ સંમ્મેલિત જિલ્લાઓ ઓક્લાહોમા સ્થિત છે.]] === રાષ્ટ્રીય રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિય ચૂંટણીનાં પરિણામો''' <ref>{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&fips=40&f=1&off=0&elect=0&type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma|publisher=US Election Atlas|access-date=December 29, 2009|author=Leip, David}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી]] ![[ડેમોક્રેટિક પક્ષનાં]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.65%''' ''960,165'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.35% ''502,496'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.57%''' ''959,792'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.43% ''503,966'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.31%''' ''744,337'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.43% ''474,276'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[(1996).]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.26%''' ''582,315'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.45% ''488,105'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''42.65%''' ''592,929'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.02% ''473,066'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''57.93%''' ''678,367'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|41.28% ''483,423'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''68.61%''' ''861,530'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.67% ''385,080'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.50%''' ''695,570'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.97% ''402,026'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''49.96%''' ''545,708'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.75% ''532,442'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''73.70%''' ''759,025'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|24.00% ''247,147'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''47.68%''' ''449,697'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|31.99% ''301,658'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.25% ''412,665'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.75%''' ''519,834'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''59.02%''' ''533,039'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.98% ''533,039'' |} ઓક્લાહોમાનાં મતદારોની બહુમતી [[ડેમોકેટ્રિક પક્ષ]]નાં સભ્યો હોવા છતાં, રાજય મક્કમપણે રૂઢિવાદી મનાય છે. પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ રાજયમાં લઘુમતીમાં હોવા છતાં,<ref name="voters">{{cite web | year=2007 | url=http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | title=Registration by Party as of January 15, 2007 | format=pdf | work=Oklahoma State Election Board | publisher=Oklahoma State Election Board | access-date=2007-04-24 | archive-date=2007-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025600/http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | url-status=dead }}</ref> 1968 પછી ઓક્લાહોમાએ દરેક રાષ્ટ્રપતિય ચુનાવમાં પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી માટે મત આપ્યો છે, અને 2004માં અને 2008માં, [[જયોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] અને [[જોન મેકકેઇન]] બંને, રાજયભરનાં મતોનાં 65 પ્રતિશતથી વધારે મતો મેળવીને રાજયમાં દરેક પ્રાંતોમાં સફળ થયા. 2008માં, ઓક્લાહોમા જ એવું રાજય હતું જેના પ્રાંતોએ એકમત સાથે મેકકેઇનને મત આપ્યા હતા.<ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| title=Presidential Election of 2004 in Oklahoma| work=Oklahoma State Election Board| publisher=Oklahoma State Election Board| format=pdf| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005521/http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| url-status=dead}}</ref> [[2000 જનગણના]]ને અનુસરીને, ઓક્લાહોમાનું [[યુ. એસ. હાઉસ ઓફ રીપ્રેન્ઝટેટીવ્સ]]નું પ્રતિનિધિમંડળ છથી ઘટાડીને દરેક એક [[અધિવેશન સંબંધી જિલ્લા]]ને સેવા આપતા એવા પાંચનું કરવામાં આવ્યું. [[110મી કોગ્રેંસ]] (2007-2009) માટે, પક્ષની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફારો નથી, અને પ્રતિનિધિડળમાં ચાર પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ અને એક ડેમોક્રેટિક પક્ષમાંથી છે. ઓક્લાહોમાનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં સેનેટના સભ્યો પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી [[જીમ ઈનહોફ]] અને [[ટોમ કોબર્ન]] છે, અને તેનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં પ્રતિનિધિઓ [[જહોન સુલીવન]] (આર-ઓકે-1), [[ડેન બોરેન]] (ડી-ઓકે-2), [[ફ્રેન્ક ડી. લુકાસ]] (આર-ઓકે-3), [[ટોમ કોલ]] (આર-ઓકે-4), અને [[મેરી ફોલિન]] (આર-ઓકે-5) છે. == શહેરો અને નગરો == [[ચિત્ર:Oklahoma City Skyline from I-35 (cropped).jpg|left|225px|thumb|ઓક્લાહોમા શહેર એ રાજયની રાજધાની છે અને જનસંખ્યા અને જમીન વિસ્તારમાં સૌથી મોટું શહેર છે.]] 2006માં ઓક્લાહોમા પાસે 100,000 થી વધુ વસ્તીવાળા ત્રણ શહેરો અને 10,000 થી વધુ વસ્તીવાળા 40 શહેરો સહિત 549 નિગમિત જગ્યાઓ હતી. સંયુકત રાજયોના [[પચાસ સૌથી મોટા શહેરો]]માંના બે શહેરો ઓક્લાહોમામાં સ્થિતિ છે, [[ઓક્લાહોમા શહેર]] અને [[તુલસા]], અને 58 પ્રતિશત ઓક્લાહોમન્સ તેમના [[મહાનગરીય વિસ્તાર]]માં રહે છે, અથવા તો [[સંયુકત રાજયના ગણના કાર્યાલય]] દ્વારા [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]ના રૂપે પરિભાષિત આર્થિક અને સામાજિક રીતે પ્રભાવિત પ્રાન્તોમાં રહે છે.<ref name="metros"/><ref>{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| title=State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-07-15| archive-date=2007-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070711042345/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા શહેર, રાજયની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર, એ 2007માં, 1,269,907 લોકોની સાથે [[રાજયમાં સૌથી મોટો મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવતું હતું, અને [[તુલસાનો મહાનગરીય વિસ્તાર]] 905,755 નિવાસીઓ ધરાવતો હતો.<ref name="metropop08">{{cite news | date=2008-03-27 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | title=Stillwater's growth tops in Oklahoma | first=Rhett | last=Morgan | publisher=Tulsa World | access-date=2008-03-29 | archive-date=2008-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080919181031/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | url-status=dead }}</ref> 2005 અને 2006 વચ્ચે, તુલસાના [[જેન્કસ]], [[બીક્ષબી]], અને [[ઓવાસો]] [[પરાંઓ]]એ ક્રમશ: 47.9, 44.56 અને 34.31 પ્રતિશત વૃધ્ધિ દર્શાવીને રાજયને વસ્તી વૃધ્ધિમાં અગ્રેસર બનાવ્યું.<ref name="Ok cities"/> [[ચિત્ર:Tulsa Skyline.jpg|right|thumb|તુલસા જનસંખ્યા અને ભૂમિવિસ્તારમાં રાજયનું બીજું મોટું શહેર.]] જનસંખ્યાના ઉતરતા ક્રમમાં, 2007માં ઓક્લાહોમાના સૌથી મોટા શહેરો આ પ્રમાણે હતા: [[ઓક્લાહોમા શહેર]](547,274), [[તુલસા]](384,037), [[નોર્મન]] (106,707), [[લોટન]] (91,568), [[બ્રોકન એરો]] (90,714), [[એડમન્ડ]] (78,226), [[મીડવેસ્ટ નગર]] (55,935), [[મુરે]](51,106), [[એનીડ]](47,008), અને [[સ્ટીલવોટર]](46,976). [[ફોર્ટ સ્મીથ, અરકનસાસ]]નો મહાનગરીય આંકડશાસ્ત્રીય વિસ્તાર રાજયમાં વિસ્તરેલ છે તેમ છતાં રાજયના દશ સૌથી મોટા શહેરોમાંથી ત્રણ ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસાના મહાનગરીય વિસ્તારની બહાર છે, અને માત્ર લોટન પાસે સંયુકત રાજયો જનગણના કાર્યાલય દ્વારા નિર્દિષ્ટ તેમનું પોતાનું મહાનગરીય આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર છે.<ref name="Ok cities">{{cite web| title = Oklahoma Census Data Center News| publisher = Oklahoma Department of Commerce| month = July| year = 2007| url = http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| format = pdf| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074217/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના કાયદા હેઠળ, નગરપાલિકાઓ બે વિભાગોમાં વિભાજીત છે: શહેરો, જે 1,000 નિવાસિઓથી વધારે રૂપે પરિભાષિત છે અને નગરો, 1,000 થી ઓછા નિવાસીઓવાળું. બન્ને પાસે તેમની સિમાની અંદર [[કાયદાકીય]], [[ન્યાયીક]] અને જાહેર સત્તાઓ છે, પણ શહેરો [[મેયર પરિષદ]]ને, [[પરિષદ મેનેજર]], અથવા તો [[મજબૂત મેયર]]માંથી સરકારની ઢબ નક્કી કરી શકે છે, જયારે નગરો તેમના ચૂંટેલ અધિકારી તંત્ર થકી સંચાલન કરે છે.<ref name="citygov">{{cite web | year=2005 | url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | title=Oklahoma Municipal Government | publisher=Oklahoma Department of Libraries | format=pdf | access-date=2007-08-07 | archive-date=2007-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | url-status=dead }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop |1890 = 258657 |1900 = 790391 |1910 = 1657155 |1920 = 2028283 |1930 = 2396040 |1940 = 2336434 |1950 = 2233351 |1960 = 2328284 |1970 = 2559229 |1980 = 3025290 |1990 = 3145585 |2000 = 3450654 |estyear = 2009 |estimate = 3687050 }} {{Main|Demographics of Oklahoma}} [[ચિત્ર:Oklahoma population map.png|thumb|left|ઓક્લાહોમા જનસંખ્યા દર્શાવતો નકશો.]] 2008 સુધીમાં, ઓક્લાહોમા 7.9 % [[ચીરોકી]] સહિત 14.5 % [[જર્મન]], 13.1 %, [[અમેરીકન]], 11.8 % [[આયરિશ]], 9.6 % [[અંગ્રેજ]], 8.1 % [[આફ્રીકન અમેરિકન]], અને 11.4 % [[મૂળ અમેરિકન]]નાં અંદાજે 2005 વડીલોપાર્જિત બનાવટ સાથે 3,642,361<ref name="2008pop">{{cite web|date=2009-12-09|url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm|title=State Fact Sheets: Oklahoma|work=Economic Research Service|publisher=United States Department of Agriculture|access-date=2010-03-28|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM|url-status=dead}}</ref>ની જનસંખ્યા ધરાવતુ હતું,<ref>{{cite web| year=2005| url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| title=Oklahoma - Selected Social Characteristics| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-08-19| archive-date=2020-02-11| archive-url=https://archive.today/20200211182230/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| url-status=dead}}</ref><ref name="demo"/> જો કે તેમની જાતિના રૂપે અમેરિકન ભારતીય તરીકે દાવો કરતા લોકોના પ્રતિશત 8.1% છે.<ref name="Oklahoma QuickFacts"/> 2002માં રાજય પાસે બીજા સૌથી વધુ સંખ્યાના મૂળ અમેરિકન હતા, અંદાજે 395,219, સાથે સાથે બધા રાજયોમાં બીજા સૌથી વધુ પ્રતિશત.<ref name="demo">{{cite web | year=2002 | url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The American Indian and Alaska Native Population: 2000| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-05}}</ref> 2006 સુધીમાં,<ref>{{cite web | url=http://www.fairus.org/site/PageServer?pagename=research_researchd66d| title=Immigration Impact:Oklahoma | publisher = Federation for American Immigration Reform | access-date = 2007-11-17}}</ref> રાષ્ટ્રના 12.4 % ની તુલનામાં, ઓક્લાહોમાના 4.7 % નિવાસીઓ એ વિદેશમાં જન્મેલા હતા.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| title = National Selected Social Characteristics| publisher = U.S. Census Bureau| year = 2005| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212212315/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાની [[વસ્તીનું કેન્દ્ર]] [[સ્પાર્કસ]]ના નગર નજીક [[લિંકન પ્રાન્ત]]માં સ્થિત છે.<ref>{{cite web| title = statecenters | publisher = U.S. Census Bureau | year = 2000 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | access-date = 2007-08-05}}</ref> રાજય, રાષ્ટ્રમાં<ref name="pci">{{cite web| date=2007-03-27| url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| title=State Personal Income 2006| publisher=[[United States Department of Commerce]]| access-date=2007-08-05| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZXizJqv?url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| url-status=dead}}</ref> ત્રીજી સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરનારી પ્રતિવ્યકિત આવક ધરાવે છે, તેમ છતાં તેની 2006ની પ્રતિવ્યકિત નિજી આવકનો 32,210 $ એ 37મો ક્રમ આવ્યો અને સતત પોષણક્ષમ અનુક્રમણિકાના ખર્ચમાં નિમ્ન રાજયોમાં ક્રમ પામે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.okcommerce.gov/index.php?ption=content&task=view&id=330&Itemid=411 | title= More or Less | work=Oklahoma Chamber of Commerce| publisher= Oklahoma Chamber of Commerce| access-date=2007-08-05}}</ref> [[તુલસાનાં પ્રાન્તો]] મહત્તમ સરેરાશ ધરાવે છે, તેમ છતાં ઓક્લાહોમાનું ઉપનગર [[નીકોલ્સ હિલ્સ]] 73,661 $ [[પ્રતિ વ્યકિત આવક સાથે ઓક્લાહોમા સ્થાનો]]માં પ્રથમ છે. 2006માં, 6.8 % ઓક્લાહોમન્સ 5 વર્ષની નીચેના હતા, 25.9 % 18 વર્ષની નીચેના, અને 13.2 % 65 અથવા તેથી વધુ ઉંમરના હતા. સ્ત્રીઓ વસતીનાં 50.9 % બનાવે છે. === ધર્મ === ઓક્લાહોમા એ “ [[બાઈબલ બેલ્ટ]] ” ના નામે જાણીતા વ્યાપક રીતે રૂઢિચુસ્ત એવા [[ઈસાઈવાદ]] અને [[ઈવાંજેલિકલ]] [[પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મવાદ]] તરીકે આલેખાતા ભૌગોલિક પ્રદેશનો ભાગ છે. દક્ષિણ પૂર્વી સંયુકત રાજયોમાં ફરતા આ વિસ્તાર [[રાજકીય અને સામાજિક]] [[રૂઢિવાદી]] મંતવ્યો માટે જાણીતો છે. તુલસા, રાજયનું બીજું સૌથી મોટું શહેર, જે [[ઓરલ રોબર્ટસ વિશ્વવિદ્યાલય]]નું ઘર છે, તે પ્રદેશનું શિખર મનાય છે અને તે “ [[બકલ્સ ઓફ બાઈબલ બેલ્ટ]] ” માંના એક રૂપે જાણીતું છે.<ref>{{cite news | url=http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070121104922/http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-date=2007-01-21 | title=Jewish Life in the Bible Belt | first=Thursday | last=Bram | publisher=New Voices Magazine | access-date=2007-08-05 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | date=2007-04-29 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion | title=Minister’s book plunges into cultural issues | first=Bill | last=Sherman | publisher=Tulsa World | access-date=2007-08-05 | archive-date=2007-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071008043908/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion | url-status=dead }}</ref> [[પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર]] મત મુજબ, જનસંખ્યાના લગભગ 80 પ્રતિશત માટે ગણતરી કરતાં, ઓક્લાહોમાના મોટાભાગનાં ધાર્મિક અનુયાયીઓ - 85 પ્રતિશત - એ ઈસાઈ છે. <ref name="religion2">{{cite web | url=http://religions.pewforum.org/maps | title=U.S. Religious Landscapes Survey| publisher=The Pew Forum on Religion and Life| access-date=2008-04-22}}</ref>ઓક્લાહોમાની [[કેથોલિક ધર્મ]] સાથે જોડાયેલાઓના પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં અડધા છે, જયારે અરકનસાસ સાથે કોઈપણ રાજયના સૌથી વધુ ટકાવારી માટે જોડાયેલ, ઇવાંજેલિકલ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ સાથે જોડાયેલાઓનાં પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા બમણાં છે.<ref name="religion2"/> [[ચિત્ર:BostonAvenueMethodist.jpg|thumb|right|તુલસામાં બોસ્ટન એવન્યુ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ચિહ્નનું કામ કરે છે.]] અનુયાયીઓ, 1578 ચર્ચો અને 967,213 સભ્યો સાથેનાં [[દક્ષિણી બાપ્તિસ્ત સમ્મેલન]]થી શરૂ થઈ, 1 ચર્ચ અને 6 સભ્યો સાથેનાં [[ઉત્તર અમેરીકામાં હોલી ઓર્થોડોક્ષ ચર્ચ]] સુધીની ,58પ4 ધર્મસમાજો વચ્ચે ફેલાયેલ 73 મુખ્ય સંગઠનોમાં ભાગ લે છે. રાજયમાં ચર્ચનું સૌથી વધુ સભ્યપદ દક્ષિણી બાપતિસ્ત સમ્મેલનમાં, 322,794 સભ્યો સાથેનું [[સંયુકત મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], 168,625 સભ્યો સાથેનું [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]], 88,301 સભ્યો સાથેનું [[એસેમ્બલીઝ ઓફ ગૉડ]] અને 83,047 સભ્યો સાથેનું [[ચર્ચીસ ઓફ ક્રાઇસ્ટ]] છે.<ref name="religion">{{cite web| url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| title=State Membership Report - Oklahoma| publisher=Association of Religion Data Archives| access-date=2007-08-05| archive-date=2010-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101206121442/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| url-status=dead}}</ref> 2000માં, દરેક સમૂહ સાથે 10 ધર્મસમાજ સાથે, 5,000 [[જૂઝો]] અને 6,000 [[મુસ્લિમો]] હતાં.<ref name="religion"/> ઓક્લાહોમાની ધાર્મિક રૂપરેખા:<ref name="religion"/>{{Ref label|note01|A|^}} * [[ઈવેન્જેલીકલ પ્રોટેસ્ટંટ]] - 53 % * [[મેઈન લાઈન પ્રોટેસ્ટંટ]] - 16 % * [[કેથોલિક]] - 13 % * અન્ય: 6%{{Ref label|note02|B|^}} * બીન જોડાયેલ - 12% == રાજયના ચિન્હો == [[ચિત્ર:American bison k5680-1.jpg|thumb|ઓક્લાહોમા રાજયનું મેમલ અમેરીકન બાઇસન.]] [[File:2008 OK Proof.png|thumb|ઓક્લાહોમા’સ ક્વાર્ટર, 2008 માં રજુ કરેલા રાજયના ક્વાર્ટર્સ શ્રેણીના ભાગ રૂપે ઓક્લાહોમાના રાજયનું પક્ષી તેના રાજયના જંગલીફૂલ પર ઊડતું દર્શાવાયું છે. <ref>[485]</ref>]] ઓક્લાહોમાનું રાજય પ્રતિક અને પ્રતિસ્થિત સ્થાનો રાજય કાયદાઓ દ્વારા સંહિતાબદ્ધ છે;<ref>{{cite web | url=http://www.oscn.net/applications/oscn/index.asp?ftdb=STOKST&level=1 | title=OCIS Document Index | publisher=The Oklahoma Supreme Court Network | access-date=2007-05-11 }}</ref> ઓકલોહોમા સંસદ અથવા તો હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટીવ્સ બીજી વિશિષ્ટ ઘટનાઓ અને સંસ્થાને ફાયદારૂપી થવા નિર્દિષ્ટ પ્રસ્તાવો ગ્રહણ કરી શકે છે. રાજયના ચિન્હો:<ref>{{cite web | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | title=Oklahoma State Icons | publisher=Oklahoma Department of Libraries | access-date=2007-05-11 | archive-date=2014-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140115182454/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | url-status=dead }}</ref> * રાજય પક્ષી: [[સિઝર ટેલ ક્લાયકેચર]] * રાજય વૃક્ષ: [[ઈસ્ટર્ન રેડબડ]] * રાજય મેમલ: [[અમેરિકન બાઇસન]] * રાજય વનસ્પતિ: [[તરબૂચ]]<ref>ઓક્લા. રાજ્ય. મથાળુ. 25, § 3-98.15</ref> * રાજય પીણું: [[દૂધ]] * રાજય ફળ: [[સ્ટ્રોબેરી]] * રાજય શિકારનું પક્ષી: [[જંગલી ટર્કી]] * રાજય માછલી: [[સેન્ડબાસ]] * રાજય વનસ્પતિ ચિહ્ન: [[મિસ્ટલેટો]] * રાજય ફૂલ: [[ઓક્લાહોમા ગુલાબ]] * રાજય જંગલીફૂલ: [[ઇન્ડિયન બ્લેન્કેટ]] (ગિઆલાર્ડિઆ પુલચેલમ) * રાજ્ય ઘાસ: [[ભારતીય ઘાસ]] (સોરઘસટ્રમ ન્યુટન્સ) * રાજય ખનીજ: [[સોરોફેગનાક્ષ મેક્ષીમસ]]<ref>{{cite web |url=http://www.statefossils.com/ok/ok.html |title=Oklahoma State Fossil |access-date=2007-01-20 |work=State fossils}}</ref> * રાજય પત્થર: [[રોઝ રોક]] * રાજય જીવાત: [[મધમાખી]] * રાજય માટી: [[પોર્ટ સીલ્ટ લોમ]] * રાજય રેપ્ટાઇલ: [[કોલર્ડ લિઝાર્ડ]] * રાજય જલચર : [[બુલ ફ્રોગ]] * રાજય ભોજન: તળેલા [[ઓકરા]], [[સ્ક્વોશ]], [[મકાઈના પાવ]], [[બરબેકયુ]] [[પોર્ક]], [[બીસ્કીટ]], [[સોસેજ અને ગ્રેવી]], [[ગ્રીટસ]], [[મકાઈ]], [[સ્ટ્રોબેરી]], [[ચીકન ફ્રાઈડ સ્ટીક]], [[પીકન પાઈ]], અને [[બ્લેક આઈડ પીસ]] * રાજય લોકનૃત્ય: [[સ્કેવર નાચ]] * રાજયનું સંગીતનું સાધન: [[ડ્રમ]] * રાજ્યનું નૃત્ય માટેનું વાદ્યસંગીત: ''ઓકલહોમા વિંડ'' * રાજયનું પંતગીયું: [[બ્લેક સ્વેલોટેલ]] * રાજય ગીત: “ [[ઓક્લાહોમા!]] ” * રાજયનું રોક ગીત: “ [[ડુ યુ રીયલાઈઝ??]] ” [[ફલેમિંગ લિપ્સ]] દ્વારા<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |title=Flaming Lips prepare for Oklahoma honor |author=John Benson, |publisher=Reuters |date=April 28, 2009 |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=મે 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501154801/http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |url-status=dead }}</ref> == નોંધ == :'''એ.''' {{note label|note01|A|^}}{{note label|note01|A|^}} 2008 માં પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા એક સર્વેક્ષણ દ્વારા નિશ્ચિત. ટકાવારી ધાર્મિક શ્રધ્ધાના દાવાને રજુ કરે છે, જરૂરી નથી કે પણ મંડળીમાં સભ્યપદ. આંકડાઓમાં ±5 પ્રતિશત ભૂલોનું માર્જિન છે.