વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1099 905884 905625 2026-09-30T09:44:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905884 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = નરેન્દ્ર મોદી |image = The official portrait of Shri Narendra Modi, the Prime Minister of the Republic of India.jpg |caption = નરેન્દ્ર મોદીની અધિકૃત છબી |office = ભારતના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪ મા વડાપ્રધાન]] |president = [[પ્રણવ મુખર્જી]]<br />[[રામનાથ કોવિંદ]]<br />[[દ્રૌપદી મુર્મૂ]] |term_start = ૨૬ મે ૨૦૧૪ |term_end = |predecessor = [[મનમોહન સિંહ]] |successor = |office1 = ગુજરાતના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|૧૪મા મુખ્યમંત્રી]] |governor1 = સુંદરસિંહ ભંડારી<br />[[કૈલાશપતિ મિશ્રા]]<br />ડૉ.બલરામ ઝાખડ<br />[[નવલકિશોર શર્મા]]<br />એસ.સી.જમિર<br />[[ડૉ.કમલા બેનિવાલ]] |term_start1 = ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧ |term_end1 = ૨૨ મે ૨૦૧૪ |predecessor1 = [[કેશુભાઈ પટેલ]] |successor1 = [[આનંદીબેન પટેલ]] |office2 = [[લોક સભા|સંસદ સભ્ય]]<br />[[વારાણસી]] |term_start2 = ૧૬ મે ૨૦૧૪ |term_end2 = |predecessor2 = મુરલી મનોહર જોષી |office3 = ભાજપના જનરલ સેક્રેટરી |term_start3 = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ |term_end3 = ઓક્ટોબર, ૨૦૦૧ |successor3 = સુનિલ શાસ્ત્રી |office4 = ભાજપના રાષ્ટ્રીય સેક્રેટરી |term_start4 = ૨૦ નવેમ્બર, ૧૯૯૫ |term_end4 = ૧૯ મે, ૧૯૯૮ |birthname = નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી |birth_date = {{birth date|1950|9|17|df=y}} |birth_place = [[વડનગર]], [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]], સાંપ્રત: [[ગુજરાત]] |party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] |spouse = [[જશોદાબેન મોદી]]<ref>[http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/in-poll-affidavit-narendra-modi-says-he-is-married-brother-gives-clarification-506632 એન.ડી.ટી.વી. ન્યુઝ]</ref> |residence = ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ , નવી દિલ્હી |alma_mater = [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]<br />[[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]] |website = {{url|narendramodi.in|અધિકૃત વેબસાઈટ}}<br />{{url|pmindia.gov.in|સરકારી વેબસાઈટ}} |signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg }} '''નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી''' (જન્મ: ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૦)<ref name="moneycontrol">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|title=Narendra Modi – Biography|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯|publisher=Moneycontrol|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427085814/http://www.moneycontrol.com/biography/Narendra_Modi/550|archive-date=2009-04-27|url-status=live}}</ref> [[ભારત]]ના [[ભારતના વડાપ્રધાન|૧૪મા વડાપ્રધાન]] છે. તેઓ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્ય મંત્રી]] પણ રહી ચૂક્યા છે અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)]]ના નેતા છે. નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ કુટુંબમાં અમદાવાદથી ૧૧૨ કીમી અને મહેસાણાથી ૩૪ કીમી દૂર [[વડનગર]] ખાતે થયો હતો. તે દામોદરદાસ મૂલચંદ મોદી અને તેમના માતા હીરાબેન મોદીના છ સંતાન પૈકી ત્રીજુ સંતાન છે.<ref>{{cite web|last=Jose|first=Vinod|title=The Emperor Uncrowned|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|publisher=[[Delhi Press]]|access-date=૧૭ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date=2012-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227005214/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1315&StoryStyle=FullStory|url-status=dead}}</ref> તેમનું હુલામણું નામ એન.ડી. હતું. તે નાનપણથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સભ્ય હતા. તેઓ ધાર્મિક હતા અને મહાદેવના મંદિરે જતા હતા. તેઓએ ૧૭ વર્ષની વયે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો. તે હિમાલયમાં તેમજ [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ]]ના બેલુર મઠમાં પણ રહી ચૂક્યા છે. ઈંદિરા ગાંધીએ લાદેલી કટોકટી વખતે તેઓ ભૂગર્ભમાં જતા રહ્યા હતા. આ કટોકટી વખતે જ તેમણે '''સંઘર્ષમાં ગુજરાત''' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેમને કિશોરાવસ્થાથી રાજકારણમાં રસ હતો. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. ૧૯૯૮માં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશની ચૂંટણીમાં પ્રચાર માટે તેમની પસંદગી કરી હતી. ઇ.સ. ૨૦૦૧ના વર્ષમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[કેશુભાઈ પટેલ|કેશુભાઈ પટેલે]] રાજીનામું આપ્યા બાદ તેઓ [[ઓક્ટોબર ૭|૭ ઓક્ટોબર]] [[૨૦૦૧]]ના દિવસે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. વર્ષ ૨૦૧૨ની ચૂંટણીમાં જંગી બહુમતીથી જીત્યા બાદ તેઓ ગુજરાત રાજ્યના સતત ચોથી વખત ચૂંટાઈ આવેલા એક માત્ર મુખ્યમંત્રી છે. મોદી ભારતની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદમાં રહી ચૂક્યા છે.<ref name="Controversial_Reuters">{{cite news|title=Edgy Indian state election going down to the wire|author=Rupam Jain Nair|url=http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|publisher=Reuters|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Ahmedabad|archive-date=2014-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930020457/http://www.reuters.com/article/2007/12/12/us-india-state-poll-idUSDEL17441120071212|url-status=dead}}</ref><ref name="Controversial_Time">{{cite news|title=India's Voters Torn Over Politician|author=Simon Robinson|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Surat|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824163112/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1693370,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Controversial_Guardian">{{cite news|title=Gujarat leader Narendra Modi grilled for 10 hours at massacre inquiry|author=Jason Burke|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/28/gujarat-narendra-modi-massacre-inquiry-india|work=The Guardian|date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|location=Delhi}}</ref><ref name="Controversial_Independent">{{cite news|title=A rebirth dogged by controversy|author=Andrew Buncombe|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-rebirth-dogged-by-controversy-2357157.html|work=The Independent|date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_BBC">{{cite news|title=Profile: Narendra Modi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|publisher=BBC|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_Forbes">{{cite news|title=Controversial Gujarati Premier Confirmed In Office|author=Ruth David|url=http://www.forbes.com/2007/12/24/narendra-modi-gujarat-face-markets-cx_rd_1224autofacescan01.html|work=Forbes|date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controvesial_LATimes">{{cite news|title=India premier's party gets unexpected boost|author=Henry Chu|url=http://articles.latimes.com/2008/dec/09/world/fg-india9|work=Los Angeles Times|date=૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref><ref name="Controversial_NYT">{{cite news|title=Shaking Off the Horror of the Past in India|author=Manu Joseph|url=http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨}}</ref> તેઓ ગુજરાતના સૌથી લાંબો કાર્યકાળ ધરાવતા મુખ્યમંત્રી છે. ==અંગત જીવન== નરેન્દ્ર મોદીનો જન્મ વડનગરનાં એક મધ્યમ વર્ગના હિન્દુ પરિવારમાં થયો હતો જે તે સમયે [[ભારત]]નાં મુંબઇ રાજ્યમાં આવતું હતુ. ૧૯૬૭માં તેમણે ગુજરાતમાં રેલ પ્રભાવિત લોકોની સેવા કરી હતી. યુવાન વયે જ તેઓ અખિલ ભારતીય વિધાર્થી પરિષદ સાથે જોડાઈ ગયા હતા.યુવાનાવસ્થામાં તેઓ અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સંસ્થામાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાયા અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી [[નવનિર્માણ આંદોલન]]માં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો હતો. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદમાં સંપૂર્ણ સમયના કાર્યકર તરીકે જોડાયા પછી તેમને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.તેઓ કિશોરાવસ્થામાં તેમના ભાઈ સાથે ચા ની લારી ચલાવતા હતા.<ref name="On Race Course road">[http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/On-Race-Course-road/articleshow/10025018.cms On Race Course road?] Times of India, 18 September 2011, 05.46&nbsp;am IST</ref> તેમણે ભારતમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાઈને પણ કાર્ય કર્યું છે. નરેન્દ્ર મોદીએ શાળાકીય અભ્યાસ [[વડનગર]]માં પૂર્ણ કરેલો છે. તેઓ [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી રાજયશાસ્ત્ર વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા હતા. તે એક સારા લેખક તરીકે પણ જાણીતા છે, તેમના લખાયેલા ઘણા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ પણ થયા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/-facts-to-know-about-narendra-modi-6602.html?page=2|title=10 facts to know about Narendra Modi|publisher=Indiatvnews.com|date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/time-partial-to-narendra-modi-biased-to-rahul-gandhi-cong/925263|title='Time' partial to Narendra Modi, biased to Rahul Gandhi: Cong|work=The Indian Express|date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref>{{cite web|last=Thottam|first=Jyoti|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|title=Why the Chief Minister of Gujarat Inspires Love and Loathing in India|publisher=TIME|date=૨૬ માર્ચ ૨૦૧૨|access-date=૭ નવેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118144959/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2109164-2,00.html|url-status=dead}}</ref> <!--તેઓ સંભવત: ગુજરાતના પહેલા અપરણિત મુખ્યમંત્રી છે. (સંભવતઃ ?? શું અર્થ ? સંદર્ભ આપો અથવા હટાવો. હાલ છૂપાવ્યું) --> ==પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ== આરએસએસ સાથેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, મોદીએ ૧૯૭૪ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને ૧૯ મહિનાની (જૂન ૧૯૭૫ થી જાન્યુઆરી ૧૯૭૭) લાંબી 'કટોકટી' સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ અને કપરા પ્રસંગો પર ભૂમિકા ભજવી હતી. મોદી તેમના યુનિવર્સિટીના વર્ષ દરમ્યાન આરએસએસના એક પ્રચારક તરીકે હતા.<ref name="hindu.com">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Modi proves to be an astute strategist|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=2011-02-04|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514153244/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712231550.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1958555.stm|work=BBC News|title=Profile: Narendra Modi|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭|access-date=૧૯ મે ૨૦૧૦}}</ref> તેમણે ૧૯૮૭માં ભાજપમાં જોડાયા અને તેના દ્વારા રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાં દાખલ થયા. માત્ર એક વર્ષમાં તેમની ગુજરાત એકમના જનરલ સેક્રેટરી સ્તર પર તેમની વરણી કરવામાં આવી હતી. તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલા સાથે ભાગીદારીમાં ગુજરાતમાં મજબૂત સંવર્ગ આધાર બનાવવા પ્રયત્નો કર્યા. પ્રારંભિક ગાળામાં, [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] એક સમૂહ નેતા તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મોદીને એક કુશળ નીતિનીયામક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ પક્ષે રાજકીય કક્ષાએ ગતિ મેળવવાની શરૂ થઇ અને એપ્રિલ ૧૯૯૦ ના કેન્દ્રમાં સંયુક્ત સરકારની રચના કરી હતી. આ ભાગીદારી થોડા મહિના સુધી નિમિત્ત હતી, પરંતુ ભાજપ ગુજરાત માં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે ૧૯૯૫ માં સત્તા પર આવી હતી.આ સમયગાળામાં મોદીએ "સોમનાથ થી અયોધ્યાની રથયાત્રા" (એક રૂપાંતરિત ટોયોટા વાન પર ભારત દ્વારા રાજકીય રેલીમાં) અને "કન્યાકુમારી થી કાશ્મીર" (ભારતના દક્ષિણનો ભાગ)ની કુચ જેવા નિર્ણાયક રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોની જવાબદારી ઉપાડી હતી. શંકરસિંહ વાધેલાની ભાજપમાંથી બાદબાકી થયા બાદ [[કેશુભાઈ પટેલ]] ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુકત થયા અને નરેન્દ્ર મોદીએ પક્ષ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે દિલ્હી મોકલવામાં આવ્યા હતા. ==વ્યક્તિત્વ== મોદી એક સાદી જીવનશૈલી ધરાવતા અગ્રણી તરીકે જાણીતા છે. તે કાર્યલક્ષી અને અંતર્મુખી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{Cite document|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|title=The Hawk In Flight|publisher=Outlook India|date=24 December 2007|access-date=14 ડિસેમ્બર 2012|archive-date=25 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425211238/http://www.outlookindia.com/article.aspx?236315|url-status=dead}}</ref> તેમણે ઘણા હિન્દૂ મંદિરો કે જે યોગ્ય સરકારી મંજૂરી વિના બનાવવામાં આવ્યા હતા તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કારણે તેઓ વિશ્વ હિંદુ પરિષદના ગુસ્સાનું કારણ બન્યા હતા. તેમને એક સારા વક્તા તરીકે જોવામાં આવે છે. મોદી અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref name="NYT">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29india.html|title=Shadows of Violence Cling to Indian Politician|last=Sengupta|first=Somini|date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૦૯|work=New York Times|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯}}</ref> ==મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ== === ગોધરા કાંડ === ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ હિંદુ યાત્રાળુઓ અને ધાર્મિક કારીગરો પવિત્ર શહેર [[અયોધ્યા]]<nowiki/>થી પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે ગોધરામાં થયેલા કોમી રમખાણમાં લગભગ ૫૯ લોકોના સ્થળ પર જ મૃત્યુ થયા.<ref>{{cite web|title=Godhra train fire accidental: Report|url=http://www.rediff.com/news/2005/jan/17godhra.htm|publisher=Rediff.com|access-date=૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> સ્થાનિક મુસ્લિમ નેતાઓએ ટ્રેનને બાળી હોવાનો આક્ષેપ છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web|author=Soutik Biswas|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127|title=India Godhra train blaze verdict: 31 convicted|publisher=BBC News|date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧}}</ref> માનવ અધિકાર જૂથો અને એનજીઓ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં આ આંકડો લગભગ ૨૦૦૦ ને પાર છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે ૭૯૦ મુસ્લિમો અને ૨૫૪ હિંદુઓ ની હત્યા કરવામાં આવી હતી, ૨૨૩ લોકોના ગુમ થયાનો અહેવાલ હતો અને ૨,૫૦૦ ઘાયલ થયા હતા.<ref>{{cite news|date=૧૧ મે ૨૦૦૫|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|publisher=[[BBC News]]|access-date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૦૬|location=London}}</ref> હુલ્લડનું કારણ ગોધરા ટ્રેન રમખાણ માનવામાં આવે છે જેમાં લગભગ ૫૩ હિંદુ કાર સેવકોને કથિત મુસ્લિમ જૂથ દ્વારા જીવંત બાળવામાં આવેલા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2802591.stm|title=Godhra's bitter harvest|publisher=BBC News|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯|date=૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩|location=London|first=Rajeev|last=Khanna}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2002/india/India0402-02.htm#P241_39157|title=III. MASSACRES IN GODHRA AND AHMEDABAD|publisher=Human Rights Watch|access-date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૯}}</ref> મોદી વહીવટ પર રમખાણોનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમને શંકાસ્પદ ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ગોધરા હત્યાકાંડ માટે વ્યાપક પ્રતિક્રિયા આપવામાં, ભારતીય લશ્કર અને રાજ્ય પોલીસની સંયુક્ત તાકાત પણ અપૂરતી સાબિત થઇ છે આ વાતની પુષ્ટિ ૧ માર્ચ ના રોજ મીડિયા અહેવાલો દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |title=Army too helpless as violence mounts |access-date=2012-12-27 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://archive.today/20140517163442/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-01/news/27355597_1_mobs-death-toll-ahmedabad |url-status=dead }}</ref> આ તોફાનોનાં એક પ્રત્યાઘાતો તરીકે, મોદી મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમનાં પદ પરથી રાજીનામું આપે તેવી માગણી હતી. વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દે રાષ્ટ્રીય સંસદ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, પણ દ્રવિડ મુનેત્ર (ડીએમકે) કઝગમ અને તેલુગુ દેસમ પાર્ટી (ટીડીપી), આ મુદ્દે ભાજપનાં સાથી હતાં. મોદીને રાજીનામું માટે પૂછવામાં મોદીએ ગવર્નરને રાજીનામું સુપરત કર્યું અને ૧૦ મી ગુજરાત વિધાનસભાનાં વિસર્જનની ભલામણ કરી હતી. મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે ૨૦૦૭ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમા ૧૮૨માંથી ૧૨૭ બેઠકો જીતી લેતા ગુજરાતમાં તેમની સત્તા કાયમ રહી હતી. ૨૦૦૪ માં રેલ્વે પ્રધાન લાલુ પ્રસાદ યાદવ દ્વારા સ્થપાયેલી બેનર્જી સમિતિએ ૨૦૦૬ નાં અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ નાં રોજ સાબરમતી એક્સપ્રેસના એસ-૬ કોચ માં જે આગ લાગી તેનું કારણ તેમાં ખોરાક રાંધતા લોકો હતા અને તે બનાવમાં કોઈ પ્રકારની મુસ્લિમ સંડોવણી ન હતી.<ref>{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|publisher=India News Online|access-date=September 7, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080821143104/http://news.indiamart.com/news-analysis/godhra-train-fire-ac-11837.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Godhra was an accident, reiterates Banerjee|date=September 25, 2008|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|publisher=Expressindia|access-date=April 5, 2009|archive-date=માર્ચ 5, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110305230115/http://www.expressindia.com/latest-news/Godhra-was-an-accident-reiterates-Banerjee/365855/|url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી ગુજરાત હાઈ કોર્ટ દ્વારા બેનરજી સમિતિ ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી હતી. પછી નાણાવટી સમિતિએ આ ઘટના ને 'પૂર્વ આયોજિત કાવતરું' કહ્યું અને નરેન્દ્ર મોદી ને ''ક્લીન ચીટ'' આપી.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1193463|title=Truth brought out by Nanavati Commission: Modi| access-date=April 5, 2009|date=September 26, 2008|publisher=DNA|agency=PTI}}</ref> સુપ્રિમ કોર્ટે રચેલી સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટીગેશન ટીમ (સીટ)એ ૨૦૦૨માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં પોતાની બંધારણીય ફરજોને આધિન રહીને આ તોફાનો ડામવામાં નિષ્કાળજી દાખવી હોવાના આરોપોમાંથી તેમને ડિસેમ્બર ૨૦૧૦માં મુક્ત કર્યા.<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SIT-clears-Narendra-Modi-of-wilfully-allowing-post-Godhra-riots/articleshow/7031569.cms#ixzz1721JAJuI | work=The Times Of India | first1=Dhananjay | last1=Mahapatra | title=SIT clears Narendra Modi of wilfully allowing post-Godhra riots | date=3 December 2010}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં, ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે કથિત મુસ્લિમ વિરોધી મોદીની ભૂમિકામાં સંશોધનો માટે એક ખાસ ટીમ નિમણૂક કરી. આ ટીમનું ગઠન જાકિયા જાફરી, ભૂતપૂર્વ-કોંગ્રેસ એમપી એહસાન જાફરીની વિધવાની ફરિયાદના આધારે કરવામાં આવી હતી, એહસાન જાફરીની હુલ્લડોમાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૩માં કોર્ટે ચૂકાદા સામે કરેલી વાંધા અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો અને સીટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો.<ref name="2013 Clean chit">{{cite news|last1=Khan|first1=Saeed|last2=Kaushik|first2=Himanshu|title=2002 Gujarat riots: Clean chit to Modi, court rejects Zakia Jafri's plea|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|access-date=4 June 2014|work=ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા|date=26 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004001413/http://timesofindia.indiatimes.com/india/2002-Gujarat-riots-Clean-chit-to-Modi-court-rejects-Zakia-Jafris-plea/articleshow/27968858.cms|archive-date=4 October 2014}}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકાએ મોદી માટે વિઝા નકાર્યા હતા. જેના માટે તેમણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આંતરરાષ્ટ્રીય ૧૯૯૮ કાયદા હેઠળ તેના ઉલ્લંઘન માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતો. ===રાજકીય કારકિર્દી=== * દેશ ના વડાપ્રધાન તરીકે ઉભરી રહેલા નરેન્‍દ્ર મોદી ઘણા વર્ષો સુધી રાષ્‍ટ્રીય સ્‍વયંસેવકસંઘના પ્રચારક રહ્યા હતા. તેમણે ગુજરાત યુનિર્વસિટીમાંથી રાજકીય શાખાની માસ્‍ટર ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્‍યું હતુ. * ૧૯૯૪માં ગુજરાત વિધાનસભામાં ભાજપની જીતમાં મોદીની રણનીતિ સફળ રહી. * ૧૯૯૪માં મોદીને પક્ષના રાષ્‍ટ્રીય સચિવ બનાવાયા. * ૧૯૯૮માં પક્ષના મહાસચિવ બનાવાયા. * ઓક્‍ટોબર ૨૦૦૧માં મોદીના સમયમાં ગોધરાકાંડ થયો. * ગોધરાકાંડ બાદ ભારે દબાણમાં આવી ગયા બાદ મોદીએ મુખ્‍યમંત્રી પદ પરથી રાજીનામુ આપ્‍યુ અને ફરીથી ચૂંટણી યોજાઈ. * વર્ષ ૨૦૦૨માં વિધાનસભાની ૧૮૨ સીટોમાંથી ૧૨૭ સીટો મેળવીને ભાજપને જંગી બહુમતિથી વિજય અપાવ્‍યો. * ૨૦૦૪માં અમેરિકા દ્વારા મોદીના ગોધરાકાંડની સંડોવણી બદલ વીઝા આપવાનો ઇન્‍કાર કરી દેવામાં આવ્‍યો હતો. * વર્ષ ૨૦૦૬ જુલાઈમાં મોદીએ વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ પર આતંકવાદ તરફ કુણુ વલણ અપનાવવા બદલ જોરદાર ટીકા કરી હતી. * ૨૦૦૭માં બીજી વખત જંગી બહુમતિ મેળવીને મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા હતા. * ૨૦૧૧ના અંતમાં અને ૨૦૧૨ની શરૂઆતમાં મુસલમાનોને પોતાની તરફ ખેચવા માટે સદ્‌ભાવના મિશન જેવા અભિયાનો હાથ ધરીને ઉપવાસ કર્યા હતા જેની દેશભરમાં નોંધ લેવાઈ હતી. * ૨૪ ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૧ના રોજ લોકાયુક્‍તની નિયુક્‍તિના મુદ્દે મોદી સરકાર અને રાજ્‍યના રાજ્‍યપાલ વચ્‍ચે મતભેદો ઉભા થયા હતા. * વર્ષ ૨૦૧૨માં ગુજરાતમાં મોદીના નેતળત્‍વ હેઠળ ત્રીજી વખત વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતીને સતત ત્રીજી વખત મુખ્‍યમંત્રી તરીકે નિયુક્‍ત થયા છે. * માર્ચ ૨૦૧૩માં ભાજપના સંસદીય બોર્ડના મુખ્‍ય સભ્‍ય તરીકે નિમણૂંક કરાઈ હતી. * જૂન ૨૦૧૩માં ગોવામાં ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્‍યક્ષ પદે નિયુક્‍ત કરાયા હતા<ref>{{Cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |title=Election Commission Official Notice to Mr.Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202042209/http://eci.nic.in/eci_main/press/current/NOTICETO%20CM%20GUJARAT.pdf |url-status=dead }}</ref> === ગુજરાતનો વિકાસ === મોદીએ જ્યારે ગુજરાત ની સત્તા સંભાળી ત્યારે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થા નબળી હતી અને અને ગૃહ વિકાસ સીમિત હતો.<ref name="lb">{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/story/228419.html | title = Riots+economic growth=? | work = [[Indian Express]] | date = October 15, 2007 | author = Laveesh Bhandari | access-date = 2008-05-09}}</ref> મોદીએ સરકારનું વહીવટી ખાતું ફરી સંગઠિત કર્યું અને મોટા પાયે ખર્ચ પર કાપ મુક્યો.<ref name="guj">[http://www.gujaratindia.com/Government/govt2.htm Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204084734/http://gujaratindia.com/Government/govt2.htm |date=2009-02-04 }} – Government of Gujarat</ref> જેના કારણે મોદી શાસનના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત ની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ૧૦ ટકા નો વધારો જોવા મળ્યો. આ વધારો ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે હતો.<ref>[http://www.rediff.com/money/2006/mar/16gdp.htm How to achieve 10% GDP growth] Rediff - 16 March 2006</ref> મુખ્યમંત્રી તરીકે, મોદીએ ગુજરાતનો વિકાસ વિવિધ ''યોજનાઓ'' દ્વારા અમલમાં મૂક્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |title=Gujarat progress under Narendra Modi |access-date=2011-02-04 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728072404/http://www.supportgujarat.org/GujaratProgressSummary.pdf |url-status=dead }}</ref> આમાં પંચામૃત યોજનાનો સમાવેશ થાય છે'',<ref>{{cite news |url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=18327 |title=Modi invites investment in Gujarat |date=January 11, 2003 |publisher=Expressindia |access-date=April 5, 2009 |agency=Press Trust of India }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0 |title=Modi Steals The Show At Pravasi Divas |date=January 12, 2003 |publisher=The Financial Express |access-date=April 5, 2009 |archive-date=મે 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515164113/http://www.financialexpress.com/news/modi-steals-the-show-at-pravasi-divas/67951/0 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673/ |title=With Panchamrut, Modi targets 10.2% Growth |date=June 9, 2003 |publisher=The Financial Express |access-date=April 5, 2009 |archive-date=જૂન 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615224807/http://www.financialexpress.com/news/with-panchamrut-modi-targets-10.2-growth/81673 |url-status=dead }}</ref> રાજ્યના સંકલિત વિકાસ માટે પાંચ -પાંખિયાવાળી વ્યૂહરચના, "સુજલામ-સુફલામ", જળ સંરક્ષણ અને તેના ઉચિત વપરાશ તરફી એક નવીન પગલામાં ગુજરાતમાં જળ સંસાધનોની એક ગ્રીડ રચવાની યોજના છે. * ''કૃષિ મહોત્સવ'' – જમીન માટેની કૃષિ વિષયક સંશોધન પ્રયોગશાળા * ''ચિરંજીવી યોજના'' – શિશુ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે * ''માતૃ વંદના'' – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રતિબંધક અને ઉપચારાત્મક સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે * ''બેટી બચાવો'' – લૈંગિક ગુણોત્તર સુધારવા માટે શિશુ બાળકીઓને રક્ષણ આપવાની ઝુંબેશ * ''જ્યોતિગ્રામ યોજના'' – પ્રત્યેક ગામના વિદ્યુતિકરણ માટે * ''કર્મયોગી અભિયાન'' – સરકારી કર્મચારીઓને શિક્ષિત અને તાલીમ આપવા માટે * ''કન્યા કેળવણી યોજના – કન્યાઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે * ''બાળભોગ યોજના'' – વિદ્યાર્થીઓ માટેની મધ્યાહ્ન ભોજન માટે ==કેન્દ્ર સરકાર== ===૨૦૦૯ની ચુંટણી=== મોદીએ ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચુંટણીના પ્રચારમાં ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.frontline.in/static/html/fl2608/stories/20090424260800400.htm |last=Ramakrishnan |first=Venkatesh|title=A Wide Open Contest |work=Frontline |date=11 April 2009 |access-date=13 October 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |title=BJP banking on Modi effect |work=The Hindu |date=27 April 2009 |access-date=20 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421081743/http://blogs.thehindu.com/elections2009/?p=2148 |archive-date=21 એપ્રિલ 2014 |url-status=dead}}</ref> ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના રોજ મોદીની વરણી ભાજપની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી મંડળી એટલે કે ભાજપ સંસદીય બોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|title=Narendra Modi inducted into BJP Parliamentary Board, Rajnath rejigs team|work=The Economic Times|date=31 March 2013|access-date=18 May 2014|archive-date=18 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518180847/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-31/news/38163254_1_sudhanshu-trivedi-bjp-mahila-morcha-general-secretary|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliamentary Board|url=http://bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=174&Itemid=486|publisher=Bharatiya Janata Party|access-date=21 May 2013|archive-date=21 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011321/http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=174&Itemid=486|url-status=dead}}</ref> ૯ જૂન ૨૦૧૪ના દિવસે તેમને ભાજપની રાષ્ટ્રીય સ્તરની કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં ભાજપની કેન્દ્રીય ચુંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ નિમવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|title=Narendra Modi set appointed as Chairman of BJP's Central Election Campaign Committee|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|work=The Economic Times|date=9 June 2013|access-date=9 June 2013|archive-date=12 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612050952/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-09/news/39849895_1_rajnath-singh-bjp-workers-bjp-cadres|url-status=dead}}</ref> પક્ષના વરિષ્ઠ અને સંસ્થાપક નેતા લાલ કૃષ્ણ અડવાણીએ આ વરણી બાદ પક્ષમાં પોતાના બધાજ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમનું કહેવું હતું કે તેઓ એવા નેતાનો વિરોધ કરે છે જે "પોતાના વ્યક્તિગત એજન્ડા ઉપર વધુ ભાર આપતા હોય"; અંગ્રેજી અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા''એ આ રાજીનામાને "નરેન્દ્ર મોદીના પક્ષની ચુંટણી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકેના ઉદય સામેના વિરોધ પ્રદર્શન" સમું ગણાવ્યું હતું. જો કે બીજે જ દીવસે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના વડા મોહન ભાગવતની વિનંતિ પર તેમણે આ રાજીનામું પાછું ખેંચી લીધું હતું.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|title=Advani grabs lifeline, meekly withdraws resignation|work=The Times of India|date=12 June 2013|access-date=15 August 2013|archive-date=14 જૂન 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614233147/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-12/india/39924840_1_l-k-advani-mohan-bhagwat-rajnath-singh|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩માં ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચુંટણીમાં તેમના વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ઘોષિત કર્યા.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/bjp-announces-modi-as-prime-ministerial-candidate/article5124375.ece|title=BJP announces Modi as prime ministerial candidate|work=The Hindu|date=14 September 2013|access-date=17 April 2014}}</ref> ===૨૦૧૪ની ચુંટણી=== નરેન્દ્ર મોદી બે બેઠક પરથી ચુંટણી લડ્યા: [[વારાણસી]]<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Its-official-Modi-picked-for-Varanasi-Jaitley-for-Amritsar/articleshow/32101547.cms |title=It’s official: Modi picked for Varanasi, Jaitley for Amritsar |work=The Times of India |date= 16 March 2014|access-date=4 April 2014}}</ref> અને [[વડોદરા]].<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-506183|title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow|work=NDTV|date=9 April 2014|access-date=17 April 2014}}</ref> તેમને ધાર્મિક નેતા [[બાબા રામદેવ]] અને [[મોરારીબાપુ]]<ref>{{cite news|title=Sadhus want Narendra Modi declared NDA's PM candidate|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|work=The Times of India|first=D S|last=Kunwar|date=27 April 2013|access-date=25 July 2013|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128162139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-27/india/38861370_1_gujarat-cm-patanjali-yogpeeth-ramdev|url-status=dead}}</ref> અને અર્થશાસ્ત્રીઓ જગદીશ ભગવતી અને અરવિંદ પનાગરીયાનું પણ સમર્થન સાંપડ્યું હતું. આ બંને અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું હતું કે તેઓ, "...મોદીના અર્થશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થયા છે." <ref>{{cite news|title=Academic brawl: Bhagwati-Panagariya pitch for Modi while Amartya Sen backs Nitish|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|work=The Economic Times|date=18 July 2013|access-date=7 August 2013|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226163800/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-07-18/news/40657164_1_kerala-model-gujarat-model-high-economic-growth|url-status=dead}}</ref> તેમના વિરોધીઓમાં નોબેલ પારિતોષીક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી અમર્ત્ય સેનનો સમાવેશ થાય છે, જેમનું કહેવું હતું કે તે નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રાધાન તરીકે જોવા નથી માંગતા કેમકે તેમણે લઘુમતી જનતા સુરક્ષિત મહેસુસ કરે તે માટે કાંઈ ખાસ કર્યું નથી અને મોદીના શાસન હેઠળ ગુજરાતમાં સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણની સુવિધાઓ "ઘણી ખરાબ" રહી છે.<ref name="AS1">{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/i-dont-want-modi-as-my-pm-amartya-sen/1145074/ |title=I don't want Narendra Modi as my PM: Amartya Sen |first=Amartya |last=Sen |authorlink=Amartya Sen |work=The Indian Express |date=22 July 2013|access-date=17 April 2014}}</ref> [[File:BJP Gudi in Khopoli.jpg|thumb|right|200px|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપ]] દ્વારા ગુડી (ગુડી પડવાના દિવસે ઊભી રાખવામાં આવતી ગુડી) ઊભી કરીને ૨૦૧૪ની ચુંટણીમાં પક્ષના અને એન.ડી.એ.ના વિજયની ઉજવણી કરી હતી.]] મોદી જે બે બેઠકો પરથી ચુંટણી લડ્યા તે બન્ને પરથી જીત્યા; વારાણસીમાં [[આમ આદમી પાર્ટી]]ના નેતા [[અરવિંદ કેજરીવાલ]]ને હરાવીને અને વડોદરામાંથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના મધુસુદન મિસ્ત્રીને (૫,૭૦,૧૨૮ મતોથી) હરાવીને<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/modi-s-vadodara-victory-margin-not-highest-ever-114051601712_1.html|title=Modi's Vadodara victory margin not highest-ever|work=Business Standard|date=16 May 2014}}</ref>, જો કે એક વ્યક્તિ બે સંસદિય ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે તે કારણે તેમણે ૨૯ મે ૨૦૧૪ના દિવસે વડોદરાની બેઠક પરથી રાજીનામું આપ્યું અને વારાણસી મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>{{cite news|title=વડોદરાની લોકસભાની સીટ માટે મોદીએ આપ્યું રાજીનામું, વારાણસીની બેઠક પર રહેશે સાંસદ|url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|work=સંદેશ (દૈનિક)|date=૨૯ મે ૨૦૧૪|access-date=1 June 2014|archive-date=31 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531070134/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=2945123|url-status=dead}}</ref> ચુંટણીમાં તેમણે ભાજપના વડપણ હેઠળ સ્થપાયેલા એન.ડી.એ. સંગઠનને જવલંત વિજય અપાવ્યો અને કોંગ્રેસ પક્ષે પોતાના ઇતિહાસની સૌથી ખરાબ હાર જોવાનો વારો આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/general-elections-2014/lok-sabha-polls-narendra-modi-wins-big-from-varanasi-vadodara_932550.html|title=Lok Sabha polls: Narendra Modi wins big from Varanasi, Vadodara|date=16 May 2014|work=Zee News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/election-results-2014-narendra-modi-wins-by-huge-margin-in-vadodara-525271|title=Election Results 2014: Narendra Modi Wins By Huge Margin in Vadodara|date=16 May 2014|work=NDTV}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/elections/article/cheat-sheet/election-results-2014-ab-ki-baar-modi-sarkaar.