<ref name="religion2"/> :'''બી.''' {{note label|note02|B|^}}{{note label|note02|B|^}}[[બુધ્ધ ધર્મ]], [[ઈસ્લામ]], [[હિન્દુ ધર્મ]], [[યહુદી ધર્મ]], બીજા ધર્મો, દરેક એક પ્રતિશતથી ઓછા છે. [[જેહોવાહના સાક્ષી]], [[મોરમોન્સ]], [[રૂઢીવાદી ઈસાઈ]] અને બીજી ઈસાઈ પરંપરાઓ દરેક 5 % થી ઓછાને સંલગ્ન કરે છે, 1 % એ પ્યુ સંશોધન કેન્દ્રના સર્વેક્ષણના જવાબ આપવાની ના કહી.<ref name="religion2"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|url=https://archive.org/details/storyofoklahoma0000bair|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2650-7}} * {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=9570550}} * {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|url=https://archive.org/details/oklahomahistoryo0000gibs|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1758-3}} * {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1510-6}} * {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}} * {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|url=https://archive.org/details/oklahomaihadneve0000unse|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2599-3}} * {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|url=https://archive.org/details/oklahomanewviews0000unse|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1651-X}} * {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|url=https://archive.org/details/oklahomapolitics00morg|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-3106-7}} * {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000morr_3ed|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1991-8}} * {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|url=https://archive.org/details/encyclopediaofgr0000unse_m8j3|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-4787-7}} == બાહ્ય કડીઓ == '''સરકાર''' * [http://www.ok.gov/ ઓક્લાહોમાની અધિકૃત વેબસાઈટ] * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ ઓક્લાહોમા કાયદાકીય શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3174/ ઓક્લાહોમા ન્યાયીક શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ |date=2009-01-09 }} * [http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html ઓક્લાહોમા રાજય બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html |date=2007-02-06 }} * [http://www.okcommerce.gov ઓક્લાહોમા વાણિજયનો વિભાગ] * [http://www.okdhs.org ઓક્લાહોમા માનવ સેવાનો વિભાગ] * [http://www.okladot.state.ok.us ઓક્લાહોમા પરિવહનનો વિભાગ] '''પ્રવાસ અને મનોરંજન''' {{wikivoyage|Oklahoma}} * [http://www.oklatourism.gov/ ઓક્લાહોમા પ્રવાસન નિગમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ |date=2007-10-20 }} * [http://www.travelok.com અધિકૃત ઓક્લાહોમા પ્રવાસન માહિતી] * [http://www.touroklahoma.com/ ઓક્લાહોમા રાજ્યના પાર્ક્સ] * [http://www.visitokc.com/ ઓક્લાહોમા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો] * [http://www.visittulsa.com તુલ્સા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો] '''સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' * [http://www.okhistory.org/ ઓક્લાહોમા ઐતિહાસિક સોસાયટી] * [http://www.okhistorycenter.org ઓક્લાહોમા ઇતિહાસ કેન્દ્ર] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/oklahoma/ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસમાંથી ઓક્લાહોમા રાજ્ય માર્ગદર્શિકા] * [http://www.arts.ok.gov ઓક્લાહોમા આર્ટ્સ કાઉન્સિલ] * [http://www.oktheatre.org/ ઓક્લાહોમા થિયેટર એશોશિયેશન] * [http://www.okc.gov/about_okc/index.html ઓક્લાહોમા શહેરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html |date=2012-05-01 }} * [http://www.tulsahistory.org તુલ્સા ઐતિહાસિક સોસાયટી] '''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html ઓક્લાહોમા કવીક ફેકટસ ભૂગોલિક અને જનસાંખ્યિકી જાણકારીઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html |date=2008-05-14 }} * [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=309&amp;Itemid=390 2000 સેન્સસ ઓક્લાહોમા જનસાંખ્યિકી જાણકારી ] * [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm રાજય હાઈવે નકશાઓ] * [http://www.okgensoc.org ઓક્લાહોમા જિનિઓલોજીકલ સોસાયટી ] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK વાસ્તવિક સમયની USGS ભૂગોલિક, આબોહવાની અને જીયોલિજીક માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501104714/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK |date=2012-05-01 }} [[શ્રેણી:અમેરિકા]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]] f26b60q41wtq06mk62qnld872ha75z7 0 27311 905814 895161 2026-09-27T08:31:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905814 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Nebraska | Fullname = State of Nebraska | Flag = Flag of Nebraska.svg | Flaglink = [[Flag of Nebraska|Flag]] | Seal = Seal of Nebraska.svg | Map = Map of USA NE.svg | Nickname = Cornhusker State | Former = Nebraska Territory | Motto = '''Equality''' Before the Law | Capital = [[Lincoln, Nebraska|Lincoln]] | OfficialLang = [[English language|English]] | Demonym = Nebraskan | LargestCity = [[Omaha, Nebraska|Omaha]] | LargestMetro = [[Omaha-Council Bluffs metropolitan area|Omaha-Council Bluffs]] | Governor = [[Dave Heineman]] (R) | Lieutenant Governor = [[Rick Sheehy]] (R) | Legislature = [[Nebraska Legislature]] | Upperhouse = ''None'' | Lowerhouse = ''None'' | Senators = [[Ben Nelson]] (D)<br />[[Mike Johanns]] (R) | Representative = [[Jeff Fortenberry]] (R)<br />[[Lee Terry]] (R)<br />[[Adrian M. Smith]] (R) | PostalAbbreviation = NE | AreaRank = 16^th | TotalAreaUS = 77,421 | TotalArea = 200,520 | LandAreaUS = 76,873 | LandArea = 199,099 | WaterAreaUS = 481 | WaterArea = 1,247 | PCWater = 0.7 | PopRank = 38^th | 2000Pop (old) = 1,711,263 | 2000Pop = 1,796,619 (2009 est.).)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-01-26 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}</ref> | DensityRank = 43^rd | 2000DensityUS = 23 | 2000Density = 8.88 | MedianHouseholdIncome = $44,623 | IncomeRank = 20^th | AdmittanceOrder = 37^th | AdmittanceDate = March 1, 1867 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ1Where = most of state | TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]] | TZ2Where = [[Nebraska Panhandle|panhandle]] | Latitude = [[40th parallel north|40° N]] to [[43rd parallel north|43° N]] | Longitude = 95° 19' W to 104° 03' W | WidthUS = 210 | Width = 340 | LengthUS = 430 | Length = 690 | HighestPoint = [[Panorama Point]]<ref name=usgs>{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =6 ઑક્ટોબર 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 5,424 | HighestElev = 1,653 | MeanElevUS = 2,592 | MeanElev = 790 | LowestPoint = [[Missouri River]]<ref name=usgs /> | LowestElevUS = 840 | LowestElev = 256 | ISOCode = US-NE | Website = www.nebraska.gov }} '''નેબ્રાસ્કા''' ({{IPAc-en|en-us-Nebraska.ogg|n|ə|ˈ|b|r|æ|s|k|ə}}) એ [[મિડવેસ્ટર્ન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના [[ગ્રેટ પ્લેઇન્સ]] પર આવેલું [[રાજ્ય]] છે. રાજ્યની રાજધાની [[લિંકન]] છે અને તેનું સૌથી મોટું શહેર [[ઓમાહા]] છે.એક વખત તેની [[ગ્રેટ અમેરિકન ડેઝર્ટ]]ના એક ભાગ તરીકે ગણના થઇ હતી (ખરેખર કૃષિની દ્રષ્ટિએ ઉત્પાદક [[ઘાસ]]ની મોટી જમીન), નેબ્રાસ્કા હાલમાં અગ્રણી [[ખેતીલાયક]] અને [[ઢોરઉછેર]] કરતું રાજ્ય છે. નેબ્રાસ્કા એ યુ.એસનું [[એક જ ગૃહ]] વિધાનસભા ધરાવતું એક માત્ર રાજ્ય છે. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == નેબ્રાસ્કાએ સંભવિત તેનુ નામ પુરાતન [[ઓટો]] શબ્દ ''નિ બ્રાસ્ગે'' {{pronounced|ˌɲĩˈbɾaskɛ}} (સમકાલીન ઓટો ''નિ બ્રાહગે'' ) અથવા ''ઓમાહા'' ''નિ બથાસ્કા'' {{pronounced|ˌnĩˈbɫᶞaska}}, જેનો અર્થ [[પ્લેટ્ટ નદી]]ના નામ પાછળ "સમાન પાણી" એવો થાય છે, જે રાજ્યમાંથી પસાર થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://spot.colorado.edu/~koontz/faq/etymology.htm |title=Etymology |access-date=2006-11-28 |author=Koontz, John |work=Siouan Languages}}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Nebraska 1718.jpg|thumb|200px|left|1718માં નેબ્રાસ્કા, ગિલાઉમ ડિ એલ,ઇસ્લે નકશો, રાજ્યનો આશે વિસ્તાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે.]] નેબ્રાસ્કામાં આવેલ [[અમેરિકન ભારતીય]] કુટુંબોએ [[ઓમાહા]], [[મિસૌરીયા]], [[પોન્કા]], [[પાવની]], [[ઓટો]], અને [[સિઔક્સ]]ની વિવિધ શાખાઓનો સમાવેશ કર્યો છે. [[લેવિસ અને ક્લાર્ક અભિયાન]]ની ઘણી પહેલા, [[ફ્રેંચ-કેનેડીયન]] [[સંશોધનકર્તાઓ]] નેબ્રાસ્કાના એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી ગયા હતા, જેમાં 1739માં [[માલેટ]] બધુઓએ [[સાન્ટા ફે]]માં વેપાર કર્યો હતો તેનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>"નેબ્રાસ્કા", ''કેથોલિક જ્ઞાનકોશ'' , 1910</ref> યુરોપીયન-અમેરિકન વચ્ચે 1848 સુધી અને [[કેલીફોર્નીયા ગોલ્ડ રશ]] સુધીમાં કોઇ પણ ક્રમમાં સમાધાન શરૂ થયું ન હતું. 30 મે 1854ના રોજ [[કાન્સાસ-નેબ્રાસ્કા કાયદા]]એ [[કાન્સાસ પ્રાંત]] અને [[નેબ્રાસ્કા પ્રાંત]]નું સર્જન કર્યું હતું, જે [[ઉત્તરમાં સમાંતર 40°]]માં વહેંચાયેલા હતા. <ref name="Establishment">NebraskaStudies.org. 2009. "1854: કાન્સાસ-નેબ્રાસ્કા એક્ટ પર હસ્તાક્ષર થયા." http://nebraskastudies.unl.edu/0500/frameset_reset.html?http://nebraskastudies.unl.edu/0500/stories/0502_0100.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005943/http://nebraskastudies.unl.edu/0500/frameset_reset.html?http%3A%2F%2Fnebraskastudies.unl.edu%2F0500%2Fstories%2F0502_0100.html |date=2012-04-26 }} . 13 ફેબ્રુઆરી 2004ના રોજ કરાયેલ સુધારો.</ref> નેબ્રાસ્કાની પ્રાંતીય રાજધાની [[ઓમાહા]] હતી.. 1860માં [[હોમસ્ટેડર]]ના ફૂંકાયેલા ભારે મોઝુ નેબ્રાસ્કામાં પણ પ્રસર્યું હતું, જેના કારણે ફેડરલ સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલ વિના મૂલ્યેની જમીનના દાવાઓ થયા હતા. અસંખ્ય પ્રથમ ખેતર ધરાવનારાઓએ [[જમીન]]ના ટુકડા પર [[ઘરો]] બાંધી દીધા હતા, કારણ કે તે હરિયાળી જમીનમાં ઘણા ઓછા ઝાડ હતા.[[અમેરિકન સિવીલ યુદ્ધ]] બાદ નેબ્રાસ્કા 1867માં 37મું રાજ્ય બન્યું હતું. તે સમયે, રાજધાની [[ઓમાહા]]થી ફેરવીને લેન્કેસ્ટરમાં લઇ જવામાં આવી હતી, જેને બાદમાં તાજેતરમાં હત્યા કરાઇ હતી તેવા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના પ્રમુખ]] [[અબ્રાહમ લિંકન]]ના નામ પાછળ [[લિંકન]] એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.નેબ્રાસ્કામાં [[અર્બોર ડે]] રજાનો પ્રારંભ થયો હતો. [[નેશનલ અર્બોર ડે ફાઉન્ડેશન ડે]]નું વડુમથક હજુ પણ [[નેબ્રાસ્કા શહેર]]માં આવેલું છે, જેમાં કેટલીક ઓફિસો લિંકનમાં આવેલી છે.નેબ્રાસ્કા [[નાગરિક હક્ક સક્રિયતાવાદ]]નો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે, જેનો પ્રારંભ 1912માં ઓમાહાના [[નેશનલ એસોસિયેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ કલર્ડ પીપલ]] ચેપ્ટર સાથે થયો હતો. == ભૂગોળ == રાજ્યની ઉત્તરમાં [[દક્ષિણ ડાકોટા]] સરહદ આવેલી છે, પૂર્વમાં [[આઇઓવા]] અને દક્ષિણપૂર્વમાં [[મિસૌરી નદી]] પર [[મિસૌરી]], દક્ષિણમાં [[કાન્સાસ]], દક્ષિણપૂર્વમાં [[કોલોરાડો]] અને પશ્ચિમમાં [[વ્યોમીંગ]] આવેલું છે. રાજ્ય [[93 ગણકો]] ધરાવે છે; તે [[ફ્રંટિયર પટ્ટા]]નો કેન્દ્રીત ભાગ ધરાવે છે. નેબ્રાસ્કા બે ટાઇમ ઝોન વિભાજિત છે. સેન્ટ્રલ ટાઇમ ઝોનમાં રાજ્યનો અર્ધો પૂર્વ આવેલ છે, જ્યારે પશ્ચમી અર્ધો ભાગ માઉન્ટેઇન ટાઇમ ધરાવે છે. રાજ્યમાંથી પશ્ચિમથી પૂર્વમાં ત્રણ નદીઓ વહે છે. [[પ્લેટ નદી]] શહેરના મધ્ય ભાગમાંથી વહે છે, [[નિયોબ્રારા નદી]] રાજ્યના ઉત્તરીય ભાગમાંથી વહે છે અને [[રિપલ્બિકન નદી]] રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાંથી આરપાર નીકળે છે. નેબ્રાસ્કા એ બે મોટા જમીન પ્રદેશોનું મિશ્રણ છે: [[ડિસસેક્ટેડ ટીલ પ્લેઇન્સ]] અને [[ગ્રેટ પ્લેઇન્સ]]. રાજ્યનો મોટા ભાગનો પૂર્વીય ભાગ [[બરફ યુગ]]ની [[બરફશિલા]]ઓ દ્વારા ઘસાઇ ગયો હતો; ડિસસેક્ટેડ ટીલ પ્લેઇન્સ બરફશિલાઓ ઓછી થયા બાદ રહી ગઇ હતી. ડિસસેક્ટેડ ટીલ પ્લેઇન્સ ઢાળવાળી ટેકરીઓનો પ્રદેશ છે; [[ઓમાહા]] અને [[લિંકન]] આ પ્રદેશમાં આવેલા છે. ગ્રેટ પ્લેઇન્સ પશ્ચિમ નેબ્રાસ્કાનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર રોકે છે. ગ્રેટ પ્લેઇન્સ વિવિધ નાના, અલગ અલગ જમીન પ્રદેશોથી બનેલો છે, જેમાં [[સાન્ડહિલ્સ]], [[પાઇન રિગ]], [[રેઇનવોટર તટપ્રદેશ]], [[હાઇ પ્લેઇન્સ]] અને [[વાઇલ્ડકેટ હીલ્સ]]. [[પેનોરમા પોઇન્ટ]]નો 5,424 ફૂટે (1,653 એમ)નો સમાવેશ થાય છે, જે નેબ્રાસ્કામાં સૌથી ઊંચો પોઈન્ટ છે; તેના નામ અને ઊંચાઇ હોવા છતાં તે કોલોરાડો અને વ્યોમીંગ સરહદો પાસે ફક્ત નીચા દેખાય છે. [[ચિત્ર:Nebraska.JPG|thumb|કોલોરાડો સરહદ ખાતે ઇન્ટરસ્ટેટ 76 ઉપર નેબ્રાસ્કા રાજ્ય આવકાર સંકેત.]] ભૂતકાળમાં નેબ્રાસ્કા [[પ્રવાસન]]નું સૂત્ર "જ્યાંથી પશ્ચિમનો પ્રારંભ થાય છે" તેવું હતું; "પશ્ચિમ"ના પ્રારંભ માટે આપવામાં આવેલા સ્થળોમાં મિસૌરી નદી, લિંકનમાં 13મી અને ૦ શેરીઓના આંતરિક ભાગો (જ્યાં તેને લાલ ઇંટ સ્ટાર દ્વારા નિશાની કરવામાં આવી છે), [[100મો યામ્યોત્તર વૃત્ત]], અને [[ચિમની રોક]]નો સમાવેશ થાય છે. નેબ્રાસ્કા હકીકતમાં તો [[ત્રણ બાજુ જમીન ધરાવતું રાજ્ય]] છે, કેમ કે તેની આસપાસ દરિયો નથી કે કોઇ પણ રાજ્યો નથી તેમજ તેમાંના કોઇ પણ તેની સરહદ પર આવેલા નથી. <ref>નોંધા રાખો કે નેબ્રાસ્કાની "ટ્રિપ્લાય લેન્ડલોક્ડ" તરીકેનું સ્થિતિમાં [[ગ્રેટ લેક્સ]]ના કિનારે દરિયામાં પ્રવેશી શકતા મિન્નેસોટા, વિસ્કોન્સિન અને ઇલીનોઇસ બંદરો ધરાવે છે તે હકીકતનો સમાવેશ થતો નથી.</ref> === ફેડરલ જમીન સંચાલન === [[નેશનલ પાર્ક સર્વિસ]]ના સંચાલન હેઠળના વિસ્તારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે. * [[હેરિસન]] પાસે [[અગાટે ફોસીલ બેડ્ઝ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેલીફોર્નીયા નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રાયલ]] * [[બેયાર્ડ]] નજીક [[ચિમની રોક નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[બિટ્રાઇસ]]માં [[હોમસ્ટેડ મોન્યુમેન્ટ ઓફ અમેરિકા]] * [[લેવિસ એન્ડ ક્લાર્ક નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રાયલ]] * [[પોન્કા]] નજીક [[મિસૌરી નેશનલ રિક્રિશ્નલ રિવર]] * [[મોર્મોન પાયોનીયર નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રાયલ]] * [[વેલેન્ટાઇન]] નજીક [[નિયોબ્રારા નેશનલ સેનિક રિવર]] * [[ઓરેગોન નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રાયલ]] * [[પોની એક્સપ્રેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રાયલ]] * [[ગેરિંગ]] ખાતે [[સ્કોટ્ટસ બ્લફ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] [[નેશનલ ફોરેસ્ટ સર્વિસ]] હેઠળના સંચાલન હેઠળના વિસ્તારમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[નેબ્રાસ્કા નેશનલ ફોરેસ્ટ]] * [[ઓગાલા નેશનલ ગ્રાસલેન્ડ]] * [[સેમ્યુઅલ આર. મેકેલ્વી નેશનલ ફોરેસ્ટ]] === આબોહવા === નેબ્રાસ્કામાં બે મુખ્ય [[આબોહવા]] છતી થાય છે: રાજ્યનો પૂર્વ ભાગ [[ભીની ઉપખંડીય આબોહવા]] ([[કોપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ]] ''ડીએફએ'' ), અને રાજ્યના પશ્ચિમ ભાગમાં [[અર્ધ-શુષ્ક]] ઉપખંડીય [[સૂકી]] આબોહવા (કોપ્પેન ''બીએસકે'' ). સમગ્ર રાજ્ય તાપમાન અને વરસાદમાં વિશાળ પ્રમાણમાં સીઝનલ વૈવિધ્યતા ધરાવે છે. આકરા ઉનાળા અને સામાન્ય રીતે ઠંડા શિયાળા સાથે આખા નેબ્રાસ્કામાં સરેરાશ તાપમાન એકસમાન છે, જ્યારે વાર્ષિક વરસાદ પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધીમાં રાજ્યના દક્ષિણ ખુણામાં 31.5 ઇંચ (800 મિમી) થી [[પાનહેન્લ]] સુધીમાં 13.8 ઇંચ (350 મિમી) સુધીનો થઇ જાય છે. તેમજ પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધીમાં ભીનાશમાં પણ ઘટાડો થાય છે, રાજ્યભરમાં બરફવર્ષા બહુ થોડી છે, જેમાં આખા નેબ્રાસ્કામાં 25 અને 35 ઇંચ (65થી 90 સીએમ) વાર્ષિક બરફ વર્ષ પડે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.hprcc.unl.edu/products/atlas.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-07 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007011536/http://www.hprcc.unl.edu/products/atlas.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:National-atlas-nebraska.PNG|thumb|300px|નેબ્રાસ્કાનો નકશો]] નેબ્રાસ્કા [[ટોરનાડો એલી]]માં આવેલું છે; [[ઠઁડા પવનો]] વસંત અને ઉનાળામાં સામાન્યપણે જોવા મળે છે અને [[હિંસક ઠંડા પવનો]] અને [[ભઊયંકર વાવાઝોડાઓ]] મુખ્યત્વે વસંત અને ઉનાળામાં જોવા મળે છે, તેમજ પાનખરમાં પણ થાય છે. [[રોકી પર્વતો]] પરથી આવતા [[હૂંફાળા સૂકા પવનો]] શિયાળાના મહિનાઓમાં પશ્ચિમ નેબ્રાસ્કામાં થોડા સમય માટે તાપમાનને સાધારણ બનાવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.nebraskaclimateoffice.unl.edu/weather.summary.Dec99 |title=Nebraska Climate Office &#124; Applied Climate Science &#124; SNR &#124; UNL |publisher=Nebraskaclimateoffice.unl.edu |date=2009-07-23 |access-date=2010-04-17 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207190107/http://www.nebraskaclimateoffice.unl.edu/weather.summary.Dec99 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tcdne.org/climate.htm |title=Climate - Twin Cities Development Association, Inc. - Nebraska: Scottsbluff, Gering, TerryTown, Mitchell, Bayard |publisher=Tcdne.org |date= |access-date=2009-02-24 |archive-date=2009-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604023754/http://www.tcdne.org/climate.htm |url-status=dead }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop |1860 = 28841 |1870 = 122993 |1880 = 452402 |1890 = 1062656 |1900 = 1066300 |1910 = 1192214 |1920 = 1296372 |1930 = 1377963 |1940 = 1315834 |1950 = 1325510 |1960 = 1411330 |1970 = 1483493 |1980 = 1569825 |1990 = 1578385 |2000 = 1711263 |estyear = 2009<ref name=08CenEst/> |estimate = 1796619 }} 2009ના અનુસાર નેબ્રાસ્કામાં અંદાજિત 1,796,619 વસતી હતી, જે 2000થી અત્યાર સુધીમાં 85,356, અથવા 5%નો વધારો દર્શાવે છે. તેમાં છેલ્લી 77,995 લોકો (187,564 જન્મ ઓછા 109,569 મૃત્યુ)ની વસતી ગણતરીથી લઇને કુદરતી રીતે થયેલો વધારો અને રાજ્યમાંથી 9,319 લોકોએ કરેલા સ્થળાંતરને કારણે થયેલા ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી બહાર [[કાયમી વસવાટ કરનારાઓ]]ની સંખ્યા 27,398 લોકોના વધારામાં પરિણમી હતી અને દેશમાંજ થયેલા સ્થળાંતરે કુલ 36,717 લોકોનું નુકસાન કર્યું હતું. {{Citation needed|date=December 2009}} નેબ્રાસ્કાની [[વસતીનું કેન્દ્ર]] [[શેલ્બી]] શહેરમાં [[પોલ્ક કાઉન્ટી]]માં સ્થિત છે. <ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref>j 2004ના અનુસાર નેબ્રાસ્કાની વસતીમાં આશરે 84,000 જેટલા વિદેશમાં જન્મેલા નિવાસી (વસતીના 4.8 ટકા)ઓનો સમાવેશ થતો હતો. {{US Demographics}} નેબ્રાસ્કામાં પાંચ મોટા પ્રાચીન વંશોમાં [[જર્મન]] (38.6%), [[આઇરીશ]] (12.4%), [[ઇંગ્લીશ]] (9.6%), [[સ્વીડીશ]] (4.9%), અને [[ચેક]] (4.9%)નો સમાવેશ થાય છે. નેબ્રાસ્કા સૌથી વધુ [[ચેક-અમેરિકન]] અને મોર્મોન સિવાયના [[ડેનિશ અમેરિકન]] વસતી (કુલ વસતીની ટકાવારી અનુસાર) રાષ્ટ્રમાં ધરાવે છે. [[જર્મન-અમેરિકન]] રાજ્યના મોટા ભાગમાં સૌથી મોટો પ્રાચીન વંશ છે, જેમાંતી થોડા પૂર્વીય ગણકોમાં છે. [[થર્સ્ટોન કાઉન્ટી]] (જે સમગ્ર રીતે [[ઓમાહા]] અને [[વિન્નેબાગો]] અનામતોથી બનેલો છે) [[અમેરિકન ભારતીય]]ની બહુમતી ધરાવે છે, અને [[બુટલર કાઉન્ટી]] ચેક-અમેરિકન બહુમતી સાથેના રાષ્ટ્રમાં ફક્ત બે જ ગણકો છે. === ગ્રામિણ ઉત્થાન === [[ચિત્ર:Nebraska population map.png|thumb|400px|નેબ્રાસ્કાનો વસતીની ગીચતા]] નેબ્રાસ્કામાં 89 ટકા શહેરોમાં 3,000 કરતા ઓછો લાકો રહે છે. આવું જ લક્ષણ નેબ્રાસ્કા સાથે અન્ય પાંત મધ્ય પશ્ચિમ અને દક્ષિણીય રાજ્યોમાં જોવા મળે છે. ([[કાન્સાસ]], [[ઓકલાહોમાં]], [[નોર્થ]] અને [[સાઉથ ડાકોટા]], અને [[આઇઓવા]]). સોએક નગરોમાં 1,000 કરતા પણ ઓછી વસતી છે. નેબ્રાસ્કાના 93 ગણકોમાંથી 53માં 1990 અને 2000ની વચ્ચે વસતીમાં ઘટાડો થઇ રહ્યો હોવાના અહેવાલ છે, જેમાં 0.06%ના નુકસાનથી લઇને ([[ફ્રંટીયર કાઉન્ટી]]) 17.04%ના નુકસાન ([[હિટકોક કાઉન્ટી]])નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના અન્ય ભાગમાં નોધપાત્ર વૃદ્ધિ અનુભવાઇ હતી. 2000માં, ઓમાહા શહેરમાં 390,007 વસતી, 2005માં શહેરની અંદાજિત વસતી 414,521 હતી (427,872 વસતી સહિત તાજેતરમાં જોડાયેલા [[એલ્ખોર્મ]] સાથે), જે પાંચ વર્ષોમાં 6.3%નો વધારો દર્શાવે છે. લિંકન શહેરમાં 2000માં 225,581 વસતી હતી અને 2008માં અંદાજિત વસતી 251,624 હતી જે 6.8%નો ફેરફાર દર્શાવ છે. પ્રાદેશિક સ્તરે વસતીમાં થયેલા ઘટાડાએ ઘણી ગ્રામિણ શાળાઓને સંયુક્ત થવાની ફરજ પાડી હતી. === ધર્મ === નેબ્રાસ્કાના લોકો જે ધર્મ સાથે સંકળાયેલા છે તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * ખ્રિસ્તી – 77% ** [[સુધારાવાદી]] – 61% *** [[લ્યુથેરાન]] – 16% *** [[મેથોડીસ્ટ]] – 11% *** બાપ્ટિસ્ટ – 22% *** [[પ્રિસ્બીટેરીયન]] – 4% *** અન્ય સુધારાવાદી – 12% ** [[રોમન કેથોલીક]] – 28% ** અન્ય ખ્રિસ્તી – 1% * બિન-ધાર્મિક – 9% * અન્ય ધર્મો – 1% 2000માં ધર્મને વળગી રહેનારાઓમાં સૌથી મોટો એક સંપ્રદાય [[કેથોલીક ચર્ચ]] (372,791), [[અમેરિકામાં ઇવાનજેલિકલ લ્યુથરન ચર્ચ]] (128,570), [[લ્યુથરાન ચર્ચ - મિસૌરી સાયનોડ]] (117,419) અને [[યુનાઇટેડ મેથોડીસ્ટ ચર્ચ]] (117,277) હતા <ref>[http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/31_2000.asp "રાજ્ય સભ્યપદ અહેવાલ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206121955/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/31_2000.asp |date=2010-12-06 }} ''રિલીજીયન ડેટા આર્કાઇવ્સનું સંગઠન'' . સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> == કરવેરા == નેબ્રાસ્કા [[પ્રગતિકારક આવક વેરો]] ધરાવે છે, જેમાં નીચેના દરો છે: 2.56%>$0 3.57%>$2,400 5.12%>$17,500 6.84%>$27,700 <ref>{{cite web|url=http://www.taxfoundation.org/publications/show/228.html |title=State Individual Income Tax Rates, 2000-2010 |publisher=The Tax Foundation |date=2010-03-25 |access-date=2010-04-17}}</ref> == અર્થતંત્ર == [http://www.bea.gov/ બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસીસ]ના અનુસાર નેબ્રાસ્કાની કુલ સરકારી પેદાશ 2004માં અંદાજિત 68 અબજ ડોલર હોવાનું મનાય છે. 2004માં વ્યક્તિગત માથાદીઠ આવક $31,339 હતી, જે રાષ્ટ્રમાં 25મા ક્રમે છે. નેબ્રાસ્કા પાસે વિશાળ [[કૃષિ]] ક્ષેત્ર છે અને તે [[ગૌમાંસ]], [[ડુક્કરનું માંસ]], [[કોર્ન (મકાઈ)]] , અને [[સોયાબીન]]નો અગત્યનું ઉત્પાદક. <ref>{{cite web |url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/Ag_Overview/AgOverview_NE.pdf |title=Nebraska State Agriculture Overview - 2006 |access-date=2007-10-17 |format=PDF |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025084938/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/Ag_Overview/AgOverview_NE.pdf |url-status=dead }}</ref> અન્ય અગત્યના ક્ષેત્રોમાં [[નૂર]] [[વહન]] ([[રેલ]] અને [[ટ્રક]] દ્વારા), [[ઉત્પાદન]], [[સંદેશાવ્યવહાર]], [[ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી]], અને[[વીમા]]નો સમાવેશ થાય છે. નેબ્રાસ્કા પાસે ચાર વ્યક્તિગત [[આવકવેરા]] રચનાઓ છે, જેમાં 2.6% થી 6.8% સુધીનો સમાવેશ થાય છે. નેબ્રાસ્કામાં 5.5%નો રાજ્ય [[વેચાણવેરો]] છે. વેચાણવેરાના વધારામાં, કેટલાક નેબ્રાસ્કા શહેરો શહેરી વેચાણની આકારણી કરે છે અને વધુમાં વધુ 1.5% સુધીના કરનો ઉપયોગ કરે છે. નેબ્રાસ્કામાં આવેલું [[ડાકોટા કાઉન્ટી]] વેચાણવેરો વસૂલે છે. નેબ્રાસ્કામાં આવેલી તમામ [[વાસ્તવિક મિલકત]] જો કાયદેસર રીતે ખાસ મુક્તિ અપાઇ ન હોય તો તે કરપાત્ર છે. 1992થી ફક્ત ઘસારાત્મક વ્યક્તિગત આવક કરપાત્ર છે અને બાકીની તમામ મિલકતોને કરમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. ગણક સ્તરે [[વારસા વેરો]] એકત્ર કરવામાં આવે છે. 2010ના જાન્યુઆરીના અનુસાર રાજ્યનો બેરોજગાર દર ફક્ત 4.6% હતો. <ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારના બેરોજગારીના આંકડાઓ</ref> === ઉદ્યોગ === [[હેસ્ટીગ્સ]]ના શહેરમાં [[એડવિન પર્કીન્સ]] દ્વારા 1927માં [http://www.kool-aiddays.com કૂલ એઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701171116/http://kool-aiddays.com/ |date=2019-07-01 }}નું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ ઘટનાને દર ઓગસ્ટના બીજા સપ્તાહંતમાં [[કૂલ એઇડ ડેઇઝ]] સાથે ઉજવવામાં આવે છે. કૂલ એઇડ નેબ્રાસ્કાનું સત્તાવાર હળવું પીણું છે. <ref>{{cite web |url=http://www.hastingsmuseum.org/koolaid/kahistory.htm |title=History: Kool-Aid: Hastings Museum |publisher=Hastings Museum<! |date= |access-date=2009-02-24 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205191059/http://hastingsmuseum.org/koolaid/kahistory.htm |url-status=dead }}</ref> [[ક્લિફ્ટો હિલ્લેગાસ]] દ્વારા નેબ્રાસ્કાના [[રાઇઝીંગ સિટી]]માં [[ક્લિફ્ફનોટ્સ]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી. તેની પત્રિકાઓ મૂળ [[કેનેડીયન]] ખ્યાલ "[[કોલ્સ નોટ્સ]]" પર આધારિત હતી. ઓમાહા [[બર્કશાયર હાથવે]]નું ઘર છે, જેના સીઇઓ [[વોરેન બફેટ]]ને ફોર્બસ મેગેઝીન દ્વારા [[વિશ્વમાં બીજા સૌથી વધુ શ્રીમંત]] તરીકેનું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. આ શહેર [[કોનઆગ્રા]], [[મ્યુચ્યુઅલ ઓફ ઓમાહા]], [[ઇન્ફોયુએસએ]], [[ટીડી અમેરીટ્રેડ]], [[વેસ્ટ કોર્પોરેશન]], [[વાલમોન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ]], [[વુડમેન ઓફ ધ વર્લ્ડ]], કીવિટ કોર્પોરેશન, અને [[યુનિટન પેસિફિક રેઇરોડ]]નું ઘર છે. [[યુનિફી કંપનીઝ]], [[સેન્ડહીલ્સ પબ્લિશીંગ કંપની]], અને ડંકન એવીયેશન લિંકનમાં રહે છે; [[ધી બકલ]] કીર્ની સ્થિત છે. [[સિડની]] બહારની ચીજોના ખાસ વેચાણકર્તા એવા [[કેબેલા]]નું રાષ્ટ્રીય વડુમથક છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો ટ્રેઇન યાર્ડ, [[યુનિયન પેસિફિક]]નો [[બેઇલી યાર્ડ]] છે, જે [[નોર્થ પ્લેટ]]માં આવેલો છે. [[વાઇસ ગ્રીપ]]ની શોધ વિલીયમ પીટર્સન દ્વારા 1924માં કરવામાં આવી હતી અને જ્યાં સુધી પ્લાન્ટ 2008ના અંતમાં બંધ ન થયો ત્યાં સુધી તેનું ઉત્પાદન [[ડિ વિટ્ટ]]માં કરવામાં આવતું હતું. <ref>જિરોવ્સ્કી, ક્રિસ્ટીન. "નેઇલ જેક ટૂલ્સનો માલિક પૂર્વ વિસે-ક્રિપ પ્લાન્ટની વહેંચણી કરવા માગે છે." ''લિંકન જર્નલ-સ્ટાર ઓનલાઇન'' . 8 જાન્યુ., 2009. http://journalstar.com/articles/2009/01/08/news/business/doc4966307080dcd635956810.txt {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210220155811/http://journalstar.com/business/owner-of-nail-jack-tools-wants-to-share-former-vise-grip-plant/article_01c3ecc7-f932-53b2-9c85-e51c644f8657.html |date=2021-02-20 }}</ref> લિંકનની કાવાસાકી મોટર્સ મેન્યુફેક્ચરીંગ વિશ્વમાં એક જ એવો કાવાસાકીનો પ્લાન્ટ છે જે જેટ-સ્કી, એટીવી અને મ્યુલ લાઇન્સ ઓફર પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. આ સવલત 1200થી વધુ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. == પરિવહન == === રેલમાર્ગ === {{further|[[List of Nebraska railroads]]}} નેબ્રાસ્કા સુંદર રેલમાર્ગ ઇતિહાસ ધરાવે છે. ઓમાહામાં મુખ્ય મથક આવેલું છે તેવું [[યુનિયન પેસિફિક રેલરોડ]]ની સ્થાપના 1 જુલાઇ 1862માં [[1862ના પેસિફિક રેલવે એક્ટ]]ની રચનાને કારણે થઇ હતી નોર્થ પ્લેટ્ટમાં સ્થિત બેઇલી યાર્ડ વિશ્વમાં સૌથી મોટો રેલરોડ ક્લાસિફિકેશન યાર્ડ છે. [[મૂળ અનેક ઉપખંડીય રેલમાર્ગ]] રાજ્યમાંથી પસાર થાય છે. રાજ્યમાં ચાલુ છે તેવા અન્ય મોટા રેલમાર્ગો આ પ્રમાણે છે: [[અમટ્રેક]]; [[બર્લિંગ્ટોન નોર્ધન એન્ડ સાન્ટા ફે રેલવે]]; [[કેનેડીયન પેસિફીક રેલવે]]; અને [[આઇઓવા ઇન્ટરસ્ટેટ રેલરોડ]]. === માર્ગો અને ધોરીમાર્ગો === {{further|[[List of Nebraska numbered highways]]}} <center> '''નેબ્રાસ્કા રાજ્યમાં [[આંતરરાજ્ય ધોરીમાર્ગો]]''' <br /> {{Click-Inline|image=I-76.svg|link=Interstate 76 (west)|width=44px}} {{Click-Inline|image=I-80.svg|link=Interstate 80|width=44px}} {{Click-Inline|image=I-129.svg|link=Interstate 129|width=55px}} {{Click-Inline|image=I-180.svg|link=Interstate 180 (Nebraska)|width=55px}} {{Click-Inline|image=I-480.svg|link=Interstate 480 (Iowa-Nebraska)|width=55px}} {{Click-Inline|image=I-680.svg|link=Interstate 680 (Iowa-Nebraska)|width=55px}} <br /> '''નેબ્રાસ્કામાં [[યુ,એસ. રુટ્સ]]''' <br /> {{Click-Inline|image=US 6.svg|link=U.S. Route 6|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 20.svg|link=U.S. Route 20|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 26.svg|link=U.S. Route 26|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 30.svg|link=U.S. Route 30|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 34.svg|link=U.S. Route 34|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 73.svg|link=U.S. Route 73|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 75.svg|link=U.S. Route 75|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 77.svg|link=U.S. Route 77|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 81.svg|link=U.S. Route 81|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 83.svg|link=U.S. Route 83|width=44px}} {{Click-Inline|image=US 136.svg|link=U.S. Route 136|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 138.svg|link=U.S. Route 138|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 159.svg|link=U.S. Route 159|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 183.svg|link=U.S. Route 183|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 275.svg|link=U.S. Route 275|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 281.svg|link=U.S. Route 281|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 283.svg|link=U.S. Route 283|width=55px}} {{Click-Inline|image=US 385.svg|link=U.S. Route 385|width=55px}} </center> == માર્ગ સ્થિતિ અને સલામતી == નેબ્રાસ્કાના કડક ડીયુઆઇ કાયદાઓ માર્ગને સલામત રાખવામાં સહાય કરે છે. મોટર વાહનને 0.08 ટકા કે તેથી વધુ બ્લડ આલ્કોહોલ લેવલ (બીએસી)થી ચલાવવું ગુન્હો છે. 0.15 ટકાથી ઉપર બીએસી સામેલ કેસો માટેની સજા ઘણી સખત છે. પ્રથમ ડીયુઆઇ ગુન્હામાં ફરજિયાત 7 દિવસની જેલની સજા, $400–$500 દંડ અને ફરજિયાત 6 મહિના સુધી પરવાના રદની સજા. બીજા ગુન્હામાં $500 દંડ, 30 દિવસનો જેલ વાસ અને ઓછામાં ઓછા 12 મહિના સુધી પરવાનો રદની સજા. ત્રીજો અને ચતુર્થ ગુન્હામાં $600 થી $10,000 સુધીનો દંડ, 90 દિવસથી લઇને પાંચ વર્ષ સુધીનો જેલ વાસ અને 2-15 વર્ષ સુધી પરવાના રદની સજા. <ref>{{cite web|url=http://www.autoinsurancetips.com/Nebraska-Auto-Insurance|title=Nebraska Auto Insurance|access-date=2010-10-07|archive-date=2010-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100708215830/http://www.autoinsurancetips.com/nebraska-auto-insurance|url-status=dead}}</ref> આ કાયદાઓ અને અન્ય પરિબળો જેમ કે માર્ગની સ્થિતિને કારણે નેબ્રાસ્કા દેશમાં સૌથી વધુ સલામત માર્ગો ધરાવે છે, તેણે રીડર્સ ડાયજેસ્ટના 2010ની શ્રેષ્ઠ માર્ગોની યાદીમાં 8મો ક્રમાંક (50 રાજ્યોમાંથી) પ્રાપ્ત કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.rd.com/your-america-inspiring-people-and-stories/the-best-worst-and-deadliest-roads-in-america-the-rankings/article176005.html|title=The Best, Worst, and Deadliest Roads in America: The Rankings|access-date=2010-10-07|archive-date=2010-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325195028/http://www.rd.com/your-america-inspiring-people-and-stories/the-best-worst-and-deadliest-roads-in-america-the-rankings/article176005.html|url-status=dead}}</ref> ચાલકો નેબ્રાસ્કા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓપ રોડ્ઝની વેબસાઇટ પર માર્ગની સ્થિતિ અંગેની માહિતી મેળવી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dor.state.ne.us/rca/|title=Nebraska Department of Roads|access-date=2010-10-07|archive-date=2010-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014214228/http://www.dor.state.ne.us/rca/|url-status=dead}}</ref> == કાયદો અને સરકાર == નેબ્રાસ્કાની સરકાર નેબ્રાસ્કા બંધારણના માળખા હેઠળ કામ કરે છે, જે 1875માં અપનાવવામાં આવ્યું હતું ,<ref>[http://www.kancoll.org/books/andreas_ne/state/state-p6.html "નેબ્રાસ્કા એક રાજ્ય તરીકે".] [http://www.kancoll.org/books/andreas_ne/hon_tabl.html ''નેબ્રાસ્કા રાજ્યનો એન્ડ્રીયાઝનો ઇતિહાસ'' .]. સુધારો 2010-02-17.</ref> અને તે ત્રણ શાખામાં વહેંચાયેલું છેઃ અમલદારી, કાર્યકારી, કાયદાને લગતું અને ન્યાયિક. === કાર્યકારી શાખા === કાર્યકારી શાખાના વડા [[ગવર્નર]] [[ડેવ હેઇનમેન]] છે. કાર્યકારી શાખામાં અન્ય ચૂંટાયેલા અધિકારીઓમાં [[લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર]] [[રિક શીહી]] (સમાન ટિકીટ પર ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયેલ), [[એટોર્ની જનરલ]] [[જોન બ્રુનીંગ]], [[રાજ્ય સચિવ]] [[જોહ્ન એ ગાલે]], [[રાજ્ય ખજાનચી]] [[શેન ઓસ્બોર્ન]], અને [[રાજ્ય ઓડિટર]] [[માઇક ફોલી]]નો સમાવેશ થાય છે. કાર્યકારી શાખામાં ચૂંટાયેલ દરેક અધિકારી ચાર વર્ષ સુધી સેવા આપે છે. === કાયદાને લગતી શાખા === નેબ્રાસ્કા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં એક એવું રાજ્ય છે, જે [[એક જ ગૃહ]]ની વિધાનસભા ધરાવે છે. આ ગૃહ સત્તાવાર રીતે "વિધાનસભા" તરીકે સરળ રીતે જાણીતુ હોવા છતાં, અને વધુ સામાન્ય પણે તેને "એક જ ગૃહ" તરીકે કહેવામાં આવે છે, તેના સભ્યો પોતાની જાતને "સેનેટર" તરીકે ઓળખાવે છે. નેબ્રાસ્કાની વિધાનસભા પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[રાજ્ય વિધાનસભા]] છે જે [[બિનપક્ષપાતી]] છે. સેનેટરો મતપત્ર પર તેમના નામની પાછળ કોઇ પક્ષના નામ વિના જ ચૂંટાય છે અને અધ્યક્ષ અને સમિતિ ચેર્સને મોટા પાયે ચૂંટવામાં આવે છે, જેથી કોઇ પણ પક્ષના સભ્યને આ હોદ્દા માટે ચૂંટી શકાય. નેબ્રાસ્કા વિધાનસભા ગવર્નરના અધિકારને ત્રણ-પંચમાશ બહુમતી સાથે નામંજૂર કરી શકે છે, જ્યારે અન્ય રાજ્યોમાં બે તૃતીયાંસ બહુમતીની જરૂર હોય છે. [[નેબ્રાસ્કા વિધાનસભા]] ત્રીજા [[નેબ્રાસ્કા સ્ટે કેપિટોલ]] બિલ્ડીંગમા મળે છે, જે 1922 અને 1932ની મધ્યમાં બંધાયું હતું. તેની ડિઝાઇન બર્ટ્રામ જી. ગુધુ દ્વારા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ઇન્ડિયાના ચૂનાના પત્થર વડે બંધાયેલા કેપિટોલનો પાયો ચોરસમાં વાંકો છે. 400 ફૂટ ડોમ વાળો ટાવર આ પાયામાંથી ઊંચા થાય છે. ગોલ્ડન સોવર, 19 ફૂટ કાંસાની મૂર્તિ કૃષિનું પ્રતિબિબ પાડે છે, અને કેપિટોલ પર તાજ તરીકે શોભે છે. સ્ટેટ કેપિટોલની ગણના સ્થાપત્ય સિદ્ધિ તરીકે થાય છે. તેને અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ આર્કિટેક્ટસ દ્વારા માન્યતા અપાઇ છે. {{US state insignia | Name = Nebraska | Motto = ''Equality Before the Law'' | Slogan = ''Nebraska, possibilities...endless'' | Bird = [[Western meadowlark]] | Animal = [[White-tailed deer]] | Fish = [[Channel catfish]] | Insect = [[Western honey bee|European honey bee]] | Flower = [[Goldenrod]] | Tree = [[Populus sect. Aegiros|Cottonwood]] | River = [[Platte River]] | Song = "[[Beautiful Nebraska]]" | Fossil = [[Mammoth]] | Dance = [[Square dance]] | Gemstone = [[Chalcedony|Blue agate]] | StateRock = [[Agate|Prairie agate]] | Grass = [[Little bluestem]] | Soil = [[Holdrege series]] | Beverage = [[Milk]] | Soft Drink = [[Kool-aid]] | Quarter = Nebraska quarter, reverse side, 2006.jpg | QuarterReleaseDate = Released April 7, 2006}} વર્ષો સુધી, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર]] [[જ્યોર્જ નોરિસ]] અને નેબ્રાસ્કાના લોકોએ એક જ ગૃહ વાળી વિધાનસભાના ખ્યાલને ઉત્તેજન આપ્યું હતું અને આ મુદ્દાને [[લોકમત]]થી ઉકેલવામાં આવે તેવી માગ કરી હતી. એવી નોરિસે દલીલ કરી હતી. {{cquote|The constitutions of our various states are built upon the idea that there is but one class. If this be true, there is no sense or reason in having the same thing done twice, especially if it is to be done by two bodies of men elected in the same way and having the same jurisdiction.}} એક જ ગૃહના ટેકેદારોએ એવી પણ દલીલ કરી હતી કે [[બે ગૃહ વાળી]] વિધાનસભામાં સમિતિમાં નોંધપાત્ર બિન લોકશાહીત્વવાદનો સમાવેશ થતો હતો જેણે વિધાનસભા અને સેનેટ ધારસભા વચ્ચે મેળ બેસાડ્યો હતો. આ સમિતિમાં મતો ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યા હતા અને કેટલીક વખત ગૃહે મંજૂર કર્યા ન હોય છતાંયે ખરડામાં જોગવાઇનો ઉમેરો કરે છે. નેબ્રાસ્કાનું એક જ ગૃહવાળી વિધાનસભા આજે એવો નિયમ ધરાવે છે કે ખરડામાં ફક્ત એક વિષયનો સમાવેશ થઇ શકે અને તેની વિચારણા માટે ઓછામાં ઓછા પાંચ દિવસ આપવા જોઇએ. અંતે, 1934માં, [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] (ભારે મંદી)ના આર્થિક દબાણને કારણે સરકારના પ્રયાસરૂપે નેબ્રાસ્કાની એક જ ગૃહવાળી વિધાનસભાને અમલી બનાવવામાં આવી હતી. હકીકતમાં, વિધાનસભા (ગૃહ)ને દૂર કરવામા આવી હતી, જેમ નોંધવામાં આવ્યું છે તેમ આજના નેબ્રાસ્કાના સરકારી કાયદા ઘડનારાઓને સર્વસામાન્ય પણ "સેનેટર્સ" કહેવામાં આવે છે. === ન્યાયિક શાખા === નેબ્રાસ્કામાં ન્યાય વ્યવસ્થા સમાન છે, જેમાં [[નેબ્રાસ્કા સુપ્રીમ કોર્ટ]] નેબ્રાસ્કાની દરેક અદાલતો પર વહીવટીય સત્તા ધરાવે છે. નેબ્રાસ્કા દરેક સ્તરે ન્યાયમૂર્તિઓની પસંદગી માટે [[મિસૌરી યોજના]]નો ઉપયોગ કરે છે. નેબ્રાસ્કામાં સૌથી નાની અદાલત ગણક અદાલતો છે, તેની ઉપર 12 જિલ્લા અદાલતો (જેમાં એક કે વધુ ગણકોનો સમાવેશ થાય છે) છે. [[કોર્ટ ઓફ અપીલ્સ]] જિલ્લા અદાલતો, બાળ અદાલતો અને કામદાર વળતર અદાલતો પાસેથી અરજો સાંભળે છે. નેબ્રાસ્કા સુપ્રીમ કોર્ટ અરજ માટેની છેલ્લી અદાલત છે. 20008થી 2009 સુધી કે જ્યારે નેબ્રાસ્કા સુપ્રીમ કોર્ટે ફરમાન કર્યુ હતુ કે સરકારની ફક્ત બજવણીની, વીજ દ્વારા મોત આપવાની પ્રથા અંગે સઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે, ત્યારથી નેબ્રાસ્કામાં મૃત્યુ દંડ કોઇ સક્રિય કાયદો નથી. (તે ચૂકાદા પહેલા, નેબ્રાસ્કા વિશ્વમાં એક માત્ર સ્થળ હતું, જે બજવણીની એક માત્ર પદ્ધતિ તરીકે વીજ દ્વારા મોતનો દંડ આપતું હતું.) મે 2009માં, વિધાનસભાએ એક ખરડો પસાર કર્યો હતો અને ગવર્નરે તેની પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા તેણે નેબ્રાસ્કામાં બજવણીની પદ્ધતિને વિનાશક ઇન્જેક્શનની પદ્ધતિમાં રૂપાંતર કરી હતી, જે વધુ પ્રાણઘાતક સજામાં સહાય કરતી હતી. <ref>{{Cite news|url=http://www.kolnkgin.com/political/headlines/46424547.html|title=Nebraska Changes Execution Method to Lethal Injection|first=Jason|last=Volentine|date=2009-05-28|access-date=2009-05-30|publisher=[[KOLN]]}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે નેબ્રાસ્કામાં બજવણીઓ વારંવાર થતી ન હતી; 21માં સદીમાં તે કોઇને થઇ ન હતી અને છેલ્લા થોડા દાયકાઓમાં રાજ્યએ મજબૂત તેને દેવા મોકુફીના ખ્યાલ સાથે અથવા મૂડીની સજામાંથી સંપૂર્ણ [[માફી]]નો ખ્યાલ આગળ ધપાવ્યો છે. === ફેડરલ સરકાર પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:DSCN5022 nebraskacapitolwithfountain e.jpg|upright|thumb|લિંકન, નેબ્રાસ્કામાં નેબ્રાસ્કા રાજ્ય કેપિટોલ]] નેબ્રાસ્કાના [[યુ.