-bjp-set-for-more-than-300-seats.-525246?curl=1400225667|title=Election Results 2014: Ab Ki Baar, Modi Sarkaar. BJP+ set for more than 300 seats.|date=16 May 2014|work=NDTV}}</ref> નરેન્દ્ર મોદી, તેમની પાર્ટીના સફળ વિજય બાદ સર્વાનુમતે ભાજપના સંસદીય પક્ષના નેતા તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા અને છેવટે રાષ્ટ્રપતિએ તેમને શપથ લેવડાવી વડાપ્રધાન પદે નિમ્યા.<ref name=appointment-prez>{{cite web|title=President appoints Narendra Modi as Prime Minister, Oath taking ceremony on May 26|url=http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|publisher=Office of President of India|access-date=26 May 2014|date=20 May 2014|archive-date=21 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032033/http://presidentofindia.nic.in/pr200514.html|url-status=dead}}</ref><ref name=appointment-IE>{{cite news|title=Narendra Modi appointed PM, swearing-in on May 26|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/swearing-in-of-modi-govt-on-may-26/|access-date=26 May 2014|newspaper=Indian Express|date=20 May 2014|agency=Press Trust of India}}</ref> === ૨૦૧૯ની ચુંટણી === ૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ના રોજ ભાજપે મોદીને પક્ષના ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર જાહેર કર્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Narendra Modi: It's all about Narendra Modi as India prepares for mammoth 2019 election|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-all-about-narendra-modi-as-india-prepares-for-mammoth-2019-election/articleshow/67070925.cms?from=mdr|access-date=13 September 2020}}</ref> પક્ષ માટે મુખ્ય પ્રચારકર્તા અમિત શાહ હતા. નરેન્દ્ર મોદીએ વારાણસીમાંથી ચૂંટણી લડી હતી.<ref>[[Varanasi (Lok Sabha constituency)]]</ref> તેમણે સમાજવાદી પક્ષના શાલીની યાદવને {{formatnum:479505}} મતોના તફાવતથી હરાવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|date=23 May 2019|title=Election Results 2019: PM Narendra Modi storms to victory in Varanasi|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/lok-sabha-elections-2019-prime-minister-narendra-modi-varanasi-1532443-2019-05-23|access-date=13 September 2020|work=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lok Sabha Election result 2019: Narendra Modi secures big lead in Varanasi; Congress' Ajay Rai trails|url=https://www.businesstoday.in/lok-sabha-elections-2019/news/lok-sabha-election-result-2019-narendra-modi-big-lead-in-varanasi-congress-ajay-rai-trails/story/349240.html|access-date=13 September 2020|website=www.businesstoday.in}}</ref> એન.ડી.એ. વડે લોકસભામાં ૩૫૩ બેઠકો અને ભાજપ દ્વારા ૩૦૩ બેઠકો મેળવાઇ હતી અને મોદીને બીજી વખત વડા પ્રધાન તરીકે જાહેર કરાયા હતા.<ref>{{Cite news|title=Narendra Modi to be sworn in as PM for 2nd term on May 30|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/narendra-modi-government-to-take-oath-on-may-30/articleshow/69506065.cms|access-date=13 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|website=News18|access-date=13 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/politics/bjp-wins-302-seats-on-its-own-in-lok-sabha-election-2019-propels-nda-alliance-to-a-final-tally-of-353-seats-in-lower-house-6693991.html|title=BJP wins 302 seats on its own in Lok Sabha election 2019, propels NDA alliance to a final tally of 353 seats in Lower House – Politics News , Firstpost|date=24 May 2019|website=Firstpost|access-date=13 September 2020}}</ref> ==વડાપ્રધાન== [[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|thumbnail|ભારતના ૧૫મા વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લઈ રહેલા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] સાથે.]] [[File:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_administering_the_oath_of_office_of_the_Prime_Minister_to_Shri_Narendra_Modi,_at_a_Swearing-in_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2019_(3).jpg|thumb|ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે બીજી વખત શપથ લેતા નરેન્દ્ર મોદી, રાષ્ટ્રપતિ [[રામનાથ કોવિંદ]] સાથે.]] નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ વડાપ્રધાન પદના શપથ લીધા. તેઓ ભારતના સૌથી પહેલા એવા વડાપ્રધાન છે જે આઝાદી પછી જન્મ્યા છે.<ref name="TOI-20140520">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|work=Times of India|access-date=૨૧ મે ૨૦૧૪}}</ref> ઇતિહાસમાં પહેલી વખત મોદીએ તેમના શપથગ્રહણ સમારોહમાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે [[સાર્ક]]ના બધા જ વડાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/in-a-first-modi-invites-saarc-leaders-for-his-swearingin/article6033710.ece | title=In a first, Modi invites SAARC leaders for his swearing-in | work=The Hindu | date=૨૨ મે ૨૦૧૪ | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૪ | author=Swami, Praveen}}</ref> === નિતીઓ === ==== આર્થિક ==== તેમણે ૧૦૦૦ અને ૫૦૦ની ચલણી નોટો 8 નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ભ્રષ્ટાચાર, કાળાં નાણાં અને નકલી ચલણી નોટો અને ત્રાસવાદને નાથવા માટે પાછી ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{citation |title=Rs 500, Rs 1000 currency notes stand abolished from midnight: PM Modi |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/narendra-modi-prime-minister-address-to-the-nation4364609 |work=The Indian Express |date=૯ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> ==== બંધારણીય ==== તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ [[કલમ ૩૭૦|૩૭૦ની કલમ]] એક હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો અને ૧૯૫૪થી જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપતા અનુચ્છેદને નાબૂદ કર્યો હતો. જેથી હવે બંધારણ (તથા તેમાં ભવિષ્યમાં થનારા દરેક સુધારા) જમ્મુ-કાશ્મીર ઉપર લાગુ થશે. વર્ષ ૨૦૧૪ તથા વર્ષ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે તેના ઢંઢેરામાં અનુચ્છેદ ૩૭૦ને નાબુદ કરવાની નેમ વ્યક્ત કરી હતી. == પુરસ્કારો અને ઓળખ == * ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ – "ઇન્ડિયા ટુડે" દ્વારા રાષ્ટ્ર ભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં, નરેન્દ્ર મોદીને દેશના શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 2006-02-12 | work = [[India Today]] | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}</ref> * ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ – ઇન્ડિયા ટુડે -ઓઆરજી માર્ગ દ્વારા રાષ્ટ્રભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મોજણીમાં ત્રીજી વખત શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યાં, જે કોઈપણ મુખ્યમંત્રી માટે ૫-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન એક અનન્ય ઉપલબ્ધિ છે. * ૨૫ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯– ''FDI magazine ''દ્વારા વર્ષ ૨૦૦૯ માટેના એફડીઆઇ વ્યક્તિત્વના એશિયાઈ વિજેતા તરીકે પસંદગી પામ્યા.<ref>{{cite news | url = http://sify.com/news/fullstory.php?a=jiznt2hiece&tag=topnews&title=Modi_wins_fDi_personality_of_the_year_award | title = Modi wins fDi personality of the year award | access-date=2009-08-25 |work=[[Sify]] }}</ref> *''પૂના ગુજરાતી બંધુ સમાજ'' દ્વારા ગુજરાત રત્ન<ref>{{cite news|title=Narendra Modi to be presented 'Gujarat Ratna' today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|access-date=23 March 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=18 March 2012|archive-date=23 જુલાઈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723141533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-18/pune/31207124_1_gujarati-community-centenary-year-kondhwa|url-status=dead}}</ref> *''કમ્પ્યુટર સોસાયટી ઓફ ઇન્ડીયા દ્વારા ઇ-રત્ન <ref name="one">{{cite news|url=http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|title=Twitter's Modi Express steams past 600,000 followers|last=|first=|date=૧ મે ૨૦૧૨|work=|access-date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|via=|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081922/http://news.oneindia.in/feature/2012/twitter-followers-of-narendra-modi-cross-six-lakh.html|url-status=dead}}</ref>'' *''શ્રેષ્ઠ મુખ્યમંત્રી''-ઇન્ડીયા ટુડે મેગેઝીન દ્વારા<ref>{{cite news | url = http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | title = Making Up For Lost Time | access-date = 12 February 2006 | work = [[India Today]] | archive-date = 13 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213051617/http://www.indiatoday.com/itoday/20070212/nation1.html | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist|30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sister project links|auto=yes|c=Narendra Modi|commonscat=yes|n=Category:Narendra Modi|q=Narendra Modi|s=Narendra Modi|author=yes|d=Q1058}} * {{Official website}} * {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=લોક સભા વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ}} * [http://www.narendramodi.in/ નરેન્દ્ર મોદી: અંગત વેબસાઈટ] * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{ભારતના વડાપ્રધાન}} {{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}} [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજનેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૫૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]] 622bh6yes22qb57lwp02pss0t3tp3mc 0 1340 905863 904570 2026-09-30T03:42:26Z Snehrashmi 41463 /* જોવાલાયક સ્થળો */ 905863 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ભુજ | official_name = | other_name = | settlement_type = શહેર | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Pragmahal Bhuj Kutch Gujarat.jpg {{!}} Prag Mahal | caption1 = [[પ્રાગ મહેલ]] | image2 = Damaged Ainamahal Bhuj Kutch Gujarat.jpg {{!}} Aina Mahal | caption2 = [[આયના મહેલ]] | image3 = Dungar of bhuj.jpg {{!}} Bhujia Fort | caption3 = [[ભુજિયો કિલ્લો]] | image4 = Hamirsar.JPG {{!}} Hamirsar Lake | caption4 = [[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Gujarat#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|23.25|N|69.67|E|display=it}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = ગુજરાત | subdivision_name2 = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | subdivision_name3 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૫૪૯ | founder = રાવ હમીરજી જાડેજા | named_for = | government_type = નગર નિગમ | governing_body = ભુજ નગરપાલિકા | leader_party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|બીજેપી]] | leader_title = અધ્યક્ષ | leader_name = રશ્મી સોલંકી | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ૫૬ | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૧૦ | population_total = ૧૮૮,૨૩૬ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | demographics1_title2 = પ્રાદેશિક | demographics1_info2 = [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પીનકોડ | postal_code = ૩૭૦૦૦૧ | area_code = | area_code_type = | registration_plate = GJ-12 | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૦.૯૭ [[female|♀]]/[[male|♂]] | website = {{URL|http://www.bhujnagarpalika.org|ભુજ નગરપાલિકા}} | footnotes = }} '''ભુજ''' ({{ઉચ્ચારણ|Bhuj.ogg}}) [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવેલા [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]] અને [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]નું વહીવટી મથક છે. વર્ષ ૧૯૪૭માં ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું તે પહેલાં ભુજ, [[કચ્છ રાજ્ય|કચ્છ રજવાડા]]ની રાજધાની હતું. == વ્યુત્પત્તિ == દંતકથા અનુસાર, ભૂતકાળમાં કચ્છ પર નાગ સરદારોનું શાસન હતું. શેષપટ્ટણની રાણી સગાઈ, જેમના લગ્ન રાજા ભેરિયા કુમાર સાથે થયા હતા, તેમણે નાગ વંશના અંતિમ સરદાર ભુજંગ સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો. આ યુદ્ધ પછી ભેરિયાનો પરાજય થયો અને રાણી સગાઈ સતી થયા. તેઓ જે ટેકરી પર રહેતા હતા તે પાછળથી 'ભુજિયા ડુંગર' તરીકે ઓળખાઈ, અને તેની તળેટીમાં વસેલું શહેર 'ભુજ' તરીકે જાણીતું થયું. બાદમાં લોકો દ્વારા ભુજંગની નાગ દેવતા 'ભુજંગ' તરીકે પૂજા કરવામાં આવી અને તેમના સન્માનમાં એક મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ward1998">{{cite book|author=Ward|title=Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA316|date=1 January 1998|publisher=Orient Longman Limited|isbn=978-81-250-1383-9|pages=316–317}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Jadeja Chief.JPG|320x240px|thumbnail|left|દેશળજી બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન કચ્છી પોશાકમાં જાડેજા સરદાર: ૧૮૩૮માં દોરવામાં આવેલું સ્કેચ]] ભુજ શહેર અને કચ્છ વિસ્તારની સ્થાપના પરમાર રાજપૂતોના મહારાજા દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણોને રોકી રાખ્યા હતા. ભુજ શહેર પર ૧૫૧૦માં રાવ હમીર દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો હતો અને ૧૫૪૯માં રાવ ખેંગારજી પ્રથમ દ્વારા તેને કચ્છનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bhujonline.in/city-guide/bhuj-history|title=History of Bhuj|publisher=Bhuj Online|access-date=31 October 2018 }}</ref> રાજ્યની રાજધાની તરીકે તેનો શિલાન્યાસ ઔપચારિક રીતે વિક્રમ સંવત ૧૬૦૪ના મહા વદ પાંચમના રોજ (લગભગ ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૫૪૮) કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૫૯૦ પછી, જ્યારે રાવને મુઘલોનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવાની ફરજ પડી, ત્યારે ભુજ મુસ્લિમોમાં 'સુલેમાન નગર' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. શહેરની કિલ્લેબંધી (દિવાલો) ૧૭૨૩માં રાવ ગોડજી પ્રથમ દ્વારા કરાવવામાં આવી હતી{{dubious|date=August 2026}}, અને રાવ દેશળજી પ્રથમના શાસનકાળ (૧૭૧૮–૧૭૪૧) દરમિયાન દેવકરણ શેઠ દ્વારા ભુજિયા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=dgg>{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA210|year=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|pages=215–216}}</ref> ભુજ પર છ વખત આક્રમણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી બે કિસ્સામાં શહેર પોતાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું, જ્યારે અન્ય ચારમાં તેનો પરાજય થયો હતો. ૧૭૨૮માં ગુજરાતના મુઘલ સુબેદાર સરબુલંદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્રમણને રાવ દેશળજી પ્રથમે નિષ્ફળ બનાવ્યું હતું. ૧૭૬૫માં મિયાં ગુલામ શાહ કલ્હોરાને કિલ્લેબંધીની મજબૂતીનો યોગ્ય સમયે પરિચય કરાવીને પીછેહઠ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. રાવ રાયધણ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાનના આંતરિક વિગ્રહ વચ્ચે ભુજ પર ત્રણ વખત કબજો કરવામાં આવ્યો હતો: ૧૭૮૬માં મેઘજી શેઠ દ્વારા, ૧૮૦૧માં હંસરાજ દ્વારા અને ૧૮૦૮માં ફતેહ મોહમ્મદ દ્વારા. ત્યારબાદ ૨૬ માર્ચ ૧૮૧૯ના રોજ સર વિલિયમ કેરના નેતૃત્વ હેઠળની બ્રિટિશ ટુકડી દ્વારા ભુજિયા કિલ્લા પર વિજય મેળવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=dgg/> ૧૮૧૮માં ભુજની વસતી ૨૦,૦૦૦ લોકોની હતી. ૧૬ જૂન ૧૮૧૯ના રોજ આવેલા ભૂકંપમાં લગભગ ૭૦૦૦ મકાનો નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને અંદાજે ૧૧૪૦ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. જે ઇમારતો ધ્વસ્ત થવામાંથી બચી ગઈ હતી તેમાંથી લગભગ એક-તૃતીયાંશને ભારે નુકસાન થયું હતું, અને શહેરની ઉત્તર તરફની દીવાલ સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ હતી. ૧૮૨૬માં ભુજ ખાતે બ્રિટિશ લશ્કરી ટુકડી (ગેરિસન) તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતા પર પહોંચી હતી, જેમાં ૫૦૦૦થી વધુ ભારતીય સૈનિકોના ટેકા સાથે આશરે ૧૪૦૦ બ્રિટિશ સૈનિકો (૬૮૫ પાયદળ, ૫૪૩ ઘોડેસવાર, ૯૦ પગપાળા તોપખાના અને ૭૪ ઘોડેસવાર તોપખાના) સામેલ હતા.<ref>''Sikunder Burnes'', by Craig Murray, p36</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન અહીં રહેલા સૌથી અગ્રણી બ્રિટિશ અધિકારીઓમાં એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ હતા, જેઓ ૧૮૨૬ થી ૧૮૨૯ વચ્ચે અહીં તૈનાત રહ્યા હતા.{{સંદર્ભ}} ૧૮૩૭માં, ભુજની વસ્તી ૩૦,૦૦૦ હતી, જેમાં ૬,૦૦૦ મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name=dgg/> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, કચ્છ રાજ્યનું ભારત સંઘમાં વિલીનીકરણ થયું અને તેને એક સ્વતંત્ર ચીફ કમિશનર શાસિત પ્રદેશ (કચ્છ રાજ્ય) તરીકે ગઠિત કરવામાં આવ્યું. ૧૯૫૬માં કચ્છ રાજ્યને મુંબઈ રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું, જેનું ૧૯૬૦માં ભાષાકીય ધોરણે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર નામના નવા રાજ્યોમાં વિભાજન થયું. આ સાથે જ કચ્છ, 'કચ્છ જિલ્લા' તરીકે ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યું. ભુજ એ ભારતના સૌથી મોટા જિલ્લા એવા કચ્છ જિલ્લાનું વડું મથક છે. ૨૧ જુલાઈ ૧૯૫૬<ref name=h>{{cite news|title=Quake rocks Kutch|url=http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824132322/http://www.hindu.com/2006/07/24/stories/2006072400940900.htm|url-status=dead|archive-date=24 August 2011|access-date=16 December 2013|newspaper=The Hindu|date=24 July 1956}}</ref> તેમજ ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આવેલા ભૂકંપને કારણે આ શહેરે જાનમાલનું વિશાળ નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. ભારે તારાજીને કારણે ભુજના ઘણા વિસ્તારો જમીનદોસ્ત થઈ ગયા હતા, જ્યારે કેટલાંક ભાગોનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૦૧ના ભૂકંપ પછી રસ્તાઓ, વાહનવ્યવહાર અને પાયાની સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર સુધારા સાથે શહેરનું પુનઃનિર્માણમાં થયું છે. == ભૂગોળ == ભુજ દરિયાઈ સપાટીથી સરેરાશ ૧૧૦ મીટર (૩૬૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. શહેરની પૂર્વ દિશામાં [[ભુજિયો ડુંગર]] આવેલો છે, જેના પર 'ભુજિયા કિલ્લો' સ્થિત છે; આ ડુંગર ભુજ શહેર અને માધાપર ગામને એકબીજાથી અલગ પાડે છે. શહેરમાં [[હમીરસર]] અને દેશળસર નામના બે મુખ્ય તળાવો આવેલા છે. {{Wide image|Bhuj skyline from Bhujia Fort on Bhujia Hill Bhuj Kutch Gujarat.jpg|2400px|ભુજિયા ડુંગર પરના [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લા]] પરથી ભુજ શહેર}} ==પરીવહન== ===બસ=== ભુજ બસ માર્ગે [[અમદાવાદ]], [[રાજકોટ]] તથા [[મુંબઇ]], [[નાસિક]] સાથે જોડાયેલું છે. રાજ્ય પરીવહનની બસથી ભુજ [[ગુજરાત]] અને [[રાજસ્થાન]]ના અન્ય શહેરો તથા જોવાલાયક સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== નવા ભુજ રેલ્વે સ્ટેશનથી રોજ મુંબઇ, દિલ્હી, પુના, અમદાવાદ અને વડોદરાની ટ્રેન સેવા ઉપલબ્ધ છે. ==હવાઇ માર્ગ== {{Main|ભુજ હવાઇમથક}} અઠવાડિયાની કુલ ૧૧ હવાઈ સેવાઓ ભુજ અને મુંબઈને જોડે છે. ==હવામાન== {{weather box |location = ભુજ |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 38 |Mar record high C = 43 |Apr record high C = 45 |May record high C = 47 |Jun record high C = 46 |Jul record high C = 40 |Aug record high C = 38 |Sep record high C = 40 |Oct record high C = 41 |Nov record high C = 40 |Dec record high C = 35 |Jan high C = 26 |Feb high C = 28 |Mar high C = 33 |Apr high C = 37 |May high C = 38 |Jun high C = 36 |Jul high C = 32 |Aug high C = 31 |Sep high C = 33 |Oct high C = 35 |Nov high C = 32 |Dec high C = 37 |Jan low C = 11 |Feb low C = 13 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 25 |Jun low C = 26 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 23 |Oct low C = 21 |Nov low C = 16 |Dec low C = 12 |Jan record low C = 1 |Feb record low C = 1 |Mar record low C = 8 |Apr record low C = 13 |May record low C = 16 |Jun record low C = 16 |Jul record low C = 19 |Aug record low C = 19 |Sep record low C = 17 |Oct record low C = 12 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0 |Feb precipitation mm = 0 |Mar precipitation mm= 0 |Apr precipitation mm= 0 |May precipitation mm= 0 |Jun precipitation mm= 30 |Jul precipitation mm= 160 |Aug precipitation mm= 70 |Sep precipitation mm= 40 |Oct precipitation mm= 0 |Nov precipitation mm= 0 |Dec precipitation mm= 0 |Jan humidity=54 |Feb humidity=52 |Mar humidity=53 |Apr humidity=56 |May humidity=60 |Jun humidity=70 |Jul humidity=76 |Aug humidity=78 |Sep humidity=78 |Oct humidity=72 |Nov humidity=52 |Dec humidity=55 |unit rain days = 0.1 in |Jan rain days=0 |Feb rain days=0 |Mar rain days=0 |Apr rain days=0 |May rain days=0 |Jun rain days=2 |Jul rain days=9 |Aug rain days=4 |Sep rain days=3 |Oct rain days=0 |Nov rain days=0 |Dec rain days=0 |source 1= Weatherbase<ref>{{cite web|title=આબોહવા-ભુજ|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|access-date=૨ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731090422/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=43624&units=metri|url-status=dead}}</ref> }} ==જોવાલાયક સ્થળો== [[File:Hamirsar Lake Bhuj 2013-08-01 00-20.jpg|thumb|center|1055x1500px|[[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]]]] *[[હમીરસર]] *[[આયના મહેલ]] *[[કાળો ડુંગર]] *[[જ્યુબીલી મેદાન, ભુજ|જ્યુબીલી મેદાન]] *છતેડી *[[ટપકેશ્વરી મંદિર, ભુજ|ટપકેશ્વરી મંદિર]] *ત્રિ મંદિર *દરબાર ગઢ *ભુજ સંગ્રહાલય *[[ભુજિયો ડુંગર]] *રાજેન્દ્ર બાગ *રુદ્ર માતા ડેમ *સુરલ ભીટ મહાદેવ *સ્વામિનારાયણ મંદિર - [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નું, ભગવાન [[સ્વામિનારાયણ]] દ્વારા નિર્મિત આ મંદિર છે. અહીં ૧૫ મે, ૧૮૨૭ (વિ.સં. ૧૮૮૨, [[વૈશાખ સુદ ૦૫]]) ના દિવસે નરનારાયણ દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ મૂળ મંદિર ભુજમાં આવેલા ભુંકંપ સમયે ક્ષતિગ્રસ્ત થતા તેને સ્થાને એક વિશાળ મંદિરનું નિર્માણ કરાયું છે. આ નિર્માણકાર્યની શરૂઆત ૭ મે, ૨૦૦૩નાં રોજ કરાઈ અને સાત વર્ષે, ૧૮ મે, ૨૦૧૦ના રોજ કાર્ય પૂર્ણ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhujmandir.org/pages/history |title=ભુજ મંદિર, ઇતિહાસ |access-date=2012-09-25 |archive-date=2012-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120811212341/http://bhujmandir.org/pages/history |url-status=dead }}</ref> *હિલ ગાર્ડન <gallery mode="packed" heights="134"> File:Prag Mahal Palace Bhuj.jpg|[[પ્રાગ મહેલ]] File:Aina Mahal.jpg|આયના મહેલ File:Sharad Baugh Palace Bhuj Kutch Gujarat.jpg|શરદ બાગ પેલેસે File:Kutch Museum Bhuj Kutch Gujarat India.jpg|[[કચ્છ સંગ્રહાલય]] File:Ramkund Bhuj Kutch Gujarat.jpg|રામકુંડ File:Shri Swaminarayan Mandir, Bhuj, Gujarat.jpg|સ્વામીનારાયણ મંદિર File:Chhatedi of Bhuj.jpg|છતેડી]] File:Hamirsar.JPG|[[હમીરસર|હમીરસર તળાવ]] File:Mahadev Gate.jpg|હમીરસર તળાવ પાસેનો મહાદેવ દરવાજો File:Darbargadh Fort.jpg|દરબાર ગઢ કિલ્લો File:Smritivan 2001 Gujarat earthquake memorial garden in Bhuj, Gujarat, India.jpg|ભુજ કિલ્લો અને સ્મૃતિવન File:Tapakeshwari Devi Temple near Bhuj Kutch Gujarat Indua.jpg|ટપકેશ્વરી દેવી મંદિર File:Fairground near Bhuj - panoramio.jpg|હિલ ગાર્ડન File:Vandemataram Memorial.jpg|ભુજ નજીક ભુજોડી ગામમાં આવેલું વંદે માતરમ સ્મારક </gallery> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] sk55gmnywmpyapna1vmdk96c6abr80r 0 4643 905868 902975 2026-09-30T06:05:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905868 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ગોધરા | type = શહેર | latd = 22.776 | longd = 73.618| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[પંચમહાલ જિલ્લો]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧,૪૩,૬૪૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/godhra-population-panchmahal-gujarat-802585 | title=Godhra Population, Caste Data Panchmahal Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in | language=en-US| access-date = ૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૭ | archive-date=2020-10-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20201021161425/https://www.censusindia.co.in/towns/godhra-population-panchmahal-gujarat-802585 | url-status = dead }}</ref> | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૦૨૬૭૨ | postal_code = ૩૮૯૦૦૧| vehicle_code_range = GJ-૧૭| sex_ratio = ૯૩૫ | literacy = ૮૭.૫ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ=ચકાસો }} '''ગોધરા''' શહેર [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]નું તેમ જ [[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા તાલુકાનું]] મુખ્યમથક છે. અમદાવાદથી મધ્ય-પ્રદેશ તરફ જતા [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૫૯]] પરનું આ વ્યાવસાયિક કેન્દ્ર છે. ગોધરા [[વડોદરા]]થી [[દિલ્હી]] જતા રેલ્વે માર્ગ પરનું મહત્વનું સ્ટેશન છે. આ ઉપરાંત [[વાપી]]થી [[શામળાજી]] જતો રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૫-અ પણ અહીંથી પસાર થાય છે. == ઇતિહાસ == ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં પ્રાચીનકાળથી ગોધરાના ઉલ્લેખો મળે છે. પ્રાચીનકાળથી અત્યાર સુધીમાં ગોધરાના ગોદ્ધહક, ગોદ્દહ, ગોધ્રા અને ગોધરા એવા નામો હતા. ગોધરા મોર્યકાળની સત્તાનો ભાગરુપ નગર હતું. એ વખતના અવશેષોમાં ગોધરાનો ઉલ્લેખ વિજય છાવણી તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. સલ્તનત કાળ દરમિયાન ગોધરા ગાયો ચરવાની ભૂમિ તરીકે જાણીતું હતું. ચાંપાનેરથી ગોધરા ગાયો ચરવા માટે આવતી હતી એવી લોકવાયકાઓ પ્રચલિત હતી. વિક્રમ સંવત ૧૨૭૪માં ગોધરામાં ચાલુક્ય વંશનો કણ્વ નામનો રાજા રાજ્ય કરતો હતો. બ્રિટિશકાળ દરમિયાન ગોધરા પ્રસિદ્ધ વિપ્લવકારી તાત્યા ટોપેની પ્રવૃત્તિનું કેન્દ્ર હતું. ૨૦મી સદીની શરુઆતમાં ગોધરા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતું થયું હતું. ૧૯૧૭માં ગોધરા ખાતે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ સૌપ્રથમ વખત મહાત્મા ગાંધીને મળ્યા હતા અને તે પછી ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા.<ref>{{cite book|title=Patel a Life|last=|last1=Gandhi|first1=Rajmohan|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૧|publisher=Navjivan trust|year=|isbn=8172291388|location=|pages=}}</ref> ઇ.સ. ૨૦૦૨માં મુસ્લિમોના ટોળાંએ અયોધ્યાથી આવતી સાબરમતી એક્સ્પ્રેસ ટ્રેનના કારસેવકોના ડબ્બાને આગ ચાંપતા સત્તાવાર રીતે ૫૯ લોકો જીવતા બળી ગયાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1513008.ece?homepage=true&sms_ss=email&at_xt=4d732c194ed160ba%2C0|title=It was not a random attack on S-6 but kar sevaks were targeted, says judge|date=૬ માર્ચ ૨૦૧૧|publisher=|access-date=૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬|first1=Manas|last1=Dasgupta|work=ધ હિન્દુ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040341/http://www.thehindu.com/news/national/article1513008.ece?homepage=true&sms_ss=email&at_xt=4d732c194ed160ba%2C0|archive-date=2014-05-19|url-status=dead}}</ref> આ ઘટનાને પગલે ગુજરાત ભરમાં હિંસા ભડકી ઉઠી હતી, જેમાં આશરે ૧,૦૦૦થી વધુ લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા. == ભૂગોળ == ગોધરા {{coor d|22.776|N|73.618|E|}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Godhra2.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - ગોધરા |access-date=2008-06-28 |archive-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407074152/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Godhra2.html |url-status=dead }}</ref> પર વસેલું છે. == જોવાલાયક સ્થળો == [[ચિત્ર:Nehru Park Godhra.jpg|thumb|બસ સ્ટેન્ડ પાસે આવેલો નેહરુ બાગ]] [[ચિત્ર:Ramsagar Lake Godhra.jpg|thumb|રામસાગર તળાવ, ગોધરા]] * ત્રિમૂર્તિ મંદિર * લાલબાગ * કનેલાવ તળાવ * વાવડી બુઝુર્ગ હનુમાન મંદિર * સોળમી સદીમાં બનેલી જુમ્મા મસ્જિદ * વિશાળ કબ્રસ્તાન * રામસાગર તળાવ * ચબૂતરો * બગીચો * ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર સમિતિ (A.P.M.C.) * જલારામ મંદિર * વ્હોરાવાડ ટાવર * પોપટપુરા ગણેશ મંદિર * ખોડિયાર માતાનું મંદિર * [[પંચામૃત ડેરી]] * આરણ્યક * વૃતાલય વિહારમ * હમીરપુર સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] 83nzffgcongei1iqqx1fw0bdgk2elyt 0 12387 905871 822074 2026-09-30T07:33:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905871 wikitext text/x-wiki '''૩ જૂન'''નો દિવસ [[ગ્રેગોરીયન પંચાંગ]] મુજબ વર્ષનો ૧૫૪મો ([[લિપ વર્ષ]] દરમ્યાન ૧૫૫મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૨૧૧ દિવસ બાકી રહે છે. == મહત્વની ઘટનાઓ == * ૧૮૮૯ – [[યુ.એસ.|યુનાઇટેડ સ્ટેટ]]માં પ્રથમ લાંબા અંતરની વિજવહન રેષા (electric power transmission line) નાખવાનું કાર્ય પુર્ણ થયું.આ વિજરેષાની લંબાઇ ૧૪ માઇલ હતી. * ૧૯૧૫ – રવિન્દ્રનાથ ટાગોરને બ્રિટિશ સરકારે નાઇટનો ઇલકાબ આપ્યો. * ૧૯૪૭ – માઉન્ટબેટન યોજના અંતર્ગત [[ભારતના ભાગલા|હિંદના ભાગલા]] અને ભારતની આઝાદીની તારીખની ઘોષણા કરવામાં આવી. * ૧૯૬૫ – નાસાના ક્રૂ દ્વારા પ્રથમ બહુદિવસીય અંતરિક્ષ મિશન જેમિની ૪નું લોકાર્પણ. એડ વ્હાઇટ સ્પેસવોક કરનાર બન્યા. * ૧૯૭૩ – [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત]] સુપરસોનિક વિમાન [[ટીયુ-૧૪૪|ટુપોલેવ ટીયુ-૧૪૪]], [[ફ્રાન્સ]]નાં 'ગૌસાઇનવિલે' (Goussainville) નજીક ટુટી પડ્યું, આ સુપરસોનિક યાત્રી વિમાનનો પ્રથમ અકસ્માત હતો. * ૧૯૮૪ – ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર: [[અમૃતસર જિલ્લો|અમૃતસર]] નજીક [[શીખ|શીખ ધર્મ]]ના પવિત્ર સ્થાન, [[સુવર્ણ મંદિર]] (હરમંદિર સાહેબ)માં ભારતીય સેનાએ પ્રવેશ કર્યો. * ૧૯૮૯ – ચીનની સરકાર સાત અઠવાડિયાના કબજા પછી વિરોધીઓને તિયાનાનમેન સ્ક્વેરની બહાર દબાણ કરવા સૈનિકો મોકલ્યા. * ૨૦૧૨ – એલિઝાબેથ દ્વિતીયની ડાયમંડ જ્યુબિલી માટેનો મહોત્સવ થેમ્સ નદી પર યોજાયો. == જન્મ == * ૧૮૮૩ – [[વિનાયક મહેતા]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] લેખક અને નાટ્યકાર (અ. ૧૯૪૦) * ૧૮૯૦ – [[બાબુરાવ પેઈન્ટર]], ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શક. (અ. ૧૯૫૪) * ૧૯૧૨ - [[નાથાલાલ દવે]], [[ગુજરાતી]] સાહિત્યકાર. (અ. ૧૯૯૫) * ૧૯૨૪ – એમ. કરુણાનિધિ, ભારતીય પટકથા લેખક અને રાજકારણી, તમિલનાડુના ત્રીજા મુખ્યમંત્રી (અ. ૨૦૧૮) * ૧૯૨૯ – [[ચીમનભાઈ પટેલ]], ગુજરાત રાજ્યના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી (અ. ૧૯૯૪) * ૧૯૩૦ – જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ, ભારતીય પત્રકાર અને રાજકારણી, ભારતના પૂર્વ સંરક્ષણ મંત્રી (અ. ૨૦૧૯) * ૧૯૩૬ – [[તરલા દલાલ]], ભારતીય રસોઈકળાના નિષ્ણાંત (અ. ૨૦૧૩) * ૧૯૬૬ – [[વસીમ અક્રમ]], પૂર્વ પાકિસ્તાની ક્રિકેટર. * ૨૦૦૮ – [[હર્ષાલી મલ્હોત્રા]], બાળ અભિનેત્રી == અવસાન == * ૧૯૨૪ – [[ફ્રાન્ઝ કાફકા]], આધુનિક યુરોપીય કથાસાહિત્યના અગ્રણી પ્રયોગશીલ સર્જક (જ. ૧૮૮૩) * ૧૯૫૬ – વામનરાવ જોશી, મરાઠી પત્રકાર, નાટ્યકાર અને સ્વતંત્રતા સેનાની. (જ. ૧૮૮૧) * ૧૯૭૬ – [[જિનવિજયજી]], [[પ્રાકૃત ભાષા|પ્રાકૃત]] અને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]ના પ્રકાંડ [[જૈન]] પંડિત અને જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સાધુ (જ. ૧૮૮૮) * ૧૯૯૪ – [[ત્રિભુવનભાઇ કીશીભાઇ પટેલ|ત્રિભુવનભાઇ પટેલ]], ખેડા ડિસ્ટ્રીક્ટ કો-ઓપરેટીવ મિલ્ક પ્રોડ્યુસર્સ યુનિયનના સ્થાપક. (જ. ૧૯૦૩) * ૨૦૧૪ – ગોપીનાથ મુંડે, ભારતીય રાજકારણી, મહારાષ્ટ્રના ત્રીજા નાયબ મુખ્યમંત્રી (જ. ૧૯૪૯) * ૨૦૧૬ – મુહમ્મદ અલી, અમેરિકન બોક્સર (જ. ૧૯૪૨) == તહેવારો અને ઉજવણીઓ == * [[વિશ્વ સાયકલ દિવસ]] == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20081217084034/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/3 બી.બી.સી.(BBC): આજનો દિવસ] ---- {{ઢાંચો:માસ}} [[શ્રેણી:જૂન]] n1ojkt39z2j2u4q4kn92zfkrl45xafj 0 19700 905890 905647 2026-09-30T11:49:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905890 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ફિડલ અલેજાન્ડ્રો કાસ્ટ્રો રુઝ ''' (13 ઓગસ્ટ, 1926ના રોજ જન્મેલા) [[ક્યુબ]]ન [[રાજકારણી]], [[ક્યુબન ક્રાંતિ]]ના મૂળ આગેવાનોમાંનો એક, [[ક્યુબા]]ના ફેબ્રુઆરી 1959થી ડિસેમ્બર 1976 સુધીના [[વડાપ્રધાન]] છે અને ત્યાર બાદ તેણે ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ ઓફિસમાંથી રાજીનામુ ન આપ્યું ત્યાં સુધી ''[[કાઉન્સીલ ઓફ ધી સ્ટેટ ઓફ ક્યુબાના પ્રમુખ]]'' રહ્યા હતા. તેઓ હાલમાં [[કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ક્યુબા]]ના પ્રથમ સેક્રેટરી છે. ==વિગત== તેમનો જન્મ શ્રીમંત પરિવારમાં થયો હતો અને તેમણે કાયદાની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. હવાના યુનિવર્સિટીમાં ભણતી વખતે, તેમણે તેમની રાજકીય કારકીર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને ક્યુબન રાજકારણમાં જાણીતા વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. <ref name="Leonard"/> [[નેશનાલિસ્ટ]] ક્રિટીક્સ ઓફ [[ફુલજેન્સિયો બટિસ્ટા]] અને ક્યુબામાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] રાજકીય અને કોર્પોરેટ પ્રભાવ સાથે તેમની રાજકીય કારકીર્દી સતત રહી હતી. તેમણે ધગશ પ્રાપ્ત કરી હતી, પરંતુ મર્યાદિત, અનુસરણ અને સત્તાવાળાઓનું ધ્યાન ખેચ્યું હતું. <ref>{{cite book | last =DePalma | first =Anthony | year = 2006 | month = | url =https://archive.org/details/manwhoinventedfi00depa| title =The Man Who Invented Fidel | publisher =Public Affairs}}</ref> લાંબા સમય બાદ તેમણે [[મોનકાડા બેરેક્સ]] પર 1953માં નિષ્ફળ હૂમલાની આગેવાની કરી હતી, જેના પછી તેમને ઝડપી લેવામાં આવ્યા હતા, કેસ ચાલ્યો હતો, જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા હતા અને બાદમાં છોડી મૂકવામાં આવ્યા હતા. ત્યાર બાદ તેઓ બટિસ્ટાના ક્યૂબા પર હૂમલા માટેનું આયોજન અને તાલીમ માટે મેક્સિકો<ref name="The Spirit Of Moncada">{{cite web | last =Bockman | first =Larry James | authorlink = | coauthors = |date= | year = 1984 | month =April 1 | url =http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/BLJ.htm | title =The Spirit Of Moncada: Fidel Castro's Rise To Power, 1953 - 1959 | work = | pages = | publisher = | language = | access-date =2006-06-13 }}</ref><ref name="Sweig">{{cite book |first=Julia E. |last=Sweig |year=2002 | title=Inside the Cuban Revolution |url=https://archive.org/details/insidecubanrevol00juli |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-00848-0}}</ref> ગયા હતા. તેઓ અને તેમના અનુયાયી ક્રાંતિકારીઓએ ડિસેમ્બર 1956માં પૂર્વ ક્યુબા માટે મેક્સિકો છોડી દીધું હતું. કાસ્ટ્રો [[ક્યુબન ક્રાંતિ]]ને પરિણામે સત્તા પર આવ્યા હતા, જેમણે [[યુ.એસ.]]નું પીઠબળ ધરાવતા [[ફુલજેન્સિકો બાટીસ્ટા]]ની સરમુખ્યત્યારશાહીને જાકારો આપ્યો હતો <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/56027/Fulgencio-Batista ફ્લ્યુજેન્સિકો બેટિસ્ટા માટે''એન્સાયક્લોપિડીયા બ્રિટાન્નિકા'' એન્ટ્રી]</ref> અને ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં જ [[ક્યુબાના વડાપ્રધાન]] બન્યા હતા.<ref name="Castro sworn in as Cuban PM">{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/16/newsid_2544000/2544431.stm | title=1959: Castro sworn in as Cuban PM | publisher= BBC News | access-date=2006-06-06 }}</ref> 1965માં તેઓ [[કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ક્યુબાના પ્રથમ સેક્રેટરી બન્યા હતા અને ક્યુબાની સ્થાપના એક પાર્ટી સોશિયલિસ્ટ રિપબ્લિક|કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ક્યુબાના [[પ્રથમ સેક્રેટરી]] બન્યા હતા અને ક્યુબાની સ્થાપના [[એક પાર્ટી]] [[સોશિયલિસ્ટ રિપબ્લિક]]]]માં કરી હતી. 