એસ. સેનેટરો]] [[માઇક જોહાન્સ]] (આર), [[જુનિયર સેનેટર]], અને [[બેન નેલ્સન]] (ડી), [[સિનિયર સેનેટર]] છે. નેબ્રાસ્કા [[હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ]]માં ત્રણ પ્રતિનિધિઓ ધરાવે છે: [[પ્રથમ જિલ્લા]]ના [[જેફ ફોર્ટેનબેરી]] (આર); [[બીજા જિલ્લા]]ના [[લી ટટેરી]] (આર) ; અને [[ત્રીજા જિલ્લા]]ના [[એડ્રીયન એમ. સ્મિથ]] (આર).નેબ્રાસ્કા બે રાજ્યોમાંનું એક એવુ રાજ્ય છે જે [[પ્રમુખની ચુંટણી]]માં [[ચુંટણી મતો]]ની રાજ્યની ફાળવણીમાં વિભાજનને મંજૂરી આપે છે. 1991થી નેબ્રાસ્કાના પાંચમાંતી બેને રાજ્યભરની ચુંટણીને આધારે ગણવામાં આપવામાં આવ્યા છે, જ્યારે અન્ય ત્રણને, દરેકને રાજ્યના ત્રણ [[રાષ્ટ્રીય ધારાસભા સંબંધી જિલ્લાઓ]]માં સૌથી વધુ મત મેળવનારા તરીકે ગણવામાં આવ્યા હતા. નેબ્રાસ્કાના ચુંટણી મતોમાં [[2008ની પ્રમુખની ચુંટણીમાં]] એક જ વખત ભાગલા પડ્યા હતા. તે ચુંટણીમાં ડેમોક્રેટ [[બરાક ઓબામા]] [[બીજો રાષ્ટ્રીય ધારાસભા સંબંધી જિલ્લો]] (જેમાં [[ઓમાહા]]નો સમાવેશ થાય છે) 3,325 મતોના પાંખા માર્જિન સાથે જીતી ગયા હતા, આમ તેમને તે જિલ્લાનો એક ચુંટણી મત મળ્યો હતો, જ્યારે રિપબ્લિકન [[જોહ્ન મેકકેઇને]] બાકીના રાજ્ય પર જીત મેળવી હતી અને તેમના ચાર ચુંટણી મતો આશરે 15 ટકા પોઇન્ટથી હતા., === રાજકારણ === તેના મોટા ભાગના ઇતિહાસમાં નેબ્રાસ્કા મજબૂત રીતે [[રિપબ્લિકન]] રાજ્ય તરીકે રહ્યું છે. રિપબ્લિકનો રાજ્યમાં 1940થી પ્રમુખની એક ચુંટણીથી જીત મેળવી હતી- 1964નું [[લિન્ડોન બી. જોહ્નસન]]ની લેન્ડસ્લાઇડ ચુંટણી. [[2004ની પ્રમુખની ચુંટણી]]માં, [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ]] રાજ્યના પાંચ ચુંટણી મતો 33 ટકા માર્જિનથી જીતી ગયા હતા (રાજ્યોમાં ચતુર્થ સૌથી વધુ રિપબ્લિકન મતો), જેમાં કુલ મોત 65.9 ટકા હતા; ફક્ત [[થર્સ્ટોન કાઉન્ટી]], જેમાં બે અમેરિકનો [[ભારતીય અનામત]]નો સમાવેશ થાય છે તેમણે [[જોહ્ન કેરી]] માટે મતદાન કર્યુ હતું. નેબ્રાસ્કા રાજકારણમાં પ્રવર્તમાન રિપબ્લિકન પ્રભુત્વ હોવા છતાં, રાજ્યમાં રાજ્ય અને ફેડરલ ઓફિસના બન્ને પક્ષોના કેન્દ્રીય સભ્યોને ચુંટવાની લાંબી પરંપરા છે; તેના ઉદાહરણોમાં જ્યોર્જ નોરીસ (જેમણે પાંચ વર્ષ સુધી સ્વતંત્ર તરીકે સેનેટમાં સેવા આપી હતી), [[જે. જેમ્સ એક્સોન]], અને [[બોબ કેરી]]નો સમાવેશ થાય છે. યુ.એસ. સેનેટમાં રૂઢીચુસ્ત [[માઇક જોહાન્સ]]ની ચુંટણીમાં અને [[બેન નેલ્સન]] કે જેઓ હાલમાં યુએસ સેનેટમાં અત્યંત રૂઢીચુસ્ત ડેમોક્રેટ મનાય છે તેમની પુનઃ ચુટણીમાં મતદારો તાજેતરની ચુટણીમાં યોગ્ય દિશા તરફ વળી ગયા છે. == મહત્વના શહેરો અને નગરો == તમામ વસતી આંકડાઓ 2008 [[વસતી બ્યૂરો]] અંદાજ અનુસારના છે. === સૌથી મોટા શહેરો === [[ચિત્ર:Downtown Omaha Skyline 2010.jpg|thumb|ડાઉનટાઉન ઓમાહા]] [[ચિત્ર:Skyline of Downtown Lincoln, Nebraska, USA (2015).jpg|thumb|ડાઉનટાઉન લિંકન]] {| ! align="left"|100,000+ થી વધુ વસતી ! style="text-align:left" colspan="2"|10,000+ થી વધુ વસતી |- | valign=top | * [[ઓમાહા]] - 438,646 * [[લિંકન]] - 251,624 | valign=top | * [[બેલેવ્યુ]] - 49,699 * [[ગ્રાન્ડ આઇલેન્ડ]] - 45,801 * [[કીર્ની]] - 30,417 * [[હેસ્ટીંગ્સ]] - 25,394 * [[ફ્રીમોન્ટ]] - 25,224 * [[ઉત્તર પ્લેટ્ટ]] - 24,386 * [[નોરફોક]] - 24,107 | valign=top | * [[પાપિલોન]] - 23,739 (2009) * [[કોલંબસ]] - 21,595 * [[લા વિસ્ટા]] - 16,643 * [[સ્કોટ્સબ્લફ]] - 14,785 * [[બીટ્રિસ]] - 12,769 * [[દક્ષિણ સિઔક્સ શહેર]] - 11,936 * [[લેક્સિંગ્ટોન]] - 10,126 |} === શહેરી વિસ્તારોઃ === {| |- ! align="left"|[[મહાનગરીય વિસ્તારો]] ! style="text-align:left" colspan="2"|[[માઇક્રોપોલીટન]] વિસ્તારો |- | valign=top | * [[ઓમાહા કાઉન્સીલ બ્લફ્સ]] - 718,943 (નેબ્રાસ્કા ભાગ); 837,925 (નેબ્રાસ્કા અને આઇઓવાનું કુલ) * [[લિંકન]] - 295,485 * [[સિઔક્સ શહેર, આઇઓવા]] - 26,467 (નેબ્રાસ્કા ભાગ); 143,157 (નેબ્રાસ્કા, આઇઓવા અને દક્ષિણ ડાકોટાનું કુલ) | valign=top | * [[ગ્રાન્ડ આઇલેન્ડ]] - 70,694 * [[કીર્ની]] - 51,833 * [[નોરફોક]] - 47,561 * [[હેસ્ટીંગ્સ]] - 39,508 * [[સ્કોટ્સબ્લફ]] | valign=top | * [[ઉત્તર પ્લેટ્ટ]] - 37,289 * [[ફ્રીમોન્ટ]] - 35,827 * [[કોલંમ્બસ]] - 32,072 * [[લેક્સિગ્ટોન]] - 26,591 * [[બીટ્રિસ]] - 23,035 |} '''અન્ય વિસ્તારો''' * ગ્રાન્ડ આઇલેન્ડ, હેસ્ટીંગ્સ અને કીર્નીમાં “[[ત્રણ-શહેરી]]” વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સંયુક્ત વસતી 150,000થી વધુ છે. * નેબ્રાસ્કાનો ઉત્તરપૂર્વીય ખૂણો [[સિઔક્સલેન્ડ]] પ્રદેશનો ભાગ છે. == શિક્ષણ == === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === <table><tr><td style="vertical-align:top"> '''[[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા સિસ્ટમ]]''' * [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા-લિંકન]] * [[કીર્ની ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] * [[ઓમાહા ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા મેડીકલ સેન્ટર]] * [[નેબ્રાસ્કા કોલેજ ઓફ ટેકનિકલ એગ્રીકલ્ચર]] '''[[નેબ્રાસ્કા સ્ટેટ કોલેજ સિસ્ટમ]]''' * [[ચાડ્રોન સ્ટેટ કોલેજ]] * [[પેરુ સ્ટેટ કોલેજ]] * [[વાયન સ્ટેટ કોલેજ]] </td><td style="vertical-align:top"> '''ખાનજી કોલેજો/યુનિવર્સિટીઓ''' * [[બેલેવ્યુ યુનિવર્સિટી]] * [[ક્લાર્કસન કોલેજ]] * [[કોલેજ ઓફ સેઇન્ટ મેરી]] * [[કોન્કોર્ડીયા યુનિવર્સિટી]] * [[ક્રેઇટોન યુનિવર્સિટી]] * [[ડાના કોલેજ]] * [[ડોએન કલેજ]] * [[ગ્રેસ યુનિવર્સિટી]] * [[હેસ્ટીંગ્સ કોલેજ]] * [[મિડલેન્ડ લુથેરાન કોલેજ]] * [[નેબ્રાસ્કા ક્રિશ્ચિયન કોલેજ]] * [[નેબ્રાસ્કા મેથોડીસ્ટ કોલેજ]] * [[નેબ્રાસ્કા વેસ્લીયાન યુનિવર્સિટી]] * [[સમિટ ક્રિશ્ચિયન કોલેજ]] * [[યુનયન કોલેજ]] * [[યોર્ક કોલેજ]] </td><td style="vertical-align:top"> '''[[નેબ્રાસ્કા કોમ્યુનિટી કોલેજ એસોસિયેશન]]''' * [[સેન્ટ્રલ કોમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[લિટલ પ્રિસ્ટ ટ્રાઇબલ કોલેજ]] * [[મેટ્રોપોલીટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[મિડ-પ્લેઇન્ટ કમ્યુનિટ કોલેજ]] * [[નેબ્રાસ્કા ઇન્ડિયન કોમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નોર્થઇસ્ટ કોમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[સાઉથઇસ્ટ કોમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વેસ્ચર્ન કોમ્યુનિટી કોલેજ]] </td></tr></table> {{See|Colleges and universities of Omaha, Nebraska}} == સંસ્કૃતિ == * [[આર્બોર ડે]]ની સ્થાપના [[જે. સ્ટર્લીંગ મોર્ટોન]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. [[નેશનલ આર્બોર ડે ફાઉન્ડેશન]] તેના [[નેબ્રાસ્કા શહેર]]માં આવેલા ઘરની નજીક વડુમથક ધરાવે છે. * [[હેબ્રોન નેબ્રાસ્કા]] શહેર પાર્કમાં આવેલો હીંચકો પાંચમાં ક્રમે આવે છે અને જેફર્સન સ્ટ્રીટ્સ ખાતેનો હીંચકો વિશ્વનો સૌથી મોટો પોર્ચ હીંચકો હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, જે 18 પુખ્તો અથવા 24 બાળકો માટે પૂરતો ગણાય છે. * નેબ્રાસ્કા હસ્કર્સ ફૂટબોલ નેબ્રાસ્કાના મોટા ભાગના નિવાસીઓ પર પ્રભાવ ધરાવે છે. સ્થાનિક ફૂટબોલ રમતો દરમિયાન, 85,000ની બેઠક ક્ષમતા ધરાવતું લિંકોન સ્થિત [[મેમોરિયલ સટેડીયમ]] નેબ્રાસ્કાના ત્રીજા સૌથી મોટા શહેર કરતા પણ વિરાટ બની જાય છે. <ref>{{cite news |url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1128181/index.htm |title=Nebraska Lost, Nebraska Found |publisher=Sports Illustrated |access-date=2008-05-01 |date=2008-04-21 |archive-date=2008-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503022454/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1128181/index.htm |url-status=dead }}</ref> * [[જોબ્સ ડોટર્સ]]ની ઇથેલ ટી.વેડ મિક દ્વારા 1920માં ઓમાહામાં સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલીયા, બ્રાઝિલ અને ફિલીપીન્સમાં હવે પવિત્ર તીર્થસ્થાનો છે. === રમત ગમત === {{further|[[Sports in Nebraska]]}} * [[વ્યાવસાયિક રમતો]] ** [[લિંકન સોલ્ટડોગ્સ]] – [[અમેરિકન એસોસિયેશન]] (સ્વતંત્ર [[માઇનોર લીગ બાસ્કેટબોલ]]) ** [[ઓમાહા બીફ]] – [[યુનાઇટેડ ઇન્ડોર ફૂટબોલ]] ** [[ઓમાબા રોયલ્સ]] – [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]] (એએએ [[માઇનોર લીગ બાસ્કેટબોલ]]; [[કાન્સાસ સિટી રોયલ્સ]]ની સંલગ્ન) * [[એનસીએએ]] [[ડિવીઝન I]] કોલેજ રમતો ** [[ક્રેઇટોન બ્લુજેઝ]] ** [[નેબ્રાસ્કા કોર્નહસ્કર્સ]] ** [[ઓમાહા ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] (ફક્ત મેવેરિક્સ આઇસ હોકી) * [[એનસીએએ]] [[ડિવીઝન II]] કોલેજ રમતો<ref>{{cite web |url=http://www.siue.edu/ATHLETIC/d2/alpha.html |title=NCAA Division II Home Page |publisher=National Collegiate Athletic Association |access-date=2007-08-30 |archive-date=2007-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822001230/http://www.siue.edu/ATHLETIC/d2/alpha.html |url-status=dead }}</ref> ** [[કીર્ની ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] કાળિયાર (લોપર્સ) ** [[ઓમાહા ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] મેવેરિક્સ (બરફ હોકી સિવાયની તમામ રમતો) ** [[વેન સ્ટેટ કોલેજ]] જંગલી બિલાડીઓ ** [[ચાડ્રોન સ્ટેટ કોલેજ]] ગરૂડો * પ્રાથમિક સ્તરની રમતો: [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ હોકી લીગ]] ** [[લિંકન સ્ટાર્સ]] ** [[ઓમાહા લેન્સર્સ]] ** [[ટ્રાઇ સિટી સ્ટોર્મ]] == આ પણ જુઓ == {{portalbox|North America|United States|Cornhusker}} {{main|Outline of Nebraska|Index of Nebraska-related articles}} {{clear}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == ગ્રંથસુચિ == === સર્વેક્ષણો === * <cite>ચોકચેરી પ્લેસિસ, હાઇ પ્લેન્સના નિબંધો</cite>, મેરિલ ગિલફિલાન, જોહ્નસ પ્રેસ, બૌલ્ડર, કોલોરાડો, ટ્રેડ પેપરબેક, ISBN 1-55566-227-7. * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=28579910 ઓલ્સોન જેમ્સ સી. અને રોનાલ્ડ સી. નૌગલ ''નેબ્રાસ્કાનો ઇતિહાસ'' 2જી આવૃત્તિ (1997)] * [http://www.kancoll.org/books/andreas_ne/ એન્ડ્રીયાસ, આલ્ફ્રેડ ટી. ''સ્ટેટ ઓફ નેબ્રાસ્કાનો ઇતિહાસ'' (1882] અત્યંત વિગતવાર ઇતિહાસ * ક્રેઇ, ડોરોથી વેયનર્સ. ''નેબ્રાસ્કાઃ દ્વિશતાબ્દી ઇતિહાસ'' (1977) * ફાઉલ્કનેર, વર્જિના, ઇડી. ''રાઉન્ડઅપ: નેબ્રાસ્કા રીડર'' (1957) * હિકી, ડોનાલ્ડ આર. ''નેબ્રાસ્કા મોમેન્ટસ: નેબ્રાસ્કાના ભૂતકાળની ઝાખીઓ'' (1992). * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=51597481 માઇલવાલ્ડ, રોબર્ટ ડી.''નેબ્રાસ્કા સરકાર અને રાજકારણ'' (1984)] * લ્યુબકે ફ્રેડરિક સી. ''નેબ્રાસ્કાઃ સચિત્ર ઇતિહાસ'' (1995) * મોર્ટોન, જે. સ્ટર્લિંગ, ઇડી. ''નેબ્રાસ્કાનો સચિત્ર ઇતિહાસ: ટ્રાન્સ મિસિસીપી પ્રદેશના અગાઉના સંશોધનોનો ઇતિહાસ'' 3 વોલ્યુમો (1905–13) * વિશઆર્ટ, ડેવીડ જે. ઇડી. ''ગ્રેટ પ્લેઇન્સનો જ્ઞાનકોશ'' (2004), 900 પાનાના વિદ્વતાપૂર્ણ લેખો * [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/siteview.cgi//nebraskianapubs/2 નેબ્રાસ્કા: કોર્નહસ્કર સ્ટેટની માર્ગદર્શિકા] (ડબ્લ્યુપીએ માર્ગદર્શિકા, 1939) ઓનલાઇન સંપૂર્ણ માહિતી પીડીએફ આવૃત્તિ (442 પૃષ્ઠથીપૉષ્ઠ., 87 સચિત્રો.) === વિદ્વતાપૂર્ણ ખાસ અભ્યાસો === * બાર્નહાર્ટ, જોહ્ન ડી. "નેબ્રાસ્કામાં રેઇનફોલ અને પોપ્યુલિસ્ટ પાર્ટી" ''અમેરિકન પોલિટીકલ સાયંસ રિવ્યૂ'' 19 (1925): 527-40. જેએસટીઓઆરમાં * બિઝલી, વિલીયમ એચ. "નેબ્રાસ્કામાં હોમસ્ટેડીંગ (સરકાર દ્વારા નિવાસ માટે આપેલી જમીન), 1862-1872," ''નેબ્રાસ્કા ઇતિહાસ'' 53 (વસંતઋતુ 1972): 59-75. * બેન્ટલી, આર્થર એફ. "નેબાસ્કા ટાઉનશીપના આર્થિક ઇતિહાસ દ્વારા સચિત્ર વર્ણન કરાયેલા પશ્ચિમી ખેડૂતની સ્થિતિ." ''ઐતિહાસિક અને રાજકીય વિજ્ઞાનમાં જોહ્નસ હોપકીન્સ યુનિવર્સિટી'' 11 (1893): 285-370. * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=89553965 ચેર્ની, રોબર્ટ ડબ્લ્યુ, ''નેબ્રાસ્કા રાજકારણનો પ્રજાવાદ, પ્રગતિવાદ અને સ્થાપના, 1885-1915'' (1981)] * બોગ એલેન જી. ''મની એટ ઇન્ટરેસ્ટ: મિડલ બોર્ડરમાં ખેતર ગીરો'' (1955) * બ્રુનર, એડમુન્ડ ડિ એસ. ''પરદેશી ખેડૂતો અને તેમના બાળકો'' (1929) * ચુડાકોફ્ફ, હોવર્ડ પી. ''મોબાઇલ અમેરિકન્સ: ઓમાહામાં નિવાસી અને સામાજિક ગતિશીલતા, 1880-1920'' (1972) ** ચુડાકોફ્ફ, હોવર્ડ પી. "એથનિક નેઇબરહૂડ્ઝ તરફ નવી દ્રષ્ટિ: મધ્યમ કદના શહેરમાં વિવિધ દિશામાં નિવાસી અને દ્રષ્ટિનો ખ્યાલ." ''જર્નલ ઓફ અમેરિકન હિસ્ટ્રી'' 60 (1973): 76-93. જેએસટીઓઆરમાં ઓમાહા વિશે * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=105476144 કોલેટ્ટા, પાઓલો ઇ. ''વિલીયમ જેન્નિંગ્સ બ્રાન'' .] 3 વોલ્યુમો 1964-69. * ડિક, એવરેટ્ટ ''ધી સોડ-હાઉસ ફ્રંટિયર: 1854-1890'' (1937) * ફારાઘેર, જોહ્ન મેક. ''વિમેન એન્ડ મેન ઓન ધ ઓવરલેન્ડ ટ્રાયલ'' (1979) * ફુલર, વેને ઇ. ''ધી ઓલ્ડ કંટ્રી સ્કુલ: મધ્યપશ્ચિમમાં ગ્રામિણ શિક્ષણની વાત'' (1982) * ગ્રાન્ટ, માઇકલ જોહ્નસ્ટોન. "ડાઉન એન્ડ આઉટ ઓન ધ ફેમિલી ફાર્મ" (2002) * હાર્પર, આઇવી ''વાલ્ઝીંગ માટિલ્ડા: નેબ્રાસ્કા સેનેટર રોબર્ટ કેરેનું જીવન અને કાળ'' (1992). * હોલ્ટર, ડોન ડબ્લ્યુ. ''ફ્લેમ્સ ઓફ પ્લેઇન્સ: નેબ્રાસ્કામાં યુનાઇટેડ મેથોડિઝમનો ઇતિહાસ'' (1983). * જેફ્રે, જુલી રોય. ''ફ્રંટિયર વિમેન: ધી ટ્રાન્સ-મિસ્સિસીપી વેસ્ટ, 1840-1880'' (1979) * ક્લેઇન, મૌરી. ''યુનિયન પેસિફિક: ધી બર્થ ઓફ રેઇલરોડ, 1862-1893'' (1986) * ક્લેઇન, મૌરી. ''યુનિયન પેસિફિક: ધી રિબર્થ, 1894-1969'' (1989). * લાર્સન, લોરેન્સ એચ.''ધી ગેટ સિટી: ઓમાહાનો ઇતિહાસ'' (1982) * લોવિટ્ટ, રિચાર્ડ ''જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. નોરિસ'' 3 વોલ્યુમો 1971. * લ્યુબકે, ફ્રેડરિક સી. ''ઇમિગ્રન્ટસ એન્ડ પોલિટીક્સ: નેબ્રાસ્કાના જર્મનો, 1880-1900'' (1969) * લ્યુબકે, ફ્રેડરિક સી. "નેબ્રાસ્કામાં જર્મન અમેરિકન ગઠબધન, 1910-1917." ''નેબ્રાસ્કાનો ઇતિહાસ'' 49 (1969): 165-85. * ઓલ્સનો, જેમ્સ સી. ''જે. સ્ટર્લિંગ મોર્ટોન'' (1942) * ઓવરટોન, રિચાર્ડ સી. ''બર્લિંગ્ટોન વેસ્ટ: બર્લિંગ્ટોન રેઇલરોડનો વસાહતી ઇતિહાસ'' (1941) * પારસન્સ સ્ટેનલી બી. "નેબ્રાસ્કાના પ્રજાવાદીઓ કોણ હતા?" ''નેબ્રાસ્કા ઇતિહાસ'' 44 (1963): 83-99. * પિયર્સ, નિલ. ''ધી ગ્રેટ પ્લેઇન્સ સ્ટેટ્સ'' (1973) * પેડર્સન, જેમ્સ એફ., અને કેન્નેથ ડી. વાલ્ડ. ''શેલ ધ પીપલ રુલ? '' ''નેબ્રાસ્કા રાજકારણમાં લોકશાહી પક્ષનો ઇતિહાસ'' (1972) * રિલે, ગ્લેન્ડા. ''ધી ફિમેલ ફ્રંટિયર. '' ''ઘાસના મેદાન અને સપાટ જમીન પરની સ્ત્રીઓની તુલનાત્મક સમીક્ષા'' (1978) * વેન્ગર, રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. "નેબ્રાસ્કામા નેટી-સલૂન લીગ, 1898-1910." ''નેબ્રાસ્કાનો ઇતિહાસ'' 52 (1971): 267-92. {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks}} * [http://www.nebraska.gov/ નેબ્રાસ્કા રાજ્ય સરકાર] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NE નેબ્રાસ્કાનો વીજ પરિચય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507034702/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NE |date=2008-05-07 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NE નેબ્રાસ્કાનો યુએસજીએસ ખરો-સમય, ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સ્ત્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230094104/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NE |date=2006-12-30 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/31000.html યુએસ વસતી બ્યૂરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014185328/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/31000.html |date=2012-10-14 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NE.htm નેબ્રાસ્કા રાજ્ય હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327183901/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NE.htm |date=2012-03-27 }} * [http://nebraskaccess.ne.gov/NEfaq.asp નેબ્રાસ્કા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો] * [http://www.nlc.state.ne.us/docs/pilot/pilot.html નેબ્રાસ્કા રાજ્ય પ્રકાશનો ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511134402/http://www.nlc.state.ne.us/docs/pilot/pilot.html |date=2011-05-11 }} * [http://www.city-data.com/city/Nebraska.html નેબ્રાસ્કા શહેર વિગતો] * [http://www.nebraskastudies.org nebraskastudies.org] - નેબ્રાસ્કાના શિક્ષણ વિભાગ, નેબ્રાસ્કા સ્ટેટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી અને એનઇટી દ્વારા નેબ્રાસ્કાનો ઇતિહાસ * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Nebraska નેબ્રાસ્કા રાજ્ય ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221725/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Nebraska |date=2008-05-15 }} - નેબ્રાસ્કા રાજ્ય એન્જસીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ અને અમેરિકન લાયબ્રેરી એસોસિયેશનના ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટસ રાઉન્ડટેબલ દ્વારા એકત્ર કરાયેલ શોધી શકાય તેવી સ્પષ્ટીકરણાત્મક નોંધ. [[શ્રેણી:નેબ્રાસ્કા]] [[શ્રેણી:સ્ટેટ્સ ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] [[શ્રેણી:1867માં સ્થપાયેલા રાજ્યો અને વિસ્તારો]] s8zkd2ilg2arcrcxpftqlh6nrqjmzkn 0 62166 905793 905792 2026-09-26T11:59:11Z KartikMistry 10383 વધારાની કડી દૂર કરી. 905793 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = મૈત્રક સામ્રાજ્ય |common_name = મૈત્રક સામ્રાજ્ય |continent = Asia |region = |country = |era = |status = |event_start = |year_start = ઈ.સ.૪૭૫ |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = ઈ.સ.૭૭૬ |date_end = |p1 = ગુપ્ત સામ્રાજ્ય |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |s1 = હર્ષ |flag_s1 = |image_flag = |flag_type = |image_coat = |image_map = Valabhi (Saurashtra) drachms. Late 5th-8th century Capped head right in Ksatrapa style Trident; Brahmi legend around.jpg |image_map_caption = મૈત્રકકાળનો સિક્કો |capital = [[વલ્લભીપુર|વલ્લભી]] |common_languages = [[સંસ્કૃત]] |religion = [[હિંદુ]]<br />[[બૌદ્ધ]] |government_type = રાજાશાહી |leader1 = ભટાર્ક |year_leader1 = ૪૭૫-૫૦૦ |leader2 = શિલાદિત્ય ૭મો |year_leader2 = ૭૬૬-૭૭૬ |title_leader = મહારાજા |legislature = }} પશ્ચિમ [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]]માં સને.૪૭૫ થી ૭૬૭ સુધી '''મૈત્રક વંશ'''નું સામ્રાજ્ય હતું. આ વંશનો સ્થાપક '''સેનાપતિ ભટાર્ક''' હતો, જે [[ગુપ્ત સામ્રાજ્ય]] હેઠળનાં [[સૌરાષ્ટ્ર]] ઉપખંડનો રાજ્યપાલ હતો અને તેણે આશરે પાંચમી સદીના છેલ્લા ચતુર્થકાળમાં પોતાને ગુજરાતના સ્વતંત્ર શાસક તરીકે જાહેર કર્યો. જો કે પ્રથમ બે મૈત્રક શાસકો, ભટાર્ક અને '''ધરસેન પહેલો''' પોતાના માટે "સેનાપતિ"નું સંબોધન જ વાપરતા હતા. ત્રીજા શાસક દ્રોણસિંહે પોતાને "મહારાજા" ઘોષિત કરેલા.<ref name="HRC">Roychaudhuri, H.C. (1972). ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta, Calcutta, pp.553-4</ref> '''રાજા ગુહસેને''' પોતાના પૂર્વજો દ્વારા વપરાતું સંબોધન "'''''પરમભટ્ટાર્ક પદાનુધ્યાતા'''''", જે ગુપ્ત સર્વાધિપતિઓ તરફની વફાદારીની સમાપ્તિનું સૂચક હતું, વાપરવાનું બંધ કરેલું. તેમના પછી તેમનો પુત્ર ધારાસેન બીજો ગાદીએ બેઠો, તેમણે "મહારાજા"નું સંબોધન ધારણ કર્યું. તેમના પછીનો શાસક, તેમનો પુત્ર, શિલાદિત્ય પ્રથમ, ધર્માદિત્યનો ઉલ્લેખ [[હ્યુ એન સંગ]] નામક ચીની મુસાફરે "અત્યોત્તમ વહિવટી કુશળતા અને દૂર્લભ માયાળુપણું અને કરુણા ધરાવતા શાસક" તરીકે કર્યો છે. શિલાદિત્ય પ્રથમ પછી તેનો નાનો ભાઈ ખરગ્રહ પહેલો ગાદીએ બેઠો.<ref name="Mahajan">Mahajan V.D. (1960, reprint 2007). ''Ancient India'', S.Chand & Company, New Delhi, ISBN 81-219-0887-6, pp.594-6</ref> ઈ.સ.૬૧૬નું વિરડીનું તામ્રપત્ર પુરવાર કરે છે કે એનું રાજ્ય [[ઉજ્જૈન]] સુધી હતું. પછીના શાસક, ધારાસેન ત્રીજો, ના રાજ્યકાળમાં ઉત્તર ગુજરાત તેના સામ્રાજ્યમાં ભળી ચૂક્યું હતું. ધારાસેન બીજા પછી ખરગ્રહ પહેલાનો અન્ય પુત્ર, ધ્રુવસેન બીજો, બાલાદિત્ય ગાદીએ આવ્યો. તે હર્ષવર્ધનની પુત્રીને પરણ્યો હતો. તેનો પુત્ર ધારાસેન ચોથાએ "પરમભટ્ટાર્ક મહારાજાધિરાજ પરમેશ્વર ચક્રવર્તી"ની રાજવી પદવી ધારણ કરી હતી. સંસ્કૃત કવિ ભટ્ટી તેના દરબારમાં કવિ હતો. આ રાજવંશનો પછીનો બળવાન શાસક શિલાદિત્ય ત્રીજો હતો. શિલાદિત્ય પાંચમાનાં રાજમાં સંભવતઃ આરબ આક્રાંતાઓએ આ રાજ્ય પર આક્રમણ કરેલું. આ રાજવંશનો છેલ્લો જાણીતો શાસક શિલાદિત્ય સાતમો હતો.<ref name="HRC"/><ref name="Mahajan"/> મૈત્રકો પોતાની રાજધાની [[વલ્લભીપુર|વલ્લભી]]થી શાસન ચલાવતા હતા. સાતમી સદીના મધ્યમાં તેઓ [[હર્ષ|હર્ષના]] શાસન તળે હતા, પણ સ્થાનિક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખી હતી અને હર્ષના અવસાન પછી પોતાની સ્વતંત્રતા પાછી મેળવી હતી. ઈતિહાસકાર જેમ્સ ટોડના મતાનુસાર ઈ.