1976માં તેઓ [[કાઉન્સીલ ઓફ સ્ટેટ]] તેમજ [[કાઉન્સીલ ઓફ મિનીસ્ટર્સ]]ના પ્રમુખ બન્યા હતા. તેઓ [[ક્યુબન સશસ્ત્ર દળો]]ના ''[[કમાન્ડન્ટ એન જેફે]]'' ("કમાન્ડર ઇન ચિફ")ની સુપ્રીમ મિલીટરી રેન્ક પણ ધરાવતા હતા. કાસ્ટ્રો સરમુખ્યત્યારશાહી સાથે સંમત નહી હોવા છતાં પણ તેમને સરમુખ્સંયત્યાર તરીકે ચીતરવામાં આવ્યા છે. ગુપ્ત પાચન માંદગીને કારણે અન્નનળીના વાઢકાપને પગલે [[ડાઇવર્ટિકલ્ટીસ]] હોવાનું મનાય છે,<ref name="Castro's Surgery">{{cite web | url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/americas/01/17/castro.condition/index.html | title= Spanish newspaper gives more details on Castro condition | publisher= CNN | access-date=2007-01-17 }}</ref> કાસ્ટ્રોએ [[તેમની જવાબદારીઓ]]પ્રથમ ઉપ-પ્રમુખ, તેમના નાના ભાઈ [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]]ને 31 જુલાઇ, 2006ના રોજ તબદિલ કરી હતી. 19 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ તેમની ફરજ પૂરી થતી હતી તેના પાંચ દિવસ પહેલા તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ પ્રમુખ અથવા કમાન્ડર ઇન ચિફ તરીકેની નવી ટર્મ લેવાનું ઇચ્છતા નથી કે સ્વીકારશે નહી.<ref>{{cite news | first = Fidel | last = Castro | url = http://www.granma.cubaweb.cu/pdf/pagina1.pdf | title = Mensaje del Comandante en Jefe | work = [[Granma (newspaper)|Granma]] | date = February 19, 2008 | access-date = 2008-02-19 | language = Spanish | format = PDF | archive-date = 2006-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061124123016/http://www.granma.cubaweb.cu/pdf/pagina1.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | first = Fidel | last = Castro | url = http://granma.cu/ingles/2008/febrero/mar19/mensaje-i.html | title = Message from the Commander in Chief | work = [[Granma (newspaper)|Granma]] | date = February 19, 2008 | access-date = 2008-02-24 | archive-date = 2009-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105033419/http://granma.cu/ingles/2008/febrero/mar19/mensaje-i.html | url-status = dead }}</ref> 24 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ નેશનલ એસેમ્બલીએ [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]]ને અનુગામી બનાવતા ક્યુબાના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. <ref name="BBC">{{cite news | title = Raul Castro named Cuban president | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7261204.stm | work = [[BBC]] | date = 2008-02-24 | access-date = 2008-02-24 | quote = Raul, 76, has in effect been president since and the National Assembly vote was seen as formalising his position. }}</ref> == બાળપણ અને શિક્ષણ == [[ચિત્ર:FCR to FDR letter complete.jpg|thumb|left|12 વર્ષના કાસ્ટ્રો દ્વારા યુ.એસ. પ્રમુખ ફ્રેંકલીન રુઝવેલ્ટને લખાયેલો પત્ર, જેમાં વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા અને 10 ડોલરના બીલ માટે પૂછવામાં આવ્યું હતું. કાસ્ટ્રો લખે છે કે, "જો તમને ગમે તો, મને અમેરિકી ચલણમાં 10 ડોલરનું બીલ આપો, મે 10 ડોલરનુ બીલ જોયુ નથી," પત્રમાં સહી કરે છે, "ઘણો આભાર. આવજો [22]. તમારો મિત્ર, ફિડલ કાસ્ટ્રો."]] ફિડલ અલજાન્ડ્રો વિટ્ટોરે કાસ્ટ્રો રુઝ આજના [[હોલ્ગીન પ્રોવિન્સ]] અને બાદમાં હાલમાં કાલગ્રસ્ત [[ઓરિયેન્ટ પ્રોવિન્સ]]નો એક ભાગ એવા [[મયારી]] નજીક [[બિરાન]]માં ખાંડના પ્લાન્ટેશન પર જન્મ્યા હતા. [[એન્જલ કાસ્ટ્રો વાય આર્ગીઝ]],કે જેઓ [[સ્પેન]]ના નિર્ધન ઉત્તરપશ્ચિમથી આવીને [[ગેલ્સિયીન]]માં વસ્યા હતા અને જેઓ ખાંડ ઉદ્યોગમાં કામ કરીને અને સફળ રોકાણ દ્વારા સમૃદ્ધ બન્યા હતા, તેમનું ત્રીજુ જન્મેલ બાળક હતા.<ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/features/article2160566.ece?A=2160566 ધી કાસ્ટ્રોપિડીયાઃ હકીકત અને ફિગર્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504063743/http://www.belfasttelegraph.co.uk/features/article2160566.ece?A=2160566 |date=2008-05-04 }}, બેલફાસ્ટ ટેલિગ્રાફ</ref> તેમની માતા લીના રુઝ ગોન્ઝાલેઝ ઘરકામ કરતા હતા. ફિડલ 15 વર્ષના ન થયા ત્યા સુધીમાં એન્જલ કાસ્ટ્રો મારીયા લુઇસા આર્ગોટા<ref name="Confidential">બાર્ડેક, એન લુઇસ: ક્યુબા કોન્ફીડેન્શિયલ. p57-59</ref> નામની અન્ય સ્ત્રીને પરણ્યા હતા અને આમ ફિડલને એક બાળક તરીકે તેમની ગેરકાયદેસરતા અને તેમના પિતાના ઘરથી દૂર વિવિધ સંવર્ધન કેન્દ્રો દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા પડકારો સામે લડવાનું હતું. કાસ્ટ્રોને બે ભાઈ, [[રામોન]] અને [[રાઉલ]],અને ચાર બહેનો, એન્જેલિટા, [[જુઆનિટા]], એનમા, અને ઓગસ્ટીના છે, તેઓ તમામ પરિણિત અવસ્થા બાદ જન્મ્યા હતા. તેમને પણ બે નાના બાળકો છે, લિડીયા અને પેડ્રો એમિલો, જેમને એન્જલ કાસ્ટ્રોની પ્રથમ પત્ની દ્વારા જન્મ આપવામાં આવ્યો હતો. ફિડલ 8 વર્ષના થયા ત્યાં સુધી તેમને દીક્ષા આપવામાં આવી ન હતી, જો કે તે અસાધારણ પણ હતું, જેના કારણે અન્ય બાળકોમાં આશ્ચર્ય અને વિચિત્રતા ઉપજી હતી. <ref name="Raffy">રાફ્ફી, સેર્જ. 2004 કાસ્ટ્રો અલ ડીઝલ સેન્ટીલ્લાના એડિસિઓન્સ જનરલ્સ, એસ.એલ.મેડ્રીડ. આઇએસબીએન 84-03-09508-2</ref><ref name="Fuentes">ફ્યુએન્ટસ, નોર્બર્ટો 2005 લા ઓટોબાયોગ્રાફીયા ડી ફિડલ કાસ્ટ્રો. ડેસ્ટિનો એડિસિઓન્સ. આઇએસબીએન 970-749-001-2</ref> જ્યારે ફિડલ 15 વર્ષના હતા ત્યારે એન્જલ કાસ્ટ્રોએ અંતે પ્રથમ લગ્ન છૂટુ કર્યું હતું અને ફિડલની માતાને પરણ્યા હતા. કાસ્ર્ટ્રો 17 વર્ષના હતા ત્યારે મૂળભૂત રીતે તેમના પિતા દ્વારા જાણીતા હતા, જ્યારે તેમની અટક તેમના માતાના નામ પરથી રુઝને બદલે કાસ્ટ્રો થઇ હતી.<ref name="Raffy"/><ref name="Fuentes"/> તેમની શૈક્ષણિક પ્રથા અલગ પડતી હોવા છતા, મોટા ભાગના સૂત્રો એ વાત સાથે સંમત થાય છે કે તેઓ બૌદ્ધિકતાની ભેટ મળેલ વિદ્યાર્થી હતા, જેમને શિક્ષણ કરતા રમતગમતમા વધુ રસ હતો અને તેમણે ખાનગી કેથોલિક બોર્ડીંગ શાળામાં ઘણા વર્ષો વીતાવ્યા હતા અને 1945માં હવાનામાં [[અલ કોલેજીયો ડી બેલેન]], [[જેસ્યુટ]] શાળા ખાતે હાઇ સ્કુલ પૂર્ણ કરી હતી.<ref name="From Student to Revolutionary">{{cite web | last = | first = | date = | year = | month = | url = http://www.history.ca/content/ContentDetail.aspx?ContentId=41 | title = Fidel Castro: From Student to Revolutionary | work = [[History Television]] | publisher = [[Alliance Atlantis Communications]] Inc. | access-date = 2006-05-11 | archive-date = 2006-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060528170148/http://www.history.ca/content/ContentDetail.aspx?ContentId=41 | url-status = dead }}</ref> બેલેન ખાતે કાસ્ટ્રોએ શાળાની બેઝબોલની ટીમમાં ભાગ લીધો હતો. એવી સતત અફવાઓ છે કે કાસ્ટ્રોની યુ.એસ. બેઝબોલ ટીમો,<ref>{{cite web |url=http://www.jamescampion.com/chekcuba.html |title=CASTRO, BASEBALL, AND THE GREAT DIVIDE |access-date=2009-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227182820/http://www.jamescampion.com/chekcuba.html |archive-date=2009-12-27 |url-status=dead }}</ref> શોધ કરી રહી હતી, પરંતુ આવું ખરેખર થયું હતું કે કેમ તેના કોઇ પૂરાવાઓ નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.snopes.com/sports/baseball/castro.asp |title=Fidel Castro }}</ref> == રાજકીય પ્રારંભ == 1945ના અંતમાં કાસ્ટ્રોએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાના]] ખાતેની કાયદાનુ જ્ઞાન આપતી શાળામાં પ્રવેશ લીધો હતો. યુનિવર્સિટીમાં તેઓ તરત જ રાજકીય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યા હતા, જે તે યુગમાં તરલ રાજકારણનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. 1930માં પ્રમુખ [[ગેરાડો માચડો]]ના પતન થયું હોવાથી, વિદ્યાર્થી રાજકારણ ''ગેંગસ્ટરિસ્મો'' ના સ્વરૂપમાં કજિયાખોર એકશન ગ્રુપ દ્વારા ઉભરી આવ્યું હતું, અને કાસ્ટ્રો માનતા હતા કે આ ટોળકીઓ તેમની યુનિવર્સિટીની મહત્વાકાંક્ષાઓ સામે ભૌતિક રીતે જોખમ ઉભુ કરે છે, તેમને જે અનુભવો થતા હતા તે તેમણે બાદમાં નિર્ણય લેવાની તક તરીકે વર્ણવ્યા છે. <ref name="Masferrer"/> વિવિધ હિંસક લડાઇ અને વિવાદો કે જે યનિવર્સિટીની ચુંટણી આસપાસ ફેલાયેલા હતા તેમાં પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે થોડા સમય માટે સામેલ કર્યા બાદ તેઓ યુનિવર્સિટી પરત ફર્યા હતા અને એમએસઆર એકશન ગ્રુપના [[રોલાન્ડો માસફેરર]] સાથે સંકળાયેલા અસંખ્ય દેખાવોમાં તેઓ હતા જ તેવુ ગર્ભિત રીતે માની લેવાયું હતું. "પરત ફરવું નથી", એમ કાસ્ટ્રોએ બાદમાં જણાવ્યું હતું,"આક્રમણખોરો સામે નમતુ જોખશે, પોતાની માન્યતાઓ છોડી દેશે".<ref name="Masferrer">[[થોમસ, હઘ]] : ક્યુબા, ધી પર્સ્યુટ ઓફ ફ્રિડમ, p.523-524 </ref> હરિફોના ઇરાદાને કારણે કાસ્ટ્રો આ સમયગાળા દરમિયાન માસફેરરના જીવ સાથે એક પ્રયત્નમાં સ્પષ્ટ રીતે સહયોગી હતા,<ref name="Masferrer"/> જ્યારે માસફેરર, કે જેમનું અર્ધલશ્કરી જૂથ ''લેસ ટાઇગ્રેસ'' પાછળથી બેટિસ્ટા હેઠળ રાજ્યમાં હિંસક ઘટનાઓનો એક ભાગ બની ગયું હતું,<ref>{{Harvnb|Sweig|2002}}</ref> જે હિંસક પ્રતિશોધ ઇચછતા નાના વિદ્યાર્થીઓની સતત શોધ કરતું હતું.<ref>બાર્ડેક, એન લુઇસ : ક્યુબા કોન્ફિડેન્શિયલ. p.40</ref> 1947માં કાસ્ટ્રો [[પાર્ટિડો ઓર્થોડોક્સો]] સાથે જોડાયા હતા, જેની એડ્નાયુર્ડો છિબાસ દ્વારા નવીન સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા છિબાસે તેમના સામાજિક ન્યાય,પ્રમાણિક સરકાર અને રાજકીય સ્વતંત્રતાના સંદેશા મારફતે અસંખ્ય ક્યુબનોને આકર્ષ્યા હતા. <ref> ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધી ઓરિજીન્સ ઓફ ક્યુબન રિવોલ્યુશન: નેશનલ લિબરેશનના કાળમાં ઉદારતાનું સામ્રાજ્ય, જ્યુલ્સ આર. હબેન્જામિન, 1992, p.131</ref>. પોતના ગાળા દરમિયાન ભ્રષ્ટાચારને નિરંકુશપણે ફૂલવાની છૂટ આપી હતી તેવા [[રામોન ગ્રૌ સા માર્ટિન]]ની વિરુદ્ધમાં પ્રમુખના પદ માટે છિબાસ ઝઝૂમતા હતા. {{Citation needed|date=November 2007}}પાર્ટિડો ઓર્થોડોક્સે જાહેરમાં જ ભ્રષ્ટાચારને ખુલ્લો પાડ્યો હતો અને સરકાર અને સામાજિક સુધારાની માગ કરી હતી. તેમનો ઉદ્દેશ ક્યુબનોમાં રાષ્ટ્રીય ઓળખની મજબૂત લાગણી ઊભી કરવાનો, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસેથી ક્યુબન આર્થિક સ્વતંત્રતા અને મુક્તિ સ્થાપિત કરવાનો અને ક્યુબન રાજકારણ પરથી ભદ્ર લોકોની સત્તાને ઉથલાવી પાડવાનો હતો.{{Citation needed|date=March 2009}} છિબાસ ચુંટણી હારી ગયા હોવા છતાં, કાસ્ટ્રો છિબાસને તેમના ગુરુ તરીકે માનતા હતા, અને તેમના ઉદ્દેશોને વળગી રહ્યા હતા, અને તેમના વતી ઉગ્રતાથી કામ કરતા હતા. 1951માં, ફરીથી પ્રમુખપદની દોડમાં, છિબાસે રેડિયો પ્રસારણ સમયે પોતાના પેટમાં પોતાની જાતે ગોળી મારી હતી. કાસ્ટ્રો તે સમયે હાજર હતા અને હોસ્ટિપલમાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી તેમની સાથે રહ્યા હતા. <ref name="From Student to Revolutionary"/> 1948 દરમિયાન, કાસ્ટ્રોને રાજકીય હત્યાકાંડમાં બે વખત જોડવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Leonard"/> 22 ફેબ્રુઆરીના રોજ મોનોલો કાસ્ટ્રોની થયેલી હત્યામાં તેઓ શંકાસ્પદ હતા. <ref name="Leonard"/> યુનિવર્સિટીના પોલીસ ઓસ્કર ફર્નાન્ડીઝ 6 જૂન રોજ તેમના પોતાના ઘરની સામે મરી ગયા હતા. મરી રહેલા ઓસ્કર ફર્નાન્ડિઝ અને અન્ય સાક્ષીઓએ કાસ્ટ્રોને ખૂની તરીકે ઓળખી કાઢ્યા હતા. <ref name="Leonard"/> બનાવનો સમય વીતી ગયો હતો. <ref name="Leonard"/> 1948માં આર્જેન્ટીના લશ્કરના કર્નલ અને પ્રમુખ [[જુઆન પેરોન]] યોજવામાં આવેલા [[બોગોટા, કોલંબિયા]]ના અમેરિકન વિરોધી પ્રવાસમાં કાસ્ટ્રો જોડાયા હતા.<ref name="Leonard"/> કાસ્ટ્રો ટોળાશાહી હિંસા અને મિલકત વિનાશમાં જોડાયા હતા અને બાદમાં આર્જેન્ટીયન એમ્બેસીમાં શરણાર્થી તરીકે રહ્યા હતા. <ref name="Leonard"/> === ક્રાંતિનો નિર્ણય === 1948માં કાસ્ટ્રો [[મિત્રા બેલાર્ટ]]કે જે શ્રીમંત ક્યુબન પરિવારની વિદ્યાર્થીની હતી તેને પરણ્યા હતા, જેના દ્વારા તેઓ ક્યુબન ભદ્ર વર્ગની જીવનશૈલીની રીતે જીવતા હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. મિત્રાના પિતાએ ન્યુયોર્કમાં ત્રણ મહિનાના હનીમૂન માટે ખર્ચવા માટે લાખો રૂપિયા આપ્યા હતા. <ref name="geyer"/> કાસ્ટ્રોને ફુલજેન્સિકો બેટિસ્ટા, કે જેઓ પુર્વર પ્રમુખ હતા અને બન્ને પરિવારોના મિત્ર હતા તેમની પાસેથી 1,000 ડોલરની લગ્ની ભેટ પણ મળી હતી. <ref name="Leonard"/><ref name="geyer"/> કાસ્ટ્રોએ [[કોલંબીયા યુનિવર્સિટી]]માં દાખલ થવાનું નક્કી કર્યું હોવા છતા, તેઓ તેમની ડિગ્રી પૂરી કરવા માટે ક્યુબામાં મેનહટ્ટનમાં ખાનગી યુનિવર્સિટીમાં પરત ફર્યા હતા.<ref name="Leonard"/> કાસ્ટ્રોને મોયા પાયે નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ શરૂ થઇ હતી. તેમણે કામ પર જવાની ના પાડી અને અન્યોને પરિવારના બીલ ચૂકવવા પડ્યા હતા.<ref name="Leonard"/><ref name="geyer"/> તેમની પત્ની સાથેના સંબંધમાં પણ કડવાશ ઊભી થઇ હતી. 1950માં તેઓ ડોકટર ઓફ લો ડિગ્રી સાથે કાયદાની શાળામાંથી સ્નાતક થયા હતા અને હવાનામાં નાની ભાગીદારીમાં કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref name="geyer"/> અત્યાર સુધીમાં તેઓ તેમના [[રાષ્ટ્રવાદી]] દ્રષ્ટિકોણ તરીકેના જુસ્સા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પરત્વેના ઉગ્ર વિરોધ દ્વારા અત્યંત જાણીતા બન્યા હતા. [[કોરીયન યુદ્ધ]]માં દક્ષિણ કોરીયાનો બચાવ કરવામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સામેલગીરી વિરુદ્ધ કાસ્ટ્રો જાહેરમાં બોલ્યા હતા.<ref name="Leonard"/> 1951માં ફિડલ કાસ્ટ્રોએ બેટિસ્ટાને કહ્યું હતું કે "હું અહી કોઇ અગત્યનું પુસ્તક જોતો નથી.". જ્યારે બેટિસ્ટાએ પુછું કે ક્યું, ત્યારે કાસ્ટ્રોએ જવાબ આપ્યો હતો કે "કુર્ઝીયો માલાપાર્ટનું ધી ટેકનિક ઓફ ધ કૂપ ડિટેટ".<ref name="geyer">{{cite book|title=Guerrilla Prince|year=2001|url=https://archive.org/details/guerrillaprinceu0000geye|author=Georgie Anne Geyer}}</ref> રાફેલ ડિયાઝ-બેલાર્ટના અનુસાર, ફિડલ કાસ્ટ્રોને પ્રતીતી થઇ હતી કે બટિસ્ટા કોઇ પણ રીતે "ક્રાંતિકારી" નેતા ન હતા, તેમ છતાં બન્નેએ એકબીજા તરફ પ્રશંસાની દ્રષ્ટિએ જોયું હતું. <ref name="geyer"/> જ્યારે ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ, જરલ ફુલજેન્સિઓ બેટિસ્ટાએ [[કૂપ ડિટેટ]]માં [[કાર્લોસ પ્રિય સોકારસ]]ને પર પરથી ઉતારી મૂક્યા હતા, ચુંટણી રદ કરી હતી અને સરકારમાં કામચલાઉ પ્રમુખ તરીકે જોડાયા હતા ત્યારે રાજકારણમાં કારકીર્દીમાં વધુ પડતો રસ દર્શાવનાર, કાસ્ટ્રો 1952માં ક્યુબન સંસદમાં એક બેઠક માટે ઉમેદવાર બન્યા હતા. બેટિસ્ટાને ક્યુબન સોસાયટી, શક્તિશાળી ક્યુબન એજન્સીઓ અને મજૂર સંગઠનોના સ્થાપિત તત્વોનો ટેકો હતો. કાસ્ટ્રો હવે પાર્ટિડો ઓર્ટોડોક્સોથી અલગ થઇને 1940ના બંધારણ, કે જેણે અગાઉ [[બંધારણ]]ના ઉલ્લંઘન બદલ બટિસ્ટા પર આરોપ મૂક્યો હતો તેની પર આધારિત કાનૂની દલીલો કરવામાં વ્યસ્ત હતા. તેમની ''ઝાર્પાઝો'' નામની અજી, કોર્ટ ઓફ કંસ્ટીટ્યુશનલ ગેરંટીઝ દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી હતી અને તેની સૂનાવણી કરવામાં આવી ન હતી. <ref>હઘ થોમસ. ''ક્યુબા : ધી પર્સ્યુટ ઓફ ફ્રિડમ'' p532.</ref> આ અનુભવે કાસ્ટ્રોના બેટિસ્ટા સરકારના વિરોધ માટેનો પાયો નાખ્યો હતો અને એ બાબતની પ્રતીતી થઇ હતી કે બેટિસ્ટાને ઉથલાવવા માટે ફક્ત ક્રાતિ જ એક માત્ર માર્ગ હતો. <ref> {{cite book | first= Jules | last= Duboise | authorlink= | coauthors= | year= 1959 | title= Fidel Castro: Rebel-Liberator or Dictator? | url= https://archive.org/details/fidelcastrorebel0000dubo | edition= | publisher= Bobbs-Merrill Company, Inc | location= Indianapolis | id= }} </ref> == ક્યુબન ક્રાંતિ == === મોનકાડા બેરેક્સ પર હૂમલો === બેટિસ્ટાના લશ્કરમાં અસંતોષ વધતા કાસ્ટ્રોએ પોતાની કાયદાની પ્રેક્ટિસ છોડી દીધી અને ટેકેદારોની ગુપ્ત સંસ્થાની રચના કરી જેમાં તેમના ભાઈ [[રાઉલ]],અને [[મારિયો ચેન્સ ડિ અરમાસ]]નો સમાવેશ થતો હતો. તમણે ભેગા થઇને બેટિસ્ટાને હાંકી કાઢવા માટે સક્રિયપણે પ્લોટ ઘડી કાઢ્યો હતો. તેમણે બંદૂકો અને શસ્ત્રો એકત્ર કર્યા અને બેટિસ્ટાના સૌથી મોટા [[સેન્ટિયાગો ડે ક્યુબા]]ની બહાર આવેલા લશ્કર [[મોનકાડા બેરેક્સ]]પર સશસ્ત્ર હૂમલો કરવા માટેની યોજનાને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું. 26 જુલાઇ 1953ના રોજ તેમણે [[મોનકાડા બેરેક્સ]]પર હૂમલો કર્યો હતો. બાન્સેયોમાં આવેલા સેસપેડ્સ લશ્કર પર પણ વળતા પ્રહાર તરીકે હૂમલો કરવામાં આવ્યો હતો. <ref name="The Spirit Of Moncada"/> હૂમલો વિનાશક પુરવાર થયો હતો અને તેમાં સામેલ એકસો પાંત્રીસ [[ચળવળકારો]]ને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. કાસ્ટ્રો અને તેમના જૂથના અન્ય જીવતા રહેલા સભ્યો સેન્ટિગોની પૂર્વમાં આવેલા [[સિયેરા માએસ્ટ્રા]]<ref>{{cite web | last = Sierra | first = J. A. | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/maestra.htm | title = The Sierra Maestra | work = | pages = | publisher = historyofcuba.com | language = | access-date = 2006-05-19 | accessyear = | archive-date = 2006-06-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060617153213/http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/maestra.htm | url-status = dead }}</ref>ના પર્વતોમાં નાસી છૂટવામાં સફળ રહ્યા હતા, જ્યાં તેમને ઘણા લાંબા સમય બાદ શોધી કાઢીને ઝડપી લેવામાં આવ્યા હતા. તેમને અનુસરતા ચળવળકારોને ઝડપી લેવામાં આવ્યા છતા કાસ્ટ્રો અને તેમના ભાઈ રાઉલને પકડવામાં કેમ ન આવ્યા તે અંગે મતભેદ હોવા છતાં એક અધિકારીએ તેમની યુનિવર્સિટીના દિવસોના કાસ્ટ્રોને ઓળખી કાઢ્યા હતા અને ગેરકાયદે, બિનસત્તાવાર બળવો કરનાર નેતા હોવા છતા ઝડપી પાડવામાં આવેલા બળવાખોરો પ્રત્યે રહેમ દર્શાવવામાં આવી હતી. <ref name="The Spirit Of Moncada"/> અન્યો, જેમ કે 26 જુલાઇની ચળવળના લશ્કરી કમાન્ડર એન્જલ પ્રાડો કહે છે કે હૂમલાની રાત્રે કાસ્ટ્રોનો ડ્રાઇવર ખોવાઇ ગયો હતો અને તે બેરેક્સ પર પહોંચી શક્યા ન હતા. તે રાત્રિ “અલ કાર્નેવલ ડિ સેન્ટિયાગો”ની રાત્રિ હતી અને સેન્ટિયાગો ડિ ક્યુબાની શેરીઓ પાર્ટીમાં જનારાઓથી ઉભરાતી હતી. 1953ના અંતમાં કાસ્ટ્રો પર કેસ ચલાવાયો હતો અને 15 વર્ષની જેલની સજા સુણાવવામાં આવી હતી. પોતાના કેસ દરમિયાન કાસ્ટ્રોએ પોતાની બળવાખોર ગતિવિધિઓને સમર્થન આપતા અને પોતાના રાજકીય મંતવ્યો ઉગ્રપણે રજૂ કરતા તેમનું વિખ્યાત સંબોધન ''[[ઇતિહાસ મને માફ કરશે]]'' <ref name="History Will Absolve Me">{{cite web | last = Tabío | first = Pedro Álvarez |year= 1975 | month = | url = http://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/1953/10/16.htm | title = History Will Absolve Me | work = | publisher = Editorial de Ciencias Sociales, La Habana, Cuba | access-date = 2006-05-11 }}</ref>આપ્યું હતું. {{quotation|I warn you, I am just beginning! If there is in your hearts a vestige of love for your country, love for humanity, love for justice, listen carefully... I know that the [[regime]] will try to suppress the truth by all possible means; I know that there will be a conspiracy to bury me in oblivion. But my voice will not be stifled – it will rise from my breast even when I feel most alone, and my heart will give it all the fire that callous cowards deny it... Condemn me. It does not matter. History will absolve me.}} [[ઇસલા ડિ પિનોસ]] પર રાજકીય કામગીરીને કારણે તેમને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા હતા ત્યારે, પણ તેઓએ બટિસ્ટાને ઉથલાવી પાડવાનું કાવતરું ઘડવાનું ચાલુ રાખ્યું હતુ, તેમજ મેક્સિકોને ઓળખી કાઢવા અને તાલીમ આપવા માટે પોતાની મુક્તિનું આયોજન કરતા હતા.<ref name="The Spirit Of Moncada"/> બે કરતા ઓછા વર્ષો સુધી જેલમાં રહ્યા બાદ રાજકીય દબાણ અનુભવતા બટિસ્ટા દ્વારા [[સાર્વત્રિક માફી]]ને કારણે મે 1955માં તેઓ મુક્ત થયા હતા અને [[મેક્સિકો]]નું જે રીતે આયોજન કર્યું હતું ત્યાં જતા રહ્યા હતા.<ref name="Sweig"/> === 26 જુલાઇની ચળવળ === એક વખત મેક્સિકોમાં કાસ્ટ્રો ક્યુબન નિર્વાસિતો સાથે પુનઃભેગા થયા હતા અને [[26 જુલાઇ ચળવળ]]ની સ્થાપના કરી હતી, મોનકાડા બેરેક્સ પર જે તારીખે નિષ્ફળ હૂમલો કરવામાં આવ્યો હતો તેના પરથી ઉપરોક્ત ચળવળનું નામ અપાયું હતું. તેનો પણ ઉદ્દેશ [[ફુલજેન્સિકો બેટિસ્ટા]]ને હાંકી કાઢવાનો જ હતો. કાસ્ટ્રોને મોલકાડા અનુભવ પરથી શીખવા મળ્યું હતું કે જો બેટિસ્ટાના દળોને હરાવવા હોય તો નવી તરકીબોની જરૂર પડશે. આ સમયે, અંડરગ્રાઉન્ડ ગેરિલાની તરકીબોનો ઉપયોગ કરવાની યોજના હતી, જેનો ઉપયોગ સામ્રાજ્યવાદી શાસન વ્યવસ્થા ધરાવતા પોપ્યુલીસ્ટને ઉથલાવી પાડવા માટે છેલ્લે ક્યુબનોએ ઉપયોગમાં લીધેલી આ યોજના હતી. સ્પેનિશ વિરુદ્ધ ક્યુબનોનું સ્વતંત્રતા યુદ્ધ ગેરિલા યુદ્ધનો પ્રારંભ હતો, જેના વિશે તેમણે ક્યુબન ઝુંબેશનો અંત આવ્યો હોવાનું વાંચ્યું હતું, પરંતુ તેને ફિલીપીન્સમાં [[એમિલો એક્વિનાલ્ડો]] દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યું હતું. ફરીથી, સરકારને ઉથલાવી પાડવા માટે તે ગેરિલા યુદ્ધ થશે. મેક્સિકોમાં કાસ્ટ્રો [[ગેરિલા યુદ્ધ]]ના હિમાયતી [[અર્નેસ્ટો "ચે" ગૂવેરા]]ને મળ્યા હતા. ગૂવેરા બળવાખોરોના જૂથમાં જોડાયા હતા અને કાસ્ટ્રોની રાજકીય માન્યતાઓના વિકાસને આકાર આપવામાં અગત્યનું પરિબળ પૂરવાર થયા હતા. લેટિન અમેરિકામાં ગરીબોના દુઃખનું ગૂવેરા દ્વારા નિરીક્ષણે તેમને એ ખાતરી આપી હતી કે ફક્ત હિંસક ક્રાંતિમાં જ ઉકેલ રહેલો છે. કેજીબીના એજન્ટ નામે [[નિકોલાઇ સેર્ગીવિચ લિયોનોવ]]સાથે [[મેક્સિકો શહેર]] માં નિયમિત સંપર્ક હોવા છતાં તે શસ્ત્ર પુરવઠો પૂરો પાડવામાં પરિણમ્યો ન હતો,<ref name="Andrew"/> તેમણે માણસો એકત્ર કરવા અને [[યુનાઇટેડ સ્માટેટ્સ]] રહેતા ક્યુબનો પાસથી ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે અમેરિકા જવાનું નક્કી કર્યું, જેમાં બેટિસ્ટા દ્વારા 1952માં પદભ્રષ્ટ કરાયેલા ચુંટાયેલા [[ક્યુબન પ્રમુખ કારલોસ પ્રિયો સોકારસ]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો. ફરી પાછા મેક્સિકોમાં [[સ્પેનિશ સિવીલ યુદ્ધ]]માંથી નિવૃત્ત થયેલા અને ક્યુબામાં જન્મેલા [[અલબેર્ટો બાયો]]<ref name="History Will Absolve Me"/> હેઠળ તાલીમ પામેલુ જૂથ કે જે [[ફ્રાંન્સિસ્ક ફ્રેન્કો]]ના [[સ્પેઇન]]માં વિજય બાદ મેક્સિકો આવી ગયું હતું. 26 નવેમ્બર 1956ના રોજ કાસ્ટ્રો અને તેમનું 81 વ્યક્તિઓના બનેલા જૂથ કે જેમાં મોટા ભાગના ક્યુબામાંથી હાંક કઢાયેલા હતા તેઓ [[ટુક્સપાન]], [[વેરાક્રૂઝ]],થી ''[[ગ્રાનમા]]'' વહાણમાં ક્યુબામાં બળવાખોરીના પ્રારંભ માટે બેસી ગયા હતા. <ref name="The Landing of the Granma">{{cite web | last = Sierra | first = J. A. | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/granma.htm | title = The Landing of the Granma | work = | pages = | publisher = historyofcuba.com | language = | access-date = 2006-05-15 | archive-date = 2013-11-16 | archive-url = https://archive.ph/20131116143713/http://www.historyofcuba.com/history/granma.htm | url-status = dead }}</ref> બળવાખોરો 2 ડિસેમ્બર 1956ના રોજ [[માન્ઝાનિલ્લો]] શહેરના પૂર્વ નજીક પ્લાયા [[લોસ કેયુલોસ]]માં ઉતરી ગયા હતા. ટૂંકા ગાળામાં જ કાસ્ટ્રોના મોટા ભગના માણસો ક્યાં તો માર્યા ગયા હતા, ચાલ્યા ગયા હતા અથવા બેટિસ્ટાના દળ દ્વારા કેદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. <ref name="The Landing of the Granma"/> જોકે સાચા આંકડાઓ અંગે વિવાદ છે, ત્યારે એવી સંમતિ સધાઇ છે કે મૂળભૂત 82 લોકોમાથી ઘણા ક્યુબન લશ્કર સામે એનકાઉન્ટર થયા હતા અને તે સમયે ફક્ત 20 લોકો જ જીવતા હતા અને તેઓ [[સિયેરા માએસ્ટ્રા]] પર્વતોમાં નાસી છૂટવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>{{cite book | last = Thomas | first = Hugh | authorlink = | coauthors = | year = 1998 | title = Cuba or The Pursuit of Freedom (Updated Edition) | url = https://archive.org/details/cubaorpursuitoff0000thom | publisher = Da Capo Press|location = New York|isbn = 0-306-80827-7}}</ref> જીવતા રહેલાઓમાંના જૂથમાં ફિડલ કાસ્ટ્રો, [[ચે ગૂવેરા]], [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]], અને [[કેમિલો સિયેનફ્યુગોસ]]નો સમાવેશ થાય છે. જે લોકો જીવતા રહ્યા હતા તેમને દેશતરફી પ્રજા પાસેથી ટેકો પ્રાપ્ત થયો હતો. તેઓ [[સિયેરા માએસ્ટ્રા]] ઓરિયેન્ટ વિસ્તારમાં પુનઃએકત્ર થયા હતા અને ફિડલા કાસ્ટ્રોના કમાન્ડ હેઠળ એક સ્તંભની સ્થાપના કરી હતી. [[સિયેરા માએસ્ટ્રો]] પર્વતોમાં તેમની [[છાવણી]]માંથી 26 જુલાઇ ચળવણે બેટિસ્ટા સરકાર સામે ગેરિલ્લા યુદ્ધ છેડ્યુ હતું. શહેરો અને મોટા અર્ધ શહેરોમાં પણ જ્યાં સુધી અંડરગ્રાઉન્ડ જૂથો દરેક સ્થળે ન હતા ત્યાં સુધી પ્રતિકાર જૂથોની રચના કરવામાં આવી હતી. સૌથી મજબૂત સેન્ટિગો હતું જેની રચના [[ફ્રેંક પેઇસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.]] .<ref>{{cite book | last = Cannon | first = Terrance | authorlink = | coauthors = | year = 1981 | title = Revolutionary Cuba | url = https://archive.org/details/revolutionarycub0000cann | publisher = Thomas Y. Crowell | location = New York | id = }} </ref><ref>{{cite web | last = Cannon | first = Terrance | authorlink = | coauthors = | date = | year = 1981 | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/pais.htm | title = Frank País and the Underground Movement in the cities | work = | pages = | publisher = historyofcuba.com | language = | access-date = 2006-05-19 | archive-date = 2006-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060618211454/http://historyofcuba.com/history/pais.htm | url-status = dead }}</ref> 1957ના ઉનાળામાં પેઇસની સંસ્થા કાસ્ટ્રોની 26 જુલાઇ ચળવળ સાથે ભળી ગયું હતું. કાસ્ટોની ચળવળે શહેરો અને દેશભરમાં લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી હોવાથી તેની સંખ્યા વધીને 800 વ્યક્તિઓની થઇ ગઇ હતી. 1857ના મધ્યમાં કાસ્ટ્રોએ બીજા સ્તંભનો કમાન્ડ [[ચે ગૂવેરા]]ને સોંપ્યો હતો. [[પત્રકાર]], [[હર્બર્ટ મેથ્યુઝ]] કે જેઓ ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' ના હતા, તેઓ સિયેરા માએસ્ટ્રામાં તેમની મુલાકાત લેવા માટે આવ્યા હતા, જે કાસ્ટ્રોના અમેરિકામાં હોવાના હેતુથી આકર્ષાયા હતા. ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના પ્રથમ પાના પર મેથ્યુઝ દ્વારા અપાયેલી સ્ટોરીમાં કાસ્ટ્રોને રોમેન્ટિક અને આકર્ષણ ધરાવતા ક્રાંતિકારી, દાઢી ધરાવતા અને ચિથરેહાલ થાકેલી વ્યક્તિ તરીકે વર્ણવ્યા હતા. <ref>{{cite web | last = Alter | first = James | authorlink = | coauthors = | date = | year = 2006 | month = April | url = http://www.iht.com/articles/2006/04/21/arts/idbriefs22d.php | title = Review: The Man Who Invented Fidel | format = | work = | pages = | publisher = The International Herald Tribune | language = | access-date = 2006-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060509125144/http://www.iht.com/articles/2006/04/21/arts/idbriefs22d.php | archive-date = 2006-05-09 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | last = De Palma | first = Anthony | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/havana/Fidel-1.htm | title = Book Excerpt: The Man Who Invented Fidel: Castro, Cuba, and Herbert L. Matthews of the New York Times | work = | pages = | publisher = historyofcuba.com | language = | access-date = 2006-05-16 | archive-date = 2006-06-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060617221959/http://www.historyofcuba.com/history/havana/Fidel-1.htm | url-status = dead }}</ref> કાસ્ટ્રો અને મેથ્યુઝની એન્ડ્રુસેઇન્ટ જ્યોર્જની ટીવી ટીમે પણ મુલાકાત લીધી હતી, જેને [[સીઆઇએ]] સંપર્ક વ્યક્તિ કહેવાય છે.<ref>{{cite web | last = St George | first = Andrew | date = 1963-04-12 | url = http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/JFKstgeorge.htm | title = Biography: Andrew St George | publisher = Spartacus Educational | access-date = 2006-05-11 | archive-date = 2012-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121023165422/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/JFKstgeorge.htm | url-status = dead }}</ref> ટેલિવીઝન મારફતે, કાસ્ટ્રોનો [[અંગ્રેજી ભાષા]] પરનું મૂળ પ્રભુત્વ અને જાદુઇ અસ્તિત્વએ તેમને સીધા જ યુ.એસ પ્રેક્ષકોને અરજ કરવા સહાય કરી હતી. 1957માં, કાસ્ટ્રોએ [[સિયેરા માએસ્ટ્રના ચુંટણીઢંઢેરા]] <ref>{{Cite web |url=http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiesto.php |title=ફેમિલ્લા ચિબાસ > રૌલ એન્ટોનિયો ચિબાસ > મેનીફેસ્ટો સિયેરા માએસ્ટ્રા |access-date=2009-12-21 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013342/http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiesto.php |url-status=dead }}</ref>પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેમાં તેઓ [[1943ના ઇલેક્ટ્રોરલ કોડમાં તેમની સત્તાના પ્રથમ 18 મહિનાઓમાં ચુંટણી લાવવા માટે અને 1940ના બંધારણ|1943ના ઇલેક્ટ્રોરલ કોડમાં તેમની સત્તાના પ્રથમ 18 મહિનાઓમાં ચુંટણી લાવવા માટે અને [[1940ના બંધારણ]]]]ની તમામ પ્રકારની જોગવાઇઓના અમલ માટે સંમતિ વ્યક્ત કરી હતી જે બેટિસ્ટાના શાસનમાં રદ કરવામાં આવી હતી. સત્તા પર આવતા ચુંટણીઢંઢેરામાં આપેલા કેટલાક ધોરણોને અમલી બનાવવા માટેના પગલાં લીધા ત્યારે, ક્યુબા ચુંટણી લાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું, જે ફાળવણી કરવામાં આવેલા સમય દરમિયાનમાં કાર્યક્રમનો અગત્યનો ભાગ હતો. ફેબ્રુઆરી 1958માં, કાસ્ટ્રોએ કોરોનેટ મેગેઝીનમાં ચળવળના વિખ્યાત લક્ષ્યાંકોના નિવેદનો પ્રકાશિત કર્યા હતા. <ref>[http://www.latinamericanstudies.org/cuban-rebels/coronet.htm આપણે શા માટે લડીએ છીએ]</ref> તેમણે જણાવ્યું હતું કે "અમે ક્યુબામાં સરમુખ્યત્યારશાહી દૂર કરવા અને મૂળ પ્રતિનિધિત્વ સરકારની રચનાને સ્થાપિત કરવા માટે લડીએ છીએ અને સફળતા મળ્યા બાદ સાચા અર્થમાં 12 મહિનામાં પ્રમાણિક સામાન્ય ચુટણીઓ તૈયાર કરવાનું અને હાથ ધરવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે "અહીં વિદેશી રોકાણને પચાવી પાડવાની કે રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાની અમારી કોઇ યોજના નથી." તેમણે એવી પણ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ફક્ત બટિસ્ટાની સરમુખ્યત્યારશાહીને ઉથલાવી પાડવા માટે તેમનો ક્યુબાના અર્થતંત્ર પરનો હૂમલો એક માત્ર માર્ગ હતો. સરમુખ્યત્યારશાહીની તેમણે ઘોષણા કરી હોવા છતાં કાસ્ટ્રોને તેમની જાતે સરમુખ્યત્યાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web |date= 2001-08-15 |url= http://www.mysanantonio.com/news/special_reports/The_Cuban_dictators_birthday_is_a_reminder_that_its_time_to_get_ready_for_the_post-Castro_era.html |title= The Cuban dictator's birthday is a reminder that it's time to get ready for the post-Castro era |publisher= ''[[San Antonio Express-News]]'' |access-date= 2009-08-22 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |date= 2008-02-19 | url = http://www.usatoday.com/money/world/2008-02-19-cuba-economy_N.htm | title = Cuba trade gets 'new opportunity'|publisher = ''[[USA Today]]''|access-date = 2009-08-22 }}</ref><ref>{{cite web |date= 2008-04-12 |url= http://www.postandcourier.com/news/2008/apr/12/changing_castros_cuba36977/ |title= Changing Castro's Cuba |publisher= ''[[The Post and Courier]]'' |access-date= 2009-08-22 |archive-date= 2011-04-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110430015037/http://www.postandcourier.com/news/2008/apr/12/changing_castros_cuba36977/ |url-status= dead }}</ref> === ઓપરેશન વેરાનો === મે 1958માં બેટિસ્ટાએ કાસ્ટ્રોને અને અન્ય સરકાર વિરુદ્ધના જૂથોને કચડી નાખવા માટે ''[[ઓપરેશન વેરાનો]]'' નો પ્રારંભ કર્યો હતો. બળવાખોરો (અલાર્કોન કેમિરેઝ, 1997)) દ્વારા તેને ''લા ઓફેન્સિવા'' ("આક્રમક") નામ અપાયું હતું. કાગળ પર સંખ્યા ભારે ઓછી દર્શાવવામાં આવી હોવા છથાં કાસ્ટ્રોના ગેરિલા દળોએ અસંખ્ય વિજય હાંસલ કર્યો હતો જેમાં મોટે ભાગે બેટિસ્ટાના ખરાબ રીતે તાલીમ પામેલા અને જવાબદારી વિનાના ભરતી કરાયેલા લોકોને કારણે છોડી દેવાયા હતા તે પ્રકારની સહાય પ્રાપ્ત થઇ હતી. [[લા પ્લેટાની લડાઇ]]દરમિયાન, કાસ્ટ્રોના દળ સમગ્ર બટાલીયનને હરાવી હતી. જ્યારે કાસ્ટ્રો તરફી ક્યુબન સૂત્રોએ પાછળથી આ પ્રકારની લડાઇઓમાં કાસ્ટ્રોના [[ગેરિલ્લા]] દળોની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો ત્યારે અન્ય જૂથો અને નેતાઓ પણ તેમાં સામેલ હતા, જેમ કે [[એસ્કોપેટેરોસ]] (અત્યંત ખરાબ શસ્ત્રો ધરાવતા). ''[[લાસ મર્સિડીઝની લડાઇ]]'' દરમિયાન, કાસ્ટ્રોનું નાનુ લશ્કર હારના આરે હતું પરંતુ તેણે તેના સૈનિકો જ્યારે સૂતા હતા ત્યારે જનરલ કેન્ટિલો સાથે વાટાઘાટનો પ્રાંરભ કરીને તેની ટુકડીઓને પાછી બોલાવી લીધી હતી. જ્યારે ''ઓપરેશન વેરાનો'' પૂરું થયું ત્યારે, કાસ્ટ્રોએ ગૂવેરા, જેમે વેગા અને[[કેમિલો સિયેનફ્યુગોસ]]ના ત્રણ સ્તંભોને મધ્ય ક્યુબા પર આક્રમણ કરવાનો હુકમ આપ્યો હતો, જ્યાં તેમને તે વિસ્તારમાં ગણા લાંબા સમયથી કાર્યરત એવા બળવાખોર દ્વારા મજબૂત ટેકો હતો. કાસ્ટ્રોના અનેક સ્તંભોમાંનો એક કૌટો પ્લેઇન્સની બહાર નીકળી ગયો હતો. અહીં, તેમને [[હુબર માટોસ]], [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]] અને અન્યોનો ટેકો હતો કે જેઓ તે વિસ્તારના પૂર્વ ભાગમાં કાર્યરત હતા. પ્લેઇન્સ પર કાસ્ટ્રોના દળોએ પ્રથમ [[ગ્રામા પ્રોવિન્સ]]માં ગુઇસા શહેરને ઘેરો ઘાલ્યો હતો અને તેમના દુશ્મોને ભગાડી મૂક્યા હતા ત્યાર બાદ 1895-1898માં [[ક્યુબાના સ્વતંત્રતાના યુદ્ધ]] સમયે [[કેલિક્સ્ટો ગ્રેસીયા]] દ્વારા લઇ લેવાંમાં આવેલા મોટા ભાગના શહેરો તરફ તેઓ આગળ વધ્યા હતા. === યાગૌજયની લડાઇ === ડિસેમ્બર 1958માં, [[ચે ગૂવેરા]] અને [[કેમિલો સિયેનફ્યુગોસ]]ના સ્તંભોએ લાસ વિલસ રાજ્ય મારફતે તેમના આગોતરા કાર્યો સતત રાખ્યા હતા. તેઓ વિવિધ શહેરોને હસ્તગત કરવામાં સફળ રહ્યા હતા અને તેઓ પ્રાંતની રાજધાની [[સાન્ટા ક્લારા]] પર [[હૂમલો]] કરવાની તૈયારીઓનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ગૂવેરાના લડવૈયાઓએ સાન્ટા ક્લારાની આસપાસ આવેલા ક્યુબાના લશ્કર પર હિંસક હૂમલો કર્યો હતો અને બાદમાં ઘરો વચ્ચે નીતિભ્રષ્ટ લડાઇઓ ફાટી નીકળી હતી. જ્યારે સિયેનફ્યુગોસે [[યાગૌજયની લડાઇ]] જીતી લીધી ત્યારે શહેરમાં પોતાની ટુકડીઓની સહાય કરવા માટે બેટિસ્ટાએ શસ્ત્રોથી ભરેલી ટ્રેઇન મોકલી હતી તેને પાટા પરથી ઉથલાવી પાડી હતી. દરેક તરફેથી હાર થતાં બેટિસ્ટાના દળો ભાંગી પડ્યા હતા. 31 ડિસેમ્બર 1958ની લડાઇના દિવસ અગાઉના એક દિવસ પહેલા પ્રાંતની રાજધાની પર કબ્જો કરવામાં આવ્યો હતો. === બટિસ્ટાના શાસનનો અંત === [[સાન્ટા ક્લારાની લડાઇ]]હારી ગયા બાદ, તેને પોતાના લશ્કરે વિશ્વાસઘાત કર્યો હોવાની શંકા ગઇ હતી અને અગાઉ અમેરિકન સરકાર તરફના તમામ ટેકાઓ ગુમાવી દીધા બાદ, બેટિસ્ટાએ([[ચુંટાયેલા પ્રમુખ]] [[એન્ડ્રેસ રિવેરો એક્વેરો]])ની સાથે એક પ્લેનમાં બેઠા અને 1 જાન્યુઆરી 1959ની વહેલી સવારે [[ડોમિકન રિપબ્લિક]] ઉડી ગયા હતા. દેશનિકાલમાં બેટિસ્ટાને સાથ આપવો એ 300,000,000 ડોલર કરતા વધુનું ભારે નસીબ હતું, જે તેણે ગેરકાયદે કમાણી અને ચૂકવણી દ્વારા પ્રાપ્ત કર્યા હતા. <ref>''અર્નેસ્ટો "ચે" ગૂવેરા (ભૂતકાળ અને વર્તમાનના વૈશ્વિક નેતાઓ)'' , ડૌગ્લાસ કેલ્લનર દ્વારા, 1989, ચેલસા હાઉસ પબ્લિશર્સ, આઇએસબીએન 1555468357, pg 48 </ref> કાસ્ટ્રોના બળવાના મધ્ય એવા એરિયેન્ટ પ્રાંતમાં તાજેતરના કમાન્ડર જનરલ ઇયુલોગો કેન્ટિલો દ્વારા બેટિસ્ટાને જંટા (સ્પેન અને ઇટાલીની વહીવટી પરિષદ)માં પાછળ મૂકવામાં આવ્યા હતા. જંટાએ તરત જ 1940ના બંધારણમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું તે રીતે ક્યુબાના કામચલાઉ પ્રમુખ તરીકે [[સુપ્રીમ કોર્ટ]]ના સૌથી જૂના જજ ડો. [[કાર્લોસ પાયેડ્રા]]ની પસંદગી કરી હતી. કાસ્ટ્રોએ કામચલાઉ પ્રમુખ તરીકે ન્યાયમૂર્તિ પાયેડ્રાની પસંદગીને સ્વીકારવાની ના પાડી હતી અને સુપ્રીમ કોર્ટે એડમિનીસ્ટરને ન્યાયમૂર્તિની ઓફિસના શપથ લેવડાવવાની ના પાડી દીધી હતી. <ref name="How the NYT presented day-one of the Cuban Revolution">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | year = 1959 | month = January 2 | url = http://www.cubanow.net/global/loader.php?secc=5&cont=stories/num8/3cHnyt59.htm | title = How the NYT presented day-one of the Cuban Revolution | work = | pages = | publisher = CubaNow.net | language = | access-date = 2006-05-16 | archive-date = 2006-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060105153019/http://www.cubanow.net/global/loader.php?secc=5&cont=stories%2Fnum8%2F3cHnyt59.htm | url-status = dead }}</ref>ફિડલ કાસ્ટ્રોના બળવાખોર દળો આખા આઇસલેન્ડ પર સત્તા કબ્જે કરવા માટે ઝડપથી કામે લાગ્યા હતા. <ref name="How the NYT presented day-one of the Cuban Revolution"/> 32 વર્ષની ઉંમરે કાસ્ટ્રોએ સફળતાપૂર્વક સંગીન ગેરિલા ઝુંબેશની તેના વડામથક સિયેરા માએસ્ટ્રાથી રચના કરી હતી અને બેટિસ્ટાને પદભ્રષ્ટ કર્યા હતા. === નવી સરકાર === <center>{{cquote|''Power does not interest me, and I will not take it''|}} _{— ફિડલ કાસ્ટ્રો ક્યુબામાં, જાન્યુઆરી 1959<ref>[http://www.time.com/time/printout/0,8816,937070,00.html ક્યુબા: એન્ડ ઓફ ઓ વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821212819/http://www.time.com/time/printout/0,8816,937070,00.html |date=2013-08-21 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝીન]]'' , 12 જાન્યુઆરી, 1959</ref>} </center> [[ચિત્ર:Fidel Castro - MATS Terminal Washington 1959.jpg|thumb|right|કાસ્ટ્રો 15 એપ્રિલ 1959ના રોજ વોશિગ્ટોન, ડી.સી. આવી પહોંચે છે.]] 8 જાન્યુઆરી 1959ના રોજ કાસ્ટ્રોના લશ્કરે [[હવાના]]માં વિજયને મનાવ્યો હતો.<ref name="Castro: The Great Survivor">{{cite web |date= | year = 2000 | month = October | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/244974.stm | title = Castro: The Great Survivor | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-15}}</ref> બેટિસ્ટાની સરકારના પતનના સમાચારા આખા હવાનામાં ફેલાઇ ગયા હતા, ''[[ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સે]]'' આ દ્રશ્યને હર્ષઘેલા લોકો શેરીઓમાં ઉતરી આવ્યા હતા અને વાહનોનો હોર્ન કર્કશ અવાજ કરતા હતા તે રીતે વર્ણવ્યું હતું. 26 જુલાઇ ચળવળના કાળા અને લાલ વાવટા વાહનો અને ઇમારતો પર ફરકાવવામાં આવ્યા હતા. સમગ્ર વાતાવરણ અંધાધૂંધ હતું.<ref name="How the NYT presented day-one of the Cuban Revolution"/> કાસ્ટ્રોએ પિયેડ્રા સરકારના વિરોધમાં સામાન્ય હડતાળનું એલાન આપ્યું હતું. ઉર્જન્સી કોર્ટ ઓફ સાન્ટિગો ડિ ક્યુબાના ભૂતપૂર્વ જજ ડો. ઉરુટીયાને કામચલાઉ પ્રમુખ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે તેવી તેમણે માગણી કરી હતી. ક્યુબાના કેન પ્લાન્ટર્સ એસોસિયેશને આઇસલેન્ડઝના અગત્યના ખાંડ ઉદ્યોગ વતી બોલતા કાસ્ટ્રો અને તેમની ચળવળને ટેકો આપતું નિવેદન કર્યું હતું. {{Citation needed|date=March 2009}} કાયદાના [[અધ્યાપક]] [[જોસ મિરો કાર્ડોના]]એ 5 જાન્યુઆરીના રોજ પોતાની જાતને [[વડાપ્રધાન]] અને [[મેન્યુએલ ઉરુટીયા લિયો]]ને પ્રમુખ બનાવતા નવી સરકારની રચના કરી હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટસે બે દિવસ પછી નવી સરકારને સત્તાવાર રીતે માન્યતા આપી હતી. <ref>{{cite web |date= | year = | month = | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/bayofpigs/chron.html | title = Chronology | work = | pages = | publisher = The National Security Archive | language =|access-date = 2006-05-19|accessyear = }}</ref> કાસ્ટ્રો પોતે લોકોને ઉત્સાહિત કરવા હવાના આવી પહોંચ્યા હતા અને 8 જાન્યુઆરીના રોજ સશસ્ત્ર દળોના [[કમાન્ડર ઇન ચિફ]]નો હોદ્દો ધારણ કર્યો હતો. === કાસ્ટ્રો સત્તાને મજબૂત કરે છે === {{quotation|"Until Castro, the U.S. was so overwhelmingly influential in Cuba that the American ambassador was the second most important man, sometimes even more important than the Cuban president."| [[Earl T. Smith]], former American Ambassador to Cuba, during 1960 testimony to the U.S. Senate <ref>''Ernesto "Che" Guevara (World Leaders Past & Present)'', by Douglas Kellner, 1989, Chelsea House Publishers, ISBN 1-55546-835-7, pg 66 </ref>}} ફિડલ કાસ્ટ્રોએ ઉદારવાદી અને ડેમોક્રેટ જેમ કે જોસ મિરો કાર્ડોના અને મેન્યુઅલ ઉરુટીયા લિયોને હાકી કાઢવાની ઇચ્છા કરી હતી. <ref name="geyer"/> ફેબ્રુઆરીમાં અધ્યાપક જોસ મિરો કાર્ડોનાને કાસ્ટ્રોના હૂમલાને કારણે રાજીનામુ આપી દેવું પડ્યું હતું. 16 ફેબ્રુઆરી 1959ના રોજ કાસ્ટ્રોએ ક્યુબાના વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા હતા. <ref name="Castro sworn in as Cuban PM"/> અધ્યાપક મિરો તરત જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચાલ્યા ગયા હતા અને બાદમાં તેમણે કાસ્ટ્રોના સરકારના સ્વરૂપ વિરુદ્ધ [[બે ઓફ પિગ્સ ઇન્વેઝન]]માં ભાગ લીધો હતો. પ્રમુખ મેન્યુઅલ ઉરુટીયા લિયો ચુંટણી લાવવા માગતા હતા, પરંતુ કાસ્ટ્રો મુક્ત ચુંટણીનો વિરોધ કર્યો હતો. <ref name="Quirk">[http://www.fiu.edu/~fcf/castro_year1/urrutia.dorticos.html ઉરુટીયાના પ્રમુખનો રાજકીય અંત ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019171533/http://www.fiu.edu/~fcf/castro_year1/urrutia.dorticos.html |date=2012-10-19 }}. ફિડલ કાસ્ટ્રો, રોબર્ટ ઇ ક્વીર્ક 1993 દ્વારા. 8 ઓક્ટોબરના રોજ એક્સેસ. 2006.</ref> કાસ્ટ્રોનું સૂત્ર "પહેલા ક્રાંતિ, પછી ચુટણી" હતુ. <ref>{{cite book|title=Latin America in the era of the Cuban Revolution|year=2001|url=https://archive.org/details/latinamericainer0000wrig_c1w5|author=Thomas C. Wright}}</ref> નવી સરકારે મિલકતોનો [[છીનવી]] લેવાનું શરૂ કર્યું હતુ અને કંપની તેમના કરવેરાને અવગણી શકે તે માટે તેમના સાચા મૂલ્યવાળા ભાગને રાખ્યો હતો તેવી કૃત્રિમ નીચી મિલકત આકારણી પર વળતર આપવાની જાહેરાત કરી હતી. {{Citation needed|date=March 2009}} આ ગાળા દરમિયાન કાસ્ટ્રોએ સામ્યવાદી હોવાની વારંવાર ના પાડી હતી. <ref>ઇરવીંગ લુઇસ અને જૈમ સુશ્લીકી ''ક્યુબન કોમ્યુનિઝમ'' ટ્રાન્ઝેક્શન પબ્લિશર્સ, 1998, p. 725.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.trivia-library.com/c/biography-of-famous-cuban-leader-fidel-castro-part-3.htm |title=ડેવીડ વોલચિન્સ્કી અને ઇરવીંગ વોલેસ વિખ્યાત ક્યુબન નેતા ફિડલ કાસ્ટ્રોની આત્મકથા ભાગ 3 |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426052717/http://www.trivia-library.com/c/biography-of-famous-cuban-leader-fidel-castro-part-3.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.latinamericanstudies.org/cuban-rebels/voices.htm રશેલ જે.હેમ્પસે ''સિયેરા માએસ્ટ્રાનો અવાજ: ફિડલ કાસ્ટ્રોનો ક્રાંતિકારી પ્રચાર'' ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://msgboard.snopes.com/cgi-bin/ultimatebb.cgi?ubb=get_topic;f=36;t=000785;p=1 |title=સ્નોપ્સડોટકોમઃ ચે ગૂવેરા, અર્થશાસ્ત્રી |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104022239/http://msgboard.snopes.com/cgi-bin/ultimatebb.cgi?ubb=get_topic;f=36;t=000785;p=1 |url-status=dead }}</ref><ref>સામ્યવાદને તેમનો ટેકો આપવાની ના પાડતા ફિડલ કાસ્ટ્રોની વિડીયોટેપનું એનબીસી "મીટ ધ પ્રેસ"પર 25 નવેમ્બર, 2007ના રોજ પુનઋપ્રસારણ કરાયું હતું. </ref> ઉદાહરણ તરીકે ન્યુ યોર્કમાં ૨૫ એપ્રિલે તેમણે કહ્યું હતું કે , "...[સામ્યવાદી] પ્રભાવ જેવું કંઇ જ નથી. હું સામ્યવાદ સાથે સંમત થતો નથી. આપણે લોકશાહી છીએ. આપણે તમામ પ્રકારના સરમુખ્યત્યારોથી અલગ છીએ... તેથી આપણે સામ્યવાદનો વિરોધ કરીએ છીએ "<ref>[http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=FA0E10F8355C1A7B93C4AB178FD85F4D8585F9 ''કાસ્ટ્રોનું ભ્રમણ.'' ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=FA0E10F8355C1A7B93C4AB178FD85F4D8585F9 ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ, 26 એપ્રિલ, 1959.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 15 એપ્રિલ અને 26 એપ્રિલની વચ્ચે કાસ્ટ્રો અને ઔદ્યોગિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિમંડળે પ્રેસ ક્લબના મહેમાન તરીકે યુ.એસની મુલાકાત લીધી હતી. કાસ્ટ્રો દ્વારા આકર્ષક આક્રમણકારી મુલાકાત અને તેમની તાજેતરની રચાયેલી સરકાર માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અનેક શ્રેષ્ઠ [[પબ્લિક રિલેશન્સ]]કંપનીઓમાંની એકને રોકી હતી. કાસ્ટ્રોએ ઉદ્ધત પ્રશ્નોના રમૂજી જવાબો આપ્યા હતા અને હોટ ડોગ્સ અને હેમબર્ગર્સ ખાધા હતા. તેમના ચિથરેહાલ વસ્ત્રો અને વાંકીચૂંકી કાપેલી દાઢીએ વિખ્યાત વ્યક્તિને એક વિશ્વસનીય હીરો તરીકે ઉપસાવ્યા હતા. <ref>{{cite web | last = Franqui | first = Carlos | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/franqui3.htm | title = Fidel Castro's Trip to the United States | work = | pages = | publisher = historyof Cuba.com | language = | access-date = 2006-05-16 | archive-date = 2006-06-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060617115522/http://historyofcuba.com/history/franqui3.htm | url-status = dead }}</ref> પ્રમુખ [[એઇસેનહોવર]] સાથેની બેઠક માટે તેમને ના પાડવામાં આવી હતી. યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ ખાતે તેમની મુલાકાત બાદ તેઓ કદાચ સોવિયેત નેતા [[નિકીતા ખ્રુશ્ચેવ]]સાથે દળમાં જોડાવા ગયા હતા.<ref name="Castro: The Great Survivor"/> 17 મે 1959ના રોજ, કાસ્ટ્રોએ [[ફર્સ્ટ એગ્રેરીયન રિફોર્મ]]કાયદો બનાવવા માટે હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના કારણે માલિક દીઠ વધુમાં વધુ 993 એકર (4 કીમી)નો જમીન માલિકી હક્ક સીમીત બની ગયો હતો અને વિદેશી જમીન માલિકીહક્ક સામે પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. <ref>{{cite web | last = Sierra | first = J.A. | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.historyofcuba.com/history/time/timetbl4.htm | title = Timetable History of Cuba - After The Revolution | work = | pages = | publisher = historyof Cuba.com | language = | access-date = 2006-05-15 | archive-date = 2012-09-20 | archive-url = https://archive.today/20120920/http://www.historyofcuba.com/history/time/timetbl4.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://revolutions.truman.edu/cuba/aboutme.htm |title=First Agrarian Reform Law (1959) |publisher= |access-date=2006-08-29 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011133515/http://revolutions.truman.edu/cuba/aboutme.htm |url-status=dead }}</ref> કાસ્ટ્રોએ પ્રમુખ મેન્યુઅલ ઉરુટીયા લિયો પર આયોજિત હૂમલાઓ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. કાસ્ટ્રોએ પોતાની જાતે [[ક્યુબાના વડાપ્રધાન]] તરીકે રાજીનામુ આપ્યું હતું અને બાદમાં તે દિવસે તેઓ ટેલિવીઝન પર ઉરુટીયા બાબતે લાંબી જાહેરાત કરવા માટે દેખાયા હતા અને દાવો કર્યો હતો કે ઉરુટીયા "જટિલ" સરકાર છે અને તેની "વધુ પડતા સામ્યવાદ વિરોધ"નુકસાનકારક અસર ધરાવે છે. કાસ્ટ્રોની લાગણીઓને બહોળો ટેકો પ્રાપ્ત થયો હતો કેમ કે પ્રમુખના મહેલની બહાર સંગઠિત ટોળું ઉરુટીયાના રાજીનામાની માગ કરતું હતું, જે યોગ્ય સમયે મેળવવામાં આવ્યું હતું. [[23 જુલાઇ]]ના રોજ, કાસ્ટ્રોએ પ્રિમીયર તરીકે તેમનો પદભાર સંભાળ્યો હતો અને [[ઓસવાલ્ડો ડોર્ટીકોસ]]ની નવા પ્રમુખ તરીકે નિમણૂંક કરી હતી.<ref name="thomas">[[હઘ થોમસ]], ''ક્યુબા '' ''ધી પર્સ્યુટ ફોર ફ્રિડમ '' . p830-832 </ref> == સત્તાના વર્ષો == જુલાઇ 1959 જેટલા વહેલા, કાસ્ટ્રોના ઇન્ટેલિજન્સ વડા [[રામિરો વાલ્દેસ]]એ મેક્સિકો શહેરમાં કેજીબીનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. <ref name="Andrew">{{cite book |last=Andrew |first=Christopher |coauthors=Gordievsky, Oleg |year=1991 |title=Instructions from the Centre: Top Secret Files from the KGB's Foreign Operations |publisher=Hodder & Stoughton General Division |isbn=0-340-56650-7}}</ref> તેના પરિણામે યુએસએસઆરે મોટે ભાગે સ્પેનિશ ભાષા બોલતા સલાહકારો મોકલી આપ્યા હતા, જેમાં [[ક્રાંતિના બચાવ માટેની સમિતિ]]ની રચના કરવા માટે [[એનરિક લિસ્ટર ફોર્જન]]નો સમાવેશ થાય છે. ફેબ્રુઆરી 1960માં ક્યુબાએ યુએસએસઆર પાસેથી ઓઇલ ખરીદવા માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ક્યુબા સ્થિત યુ.એસની માલિકીની રિફાઇરીઓએ ઓઇલનું પ્રોસેસ કરવાની ના પાડી ત્યારે તેમની પાસેથી છીનવી લેવામાં આવ્યું હતું અને તેના પછી તરત જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે કાસ્ટ્રો સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો કાપી નાખ્યા હતા. એઇસેનહોવર વહીવટીતંત્રની ચિંતાને કારણે ક્યુબાએ સોવિયેત સંઘ સાથે વધુ ગાઢ જોડાણ સ્થાપિત કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. કાસ્ટ્રો અને [[સોવિયેત પ્રમુખ]] [[નિકીતા ખુર્શ્ચેવ]]વચ્ચે વિવિધ પ્રકારની સંધિઓ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેના લીધે ક્યુબાને યુએસએસઆર પાસેથી મોટા જથ્થામાં આર્થિક અને લશ્કરી સહાય મેળવવાની મંજૂરી પ્રાપ્ત થઇ હતી. સ્વરૂપ તૈયાર કરી દેવાયું હતું. ક્યુબાના નિર્ણયોમાં માથુ નહી મારવાની સત્તાના અભાવની અમેરિકાની નિરાશાએ કાસ્ટ્રોના દહેશતને વેગ આપ્યો હતો અને પરિણામે ક્યુબાની યુએસએસઆરના ટેકા પર નિર્ભરતા વધી હતી. {{Citation needed|April 2009|date=April 2009}} 1 મે 1961ના રોજ કાસ્ટ્રોએ ક્યુબાને [[સામાજિક રાજ્ય]]તરીકે જાહેર કર્યું હતું અને સત્તાવાર રીતે જ એક કરતા પક્ષોની ચુટણીઓ રદ કરી હતી. <ref name="Leonard">{{Cite book |url=Fidel Castro|author=Thomas M. Leonard |ISBN=0-313-32301-1}}</ref> ટીકાકારોએ નોંધ્યુ હતું કે કાસ્ટ્રોને એવો ભય હતો કે ચુંટણીઓ તેમને તેમની સત્તા પરથી ઉથલાવી પાડશે. <ref name="Leonard"/> જૂન 1960માં, એઇસેનહોવરે ક્યુબાની ખાંડની આયાતમાં 7,000,000 ટન ઘટાડો કર્યો હતો અને તેના પ્રતિભાવરૂપે ક્યુબાએ આશરે 850 મિલીયન ડોલરની મિલકતો અને કારોબારોનું [[રાષ્ટ્રીયકરણ]] કર્યું હતું. આરોગ્ય સંભાળ અને શિક્ષણનું સામાજિકકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. બન્નેમાં નાટ્યાત્મક સુધારો થયો હતો. {{Citation needed|date=August 2009}} નવી સરકારે ઉદ્યોગો, મિલકતોની પુનઃવહેંચણી, સામૂહિક કૃષિ અને ગરીબોને ફાયદાકારક એવી નીતિઓની રચના કરીને નવી સરકારે દેશ પર કબજો લીધ હતો. ગરીબોમાં લોકપ્રિય હોવાથી, આ નીતિઓએ ક્યુબાના મધ્યમ અને ઉપરના વર્ગોમાં ક્રાંતિના ભૂતપૂર્વ ટેકેદારોનો ઉત્સાહ તોડી નાખ્યો હતો. ત્યાર બાદ એક મિલીન ક્યુબનો અમેરિકામાં સ્થળાંતર કરી ગયા હતા, તેમણે [[મિયામી]], [[ફ્લોરિડા]]માં એક જ ભાષાવાળા કાસ્ટ્રો વિરોધી સમાજની રચના કરી હતી,જેને અમેરિકન વહીવટીતંત્રના અનુગામી દ્વારા સક્રિયપણે ટેકો અને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. {{Citation needed|April 2009|date=April 2009}} [[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 183-L0614-040, Berlin, Fidel Castro an der Grenze.jpg|thumb|300px|1972માં ફિડલ કાસ્ટ્રો અને પૂર્વ જર્મન પોલીટબ્યુરોના સભ્યો.]] 1960ની પ્રારંભિક હેમંતમાં અમેરિકન સરકાર કાસ્ટ્રોને સત્તા પરથી ઉતારી પાડવા માટે અર્ધ ગુપ્ત ઝુંબેશ સાથે સંકળાયેલી હતી. <ref>{{cite web |date= | year = | month = | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/bayofpigs/chron.html | title = Bay of Pigs Chronology | work = | pages = | publisher = The National Security Archives | language = | access-date = 2006-11-12}}</ref> સપ્ટેમ્બર 1960માં કાસ્ટ્રોએ [[ક્રાંતિના બચાવ માટેની સમિતિ]]ની રચના કરી હતી, જેણે ક્રાંતિ વિરોધી ગતિવિધિઓનો નાશ કરવાના પ્રયત્ન સ્વરૂપે પાડોશપણાની જાસૂસી અપનાવી હતી. <ref name="Lewis"/> 1960ના અંતમાં,[[ડેમોક્ટેરિટક સેન્ટ્રલિઝમ]] [[લેનિનિસ્ટ]] સિદ્ધાંતો હેઠળ રાજ્યમાં ચાલતા તમામ વિરોધી અખબારો અને રેડીયો સ્ટેશનો અને ટેલીવીઝન સ્ટેશનો બંધ કરી દેવાયા હતા. <ref name="Lewis"/> ઉદારમતવાદીઓ, શિક્ષકો અને અધ્યાપકોને આરોપોમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Lewis"/> તેમની પર દર વર્ષે બિનમાનવીય જેલ હેઠળ 20,000 જેટલા વિગ્રહવાદીઓને કારાવાસમાં રાખવાનો અને તેમની પર અત્યાચાર ગુજારવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. <ref name="Lewis"/> હોમોસેક્સ્યુઅલ જેવા જૂથોને મેડિકલ રાજકીય "[[પુનઃશિક્ષણ]]"આપવાની શરતે 1960માં એકત્ર રાખવામાં આવ્યા હતા,<ref name="Hirschfeld-since1898">{{cite book|title=Health, politics, and revolution in Cuba since 1898|year=2007|url=https://archive.org/details/healthpoliticsre0000hirs|author=Katherine Hirschfeld}}</ref> ક્યુબામાં કાસ્ટ્રોના ગ્રામિણ જીવનના વર્ણનમાં ("એવા દેશમાં કે જ્યાં કોઇ હોમોસેક્સ્યુઅલ ન હતા"<ref name="Tatchell">[http://www.galha.org/glh/213/cuba.html ''ક્યુબામાં ગે રાઇટ્સ એન્ડ રોંગ્સ,'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020821192118/http://www.galha.org/glh/213/cuba.html |date=2002-08-21 }}, પીટર ટેટચેલ(2002), "ગે એન્ડ લેસ્બીયન હ્યુમનીસ્ટ", હેમંત 2002. [[ધી ગાર્ડીયન]]માં [http://www.guardian.co.uk/cuba/story/0,11983,712621,00.html ધી ડેફિયન્સ વન]માંથી થોડો સુધારો કરીને પ્રકાશિત કરાયેલો અગાઉનો ભાગ, ફ્રાઇડે રિવ્યૂ, [[8 જૂન]] [[2001]].</ref>) હોમોસેક્સ્યુઅલીટી રૂઢીની પડતીનો ખ્યાલ પર્દર્શિત થાય છે અને તેણે સામ્રાજ્યવાદના એજન્ટ તરીકે મારીકોન્સ ([[ફેગોટ્ટસ]])ની ઘોષણા કરી હતી. <ref>લોવીયો-મેનેડેઝ, જોસ લુઇસ. ''ઇનસાઇડર: માય હીડન લાઇફ એઝ એ રિવોલ્યુશનરી ઇન ક્યુબા,'' (ન્યુ યોર્ક: બેન્ટન બુક્સ, 1988), p. 156-158, 172-174.</ref> કાસ્ટ્રોએ જણાવ્યું હતું કે "હોમોસેક્સ્યુઅલ્સને એ રીતે સ્વીકારવામાં આવશે નહી જેથી તે યુવાન લોકો પર પોતાનો પ્રભાવ પાડી શકે. ".<ref>લોકવુડ, લી(1967), ''કાસ્ટ્રોનું ક્યુબા, ક્યુબાના ફિડલ'' . p.124. સુધારેલી આવૃત્તિ (ઓક્ટોબર 1990) આઇએસબીએન 0-8133-1086-5</ref> કાસ્ટ્રો પ્રત્યેની નિષ્ઠા એ આઇલેન્ડમાં દરેક નિમણૂંક માટે પ્રાથમિક શરત બની ગઇ હતી.<ref name="Staten-Cuba"/> સામ્યવાદી પક્ષે તેના કાસ્ટ્રોને વડાપ્રધાન તરીકે એક પક્ષીય શાસનને મજબૂત બનાવ્યું હતું. <ref name="Lewis">{{cite book|title=Authoritarian regimes in Latin America|year=2006|url=https://archive.org/details/authoritarianreg0000lewi|author=Paul H. Lewis}}</ref>1961માં નવા વર્ષની પરેડમાં કાસ્ટ્રોએ સોવિયેત ટેંન્ક અને અન્ય શસ્ત્રોનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. <ref name="Staten-Cuba">{{cite book|title=The history of Cuba|year=2003|url=https://archive.org/details/historyofcuba00stat|author=Clifford L. Staten}}</ref> તે વર્ષ પછી સોવિયેત સંઘે તેને [[લેનિન પીસ પ્રાઇઝ]]થી સન્માનિત કર્યા હતા. === બે ઓફ પિગ્સ ઇન્વેઝન === બે ઓફ પિગ્સ ઇન્વેઝન (લા બેટેલા ડિ ગિરોન અથવા ક્યુબામાં પ્લેયા ગિરોન તરીક જાણીતુ),ફિડલ કાસ્ટ્રોની ક્યુબન સરકારને ઉથલાવી પાડવા માટે અમેરિકન સશસ્ત્ર દળોના ટેકા વડે દક્ષિણ [[ક્યુબા]] પર આક્રમણ કરવા માટે [[ક્યુબન દેશનિકાસલવાસી]]ની અમેરિકી તાલીમ પામેલા દળ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક નિષ્ફળ પ્રયાસ તરીકે જાણીતું છે. આ યોજનાનો પ્રારંભ [[જોહ્ન એફ. કેનેડી]]એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં પ્રમુખપદનો કાર્યભાર સંભાળ્યો તેના ત્રણ મહિનાથી પણ ઓછા ગાળામાં એપ્રિલ 1961માં કરવામાં આવ્યો હતો. [[પૂર્વ બ્લોક]] રાષ્ટ્રો દ્વારા તાલીમ અને સજ્જ કરાયેલા ક્યુબન દળોએ ત્રણ દિવસમાં દેશનિકાલવાસીઓને હરાવ્યા હતા. ખરાબ[[ક્યુબન-અમેરિકન સંબધો]]1962ની [[ક્યુબન મિસાઇલ કટોકટી]]દ્વારા વધુ વણસ્યા હતા. આ આક્રમણનું નામ [[બે ઓફ પિગ્સ]]ના નામ પરથી આપવામાં આવ્યું હતું, જે સ્પેનિશ ''બહિયા ડિ કોચીનોસ'' નું ફક્ત એક જ શક્ય ભાષાંતર છે. બે ઓફ પિગ્સ પર મુખ્ય ઉતરાણ પ્લેયા ગિરોન નામના દરિયાકિનારે થયું હતું. 1 મે 1961ના રોજ, કાસ્ટ્રોએ પોતાના હજ્જારો પ્રેક્ષકોમાંથી સોએકમાં જાહેરાત કરી હતી કે: {{quotation|The revolution has no time for elections. There is no more democratic government in Latin America than the revolutionary government. ... If Mr. Kennedy does not like Socialism, we do not like imperialism. We do not like capitalism.<ref>{{cite web |date= | year = 1961 | month = May 1 | url = http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/1/newsid_2479000/2479867.stm | title = Victorious Castro bans elections | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-19| accessyear = }}</ref>}} 2 ડિસેમ્બર 1961ના રાષ્ટ્રીય પ્રસારણ સંબોધનમાં કાસ્ટ્રોએ જાહેરાત કરી હતી કે તે[[માર્કસીસ્ટ-લેનિનીસ્ટ]]છે અને ક્યુબા [[સામ્યવાદ]] અપનાવી રહ્યું છે. 7 ફેબ્રુઆરી, 1962ના રોજ અમેરિકાએ [[ક્યુબા સામે મનાઇહુકમ]] લાદ્યો હતો. આ મનાઇહુકમનો વ્યાપ 1962 અને 1963 દરમિયાન વધ્યો હતો, જેમાં અમેરિકન પ્રવાસીઓની સામાન્ય મુસાફર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite web | last = Sierra | first = J.A. | authorlink = | coauthors = | date = | year = 1961 | month = May 1 | url = http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/embargo.htm | title = Economic Embargo Timeline | work = | pages = | publisher = historyofcuba.com | language = | access-date = 2006-05-28 | archive-date = 2006-06-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060603185623/http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/embargo.htm | url-status = dead }}</ref> === ક્યુબન મિસાઇલ કટોકટી === ક્યુબા અને અમેરિકા વચ્ચે 1962 મિલાઇલ કટોકટી સમયે તંગદિલી વધી હતી, જેના કારણે અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ પરમાણુ સંધિ બાબતેનો સંઘર્ષ ગાઢ બન્યો હતો. અમેરિકાના શક્ય હૂમલ સામે ધાક બેસે તે માટે ખ્રુશ્ચેવને મિસાઇલ મૂકવાનો ખ્યાલ આવ્યો હતો અને તૂર્કીમાં અમેરિકન મિસાઇલ મૂકવાના પગલાનો પ્રતિભાવ આપતું હતું. પોતાના લશ્કરી સલાહકારો સાથે મસલત કર્યા બાદ તેઓ ચોક્કસ યોજના ઘડી કાઢવા માટે રાઉલ કાસ્ટ્રોની આગેવાની હેઠળના ક્યુબ પ્રતિનિધિમંડળને મળ્યા હતા. ક્યુબન જમીન પર સોવિયેત[[આર-12]] [[એમઆરબીએમ]]મૂકવા બાબતે સંમતિ સધાઇ હતી; જોકે, અમેરિકન [[લોકહેડ યુ-2]]ની લશ્કરી તપાસે શસ્ત્રો ખરેખર મૂકાયા તે પહેલા 15 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ મિસાઇલ ઇન્સ્ટોલેશન્સનું બંધારણ શોધી કાઢ્યુ હતું. અમેરિકન સરકારે [[કી વેસ્ટ]]ની {{convert|90|mi|km|0}}દક્ષિણે સોવિયેત પરમાણુ શસ્ત્રોના કરાયેલા ઇન્સ્ટોલેશન્સને એક આક્રમક પગલાં અને અમેરિકન સલામતીના જોખમ તરીકે ગણાવ્યું હતું. પરિણામ સ્વરૂપે,, અમેરિકને લોકોની સમક્ષ 22 ઓક્ટોબર 1962ના રોજની શોધની જાહેરાત કરી હતી અને ક્યુબાની આસપાસ [[ક્વારન્ટીન]] અમલમાં મૂક્યું હતું, જે સક્રિયપણે આઇલેન્ડ પર તરફ આગળ વધતા જહાજને રોકવામાં અને શોધી કાઢનાર હતું. [[નિકોલાઇ સર્ગેવિચ લિનોવ]], કેજીબી ઇન્ટેલિજન્સ ડાયેરેક્ટોરેટ<ref>{{cite paper |author= |date= 1995 -1998 |url= http://www.kcl.ac.uk/lhcma/cats/coldwar/xc70-28-.htm |title= The Cold War, television documentary archive |publisher= King's College London, Liddell Hart Centre for Military Archives |version= | access-date = 2006-05-11 }}</ref>માં જનરલ અને વોર્શોમાં સોવિયેત કેજીબી ડેબ્યુટી સ્ટેશન ચિફ બન્યા હતા, જે કાસ્ટ્રોના ભાષાંતર કાર હતા અને તેમનો ઉપયોગ આ ગાળામાં રશિયનો સાથે સંપર્ક કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. 27 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ ખ્રુશ્ચેવને લખેલા એક અંગત પત્રમાં કાસ્ટ્રોએ તેમને જો ક્યુબા પર આક્રમણ કરવામાં આવે તો અમેરિકા વિરુદ્ધ પ્રથમ પરમાણુ હૂમલો કરવાની વિનંતી કરી હતી, પરંતુ ખ્રુશ્ચેવે કોઇ પ્રકારેની હૂમલાની પહેલને નકારી હતી. <ref>{{cite web | last = Khrushchev | first = Nikita Sergeyevich |date= 1962-10-27 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/621030%20Letter%20to%20Castro.pdf | title = Letter to Castro | format = PDF|publisher = The George Washington University|access-date = 2006-05-11 }}</ref> ક્યુબામાં રહેલા સોવિયેત ફિલ્ડ કમાન્ડર્સને જો અમેરિકા દ્વારા હૂમલો કરવામાં આવે તો, [[સુનિયોજિત પરમાણુ શસ્ત્ર]]નો ઉપયોગ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. ક્યુબા પર આક્રમણ કરવામાં નહી આવે અને ત્રણ મહિના બાદ અમેરિકાએ લીધેલ પગલાં જેમ કે અમેરિકા [[તૂર્કી]] અને [[ઇટાલી]]ને બદલે [[સોવિયેત સંઘ]]ને લક્ષ્યાંક બનાવતા અમેરિકન [[એમઆરબીએન]]ને ગુપ્ત રીતે દૂર કરી દેશે તેવા અમેરિકાના વચનના બદલામાં ખ્રુશ્ચેવ મિસાઇલોને હટાવી લેવા માટે સંમત થયા હતા. મિસાઇલ વિનીમયનો કદી જાહેરમાં ઉલ્લેખ કરાયો ન હતો કેમ કે, નાટો સંબંધની ગરિમા જાળવવા અને આગામી અમેરિકન ચુટણીઓમાં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીન ઉમેદવારોને રક્ષવા માટે જોહ્ન કેનેડી વહીવટીતંત્રએ તેની ગુપ્તતાની માગ કરી હતી. === હત્યાના પ્રયત્નો === ફેબીયન એસ્કાલેન્ટ કે જેઓ કાસ્ટ્રોની જિંદગીને બચાવવા માટે લાંબા સમયથી સંકળાયેલા હતા તે દરમિયાન [[સીઆઇએ]] દ્વારા અસંખ્ય હત્યા યોજનાઓ અને પ્રયત્નો થયા હતા તેની સંખ્યા 638 હોવાનું મનાય છે. આ પ્રકારના કેટલાક પ્રયત્નોમાં [[સિગારનો ઉપયોગ]], ફુંગીના ચેપવાળું સ્કુબા ડાઇવીંગ સ્યુટ અને માફીયાની જેમ ગોળીઓ ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આમાંના કેટલાક પ્લોટ્સનું ''[[638 વેઝ ટુ કીલ કાસ્ટ્રો]]'' નામની ડોક્યુમેન્ટ્રીમાં નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web | year = 2006 | month = April 3 | url =http://www.guardian.co.uk/cuba/story/0,,1835930,00.html | title =638 ways to kill Castro | publisher =The Guardian Unlimited | access-date =2006-08-16 }}</ref> તેમાંનો એક પ્રયત્ન જેને તે 1959માં મળ્યો હતો તેવી એક સમયની પ્રેમિકા [[માર્ટીયા લોરેન્ઝ]]દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. તેણી પર એવો આરોપ હતો કે કે તે સીઆઇએને મદદ કરવા તૈયાર થઇ હતી અને ઝેરની ગોળીઓ ધરાવતા[[કોલ્ડ ક્રીમ]]ના જારની તેના રુમમાં હેરાફેરી કરી હતી. જ્યારે કાસ્ટ્રોને જાણ થઇ ત્યારે, જાણવા મળ્યા મુજબ તેણે તેણીને બંદૂક આપી હતી અને કહ્યું હતું કે તેને મારી નાખે પરંતુ તેણીના જ્ઞાનતંતુઓ કામ કરતા બંધ પડી ગયા હતા. <ref>{{cite news | first = Martin | last = Aston | title = The Man Who Wouldn't Die | work = [[Radio Times]] |date= 25 November - 1 December 2006 }}</ref> કાસ્ટ્રોએ એક વખત કહ્યું હતું કે પોતાની જિંદગી પર થયેલા અસંખ્ય પ્રયાસો અંગે તે એવુ માને છે કે, "જો આ પ્રકારના હત્યાના પ્રયાસ એક [[ઓલિમ્પીક]] ઘટના હોત તો મે સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી લીધો હોત." [[પારિવારિક આભૂષણ]]દસ્તાવેજો પ્રમાણે સીઆઇએ દ્વારા 2007માં એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા, બે ઓફ પિગ્સ ઇન્વેઝન પહેલા આ પ્રકારના ખૂનના પ્રયાસમાં [[જોહ્ની રોસેલ્લી]]અને [[અલ કેપોન]]ના [[શિકાગો આઉટફિટ]]માં રહેલા અનુગામી, [[સાલ્વાટોર ગિયાનકાના]] અને જમણા હાથ જેવા [[સેન્ટોસ ટ્રાફિકાન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. તે સમયના [[અમેરિકન એટર્ની જનરલ]] [[રોબર્ટ કેનેડી]]દ્વારા વ્યક્તિગત સત્તા આપવામાં આવી હતી. <ref>પ્રમુખ [[ગેરાલ્ડ ફોર્ડ]] અને [[હેનરી કિસ્સીન્ગર]] વચ્ચે [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB222/family_jewels_wh2.pdf 4 જાન્યુઆરી, 1975 વાટાઘાટની સમજૂતિ], [[નેશનલ સિક્યુરિટી આર્કાઇવ]], જૂન 2007 </ref>. લાસ વેગાસ સિંડીકેટ અને ગિયાનકાનાના બે નંબરના વ્યક્તિ મહેયુએ જોહ્ની રોસેલીનો સંપર્ક કર્યા બાદ સીઆઇએ, [[રોબર્ટ મહેયુ]] દ્વારાની કડી મારફતે હત્યાની શક્યતા હોવથી સપ્ટેમ્બર 1960માં ગિયાકાના અને મિયામી સિંડીકેટ નેતા સાન્ટોસ ટ્રાફિકેન્ટનો સંપર્ક સાધવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે કાસ્ટ્રો દ્વારા ક્યુબામાં જે કંપનીઓ જપ્ત કરી લેવામાં આવતી હતી તેવી અસંખ્ય આંતરરષ્ટ્રીય બિઝનેસ કંપનીઓના પ્રતિનિધિ તરીકે મહેયુએ પોતાની જાતને રજૂ કરી હતી. તેમણે આ ઓપરેશન દ્વારા કાસ્ટ્રો ઉથલાવી પાડવા માટે 150,000 ડોલરની ઓફર કરી હતી.(દસ્તાવેજો સુચવે છે કે રોસેલી કે ગિયાકાના અને ટ્રાફિકાન્ટે આ કામગીરી માટે કોઇ પ્રકારની રકમનો સ્વીકાર કર્યો હતો.) ફાઇલોના અનુસાર તે ગિયાકાન જ હતા જેમણે ઝેરની ગોળીઓનો ઉપયોગ ડોકટર કાસ્ટ્રોના ખાવામાં અને પીવામાં ઉપયોગ કરી શકાય તેવું સુચન કર્યુ હતું. આ ગોળીઓ ગિયાકાનાના ઉમેદવાર જુઆન ઓર્ટાને સીઆઇએ દ્વારા આ ગોળીઓ આપવામાં આવી હતી, આ ઉમેદવારને ગિયાકાનાએ ક્યુબન સરકારના એક અધિકારી તરીકે રજૂ કર્યો હતો, તેમજ તે જુગારમાં પણ રસ ધરાવતો હતો અને કદાચ તે કાસ્ટ્રો સુધી પહોંચી ગયો હતો. કાસ્ટ્રોના ખાવાનામાં ઝેર ભેળવવાના છ પ્રયત્નો બાદ ઓર્ટાએ આ કાર્યમાંથી પોતાને બહાર કાઢવા માટે ઉતાવળ કરી હતી, અને આ કામ ગુપ્ત નામધારી વ્યક્તિને સોંપી દીધું હતું. પાછળથી, ગિયાકાના અને ટ્રાફિકાન્ટેએ [[ક્યુબન એક્ઝાઇલ જંટા]]ના નેતા [[ડો. એન્થોની વેરોના]]નો ઉપયોગ કરીને બીજો પ્રયત્ન કર્યો હતો, જેઓ ટ્રાફિકાન્ટેના અનુસાર "તેઓને જંટાની સ્પષ્ટ વ્યર્થ પ્રગતિ સાથે અસરહીન રહ્યા હતા". વેરાનાએ ખર્ચ માટે 10,000 ડોલર અને સંદેશાવ્યવહારના સાધનો માટે 1,000 ડોલરની વિનંતી કરી હતી. જોકે, બીજો પ્રયત્ન ક્યાં સુધી આગળ વધ્યો હતો તે બાબતે જાણ નથી, કેમકે [[બે ઓફ પિગ્સ ઇન્વેઝન]]ના પ્રારંભને કારણે બાદમાં સમગ્ર કાર્યક્રમ રદ થયો હતો./}<ref>[http://www.foia.cia.gov ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527211431/http://www.foia.cia.gov/ |date=2010-05-27 }} "ફેમિલી જ્વેલ્સ" આર્કાઇવ, પાનાઓ 12-19</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/19438161/page/2/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501121330/http://www.msnbc.msn.com/id/19438161/page/2/ |date=2011-05-01 }} જોહ્નસન, એલેક્સ. "સીઆઇએએ નિંદ્ય ભૂતકાળ વિશેનું પુસ્તક ખોલ્યું હતું." એમએસએનબીસી, 26 જૂન 26, 2007</ref> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રતિબંધ === પૂર્વ સ્પેનિશ વડાપ્રધાન [[જોસ મારીયા એન્ઝારે]], લખ્યું હતું કે પ્રતિબંધ કાસ્ટ્રો માટે મોટી સંધિ હતી અને જો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવાયો હોત તો કદાચ કાસ્ટ્રોએ તે ત્રણ મહિનામાં પોતાનું પ્રમુખપદુ ગુમાવી દીધું હોત. <ref>{{cite web |date= | year = 2005 | month = April 21 | url = http://www.caribbeannetnews.com/2005/04/21/embargo.shtml | title = US embargo of Cuba is Castro's 'great ally', says former Spanish PM | format = | work = | pages = | publisher = Caribbean Net News | language = | access-date = 2006-05-20}}</ref> 1991માં [[સોવિયેત સંઘ]]ના પતનને પગલે ક્યુબા નાદાર અને એકલું પડી ગયા બાદ કાસ્ટ્રોએ અંકુશ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. ક્યુબાના અર્થતંત્રનો સામૂહિક વિરોધ તેના પંચ્યાસી ટકા બજારો અદ્રશ્ય થઇ જવામાં પરિણમ્યો હતો તેમજ તેની સાથે તેને ટેકો પૂરો પાડતી રાહતો અને વેપાર સંધિઓ ગેસ અને પાણીના બગાડમાં, ભારે વીજળીની તંગી અને ખાદ્ય પુરવઠાના ઘટાડામાં પણ પરિણમી હતી. <ref>{{cite web | last = Brandford| first = Becky| authorlink =| coauthors =|date= | year = 2003| month = June 8| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2961320.stm| title = Cuba's hardships fuel discontent| format =| work =| pages =| publisher = BBC News| language =| access-date = 2006-05-20| accessyear = }}</ref> 1994માં, આઇલેન્ડનું અર્થતંત્ર જેને આપણે "ખાસ સમયગાળો" કહીએ તેમાં ધકેલાઇ ગયું હતું; જે ભંગાણના આરે ડગમગી રહ્યું હતું. ક્યુબાએ અમેરિકન ડોલરને કાયદેસર કર્યો હતો, પ્રવાસનને ફેરવ્યુ હતુ્ અને અમેરિકામાં રહેતા ક્યુબનો આઇલેન્ડમાં રહેતા પોતાના સંબંધીઓને અમેરિકન ડોલરો મોકલી શકે તે વ્યવસ્થા ઝડપી બનાવી હતી. 2001માં [[મિશેલ વાવાઝોડા]]ને કારણે થયેલ મોટા પાયે નુકસાન બાદ કાસ્ટ્રોએ અમેરિકાની લોકકલ્યાણ સહાયની ઓફરની ના પાડતા અમેરિકા પાસેથી એક સમયે રોકડ ખરીદીની દરખાસ્ત કરી હતી. <ref>{{cite web |date=2001-11-17 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1662346.stm | title = Castro welcomes one-off US trade | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-19}}</ref> પ્રતિબંધ લાદ્યા બાદ સૌપ્રથમ વખત અમેરિકાએ 2001માં ખાધાન્ન પુરવઠાના શીપની મંજૂરી આપી હતી. <ref>{{cite web |date=2001-12-16 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1714776.stm | title = US food arrives in Cuba |publisher = BBC News | access-date = 2006-05-19}}</ref> 2004માં કાસ્ટ્રોએ બળતણની તંગીને સરભર કરવા માટે સ્ટીલ પ્લાન્ટસ, ખાંડની મિલો અને પેપર પ્રોસેસર સહિતની 118 ફેક્ટરીઓ બંધ કરાવી દીધી હતી, <ref>{{cite web |date=2004-09-30 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3702784.stm |title=Cuba to shut plants to save power |publisher=[[BBC News]] |access-date=2006-05-20}}</ref>,અને 2005માં ઓઇલની આયાતમાં હજ્જારો ડોકટરને વેનેજુએલા જવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | last = Morris | first = Ruth | year = 2005 | month = December 18 | url = http://pqasb.pqarchiver.com/sun_sentinel/access/943180711.html?dids=943180711:943180711&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Dec+18%2C+2005&author=Ruth+Morris+Havana+Bureau&pub=South+Florida+Sun+-+Sentinel&edition=&startpage=1.A&desc=CUBA%27S+DOCTORS+RESUSCITATE+ECONOMY+AID+MISSIONS+MAKE+MONEY%2C+NOT+JUST+ALLIES | title = Cuba's Doctors Resuscitate Economy Aid Missions Make Money, Not Just Allies | publisher = Sun-Sentinel.com | access-date = 2006-12-28 | archive-date = 2011-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110430025253/http://pqasb.pqarchiver.com/sun_sentinel/access/943180711.html?dids=943180711:943180711&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Dec+18%2C+2005&author=Ruth+Morris+Havana+Bureau&pub=South+Florida+Sun+-+Sentinel&edition=&startpage=1.A&desc=CUBA%27S+DOCTORS+RESUSCITATE+ECONOMY+AID+MISSIONS+MAKE+MONEY%2C+NOT+JUST+ALLIES | url-status = dead }}</ref> === વિદેશ સંબંધો === ==== સોવિયેત સંઘ ==== [[ચિત્ર:Castro Khrushchev.jpg|thumb|right|275px|ફિડલ કાસ્ટ્રો ભૂતપૂર્વ સોવિયેત પ્રિમીયર નિકીતા ખ્રુશ્ચેવને ભેટે છે.]] સોવિયેત સંઘ સાથે રાજદ્વારી જોડાણની સ્થાપના અને ક્યુબન મિસાઇલ કટોકટી બાદ ક્યુબા સોવિયેત બજારો અને લશ્કરી અને આર્થિક સહાય માટે વધુ પડતું નિર્ભર રહ્યું હતું. કાસ્ટ્રો સોવિયેત સાધનો અને લશ્કરી સલાહકારોની મદદથી મજબૂત લશ્કરી દળ તૈયાર કરી શકવા સમર્થ હતા. [[કેજીબી]]ને હવાના સાથે ગાઢ રીતે નજીક રખાયા હતા અને કાસ્ટ્રોએ સોવેયત જેવી આંતરિક પોલીસ દળ તૈયાર કરતા સરકાર, માધ્યમો અને શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાના તમામ સ્તરેથી સામ્યવાદી પક્ષના નિયંત્રણને મજબૂત કર્યું હતું. કાસ્ટ્રોનું સોવિયેત સંઘ સાથેનું જોડાણ તેમની અને ગૂવેરા વચ્ચેના વિભાજનનું કારણ બન્યું હતું. 1966માં, ગૂવેરા દેશની સરકાર સામે ક્રાંતિને રોકવા માટે મરણીયો પ્રયાસ કરવા માટે [[બોલીવીયા]] જવા રવાના થયા હતા. 23 ઓગસ્ટ 1968ના રોજ કાસ્ટ્રોએ યુએસએસઆર સામે જાહેર જનતાનો પ્રતિભાવ જાણ્યો હતો અને તેને પરિણામે સોવિયેત નેતાગીરીને તેના માટે ટેકાનો પુનઃસમર્થન આપવું પડ્યું હતું. પાર્કી સ્પ્રીંગને દબાવવા માટે [[ઝેકોસ્લોવેકીયા]] પર [[સોવિયેતના આક્રમણ]]ના બે દિવસ બાદ કાસ્ટ્રોએ ઝેચ બળવાખોરો માટે વાયુવેગ પ્રવચન અને જાહેર ઘોષણા કરી હતી. કાસ્ટ્રોએ ક્યુબાના લોકોને ઝેકોસ્લેવેકીયન લોકોના પ્રતિક્રાંતિ અંગે સોવિયેત કર્યા હતા, જેઓ "મૂડીવાદને લીધે [[સામ્રાજ્યવાદી]]ઓના હાથમાં ઝેકોસ્લોવેકીયા તરફ વળી રહ્યા હતા." તેમણે બળવાખોરોના અગ્રણીઓ "[[પશ્ચિમ જર્મની]]અને [[સામ્યવાદ વિરોધી સિદ્ધાંતોમાં માનનારા]] પ્રતિભાવાત્મક ટોળાઓના એજન્ટોને બોલાવ્યા હતા."<ref>{{cite web | last = Castro | first = Fidel | authorlink = | coauthors = | date = | year = 1968 | month = August | url = http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro/1968/19680824 | title = Castro comments on Czechoslovakia crisis | format = | work = | pages = | publisher = FBIS | access-date = | archive-date = 2011-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110515022952/http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro/1968/19680824 | url-status = dead }}</ref> આક્રમણના તેમના જાહેર જનતાના ટેકાની સામે, એ સમયે કે જ્યારે ઘણા સોવિયેત સહયોગીઓ ઝેકોસ્લેવેકીયાના સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન હોવાનું માનતા હતા ત્યારે સોવિયેતે વધારાની લોનો અને ઓઇલ નિકાસમાં તાત્કાલિક ધોરણેથી વધારો કરીને ક્યુબાના અર્થતંત્રને રાહતો આપી હતી. 1971માં, [[પશ્ચિમી કટિબંધ]]માં કોઇ પણ (ફક્ત [[મેક્સિકો]] અપવાદરૂપ હતં, જેણે સર્વસમાન્ય સંમતિનો અસ્વીકાર કર્યો હતો) ક્યુબા સાથે સંબંધ ધરાવશે નહી તેવી [[અમેરિકન રાષ્ટ્રોના સમૂહ]]સર્વસામાન્ય સંમતિ હોવા છતાં કાસ્ટ્રોએ [[ક્યુબા]] સાથે પુનઃ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત થતાં એક મહિના લાંબી ચિલીની મુલાકાત લીધી હતી. દેશના આંતરિક રાજકારણાં કાસ્ટ્રોએ સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો તેવી તે મુલાકાત દરમિયાન જંગી રેલીઓ યોજાઇ હતી અને જનતાને [[સલ્વોદોર એલેન્ડે]] , ની સલાહ આપતા હતા કે તે તેમના મંતવ્ય સામ્યવાદ તરફનો ચીલીયનનો માર્ગ ક્યુબા જેવા સમાન પથ પર મૂકવાનો પ્રયાસ હતો તેને ટેકો આપવાની સાબિતી તરીકે રાજકીય અધિકાર ધરાવનારા દ્વારા જોવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite book | last = Quirk | first = Robert | authorlink = | coauthors = |date= | year = 1995 | month = August | url =https://archive.org/details/fidelcastro0000robe| title = Fidel Castro | work = | pages = | publisher = W. W. Norton & Company }} </ref> સોવિયેત નેતા [[મિખાઇલ ગોર્બાચેવે]] જ્યારે 1989માં સોવિયેતની મુલાકાત લીધી ત્યારે ગોર્બાચેવ દ્વારા યુએસએસઆરમાં આર્થિક અને રાજકીય સુધારાઓનું અમલીકરણ કરાતા હવાના અને મોસ્કો વચ્ચેના સામ્યવાદી સંબંધોમાં તિરાડ પડી હતી. સામ્યવાદી જોડાણો જેમ કે [[સોવિયેત સંઘ]], [[પૂર્વ જર્મની]], [[હંગેરી]] અને પોલેન્ડને સુધારાઓ ગર્તામાં ધકેલી રહ્યા હોવાથી અમે અન્ય સામ્યવાદી દેશોમાં ખરાબ ચિત્ર જોઇ રહ્યા છીએ, અત્યંત ખરાબ ચિત્ર," એવો કાસ્ટ્રોએ નવેમ્બર 1989માં નિરાશાજનક ઉદગાર કાઢ્યો હતો.<ref>{{cite web | date = 1989-11-09 | url = http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r101:S17NO9-1592: | title = Castro Laments 'Very Sad Things' in Bloc | publisher = Washington Post | access-date = 2006-05-22 | archive-date = 2013-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130821085547/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r101:S17NO9-1592: | url-status = dead }}</ref> ત્યાર બાદ 1991માં [[સોવિયેત સંઘના થયેલા પતન]]ને કારણે ક્યુબામાં તાત્કાલિક અને વિનાશક અસરો થઇ હતી. ==== અન્ય દેશો ==== {{quotation|As I have said before, the ever more sophisticated weapons piling up in the arsenals of the wealthiest and the mightiest can kill the illiterate, the ill, the poor and the hungry, but they cannot kill ignorance, illness, poverty or hunger.