સ. ૫૨૪માં જંગલી (બાર્બેરિયન) આક્રાંતાઓના આક્રમણ હેઠળ વલ્લભીના પતન પછી મૈત્રક શાસનનો અંત આવ્યો<ref>Annals and Antiquities of Rajasthan, Vol I, 2002, pp 177, 187.</ref> અને અન્ય ઘણાં વિદ્વાનોના મતાનુસાર ૮મી સદીના બીજા કે ત્રીજા ચતુર્થભાગમાં મૈત્રક શાસનનો અંત થયો<ref>History and Culture of Indian People, Classical age, p 150, (Ed) Dr A. D. Pusalkar, Dr R. C. Majumdar.</ref>. જો કે આ જંગલી આક્રમણખોરો કોણ હતા તે બાબતે વિદ્વાનોમાં કોઈ સહમતિ થતી નથી. ==નામ== '''મૈત્રક''' એ નામ અગાઉ "ઝેન્દ" નામે ઓળખાતી અવેસ્તન ભાષાનો શબ્દ "મિથ્ર" પરથી આવ્યો હોવાનું મનાય છે જે મધ્ય ઈરાનિયન ભાષાઓ (પર્શિયન, પાર્થીયન વ.)માં "મિહ્‍ર" બન્યો. જેનો અર્થ [[સૂર્ય]] કે [[સૂર્ય (દેવ)]] થાય છે. જે [[સંસ્કૃત]] શબ્દ "મિહિર"નો સમાનાર્થી છે. મૈત્રકો એટલે મિથ્ર, મિહ્‍ર કે મિહિર પૂજકો,<ref>Journal of the Asiatic Society of Bombay, p 245, Bhau Daji (by Asiatic Society of Bombay, Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Bombay Branch).</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency, 1904, p 142, 476, by Bombay (India : State); A Concise History of the Indian People, 1950, p 106, H. G. (Hugh George) Rawlinson.</ref><ref>Advanced History of India, 1971, p 198, G. Srinivasachari; History of India, 1952, p 140.</ref> અર્થાત સૂર્યપૂજકો.<ref>Views of Dr Fleet, Dr V. A. Smith, H. A. Rose, Peter N. Stearns and other scholars</ref><ref>See: The Oxford History of India: From the Earliest Times to the End of 1911, p 164, [[Vincent Arthur Smith|Dr Vincent Arthur Smith]]</ref><ref>History of India, 1907, 284 [[A. V. Williams Jackson]], [[Romesh Chunder Dutt]], Vincent Arthur Smith, Stanley Lane-Poole, H. . (Henry Miers) Elliot, William Wilson Hunter, Alfred Comyn Lyall.</ref><ref>Also: Journal of the United Service Institution of India, United Service Institution of India, p331.</ref> તેમના અનુદાનોના તામ્રપત્રોથી તેમના વંશ વિશે વધુ માહિતી મળતી નથી સિવાય કે તેઓ યુદ્ધ કરવાવાળી પ્રજાતિના હતા કે જેમનું વલ્લભીપુર પાટનગર હતું અને સંપ્રદાય [[શૈવ સંપ્રદાય|શૈવ]] હતો.<ref name=":2">James Macnabb Campbell, ed. (1896). "I. THE CHÁVAḌÁS (A. D. 720–956.)". ''History of Gujarát''. Gazetteer of the Bombay Presidency. Volume I. Part I. The Government Central Press. pp. 85–86.</ref> એવા પુરાવાઓ છે કે મૈત્રક શાસકો શૈવપંથ તરફ વળ્યા હતા, પણ સાતમી સદીના બીજા ચતુર્થમાં ચીની યાત્રાળુ હ્યુ એન સંગે જ્યારે વલ્લભીની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેણે મૈત્રક શાસકો ક્ષત્રિયો હોવાનું નોંધ્યું છે.<ref name=":2" /> પાછળથી લખાયેલ ''મંજુ-શ્રી-મૂળ-કલ્પ'' તેમને યાદવ ગણાવે છે. જ્યારે પાછળથી ધનેશ્વર વડે લખાયેલ જૈન ગ્રંથ ''શેત્રુંજય માહાત્મ્ય'' શિલાદિત્યોને સૂર્યવંશી યાદવો તરીકે નોંધે છે.<ref name=":0" /> વીરજી જણાવે છે કે મૈત્રકો સૂર્યવંશી ક્ષત્રિયો હતા અને તેમનું કદાચ ઉદ્ગમ સ્થળ મિત્ર વંશ હતો કે જેણે એક સમયે મથુરાની આસપાસના વિસ્તારોમાં રાજ કર્યું હતું.<ref name=":0">Virji, Krishnakumari Jethabhai (1955). ''[[iarchive:in.ernet.dli.2015.57287|Ancient history of Saurashtra: being a study of the Maitrakas of Valabhi V to VIII centuries A. D.]]'' Indian History and Culture Series. Konkan Institute of Arts and Sciences. પૃ: ૧૯</ref> વીરજીના આ અવલોકન સાથે બેનર્જી, ડી. શાસ્ત્રી, ભંડારકર જેવા અન્ય વિદ્વાનો સંમત થાય છે.<ref name=":0" /> == વલ્લભી == મૈત્રકો [[વલ્લભીપુર]]થી પોતાનું રાજ ચલાવતા હતા.<ref>Nanavati, J. M.; Dhaky, M. A. (1969-01-01). "The Maitraka and the Saindhava Temples of Gujarat". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''26''': 3–83. doi:10.2307/1522666. JSTOR 1522666.</ref> સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમય દરમિયાન તેઓ ગુપ્ત શાસનની હેઠળ આવ્યા પરંતુ સ્થાનિક સ્વાયત્તા જાળવી રાખી હતી અને હર્ષના મૃત્યુ બાદ તેમણે ફરીથી સ્વતંત્રતા મેળવી લીધી હતી.<ref name=":1">History and Culture of Indian People, Classical age, p 150, (Ed) Dr A. D. Pusalkar, Dr R. C. Majumdar.</ref> જ્યારે ચીની પ્રવાસી ઈ ત્સિંગ સાતમી શતાબ્દીના અંતે વલ્લભીમાં પ્રવાસ માટે આવ્યા હતા ત્યારે તેમણે વલ્લભીને બૌદ્ધ ધર્મ સહિતની વિદ્યાના અભ્યાસ માટેનું કેન્દ્ર ગણી હતી. સાતમી શતાબ્દીમાં ગુણમતિ અને સ્થિરમતિ નામના બે બૌદ્ધ વિદ્વાનો પ્રખ્યાત હતા.<ref name=":1" /> વલ્લભી તેની સહૃદયતા અને બ્રાહ્મણકુમારો સમેત રાષ્ટ્રભરના વિદ્યાર્થીઓ માટે જાણીતું હતું જે અહીં ધર્મ અને ધર્મનિરપેક્ષ વિષયોનાં ઉચ્ચ અભ્યાસ અર્થે આવતા હતા. વલ્લભીના સ્નાતકોને ઉચ્ચ વહિવટી પદો પર નિયુક્તી મળતી હતી. ==વલ્લભીના મૈત્રકો== * ભટ્ટાર્ક (સ.૪૭૦-૪૯૨) * ધરસેન પ્રથમ (સ.૪૯૩-૪૯૯) * દ્રોણસિંહ (મહારાજા તરીકે પણ ઓળખાય છે) (સ.૫૦૦-૫૨૦) * ધ્રુવસેન પ્રથમ (સ.૫૨૦-૫૫૦) * ધરપત્તા (સ.૫૫૦-૫૫૬) * ગુહસેન (સ.૫૫૬-૫૭૦) * ધરસેન બીજો (સ.૫૭૦-૫૯૫) * શિલાદિત્ય પ્રથમ (ધર્માદિત્ય તરીકે પણ જાણીતો) (સ.૫૯૫-૬૧૫) * ખરગ્રહ પ્રથમ (સ.૬૧૫-૬૨૬) * ધરસેન ત્રીજો (સ.૬૨૬-૬૪૦) * ધ્રુવસેન બીજો (બાલાદિત્ય તરીકે પણ જાણીતો) (સ.૬૪૦-૬૪૪) * ચક્રવર્તિ રાજા ધારસેન ચોથો (પરમ ભટ્ટાર્ક, મહારાજાધિરાજ, પરમેશ્વર તરીકે જાણીતો) (સ.૬૪૪-૬૫૧) * ધ્રુવસેન ત્રીજો (સ.૬૫૧-૬૫૬) * ખરગ્રહ બીજો (સ.૬૫૬-૬૬૨) * શિલાદિત્ય બીજો (સ.૬૬૨-?) * શિલાદિત્ય ત્રીજો * શિલાદિત્ય ચોથો * શિલાદિત્ય પાંચમો * શિલાદિત્ય છઠો * શિલાદિત્ય સાતમો (સ.૭૬૬-૭૭૬)<ref name="Mahajan"/> ==આ પણ જુઓ== * [[સોલંકી]] * [http://www.srikanta-sastri.org/conquests-siladitya-in-south/4584992949 "Conquests of Siladitya in the south"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141027134555/http://www.srikanta-sastri.org/conquests-siladitya-in-south/4584992949 |date=2014-10-27 }} એસ.શ્રીકાંત શાસ્ત્રી દ્વારા. ==નોંધ== {{reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] ja16r97kj2v4dlw9d18hde526hdq7cb 0 65884 905806 784625 2026-09-27T04:47:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905806 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Gezer_Calendar_-_Replica_1.jpg|thumb|ગેઝર કેલેન્ડરની પ્રતિકૃતિ, ઇઝરાયેલ સંગ્રહાલય, ઇઝરાયેલ.]] '''ગેઝર કેલેન્ડર''' એ જેરુસલેમથી ૨૦ માઇલ દૂર ગેઝર શહેરમાં મળેલો લખાણ ધરાવતો લાઇમસ્ટોનનો નાનો પથ્થર છે. તે ઇસ પૂર્વે ૧૦મી સદીનો ગણાય છે, તેમ છતાં તેનું ખોદકામ યોગ્ય પુરાતત્ત્વની દ્રષ્ટિએ ન થયેલ હોવાથી તેનો મૂળ સમય અચોક્કસ ગણાય છે.<ref>Aaron Demsky (2007), [http://www.academia.edu/7692617/Reading_Northwest_Semitic_Inscriptions Reading Northwest Semitic Inscriptions], Near Eastern Archaeology 70/2. </ref> આ પથ્થર અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે કે તે ફોનેશિયન છે કે પેલો-હિબ્રુ લિપી છે.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=1yM3AuBh4AsC&pg=PA20&dq=Gezer+calendar+phoenician&hl=en&ei=0PJqTYylDoiahQfR7-zsDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDwQ6AEwAQ#v=onepage&q=Gezer%20calendar%20phoenician&f=false The early history of God: Yahweh and the other deities in ancient Israel By Mark S. ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://esr.academia.edu/AdamBean/Papers/443200/The_Calendar_Tablet_from_Gezer |title=The Calendar Tablet from Gezer, Adam L Bean, Emmanual School of Religion |access-date=2015-05-18 |archive-date=2011-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302090228/http://esr.academia.edu/AdamBean/Papers/443200/The_Calendar_Tablet_from_Gezer |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bib-arch.org/scholars-study/jezebel-seal-06.asp |title=Is it “Tenable”?, Hershel Shanks, Biblical Archaeology Review |access-date=2015-05-18 |archive-date=2010-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225054108/http://www.bib-arch.org/scholars-study/jezebel-seal-06.asp |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.co.uk/books?id=IhFxx8eQIDsC&pg=PA56&dq=pardee+gezer&hl=en&ei=D7NzTYfVLsuZhQeFjPlT&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEEQ6AEwBQ#v=onepage&q=gezer&f=false Spelling in the Hebrew Bible: Dahood memorial lecture, By Francis I. ]</ref><ref>{{cite journal |last1 = Pardee|first1 = Dennis|year = Forthcoming|title = A Brief Case for the Language of the ‘Gezer Calendar’ as Phoenician|journal = Linguistic Studies in Phoenician, ed. Robert D. Holmstedt and Aaron Schade|pages = 43|publisher = Winona Lake}}</ref> હાલમાં તે ઈસ્તંબુલ આર્કિઓલોજી મ્યુઝિયમ ખાતે રાખવામાં આવેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.istanbularkeoloji.gov.tr/web/27-109-1-1/muze_-_en/collections/archaeological_museum_artifacts/gezer_calendar |title=Gezer calendar |access-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101043950/http://www.istanbularkeoloji.gov.tr/web/27-109-1-1/muze_-_en/collections/archaeological_museum_artifacts/gezer_calendar |archive-date=2012-11-01 |url-status=dead}}</ref> == ઈતિહાસ == આ કેલેન્ડરની શોધ ૧૯૦૮માં ગેઝર શહેરના ખોદકામ દરમિયાન થઇ હતી. આ કેલેન્ડર બે મહિનાનાં સમય અને દરેક મહિનામાં કરવાનું કાર્ય જેવું કે પાકની લણણી, કયો પાક ઉગાડવો વગેરે દર્શાવે છે. તે નીચે પ્રમાણેનું લખાણ ધરાવે છે: * બે મહિના ભેગું કરવાના (સપ્ટેમ્બર, ઓક્ટોબર) * બે મહિના વાવણીના (નવેમ્બર, ડિસેમ્બર) * બે મહિના મોડા હળ ચલાવવાના (જાન્યુઆરી, ફેબ્રુઆરી) * એક મહિનો ઘાસ કાપવાનો (માર્ચ) * એક મહિનો કાપણીનો  (એપ્રિલ) * એક મહિનો લણણીનો અને અનાજ માપવાનો (મે) * બે મહિના વધારાની કાપણીનો (જૂન, જુલાઈ) * એક મહિનો ઉનાળુ ફળોનો (ઓગસ્ટ)<ref>Michael D. </ref> વિદ્વાનો માને છે કે આ લખાણ શાળાના વિદ્યાર્થીનું લખાણ, કોઇ લોકપ્રિય લોકગીત કે બાળગીત હોઇ શકે છે. અન્ય શક્યતા ખેડૂતોનું લખાણની છે. ગેઝર કેલેન્ડર ઇસ્તંબુલ લઇ જવામાં આવ્યું હતું અને તે ત્યાં સંગ્રહાલયમાં સિલોઅમ તકતી જોડે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == વધુ વાંચન == * Albright, W.F. "The Gezer Calendar" in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'' (BASOR). 1943. Volume 92:16–26. Original description of the find. * Sivan, Daniel "The Gezer calendar and Northwest Semitic linguistics", ''Israel Exploration Journal'' 48,1-2 (1998) 101–105. An up-to-date linguistic analysis of this text. * Dever, William G. “Gezer”. In ''The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East'' vol. 2, Editor in Chief Eric M. Meyers, 396–400. New York: Oxford University Press, 1997. * Pardee, Dennis. “Gezer Calendar”. In ''The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East'' vol. 2, Editor in Chief Eric M. Meyers, 396–400. New York: Oxford University Press, 1997. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.kchanson.com/ANCDOCS/westsem/gezer.html Details of the calendar including transcription and translation.] {{ઢાંચો:Wayback|date = 20060204110220|url = http://www.kchanson.com/ANCDOCS/westsem/gezer.html|df = yes}}Wayback Machine * [http://www.bible.gen.nz/amos/archaeology/gezercal.htm#calendar Another translation and a picture of the calendar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014133734/http://www.bible.gen.nz/amos/archaeology/gezercal.htm#calendar |date=2008-10-14 }} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] 1croqzponswb0f754xkc90zct5frqxh 0 101727 905801 793919 2026-09-27T00:50:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905801 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple |name= ઊખીમઠ |image= Ukhimath.jpg |alt= ઓમકારેશ્વર મંદિર, ઊખીમઠ |caption= ઓમકારેશ્વર મંદિર, ઊખીમઠ |map_type= India Uttarakhand |map_caption= ઉત્તરાખંડમાં સ્થાન |coordinates= {{coord|30|31|06|N|79|5|43|E|type:landmark_region:IN-UL|display=inline,title}} |native_name= ઊખીમઠ મંદિર |country= [[ભારત]] |state= [[ઉત્તરાખંડ]] |district= રુદ્રપ્રયાગ |locale= |elevation_m= 1311 |deity= શિયાળા દરમિયાન કેદારનાથ અને મધ્યમહેશ્વર |festivals= મદમહેશ્વર મેળો |architecture= ઉત્તર ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલી |temple_quantity= |monument_quantity= |inscriptions= |year_completed= અપ્રાપ્ય |creator= અપ્રાપ્ય |website=}} '''ઊખીમઠ''' (અંગ્રેજી ભાષામાં Okhimath પણ લખવામાં આવે છે) એક નાનું શહેર તેમ જ હિંદુ યાત્રાધામ છે, જે ભારત દેશના ઉત્તરાખંડ રાજ્યના [[રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લો|રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લા]] ખાતે આવેલ છે. તે દરિયાઈ સપાટીથી ૧૩૧૧ મીટર જેટલી ઉંચાઇ પર અને રુદ્રપ્રયાગ ખાતેથી ૪૧ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન, [[કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ|કેદારનાથ મંદિર]] અને [[મધ્યમહેશ્વર|મધ્યમેશ્વર]] મંદિર ખાતેથી મૂર્તિઓને ઊખીમઠ ખાતે લાવવામાં આવે છે અને અહીં છ મહિના સુધી પૂજા કરવામાં આવે છે. નજીકમાં સ્થિત વિવિધ સ્થળોની મુલાકાત લેવા માટે ઊખીમઠનો કેન્દ્ર સ્થાન તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે, જેમ કે મધ્યમહેશ્વર (દ્વિતિય કેદાર), [[તુંગનાથ]] (તૃતિય કેદાર) અને [[દેવરિયા તાલ]] (એક કુદરતી તાજા પાણીનું તળાવ) અને અન્ય ઘણા મનોહર સ્થળો. <ref>{{Cite web |url=http://www.euttaranchal.com/tourism/ukhimath.php |title=ઉખીમાથ |access-date=2019-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222091055/http://www.euttaranchal.com/tourism/ukhimath.php |archive-date=2016-12-22 |url-status=dead}}</ref> હિન્દુ પૌરાણિક કથા અનુસાર ઉષા ( વનાસુરની પુત્રી) અને અનિરુધ્ધ (ભગવાન [[કૃષ્ણ|કૃષ્ણના]] પૌત્ર) ની લગ્નવિધિ અહીં ઉજવવામાં આવી હતી. ઉષાના નામથી આ સ્થળનું નામ ઉશામઠ હતું, જેને હવે ઊખીમઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાજા માંધાતાએ અહીં ભગવાન [[શિવ|શિવને]] રીઝવવા તપ કર્યું હતું. શિયાળા દરમિયાન કેદારનાથની ડોલી ઉત્સવ ઉજવણી કરી આ જગ્યાએ લાવવામાં આવે છે. ભગવાન કેદારનાથની શિયાળુ પૂજા અને ભગવાન ઓમકારેશ્વરની આખું વર્ષ અહીં યોજાય છે. આ ઓમકારેશ્વર મંદિર ઊખીમઠમાં આવેલું છે, જે રુદ્રપ્રયાગથી ૪૧ કિલોમીટર જેટલા અંતરે છે <ref>{{Cite web |url=http://www.badarikedar.org/content-kedar.aspx?id=52 |title=ઊખીમઠ |access-date=2019-02-11 |archive-date=2012-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823094224/http://badarikedar.org/content-kedar.aspx?id=52 |url-status=dead }}</ref> ઊખીમઠમાં અન્ય ઘણા દેવીઓ અને દેવીઓ જેમ કે ઉષા, શિવ, અનિરુદ્ધ, પાર્વતી અને માંધાતાને સમર્પિત પ્રાચીન મંદિરો છે. <ref>{{Cite web |url=http://expertbulletin.com/ukhimath/ |title=ઊખીમઠ યાત્રા માર્ગદર્શિકા |access-date=2019-02-11 |archive-date=2018-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212113147/http://expertbulletin.com/ukhimath |url-status=dead }}</ref> ગોપેશ્વર સાથે ગુપ્તકાશીને જોડતા માર્ગ પર સ્થિત આ પવિત્ર નગર મુખ્યત્વે કેદારનાથના મુખ્ય પૂજારીઓની વસાહત છે, જેઓ રાવલ તરીકે ઓળખાય છે. ઊખીમઠ ખાતે [[આકાશવાણી|ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો]] રિલે સ્ટેશન છે, જે આકાશવાણી ઊખીમઠ તરીકે ઓળખાય છે. તે એફએમ ફ્રીક્વન્સીઝ પર કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. == ચિત્રદર્શન == <gallery> ચિત્ર:Rooms around Ukhimath Temple, Uttarakhand.jpg|<nowiki> </nowiki>ઊખીમઠ મંદિરની આજુબાજુનું પ્રાંગણ ચિત્ર:Ukhimath Temple.jpg|<nowiki> </nowiki>મંદિરમાંથી મડપનું દૃશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[પંચકેદાર|પંચ કેદાર]] * [[કેદારનાથ]] == સંદર્ભ == {{સંદર્ભયાદી}} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] n5kkxpoj26ru3hd44azr88l94ck77ij 0 135813 905799 872261 2026-09-26T23:17:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905799 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Abhijat Joshi | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_date = {{birth date and age|1969|12|1}} | birth_place = [[Ahmedabad]], [[Gujarat]], [[India]] | death_date = | death_place = | nationality = <!-- Do not add nationality as it can be deduced from birth place as per WP:INFONAT --> | occupation = {{hlist|[[Screenwriter]]|[[Film producer|producer]]|[[Film director|director]]|[[Film editor|editor]]}} | known_for = ''[[Lage Raho Munna Bhai]]'' (2006)<br>''[[3 Idiots]]'' (2009)<br>''[[PK (film)|PK]]'' (2014)<br>''[[Sanju]]'' (2018) | spouse = Shobha Joshi | children = 1 | parents = Jayant Joshi (father)<br>Neela Joshi (mother) | relatives = [[Saumya Joshi]] (younger brother) | website = | signature = }} [[Category:Articles with hCards]] '''અભિજાત જોશી''' (જન્મ પહેલી ડિસેમ્બર 1969) <ref name="co">{{Cite news|title=Otterbein professor writes for Indian film|url=http://www.dispatch.com/live/content/arts/stories/2010/01/16/1A_OTTERBEIN_PROF.ART_ART_01-16-10_D1_O2G9RKB.html?sid=101|archive-url=https://archive.today/20130122133702/http://www.dispatch.com/live/content/arts/stories/2010/01/16/1A_OTTERBEIN_PROF.ART_ART_01-16-10_D1_O2G9RKB.html?sid=101|archive-date=22 January 2013|publisher=[[The Columbus Dispatch]]|date=16 January 2010}}</ref> ભારતીય પટકથા લેખક (હિન્દી) , ફિલ્મ દિગ્દર્શક, નિર્માતા અને સંપાદક છે . હિન્દી સિનેમામાં કામ કરે છે. ''લગે રહો મુન્નાભાઈ'' (2006), ''3 ઈડિયટ્સ'' (2009), ''પીકે'' (2014) અને ''સંજુ'' (2018) આ ફિલ્મો માટે વિનોદ ચોપરા પ્રોડક્શન્સ અને દિગ્દર્શક રાજકુમાર હિરાણી સાથે પટકથા લેખક તરીકે જાણીતા છે. હાલ તેઓ 2003 થી વેસ્ટરવિલે, ઓહિયોમાં [[ઓટરબીન યુનિવર્સિટી|ઓટરબીન યુનિવર્સિટીમાં]] અંગ્રેજી વિષયના પ્રાધ્યાપક છે. <ref name="to">{{Cite news|title=Abhijat: why should joy vanish from studies?|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-17/news-interviews/28130686_1_raju-hirani-idiots-success-story|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811025903/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-17/news-interviews/28130686_1_raju-hirani-idiots-success-story|archive-date=11 August 2011|work=[[The Times of India]]|date=17 January 2010}}</ref> <ref name="abh">{{Cite news|title=Lage Raho Abhijat!|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad-times/Lage-Raho-Abhijat/articleshow/1738282.cms|work=[[The Times of India]]|date=8 March 2007|first=Deepika|last=Sahu}}</ref> આભિજાત જોશીનું બાળપણ [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] , વીત્યું છે <ref>{{Cite news|title=Abhijat Joshi made 'Gandhigiri' part of India's social lexicon|url=http://economictimes.indiatimes.com/features/the-sunday-et/special-report/Abhijat-Joshi-made-Gandhigiri-part-of-Indias-social-lexicon/articleshow/5454397.cms|work=[[The Economic Times]]|date=17 January 2010}}</ref> [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] જયંત જોશી તેમના પિતાછે. અંગ્રેજીના જાણીતા પ્રોફેસર હાલ નિવૃત ..પરિવારમાં માતાજી નીલાબેન અને નાનો ભાઈ સૌમ્ય જોશી પણ અધ્યાપક છે . અભિજાત જોશીનું શરૂયાતનું શિક્ષણ ગુજરાતી માધ્યમમાં થયું હતું. તેમણે ઉચ્ચ શિક્ષણ [[શ્રી હરિવલ્લ્ભદાસ કાળીદાસ વિનયન મહાવિદ્યાલય]] માથી લીધું હતું , ([[બગલ થેલા જૂથ]] સાથે) ગુજરાતી નાટકોની વાર્ષિક સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લીધો.{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . તેણે અનેક એવોર્ડ જીત્યા{{સંદર્ભ|date=June 2018}} [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી|ભાષા સાહિત્યભવન . ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ ની ઉપાધિ]] . ડિસ્ટિંક્શન સાથે (અંગ્રેજી) મેળવી હતી . અભિજાત જોશી એ પછી યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસના મિશેનર સેન્ટર ફોર રાઈટર્સમાંથી ફાઈન આર્ટ્સમાં માસ્ટરની ઉપાધિ મેળવી છે. <ref name="to"/> એમની માતૃભાષા આમ તો મરાઠી છે.પણ અંગ્રેજી ઉપરાંત, તે ગુજરાતી ભાષા પણ અસ્ખલિતપણે વાંચી, લખી અને બોલી શકે છે એનું કારણ એ હશે કે તેમનો જન્મ અને ઉછેર ગુજરાતમાં થયો હતો . શ્રી વિદ્યાનગર હાઈસ્કૂલ નામની અમદાવાદની ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત ગુજરાતી શાળાઓમાંની એકમાં તેમણે અભ્યાસ કર્યો, જ્યાં તેમણે શાળામાં ગુજરાતી નાટકોની વાર્ષિક સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લીધો.{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . તેણે અનેક એવોર્ડ જીત્યા{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . તેને ક્રિકેટ રમવાની મજા આવતી હતી{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . [[અમદાવાદ]] શહેરના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલી સી.યુ.શાહ આર્ટસ કોલેજમાં એમએફએ ડિગ્રી માટે યુએસ જતા પહેલા તેઓ થોડા સમય માટે અંગ્રેજીના પ્રોફેસર તરીકે જોડાયા હતા.{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . વાર્તાઓ અને નાટકો લખવાનો તેમનો નાનપણથી શોખ હતો. તેમણે ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષાઓમાં સંખ્યાબંધ નાટકો, સ્કીટ્સ લખ્યા છે{{સંદર્ભ|date=June 2018}} . અધ્યાપન ઉપરાંત તેઓ નાટ્ય પ્રવૃતિઓમાં પણ જોડાયેલા હતા. તેમના નાના ભાઈ [[સૌમ્ય જોશી]] પણ પ્રોફેસર હતા અને હવે થિયેટર પર્સનાલિટી છે. તેમના પિતા અને માતા પણ પ્રોફેસર હતા. 1992ના ગુજરાત રમખાણો દરમિયાન, તેમણે થિયેટર પ્રોડક્શન, "અ શાફ્ટ ઓફ સનલાઈટ" લખ્યું હતું, જે વિવેચકો દ્વારા વખણાયું હતું; ત્યારબાદ દિગ્દર્શક [[વિધુ વિનોદ ચોપરા|વિધુ વિનોદ ચોપરાએ]] આ નાટક જોયું, જેના કારણે તેઓ ''[[કરીબ]]'' અને ''[[મિશન કાશ્મીર]]'' ફિલ્મોમાં સાથે કામ કરવા લાગ્યા. <ref name="abh"/> યુકે સ્થિત [[તમાશા થિયેટર કંપની|તમાશા થિયેટર કંપનીએ]] ગ્રીનવિચ રેપર્ટરી કંપની સાથે મળીને 300 થી વધુ શો કર્યા, બાદમાં આ નાટકને ગુજરાતીમાં પણ "મર્મ્બહેડ" તરીકે રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યું. <ref>{{Cite web|title=ATG|url=http://ahmedabadtheatregroup.org/marmbhed.html|website=ahmedabadtheatregroup.org|access-date=2022-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824143528/http://ahmedabadtheatregroup.org/marmbhed.html|archive-date=2013-08-24|url-status=dead}}</ref> .{{સંદર્ભ|date=June 2018}}, અભિજાત સાને ગુરુજીથીઘણો પ્રભાવિત હતો. તેમના પિતાએ તેમનું ધ્યાન અધ્યાત્મ તરફ દોર્યું પિતા જયંત જોશીની જેમ, જેઓ [[સાને ગુરુજી]] (વિખ્યાત મરાઠી સમાજ સુધારક પાંડુરંગ સદાશિવ સાને) વિદ્વાન છે તેમના આ બધા વાંચનથી તેમને વાર્તાઓ લખવામાં ખૂબ મદદ મળી છે.{{સંદર્ભ|date=June 2018}} તેમણે વિધુ વિનોદ ચોપરાની હોલીવુડ ફ્લિક ''[[તૂટેલા ઘોડા|બ્રોકન]]'' હોર્સીસની સ્ક્રિપ્ટ 2015 માં લખી. <ref>{{Cite news|title=I'm taking long drives with Raju for the next script|url=http://economictimes.indiatimes.com/features/the-sunday-et/special-report/Im-taking-long-drives-with-Raju-for-the-next-script/articleshow/5454435.cms|work=[[The Economic Times]]|date=17 January 2010}}</ref> <ref>{{Cite news|title=It's a benchmark award: After the Best Screenplay award..|url=http://www.hindu.com/mag/2008/06/22/stories/2008062250310500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107163734/http://www.hindu.com/mag/2008/06/22/stories/2008062250310500.htm|archive-date=7 November 2012|work=[[The Hindu]]|date=22 June 2008|location=Chennai, India}}</ref> 2016 સુધીમાં, તે બે સ્ક્રિપ્ટ પર કામ કરીરહ્છેયા હતા , [[મુન્નાભાઈ (ફિલ્મ શ્રેણી)|''મુન્નાભાઈ'' શ્રેણીની]] ત્રીજી ફિલ્મ અને અભિનેતા [[સંજય દત્ત|સંજય દત્તની]] બાયોપિક. <ref>{{Cite web|last=Britto|first=Anita|last2=BNS|date=25 January 2016|title=Ranbir Kapoor in Sanjay Dutt's Biopic|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Ranbir-Kapoor-in-Sanjay-Dutts-Biopic/2016/01/25/article3243061.ece|access-date=2016-06-19|website=The New Indian Express|archive-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513030752/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Ranbir-Kapoor-in-Sanjay-Dutts-Biopic/2016/01/25/article3243061.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=15 February 2016|title=Rajkumar Hirani to have an extensive session with Sanjay Dutt after his sentence|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rajkumar-hirani-to-have-an-extensive-session-with-sanjay-dutt-after-his-sentence/|access-date=2016-06-19|website=The Indian Express}}</ref> == અંગત જીવન == તેમનો નિવાસ સેન્ટ્રલ ઓહિયોમાં છે, જ્યાં તે [[વેસ્ટરવિલે, ઓહિયો|ઓહિયોના વેસ્ટરવિલેમાં]] આવેલી [[ઓટરબીન યુનિવર્સિટી|ઓટરબીન યુનિવર્સિટીમાં]] ભણાવે છે. તે પરિણીત છે, અને તેની એક પુત્રી છે. <ref name="co"/> તેમના નાના ભાઈ, [[સૌમ્ય જોશી]], નાટ્યકાર અને પટકથા લેખક છે જે 2012ની ફિલ્મ ''[[ઓએમજી - ઓહ માય ગોડ!|OMG - ઓહ માય ગોડ માટે જાણીતા છે.]]'' અને ''[[102 નોટ આઉટ]]'', જે બંનેનું નિર્દેશન [[ઉમેશ શુક્લ|ઉમેશ શુક્લાએ]] કર્યું હતું. 2016 માં, જોશીની મુંબઈની હિન્દુજા હોસ્પિટલમાં મગજની સર્જરી કરવામાં આવી હતી, જે ન્યુરોસર્જન બીકે મિશ્રા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|title=Scriptwriter Abhijat Joshi undergoes brain surgery|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/scriptwriter-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-595200-2016-04-23}}</ref> <ref>{{Cite web|date=24 April 2016|title=3 Idiots, PK scriptwriter Abhijat Joshi undergoes brain surgery|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/3-idiots-pk-scriptwriter-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-2767742/}}</ref> <ref>{{Cite web|date=23 April 2016|title='3 Idiots' and 'PK' scriptwriter Abhijat Joshi undergoes brain surgery|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-3-idiots-and-pk-scriptwriter-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-2205378}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/scriptwriter-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-116042300600_1.html|title=Scriptwriter Abhijat Joshi undergoes brain surgery|work=Business Standard India|date=23 April 2016|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{Cite web|date=24 April 2016|title=Scriptwriter Abhijat Joshi Undergoes Brain Surgery|url=https://www.news18.com/news/movies/scriptwriter-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-1233908.html}}</ref> <ref>{{Cite web|date=22 April 2016|title=PK writer Abhijat Joshi undergoes brain surgery, out of danger|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/220416/pk-writer-abhijat-joshi-undergoes-brain-surgery-out-of-danger.html}}</ref> == કામ કરે છે == * ''અ શાફ્ટ'' ઓફ સનલાઈટ. નિક હર્ન બુક્સ. 2000.{{ISBN|1-85459-449-4}} . (હિન્દી: ''મર્મભેદ'' ) == ફિલ્મગ્રાફી == {| class="wikitable" !વર્ષ ! ફિલ્મ ! ભૂમિકા(ઓ) |- | 2020 | શિકારા | લેખક |- | 2018 | ''સંજુ'' | સહ લેખક |- | 2016 | ''વઝીર'' | લેખક, સહ સંપાદક |- | 2015 | ''તૂટેલા ઘોડા'' | લેખક |- | 2014 | ''પીકે'' | લેખક |- | 2012 | ''નાનબન'' | લેખક (તમિલ) |- | 2009 | ''3 ઇડિયટ્સ'' | લેખક |- | 2007 | ''એકલવ્ય: રોયલ ગાર્ડ'' | લેખક, નિર્માતા |- | 2006 | ''લગે રહો મુન્ના ભાઈ'' | લેખક |- | 2000 | ''મિશન કાશ્મીર'' | લેખક |- | 1998 | ''કરીબ'' | લેખક |} અને ગેસ્ટ એપીયરંસ પણ == સન્માનો == {| class="wikitable" !વર્ષ ! પુરસ્કાર ! શ્રેણી ! ફિલ્મ |- | 2007 | રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો | શ્રેષ્ઠ પટકથા | rowspan="3" | ''લગે રહો મુન્ના ભાઈ'' |- | rowspan="2" | 2007 | rowspan="7" | ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ વાર્તા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="3" | 2010 | શ્રેષ્ઠ વાર્તા | rowspan="3" | ''3 ઇડિયટ્સ'' |- | શ્રેષ્ઠ પટકથા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="2" | 2015 | શ્રેષ્ઠ પટકથા | rowspan="2" | <nowiki><i id="mw9Q">પીકે</i></nowiki> |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="2" | 2007 | rowspan="5" | સ્ક્રીન એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ વાર્તા | rowspan="2" | ''લગે રહો મુન્ના ભાઈ'' |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="2" | 2010 | શ્રેષ્ઠ પટકથા | rowspan="2" | ''3 ઇડિયટ્સ'' |- | rowspan="2" | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | 2015 | ''પીકે'' |- | 2007 | rowspan="5" | આઈફા એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ સંવાદ | ''લગે રહો મુન્ના ભાઈ'' |- | rowspan="3" | 2010 | શ્રેષ્ઠ વાર્તા | rowspan="3" | ''3 ઇડિયટ્સ'' |- | શ્રેષ્ઠ પટકથા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | 2015 | શ્રેષ્ઠ સંવાદ | ''પીકે'' |- | rowspan="7" | 2007 | rowspan="3" | ઝી સિને એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ વાર્તા | rowspan="7" | ''લગે રહો મુન્ના ભાઈ'' |- | શ્રેષ્ઠ પટકથા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="2" | બોલિવૂડ મૂવી એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ વાર્તા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | rowspan="2" | વૈશ્વિક ભારતીય ફિલ્મ પુરસ્કારો | શ્રેષ્ઠ વાર્તા |- | શ્રેષ્ઠ સંવાદ |- | 2015 | સ્ટાર ગિલ્ડ એવોર્ડ્સ | શ્રેષ્ઠ સંવાદ | ''પીકે'' |} == સંદર્ભ == <references group="" responsive="1"></references> == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name|id=0430785|name=Abhijat Joshi}} * ''[http://www.rediff.com/movies/2006/sep/26joshi.htm How Gandhigiri found a place in Munnabhai (September 2006 interview)]'' * ''[http://www.thefilmjournal.com/issue9/bollywood.html On Bollywood: An Interview With Abhijat Joshi (July 2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910184642/http://www.thefilmjournal.com/issue9/bollywood.html |date=2006-09-10 }}'' {{NationalFilmAwardBestScreenplay}}{{FilmfareAwardBestDialogue}}{{FilmfareAwardBestStory}}{{FilmfareAwardBestScreenplay}}{{Authority control}} [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯માં જન્મ]] rtrdmso6vf5kf55e3ulq41rz8d0uywh 0 140290 905805 902407 2026-09-27T04:00:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905805 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency|agency_name=''ગુજરાત સરકારની એજન્સીઓની યાદી''|type=|nativename=|nativename_a=|nativename_r=|logo=Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|logo_width=150px|logo_caption=|seal=|seal_width=|seal_caption=|picture=|picture_width=|picture_caption=|formed=|preceding1=|preceding2=<!-- (etc.) -->|dissolved=|superseding=|jurisdiction=[[ગુજરાત]]|headquarters=[[ગાંધીનગર]]|coordinates=|motto=|employees=|budget=|minister1_name=|minister1_pfo=|minister2_name=|minister2_pfo=<!-- (etc.) -->|deputyminister1_name=|deputyminister1_pfo=|deputyminister2_name=|deputyminister2_pfo=<!-- (etc.) -->|chief1_name=|chief1_position=|chief2_name=|chief2_position=<!-- (etc.) -->|parent_department=|parent_agency=|child1_agency=|child2_agency=<!-- (etc.) -->|keydocument1=<!-- (etc.) -->|website=|footnotes=|map=|map_width=|map_caption=}}'''ગુજરાત સરકારની સંસ્થાઓ''' એ ભારતના [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં [[ગુજરાત સરકાર]] અથવા [[ભારત સરકાર]] દ્વારા વ્યાપારી અને બિન-વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ છે. આમાં રાજ્ય સંચાલિત જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો ( પીએસયુ ), વૈધાનિક નિગમો અને સહકારી મંડળીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાપારી સંસ્થાઓ આ રાજ્યના આર્થિક વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. <ref>{{Cite web|title=statutory corporations, companies and other bodies in government ...|url=https://loksabha.nic.in/writereaddata/questions/Questions_Brochure.pdf|website=loksabha.nic.in}}</ref> [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] 97 રાજ્ય જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) છે. <ref>{{Cite web|date=2023-02-24|title=Govt mulling PSU disinvestment to generate funds: Gujarat FM|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-finance-minister-govt-psu-disinvestment-generate-funds-8465122/|access-date=2023-04-08|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 2018માં, 50 PSUsએ CAGના રિપોર્ટ અનુસાર નફો કર્યો હતો. <ref>{{Cite web|date=2019-07-29|title=50 Gujarat PSUs posted profit, 19 incurred losses in FY18: CAG|url=https://indianexpress.com/article/india/50-gujarat-psus-posted-profit-19-incurred-losses-in-fy18-cag-5861639/|access-date=2023-04-08|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 5 ગુજરાત PSUs ફોર્ચ્યુન ઈન્ડિયા 500 માં સ્થાન બનાવે છે. <ref>{{Cite web|title=5 Gujarat PSUs in Fortune India 500 list|url=https://www.dnaindia.com/india/report-5-gujarat-psus-in-fortune-india-500-list-1647137|access-date=2023-04-08|website=DNA India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bureau|first=PSU Watch|title=These PSUs made it to Fortune 500 list 2020 of Indian companies|url=https://psuwatch.com/national-news/these-psus-made-it-to-fortune-500-list-2020-of-indian-companies|access-date=2023-04-08|website=PSU Watch|language=en}}</ref> 2018 માં, સાત ગુજરાત PSUs પણ D&Bના ભારતના ટોચના 500 માં સ્થાન મેળવે છે <ref>{{Cite web|date=2015-05-27|title=Seven Gujarat PSUs make it to D&amp;B's 'India's top 500 cos' list|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/seven-gujarat-psus-make-it-to-dampbs-indias-top-500cos-list/article7251731.ece|access-date=2023-04-08|website=www.thehindubusinessline.com|language=en}}</ref> == પ્રસ્તાવના == ગુજરાતમાં જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) તેમની પ્રકૃતિ અને હેતુના આધારે જુદા જુદા અધિનિયમો હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતમાં PSUs કે જેના હેઠળ સ્થાપવામાં આવે છે તેમાંથી કેટલાક મહત્વના અધિનિયમો અહીં છે: <ref>{{Cite web|title=GIDC|url=https://gidc.gujarat.gov.in/Pages/Contents/Acts|access-date=2023-04-08|website=gidc.gujarat.gov.in|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090323/https://gidc.gujarat.gov.in/Pages/Contents/Acts|url-status=dead}}</ref> * કંપની એક્ટ, 2013 : ગુજરાતમાં ઘણા જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો ( પીએસયુ ) કંપની એક્ટ, 2013 હેઠળ સ્થપાયા છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં કંપનીઓના નિવેશ, કામગીરી અને નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ હેઠળ ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ (GSFC) અને ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (GSPC) જેવી કંપનીઓની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|title=Company's act, 2013|url=http://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/The_Companies_Bill_2012.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603105253/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/The_Companies_Bill_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ અધિનિયમ, 1951: આ અધિનિયમ ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ (GSFC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં નાના અને મધ્યમ કક્ષાના ઉદ્યોગોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat State Financial Corporations Act, 1951|url=https://www.courtkutchehry.com/Judgement/Search/AdvancedV2?s_acts=Gujarat%20State%20Financial%20Corporations%20Act,%201951|access-date=2023-04-08|website=www.courtkutchehry.com}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat State Financial Corporation Act, 1951|url=https://gsfc.gujarat.gov.in/|website=gsfc.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220054430/https://gsfc.gujarat.gov.in/|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન એક્ટ, 1972: આ અધિનિયમ ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન (GIIC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક એકમોને નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Investment Corporation|url=https://indiankanoon.org/doc/1942467/|website=Indian kanoon}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Investment Corporation Limited|url=https://giic.gujarat.gov.in/|website=giic.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2019-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827123404/https://giic.gujarat.gov.in/|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ અધિનિયમ, 1962: આ અધિનિયમ [[જી.આઈ.ડી.સી.|ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ]] (GIDC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે ઔદ્યોગિક વસાહતોના વિકાસ માટે, ઉદ્યોગોને માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડવા અને રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=The Gujarat Industrial Development Act 1962 - GIDC|url=https://gidc.gujarat.gov.in/pdf/act-and-rules/Gujarat-Act-No-XXIII-of-1962.pdf|website=gidc.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090323/https://gidc.gujarat.gov.in/pdf/act-and-rules/Gujarat-Act-No-XXIII-of-1962.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=http://www.bareactslive.com/Guj/guj083.htm?AspxAutoDetectCookieSupport=1|access-date=2023-04-08|website=www.bareactslive.com|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090322/http://www.bareactslive.com/Guj/guj083.htm?AspxAutoDetectCookieSupport=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat act 023 of 1962 : Gujarat Industrial Development Act, 1962 {{!}} CaseMine|url=https://www.casemine.com/act/in/5a9ccc6c4a93265347812213|access-date=2023-04-08|website=www.casemine.