|Fidel Castro, 2002 <ref>[http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/2002/ing/f210302i.html March 21, 2002 Speech by Fidel Castro at the international conference on financing for development.]</ref>}} [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]ના ટેકાવાળા [[યુએનઆઇટીએ]] વિરોધી દળો સામે માર્ક્સસિસ્ટ [[એમપીએલએ]] શાસિત સરકારને ટેકો પૂરો પાડવા માટે 4 નવેમ્બર 1975ના રોજ કાસ્ટ્રોએ [[અંગોલા]]માં ક્યુબન ટુકડીઓ લાદવાનો હુકમ આપ્યો હતો. યુએસએસાર ક્યુબન દળોને અંગોલામાં વિમાનમાં હેરફર કરવામાં વ્યસ્ત હોવાથી મોસ્કોએ ક્યુબાના પ્રયત્નોને સહાય કરી હતી. અંગોલામાં ક્યુબાની ભૂમિકા અંગે મનાય છે કે [[નેલ્સન મંડેલા]]એ એવી ટકોર કરી હતી કે "ક્યુબન આંતરરાષ્ટ્રીયવાદીઓએ આફ્રિકાની સ્વતંત્રતા, મુક્તિ અને ન્યાય માટે ઘણું બધુ કર્યું છે."<ref>{{cite web | last = Mandela | first = Nelson | url = http://en.wikiquote.org/wiki/Nelson_Mandela | title = Attributed quotes of Nelson Mandela | publisher = Wikiquote.org | access-date = 2006-05-11 }}</ref> 1977માં સોમાલીયા સાથે ઓગાડેન યુદ્ધમાં [[ઇથીયોપીયન]] દળોને મદદ કરવા માટે માર્કસિસ્ટને ક્યુબન ટુકડીઓ મોકલવામાં આવી હતી. વધારામાં, 1979માં [[નિકારાગુઆ]]ની [[સોમોઝા]] સરકારને ઉથલાવી પાડવા માટે સમગ્ર લેટિન અમેરિકામાં માર્કસિસ્ટ ક્રાંતિકારી ચળવળને ટેકો પૂરો પાડવો તેમજ [[સેન્ડીનિષ્ટા]]ને સહાય કરવા જેવી મદદ કાસ્ટ્રોએ કરી હતી. ક્યુબાની મુક્તિ માટેનું કેન્દ્ર<ref>{{cite web | date = 2006-08-25 | url = http://www.mediatransparency.org/recipientgrants.php?recipientID=1892 | title = Recipient Grants: Center for a Free Cuba | access-date = 2006-08-25 | archive-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070828125037/http://www.mediatransparency.org/recipientgrants.php?recipientID=1892 | url-status = dead }}</ref>એવા[[કાર્થાગે ફાઉન્ડેશન]]-દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે વિદેશમાં ક્યુબન લશ્કરી પગલાંઓમાં આશરે 14,000 ક્યુબનો માર્યા ગયા હોવાનો અંદાજ છે. <ref>{{cite web |last=O'Grady |first=Mary Anastasia |date=2005-10-30 |url=http://www.cubacenter.org/media/news_articles/countingcastrosvictims.php |title=Counting Castro's Victims |publisher=Wallstreet Journal, Center for a Free Cuba |access-date=2006-05-11 |archive-date=2006-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060418094333/http://www.cubacenter.org/media/news_articles/countingcastrosvictims.php |url-status=dead }}</ref> સોવિયેત આફ્રિકન યુદ્ધમાં કેટલા માર્યા ગયા તેની કાસ્ટ્રોએ કદી જાહેરાત કરી ન હતી, પરંતુ એક અંદાજ 14,000નો છે, જે નાના દેશ માટે ઘણો ઊંચો ગણાય.<ref>''હવાનામાં પરત'' મૌરિસ હેલ્પેરિન દ્વારા</ref> 1987માં નુકસાન પામેલા પૂર્વ ક્યુબન ઇન્ટેલિજન્સ મેજર જુઆન એન્ટોનિયો રોડ્રીક્વીઝ મર્નિયર કહે છે કે શાસને 1970માં દવાની ગેરકાયદે હેરફેર દ્વારા ભારે મોટી રકમની કમાણી કરી હતી. આ તમામ રોકડ ઉદાર ચળવળોને ધિરાણ પૂરુ પાડવા માટે ફિડલના સ્વીસ બેન્કના ખાતામાં જમા કરવાની હતી. <ref name="castroinc"/> કાસ્ટ્રોના ભાઈના આંતરિક વર્તુળના દોષી સભ્ય એવા [[નોબર્ટો ફ્યુન્ટેસે]]આ ઓપરેશનની વિગતો પૂરી પાડી હતી. તેમના અનુસાર, [[ડેમોક્રેટિક ફ્રંટ ફોર ધ લિબરેશન ઓફ પેલેસ્ટાઇન]] સાથે હાથ ધરવામાં આવેલા આ ઓપરેશનને કારણે 1975-76ના દીવાની યુદ્ધમાં લેબેનોનમાં બેંકોમાં લૂંટથી ક્યુબન ઇન્ટેલિજન્સને એક અબજની ચોરી કરવામાં સહાય પ્રાપ્ત થઇ હતી. સોનાની લગડીઓ, ઝવેરાત, જેમ્સ અને મ્યુઝિયમના ટુકડાઓને બૈરુત-મોસ્કો-હવાના હવાઇ માર્ગે [[ડિપ્લોમેટિક પાઉચ]]માં લાવવામાં આવ્યા હતા. કાસ્ટ્રોએ લૂંટારાઓને નાયકની જેમ વ્યક્તિગત નમસ્કાર કર્યા હતા. <ref name="castroinc">{{cite web|url=http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume15/pdfs/werlau.pdf|title=Fidel Castro, Inc.: A global conglomerate|author=Maria C. Werlau|access-date=2009-12-21|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325205056/http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume15/pdfs/werlau.pdf|url-status=dead}}</ref> પનામાના પૂર્વ પ્રમુખે 2000માં ક્યુબન પ્રમુખ ફિડલ કાસ્ટ્રોની હત્યાનો પ્રયાસ કરવાના આરોપો ધરાવતા ચાર ક્યુબન ભોગવટુ ધરાનારાઓને માફી આપી તે પહેલા બન્ને વચ્ચેના સંબંધો તોડી નાખવામાં આવ્યા હતા તે પછી 2005માં ક્યુબા અને પનામાએ રાજદ્વારી જોડાણોનો પ્રારંભ કર્યો હતો. દરેક દેશના વિદેશ પ્રધાને બન્ને દેશો કે લાંબુ જોડાણ ધરાવે છે તેવા ભાઈચારાની લાગણી દર્શાવતા દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કરીને હવાનામાં સત્તાવાર રાજદ્વારી સંબંધોને પુનઃસ્થાપિત કર્યા હતા. <ref name="Cuba and Panama restore relations">{{cite web |date=2005-08-21 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4170374.stm | title = Cuba and Panama restore relations | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-21}}</ref> ક્યુબા એક સમયે તેના અસંખ્ય લેટિન અમેરિકન પડોશીઓથી વેગળુ રહ્યું હતું, હવે તે તમામની સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો ધરાવે છે, પરંતુ કોસ્ટા રિકા અને અલ સાલ્વેડોર સાથે નહી. <ref name="Cuba and Panama restore relations"/> [[ચિત્ર:Castro-Trudeau 1976 - LAC PA136976.jpg|thumb|left|175px|કાસ્ટ્રો અને કેનેડીયન વડાપ્રધાન પિયર થ્રુડીયુ.]] ક્યુબા અને મેકિસકો વચ્ચેના સંબંધો લાંછનરૂપ રહ્યા હોવા છતાં દરેક તરફેથી તેને સુધારવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે. હવાનાથી પોતાના રાજદૂતને પાછા બોલાવવા માટે મેક્સિકોનું નેતૃત્વ કરતા મીકી માઉસ અંગે કરેલી ટિપ્પણી બદલ 1998માં ફિડલ કાસ્ટ્રોએ માફી માગી હતી. મેક્સિકન બાળકોને મેક્સિકન ઇતિહાસમાં મહત્વની વ્યક્તિઓને યાદ કરવા માટે ડીઝની પાત્રનું નામ આપવાનું સરળ રહેશે તેવું તેમણે અગાઉ કહ્યું ત્યારે તેમનો ઇરાદો લાગણી દુભાવવાનો ન હતો. ઉલ્ટાનું તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના શબ્દો અમેરિકન સંસ્કૃતિના પ્રભુત્વને નીચા દેખાડવા માટેના હતા. <ref>{{cite web |date=1998-12-19 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/238827.stm | title = Castro says sorry to Mexico | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-21}}</ref> જેમણે ટેલિફોનની વાતચીત ટેપ કરી હતી તેવા મેક્સિકન પ્રમુખ [[વિસેન્ટે ફોક્સે]] કાસ્ટ્રોનને તેમના નિવેદન બદલ માફી આપી હતી, તેના અનુસંધાને ફોક્સે મેક્સિકોમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની સંમિટ ખાતે જવા માટે ફરજ પાડી હતી જેથી તેઓ પ્રમુખ બુશ કે જેઓએ પણ હાજરી આપી હતી તેમની હાજરીમાં ન રહે. <ref>{{cite web |date=2002-04-25 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1946089.stm | title = Mexico's Fox apologises to Castro | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-21}}</ref> 1998માં 16 કેરીબિયન દેશોની સંમિટ બેઠક ખાતે કાસ્ટ્રોએ એમ કહેતા પ્રાદેશિક એકતાની હાકલ કરી હતી કે ફક્ત કેરીબિયન દેશો વચ્ચેના સહકારને મજબૂત બનાવવાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં શ્રીમંત રાષ્ટ્રોનું પ્રભુત્વ રોકી શકાશે નહી. <ref>{{cite web |date=1998-08-21 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/156312.stm | title = Castro calls for Caribbean unity | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-21}}</ref> કેરીબિયન રાષ્ટ્રોએ અમેરિકાએ વ્યાપારી વચનો તોડ્યા છે તેવો આરોપ લગાવતા ક્યુબાના કાસ્ટ્રોને બાથ ભીડી હતી. તાજેતર સુધી પ્રાદેશિક સ્તરેથી અસ્વીકાર કરાયેલા કાસ્ટ્રો કેરીબિયન દેશો પરત્વે સહાયો અને સ્કોલરશીપ વધારી રહ્યા હતા, જ્યારે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં અમેરિકન સહાયમાં 25 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. <ref>{{cite web |date= | year = 1998 | month = August 25 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/156756.stm | title = Castro finds new friends | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-21}}</ref> ક્યુબાએ [[કેરીબિયન કોમ્યુનિટી]]માં ચાર વધારાની એમ્બેસીઓ ખોલી છે: જેમાં [[એન્ટિગુઆ અને બાર્બુડા]], [[ડોમિનિકા]], [[સુરીનેઇમ]], [[સેઇન્ટ વિન્સેન્ટ અને ગ્રેનાડાઇન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રગતિ ફક્ત ક્યુબાને એવો દેશ બનાવે છે જે કેરીબિયન દેશોના તમામ સ્વંતત્ર દેશોમાં એમ્બીસીઓ ધરાવતો હોય. <ref>{{cite news | last = | first = | month = March | year = 2006 | url = http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000008/000823.htm | title = Cuba opens more Caribbean embassies | publisher = Caribbean Net News | access-date = 2006-05-11 | archive-date = 2009-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090415220746/http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000008/000823.htm | url-status = dead }}</ref> [[ઉત્તર કોરીયા]]એ કાસ્ટ્રોને "ધી ગોલ્ડન મેડલ(હેમર અને સિકલ) અને રાષ્ટ્રીય ધ્વજનો ફર્સ્ટ ક્લાસ ઓર્ડર" એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://granmai.co.cu/ingles/2006/diciembre/mar12/51conde.html|title=Democratic Korea decorates President Fidel Castro|publisher=Granma|access-date=2009-12-21|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://archive.today/20120709212040/http://granmai.co.cu/ingles/2006/diciembre/mar12/51conde.html|url-status=dead}}</ref> લિબીયનના ''[[ખરા]]'' નેતા [[મૌમાર અલ ગદ્દાફી]] એ કાસ્ટ્રોના "લિબીય હ્યુમન રાઇટ્સ પ્રાઇઝ"ને મંજૂરી આપી હતી.<ref>{{cite web | last = | first = | year = 1998 | month =August 11 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/149414.stm | title =Libyan human rights prize awarded to Fidel Castro of Cuba | publisher =BBC News | access-date =2006-06-13}}</ref> 1998માં દશ્રિણ આફ્રિકાની મુલાકાત દરમિયાન પ્રમુખ નેલ્સન મંડેલા દ્વારા તેમને ઉષ્માભર્યો આવકાર આપવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web |date= | year = 1998 | month = September 4 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/164687.stm | title = Castro's state visit to South Africa | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2000-05-21}}</ref> પ્રમુખ મંડેલાએ દક્ષિણ આફ્રિકાનો વિદેશીઓ માટેનો ઊંચામાં ઊંચો સિવીલીયન એવોર્ડ કાસ્ટ્રોને આપ્યો હતો, જે શુભ નિશાની હતી.<ref>{{cite web |date= | year = 1998 | month = September 6 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/165566.stm | title = Castro ends state-visit to South Africa | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-21}}</ref> બોટ્સવાના પ્રમુખશાહીના અનુસાર પાછલા ડિસેમ્બરમાં કાસ્ટ્રોએ 100 તબીબી સહાય કામદારોને મોકલીને તેમનું વચન પાળ્યું હતું. આ કામદારોએ એચઆઇવી/એઇડ્ઝ સામેની બોટ્સવાનાની લડાઇમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. બોટ્સવાનામાં ક્યુબાના સૌપ્રથમ રાજદૂત અન્ના વાલ્લેજેરાના અનુસાર, એચઆઇવી/એઇડ્ઝ સામેના વૈશ્વિક યુદ્ધ સામે સક્રિયપણ મદદ કરવાના તેમના દેશની જવાબદારીનો આ આરોગ્ય કામદારો એક ભાગ છે. <ref>{{cite web |date= | year = 2005 | month = December 16 | url = http://www.afrol.com/articles/15034 | title = Fidel Castro's "promise to Botswana fulfilled" | format = | work = | pages = | publisher = afrol News | language = | access-date = 2006-05-21}}</ref> પોતાની 1960માં [[માલોકમ એક્સ]] ખાતે [[હોટેલ થેરેસા]]ની ઐતિહાસિક મુલાકાત બદલ [[હારલેમ]]માં, કાસ્ટ્રોને એક મૂર્તિમંત પ્રતિભા તરીકે જોવાયા છે.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | year = | month = | url = http://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ministermalcolm.html | title = Malcolm X Chronology | work = | pages = | publisher = Columbia University | language = | access-date = | archive-date = 2007-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070716112121/http://www.columbia.edu/cu/ccbh/mxp/ministermalcolm.html | url-status = dead }}</ref> [[કેનેડા]]ના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન [[પિયરે ટ્રુડેઉ]]ના મિત્ર તરીકે કાસ્ટ્રો જાણીતા હતા અને ઓક્ટોબર 2000માં ટ્રુડેઉની અંતિમયાત્રામાં સ્વૈચ્છિક રીતે શબને કાંધો આપનાર હતા. ટ્રુડેઉએ તેમની ઓફિસ છોડી દીધા બાદ તેમના મૃત્યુ સુધી તેમણે તેમની મિત્રતા ચાલુ રાખી હતી. ક્યુબા સાથે વેપાર કરનાર દેશ તરીકે [[કેનેડા]] ખુલ્લી રીતે અનેક દેશોમાંનો પ્રથમ [[અમેરિકન]]સાથી બન્યો હતો. ક્યુબા હજુ પણ કેનેડા સાથે સારા સંબંધો ધરાવે છે. 1998માં કેનેડાના વડાપ્રધાન [[જિયાન ક્રેટિયન]]પ્રમુખ કાસ્ટ્રોને મળવા અને તેમનું ગાઢ જોડાણ દર્શાવવા માટે ક્યુબામાં આવી પહોંચ્યા હતા. ટ્રુડેઉ 1976માં હવાનામાં આવ્યા ત્યારથી આઇલેન્ડની મુલાકાત લેનારા તેઓ પ્રથમ કેનેડીયન સરકારી નેતા હતા. <ref>{{cite web | last = | first = | authorlink =| coauthors = |date= | year = 1998 | month = April 20 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/80546.stm | title = Canadian PM visits Fidel in April | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-21}}</ref> [[ચિત્ર:Vladimir Putin in Cuba 14-17 December 2000-5.jpg|thumb|300px|2000માં વ્લાદીમીર પુટીન અને કાસ્ટ્રો.]] યુરોપીયન સંઘ કાસ્ટ્રો શાસનને "માનવ અધિકાર અને મૂળભૂત મુક્તિના ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન બદલ"દોષી ઠેરવે છે.<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF|title=EU-Cuba relations|access-date=2009-12-21|archive-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905060853/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF|url-status=dead}}</ref> 2001માં, [[યુરોપીયન સંઘ]]ના પ્રતિનિધિઓએ તેમના ક્યુબા સાથેની રાજકીટ વાટાઘાટને હવાના સાથેની સપ્તાહના અંત બાદની વાતો બાદ ફરી પાછી પાટે ચડી હોવા તરીકે વર્ણવી હતી. ઇયુએ માનવ અધિકારના પ્રશ્નોની ચર્ચા કરવા માટે ક્યુબાની ઇચ્છાને વખાણી હતી. ક્યુબા એક માત્ર લેટિન અમેરિકાનો દેશ છે જે ઇયુ સાથે આર્થિક સહકાર ધરાવતો નથી. જોકે, વ્યક્તિગત યુરોપીયન દેશો સાથેનો વેપાર મજબૂત છે, કેમ કે ક્યુબા પર અમેરિકન [[વેપાર પ્રતિબંધ]] બજારોને અમેરિકન હરિફોથી મુક્ત રાખે છે. <ref>{{cite web |date=2001-12-03 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1689710.stm | title = EU and Cuba bury the hatchet | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2000-05-21}}</ref> 2005માં ઇયુ ડેવલપમેન્ટ કમિશનર [[લુઇસ મિશેલે]]સામ્યવાદી રાજ્ય સાથેનો સંબંધ મજબૂત બનશે તેવા આશાવાદ સાથે તેમની મુલાકાતનો ક્યુબામાં અંત આણ્યો હતો. ઇયુ ક્યુબાનું સૌથી મોટું વ્યાપારીક ભાગીદાર છે. ક્યુબામાં 75 વિગ્રહીઓનો જેલવાસ અને ત્રણ હાઇજેકર્સને અપાયેલી ફાંસીએ રાજદ્વારી સંબંધો બગાડ્યા હતા. જોકે, ઇયુના કમિશનરને કાસ્ટ્રો તરફથી કોઇ વચન ન મળ્યું હોવા છતાંયે આ પ્રકારની સમસ્યાઓ અંગે ફિડલ કાસ્ટ્રોની ઇચ્છાથી તેઓ પ્રભાવિત થયા હતા. ક્યુબા રાજકીય કેદીઓને રાખવા ઇચ્છતું નથી, તેમને અમેરિકાના ભાડૂતી માણસો તરીકે જુએ છે.<ref>{{cite web | last = Gibbs | first = Stephen | authorlink = | coauthors = |date=2005-03-28 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4385657.stm | title = EU 'optimistic' after Cuba visit | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-21}}</ref> લેટિન અમેરિકામાં તાજેતરની સામ્યવાદી સરકારોના નેતાઓ દ્વારા કાસ્ટ્રોને એક મૂર્તિમંત પ્રતિભા દ્વારા જોવામાં આવે છે. [[વેનેઝુએલા]]ના [[હુગો ચાવેઝ]] લાંબા સંય સુધી પ્રશંસક રહ્યા હતા અને ક્યુબન તબીબી સહાય સામે રાહત દરે પેટ્રોલિયમ પૂરુ પાડવા માટે ક્યુબા સાથે કરાર કર્યા હતા. [[બોલીવિયા]]ના [[ઇવો મોરાલ્સે]]તેમને"દરેક લેટિન અમેરિકન ક્રાંતિના પિતા"કહ્યા છે.<ref>{{cite news|publisher=[[Der Spiegel]]|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,434272,00.html|title=Spiegel interview with Bolivia's Evo Morales|date=2006-08-28|access-date=2009-08-12}}</ref> == વારસાઇ મુદ્દાઓ == ક્યુબાના બંધારણના આર્ટિકલ 94 અનુસાર રાજ્ય કાઉન્સીલના પ્રથમ પ્રમુખ પ્રમુખની માંદગી કે મૃત્યુ સમયે પ્રમુખપદની ફરજો સંભાળે છે. ફિડલા કાસ્ટ્રોના પ્રમુખપદના છેલ્લા 32 વર્ષોમાં [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]] તે સ્થિતિમાં હતા. પ્રમુખપદના વારસાના મુદ્દા અને કાસ્ટ્રોના દીર્ઘાયુષ્યને કારણે કાસ્ટ્રોના આરોગ્ય અને મૃત્યુને લઇને લાંબા સમય સુધી અફવાઓ, અટકળો અને મજાક થતી રહી હતી. 1998માં એવા અહેવાલ હતા કે તેમને ગંભીર મગજનો રોગ થયો છે, પાછળથી તે ખોટુ પૂરવાર થયં હતું. <ref> {{cite web |date=1998-07-24 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/138452.stm | title = Castro says he feels fine | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date =}}</ref> જૂન 2001માં કેરીબિયન સૂર્ય નીચે સાત કલાકના સંબોધન દરમિયાન તેઓ સ્પષ્ટ રીતે અશક્ત દેખાતા હતા. <ref>{{cite web |date=2001-06-23 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1404497.stm | title = Castro collapses during speech | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-16}}</ref> તે દિવસે તેમણે તેમનું સંબોધ પૂરુ કર્યા બાદ તેઓ તેમના લશ્કરી ચિથરેહાલ વસ્ત્રોમાં સ્ફુર્તીથી ટેલીવીઝન સ્ટુડીયોમાં ચાલતા હતા અને પત્રકારો સાથે મજાક કરતા હતા. <ref>{{cite web |date= | year = 2001 | month = June 23 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1404511.stm | title = Castro finishes speech after collapse | format = | work = | pages = | publisher = BBC New | language = | access-date =2006-05-05}}</ref> જાન્યુઆરી 2004માં, [[બોગોટા]]ના મેયર [[લુઇસ એડ્યુરાડો ગાર્ઝોને]]જણાવ્યું હતું કે ક્યુબામાં વેકશન દરમિયાન તેમની બેઠકને પગલે "તેઓ માંદા જણાયા હતા".<ref>{{cite web | last = | first = | date = 2004-01-14 | url = http://www.cnn.com/2004/WORLD/americas/01/14/castro.health.ap | title = Bogota mayor: Castro health deteriorating | publisher = CNN.com | access-date = 2006-05-11 | archive-date = 2006-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060529041326/http://www.cnn.com/2004/WORLD/americas/01/14/castro.health.ap/ | url-status = dead }}</ref> મે 2004માં કાસ્ટ્રોના ફિઝિશીયને પોતાની તંદુરસ્તી બગડી રહી હોવા પ્રત્યે નનૈયો ભણ્યો હતો અને એવી અટકળ હતી કે તેઓ 140 વર્ષ સુધી જીવશે. ડો. સેલમન હુસૈને જણાવ્યું હતું કે "અખબારો હમેશા કોઇના વિશે અટકળયુક્ત હોય છે, જેમ કે તેમને એક વખત હૃદયરોગનો હૂમલો હતો, તેમને [[કેન્સર]]હતું, કંઇક ન્યુરોલોજીકલ મુશ્કેલી",પરંતુ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કાસ્ટ્રોની તંદુરસ્તી સારી છે. <ref>{{cite news | last =|first =|date= 2004-09-24 | url = http://www.smh.com.au/articles/2004/05/18/1084783511071.html | title = Fidel Castro can live to 140, doctor says | publisher = The Sydney Morning Herald | access-date = 2006-05-11 }}</ref> 20 ઓક્ટોબર 2004નારોજ કાસ્ટ્રોએ રેલીમાં સંબોધન કરવાને પગલે ગોથુ ખાઇ ગયા હતા અને પડી ગયા હતા, તેના કારણે તેમના ઢીંચણે અને જમણા હાથે ફ્રેક્ચર થયું હતું. <ref>{{cite news | last =|first =|date= 2004-05-19 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3761748.stm | title = Castro breaks knee, arm in fall | publisher = BBC News | access-date = 2006-05-14 }}</ref> તેઓ ચાલવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરવા સક્ષમ હતા અને બે મહિના તેમણે આ જાહેરમાં દર્શાવ્યું હતું. <ref>{{cite web |date= | year = 2004 | month = December 23 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4122531.stm | title = First walk for Castro after fall | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-06-13}}</ref> ક્યુબામાં તેમની મોટી ભૂમિકા બદલ, આઇલેન્ડ પર અને તેની બહાર જ્યાં તેઓ મોટા થયા હતા ત્યાં તેમની સુખાકારી અટકળોનો સતત સ્ત્રોત બની ગઇ હતી. કાસ્ટ્રોની તંદુરસ્તી માટે સીઆઇએ લાંબા સમય સુધી રસ દર્શાવતા હતા.<ref>{{cite web | last = Westcott | first = Kathryn | authorlink = | coauthors = |date= | year = 2005 | month = November 18 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4445484.stm | title = Why health matters for CIA | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-15}}</ref> 2005માં સીઆઇએએ જણાવ્યું હતું કે કાસ્ટ્રોને [[પાર્કિસન્સનો રોગ]] થયો હોવાનું તેમનું માનવું છે.<ref>{{cite web | last = Nordqvist | first = Christian | authorlink = | coauthors = | date = | year = 2005 | month = November | url = http://www.medicalnewstoday.com/healthnews.php?newsid=33663 | title = Fidel Castro has Parkinson's Disease, thinks the CIA | format = | work = | pages = | publisher = Medical News Today | language = | access-date = 2006-05-14 | archive-date = 2006-09-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060903003225/http://www.medicalnewstoday.com/healthnews.php?newsid=33663 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |date= | year = 2005 | month = November 17 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4444454.stm | title = Castro has Parkinson's says CIA | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-16}}</ref> કાસ્ટ્રોએ આ પ્રકારના દોષારોપણ ફગાવ્યા હતા, તેની સાથે [[પોપ જોહ્ન પાઉલ II]]નું ઉદાહરણ એમ કહીને ટાંક્યું હતું કે તેમને રોગનો ભય નથી. <ref>{{cite web | last = Nordqvist | first = Christian | authorlink = | coauthors = | date = | year = 2005 | month = November | url = http://www.medicalnewstoday.com/healthnews.php?newsid=33746 | title = Parkinson's disease a CIA fabrication, says Fidel Castro | format = | work = | pages = | publisher = Medical News Today | language = | access-date = 2006-05-14 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === માંદગી અને ફરજોની ફેરબદલી === 31 જુલાઇ 2006ના રોજ કાસ્ટ્રોએ [[સ્ટેટ કાઉન્સીલ]]ના પ્રમુખ, [[કાઉન્સીલ ઓફ મિનીસ્ટર્સ]]ના પ્રમુખ, [[ક્યુબન કોમ્યુનિટી પાર્ટી]]ના ફર્સ્ટ સેક્રેટરી અને સશસ્ત્ર દળોના [[કમાન્ડર ઇન ચિફ]]ના પદની ફરજો તેમના ભાઈ [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]]ને સોંપી હતી. ફિડલને પેટથી ગુદા નીચેના ભાગમાં સતત બ્લીડીંગને કારણે તેમને કરવામાં આવેલી સર્જરીમાંથી બેઠા થયા ત્યાં સુધી આ ફરજોની ફેરબદલી ફક્ત થોડા સમય માટે જ વર્ણવવામાં આવી હતી.<ref>http://news.yahoo.com/s/nm/20060801/ts_nm/cuba_dc_2{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ ઉતરાણ કરનાર [[ગ્રાનમા]] બોટની 50મી જન્મજયંતિના રાષ્ટ્રીય સમારંભમાં હાજરી આપવા માટે કાસ્ટ્રો ભારે બિમાર હતા, જે તેમની વિલંબિત 80મી જન્મજયંતિની ઉજવણી પણ બની ગઇ હતી. કાસ્ટ્રોની ગેરહાજરીએ એવા અહેવાલોને વેગ આપ્યો હતો કે તેમને ટર્મિનલ [[સ્વાદુપિંડનું કેન્સર]]છે અને તેઓ સારવારની ના પાડે છે,<ref>{{cite news|url=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1243432,00.html|title=Casto in Cancer Battle|publisher=Sky News|date=December 8, 2006|access-date=ડિસેમ્બર 21, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134153/http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1243432,00.html|url-status=dead}}</ref>પરંતુ 17 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ કાસ્ટ્રોને ટર્મિનલ બિમારી ન હતી અને આકસ્મિક રીતે જ તેમની જાહેર ફરજો પ્રત્યે પરત ફર્યા હતા. <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/americas/12/17/castro.ap/index.html?eref=rss_topstories|publisher=CNN|date=December 17, 2006|title=Castro has no terminal illness, officials tell congressman|access-date=ડિસેમ્બર 21, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061218225224/http://www.cnn.com/2006/WORLD/americas/12/17/castro.ap/index.html?eref=rss_topstories|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=topNews&storyid=2006-12-17T222317Z_01_N18357550_RTRUKOC_0_US-CUBA-CASTRO.xml&src=rss.|publisher=Reuters|date=December 17, 2006|title=U.S. lawmakers told Castro not dying, no cancer|access-date=2009-12-21|archive-date=2007-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070922102302/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=topNews|url-status=dead}}</ref> === કાસ્ટ્રોની તંદુરસ્તી અંગેની અફવાઓ === કાસ્ટ્રો ટર્મિનલ કેન્સ્રરથી પીડાઇ રહ્યા હોવાના ક્યુબાના સતત નનૈયા છતા 24 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ સ્પેનિશ અખબાર ''અલ પેરિયોડિકો ડિ કેટાલુન્યા'' અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો કે સ્પેનિશ સર્જન જોસ લુઇસ ગાર્સિયા ક્યુબન સરકારે ભાડે રાખેલ વિમાનમાં બેસીને ક્યુબા ગયા છે. ડો. ગાર્સિયા સેબ્રિયો સ્વાદુપીંડના નિષ્ણાત છે, જેઓ કેન્સરની સારવારમાં વધુ વિશિષ્ટતા ધારણ કરે છે. જે વિમાન ડો. ગાર્સિયા સેબ્રિયોને લઇ જતું હતું તેમાં મોટા જથ્થામાં વિશિષ્ટ મેડિકલ સાધનો પણ લઇ જવાયા હતા તેવા પણ અહેવાલ હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6208451.stm|publisher=BBC|date=December 25, 2006|title=Surgeon 'flew in to treat Castro'}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/12/25/world/americas/25cuba.html?ref=americas|publisher=The New York Times|date=December 25, 2006|title=Spanish Doctor is Said to Be Aiding Castro}}</ref> 26 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ મેડ્રીડથી પાછા ફર્યા બાદ ટૂંક સમયમાં જ ડો. ગાર્સિયા સેબ્રિડોએ સમાચાર પરિષદ યોજી હતી જેમાં તેમણે કાસ્ટ્રોની તંદુરસ્તી અંગેના પ્રશ્નોના જવાબો આપ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે "તેમને કેન્સર ન હતું, તેમને પાચન વ્યવસ્થાની સમસ્યા હતી," અને ઉમેર્યું કે, "તેમની સ્થિતિ સ્થિર છે. તેઓની તબીયત અત્યંત ગંભીર ઓપરેશનમાથી સુધારા પર છે. એક ક્ષણ માટે તેમને બીજું ઓપરેશન કરવું પડશે તેવું નિશ્ચિત ન હતું. "<ref>{{cite web | url = http://www.timesonline.co.uk/article/0,,11069-2519372,00.html | title = Castro does not have cancer, says Spanish doctor | work = | pages = | publisher = Times Online | language = | access-date = 2006-12-26 | archive-date = 2010-06-02 | archive-url = https://archive.today/20100602062105/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,11069-2519372,00.html | url-status = dead }}</ref> મોટા ભાગના ક્યુબનોએ કાસ્ટ્રોને ગંભીર બિમારી છે તેવી તેમને જાણ હતી તેવું સમર્થન આપ્યા છતાં મોટા ભાગના કાસ્ટ્રો વિનાના ભવિષ્ય અંગે ચિંતાતૂર હતા. <ref>{{cite web | last =Gonzalez-Torres | first =Fernan | year =2006 | month =December 30 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6215229.stm | title =Cubans look to future with trepidation | publisher =BBC News | access-date =2007-01-01 }}</ref> 16 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ સ્પેનિશ અખબાર, ''[[અલ પાઇસ]]'' , ડો. ગાર્સિયા સેબ્રિડોને કામે રાખ્યા છે તેવી [[મેડ્રિડ]]ની ગ્રેગોરીયો મારાનોન હોસ્પિટલના બે ગુપ્ત સ્ત્રોતોને ટાંકતા અહેવાલ આપ્યો હતો કે કાસ્ટ્રો [[ડાયવર્ટિકલ્ટીસ]]ના ભારે કેસ બાદ થયેલા ગુદાના ચેપને કારણે ત્રણ નિષ્ફળ ઓપરેશનો અને ગૂંચવણોને કારણે અત્યંત ગંભીર સ્થિતિમાં છે અને તેમને [[સિકાટ્રીઝીંગ]] છે. જોકે, ડો. ગાર્સિયા સેબ્રિડોએ સીએનએનને જણાવ્યું હતું કે તેઓ અહેવાલનો સ્ત્રોત નથી અને કાસ્ટ્રોની તબીબી ટીમ સિવાય આવતા કોઇપણ નિવેદનો પાયાવિહોણા છે. <ref>{{cite web | year =2007 | month =January 16 | url =http://www.cnn.com/2007/WORLD/americas/01/15/castro.condition/index.html | title =Spanish newspaper: Castro prognosis 'very grave' | publisher =CNN | access-date =2007-01-16 }} </ref> તેમજ, મેડ્રિડ સ્થિત ક્યુબન રાજકારણીએ જણાવ્યું હતું કે અહેવાલો ખોટા છે અને કોઇ પણ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જ્યારે વ્હાઇટ હાઉસના અખબારી સચિવ [[ટોની શો]]એ જણાવ્યું હતું કે અહેવાલો ફક્ત અગાઉના તંદુરસ્તીની આસપાસની કોઇ પ્રકારની વિગત જેવા દેખાય છે. આપણે કશુ જ નવુ નથી મેળવ્યું."<ref>{{cite web | last =Roman | first =Mar | year =2007 | month =January 16 | url =http://hosted.ap.org/dynamic/stories/S/SPAIN_CUBA_CASTRO?SITE=FLROC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT | title =Castro reportedly in 'grave' condition | publisher =Associated Press | access-date =2007-01-16 | archive-date =2018-12-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181216031947/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/S/SPAIN_CUBA_CASTRO?SITE=FLROC&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT | url-status =dead }}</ref><ref>{{cite web | year =2007 | month =January 16 | url =http://www.elpais.com/articulo/internacional/cadena/actuaciones/medicas/fallidas/agravo/estado/Castro/elpepuint/20070116elpepiint_16/Tes | title =Una cadena de actuaciones médicas fallidas agravó el estado de Castro | publisher =El Pais | access-date =2007-01-16 }}</ref><ref>{{cite web | last =Boadle | first =Anthony | year =2007 | month =January 16 | url =http://news.yahoo.com/s/nm/20070116/wl_nm/cuba_castro_monday_dc_5 | title =Castro had 3 failed surgeries, paper says | publisher =Reuters | access-date =2007-01-16 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 30 જાન્યુઆરી 2007 રોજ, ક્યુબન ટેલીવીઝન અને પેપર ''જુવેન્ટ્યુડ રેબેલ્ડે'' એ તાજા વીડીયો અને ફોટો દર્શાવ્યા હતા, જે કહેવાય છે તે એક દિવસ પહેલા કાસ્ટ્રો અને હુગો ચાવેઝ વચ્ચેની બેઠકના હોવાનું મનાતું હતું. <ref>[http://www.juventudrebelde.cu/cuba/2007-01-30/fidel-y-chavez-se-abrazan-de-nuevo-en-la-habana/ જુવેન્ટુડ રેબેલ્ડે (સ્પેનિશમાં)]</ref><ref>[http://www.miami.com/mld/miamiherald/16584601.htm મિયામી હેરાલ્ડ - નવી વીડીયોમાં નબળો કાસ્ટ્રો ]</ref> ફેબ્રુઆરી 2007ના મધ્યમાં [[એસોસિયેટેડ પ્રેસ]] દ્વારા એવો અહેવાલ અપાયો હતો કે પ્રવર્તમાન પ્રમુખ રાઉલ કાસ્ટ્રોએ જણાવ્યું છે કે ફિડલ કાસ્ટ્રોની તંદુરસ્તી હવે સુધરી રહી છે અને સરકાર તરફેના તમામ અગત્યના મુદ્દાઓમાં હવે ભાગ લઇ રહ્યા છે. "ભારે અગત્યના પ્રશ્નો અંગે તેમનો સંપર્ક કરી શકાય છે.," એમ રાઉલ કાસ્ટ્રોએ ફિડલ અંગે જણાવ્યુ હતું. "તેઓ દરમિયાનગીરી કરતા નથી, પરંતુ તેઓ બધી બાબતો વિશે જાણે છે."<ref name="NewsMax">"[http://newsmax.com/archives/articles/2007/2/9/220202.shtml રાઉલ કાસ્ટ્રો માને છે કે ફિડલ સુધરી રહ્યો છે]". [[એસોસિયેટેડ પ્રેસ]], 10 ફેબ્રુઆરી, 2007.</ref> 27 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ [[રોઇટર્સે]] એવો અહેવાલ આપ્યો હતો કે ફિડલ કાસ્ટ્રોને [[હુગો ચાવેઝ]] દ્વારા હોસ્ટ કરવામાં આવેલા જીવંત રેડીયો ટોક શો''[[અલો પ્રેસીડંટ]]'' માં બોલાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમની સાથે 30 મિનીટ સુધી વાતો કરી હતી જે દરમિયાન તેઓ અત્યંત તંદુરસ્ત અને વ્યવસ્થિત દેખાયા હતા, જેવા તેઓ તેમની જુલાઇમાં સર્જરી બાદના કોઇ પણ ઓડીયો અથવા વીડીયો શોમાં દેખાયા ન હતા. અહેવાલ હતા કે કાસ્ટ્રોએ ચાવેઝને કહ્યું હતું કે, "હું ફરી પાછો સ્વસ્થ થઇ રહ્યો છું. હુ માનું છું કે મારામાં વધુ શક્તિ છે, વધુ મજબૂતાઇ અને અભ્યાસ માટે વધુ સમય છે," મજાક કરતા ઉમેર્યું હતું કે "હું ફરી પાછો વિદ્યાર્થી બની ગયો છું." બાદમાં વાતચીતમાં ([http://www.granma.cu/espanol/2007/febrero/mier28/conversa.html સ્પેનિશમા ટ્રાન્સક્રિપ્ટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120803012644/www.granma.cu/espanol/2007/febrero/mier28/conversa.html |date=2012-08-03 }}; [http://www.juventudrebelde.cu/cuba/2007-02-27/conversacion-telefonica-entre-fidel-castro-y-hugo-chavez-audio/ ઓડીઓ]) , વિશ્વના બજારો ગગડી રહ્યા હોવાનો તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો જે એક દિવસ પહેલા થયું હતું અને ટિપ્પણી કરી હતી કે વિશ્વ મૂડીવાદી વ્યવસ્થા કટોકટીમાં તેવા તેમના ઇરાદાની તે સાબિતી હતી. <ref>{{cite web | last =Pretel | first =Enrique Andres | year =2007 | month =February 28 | url =http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N27428997.htm | title =Cuba's Castro says recovering, sounds stronger | publisher =Reuters AlertNet | access-date =2007-02-28 | archive-date =2010-04-02 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100402223508/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N27428997.htm | url-status =dead }}</ref> માર્ચ અને એપ્રિલન પ્રારંભના ગાળામાં તેમની સ્થિતિમાં સુધારા અંગેના અહેવાલો સતત વહેતા રહ્યા હતા. 13 એપ્રિલ 2007ના રોજ, ચાવેઝને એસોસિયેટેડ પ્રેસ દ્વારા એવું કહેતા ટાંકવામાં આવ્યા હતા કે કાસ્ટ્રોએ તેમની માંદગીમાંથી મોટે ભાગે સંપૂર્ણ રીતે સુધારો મેળવી લીધો છે. તેજ દિવસે, ક્યુબન વિદેશ પ્રધાન ફેલિમ રોકે વિયેતનામમાં અખબારી પરિષદમાં એ વાતને સમર્થન આપ્યું હતું કે કાસ્ટ્રોની તબીયત સતત સુધરી રહી છે અને તેઓ તેમની નેતાગીરીવાળી જવાબદારીઓ ફરી સંભાળી લીધી છે. <ref>{{cite web | last =Pearson | first =Natalie Obiko | year =2007 | month =April 13 | url =http://www.breitbart.com/article.php?id=D8OFU0O80&show_article=1 | title =Venezuela: Ally Castro Recovering | publisher =Associated Press | access-date =2007-04-13 | archive-date =2011-05-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110513084559/http://www.breitbart.com/article.php?id=D8OFU0O80&show_article=1 | url-status =dead }}</ref> 21 એપ્રિલ 2007ના રોજ, સત્તાવાર અખબાર ''ગ્રાનમા'' અહેવાલ ટાંક્યો હતો કે હવાના ખાતે મુલાકાત લેનારા ચાઇનીઝ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના પોલીટબ્યૂરોના સભ્ય [[વુ ગ્યુન્ઝહેંગ]], સાથે એક કલાકની બેઠક કરી હતી. તેમની બેઠકના ફોટોગ્રાફે તેમની સર્જરી બાદના અગાઉ જારી કરાયેલા ફોટોગ્રાફની તુલનામાં ક્યુબન પ્રમુખ તંદુરસ્ત દર્શાવાયા હતા.<ref>{{cite web | year =2007 | month =April 21 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6578539.stm | title =Castro resumes official business | publisher =BBC News | access-date =2007-04-21 }}</ref> કાસ્ટ્રોની સુદરતી તંદુરસ્તી પર ટિપ્પણી તરીકે, અમેરિક પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ.બુશે]] કહ્યું હતું કે: "એક દિવસ સારા ભગવાન ફિડલ કાસ્ટ્રોને દૂર લઇ જશે," આવું સાભળીને નાસ્તિક કાસ્ટ્રોએ સણસણતો જવાબ આપ્યો હતો કે: "હવે મને સમયજાયું કે હું બુશ અને અન્ય પ્રમુખો કે જેમણે મારી હત્યાના હુકમો આપ્યા હતા તેમના આયોજન પ્રમાણે કેમ જીવતો રહ્યો છું: સારા ભગવાને મારી રક્ષા કરી."<ref>{{cite web | last = | first = | year =2007 | month =June 28 | url =http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN2834938420070629 | title =Bush wishes Cuba's Castro would disappear | publisher =Reuters | access-date =2007-07-01 }}</ref> જાન્યુઆરી 2009માં કાસ્ટ્રોએ ક્યુબનોને જણાવ્યું હતું કે તેમના તાજેતરના ન્યૂઝ કોલમ નહી દેખાવાથી, તેમની કથળતી તંદુરસ્તીથી ચિંતા કરવા જેવી નથી અને તેમના ભવિષ્યના મૃત્યુથી વિચલિત થવાની જરૂર નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/cuba/4324128/Fidel-Castro-sends-farewell-message-to-his-people.html|title=Fidel Castro sends farewell message to his people |last=Govan|first=Fiona|date=2009-01-23|publisher=[[The Daily Telegraph]]|access-date=2009-01-28}}</ref> તેજ સમયે 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ [[આર્જેન્ટીન]] પ્રમુખ [[ક્રિસ્ટીના ફર્નાન્ડિઝ]] સાથેની કાસ્ટ્રોની બેઠકના દ્રશ્યો જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="BBC 23Jan9">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7846670.stm|title=Fidel contemplates his mortality |date=2009-01-23|publisher=[[BBC]]|access-date=2009-01-28}}</ref> === નિવૃત્તિ === {{quote|"I'm really happy to reach 80. I never expected it, not least having a neighbor - the greatest power in the world - trying to kill me every day."