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=https://vlex.in/vid/gujarat-industrial-development-act-545548198|access-date=2023-04-08|website=vLex|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=https://www.latestlaws.com/bare-acts/state-acts-rules/gujarat-state-laws/gujarat-industrial-development-act-1962/|access-date=2023-04-08|website=latestlaws.com|language=en}}</ref> * ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન એક્ટ, 1961: આ અધિનિયમ ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GMDC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં ખનિજોની શોધ, શોષણ અને પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Mineral Development Corporation Act|url=https://www.gmdcltd.com/wp-content/uploads/2022/07/filenameFtcwCrfftLW1eoi_dividend-banker_2021-22.pdf|website=www.gmdcltd.com}}</ref> == પીએસયુ(PSUs)ની યાદી == '''જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો''' ( '''પીએસયુ''' ) એ સરકારની માલિકીની સંસ્થાઓ છે, જે [[ભારત સરકાર|ભારત ''સરકાર'']] અથવા ભારતની રાજ્ય સરકારો દ્વારા સ્થાપિત અને માલિકીની છે. ''જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોની'' સ્થાપના કાં તો રાષ્ટ્રીયકરણ દ્વારા કરવામાં આવે છે અથવા ''કેન્દ્ર સરકાર'' અને ''રાજ્ય સરકારના'' ''એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર'' દ્વારા અથવા કેન્દ્ર સરકારના કિસ્સામાં ''સંસદના'' ''અધિનિયમ'' અને રાજ્ય સરકારના કિસ્સામાં ''રાજ્ય'' ''વિધાનસભાના'' અધિનિયમ દ્વારા ''સરકારને'' નફો મેળવવાના હેતુથી સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ, નાગરિકોને પોસાય તેવા ભાવે ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પ્રદાન કરે છે, સરકારી યોજનાઓનો અમલ કરે છે અને દેશના દૂરના સ્થળોએ ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પહોંચાડે છે. '''સેક્ટર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોની યાદી''' : <ref>{{Cite web|title=List of PSUs in Gujarat - page 1 & 2 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Incomplete list|date=}} === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગુજરાત રાજ્ય જમીન વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gsldc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520203122/http://gsldc.gujarat.gov.in/ |date=2020-05-20 }} |- |2 |ગુજરાત એગ્રો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gaic.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511134319/https://gaic.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-11 }} |- |3 |ગુજરાત રાજ્ય બીજ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.gurabini.com/] |- |4 |ગુજરાત ઘેટાં અને ઊન વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gusheel.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227224122/http://gusheel.gujarat.gov.in/index.htm |date=2015-12-27 }} |} === ઉર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |5 |ગુજરાત પાવર કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcl.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125122949/https://gpcl.gujarat.gov.in// |date=2022-01-25 }} |- |6 |ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |7 |GSPC LNG લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gspcgroup.com/]{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |8 |GSPC (JPDA) લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |9 |જીએસપીસી પીપાવાવ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcl.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519162528/https://gpcl.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=13 |date=2022-05-19 }} |- |10 |ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોનેટ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |11 |જીએસપીએલ ઈન્ડિયા ગેસનેટ લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gspcgroup.com/GIGL/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220714061104/https://gspcgroup.com/GIGL/ |date=2022-07-14 }} |- |12 |જીએસપીએલ ઈન્ડિયા ટ્રાન્સકો લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gspcgroup.com/GITL/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240620083406/https://www.gspcgroup.com/GITL/ |date=2024-06-20 }} |- |13 |ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[http://www.guvnl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521005329/https://www.guvnl.com/ |date=2023-05-21 }} |- |14 |ગુજરાત રાજ્ય વિદ્યુત નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsecl.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524231655/https://www.gsecl.in/ |date=2023-05-24 }} |- |15 |ઉત્તર ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[મહેસાણા]] |[https://www.ugvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230527233050/https://ugvcl.com/ |date=2023-05-27 }} |- |16 |દક્ષિણ ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[સુરત]] |[https://www.dgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525171050/https://www.dgvcl.com/ |date=2023-05-25 }} |- |17 |પશ્ચિમ ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[રાજકોટ]] |[https://www.pgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508045540/https://www.pgvcl.com/ |date=2023-05-08 }} |- |18 |મધ્ય ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.mgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522123745/https://www.mgvcl.com/ |date=2023-05-22 }} |- |19 |ગુજરાત સ્ટેટ એનર્જી જનરેશન કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsecl.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524231655/https://www.gsecl.in/ |date=2023-05-24 }} |- |20 |ગુજરાત એનર્જી ટ્રાન્સમિશન કોર્પોરેશન લિ |[[વડોદરા]] |[https://www.getcogujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805033131/http://getcogujarat.com/ |date=2021-08-05 }} |- |21 |ભાવનગર એનર્જી કંપની લિ |[[ભાવનગર]] |[https://www.gsecl.in/projects/bhavnagar-lignite-thermal-power-station/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408060427/https://www.gsecl.in/projects/bhavnagar-lignite-thermal-power-station/ |date=2023-04-08 }} |- |22 |ગુજરાત ઇન્ફો પેટ્રો લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gipl.in/]{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |23 |ગુજરાત ગેસ કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gujaratgas.com/] |} === નાણા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |24 |ગુજરાત સ્ટેટ ફાયનાન્સિયલ સર્વિસીસ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gsfs.co.in/] |- |25 |ગુજરાત સ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.gujsil.in/] |} === અન્ન અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU !મુખ્ય મથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |26 |ગુજરાત નાગરિક પુરવઠા નિગમ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gscscl.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227021813/http://gscscl.gujarat.gov.in/index.htm |date=2015-12-27 }} |} === વન અને પર્યાવરણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU ! !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |27 |ગુજરાત રાજ્ય વન વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsfdcltd.co.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520171832/https://gsfdcltd.co.in/ |date=2023-05-20 }} |} === આરોગ્ય અને કુટુંબ કલ્યાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |28 |ગુજરાત ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmpb.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122200343/https://gmpb.gujarat.gov.in/ |date=2019-01-22 }} |- |29 |ગુજરાત મેડિકલ સર્વિસ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmscl.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410155433/https://gmscl.gujarat.gov.in/ |date=2018-04-10 }} |} === ગૃહ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |30 |ગુજરાત રાજ્ય પોલીસ હાઉસિંગ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsphc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411003333/https://www.gsphc.gujarat.gov.in/ |date=2021-04-11 }} |} === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |31 |આલ્કોક એશડાઉન (ગુજરાત) લિમિટેડ |[[ભાવનગર]] |[https://www.bloomberg.com/profile/company/9255909Z:IN] |- |32 |ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gmdcltd.com/] |- |33 |ગુજરાત ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન લિ |[[અમદાવાદ]] |[https://giic.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827123404/https://giic.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-27 }} |- |34 |ગુજરાત પ્રવાસન નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gujarattourism.com/] |- |35 |ગુજરાત હેન્ડલૂમ એન્ડ હેન્ડીક્રાફ્ટ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gurjari.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701151104/https://gurjari.gujarat.gov.in/ |date=2022-07-01 }} |- |36 |ગુજરાત ગ્રામીણ ઔદ્યોગિક માર્કેટિંગ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://m.economictimes.com/company/gujarat-rural-industries-marketing-corporation-limited/U51100GJ1979SGC003391] |- |37 |ગુજરાત ગ્રોથ સેન્ટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/gujarat-growth-centres-development-corporation-ltd/U45201GJ1992GOI018678] |- |38 |ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સ કંપની ઓફ ગુજરાત લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/infrastructure-finance-company-gujarat-limited/U67120GJ2000SGC037295] |- |39 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ ટેકનિકલ કન્સલ્ટન્સી લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://web.archive.org/web/20230530173029/https://gitco.co.in//] |- |40 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોર કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://economictimes.indiatimes.com/company/gujarat-industrial-corridor-corporation-limited/U45209GJ2009SGC056466] |- |41 |ગુજરાત સ્ટેટ એવિએશન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપની લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gujsail.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827121630/https://gujsail.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-27 }} |- |42 |ધોલેરા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://dholera.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128034301/https://www.dholera.gujarat.gov.in/ |date=2023-01-28 }} |- |43 |દહેજ SEZ લિમિટેડ |[[ભરૂચ]] |[https://www.dahejsez.com/] |- |44 |ગુજરાત પ્રવાસ વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://tourism.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |45 |ગુજરાત પવિત્ર યાત્રાધામ વિકાસ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://yatradham.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230526131037/https://yatradham.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-26 }} |- |46 |નર્મદા ક્લીન ટેક |[[ભરૂચ]] |[http://www.nctc.co.in/] |- |47 |સરીગામ સ્વચ્છ પહેલ |[[વલસાડ]] |[https://m.economictimes.com/company/sarigam-clean-initiative/U93000GJ2015NPL083458] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |48 |ગુજરાત જળ સંસાધન વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwrdc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822132959/http://gwrdc.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-22 }} |- |49 |સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.sardarsarovardam.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515015627/https://www.sardarsarovardam.org/ |date=2023-05-15 }} |- |50 |ગુજરાત વોટર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwilws.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === પંચાયત ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્ય મથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |51 |ગુજરાત રાજ્ય ગ્રામ વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsrdc.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408064541/https://gsrdc.org/ |date=2023-04-08 }} |- |52 |ગુજરાત લાઇવલીહુડ પ્રમોશન કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://glpc.co.in/] |} === બંદરો અને પરિવહન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !વેબસાઈટ |- |53 |ગુજરાત પોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કંપની |[[ગાંધીનગર]] |[https://maritimecluster.org/contact-us/] |- |54 |[[ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહનવ્યવહાર નિગમ|ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ]] |[[અમદાવાદ]] |[https://www.gsrtc.in/] |- |55 |ગાંધીનગર રેલવે અને શહેરી વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.garud.org.in/] |- |56 |ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gujaratmetrorail.com/] |} === માર્ગ અને મકાન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !વેબસાઈટ |- |57 |ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsrdc.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607154053/https://www.gsrdc.com/ |date=2023-06-07 }} |} === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |58 |ગુજરાત ઇન્ફોર્મેટિક્સ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gil.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529045615/https://gil.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-29 }} |- |59 |ગુજરાત ISP સર્વિસીસ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gil.gujarat.gov.in/it_policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531041258/https://gil.gujarat.gov.in/it_policy |date=2023-05-31 }} |- |60 |ગુજરાત ફાઈબર ગ્રીડ નેટવર્ક લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://bharatnet.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411092524/https://bharatnet.gujarat.gov.in/ |date=2023-04-11 }} |- |61 |BISAG સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન |ગાંધીનગર |[https://bisag-n.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408070738/https://bisag-n.gov.in/ |date=2023-04-08 }} |} === સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |62 |ગુજરાત લઘુમતી નાણા અને વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gmfdcl/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410074214/https://sje.gujarat.gov.in/gmfdcl/home?lang=English |date=2023-04-10 }} |- |63 |ગુજરાત ગોપાલક વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર રેલ્વે સ્ટેશન|ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/ggvn/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528115727/https://sje.gujarat.gov.in/ggvn/home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |64 |ગુજરાત ઠાકોર અને કોળી વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gtkvn/Home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528135542/https://sje.gujarat.gov.in/gtkvn/Home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |65 |ગુજરાત સફાઈ કામદાર વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gskvn/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528133425/https://sje.gujarat.gov.in/gskvn/Home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |66 |ગુજરાત વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિ વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gntdnt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602130407/https://sje.gujarat.gov.in/gntdnt/ |date=2023-06-02 }} |- |67 |આંબેડકર અંત્યોદય વિકાસ નિગમ દ્વારા ડો |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/dr-ambedkar-antyodaya-development-corporation/U85300GJ2014NPL080965] |- |68 |બિન અનામત વર્ગ શિક્ષાનિક અને આર્થિક વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528124725/https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/ |date=2023-05-28 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |69 |ગુજરાત અર્બન ડેવલપમેન્ટ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gudc.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |70 |ગાંધીનગર અને અમદાવાદ માટે મેટ્રો લિંક એક્સપ્રેસ |[[અમદાવાદ]] |[https://www.gujaratmetrorail.com/] |} === મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |71 |ગુજરાત મહિલા આર્થિક વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gwedc.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401012104/http://gwedc.gov.in/ |date=2023-04-01 }} |} == વૈધાનિક નિગમની યાદી == ''વૈધાનિક કોર્પોરેશનો'' સંસદના વિશેષ અધિનિયમ દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવેલી સરકારી સંસ્થાઓ છે. આ અધિનિયમ તેની સત્તાઓ અને કાર્યો, તેના કર્મચારીઓને સંચાલિત કરતા નિયમો અને નિયમો અને સરકારી વિભાગો સાથેના તેના સંબંધોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. '''સેટર દ્વારા ગુજરાતમાં વૈધાનિક નિગમની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of PSUs in Gujarat - page 3 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગુજરાત રાજ્ય વેરહાઉસિંગ કોર્પોરેશન |[[ગાંધીનગર]] |[https://gswc.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827121716/https://gswc.gujarat.gov.in/index.htm |date=2019-08-27 }} |} === વન અને પર્યાવરણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |2 |ગુજરાત પ્રદુષણ નિયંત્રણ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcb.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408072227/https://gpcb.gov.in/ |date=2023-04-08 }} |} === ઉદ્યોગો અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |3 |[[જી.આઈ.ડી.સી.|ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ]] |[[ગાંધીનગર]] |[https://gidc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522121112/https://gidc.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-22 }} |- |4 |ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ |[[અમદાવાદ]] |[https://gsfc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220054430/https://gsfc.gujarat.gov.in/ |date=2022-12-20 }} |- |5 |ગુજરાત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gidb.org/] |- |6 |ગુજરાત રાજ્ય ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બોર્ડ |[[અમદાવાદ]] |[https://www.khadigujarat.in/contact.html] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |7 |ગુજરાત પાણી પુરવઠા અને ગટર વ્યવસ્થા બોર્ડ (GWSSB) |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwssb.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706094825/https://gwssb.gujarat.gov.in// |date=2022-07-06 }} |} === પંચાયત ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |8 |ગુજરાત ગ્રામીણ ગૃહ નિર્માણ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gujarathousingboard.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === બંદરો અને પરિવહન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |9 |ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmbports.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224083345/https://gmbports.org/ |date=2023-02-24 }} |- |10 |[[ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહનવ્યવહાર નિગમ|ગુજરાત સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પો.]] |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gsrtc.in/]{{Dead link|date=જુલાઈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |11 |ગુજરાત પછાત વર્ગ વિકાસ નિગમ |[[અમદાવાદ]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607154954/https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/home?lang=English |date=2023-06-07 }} |- |12 |ગુજરાત રાજ્ય અનુસૂચિત જાતિ વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gscdc/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528123654/https://sje.gujarat.gov.in/gscdc/home?lang=English |date=2023-05-28 }} |} === આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |13 |ગુજરાત આદિજાતિ વિકાસ નિગમ |[[વડોદરા]] |[https://adijatinigam.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521050006/https://adijatinigam.gujarat.gov.in/ |date=2022-05-21 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |14 |ગુજરાત મ્યુનિસિપલ ફાયનાન્સ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gmfb.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408074434/https://www.gmfb.in/ |date=2023-04-08 }} |- |15 |ગુજરાત હાઉસિંગ બોર્ડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gujarathousingboard.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} == સંયુક્ત ક્ષેત્રની કંપનીઓની યાદી == '''[[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારની]] સંયુક્ત સાહસ કંપનીઓની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of Joint Sector Companies in Gujarat - page 4 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગ્રોમેક્સ એગ્રી ઇક્વિપમેન્ટ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[http://www.trakstartractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508113704/https://www.trakstartractor.com/ |date=2023-05-08 }} |} === ઉર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |2 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પાવર કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gipcl.com/] |- |3 |ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsfclimited.com/] |- |4 |[[ગુજરાત નર્મદાવેલી ફર્ટિલાઇઝર કંપની લિમિટેડ|ગુજરાત નર્મદા વેલી ફર્ટિલાઇઝર્સ કંપની લિમિટેડ]] |[[ભરૂચ]] |[https://www.gnfc.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717084226/https://www.gnfc.in/ |date=2019-07-17 }} |- |5 |સાબરમતી ગેસ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.sabarmatigas.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610035731/https://www.sabarmatigas.in/ |date=2023-06-10 }} |- |6 |ગુજરાત આલ્કલીઝ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gacl.com/] |} === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |7 |ગુજરાત રેલ્વે અને શહેરી વિકાસ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.garud.org.in/] |- |8 |ગુજરાત રેલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gride.org.in/] |} === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |9 |ક્રિએટિવ ઇન્ફોસિટી લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.theinfocity.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528190029/https://www.theinfocity.in/ |date=2023-05-28 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |10 |[[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી કંપની લિમિટેડ]] |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.giftgujarat.in/] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |11 |ગુજરાત ગ્રીન રિવોલ્યુશન કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://ggrc.co.in/] |} == રાજ્ય સરકાર સત્તાવાળાઓ == '''રાજ્ય સરકાર સત્તાધિકારીઓ(અથૉરિટી)ની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of State Government Authorities in Gujarat - page 6 & 7 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !ઓથોરિટીનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રાદેશિક વિકાસ સત્તામંડળ |[[ધોલેરા]] |[https://dholera.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128034301/https://www.dholera.gujarat.gov.in/ |date=2023-01-28 }} |- |2 |ગુજરાત કેમિકલ એન્ડ પેટ્રોકેમિકલ્સ સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી |[[અમદાવાદ]] |[http://gujaratpcpir.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608225529/http://www.gujaratpcpir.org/ |date=2023-06-08 }} |- |3 |ડાયમંડ રિસર્ચ એન્ડ મર્કેન્ટાઇલ સિટી લિમિટેડ |[[સુરત]] |[http://www.dreamcitysurat.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408081124/http://www.dreamcitysurat.in/ |date=2023-04-08 }} |- |4 |ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી (IFSCA) |[[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]] |[https://www.ifsca.gov.in/] |- |5 |મંડળ બેચરાજી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રાદેશિક વિકાસ સત્તામંડળ |[[બહુચરાજી|બેચરાજી]] |[https://mbsirda.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === શહેરી વિકાસ === {| class="wikitable" !ના. !શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગાંધીનગર શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.guda.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728185422/http://www.guda.gujarat.gov.in/ |date=2017-07-28 }} |- |2 |[[અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ|અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ]] |[[અમદાવાદ]] |[https://www.auda.org.in/] |- |3 |વડોદરા શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[વડોદરા]] |[https://www.vuda.co.in/] |- |4 |[[સુરત શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ]] |[[સુરત]] |[https://www.sudaonline.org/] |- |5 |રાજકોટ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[રાજકોટ]] |[http://www.rajkotuda.com/] |- |6 |જૂનાગઢ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[જુનાગઢ]] | |- |7 |ભરૂચ-અંકલેશ્વર શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[ભરૂચ]] |[http://www.bauda.org.in/Home.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607124150/http://bauda.org.in/Home.aspx |date=2023-06-07 }} |- |8 |ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક સિટી શહેરી દેવ. ઓથ. |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.giftgujarat.in/] |- |9 |મોરબી-વાંકાનેર શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[મોરબી]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |10 |સુરેન્દ્રનગર-દુધરગે-વઢવાણ શહેરી દેવ. સત્તા |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |11 |આણંદ-વલ્લભ વિદ્યાનગર-કરમસદ શહેરી દેવ. સત્તા |[[આણંદ]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |12 |હિંમતનગર શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[હિંમતનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |13 |નવસારી શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[નવસારી]] |[http://www.nudanavsari.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411093658/http://www.nudanavsari.org/ |date=2023-04-11 }} |- |14 |બારડોલી શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[બારડોલી]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |} === વિસ્તાર વિકાસ === {| class="wikitable" !ના. !વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ભાવનગર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ભાવનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/AreaDevelopment.php]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |2 |જામનગર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[જામનગર]] |[http://www.jada.org.in/] |- |3 |ભુજ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ભુજ]] |[http://bhujada.com/] |- |4 |અંજાર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[અંજાર]] |[http://www.anjarada.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926161441/http://anjarada.org/ |date=2022-09-26 }} |- |5 |ભચાઉ વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[ભચાઉ]] |[http://bhadabhachau.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330232647/http://bhadabhachau.in/ |date=2018-03-30 }} |- |6 |રાપર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[રાપર]] |N/A |- |7 |અંબાજી વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[અંબાજી]] |N/A |- |8 |અલંગ વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[અલંગ]] |N/A |- |9 |વાડીનાર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[વાડીનાર]] |N/A |- |10 |ખંભાળિયા વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |ખંભડિયા |N/A |- |11 |શામળાજી વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[શામળાજી]] |N/A |- |12 |ખાજોદ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |ખાજોદ |N/A |- |13 |ગાંધીધામ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ગાંધીધામ]] |N/A |} == નિષ્ક્રિય કંપનીઓ == '''નિષ્ક્રિય કંપનીઓની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of Defunct companies in Gujarat - page 5 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !કંપની નું નામ !સ્થિતિ |- |ગુજરાત ફિશરીઝ દેવ. કોર્પોરેશન લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત ડેરી દેવ. કોર્પોરેશન લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત સ્ટેટ કન્સ્ટ્રક્શન કો. લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત રાજ્ય મશીન ટૂલ્સ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત ટ્રાન્સ-રિસીવર્સ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત લઘુ ઉદ્યોગ નિગમ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત લેધર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કોર્પોરેશન લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત કોમ્યુનિકેશન એન્ડ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત સ્ટેટ ટેક્સટાઈલ કોર્પોરેશન |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત ફિન્ટેક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત સિલ્ટેક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત ટેક્સફેબ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |GSFS કેપિટલ એન્ડ સિક્યોરિટીઝ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |નૈની કોલ કંપની લિ. |બિન-કાર્યકારી |- | colspan="2" |* PSU ના નવીનતમ C&AG અહેવાલ મુજબ |} == આ પણ જુઓ == * [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના એકમો|ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20220403143831/https://cag.gov.in/webroot/uploads/download_audit_report/2020/Rep_No_4_2020_PSU_Gujarat-05f808a3f690aa5.14714391.pdf ગુજરાત રાજ્ય હસ્તકના સાહસો] * [https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf ગુજરાતમાં PSU]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ગુજરાત સરકાર]] nkx6t9p4t8vwejtycrlfx2wd30wa57j 1 155273 905808 905530 2026-09-27T05:15:51Z Bipinrshah 75265 /* લેખ દૂર કરવા સામે સ્પષ્ટતા અને નોંધપાત્રતા */ ઉત્તર 905808 wikitext text/x-wiki == લેખ દૂર કરવા સામે સ્પષ્ટતા અને નોંધપાત્રતા == નમસ્તે, આ લેખ કોઈ જાહેરાત કે સ્વપ્રશસ્તિ નથી. બિપીનભાઈ રતિલાલ શાહ અરવલ્લી અને સાબરકાંઠા જિલ્લાના એક અગ્રણી શિક્ષણવિદ્ અને સામાજિક કાર્યકર છે. તેમના યોગદાન અને કાર્યોની નોંધ ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત અને સ્વતંત્ર અખબારો (ગુજરાત સમાચાર, દિવ્ય ભાસ્કર, જય હિન્દ, ફુલછાબ વગેરે) માં છેલ્લા એક દાયકાથી વધુ સમયથી લેવાઈ રહી છે. <nowiki>લેખમાં દર્શાવેલા તમામ તથ્યો (સંસ્થાઓમાં તેમના હોદ્દાઓ, સામાજિક પહેલ અને સન્માન) આ મજબૂત 'Secondary Sources' (સ્વતંત્ર ન્યૂઝ રિપોર્ટ્સ) દ્વારા સમર્થિત છે અને પેજમાં તેના સંદર્ભો પણ યોગ્ય રીતે ઉમેરવામાં આવ્યા છે. આથી, આ પેજ વિકિપીડિયાના 'નોંધપાત્રતા' (Notability) ના માપદંડો પૂર્ણ કરે છે. આ માહિતી સંપૂર્ણપણે તટસ્થ ભાષામાં લખાઈ છે. કૃપા કરીને આ પેજ દૂર ન કરવા વિનંતી. --~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Bipinrshah|Bipinrshah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah|ચર્ચા]]) ૧૦:૩૩, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :{{સાંભળો|Bipinrshah}} [[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah#પાનું રદ કરવા માટે અંકિત|તમારા ચર્ચાના પાને]] જણાવ્યું છે તેમ, તમારા સભ્યનામ પરથી સ્પષ્ટ છે કે તમે પોતે જ આ લેખના પાત્ર છો, જે વિકિપીડિયાની પ્રથમ નીતિનો ભંગ કરે છે, અહિં તમે તમારા વિષે લખો તે સ્વપ્રશસ્તિ જ ગણાય અને ફક્ત વિકિપીડિયા જ નહિં, વિશ્વનો કોઈ પણ જ્ઞાનકોશ વ્યક્તિ દ્વારા પોતાના જ વિષે જ લખવાની પરવાનગી આપે નહિં. વધુમાં અખબારોમાં નિયમિતપણે નોંધ લેવાવી તેને નોંધપાત્રતા ન ગણાવી શકીએ, કોઈ એક સમાજ કે પ્રદેશ/વિસ્તારમાં સમાજપયોગી કાર્યો કરવા અને તેની અખબારોમાં નોંધ લેવાય તેને જ્ઞાનકોશ માટેની લાયકાત ન ગણાવી શકીએ. આમ, નોંધપાત્રતાના અભાવ અને સ્વપ્રશસ્તિ એ બન્ને કારણો હેઠળ આ લેખ દૂર કરવાને પાત્ર જ ઠરે છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૫૯, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::નમસ્તે ધવલભાઈ, ::આપની વાત અને વિકિપીડિયાની નીતિઓ હું સમજી શકું છું. સૌથી પહેલાં એક મોટી ગેરસમજ દૂર કરવા માંગુ છું: '''હું પોતે બિપિનભાઈ રતિલાલ શાહ નથી.''' હું તેમના દ્વારા સંચાલિત શૈક્ષણિક સંસ્થા સાથે સંકળાયેલો એક સ્વતંત્ર સભ્ય છું અને શિક્ષણક્ષેત્રે તેમના દીર્ઘકાલીન પ્રદાનને કારણે જ આ લેખ બનાવ્યો હતો. ::તેમ છતાં, જો સમુદાયને લાગતું હોય કે પ્રાદેશિક અખબારોના સંદર્ભો અને યોગદાન વિકિપીડિયાના 'વ્યક્તિગત નોંધપાત્રતા'ના કડક માપદંડો પૂર્ણ કરતા નથી, તો સમુદાય અને પ્રબંધક તરીકે આપનો નિર્ણય મને માન્ય રહેશે. ::જો આપ આ લેખને મુખ્ય નામસ્થળમાંથી હટાવવા માંગતા હો, તો તેને કાયમી કાઢી નાખવાને બદલે મારા સભ્ય ઉપપાના (User Sandbox: <code>સભ્ય:Bipinrshah/બિપિનભાઈ રતિલાલ શાહ</code><nowiki>) પર ખસેડી (Move) આપવા વિનંતી કરું છું, જેથી ભવિષ્યમાં રાજ્ય કે રાષ્ટ્રીય સ્તરના અન્ય સ્વતંત્ર સંદર્ભો ઉપલબ્ધ થાય ત્યારે તેમાં સુધારો કરી શકાય. આપના સમય અને માર્ગદર્શન બદલ આભાર. --~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Bipinrshah|Bipinrshah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૫, ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) qo9lnaipr6mq059a61e3km04ss35xxt 905817 905808 2026-09-27T09:28:48Z Dsvyas 561 /* લેખ દૂર કરવા સામે સ્પષ્ટતા અને નોંધપાત્રતા */ ઉત્તર 905817 wikitext text/x-wiki == લેખ દૂર કરવા સામે સ્પષ્ટતા અને નોંધપાત્રતા == નમસ્તે, આ લેખ કોઈ જાહેરાત કે સ્વપ્રશસ્તિ નથી. બિપીનભાઈ રતિલાલ શાહ અરવલ્લી અને સાબરકાંઠા જિલ્લાના એક અગ્રણી શિક્ષણવિદ્ અને સામાજિક કાર્યકર છે. તેમના યોગદાન અને કાર્યોની નોંધ ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત અને સ્વતંત્ર અખબારો (ગુજરાત સમાચાર, દિવ્ય ભાસ્કર, જય હિન્દ, ફુલછાબ વગેરે) માં છેલ્લા એક દાયકાથી વધુ સમયથી લેવાઈ રહી છે. <nowiki>લેખમાં દર્શાવેલા તમામ તથ્યો (સંસ્થાઓમાં તેમના હોદ્દાઓ, સામાજિક પહેલ અને સન્માન) આ મજબૂત 'Secondary Sources' (સ્વતંત્ર ન્યૂઝ રિપોર્ટ્સ) દ્વારા સમર્થિત છે અને પેજમાં તેના સંદર્ભો પણ યોગ્ય રીતે ઉમેરવામાં આવ્યા છે. આથી, આ પેજ વિકિપીડિયાના 'નોંધપાત્રતા' (Notability) ના માપદંડો પૂર્ણ કરે છે. આ માહિતી સંપૂર્ણપણે તટસ્થ ભાષામાં લખાઈ છે. કૃપા કરીને આ પેજ દૂર ન કરવા વિનંતી. --~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Bipinrshah|Bipinrshah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah|ચર્ચા]]) ૧૦:૩૩, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :{{સાંભળો|Bipinrshah}} [[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah#પાનું રદ કરવા માટે અંકિત|તમારા ચર્ચાના પાને]] જણાવ્યું છે તેમ, તમારા સભ્યનામ પરથી સ્પષ્ટ છે કે તમે પોતે જ આ લેખના પાત્ર છો, જે વિકિપીડિયાની પ્રથમ નીતિનો ભંગ કરે છે, અહિં તમે તમારા વિષે લખો તે સ્વપ્રશસ્તિ જ ગણાય અને ફક્ત વિકિપીડિયા જ નહિં, વિશ્વનો કોઈ પણ જ્ઞાનકોશ વ્યક્તિ દ્વારા પોતાના જ વિષે જ લખવાની પરવાનગી આપે નહિં. વધુમાં અખબારોમાં નિયમિતપણે નોંધ લેવાવી તેને નોંધપાત્રતા ન ગણાવી શકીએ, કોઈ એક સમાજ કે પ્રદેશ/વિસ્તારમાં સમાજપયોગી કાર્યો કરવા અને તેની અખબારોમાં નોંધ લેવાય તેને જ્ઞાનકોશ માટેની લાયકાત ન ગણાવી શકીએ. આમ, નોંધપાત્રતાના અભાવ અને સ્વપ્રશસ્તિ એ બન્ને કારણો હેઠળ આ લેખ દૂર કરવાને પાત્ર જ ઠરે છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૫૯, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::નમસ્તે ધવલભાઈ, ::આપની વાત અને વિકિપીડિયાની નીતિઓ હું સમજી શકું છું. સૌથી પહેલાં એક મોટી ગેરસમજ દૂર કરવા માંગુ છું: '''હું પોતે બિપિનભાઈ રતિલાલ શાહ નથી.''' હું તેમના દ્વારા સંચાલિત શૈક્ષણિક સંસ્થા સાથે સંકળાયેલો એક સ્વતંત્ર સભ્ય છું અને શિક્ષણક્ષેત્રે તેમના દીર્ઘકાલીન પ્રદાનને કારણે જ આ લેખ બનાવ્યો હતો. ::તેમ છતાં, જો સમુદાયને લાગતું હોય કે પ્રાદેશિક અખબારોના સંદર્ભો અને યોગદાન વિકિપીડિયાના 'વ્યક્તિગત નોંધપાત્રતા'ના કડક માપદંડો પૂર્ણ કરતા નથી, તો સમુદાય અને પ્રબંધક તરીકે આપનો નિર્ણય મને માન્ય રહેશે. ::જો આપ આ લેખને મુખ્ય નામસ્થળમાંથી હટાવવા માંગતા હો, તો તેને કાયમી કાઢી નાખવાને બદલે મારા સભ્ય ઉપપાના (User Sandbox: <code>સભ્ય:Bipinrshah/બિપિનભાઈ રતિલાલ શાહ</code><nowiki>) પર ખસેડી (Move) આપવા વિનંતી કરું છું, જેથી ભવિષ્યમાં રાજ્ય કે રાષ્ટ્રીય સ્તરના અન્ય સ્વતંત્ર સંદર્ભો ઉપલબ્ધ થાય ત્યારે તેમાં સુધારો કરી શકાય. આપના સમય અને માર્ગદર્શન બદલ આભાર. --~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Bipinrshah|Bipinrshah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bipinrshah|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૫, ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :::@[[સભ્ય:Bipinrshah|Bipinrshah]] આભાર! તમારે ભવિષ્ય માટે લેખ સાચવવો હોય તો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે તમે લેખનું લખાણ કોપી કરી, તમારા કોમ્યુટરમાં કે ગુગ્સ્લ ડ્રાઇવ જેવા કોઈ ક્લાઉડ સ્ટોરેજમાં ટેક્સ્ટ ફાઇલ તરીકે સેવ કરી રાખો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૫૮, ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 00r28d1e7m2ffz8y9sg5fdygtb5q0xe 1 155286 905810 905785 2026-09-27T05:57:58Z Drdeepakbhatt 18848 /* લેખનું મથાળું */ ઉત્તર 905810 wikitext text/x-wiki == લેખનું મથાળું == લેખનું મથાળું રૂપાંતર યોગ્ય નથી લાગતું. મેટામોર્ફોસિસનું ગુજરાતી "અધિરૂપાંતરણ" વધારે યોગ્ય લાગે છે. સહયોગી વિકિ મિત્રોને આ બાબત સુચનો આપવા વિનંતિ. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૫૭, ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :[https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AB%82%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%A4%E0%AA%B0%E0%AA%A3-metamorphosis-%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80%E0%AA%B6%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AB%8D/] :વિશ્વકોશ "રૂપાંતરણ" વાપરે છે.- [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૦:૨૫, ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::રૂપાંતરણ યોગ્ય છે દીપક ભાનુશંકર ભટ્ટ ૧૧:૨૭, ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ejvho44baxuu7smz8ejeqj79c7gi257 3 155289 905794 2026-09-26T14:34:06Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905794 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Jaypalsinh uplana}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૪, ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 0aza4pk1ygyz1tocq7jvb6wi3dp2xi7 3 155290 905804 2026-09-27T02:46:55Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905804 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Rana modhvadiya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૧૬, ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 8f32kjrpyndw190mu1cobqpgl3jzw1y