| Fidel Castro, July 21, 2006 <ref>[http://www.globalexchange.org/countries/americas/cuba/5436.html Fidel Castro, 20th Century Revolutionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100717034814/http://www.globalexchange.org/countries/americas/cuba/5436.html |date=2010-07-17 }} by Anthony Boadle, ''Reuters'', February 19, 2008</ref>}} 18 ફેબ્રુઆરી 2008ના પત્રમાં 24 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજની નેશનલ એસેમ્બલી બેઠક ખાતે તેઓ પ્રમુખના પદનો અને કમાન્ડર ઇન ચિફના પદનો સ્વીકાર કરશે નહી તેવી જાહેરાત કાસ્ટ્રોએ એવું કહેતા કરી હતી કે "હું ઇચ્છા રાખીશ નહી કે સ્વીકારીશ નહી-સ્ટેટ કાઉન્સીલનું પ્રમુખ પદ અને કમાન્ડર ઇન ચિફ,"<ref>{{cite news|author=Castro, Fidel|title=Message from the Commander in Chief|url=http://www.granma.cubaweb.cu/2008/02/19/nacional/artic10.html|work=Diario Granma|publisher=Comité Central del Partido Comunista de Cuba|date=February 18, 2008|access-date=2008-02-19|archive-date=2008-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080220100817/http://www.granma.cubaweb.cu/2008/02/19/nacional/artic10.html|url-status=dead}}</ref> સત્તાવાર જાહેર જીવનમાંથી અસરકારક રીતે તેમની નિવૃત્તિની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web | date= 2008-02-18 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7252109.stm | title = Fidel Castro announces retirement | publisher = BBC News | access-date = 2008-02-18}}</ref><ref>{{cite web | date = 2008-02-18 | url = http://africa.reuters.com/top/news/usnBAN929511.html | title = Fidel Castro stepping down as Cuba's leader | publisher = Reuters | access-date = 2008-02-18 | archive-date = 2009-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090103110711/http://africa.reuters.com/top/news/usnBAN929511.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |date =2008-02-19 |url= http://www.miamiherald.com/news/americas/story/424291.html|title = Fidel Castro will step down after 50 years at Cuba's helm |publisher= miamiherald.com|access-date=2008-02-19}}</ref> સત્તાવાર કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની અખબાર ''[[ગ્રાનમા]]'' દ્વારા પત્રને ઓનલાઇન પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં કાસ્ટ્રોએ દર્શાવ્યું હતું કે તેમના આ નિર્ણય પાછળ તેમની તંદુરસ્ત મુખ્યત્વે જવાબદાર હતી, એમ કહેતા દર્શાવ્યું હતું કે "જેમાં સંપૂર્ણ ચલિતતા અને સંપૂર્ણ અર્પણની જરૂર છે તેવી જવાબદારીઓને લેતા મારા અંતરાત્મા સાથે વિશ્વાસઘાત થશે, જે હું મારી શારીરિક સ્થિતિને જોતો આપી શકું તેમ નથી".<ref>{{cite web |date =2008-02-19 |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7252109.stm|title = Fidel Castro announces retirement |publisher=[[BBC News]]|access-date=2008-02-19}}</ref> === અનુગામી === [[ચિત્ર:Dmitry Medvedev in Cuba 28 November 2008-4.jpg|thumbnail|300px|right|ફિડલ કાસ્ટ્રોના ભાઈ રાઉલ કાસ્ટ્રો અને મિત્રી મેડેવેડેવ.]] {{wikinews|Raúl Castro chosen new President of Cuba}} 24 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ [[નેશનલ એસેમ્બલી ઓફ પીપલ્સ પાવરે]] પક્ષપાત વિના તેમના ભાઈ, [[રાઉલ કાસ્ટ્રો]]ને, ફિડલના અનુગામી તરીકે [[ક્યુબાના પ્રમુખ]] તરીકે પસંદ કરી લીધા હતા.<ref name="BBC"/> ફિડલના અનુગામીએ તેમના પ્રથમ સંબોધનમાં તેમણે નેશનલ એસેમ્બલી ઓફ પીપલ્સ પાવરને એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે વધુ પડતી અગત્યતા ધરાવતી બાબતો જેમ કે સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ અને દેશના સામાજિક આર્થિક વિકાસને વગતી બાબતો અંગે ફિડલને સંપર્ક કરવાનું ચાલુ રાખવામાં આવશે. આ દરખાસ્તને તરત જ નેશનલ એસેમ્બલીના 597 સભ્યોએ પક્ષપાત વિના મંજૂર કરી લીધી હતી. રાઉલે ફિડલને "બિનપર્યાય"તરીકે વર્ણવ્યા છે. <ref>{{Cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41321 |title=ક્યુબા: પોતાની બેઠકનો ભાગ ફિડલ સાથે પાડતા રાઉલ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511102235/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41321 |url-status=dead }}</ref> ફિડલ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના પ્રથમ સેક્રેટરી તરીકે ચાલુ રહ્યા હતા. <ref>{{cite web|date=2008-02-24|url=http://www.voanews.com/english/2008-02-24-voa16.cfm|title=Raul Castro Chosen to Lead Cuba|publisher=Voice of America|access-date=2008-02-24|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226111529/http://www.voanews.com/english/2008-02-24-voa16.cfm|url-status=dead}}</ref> == ધાર્મિક માન્યતાઓ == કાસ્ટ્રો [[રોમન કેથોલિક]] બાળક તરીકે મોટા થયા હતા, પરંતુ દરેકની જેમ આચરણ કરતા ન હતા. [[ઓલિવર સ્ટોન]]ની દસ્તાવેજી''[[કમાન્ડન્ટ]]'' માં, કાસ્ટ્રો દર્શાવે છે કે "હું કદી માન્યતાઓ ધરાવતો ન હતો", અને ફક્ત એક જ વાત સાચી છે કે ફક્ત એક જ જિંદગી છે.<ref>{{YouTube|WLUcOqeoKck|Comandante - Fidel Castro & Oliver Stone}}</ref> [[પોપ જ્હોન 23]]એ [[પોપ પિય, 12]]ના [[સામ્યવાદ વિરુદ્ધના નિયમો]]ને આધારે કાસ્ટ્રોને 1962માં ચર્ચમાંથી [[બહાર કાઢી મૂક્યા]] હતા, 1949ના નિયમો કે કેથોલિકોને સામ્યવાદી સરકારોને ટેકો આપવા પર પ્રતિબંધ ફરમાવતા હતા. 1992માં કાસ્ટ્રો ધર્મ પરના નિયંત્રણોને ઢીલા મૂકવા સંમત થયા હતા અને એટલું જ નહી પરંતુ ચર્ચ જતા કેથોલિકોને ક્યુબન કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીમાં જોડાવાની પણ મંજૂરી આપી હતી. તેમણે તેમના દેશને "નાસ્તિક"ને બદલે "બિનસાંપ્રદાયિક" તરીકે વર્ણવવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref> {{cite web | author= | title= Pope John Paul II's visit to Cuba | journal= The New York Times -on the Web | year= | volume= | issue= | pages= | url= http://www.nytimes.com/library/world/cuba-pope-index.html}} </ref> [[પોપ જોહ્ન પૌલ બીજા]] 1998માં ક્યુબાની મુલાકાતે આવ્યા હતા, આઇલેન્ડ પર રોમન કેથોલિક ચર્ચા વડા તરીકેનું શાસન સંભાળ્યા બાદની સૌપ્રથમ મૂલાકાત હતી. કાસ્ટ્રો અને પોપ મુલાકાત દરમિયાન વિવિધ પ્રસંગોએ અડીને કે સાથે બેઠેલા દેખાયા હતા. કાસ્ટ્રોએ પોપ સાથેની તેમની જાહેર બેઠકોમાં ઘાટા બ્લ્યુ રંગનો બિઝનેસ સુટ (તેમના ચિથરેહાલ વસ્ત્રોને બદલે) પહેર્યો હતો અને પોપને આદર અને માન આપ્યું હતું.<ref name="Pope Condemns Embargo">{{cite web | first= Larry | last= Rother | authorlink= | coauthors= | date= January 28, 1998 | title= Pope Condemns Embargo; Castro Attends Mass | edition= | publisher= The New York Times | url = http://www.nytimes.com/library/world/012698pope-cuba-rdp.html | id= }}</ref> ડિસેમ્બર 1998માં કાસ્ટ્રો ઔપચારીક રીતે સૌપ્રથમ વખત સત્તાવાર ઉજવણી તરીકે [[ક્રિસ્ટમસ ડે]]નો પુનઃ પ્રારંભ કર્યો હતો, જેને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી દ્વારા 1969માં નાબૂદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |date= | year = 1998 | month = December 5 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/228764.stm | title = Castro ratifies Christmas holiday | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language =|access-date = 2006-05-20|accessyear = }}</ref> ક્યુબનોને ફરીથી [[ક્રિસ્ટમસ]]ને રજા તરીકે મનાવવાની અને ખુલ્લી રીતે ધાર્મિક સરઘસો કાઢવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ક્રિસ્ટમસને જાહેર રજા તરીકે શરૂ કરતા પોપે કાસ્ટ્રોને આભાર માનતો ટેલિગ્રામ કર્યો હતો. <ref>{{cite web |date= | year = 1998 | month = December 28 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/243705.stm | title = Pope's Christmas message for Castro | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-20}}</ref> કાસ્ટ્રોએ 2003માં રોમન કેથોલિક કોન્વેન્ટ બ્લેસીંગ્સમાં હાજરી આપી હતી. આ અણધારેલી ઘટનાનો હેતુ જૂના હવાનામાં શરૂ કરવામાં આવેલી નવી કોન્વેન્ટને આશિર્વાદ આપવાનો અને પોપની ક્યુબાની મુલાકાતની પાંચમી જયંતિનું પ્રતીક રાખવાનો હતો. <ref>{{cite web |date= | year = 2003 | month = March 9 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2833699.stm | title = Castro attends convent blessing | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-20}}</ref> [[રૂઢીગત ખ્રિસ્તી]]મંડળના વરિષ્ઠ આધ્યાત્મિક નેતાઓ 20045માં ક્યુબામાં આવ્યા હતા, લેટિન અમેરિકામાં રૂઢીગત ધર્મપીઠે સૌપ્રથમ વખત મુલાકાત લીધી હોય તેવું ચર્ચના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વાર બન્યુ હતું : [[એક્યુમેનિકલ કેથેડ્રલ બાર્થોલોમેવ 1]] હવાનામાં કેથેડ્રલને સમર્પિત રહ્યા હતા અને ફિડલ કાસ્ટ્રોને સન્માનથી નવાજ્યા હતા. <ref>[http://www.wcc-coe.org/wcc/what/mission/evlet1-2004.html હવાના, ક્યુબામાં અર્પણ કરાયેલા નવું ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ કેથેડ્રલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806230712/http://www.wcc-coe.org/wcc/what/mission/evlet1-2004.html |date=2009-08-06 }} www.wcc-coe.org March 2004.</ref> તેમના સાથીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ જૂના હવાનાના હૃદયસમા ભાગમાં રૂઢીગત ખિસ્તીઓને નાના રૂઢીગત કેથેડ્રલ ઊભા કરીને અને દાન કરીને ક્યુબન સરકારના નિર્ણયને પ્રતિભાવ આપી રહ્યા હતા. <ref>{{cite web | last = Gibbs | first = Stephen | authorlink = | coauthors = |date= | year = 2004 | month = January 22 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3418733.stm | title = Castro greets Orthodox patriarch | format = | work = | pages = | publisher = BBC News | language = | access-date = 2006-05-20}}</ref> એપ્રિલ 2005માં [[પોપ જોહ્ન પૌલ 2]]ના નિધન બદ લાગણીવશ કાસ્ટ્રોએ તેમના માનમાં હવાનામાં [[જાહેર]]માં હાજરી આપી હતી અને વેટિકન એમ્બેસી ખાતે પોપની શ્રદ્ધાંજલિના પુસ્તક પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. <ref>{{cite web | last = Newman | first = Lucia |date=April 6, 2005 | url = http://www.cnn.com/2005/WORLD/americas/04/04/pope.castro/ | title = Castro signs pope's condolence book | publisher = CNN.com }}</ref> તેમણે છેલ્લે 46 વર્ષ પહેલા 1959માં તેમની એક બહેનના લગ્ન નિમીત્તે કેથેડ્રલની મુલાકાત લીધી હતી. કાર્ડિનલ [[જેઇન લુકાસ ઓર્ટેગા વાય આલમિનો]]એ ટોળાનું નેતૃત્વ સંભાળ્યુ હતું, તેઓ કાળ સુટમાં સજ્જ હતા, અને પવિત્ર ફાધર જોહ્ન પૌલ બીજાનું હૃદય બંધ પડી જવાથી (ક્યુબામાં)જે મૃત્યુ થયું હતું તે માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી હતી. "<ref>{{cite web | last = Batista|first = Carlos|date= 2005-04-05 | url = http://www.caribbeannetnews.com/2005/04/05/mourns.shtml | title = Fidel Castro mourns pope at Havana cathedral | publisher = Caribbean Net News | access-date = 2006-05-11 }}</ref> == જાહેર છબી == લશ્કરી શૈલીનો યુનિફોર્મ અને જંગી પ્રદર્શનોની આગેવાની કરીને કાસ્ટ્રોએ સતત ક્રાંતિની અસર પેદા કરી છે. તેઓ હંમેશ લશ્કરી વસ્ત્રોમાં સજ્જ દેખાયા હતા, પરંતુ તેમના વ્યક્તિગત દરજી મેરેલ[[વાન્ટ વૌટે]], પ્રસંગોપાત બિઝનેસ સ્યુટ બદલાવવા માટે સમજાવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://secure-wildcat.arizona.edu//papers/old-wildcats/spring95/February/February10,1995/01_5_m.html |title=In brief |access-date=2006-08-12 |accessmonthday= |accessyear= |author= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=1995-02-10 |publisher=Arizona Daily Wildcat |archive-date=2006-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060905005409/http://secure-wildcat.arizona.edu//papers/old-wildcats/spring95/February/February10,1995/01_5_m.html |url-status=dead }}</ref> કાસ્ટ્રોને વારંવાર કમાન્ડન્ટ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે, પરંતુ તેમનુ હૂલામણું નામ "''અલ કાબેલો'' " છે,જેનો અર્થ "ઘોડો" તેવો થાય છે, આ લેબલ સૌપ્રથમ વખત ક્યુબન મનોરંજનકાર [[બેન્ની મોર]]ને આપવામાં આવ્યું હતું, જેણે તેની મંડળી સાથે હવાના પાસેથી પસાર થતાં કાસ્ટ્રોને સાંભળ્યા હતા અને બૂમ પાડી હતી કે "અહીં ઘોડાઓ આવ્યા!"<ref>રિચાર્ડ ગોટ્ટ, ''કયુબા : નવો ઇતિહાસ'' . p. 175. યેલ પ્રેસ </ref> ક્રાંતિકારી ઝુબેશ દરમિયાન અનુસરતા બળવાખોરોએ કાસ્ટ્રોને "ધી જાયંટ" તરીકે ઓળખ્યા હતા.<ref>જોન લી એન્ડરસન. ચે ગૂવેરા: ક્રાંતિકારી જીવન. p. 317.</ref> કાસ્ટ્રોની જલદ વાણીનો લાભ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ટોળાઓ ઉમટી પડતા હતા, જે ખાસ કરીને કલાકો સુધી ચાલતી હતી. તેમના પરિવારના સભ્યો સહિત કાસ્ટ્રોના અંગત જીવન અંગેની ઘણી વિગતોનો અભાવ છે, કેમ કે માધ્યમોને તેનો ઉલ્લેખ કરવાની મનાઇ ફરવામાં આવી હતી. <ref>[http://www.latinamericanstudies.org/fidel/castro-family.htm ફિડલ કાસ્ટ્રોનો પરિવાર]</ref> કાસ્ટ્રોની અસર સતત ક્યુબાના સ્ટોર્સ, વર્માંગખંડોમાં, ટેક્ષીસ્ટેન્ડમાં અને રાષ્ટ્રીય ટેલીવીઝનમાં જોવા મળે છે.<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4779529.stm</ref> કાસ્ટ્રોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ [[વ્યક્તિત્વ વિશે પૂજ્ય ભાવ]]ને પ્રોત્સાહન આપતા નથી.<ref>"[http://www.pbs.org/newshour/bb/latin_america/cuba/castro_2-12-85.html ફિડલ કાસ્ટ્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131218201330/http://www.pbs.org/newshour/bb/latin_america/cuba/castro_2-12-85.html |date=2013-12-18 }}" ''પીબીએસ ઓનલાઇન ન્યુઝઅવર'' 12 ફેબ્રુઆરી, 1985.</ref> == કુટુંબ == તેમની પ્રથમ પત્ની [[મિર્ટા ડિયાઝ બાલાર્ટ]], કે જેમને તેઓ 11 ઓક્ટોબર 1948ના રોજ પરણ્યા હતા, તેમના દ્વારા કાસ્ટ્રોને ફિડલ એન્જલ ફિડેલિટો કાસ્ટ્રો ડિયાઝ બલાર્ટ નામનો પુત્ર છે, જેનો જન્મ 1 સપ્ટેમ્બર 1949ના રોજ થયો હતો. ડિયાઝ બાલાર્ટ અને કાસ્ટ્રો 1955માં અલગ પડી ગયા હતા અને તેણીએ એમિલીય નુનેઝ બ્લાન્કો સાથે ફર વાર લગ્ન કર્યા હતા. [[મેડ્રિડ]]સ્પેલ બાદ, ડિયાઝ બાલાર્ટ ફિડલિટો અને તેના પરિવાર સાથે રહેવા માટે હવાનામાં પરત ફરી હોવાના અહેવાલ છે. <ref>એન લુઇસ બાર્ડેક: ''ક્યુબા કોન્ફિડેન્શિયલ'' . p. 67. "એક માહિતગાર સૂત્ર દાવો કરે છે કે મિત્રા ક્યુબામાં 2002ના પ્રારંભમાં પરત ફર્યા હતા અને હાલમાં તેઓ ફિડલેટો અને તેમના પરિવાર સાથે રહે છે."</ref> ફિડલિટો [[ક્યુબા]]માં મોટો થયો હતો; તેના પિતાએ પદ ફરી દૂર કર્યા બાદ થોડા સમય માટે તે ક્યુબાના અણુ ઉર્જા પંચમાં જતો રહ્યો હતો. <ref name="anderson">જોન લી એન્ડરસન, "કાસ્ટ્રોનું છેલ્લી લડાઇ: ક્રાંતિ તેના નેતાને ટકાવી શકશે?" ધી ન્યુ યોર્કર, 31 જુલાઇ, 2006. [51] ^ [49] અને [50]</ref> ડિયાઝ બાલાર્ટના ભત્રીજા રિપબ્લિકન યુ.એસ. કોંગ્રેસમેન [[લિંકોલીન ડિયાઝ બાલાર્ટ]]અને [[મારીય ડિયાઝ બાલાર્ટ]] છે, જે કાસ્ટ્રો સરકારના મોઢેથી બોલીને ટિપ્પણી કરનારા હતા. ફિડલને તેની બીજી પત્ની ડાલીયા સોટો ડેલ વાલે દ્વારા પાંચ અન્ય પુત્રો હતા, જેમાં : એન્ટોનીયો, અલેજાન્ડ્રો, એલેક્સીસ, એલેક્ઝાંન્ડર "એલેક્સ" અને એન્જલ કાસ્ટ્રો સોટો ડેલ વિલેનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="anderson"/> જ્યારે ફિડલ મિર્ટાને પરણ્યા ત્યારે તેમનો નાતાલીયા નાટી રેવ્યુલ્ટા ક્લેવ્સ સાથે પ્રણય ચાલતો હતો, જે 1925માં હવાનામાં જન્મી હતી અને ઓરલન્ડો ફર્નાન્ડિઝને પરણી હતી, પરિણામે તેને [[એલીના ફર્નાન્ડિઝ-રેવ્યુલ્ટા]]નામની પુત્રી થઇ હતી.<ref name="anderson"/> એલીનાએ 1993માં ક્યુબા છોડી દીધું હતું, સ્પેનિશ પ્રવાસી તરીકે વશપલ્ટો કરીને ,<ref>{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2ef037b4-5f82-4283-b1fb-2cc9e2442977 |title=Cuba's first family not immune to political rift |access-date=2006-08-10 |accessmonthday= |accessyear= |author= |last=Boadle |first=Anthony |authorlink= |coauthors= |date=2006-08-08 |year= |month= |format= |work= |publisher=Reuters |pages= |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011191626/http://canada.com/topics/news/world/story.html?id=2ef037b4-5f82-4283-b1fb-2cc9e2442977 |archive-date=2007-10-11 |url-status=dead }}</ref> અમેરિકામાં આશ્રય માગ્યો હતો. તેણી તેના પિતાની નીતિ અનુસાર મોડેથી બોલીને ટિપ્પણી કરનાર હતી. ગુપ્ત નામધારી સ્ત્રી દ્વારા તેમને જોર્જ એન્જેલ કાસ્ટ્રો નામનો એક બીજો પુત્ર હતો. ફિડલને ફ્રાંસિસ્કા પોપો નામની બીજી એક પુત્રી (જન્મ 1953) હતી, જે એક રાત્રિના પ્રણયનુ પરિણામ હતી. કુ.પોપો અને તેણીના પતિ હાલમાં મિયામીમાં રહે છે.<ref>ક્યુબા કોન્ફિડેન્શિયલ: મિયામી અને હવાનામાં પ્રેમ અને વેર એન લુઇસ બાર્ડેક દ્વારા; રેન્ડમ હાઉસ, ઇન્ક., 2002; આઇએસબીએન9780375504891</ref> તેમની બહેન [[જ્યુન્ટીયા કાસ્ટ્રો]] 1960ના પ્રારંભથી અમેરિકામાં રહે છે. તેણી જ્યારે પરદેશમાં વસવા આવી ત્યારે, તેણીએ જણાવ્યું હતું કે "મારા દેશમાં જે ચાલી રહ્યું છે તેનાથી લાંબા સમય સુધી હું વિમુખ રહી શકું નહીં. મારા ભાઈ ફિડલ કાસ્ટ્રો અને રાઉલે તેણીને પાણી વચ્ચે જેલમાં રાખી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય સામ્યવાદ દ્વારા લોકોને જેલમાં રાખવાથી લઇને અસહ્ય ત્રાસ આપવામાં આવે છે."<ref>{{cite web| url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,871241-1,00.html| title=The Bitter Family (page 1 of 2)| publisher=[[Time (magazine)|Time Magazine]]| date=1964-07-10| access-date=2008-02-19| archive-date=2013-08-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20130821224354/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,871241-1,00.html| url-status=dead}}</ref> == વિવાદ અને ટીકા == === માનવ અધિકાર રેકોર્ડ === કાસ્ટ્રોના મોટા ભાગના ટીકાકારોમાંના અમુક કાસ્ટ્રોને [[સરમુખ્યત્યાર]] <ref name="Mallin">{{cite book|title=Covering Castro: rise and decline of Cuba's communist dictator|year=1994|url=https://archive.org/details/coveringcastrori0000mall|author=Jay Mallin|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781560001560}}</ref> <ref name="idiotsguide">{{cite book|title=The complete idiot's guide to Latino history and culture|year=2002|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000figu_d3a4|author=D. H. Figueredo}}</ref><ref name="dailymail">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-516539/Farewell-Fidel-The-man-nearly-started-World-War-III.html|title=Farewell Fidel: The man who nearly started World War III|publisher=Daily Mail}}</ref><ref name="timesonline">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3399819.ece |title=Fidel Castro bows to illness and age as he quits centre stage after 50 years - Times Online |publisher=www.timesonline.co.uk |access-date=2009-04-22 |last=Catan |first=Thomas |archive-date=2010-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601050708/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3399819.ece |url-status=dead }}</ref><ref name="fade-out">{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2008/feb/24/fidels-fade-out/|title=Fidel's fade-out}}</ref>અને તેમનું શાસન આધુનિક [[લેટિન અમેરિકા]]ના ઇતિહાસમાં આજ સુધીમાં લાંબામાં લાબું હતું. <ref name="idiotsguide"/><ref name="dailymail"/><ref name="timesonline"/><ref name="fade-out"/> [[માનવ અધિકાર નિરીક્ષણ]] સંસ્થાઓએ સુચવ્યું હતું કે કાસ્ટ્રોએ "રિપ્રેસીવ મશિનરી" ઊભી કરી છે, જે "ક્યુબનોને તેમના મૂળભૂત હકોથી સતત વંચિત રાખે છે".<ref name="HRW-Castro">{{cite web|title=Cuba: Fidel Castro’s Abusive Machinery Remains Intact|publisher=Human Rights Watch|url=http://www.hrw.org/en/news/2008/02/18/cuba-fidel-castro-s-abusive-machinery-remains-intact|date=2008-02-18|access-date=2009-10-07}}</ref> === ખરાબ સંચાલનના આરોપો === તેમના પુસ્તક, ''ક્યુબામાં ભ્રષ્ટાચાર'' માં, સેર્ગીયો ડિયાઝ બ્રીક્વેટ્સ અને જોર્જ એફ. પ્રેઝ લોપેઝસર્વાન્ડો જણાવે છે કે કાસ્ટ્રોએ ભ્રષ્ટાચારને સંસ્થાકિય બનાવ્યો હતો અને કાસ્ટ્રોની સરકારની માલિકીની ઇજારાશાહીઓ, ભેદભાવશાહી અને વિશ્વસનીયતાના અભાવે ક્યુબાને વિશ્વના અનેક ભ્રષ્ટાચારવાળ રાજ્યોમાંનું એક બનાવ્યું છે.".<ref name="corruption">{{cite book|title=Corruption in Cuba|year=2006|url=https://archive.org/details/corruptionincuba0000diaz|author=Sergio Diaz-Briquets, Jorge F. Pérez-López}}</ref> સર્વાન્ડો ગોન્ઝાલીઝ ''ધી સિક્રેટ ફિડલ કાસ્ટ્રો'' માં, કાસ્ટ્રોને "ભ્રષ્ટ રાજા "કહે છે.<ref name="secretlife"/> 1959માં ગોનાલીઝના અનુસાર કાસ્ટ્રોએ "ફિડલનું તપાસ ખાતુ"સ્થાપિત કર્યું હતું,જેના દ્વારા તે ધારે તેટલું ભંડોળ ખેંચી શકે. <ref name="secretlife">{{cite book|title=The Secret Fidel Castro|author=Servando Gonzalez}}</ref> "કમાન્ડન્ટ રિઝર્વ"ની રચના 1970માં કરવામાં આવી હતી, જેના દ્વારા કાસ્ટ્રો "તેના સ્થાનિક અને વિદેશમાં રહેતા અસંખ્ય ગાઢ મિત્રોને ભેટ પૂરી પાડતો હતો" તેવો આક્ષેપ છે.<ref name="secretlife"/> ગોનાલીઝ હંકાર કરતા જણાવે છે કે કમાન્ડન્ટની અનામતો નકલી બિઝનેસ સામ્રાજ્ય અને મની લોન્ડરીંગ સાથે સંકળાયેલી છે. <ref name="secretlife"/> 1968ના પ્રારંભમાં, કાસ્ટ્રોના એક સમયના નિકટના મિત્રએ લખ્યું હતુ કે કાસ્ટ્રો સ્વીસ બેન્કમાં વિશાળ ખાતાઓ ધરાવે છે. <ref name="secretlife"/> કાસ્ટ્રોના સેક્રેટરી ઝુરીચ બેન્કનો ઉપયોગ કરતા દેખાયા હોવાનો આરોપ છે. <ref name="secretlife"/> ગોન્ઝાલીઝ માને છે કે ક્યુબાની સ્વીત્ઝરલેન્ડ સાથેની વ્યાપાર તંગી સાથે ક્યુબાની ઝુરીચ ખાતેની સંબધિત રીતે મોટી ઓફિસની રાષ્ટ્રીય ઓફિસ સાથે મેળ ખાતો નથી. <ref name="secretlife"/> કાસ્ટ્રો વિદેશમાં બેન્ક ખાતુ હોવાની અને તેમા ડોલર હોવાની વાતને નકારી છે. <ref name="BBC wealth"/>કાસ્ટ્રો વિરુદ્ધના ચળવળકર્તા અને કવિ [[જોર્જ વોલ્સ]] દર્શાવે છે કે પ્રેમ કેવી રીતે કરવો તેની કાસ્ટ્રોને કદીયે ખબર પડી નથી, અને તે "ફિડલે માનપૂર્વકના લગ્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જે નિષ્ફળ ગયો હતો; તેણે માનવાચક રાજકારણનો પ્રયત્ન કર્યો તે પણ નિષ્ફળ ગયો".<ref name="geyer"/> === સંપત્તિ અંગેના આરોપો === કેજીબી અધિકારી, એલેક્સી નોવીકોવ જણાવે છે કે કાસ્ટ્રોનું અંગત જીવન અન્ય કોમ્યિનુસ્ટ વર્ગ જેવું હતું, "જે પ્રવેશી ન શકાય તેવા ગુપ્ત કુવા જેવું હતું". અન્ય વસ્તુઓમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કે કાસ્ટ્રો 9700 વ્યક્તિઓ કરતા વધુ અંગત ગાર્ડ અને ત્રણ વૈભવી જહાજો ધરાવતા હતા. <ref name="secretlife"/> 2005માં, અમેરિકન બિઝનેસ અને ફાયનાન્સિયલ મેગેઝીન''[[ફોર્બ્સે]]'' કાસ્ટ્રોને વિશ્વના સૌથી શ્રીમંત વ્યક્તિ તરીકેની યાદીમા સમાવ્યા હતા, જેમની કુલ સંપત્તિ અંદાજિત 550 મિલીયન ડોલરની હતી. મેગેઝીને જે અંદાજો દર્શાવ્યા હતા તે વિજ્ઞાન કરતા વધુ કલા વધારે હતા,<ref name="CBS wealth">[http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/16/world/main1622957.shtml કાસ્ટ્રો: હું શ્રીમંત નથી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090313043156/http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/16/world/main1622957.shtml |date=2009-03-13 }} સીબીએસ (CBS) ન્યૂઝ. 24 એપ્રિલ 2007ના રોજ એક્સેસ.</ref> દાવો કરાયો હતો કે ક્યુબન નેતાની અંગત સંપત્તિ બ્રિટનની રાણી [[એલિઝાબેથ 2]] કરતા બમણી હતી, [[રાજકારણી]] અને બિઝનેસમેન દ્વારા હાસ્યાસ્પદ પૂરાવાઓ છતાં તે ક્યુબન નેતાનું અંગત જીવન નોંધપાત્ર રીતે સંયમી હતું. <ref name="BBC wealth">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4985510.stm કાસ્ટ્રો મોટા નસીબનો દાવો નકારે છે]. બીબીસી ન્યૂઝ</ref> આ મૂલ્યાંકન ક્યુબાની [[સરકારની માલિકીની કંપનીઓ]]ની કુલ સંપત્તિના આર્થિક અંદાજો પરથી કાઢવામાં આવ્યું છે, અને કાસ્ટ્રો પાસે અંગત આર્થિક અંકુશ હતો તેવી માન્યતાનો ઉપયોગ કરાયો છે. <ref name="wealth">http://www.msnbc.msn.com/id/12807201/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501121333/http://www.msnbc.msn.com/id/12807201/ |date=2011-05-01 }} સંપત્તિ અહેવાલ પર કાસ્ટ્રો હોબાળો મચાવે છે. અસોસિએટેડ પ્રેસ 13 ડિસેમ્બર એક્સેસ્ડ 2006</ref> ફોર્બસ મેગેઝીને બાતમાં અંદાજ વધારીને 900 મિલીયન ડોલરનો કર્યો હતો, જેન કારણે [[સ્વીત્ઝરલેન્ડ]]માં ઘણી મોટી રોકડ પડી હોવાની અફવાને વેગ આપ્યો હતો. <ref name="BBC wealth"/> મેગેઝીને માહિતી માટે કોઇ સાબિતી આપી ન હતી,<ref name="CBS wealth"/> અને સીબીએસ ન્યૂઝના અનુસાર કાસ્ટ્રોનો શ્રીમંતોની યાદીમાં પ્રવેશ એ અન્ય વ્યક્તિઓ પર પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીની તુલનામાં ઘણો સંક્ષિપ્ત હતો. <ref name="CBS wealth"/> કાસ્ટ્રો કે જેમણે મેગેઝીન સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાનું વિચાર્યુ હતું, તેમણે એવો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે દાવાઓ ખોટા અને [[બદનક્ષી]]હતા", અને તે અમેરિકાની તેમને નીચા દેખાડવાની ઝુંબેશનો એક ભાગ હતો. <ref name="BBC wealth"/> તેમણે જાહેર કર્યુ હતું કે : "જો તેઓ સાબિત કરે કે મારે વિદેશમાં 900 મિલીયન ડોલર, 1 મિલીયન ડોલર, 500,000 મિલીયન ડોલર અથવા 1 ડોલ ધરાવતું બેન્ક ખાતુ છે તો હું રાજીનામુ આપી દઇશ."<ref name="BBC wealth"/> ક્યુબાની મધ્યસ્થ બેન્કના પ્રમુખ ફ્રાંન્સિસ્કો સોબેરોને દાવાને "હસ્યાસ્પદ બદનક્ષી" ગણાવતા જણાવ્યુ હતું કે, સરકારની વિવિધ કંપનીઓ પાસેથી એકત્ર કરવામાં આવેલા નાણાને ફરી પાછી આઇલેન્ડના અર્થતંત્ર, "વિવિધ ક્ષેત્રો જેમ કે આરોગ્ય, વિજ્ઞાન, આંતરિક સુરક્ષા, રષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અને અન્ય દેશો સાથેના મજબૂતાઇના પ્રોજેક્ટો"માં રોકવામાં આવ્યા છે.<ref name="wealth"/> == વારસો == ફિડલ કાસ્ટ્રો આ દિવસમાં અત્યંત વિવાદાસ્પદ વ્યક્તિ રહ્યા હતા. તેમનો વારસાને સકારાત્મક કે નકારાત્મક રીતે લેવામાં આવશે તે રાજકીય વર્તુળોમાં સતત ચર્ચાઓ ચાલતી રહી હતી. જે લોકો પોતાની સરકારને ટેકો કરે છે તે સમાન્ય રીતે જણાવે છે કે ક્યુબા વિશ્વમાં સૌથી વધુ સાક્ષરતા દર ધરાવે છે અને અત્યંત અસરકારક આરોગ્યસંભાળ વ્યવસ્થા, નીચી સંપત્તિ અસમાનતા, સ્થિર સરકાર અને આફ્રિકામાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રજાતરફી સંઘર્ષોને ટેકો આપવાનો ભૂતકાળ ધરાવે છે. {{Citation needed|date=September 2009}} તેમને ઉતારી પાડનારાઓ ક્યુબાનો ઉજ્જડ માન અધિકાર રેકોર્ડ, સરમુખ્યત્યારશાહી રાજ્ય, સ્થિર અર્થતંત્ર અને રાજકીય મતભેદનો અવરોધ ભારપૂર્વક જણાવે છે. {{Citation needed|date=September 2009}} ઓક્ટોબર 2009માં, કાસ્ટ્રોને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલી]] દ્વારા "વર્લ્ડ હીરો ઓફ સોલીડરીટી" એવુ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=342574&amp;CategoryId=14919 મોરાલ્સને "માતૃભૂમિનો વૈશ્વિક નાયક" તેવું યુએન જનરલ એસેમ્બલી દ્વારા નામ અપાયું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421032225/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=342574&CategoryId=14919 |date=2021-04-21 }} ''[[લેટિન અમેરિકન હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂન]]'' દ્વારા</ref> == ફિડલ કાસ્ટ્રોના પૂર્વજો == {{ahnentafel top|Ancestors of Fidel Castro|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 94%; line-height: 133%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |31=31. |30=30. |29=29. |28=28. |27=27. |26=26. |25=25. |24=24. |23=23. |22=22. |21=21. |20=20. |19=19. Manuela Pereira |18=18. Ramon Núñez |17=17. Maria López Mendez |16=16. Casimiro Felipe de Castro Fernández<br />b. 1769, [[Lugo]], [[Lancara]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]] |15=15. Isabel Ramos |14=14. Domingo González |13=13. Rafaela Vázquez Rivera |12=12. Francisco Hipólito Ruz Acosta <ref>Book: Todo el tiempo de los cedros: paisaje familiar de Fidel Castro Ruz‎</ref><br /> |11=11. Dominga Fernández |10=10. Pedro Argiz |9= 9. Juana Núñez Pereira<br /> |8= 8. Pedro Juan de Castro López<br />b. 1812, [[Lugo]], [[Lancara]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]] |7= 7. Dominga González Ramos<br />b. 1915 |6= 6. Francisco Ruz Vázquez<br />b. 1911, |5= 5. Antonia Argiz Fernández<br />b. 1857, [[Lugo]], [[Lancara]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]] |4= 4. Manuel de Castro Núñez<br />b. 1849, [[Lugo]], [[Lancara]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]] |3= 3. Lina Ruz González<br />b. 1903, Las Catalinas, [[Camaguey]], Cuba |2= 2. [[Ángel Castro y Argiz|Ángel Maria Bautista Castro Argiz]]<br />b. 1875, [[Lugo]], [[Lancara]], [[Galicia (Spain)|Galicia]], [[Spain]] <ref>[http://www.wargs.com/other/castro.html Ancestry of Fidel Castro]</ref> |1= 1. Fidel Alejandro Castro Ruz <ref>[http://www.wargs.com/other/castro.html Ancestry of Fidel Castro]</ref><br />b. 1926, [[Holguín]], [[Birán]], [[Cuba]] }} == લેખિત કામગીરી == <small>'''ફિડલ કાસ્ટ્રો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે અથવા આંશિક રીતે ''' </small> * ''મૂડીવાદ કટોકટીમાં: ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ વર્લ્ડ પોલિટીક્સ ટુડે'' , ઓશન પ્રેસ, 2000, આઇએબીએન 1876175184 * ''ચે: અ મેમોઇર'' , ઓશ પ્રેસ , 2005, આઇએસબીએન 192088825X * ''ક્યુબા એટ ક્રોસ રોડ઼્ઝ '' , ઓશન પ્રેસ , 1997, આઇએસબીએન 187528494X * ''ફિડલ કાસ્ટ્રો : માય લાઇફ: અ સ્પોકન ઓટોબાયોગ્રાફી '' , સ્ક્રીબનર, 2008, આઇએસબીએન 1416553282 * ''ફિડલ કાસ્ટ્રો રીડર'' , ઓશન પ્રેસ, 2007, આઇએસબીએન 1920888888 * ''ફિડલ માય અરલી યર્સ '' , ઓશન પ્રેસ, 2004, આઇએસબીએન 1920888098 * ''ફિડલ એન્ડ રિલીયજીયન: મેક્સિકન અને લિબરેશન વિચારધારા પર ફ્નીરેઇ બેટ્ટો સાથે વાતચીત'' , ઓશન પ્રેસ , 2006, આઇએસબીએન 1920888454 * ''પ્લેયા ગિરોનઃ બે ઓફ પિગ્સ : અમેરિકામાં વોશિગ્ટોનના પ્રથમ લશ્કરની હાર '' , પથફાઇન્ડર પ્રેસ, 2001, આઇએસબીએન 087348925X * ''પોલિટીકલ પોર્ટેઇટ્સ: ફિડલ કાસ્ટ્રો ઇતિહાસમાં વિખ્યાત વ્યક્તિ તરીકે પ્રતિબિંબીત'' , ઓશન પ્રેસ, 2008, આઇએસબીએન 1920888942 * ''ધી ડિક્લેરેશન્સ ઓફ હવાના'' , વર્સો, 2008, આઇએસબીએન 1844671569 * ''ધી પ્રિઝન લેટર્સ ઓફ ફિડલ કાસ્ટ્રો '' , નેશન બુક્સ, 2007, આઇએસબીએન 1560259833 * ''વોર, રેસિઝમ એન્ડ ઇકોનોમિક જસ્ટીસ: મૂડીવાદની વૈશ્વિક પાયમાલી'' , ઓશન પ્રેસ, 2002, આઇએસબીએન 1876175478 == આ પણ જુઓ == {{Multicol}} * [[26 જુલાઇ ચળવળ]] * [[ક્યુબાના ગ્રામિણ (કૃષિ)સુધારા કાયદાઓ]] * [[ડાબેરી પાંખ રાષ્ટ્રવાદ]] * [[ક્યુબાનું રાજકારણ]] * [[ફિડલ કાસ્ટ્રો તરફનો વિરોધ]] * [[2006–2008 પ્રમુખની ફરજોની ક્યુબન ફેરબદલી]] {{Multicol-break}} * [[કમાન્ડન્ટ]] * [[ફિડલ (ફિલ્મ)]] * [[ફિડલ (2001 દસ્તાવેજી)]] * [[માય લાઇફ (ફેડિલે કાસ્ટ્રોની આત્મકથા)]] * [[કાસ્ટ્રોને મારવાના 638 માર્ગો]] {{Multicol-end}} == સંદર્ભો અને પાદટીપ == {{Reflist|3}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|author=yes|wikt=no|b=no|v=no}} ;ફિડલ કાસ્ટ્રો દ્વારા * [http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/ 6 ભાષાઓમાં ફિડલ કાસ્ટ્રોના સંબોધનના આર્કાઇવ] * [[માર્કીસ્ટસ ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ]] ખાતે [http://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/ ફિડલ કાસ્ટ્રો હિસ્ટ્રી આર્કાઇવ]. * [http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro.html કાસ્ટ્રોના સંબોધનોનો સમૂહ ] * [http://www.counterpunch.org/castro09042007.html "હીન સામ્રાજ્ય તરફથી અમે સહાયની આશા રાખતા નથી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209090814/http://www.counterpunch.org/castro09042007.html |date=2009-12-09 }} * [http://www.counterpunch.org/castro04072007.html "તમામ મધમાખીઓ ક્યાં ગઇ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218135525/http://www.counterpunch.org/castro04072007.html |date=2010-02-18 }} * [http://www.counterpunch.org/castro07312007.html "ઇન સ્પાઇટ ઓફ એવરીથીંગ: સમગ્ર અમેરિકન રમતોનું પ્રતિબિંબ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201221400/http://www.counterpunch.org/castro07312007.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.counterpunch.org/castro08062007.html "સામ્રાજ્ય સામે સિવીલાઇઝેશન યુતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201232238/http://www.counterpunch.org/castro08062007.html |date=2009-12-01 }} ;ફિડલ કાસ્ટ્રો વિશે * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/22998/castro-early-years-19531961 કાસ્ટ્રો: પ્રારંભિક વર્ષો (1953–1961)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923010654/http://www.life.com/image/first/in-gallery/22998/castro-early-years-19531961 |date=2009-09-23 }} - ''[[લાઇફ]]'' મેગેઝીન દ્વારા સ્લાઇડશો * [[માર્થર મિલર]]: [http://www.thenation.com/doc/20040112/miller કાસ્ટ્રો સાથેની મુલાકાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223035511/http://www.thenation.com/doc/20040112/miller |date=2009-12-23 }} (''[[ધી નેશન]]'' ) 24 ડિસેમ્બર, 2003 * બીબીસી: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/4392634.stm ફિડલ કાસ્ટ્રો: અ લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ] * બીબીસી વિડીયો: [http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_5200000/newsid_5207200/5207264.stm?bw=nb&amp;mp=rm&amp;news=1&amp;nol_storyid=5207264&amp;bbcws=1 ફિડલ કાસ્ટ્રો ચે ગૂવેરાના બેહૂડ મકાનની મુલાકાત લે છે] * શિક્ષકના માર્ગદર્શન સાથે ફિડલ કાસ્ટ્રો પર [http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/ પીબીએસ અમેરિકન એક્સપિરીયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204081746/http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/ |date=2016-12-04 }}ઇન્ટરેક્ટીવ સાઇટ * [http://mssa.library.yale.edu/findaids/eadHTML/mssa.ms.0650.html ક્યુબન રિવોલ્યુશ, કલેક્શન, મન્યુસ્ક્રીપ્ટ્સ અને આર્કાઇવ્સની માર્ગદર્શિકા], [[યેલ યુનિવર્સિટી લાયબ્રેરી]] * [http://library.duke.edu/digitalcollections/stryker/ ક્યુબાના દીના સ્ટ્રેકરના ફોટોગ્રાફ્સ, 1963-1964, ડ્યૂક યુનિવર્સિટી લાયબ્રેરી ડિજીટલ કલેક્શન્સ] * {{imdb name|0004242|Fidel Castro}} * ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' --- ક્રિયા પ્રતિક્રિયા ફિચર: [http://www.nytimes.com/interactive/2008/02/24/weekinreview/20080224_CASTRO_FEATURE.html#section1 થ્રી ડેઝ વિથ ફિડલ] * ''ન્યો યોર્ક ટાઇમ્સ'' --- સ્લાઇડશો: [http://www.nytimes.com/slideshow/2008/02/19/world/0219-CASTRO_index.html પ્રમુખ તરીકે ફિડલ કાસ્ટ્રોનું શાસન] * એનપીઆર ઓડીયો: [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6083227 ક્યુબાઝ કાસ્ટ્રો એન ઇન્સ્પીરેશન, નોટ ઓ રોલ મોડેલ] ટોમ જેલ્ટન દ્વારા, 15 સપ્ટેમ્બર, 2006 * ''ધી ગાર્ડીયન'' : [http://www.guardian.co.uk/world/gallery/2007/may/02/2?picture=329804391 ફિડલ કાસ્ટ્ર પિક્ચર્સમાં ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026163203/http://www.guardian.co.uk/world/gallery/2007/may/02/2?picture=329804391 |date=2008-10-26 }} * ''ધા ગાર્ડીયન:'' [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2006/aug/12/comment.cuba "ધી ફિડલ આઇ થીંક આઇ નો"] [[ગેબ્રીયલ ગાર્સિકા માર્ક્વીઝ દ્વારા]], 12 ઓગસ્ટ 2006 * ''વોશિગ્ટોન પોસ્ટ:'' [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/21/AR2008022102788.html ફિડલ કાસ્ટ્રો હંમેશા ક્યુબાનું નેતૃત્ત્વ કરશે, સ્થાનિકો કહે છે] 22 ફેબ્રુઆરી, 2008 * {{cite book | last = Castro | first = Juanita; as told to [[Maria Antonieta Collins]] | authorlink = | title = Fidel y Raul - Mis Hermanos, La Historia Secreta | publisher = Santillana USA Publishing Company, Inc. | series = | year = 2009 | doi = | isbn = 978-1-60396-701-3 }} {{s-start}} {{s-off}} |- {{s-bef|before=[[José Miró Cardona]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Cuba]]|years=1959 – 1976}} {{s-aft|after=''Merged with office of President''}} |- {{s-bef|before=[[Osvaldo Dorticós Torrado]]<br /><small>[[President of Cuba]]</small>}} {{s-ttl|title=[[President of Cuba|President of the State Council of Cuba]]<br /><small>[[Raúl Castro]] acting from 2006 to 2008</small>|years=1976 – 2008}} {{s-aft|after=[[Raúl Castro]]}} |- {{s-ppo}} |- {{s-bef|before=New title}} {{s-ttl|title=[[Communist Party of Cuba|First Secretary of Integrated Revolutionary Organizations]]|years=1961 – 1962}} {{s-aft|after=Himself<br /><small>First Secretary of UPCSR</small>}} |- {{s-bef|before=Himself<br /><small>First Secretary of IRO</small>}} {{s-ttl|title=[[Communist Party of Cuba|First Secretary of the United Party of Cuban Socialist Revolution]]|years=1962 – 1965}} {{s-aft|after=Himself<br /><small>First Secretary of CPC</small>}} |- {{s-bef|before=Himself<br /><small>First Secretary of UPCSR</small>}} {{s-ttl|title=[[Communist Party of Cuba|First Secretary of the Communist Party of Cuba]]<br /><small>[[Raúl Castro]] acting from 2006</small>|years=1965 – present}} {{s-aft|after=Incumbent}} {{s-mil}} {{s-bef|before=None}} {{s-ttl|title=[[Military of Cuba|Commander-in-Chief of the Revolutionary Armed Forces]]<br /><small>[[Raúl Castro]] acting from 2006 to 2008</small>|years=1959 – 2008}} {{s-aft|after=[[Raúl Castro]]}} |- {{s-dip}} {{s-bef|before=[[Junius Richard Jayewardene]]<br /><small>[[Sri Lanka]]</small>}} {{s-ttl|title=[[Non-Aligned Movement#Secretaries General|Secretary General of Non-Aligned Movement]]|years=1979 – 1983}} {{s-aft|after=[[Abdullah Ahmad Badawi]]<br /><small>[[Malaysia]]</small>}} |- {{s-bef|before=[[Neelam Sanjiva Reddy]]<br /><small>[[India]]</small>}} {{s-ttl|title=[[Non-Aligned Movement#Secretaries General|Secretary General of Non-Aligned Movement]]|years=2005 – 2008}} {{s-aft|after=[[Raúl Castro]]}} {{s-end}} [[શ્રેણી:1926 જન્મ]] [[શ્રેણી:શીતયુદ્ધના નેતાઓ]] [[શ્રેણી:સામ્યવાદી શાસકો]] [[શ્રેણી:૧૯૨૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૧૬માં મૃત્યુ]] jn31dgmjrpj77tpf8hzobgmpxorcuiu 0 28050 905862 884155 2026-09-30T03:10:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905862 wikitext text/x-wiki [[Image:Kuchipudi Dance Uma Muralikrishna.jpg|right|thumb|300px|ઉમા મુરલીકૃષ્ણા, કૂચિપૂડિ ની એક મુદ્રામાં.]] '''કૂચિપૂડિ''' ([[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] : కూచిపూడి) એ [[આંધ્ર પ્રદેશ]]નું એક શાસ્ત્રીય નૃત્ય છે. તે સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત છે. આ સિવાય આંધ્ર પ્રદેશમાં આવેલ [[કૃષ્ણા જિલ્લો|કૃષ્ણા જિલ્લા]]<nowiki/>માં કૂચિપૂડિ નામે એક ગામ પણ છે, ત્યાંના બ્રાહ્મણો દ્વારા આ કળા વિકસીત થઈ આથી આ કળા કૂચિપૂડિ નૃત્ય કહેવાઈ. આ નૃત્યની શરુઆત મોટે ભાગે એક રંગમંચની અમુક વિધીથી થાય છે, ત્યાર બાદ દરેક કલાકાર મંચ પર આવી તે નાટકના પાત્રને સુસંગત એવા નાનકડા ગીત સંગીત અને નૃત્યની રચનામાં પોતાનો પરિચય આપે છે જેને ''દારુ'' કહે છે. ત્યાર બાદ નાટિકાની શરુઆત થાય છે. આ નૃત્ય મોટેભાગે ગીત સાથે કરાય છે, જે કર્ણાટક સંગીતમાં મઢાયેલ હોય છે. સંગીત મૃંદગમ્, વાયોલીન, વાંસળી અને તંબૂરાથી અપાય છે. નર્તકના આભૂષણો એક હલકા વજનના લાકડા ''બૂરુગુ'' માંથી બનેલા હોય છે. ==શૈલી== [[Image:Yamini Reddy kuchipudi.jpg|thumb|200px|right|યામિની રેડ્ડી સંગીત નાટક અકાદમી દિલ્હીમાં કૂચિપૂડિ નૃત્ય કરતાં.]] આ નૃત્યની ચાલ એકદમ ચળકતી, ચપળ, વર્તુળાકારે અને ઝડપી પગલે થતી હોય છે. કર્ણાટક સંગીત સાથે કરાતું આ નૃત્ય [[ભરતનાટ્યમ]] સાથે ઘણું સામ્ય ધરાવે છે. એકાકી પ્રદર્શનમાં કૂચિપૂડિમાં 'જાતિસ્વરમ' અને ''તિલ્લના'' નો સમાવેશ થાય છે જ્યારે નૃત્યમાં ઘણી રચનાઓ છે જેમાં નર્તક ભગવાનમાં વિલિન થઈ જવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે, અર્થાત આત્માનું પરમાત્મા સાથે મિલન.<ref>{{Cite web |url=http://www.bharatadesam.com/arts/dance.php |title=Arts Dance - Arts And Culture Of India - Music, Dance, Architecture Etc Of India<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-11-10 |archive-date=2010-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113085533/http://www.bharatadesam.com/arts/dance.php |url-status=dead }}</ref> [[ભરતનાટ્યમ]] અને કૂચિપૂડિ નૃત્યમાં નૃત્ય શૈલીના ફેરફાર ઉપરાંત અમુક પ્રકારના નૃત્યો એવા છે જે માત્ર કૂચિપૂડિમાં જ કરવામાં આવે છે. લ્હાસ કરીને તરંગમ તરીકે ઓળખાતો નૃત્યનો એક પ્રકાર જેમાં નર્તક કાંસાના ત્રાંસની કિનાર પર ઉભો રહી નૃત્ય કરે છે. ઘણી વખત નર્તક માથે કુંડી તરીકે ઓળખાતું પાણી ભરેલું પાત્ર અને હાથમાં દીવા લઈને ત્રાંસ પર નૃત્ય કરે છે. નૃત્યના અંતે નર્તક દીવા બુઝાવી દે છે અને તે પાત્રના પાણી વડે હાથ ધોવે છે. ભરતનાટ્યમ અને કૂચિપૂડિના વસ્ત્રોમાં પણ ખૂબ ભિન્નતા છે. ભરતનાટ્યમના વસ્ત્રોમાં અલગ અલગ લંબાઈના ત્રણ પાંખ હોય છે, જે સાડીના ફેલાતા પાલવ જેવા લાગે છે. કૂચિપૂડિ નૃત્યના વસ્ત્રોમાં ભરતનાટ્યમના વસ્ત્રોની સૌથી લાંબી પાંખ જેટલો એક જ પાંખ હોય છે. કૂચિપૂડિ નૃત્યમાં ૨૦મો કરણ નૃત્ય પ્રાય: કરવામાં આવે છે. છ પદભેદ સિવાય કૂચિપૂડિ બર્તક અમુક અડુગુલુ કે અડવુ ની પારંપારિક શૈલી પણ વાપરે છે જેમ કે છૌકમ, કટ્ટેરનટુ, કુપ્પી આદુગુ, ઓન્તાદુવુ, જારાદુવુ, પક્કાનાટુ. ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.spicmacay.com SPIC MACAY - સોસાયટી ફોર્ પ્રોમોશન ઓફ ઈંડિયન ક્લાસિકલ મ્યુસિક અને કલ્ચર અમન્ગ યુથ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129143132/http://www.spicmacay.com/ |date=2020-01-29 }} * [http://www.IndiaMartinusa.net કૂચિપૂડિ આભુષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ |date=2015-09-07 }} * [https://web.archive.org/web/20120226053241/http://www.rajaradhareddy.com/ રાજા રાધા રેડ્ડી] * [http://www.kuchipudi.com/home.cfm કૂચિપૂડિ વિષે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211184103/http://www.kuchipudi.com/home.cfm |date=2008-02-11 }} * [http://kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm કૂચિપૂડિની પાર્શ્વ ભૂમિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807091642/http://www.kuchipudischool.com/kuchipudi%20page.htm |date=2007-08-07 }} * [http://www.yuvabharati.org/ કૂચિપૂડિ વિડીયો] * [http://www.classicalkuchipudi.com/ કક્ષ્મી કૂચિપૂડિ સેંટર ફોર ક્લાસિકલ કૂચિપૂડિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207154817/http://classicalkuchipudi.com/ |date=2011-02-07 }} * [http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html પ્રખ્યાત કૂચિપૂડિ કલાકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027095859/http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html |date=2015-10-27 }} {{ભારતના શાસ્ત્રીય નૃત્ય}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:નૃત્ય ]] ke488uapkao9oqzdgqdk31qf2ms3bgz 0 31414 905851 905544 2026-09-29T23:07:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905851 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''કિસન બાપટ બાબુરાવ હઝારે''' ([[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]: किसन बापट बाबुराव हजारे) (જન્મ: [[જૂન ૧૫|૧૫ જૂન]] ૧૯૩૭), અણ્ણા હઝારેના નામથી જાણીતા છે. ({{Lang-mr|अण्णा हजारे}}), ભારતીય ચળવળકાર, જે રાણેગણ સિદ્ધિ નામના ગામ માટેના સત્કાર્યો માટે જાણીતા છે, કે જે પારનેરા તાલુકા, અહેમદ નગર જિલ્લો, મહારાષ્ટ્ર, ભારતમાં છે અને આ આદર્શ ગામ બનાવવા ભારત તરફથી પદ્મભુષણ ૧૯૯૨માં મળ્યો.<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=410|title=Padma Bhushan Awardees|access-date=10 April 2011}}</ref> ૫ એપ્રિલ ૨૦૧૧ ના રોજ હઝારે એ સરકાર પર મજબુત ભ્રષ્ટાચાર વિરોધિ કાયદો [જન લોકપાલ ખરડા મુજબ] લાવવા માટે દબાણ આપવા આમરણાન્ત્ ઊપવાસ ચાલુ કર્યા હતા. ૫ એપ્રીલ્ ૨૦૧૧ ના રોજ લોકપાલ નો કાયદો લાવવા માટે કે જેની પાસે જાહેર કચેરીઓ ના ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવા નો અધિકાર છે. હઝારે ના સમર્થન માં રાષ્ટૃવ્યાપી ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન થયા હતા.૯ એપ્રિલ ૨૦૧૧ ના રોજ આ ઉપવાસ નો અંત આવ્યો હતો જ્યારે [[ભારત સરકાર]] દ્વાર તેમની માંગણીઓ સ્વીકારી લેવામાં આવી હતી, અને સરકારે સંયુક્ત સમીતિ ની રચના કરી હતી કે જે સુધારેલ લોકપાલ ખરડા પર કામ કરે.<ref name="India activist અણ્ણા હઝારે ends hunger strike">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13022337|title=India activist અણ્ણા હઝારે ends hunger strike|date=9 April 2011|publisher=BBC News|language=English|access-date=9 April 2011}}</ref><ref name="Govt issues notification on committee to draft Lokpal Bill">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1637935.ece|title=Govt issues notification on committee to draft Lokpal Bill|coauthors=PTI|date=9 April 2011|publisher=The Hindu|language=English|access-date=9 April 2011|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429213950/http://www.thehindu.com/news/national/article1637935.ece|archive-date=29 એપ્રિલ 2011|url-status=dead}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == ભ્રષ્ટાચારને નાથવા માટે, કડક કાયદાની માંગ સાથે સામાજિક કાર્યકર અણ્ણા હજારે આમરણાંત અનશન પર બેઠા છે. દેશની અંદર ઈમાનદારી માટે લડાઈ લડનારા હજારે અગાઉ દેશની સરહદ પર પણ લડી ચૂક્યાં છે અને દુશ્મનોને ટક્કર આપી ચૂક્યાં છે. 1962માં ચીન સાથે યુદ્ધ પછી કેન્દ્ર સરકારે યુવાનોને દેશની સેનામાં ભરતી થવા માટે અપીલ કરી હતી. જેના પગલે હજારે ડ્રાઈવર તરીકે સેનામાં જોડાયા હતા. 1965માં પાકિસ્તાન સાથે લડાઈ દરમિયાન ખેમકરણ સેક્ટરમાં પોતાની ચોકી પર થયેલા હુમલા પછી અણ્ણાની જીંદગી હંમેશા માટે બદલાય ગઈ હતી. તેમની ચોકી પર તહેનાત તમામ સૈનિકો માર્યા હતા. જો કે, અણ્ણા સલામત રહ્યાં હતાં. પોતાના સાથીઓના મોતથી દુખી એ શેષ જીવન સમાજની સેવા માટે લગાવવાનો નિર્ણય લીધો. -ઘરના ઘાતકીઓ સામે લડનારા અણ્ણા બહારના દુશ્મનોને હરાવી ચૂક્યાં છે -ગડકરી, મનોહર જોશી, ગોપીનાથ મુંડે અને વિરૂદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવેલા સમાજ સેવી અણ્ણા હજારેનું મૂળ નામ ડૉ. કિશન બાબુરાવ હજારે છે. તેમનો જન્મ 15 જૂન 1938ના દિવસે મહારાષ્ટ્રના ભિંગારી જિલ્લામાં થયો હતો. અણ્ણાએ વર્ષ 1975માં તેમના સામાજિક જીવનની શરૂઆત કરી હતી. અણ્ણાની રાષ્ટ્રીય સ્તર પર ઓળખ વર્ષ 1995માં બની હતી ત્યારે તેઓ મહારાષ્ટ્રમાં શિવસેના-ભાજપની યુતિ સરકારના ભ્રષ્ટ પ્રધાનોને હટાવવાની માંગ સાથે ભૂખ હડતાલ પર બેઠા હતા. 1990 સુધી હજારેની ઓળખ એક એવા સામાજિક કાર્યકર તરીકેની રહી હતી કે જેણે અહેમદનગર જિલ્લાના રાલેગાંવ સિદ્ધિ નામના ગામની કાયાપલટ કરી હતી. પહેલા આ ગામમાં વીજળી અને પાણીની તંગી હતી. ત્યારે હજારએ ગ્રામજનોને નહેર બનાવીને અને ગામમાં ખાડા ખોદીને વરસાદી પાણી એકઠું કરવા માટે પ્રેરિત કર્યાં હતાં. તેમના કહેવા પ્રમાણે, ગામમાં ઠેર-ઠેર વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યાં હતાં. ગામડામાં સૌર ઊર્જા અને ગોબર ગેસ દ્વારા વીજળીની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી. ત્યારબાદ અણ્ણા હજારેની લોકપ્રિયતામાં વધારો થયો હતો. 1995માં હજારે મહારાષ્ટ્ર સરકારના ત્રણ ભ્રષ્ટ પ્રધાનો શશિકાંત સુતાર, મહાદેવ શિવશંકર, બબન ઘોલાપ વિરૂદ્ધ અનશન પર બેઠાં હતાં. સરકારે નમવું પડ્યું હતું અને સુતાર તથા શિવશંકરને કેબિનેટની બહાર કરી દેવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે ઘોલાપે હજારેની વિરૂદ્ધ બદનક્ષીની ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. હજારેએ આરોપ મુક્યો હતો કે, ઘોલાપના આવકના સ્ત્રોતો કરતાં તેમની પાસે વધારે પ્રમાણમાં સંપતિ છે. જો કે, કોર્ટમાં હજારે તેમના દાવાના સમર્થનમાં સબૂતો રજૂ કરી શક્યાં ન હતા. જેના પગલે તેમને ત્રણ મહિનાની જેલ થઈ હતી. જો કે, તત્કાલીન મુખ્યપ્રધાન મનોહર જોશીએ એક દિવસની સજા પછી તેમને જેલમાંથી છોડી મુક્યા હતા. ત્યારબાદ અણ્ણાએ મનોહર જોશી, ગોપીનાથ મુંડે અને નીતિન ગડકરી વિરૂદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવ્યા હતા. જો કે પાછળથી તેમણે આરોપો પાછા ખેંચી લીધા હતા. અણ્ણાના ગાંધીવાદી વિરોધનો સામનો મહારાષ્ટ્રની કોંગ્રેસ અને એનસીપીની યુતિ સરકારે પણ કરવો પડ્યો છે. વર્ષ 2003માં કોંગ્રેસ અને એનસીપીની સરકારના ચાર ભ્રષ્ટ પ્રધાનો સુરેશ જૈન, નવાબ મલિક, વિજય કુમાર ગાવિત અને પદ્મસિંહ પાટિલ વિરૂદ્ધ ભૂખ હડતાલ પર બેઠા છે. હજારેના વિરોધના પગલે એક તપાસ સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. જેના પગલે નવાબ મલિકે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. જ્યારે પંચે સુરેશ જૈન સામે આરોપો ઘડ્યાં ત્યારે તેમણે પણ રાજીનામું આપી દીધું હતું. અણ્ણા હઝારેનો જન્મ 15, 1940 જાન્યુઆરી એ મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના અહમદનગર શહેરની નજીક ભીંગાર નામમાં થયો હતો..<ref name="toi1">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Anna-hazare-The-man-who-cant-be-ignored/articleshow/7892596.cms|title=અણ્ણા હઝારે: The man who can't be ignored|newspaper=[[The Times of India]]|date=7 April 2011}}</ref> હઝારેના પિતા, બાબુરાવ હઝારે એ આર્યુવેદિક આશ્રમમાં મજૂર તરીકે કામ હતા. તેમના દાદા થલસેનામાં હતા તેઓ 1945 માં મૃત્યુ પામ્યા હતા પરંતુ હઝારે ના દાદા એ ભિંગાર ખાતે રહેવાનુ ચાલુ રાખ્યું. 1952 માં, હઝારે પિતા તેમના કામ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું અને પોતાના ગામ, રાલેગણ સિદ્ધિ પરત ફર્યા. તે સમયે હઝારે છ નાના ભાઈ હતા અને તેમના પરિવાર માટે નોંધપાત્ર મુશ્કેલીઓ સામનો કરવો પડ્યો હતો.નિસન્તાન કાકી એ પછી અણ્ણા ને બોમ્બે લઇ આવ્યા (હાલ મુંબઇ તરીકે ઓળખાય છે) અને તેને શિક્ષણ અપાવ્યુ. હઝારે બોમ્બે 7 ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો અને 7 તેમના ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે ધોરણ પછી નોકરી લીધી.તે પછી તેમણે પરિવારને મદદરુપ થવા દાદર પર ફૂલો વેચાણ કરવાનુ શરુ કર્યુ. કેટલાક અનુભવ મેળવ્યા બાદ, તેમણે પોતાના દુકાન શરૂ કર્યું અને બોમ્બે તેના બે ભાઈઓને લઇ આવ્યા હતા. ધીમે ધીમે હઝારેની આવક દર મહિને 800 8px આસપાસ વધી, જે તે સમયે એક યોગ્ય આવક ગણાતી હતી. [[ચિત્ર:Indian Rupee symbol.svg|8px]] અણ્ણા હઝારેએ ભારતીય ભૂમિ સેનાના એક ડ્રાઈવર તરીકે પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. તેમણે તેમનો ફાજલ સમય સ્વામી વિવેકાનન્દ, મહાત્મા ગાંધી અને આચાર્ય Vinoba ભાવે ના પુસ્તકો વાચવમા ગાળ્યો કે જેણે તેમને એક સામાજિક કાર્યકર અને કાર્યકર્તા બનવા માટે પ્રેરિત કર્યા. [11<ref name="toi1"/> 1965 ના યુદ્ધ ઈન્ડો પાકિસ્તાની દરમિયાન,તેઓ એક્માત્ર જીવિત હતા.<ref name="gosling">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Bo0t6BemLaMC&pg=PA64&dq=Anna+hazare+Pakistan+war&hl=en&ei=jpWeTZ-tBYHXrQfLhaGJAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CEUQ6AEwAg#v=onepage&q=Anna%20હઝારે%20Pakistan%20war&f=false|pages=64-6|title=Religion and ecology in India and Southeast Asia|last=Gosling|first=David L.|publisher=Routledge|location=London|year=2001|isbn=0-415-24031-X}}</ref> <ref name="seabrook">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=gb804ulCzSMC&pg=PA109&dq=Ralegan+Siddhi&hl=en&ei=gq-cTZjhIMblrAebq9yLCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEIQ6AEwBQ#v=onepage&q=Ralegan%20Siddhi&f=false|pages=109–17|title=Victims of Development: Resistance and Alternatives|last=Seabrook|first=Jeremy|publisher=Verso|location=London|isbn=0-86091-385-6}}</ref> == રાલેગણ સિધ્ધિમાં == {{Quote box|quote = '''The dream of India as a strong nation will not be realised without self-reliant,<br /> self-sufficient villages, this can be achieved only through social commitment <br />& involvement of the common man." -અણ્ણા હઝારે|source = [http://www.annahazare.org/gr.html annahazare.org ] |quoted = 1}} After voluntary retirement from the army, હઝારે came to [[Ralegan Siddhi]] village in 1975. Initially, he organized the youth of the village into an organization named the ''Tarun Mandal'' (Youth Association). He also helped to form the ''Pani Puravatha Mandal''s (Water Supply Associations) to ensure proper distribution of water.<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.in/books?id=p3ep7niYNEwC&pg=PA44&dq=Anna+Hazare+Tarun+Mandal&hl=en&ei=vMqeTc7JJcTyrQe_qqXuAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDsQ6AEwAQ#v=onepage&q=Anna%20Hazare%20Tarun%20Mandal&f=false|title=Management and Organisation of Irrigation System|last=Raghuvanshi|first=C. S.|page=44|publisher=Atlantic|year=1995|location=New Delhi|isbn=81-7156-560-3}}</ref> === મદ્યપાન ઉન્મૂલન === As the next step towards social and economic change, અણ્ણા and the youth group decided to take up the issue of [[alcoholism]]. It was very clear that there could be no progress and happiness in the village unless the curse of alcoholism was completely removed from their lives. At a meeting conducted in the temple, the villagers resolved to close down the liquor dens and ban the drinking of alcohol in the village. Since these resolutions were made in the temple, they became in a sense religious commitments. Over thirty liquor brewing units were closed by their owners voluntarily. Those who did not succumb to social pressure were forced to close down their businesses, when the youth group smashed up their liquor dens. The owners could not complain as their business was illegal.<ref>{{cite book|coauthors=Ganesh Pangare, Vasudha Pangare, Binayak Das, World Water Institute (Pune, India), Bharathi Integrated Rural Development Society|title=Springs of life: India's water resources|publisher=Academic Foundation,|date= 2006|pages=392 pages|isbn=817188489X, 9788171884896|url=http://books.google.com/books?id=sWFtJw4V5-8C&dq=Anna+Hazare++alcoholism&source=gbs_navlinks_s|access-date=8 April 2011|language=English}}</ref> Though the closure of liquor brewing reduced alcoholism in Ralegan Siddhi, some villagers continued to drink. They obtained their liquor from neighboring villages. The villagers decided that those men would be given three warnings, after which they would be physically punished. Twelve men who were found in a drunken state even after initial warnings were tied to a pole with help from the youth group and flogged. અણ્ણા હઝારે says, “Doesn’t a mother administer bitter medicines to a sick child when she knows that the medicine can cure her child? The child may not like the medicine, but the mother does it only because she cares for the child. The alcoholics were punished so that their families would not be destroyed.”{{fact|date=April 2011}} અણ્ણા હઝારે appealed to the government of Maharashtra to bring in a law whereby prohibition would come into force in a village if 25% of the women in the village demanded it. In July 2009, the state government issued a government resolution amending the Bombay Prohibition Act, 1949. As per the amendments, if at least 25% of women voters demand liquor prohibition through a written application to the state excise department, voting should be conducted through a secret ballot. If 50% of the voters vote against the sale of liquor, prohibition should be imposed in the village and the sale of liquor should be stopped. Similar action can be taken at the ward level in municipal areas. Thereafter, another circular was issued, making it mandatory to get the sanction of the Gram Sabha for issuing new permits for sale of liquor. In some instances, when women agitated against the sale of liquor, cases were filed against them. અણ્ણા took up the issue again and in August 2009 the government issued another circular that sought withdrawal of cases against women who sought prohibition of liquor in their villages.<ref name="અણ્ણા હઝારે, our one, big hope, and why he can do it"/> Along with the removal of alcohol from the village, it was decided to ban the sale of tobacco, cigarettes and [[Beedi|beedies]]. In order to implement this resolution, the youth group performed a unique "[[Holi]]" ceremony twenty two years ago. The festival of Holi is celebrated as a symbolic burning of evil. The youth group brought all the tobacco, cigarettes and beedies from the shops in the village and burnt them in a ‘Holi’ fire. From that day, no tobacco, cigarettes, or beedies are sold in any shop at Ralegan Siddhi. <ref name="અણ્ણા હઝારે: A fearless crusader">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010120/windows/main2.htm|title=અણ્ણા હઝારે: A fearless crusader|last=Sharma|first=Reeta |date=20 January 2001|publisher=The Tribune|language=English|access-date=9 April 2011}}</ref><ref name="અણ્ણા હઝારે: India's pioneering social activist">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13017897|title=અણ્ણા હઝારે: India's pioneering social activist|last=Sharma |first=Kalpana |date=8 April 2011|publisher=BBC|language=English|access-date=9 April 2011|location=Mumbai}}</ref><ref name="હઝારે hails govt move to ban gutkha">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19970709/19050843.html|title=હઝારે hails govt move to ban gutkha|coauthors=UNITED NEWS OF INDIA|date=July 9 1997|publisher=Indian Express|language=English|access-date=9 April 2011|location=Mumbai}}</ref> === વોટરશેડ વિકાસ કાર્યક્રમ === અણ્ણા હઝારે realized that the only way to increase agricultural production in a sustainable manner was to build a better [[irrigation]] system. Taking into account the geographical location of Ralegan , located in the foothills, અણ્ણા હઝારેpersuaded villagers to construct a watershed embankment to stop water and allow it to percolate and increase the ground water level. He motivated the residents of the village into ''shramdan'' (voluntary labour) to build canals, small-scale check-dams and percolation tanks in the nearby hills for [[Catchment basin|watershed]] development; efforts that solved the problem of scarcity of water in the village that also made irrigation possible.<ref name="toi1"/><ref name="seabrook"/> The first embankment that was built using volunteer efforts developed a leak and had to be reconstructed this time with government funding. હઝારે also took steps to stop the second big problem, soil erosion. In order to conserve soil and water by checking the run off, contour trenches and gully plugs were constructed along the hill slopes. Grass, shrubs and about 3 lakh ( 300,000) trees were planted along the hillside and the village. This process was supplemented by afforestation, nullah bunds, underground check dams and cemented bandhras at strategic locations. The Watershed Development programme became a huge success and helped increase the fortunes of many farmers as they now had a reliable source of water. Ralegan has also experimented with drip and bi-valve irrigation in a big way. Papaya, lemon and chillies have been planted on a plot of 80 acres (320,000 m2) entirely irrigated by the drip irrigation system. Cultivation of water-intensive crops like sugar cane was banned. Crops such as pulses, oilseeds and certain cash crops with low water requirements were grown. The farmers started growing high yield varieties of crop and the cropping pattern of the village also changed. He has helped farmers of more than 70 villages in drought-prone regions in the state of Maharashtra since 1975.<ref name="Activist fights Indian Corruption">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=bQ4pAAAAIBAJ&sjid=U9YEAAAAIBAJ&pg=6114,4477966&dq=anna+hazare&hl=en|title=Activist fights Indian Corruption|coauthors=The Associated press|date=1 December 1996|publisher=Southeast Missourian |language=English|access-date=7 April 2011|location=Ralegan Siddhi}}</ref> The Government of India plans to start a training centre here to understand and implement હઝારે's watershed development model in other villages in the country.<ref name="Govt to set up training centre at Ralegan Siddhi">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-03/pune/28281805_1_watershed-development-anna-hazare-ralegan-siddhi|title=Govt to set up training centre at Ralegan Siddhi|date=3 July 2010|publisher=Times of India|language=English|access-date=8 April 2011|location=Pune|archive-date=23 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423093022/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-03/pune/28281805_1_watershed-development-anna-hazare-ralegan-siddhi|url-status=dead}}</ref> === દૂધ ઉત્પાદન === સહાયક વ્યવસાય તરીકે, દૂધ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યું. કૃત્રિમ ગર્ભાધાન પદ્ધતિ અને પશુ દાક્તરનાં સમયસરનાં માર્ગદર્શન અને મદદથી નવા ઢોરની ખરીદી અને હયાત ઢોરની ઓલાદમાં સુધારો થવાને પરિણામે ઢોરની સંખ્યામાં વધારો થયો; જેને પરિણામે દૂધ ઉત્પાદનમાં વધારો થયો. ઓછું દૂધ આપતી પ્રાદેશિક ગાયોની જગ્યા સંકરણ જાતિની ગાયોએ લીધી. દૂધાળ ઢોરની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો જેને પરિણામે દૂધ ઉત્પાદનમાં, પ્રતિદિન ૧૦૦ લિટર(૧૯૭૫ પહેલા)માંથી લગભગ ૨૫૦૦ લિટર પ્રતિદિન જેટલો વધારો થતાં તેને સહકારી ડેરી(માલગંગા ડેરી) [[અહેમદનગર]]માં મોકલવામાં આવ્યો. [[જિલ્લા પરિષદ]] દ્વારા પુરસ્ક્રુત થયેલી "બાળ પોષણ યોજના" અંતર્ગત કેટલુંક દૂધ "બાલવાડી"નાં બાળકો અને પાડોશી ગામડાંઓમાં પણ આપવામાં આવ્યું. <ref name="The Village Roadshow">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/print.php?content_id=54920|title=The Village Roadshow|last=Deshmukh|first=Vinita|date=12 September 2004|publisher=The Indian Express|language=English|access-date=8 April 2011|archive-date=14 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514134604/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/print.php?content_id=54920|url-status=dead}}</ref> આમાંથી ઊભી થયેલી સિલકમાંથી મંડળે એક મીની-ટ્રક અને થ્રેશર લીધું. અહેમદનગર સુધી દૂધ પરિવહન કરવાની સાથે સાથે ટ્રકનો ઉપયોગ શાક્ભાજી અને અન્ય ઉત્પાદનોને સીધા જ બજાર સુધી પહોંચડવા માટે પણ થવા લાગ્યો; જેને લીધે વચેટિયાઓથી છૂટકારો મળ્યો. કાપણીની ૠતુ દરમ્યાન થ્રેશર ખેડૂતોને ભાડે અપાતું. {{fact|date=April 2011}} === શિક્ષણ === ૧૯૩૨ માં રાલેગણ સિદ્ધિ ને તેની પ્રથમ એક વર્ગ ખંડ ધરાવતી ઔપચારિક પ્રાથમિક શાળા મળી. ૧૯૬૨ માં ગામ લોકો એ સામુદાયિક સ્વયંસેવકો ના પ્રયત્નો થી તેમાં વધારે વર્ગખંડો ઉમેર્યા. વર્ષ ૧૯૭૧ સુધી માં ૧૨૦૯ ની અંદાજિત વસ્તી માં માત્ર ૩૦.૪૩% લોકો(૭૨ સ્ત્રીઓ અને ૨૯૦ પુરૂષો) શિક્ષીત હતા. છોકરાઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે નજીક ના શહેરો શિરપુર(મહારાષ્ટ્ર) અને પારનેર(મહારાષ્ટ્ર) જતા પરંતુ (અર્થસામાજીક) મર્યાદાઓને કારણે છોકરીઓ એમ કરી શકતી નહી અને તેમનુ શિક્ષણ પ્રાથમિક શાળા સુધી મર્યાદિત રહી જતુ. અણ્ણા હઝારે એ ગામ ના યુવાનો સાથે મળી ને શિક્ષણ દર અને અભ્યાસ સ્તર ની વ્રુદ્ધિ માટે કામ્ કર્યુ. ૧૯૭૬ માં તેમણે પ્રાથમિક શાળા માટે બાલમંદિર અને માધ્યમિક શાળા શરૂ કરી. ગામ ના લોકો એ આ શાળા માં સક્રિય રસ દાખવવો શરૂ કર્યો અને "સંત યાદવ બાબા શિક્ષણ પ્રસારક મંડળ" ની સ્થપના કરી, જેની નોંધણી ૧૯૭૯ માં કરાવા માં આવી છે.<ref name="અણ્ણા હઝારે visits KISS">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2010/08/18/stories/2010081859570200.htm|title=અણ્ણા હઝારે visits KISS|date=Aug 18, 2010|publisher=The Hindu|language=English|access-date=8 April 2011|location=Bhubaneswar|archive-date=11 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411045849/http://www.hindu.com/2010/08/18/stories/2010081859570200.htm|url-status=dead}}</ref> સરકાર ની અવગણના અને શિક્ષકો ના શુષ્ક વલણ ને કારણે દુર્દશા પામેલી ગામ ની શાળા નો કાર્યભાર આ મંડળે ઉપાડી લેવા નુ નક્કી કર્યુ. શાળા ના મકાન માટે "રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ શિક્ષણ યોજના" હેઠળ મંડળે ૪ લાખ(૪૦૦,૦૦૦ રૂપિયા)નુ સરકારી અનુદાન મેળવ્યુ. ત્યાર પછી ના બે મહિના માં સ્વયંસેવકો ની મદદ અને અનુદાન ના રૂપિયા થી શાળા નુ નવુ મકાન બંધાયુ. સમાજ ના ગરીબ વર્ગ ના વિધ્યાર્થીઓ માટે નવુ છાત્રાલય પણ બાંધવા માં આવ્યુ. ગામ માં શાળા શરૂ થયા પછી ગામ માં થી ૧૯૮૨ માં રાલેગણ સિદ્ધિ ની છોકરી પ્રથમ મહિલા હતી કે જેણે પોતાનુ ષ્ષ્C પુરૂ કર્યુ. <ref name="અણ્ણા હઝારે: A fearless crusader"/> તે પછી થી આ શાળા જ ગામ માં ઘણા બદલાવો લાવવા માં સાધનભૂત બની રહી. આ શાળા માં ૧૫૦ છાત્રો માટે નુ છાત્રાલય છે. સરકારી અભ્યાસક્રમ ઉપરાંત આ શાળા માં પરંપરાગત ખેતી ની પદ્ધતિઓ શીખવાડવા માં આવે છે.<ref name="seabrook"/> === અસ્પૃશ્યતા - નિવારણ === અસ્પૃશ્યતાનું દુષણ રાલેગન સિદ્ધિ ગામના લોકોએ સારી પેઠે દૂર કર્યું અને તેઓ સમૂહમાં તહેવારો ઉજવતા થયા. રાલેગન ગામે નીચલી કોમ પ્રત્યેની દોષદ્રષ્ટિ કાઢી નાખી અને દલિતો સમાજનો એક ભાગ બન્યા. ગામલોકો એ મળીને હરિજન અને દલિત લોકોના ઘરો બનાવ્યા અને તેમને દેવા ના બોજમાંથી મૂક્ત કરવા સાર્વજનિક પ્રયત્નો કર્યા. <ref name="અણ્ણા હઝારે visits KISS"/> === સમૂહલગ્નો === ગ્રામ્યલોકો માટે પુત્ર કે પુત્રિના વિવાહમાં કરવો પડતો ખર્ચ તેમને આર્થિક દ્રષ્ટિએ પાયમાલ કરે છે છતા વિવાહમાં શક્તિ બહાર ખર્ચ કરવો એક સામાજીક રસમ થઈ પડી છે. રાલેગન ગામના લોકોએ આ બોજ સામે લડવા સમૂહ લગનોત્સવનું આયોજન કર્યું. આવા પ્રસંગોમાં તરૂણ મંડળ રાંધવાની અને પિરસવાની જવાબદારી ઉઠાવે છે આ ઉપરાંત વાસણ, વાજા, મંડપ વગેરેની સગવડ પણ આ મંડળી કરી આપે છે. આવી સુંદર વ્યવસ્થાથી ૧૯૭૬ થી લઈને ૧૯૮૬ સુધીમાં ૪૨૪ વિવાહો યોજાયા.<ref name="અણ્ણા હઝારે visits KISS"/> === ગ્રામ પંચાયત === ગ્રામ પંચાયત સમૂહ નિર્ણયો લેવા માટેનું ઉત્તમ સંસ્થાન છે. કારણકે તેમાં ગામના લોકો જ સાથે બેસી સમૂહમાં પોતાના નિર્ણયો પોતે જ લે છે. અણ્ણાએ આ માટે ૧૯૯૮ થી ૨૦૦૬ સુધી એક ખાસ ગ્રામ ધારા માટે ચળવળ હાથ લીધી કે જેમાં ગ્રામ્ય લોકો પોતાના નિર્ણયો પોતે જ લઈ શકે. રાજ્ય સરકારે જ્યારે આવા ઉત્તમ ધારા ની જોગવાઈ માટે તસ્દી ન લીધી અને તેમની માંગો ન સ્વિકારી ત્યારે તેમણે ચળવળ ના રસ્તે આ માંગોનો સ્વિકાર કરાવ્યો. આ ધારા અંતર્ગત સરકારી કામો માટે ફાળવામાં આવતા ખર્ચની રકમ વાપરવા ગામલોકો ના નિર્ણયો (ફક્ત નેતાઓ ના નિર્ણય નહિં) ધ્યાન માં લેવા આવશ્યક બનાવવામાં આવ્યા. જો આવા કામમાં ફરિયાદ ઊઠે તો ૨૦% ગામલોકોની સહિ સાથે જીલ્લા પરિષદમાં ફરીયાદ જાય અને તેમણે ૩૦ દિવસની અંદર રૂબરુ ગામની મુલાકાત લઈ પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવવો ફરજીયાત ઠરાવવામાં આવ્યો. બદી જણાયતો સરપંચ અથવા ઉપસરપંચ ને બેદખલ પણ કરી શકવાની કડક જોગવાઇ કરવામાં આવી. આમ છતા અણ્ણા હજુ પણ સંતોષ પામ્યા નહિં, કારણ કે આ ખરડામાં "સરપંચને રાઇટ ટુ રિકોલ"ની જોગવાઈ નહોતી.<ref name="અણ્ણા હઝારે, our one, big hope, and why he can do it">{{cite news|url=http://www.moneylife.in/article/anna-hazare-our-one-big-hope-and-why-he-can-do-it/15399.html|title=અણ્ણા હઝારે, our one, big hope, and why he can do it|last=Deshmukh|first=Vinita|date=7 April 2011|publisher=Moneylife|language=English|access-date=8 April 2011|archive-date=10 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410114114/http://www.moneylife.in/article/anna-hazare-our-one-big-hope-and-why-he-can-do-it/15399.html|url-status=dead}}</ref> રાલેગાવમાં ગ્રામસભા સમયાંતરે સ્વચ્છતા, નસબંધી, વૃક્ષછેદન નિષેધ વગેરે લોકહિતોનું ચિંતન કરવા માટે મળે છે. જો કોઇ પ્રશ્ન માં મતભેદ ઉદભવે તો વધુ મત ધ્યાન માં લેવામાં આવે છે. == મહારાષ્ટ્રમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી લડત == In 1991, હઝારે launched the ''Bhrashtachar Virodhi Jan Aandolan'' (BVJA) (People's Movement against Corruption), a popular movement to fight against corruption<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/134525/people-against-corruption/the-story-of-social-activist-anna-hazare.html|title=The rise and rise of અણ્ણા હઝારે|date=6 April 2011|newspaper=[[India Today]]|access-date=9 April 2011}}</ref> in Ralegan Siddhi. In the same year he protested against the collusion between 40 forest officials and the timber merchants. This protest resulted in the transfer and suspension of these officials.<ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?271254|title=Wielding The Broom|author=Raman, Anuradha|coauthor=Smruti Koppikar|newspaper=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|date=18 April 2011|access-date=11 એપ્રિલ 2011|archive-date=11 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411163937/http://www.outlookindia.com/article.aspx?271254|url-status=dead}}</ref> In May 1997, હઝારે protested against the alleged malpractices in the purchase of powerlooms by the ''Vasantrao Naik Bhathya Vimukt Jamati Vikas Manch'' and the ''Mahatma Phule Magasvargiya Vikas Mandal''. These institutions were directly under the charge of then Maharashtra Social Welfare minister Babanrao Gholap of the [[Shiv Sena]], since their managing committees were dissolved after the [[Shiv Sena]]-[[Bharatiya Janata Party|BJP]] government came to power in the state in 1995. હઝારે also raised the issue of alleged massive land purchase by Gholap's wife Shashikala in [[Nashik]] between April to September 1996. He forwarded the available documentary evidences in support of his allegations to then Maharashtra Governor [[P. C. Alexander]].<ref name="ia2">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970521/14150313.html|title=હઝારે trains guns on Gholap|newspaper=[[Indian Express]]|date=21 May 1997|access-date=8 April 2011}}</ref> On 4 November 1997, Gholap filed a defamation suit against હઝારે for accusing him of corruption. He was initially arrested in April 1998 and was released on a personal bond of Rs 5,000.<ref name="ia4">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/Storyold/27926/|title=હઝારેreleased on bond in Gholap case|newspaper=[[Indian Express]]|date=14 April 1998|access-date=8 April 2011}}</ref> On 9 September 1998, અણ્ણા હઝારે was imprisoned in the Yerawada Jail after being sentenced to simple imprisonment for three months by the Mumbai Metropolitan Court.<ref name="gosling"/><ref name="ia1">{{cite news|url=http://www.expressindia.com/ie/daily/19980910/25350544.html|title=અણ્ણા હઝારે sentenced to three months imprisonment|date=10 September 1998|newspaper=[[Indian Express]]|access-date=8 April 2011}}</ref> The sentencing came as a huge shock at that time to all social activists. Leaders of all political parties except the BJP and the Shiv Sena came in support of him <ref>{{cite web|title=અણ્ણા હઝારે's arrest|url=http://www.umiacs.umd.edu/~venu/ANNA/|work=Anna હઝારે's arrest|access-date=2011-04-11|archive-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410001047/http://www.umiacs.umd.edu/~venu/ANNA/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=હઝારેsentenced|url=http://downtoearth.org.in/node/22490|work=Anna હઝારે entenced|access-date=2011-04-11|archive-date=2011-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140504/http://downtoearth.org.in/node/22490|url-status=dead}}</ref> Later due to public protests, the Government of Maharashtra ordered his release from the jail. After release, હઝારે wrote a letter to then chief minister [[Manohar Joshi]] demanding Gholap's removal for his role in the alleged malpractices in the Awami Merchant Bank.<ref name="ia3">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19981212/34650614.html|title=હઝારે wants Gholap sacked|newspaper=[[Indian Express]]|date=12 December 1998|access-date=8 April 2011}}</ref> Gholap resigned from the cabinet on 27 April 1999.<ref name="ia5">{{cite news|url=http://www.expressindia.com/ie/daily/19990428/ipo28060.html|title=Snap polls woke Rane up to sack Gholap|newspaper=[[Indian Express]]|date=28 April 1999|last=Marpakwar|first=Prafulla|access-date=10 April 2011}}</ref> In 2003, the corruption charges were raised by હઝારે against 4 ministers of the [[Indian National Congress|Congress]]-[[Nationalist Congress Party|NCP]] government belonging to the NCP.<ref>{{cite news|url=http://thestatesman.net/index.php?option=com_content&view=article&id=365095&catid=36|title=Pawar-Hazare rivalry revived|date=6 April 2011|newspaper=[[The Statesman]]|access-date=8 April 2011}}</ref> He started his 'fast unto death' on 9 August 2003. He ended his fast on 17 August 2003 after then chief minister [[Sushil Kumar Shinde]] formed a one man commission, headed by the retired justice [[P. B. Sawant]] to probe his charges.<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2003/aug/17anna.htm|title=અણ્ણા હઝારે ends protest fast|publisher=[[Rediff.com]]|date=17 August 2003|access-date=8 April 2011}}</ref> The P. B. Sawant commission report, submitted on 23 February 2005, indicted Suresh Jain, Nawab Malik and [[Padamsinha Bajirao Patil|Padmasinh Patil]]. The report exonerated Vijaykumar Gavit.<ref>{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2207/stories/20050408002602900.htm|title=A probe report and politics|last=Bavadam|first=Lyla|newspaper=Frontline|date=12 March 2005|volume=Volume 22, Issue 07|access-date=8 April 2011|archive-date=30 જૂન 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060630112941/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2207/stories/20050408002602900.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2005/feb/23sawant.htm|title=Sawant Commission submits report|publisher=[[Rediff.com]]|date=24 February 2005|access-date=8 April 2011}}</ref> Suresh Jain and Nawab Malik resigned from the cabinet in March 2005.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-03-11/mumbai/27840291_1_minister-nawab-malik-anna-hazare|title=Nawab Malik is second NCP minister to quit|date=11 March 2005|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=8 April 2011|archive-date=23 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423092414/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-03-11/mumbai/27840291_1_minister-nawab-malik-anna-hazare|url-status=dead}}</ref> == માહિતી અધિકાર ચળવળ == દેશની શાસન પ્રણાલી પર અજગર ભરડો લઈ રહેલા ભ્રષ્ટાચારને દૂર કરવા માટે અનશન જંગ છેડનારા અણ્ણા હજારેનાં આંદોલનને દેશના ખૂણે ખૂણેથી વ્યાપક સમર્થન મળી રહ્યું છે. હજારેએ કહ્યું છે કે જે ભારત દેશ સોનાની ચિડિયા કહેવાતો હતો, હવે તે ઇતિહાસની વાત થઈ ગઈ છે. આ દેશને રાજકારણીઓએ બરબાદ કર્યો છે. દેશ પર હવે હિમાલય જેટલું કરજ છે. તેમણે કહ્યું હતું કે ગત ત્રણ દિવસોમાં દેશની જનતા જે પ્રકારે જાગૃત થઈ છે, તેનાથી તેમને આશા બંધાઈ છે કે હજી બધું ખતમ થઈ ગયું નથી. આ દેશની પરિસ્થિતિને સુધારી શકાય છે. ૨૦૧૧ મા આ ચળવળ થઇ. બે હજારની સાલની શરૂઆતમાં અણ્ણા હઝારે મહારાષ્ટ્ર માહિતી હક Maharashtra Right to Information Act ના નબળા કાયદાની જગ્યાએ મજબૂત કાયદો લાવવા મહારાષ્ટ્ર સરકાર સામે ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું. સમયાંન્તરે આ કાયદો જ વ્યાપકરૂપે માહિતી હક (રાઇટ ટુ ઇન્ફોરમેશન એક્ટ)ના કાયદા રૂપે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અમલમાં મૂકવો પડ્યો. ભારતના રાષ્ટ્રપતીએ પણ આ કાયદાને ચકાસી લીલીઝંડી આપેલ.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=hSaXTqOv6rAC&pg=PA24&dq=Anna+Hazare+RTI+movement&hl=en&ei=HUOdTc_vH8XPrQeF_v2jAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwAQ#v=onepage&q=Anna%20Hazare%20RTI%20movement&f=false|title=The Right to Know: Transparency for an Open World|page=24|last=Florini|first=Ann|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-14158-1}}</ref> કાયદાના પ્રાધ્યાપક આલસડેઅર રોબર્ટ લખે છે, {{cquote|મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય કે જ્યાં મુંબઈ જેવા દુનિયાના મહાનગરો વસેલા છે, ત્યાં ૨૦૦૩ની સાલમાં અણ્ણાના ભૂખહડતાલના ફળ સ્વરૂપે રાઇટ ટુ ઇન્ફોરમેશન એક્ટ અમલી બન્યો. એ વખતે અણ્ણાએ કહ્યુ હતું કે "જો માહિતીની સ્વતંત્રતા હોય તો જ ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ થઈ શકે.". વળી અણ્ણાએ ફરી ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૪માં આ કાયદાને વ્યવસ્થિત રીતે અને વ્યાપકરૂપે અમલી ભૂખહડતાલ કરવી પડી.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=FtmydcQkMx0C&oi=fnd&pg=PP15&dq=Anna+Hazare&ots=8LoAuXzMRk&sig=xuKQ3H7Ch16dfoZRAz4b31yV9CM#v=onepage&q=Anna%20Hazare&f=false|title=Blacked Out: Government Secrecy in the Information Age|page=3|last=Roberts|first=Alasdair|publisher=Cambridge University Press|isbn= 9780521858700}}</ref>}} ૨૦ જુલાઇ ૨૦૦૬ માં યુનિયન કેબીનેટે રાઇટ ટુ ઇન્ફોરમેશન એક્ટના કાયદાને લાવવાનું વચન કે જે ૨૦૦૫માં આપેલું તે તોડી આ કાયદાને લાવવાનો ઇનકાર કર્યો. અણ્ણા હઝારેએ ફરી ૯મી ઓગષ્ટ ૨૦૦૬ના રોજ [[અલાન્ડી]]માં આ કાયદાને કોઇ પણ ભોગે લાવવા માટે "આમરણાંત ઉપવાસ" શરું કર્યા. ૧૦ દિવસના ઉપવાસને અંતે એટલે કે ૧૯મી ઓગષ્ટ ૨૦૦૬ના રોજ, સરકારને ઝૂકવું પડ્યું અને તેમણે કાયદો લાવવાની સંમત્તિ દર્શાવી. <ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-08-19/india/27813455_1_rti-amendment-anna-hazare-anti-corruption-crusader|title=Anna હઝારે calls off fast on RTI amendment|newspaper=[[The Times of India]]|date=19 August 2006|access-date=11 April 2011|archive-date=23 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423092357/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-08-19/india/27813455_1_rti-amendment-anna-hazare-anti-corruption-crusader|url-status=dead}}</ref> == લોકપાલ ખરડો ચળવળ == [[ચિત્ર:Anna Hazare on 2nd day.jpg|thumb|300px|અણ્ણા હઝારે દ્વારા [[દિલ્લી]] ખાતે જંતરમંતર પર ચાલતી ભૂખ હડતાલ]] ૫ મી એપ્રિલ ૨૦૧૧ના રોજ અણ્ણા હઝારે એ ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ સંસદમાં [[લોકપાલ]]નો ખરડો લાવવા ફરી લડત શરૂ કરી. આ લડતના સહભાગી એવા [[સંતોષ હેગડે]] કે જેઓ ઉચ્ચતમ ન્યાયાલય(સુપ્રિમ કોર્ટ) ના નિવૃત્ત ન્યાયધિશ અને [[કર્ણાટક]]ના લોકાયુક્ત છે તથા [[પ્રશાંત ભૂષણ]]કે જેઓ એક ઉચ્ચતમ ન્યાયાલયના એક અનુભવી વકીલ છે તથા [[ઇન્ડિયા અગેન્સ્ટ કરપ્શન]]ના સભ્ય પણ છે તેઓએ મળી ને [[જન લોકપાલ બીલ]]નો ઢાંચો તૈયાર કર્યો.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2011/03/29/stories/2011032963791300.htm|title=અણ્ણા હઝારે faults Lokpal Bill|newspaper=[[The Hindu]]|date=29 March 2011|last=Deshpande|first=Vinaya|access-date=5 April 2011}}</ref>પ્રધાનમંત્રી મનમોહન સિઘએ જ્યારે તેમની માંગોનો અસ્વિકાર કર્યો ત્યારે શ્રીહઝારે એ લોકાયુક્તની માંગ અને સરકાર અને લોકોના પ્રતિનીધિની સંયુક્ત ભાગીદારીથી વધુ સજ્જ અને કઠોર લોકાયુક્ત અને લોકપાલનો ઢાંચો બનાવવા આમરણાંત ઉપવાસની શરૂઆત ૫ ઍપ્રિલ ૨૦૧૧ના રોજ જંતર-મંતર, દિલ્હિ ખાતે કરી. <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/anna-Hazare-to-start-fast-unto-death-for-strong-Lokpal-Bill/Article1-681415.aspx|title=અણ્ણાહઝારે to start fast unto death for strong Lokpal Bil|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=5 April 2011|access-date=5 April 2011|archive-date=10 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410042738/http://www.hindustantimes.com/Anna-Hazare-to-start-fast-unto-death-for-strong-Lokpal-Bill/Article1-681415.aspx|url-status=dead}}</ref> આ ઉપવાસની શરત તેઓ એ એવી રાખી કે "જ્યાં સુધી લોકપાલ બીલ પાસ નહિં થાય ત્યાં સુધી હું ઉપવાસ કરીશ".<ref name="BBC">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12994855|title=India activist અણ્ણા હઝારેanti-graft fast stokes anger|publisher=BBC|date=7 April 2011|access-date=7 April 2011}}</ref> આ ચળવળે બહોળા પ્રમાણમાં વર્તમાન પત્રો અને અન્ય મિડિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું અને હજારો લોકોએ તેમનું સમર્થન દર્શાવ્યું અને લગભગ ૧૫૦ લોકો તેમની સાથે ઉપવાસ માં જોડાણા.<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/anna-hazares-antigraft-campaign-gathers-steam/148396-3.html|title=Thousands join અણ્ણા હઝારે's anti-graft fight|tv=[[IBN Live]]|date=6 April 2011|access-date=6 April 2011|archive-date=11 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511101056/http://ibnlive.in.com/news/anna-hazares-antigraft-campaign-gathers-steam/148396-3.html|url-status=dead}}</ref> He said that he would not allow any politician to sit with him in this movement. Politicians like [[Uma Bharti]] and [[Om Prakash Chautala]] were shooed away by protesters when they came to visit the site where the protest was taking place.<ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/uma-bharti-chautala-heckled-at-hazare-protest-96854|title=Uma Bharti, Chautala heckled at હઝારે protest|date=6 April 2011|access-date=9 April 2011}}</ref>આ ઉપરાંત [[મેઘા પાટકર]], [[અરવિંદ કેજરીવાલ]] , [[કિરણ બેદી]] અને [[જયપ્રકાશ નારાયણ]] જેવા અનેક સમાજ સેવકો પણ તેમની સાથે આ ચળવળમાં જોડાણા. ઉપરાંત [[ફેઇસબુક]], [[ટ્વિટર]] વગેરે જેવા લોક માધ્યમ પર પણ આ ચળવળને ખુબ મોટો પ્રતિસાદ મળ્યો. અનેક આધ્યાત્મિક હસ્તિઓ જેવા કે [[શ્રી શ્રી રવિશંકર]], [[બાબા રામદેવ]], [[સ્વામી અજ્ઞિવેશ]] અને [[કપિલદેવ]] જેવી રમત-ગમતની હસ્તીઓ એ પણ પોતાનો ટેકો નોંધાવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1606249.ece|title=Support pours in for Hazare's movement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409165835/http://www.thehindu.com/news/national/article1606249.ece|archive-date=2011-04-09|access-date=2011-04-11|url-status=dead}}</ref> many celebrities showed their public support through micro-blogging site [[Twitter]].<ref>{{cite news|title=Bollywood supports અણ્ણાહઝારે|url=http://www.nowrunning.com/news/bollywood/bollywood-extends-support-to-anna-hazare/40029/story.htm?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter&utm_campaign=DTN+Bollywood%3A|access-date=6 April 2011|newspaper=nowrunning|date=6 April 2011|archive-date=27 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427015252/http://www.nowrunning.com/news/bollywood/bollywood-extends-support-to-anna-hazare/40029/story.htm?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter&utm_campaign=DTN+Bollywood%3A|url-status=dead}}</ref>આવા પ્રચંડ પ્રતિસાદને પગલે ૬ ઍપ્રિલ ૨૦૧૧ના રોજ [[શરદ પવાર]]એ લોકપાલ બીલની સરકારના નેતાઓની નિરીક્ષણ સમિતિમાંથી રાજીનામું આપ્યું. <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sharad-Pawar-quits-corruption-panel-as-support-for-Anna-Hazare-grows/articleshow/7888120.cms|title=Sharad Pawar quits corruption panel as support for અણ્ણા હઝારે grows}}</ref><ref>[http://digitalanalog.in/2011/04/07/anna-hazare-fight-against-corruption-has-taken-a-social-media-turn/ Anna હઝારે Fight Against Corruption Has Taken A Social Media Turn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410224346/http://digitalanalog.in/2011/04/07/anna-hazare-fight-against-corruption-has-taken-a-social-media-turn/ |date=2011-04-10 }}. Digitalanalog.in (7 April 2011). Retrieved on 7 April 2011.</ref> There have also been protests in [[Bangalore]], [[Mumbai]], [[Chennai]], [[Ahmedabad]], [[Guwahati]], [[Shillong]], [[Aizawl]] among other cities of India.<ref name="Northeast support to Hazare's">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/Northeast-support-to-Hazares/articleshow/7921183.cms|title=Northeast support to હઝારે's|coauthors=TNN|date=9 April 2011|publisher=Times of India|language=English|access-date=9 April 2011|location=GUWAHATI/ SHILLONG/ AIZAWL}}</ref> On 8 April 2011, the [[Government of India]] accepted all demands of the movement. On 9 April 2011 it issued a notification in the [[The Gazette of India|Gazette of India]] on formation of a joint committee. It accepted the formula that there be a politician Chairman and an activist, non-politician Co-Chairman. According to the notification, [[Pranab Mukherjee]] will be the Chairman of the draft committee while [[Shanti Bhushan]] will be the co-chairman. “The Joint Drafting Committee shall consist of five nominee ministers of the Government of India and five nominees of the civil society. The five nominee Ministers of the Government of India are Pranab Mukherjee, Union Minister of Finance, [[P. Chidambaram]], Union Minister of Home Affairs, [[M. Veerappa Moily]], Union Minister of Law and Justice, [[Kapil Sibal]], Union Minister of Human Resource and Development and Minister of Communication and Information Technology and [[Salman Khursheed]], Union Minister of Water Resources and Minister of Minority Affairs. The five nominees of the civil society are અણ્ણા હઝારે, [[N. Santosh Hegde]], [[Shanti Bhushan]] Senior Advocate, [[Prashant Bhushan]], Advocate and [[Arvind Kejriwal]].<ref name="GOVERNMENT ISSUES NOTIFICATION TO CONSTITUTE A JOINT DRAFTING COMMITTEE TO PREPARE DRAFT LOK PAL BILL- (Release ID :71560)">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=71560|title=Government issues notification to constitute a joint drafting committee to prepare draft Lok Pal Bill|coauthors=Press Information Bureau |date=8 April 2011|publisher=Press Information Bureau, Government of India|pages=1|language=English|access-date=9 April 2011|location=New Delhi}}</ref><ref name="Lokpal Bill: Text of Gazette notification">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1645254.ece|title=Lokpal Bill: Text of Gazette notification|coauthors=PTI|date=9 April 2011|publisher=The Hindu|language=English|access-date=9 April 2011|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429213859/http://www.thehindu.com/news/national/article1645254.ece|archive-date=29 એપ્રિલ 2011|url-status=dead}}</ref> On the morning of 9 April 2011 અણ્ણા હઝારે ended his 98-hour hunger strike by first offering lemon juice to some of his supporters who had gone on a hunger strike in his support. The social activist then broke his fast by consuming some lemon juice. He addressed the people and set a deadline of 15 August 2011 to pass the Lokpal Bill in the Indian Parliament. {{cquote|Real fight begins now. We have a lot of struggle ahead of us in drafting the new legislation, We have shown the world in just five days that we are united for the cause of the nation. The youth power in this movement is a sign of hope.<ref name="India agrees to protesters’ demand on graft panel">{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/india_agrees_to_protesters_demand_on_graft_panel/2011/04/09/AFFyy05C_story.html?wprss=rss_homepage|title=India agrees to protesters’ demand on graft panel|last=Lakshmi|first=Rama|date=Apr 9, 2011|publisher=The Washington Post|language=English|access-date=9 April 2011|location=Bangalore|archive-url=https://archive.today/20130105043146/http://www.washingtonpost.com/world/india_agrees_to_protesters_demand_on_graft_panel/2011/04/09/AFFyy05C_story.html?wprss=rss_homepage|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2013|url-status=live}}</ref>}} અણ્ણા હઝારે also said that if the bill was not passed, then he will call a mass nation-wide agitation.<ref name="અણ્ણા હઝારે ends fast, says his fight against corruption to continue">{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/134778/india/lokpal-bill-anna-hazare-ends-fast-says-fight-against-corruption-will-continue.html|title=અણ્ણાહઝારે ends fast, says his fight against corruption to continue|coauthors=Headlines Today Bureau |date=9 April 2011 |publisher=India Today |language=English|access-date=9 April 2011|location=New Delhi}}</ref><ref name="India agrees to protesters’ demand on graft panel"/> He called his movement as "second struggle for [[Indian independence movement|independence]]" and he will continue the fight.<ref name="India wins again, અણ્ણા હઝારે calls off fast">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-wins-again-Anna-Hazare-calls-off-fast/articleshow/7921304.cms|title=India wins again, અણ્ણા હઝારે calls off fast|coauthors=TNN|date=Apr 9, 2011|publisher=Times of India|language=English|access-date=9 April 2011|location=New Delhi}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == * ૨૦૦૮ - ૧૫ એપ્રિલ, ૨૦૦૮ના રોજ અણ્ણા હઝારેને વિશ્વબેન્ક તરફથી તેમની નોંધપાત્ર સમાજ સેવા માટે, જિટ ગિલ મેમોરિયલ એવોર્ડથી સમ્માનિત કરવામાં આવ્યા. તેમાં જણાવ્યા મુજબ: "અણ્ણાએ સિદ્ધિગામને એક આદર્શ ગામ તરીકે સ્થાપ્યું છે વળી તેઓએ માહિતી અધિકારની લડત અને ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ લડાઇ માટે મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું છે.": <ref name="અણ્ણા Hazare - the keeper of the earth and human conscience">{{cite news|url=http://www.rxpgnews.com/specialtopics/Anna-Hazare-the-keeper-of-the-earth-and-human-conscience_99924.shtml|title=અણ્ણાHazare - the keeper of the earth and human conscience|last=Pandharipandhe|first=Shyam|date=April 16, 2008|publisher=RxPG news|language=English|access-date=9 April 2011|location=Pune|archive-date=1 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501044457/http://www.rxpgnews.com/specialtopics/Anna-Hazare-the-keeper-of-the-earth-and-human-conscience_99924.shtml|url-status=dead}}</ref> * ૧૯૯૨ - ભારત સરકાર તરફથી [[પદ્મ ભૂષણ]]નો ખિતાબ * ૧૯૯૦- ભારત સરકાર તરફથી [[પદ્મ શ્રી]] નો ખિતાબ * ૧૯૮૯- મહારાષ્ટ્ર સરકાર તરફથી કૃષી ભૂષણનો ખિતાબ * ૧૯૮૬- ભારત સરકાર તરફથી ઇન્દિરા પ્રિયદર્શીની ખિતાબ તારીખ ૧૯ નવેમ્બર, ૧૯૮૬ના રોજ પ્રધાન મંત્રી [[રાજીવ ગાંધી]]ના હસ્તે. '''પ્રોત્સાહન:''' [અહેમદનગર] મહાનગર પાલિકા દ્વારા ૧૫ જાન્યુઆરી ૧૯૮૭ તથા [પુણે] મહાનગર પાલિકા દ્વારા તેમને સમ્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. == પ્રકાશનો == * {{cite book|last=Hazare|first=Anna|others=Translated by B.S. Pendse|title=Ralegan Siddhi: a veritable transformation|publisher=Ralegan Siddhi Pariwar Prakashan,|date=1997|url=http://books.google.com/books?id=mCENHAAACAAJ&dq=Anna+Hazare&hl=en&ei=ZnSdTZGjBsmYhQeK3-26BA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg|access-date=7 April 2011|language=English}} * {{cite book|last=Hazare|first=Anna|coauthors=Ganesh Pangare, Vasudha Lokur|title=Adarsh Gaon Yojana: government participitation in a peoples program : ideal village project of the Government of Maharashtra|publisher=Hind Swaraj Trust|date=1996|pages=95|url=http://books.google.com/books?id=Eh4pHAAACAAJ&dq=inauthor:%22Anna+Hazare%22&hl=en&ei=OHudTcvOOsXjrAfavIWqBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA|language=English}} == સંદર્ભો == ;નોંધો {{Reflist|colwidth=30em}} ; અન્યો જગ્યાએ ઉલ્લેખ {{colbegin|colwidth=30em}} * {{cite journal|last=Reilly|first=Carmel |date=2007|title=Ralegan Siddhi: a special community|publisher=Thomson Nelson|pages=24 pages|issn=0170126900 |oclc=9780170126908|language=English|url=http://books.google.com/books?id=LxMhcgAACAAJ&dq=Ralegan+Siddhi&hl=en&ei=XpSdTbyXKIvQrQf-xZ2zBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDAQ6AEwAQ|access-date=9 April 2011|id{{subscription}}}} * {{cite journal|last=Seabrook|first=Jeremy |date=1993|title=Victims of development: resistance and alternatives|publisher=Verso|pages=250|issn=0860913856|oclc=9780860913856|language=English|url=http://books.google.com/books?id=gb804ulCzSMC&dq=Anna+Hazare&source=gbs_navlinks_s|access-date=10 April 2011}} * {{cite journal|last=Ismail Serageldin|first=David R. Steeds|date=1998|title=Rural well-being from vision to action|publisher=World Bank Publications|issue=15 of Environmentally and socially sustainable development proceedings series/ESSD proceedings series|pages=433|issn=0821339877|oclc=9780821339879|language=English|url=http://books.google.com/booksid=vP1w77REun8C&pg=PA130&dq=Anna+Hazare&hl=en&ei=p42dTd_CCIyBhQeOrayzBA&sa=X&oi=book_result&ct=rsult&resnum=2&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=Anna%20Hazare&f=false|access-date=10 April 2011}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.google.com/books?id=YG-875pU3awC&pg=PA151&dq=Anna+Hazare&hl=en&ei=p42dTd_CCIyBhQeOrayzBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CFAQ6AEwBg#v=onepage&q=Anna%20Hazare&f=false Periwinkle Environmental Education Part-X] Author-Harendra Chakhaiyar, Publisher- Jeevandeep Prakashan Pvt Ltd, ISBN-8177444948, 9788177444940 * [http://books.google.com/books?id=E6FIAAAAYAAJ&q=Ralegan+Siddhi+Education&dq=Ralegan+Siddhi+Education&hl=en&ei=UFmfTcSWEYjLrQeMppGAAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CGAQ6AEwCQ From poverty to plenty: the story of Ralegan Siddhi] Volume 5 of Studies in ecology and sustainable development. Authors- Ganesh Pangare, Vasudha Pangare. Publisher: Indian National Trust for Art and Cultural Heritage,1992.Original from the University of Virginia. Digitized Oct 20, 2009. ISBN: 8190006142, 9788190006149 Length-47 pages. * [http://books.google.com/books?id=rAvaAAAAMAAJ&q=Ralegan+Siddhi+Education&dq=Ralegan+Siddhi+Education&hl=en&ei=UFmfTcSWEYjLrQeMppGAAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA Dynamics of rural development:lessons from Ralegan Siddhi] Publisher- Foundation for Research in Community Health, 2002. Original from The University of Michigan. Digitized Jul 21, 2009 Length 181 pages. * [http://books.google.com/books?id=EPPsAAAAMAAJ&q=Ralegan+Siddhi+Education&dq=Ralegan+Siddhi+Education&hl=en&ei=UFmfTcSWEYjLrQeMppGAAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDIQ6AEwAQ Ralegan Siddhi] Authors: Ramesh Awasthi, Dashrath K. Panmand, Foundation for Research in Community Health (Bombay, India) Publisher: Foundation for Research in Community Health, 1994. Original from The University of Michigan. Digitized Dec 22, 2009. Length 92 pages * [http://books.google.com/books?id=Bo0t6BemLaMC&pg=PA66&dq=Anna+Hazare&hl=en&ei=p42dTd_CCIyBhQeOrayzBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFkQ6AEwCA#v=onepage&q=Anna%20Hazare&f=false Religion and ecology in India and Southeast Asia] Authors- David L. Gosling, Ninian Smart, Contributor- Ninian Smart, Edition-illustrated, Publisher- Routledge, 2001, ISBN 0-415-24030-1, 9780415240307, Length 210 pages * [http://books.google.com/books?id=sWFtJw4V5-8C&pg=PA335&dq=Anna+Hazare&hl=en&ei=o5GdTeXEAca8rAepopCuBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEgQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Anna%20Hazare&f=false Springs of life: India's water resources] Authors Ganesh Pangare, Vasudha Pangare, Binayak Das, World Water Institute (Pune, India), Bharathi Integrated Rural Development Society, Edition- illustrated, Publisher-Academic Foundation, 2006. ISBN 817188489X, 9788171884896 {{colend}} == બાહ્ય કડીઓ == *[http://www.annahazare.org Anna Hazare's Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708100918/http://www.annahazare.org/ |date=2009-07-08 }} * [http://indiaenvironmentportal.org.in/category/thesaurus/governance-and-institutions/social-activists/anna-hazare Resources on Anna Hazare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410155903/http://indiaenvironmentportal.org.in/category/thesaurus/governance-and-institutions/social-activists/anna-hazare |date=2011-04-10 }} *[http://www.fao.org/docrep/X5669E/x5669e06.htm A successful case of participatory watershed management at Ralegan Siddhi Village in, Maharastra, India] *[http://www.hindustantimes.com/Full-text-of-Anna-Hazare-s-letter-to-PM-Manmohan-Singh/Article1-681961.aspx Full text of Anna Hazare's letter to Prime Minister of India Dr.Manmohan Singh on April 6, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410123939/http://www.hindustantimes.com/Full-text-of-Anna-Hazare-s-letter-to-PM-Manmohan-Singh/Article1-681961.aspx |date=એપ્રિલ 10, 2011 }} * [http://indiaagainstcorruption.org/doc/civil_society_s_lokpal_bil.pdf ''Draft Lokpal Bill'', 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614220715/http://indiaagainstcorruption.org/doc/civil_society_s_lokpal_bil.pdf |date=2011-06-14 }} * [http://www.annahazare.org/pdf/Jan%20lokpal%20bill%20by%20Expert%20(Eng).pdf ''Jan Lokpal Bill'' version 1.8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408193752/http://www.annahazare.org/pdf/Jan%20lokpal%20bill%20by%20Expert%20%28Eng%29.pdf |date=2011-04-08 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના લોકો]] [[શ્રેણી:સમાજ સેવક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]] 1ld9mau8au6gs5o1uozt2al180ggu6a 0 35649 905859 900732 2026-09-30T02:04:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905859 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | official_name = ઑડિશા | native_name = {{lang|or|ଓଡ଼ିଶା}} ''{{IAST|oṛiśā}}'' | native_name_lang = or | type = રાજ્ય | image_skyline = File:Chilka Lake - Odisha.jpg | image_alt = | image_caption = ચિલ્કા તળાવ, ઑડિશા | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-OD.svg | map_alt = | map_caption = ભારતમાં ઑડિશા રાજ્યનું સ્થાન | image_map1 = Orissa State map‌ Gu.svg | map_caption1 = Map of Orissa | coordinates = {{coord|20.15|85.50|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline}} | coor_pinpoint = ભુવનેશ્વર | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = ભારત | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ | parts_type = જિલ્લા | parts_style = para | p1 = 30 | seat_type = રાજધાની | seat = ભુવનેશ્વર | seat1_type = સૌથી મોટું શહેર | seat1 = ભુવનેશ્વર<ref>{{cite web|title=LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION|url=http://censusindia.gov.in/towns/ori_towns.pdf|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> | government_footnotes = | leader_title = રાજ્યપાલ | leader_name = ગણેશી લાલ<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=૨૯ મે ૨૦૧૮}}</ref> | leader_title1 = મુખ્યમંત્રી | leader_name1 = નવીન પટનાયક | leader_title2 = વિધાનમંડળ | leader_name2 = ઑડિશા સરકાર (૧૪૭ બેઠકો) | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 41974218 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} {{Infobox state symbols | state = ઑડિશા | country = ભારત | language = ઑડિયા | song = બન્દે ઉત્કલ જનની | dance = [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી]] | animal = [[સાબર]]<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/sambar_the_state_animal_of_orissa.pdf Sambar : The State Animal of Orissa]</ref> | bird = નીલકંઠ<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title=Blue Jay: The State Bird of Orissa |access-date=2012-11-23 |archive-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602150049/http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status=dead }}</ref> | flower = અશોક <ref>{{cite web |url=http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |title=CyberOrissa.com :: Orissa |work=cyberorissa.com |year=૨૦૧૧ |quote=State Flower |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829175929/http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |url-status=dead }}</ref> | tree = [[પીપળો]] - અશ્વથા<ref>{{cite web |url= http://www.mapsofindia.com/orissa/state-symbols.html |title=Orissa State Symbols |work=mapsofindia.com |year=૨૦૧૧ |quote=the state tree is the imposing ‘Ashwatha’ tree |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨}}</ref> | costume = સાડી(સ્ત્રીઓ) }} '''ઑડિશા''' (ઓરિસ્સા) <ref name=toirename>{{cite news|title=Orissa celebrates Odisha|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|access-date=૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The Times of India|date=૫ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2013-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426102910/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/orissa-to-odisha-negotiable-instruments-act/1/158874.html|title=Mixed views emerge as Orissa becomes Odisha |date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૧ |work=India Today|access-date=૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> [[ભારત]]ના પૂર્વ કાંઠે આવેલું રાજ્ય છે. ઑડિશાની સીમાએ [[ઝારખંડ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[છત્તીસગઢ]] આવેલા છે. તેનું પાટનગર [[ભુવનેશ્વર]] છે. ઑડિશા તેની પૂર્વ તરફ ૪૮૦ કિ.મી. લાંબો સમુદ્ર કિનારો ધરાવે છે. ઑડિશા રાજ્ય તેમાં આવેલા [[મંદિર|મંદિરો]] માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને [[પુરી]] અને [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર|કોણાર્ક]]માં આવેલા મંદિરો વિશ્વવિખ્યાત છે. પ્રાચીન કાળમાં આ રાજ્ય કલિંગ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું. ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧માં મૌર્ય કુળના રાજા [[અશોક|અશોકે]] આ રાજ્ય પર ચઢાઈ કરી હતી અને અહીં ઐતિહાસિક [[કલિંગનું યુદ્ધ]] થયું હતું.<ref name=govorissa>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|title=EARLY PERIOD TO 1568 A.D.|work=Detail History of Orissa|publisher=Government of Orissa|access-date=૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2006-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead}}</ref> અર્વાચીન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. <ref>{{cite web |url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |title=HC Orissa History (at Kanika Palace Cuttack) |access-date=૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=High Court of Orissa |archive-url=https://www.webcitation.org/5upzTMHmK?url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |archive-date=2010-12-09 |url-status=live }}</ref> [[ઓડિઆ ભાષા]] બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો.<ref>{{cite book | last = Jain | first = Dhanesh | title = The Indo-Aryan languages | publisher = [[Routledge]]| page=445| year=૨૦૦૩ | isbn = 978-0-7007-1130-7 }}</ref> ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ (દિવસ)" નામે ઉજવાય છે.<ref name=hindu>{{cite web|title=Poor water management has made Orissa victim of drought and floods|url=http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|publisher=The Hindu|access-date=૬ એપ્રિલ ૨૦૦૬|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409010625/http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|url-status=dead}}</ref>. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮ વર્ષ સુધી [[કટક]] ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની [[ભુવનેશ્વર]] ખસેડવામાં આવી. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ઑડિશા ભારતનું ૯મું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ ઑડિશા ૧૧મા ક્રમાંકે આવે છે. [[ઓડિઆ ભાષા]] આ રાજ્યમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, લગભગ પોણા ભાગના લોકો તે ભાષા બોલે છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== ૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે આ રાજ્યનું નામ અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઓરિસ્સા"થી બદલીને સ્થાનીય ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઑડિશા" કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. ધ હિંદુ. Bhubaneswar. 5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>{{cite news|title=Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|access-date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The New Indian Express|date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002837/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' – Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ |access-date=૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref> આથી ઓરિયા ભાષાને હવેથી અન્ય ભાષાઓમાં ઑડિયા તરીકે ઓળખાવાશે.<ref name=Hindu/><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.5 Nov 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' 4 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଓରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943|date=2014-11-13}}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm |title=ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी |publisher=Hindi.webdunia.com |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref><ref>[http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php Hi News India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403214917/http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php |date=2012-04-03 }}''Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia''</ref> "ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો '''ઓરા (ઉરા)''' અથવા '''સુમેરા''' કે ઓદ્રા વિસાયા પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|title=MORE ABOUT THE STATE|publisher=Govt. of Odisha|access-date=૪ માર્ચ ૨૦૧૩|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224001519/http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|url-status=dead}}</ref> ઓદ્રાનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-12-21 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126040614/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |url-status=dead }}</ref> પાલી અને સંસ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ (Oretes) તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્ર, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે. બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલીન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે (ઇ.સ. ૧૪૩૫-૧૪૬૭) જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાષ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી. ==ઇતિહાસ== પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખી શકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છે અને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે. કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે. ઑડિશાનો ઇતિહાસ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ જુનો છે. કલિંગાના રાજ્ય પહેલા આ ક્ષેત્રને ઉદ્ર કે ઑદ્ર દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતું. પ્રાચીન ઓદ્ર દેશ કે ઑર્દેશનો વિસ્તાર મહા નદીની ખીણ અને સુવર્ણ રેખા નદીના નીચલા ક્ષેત્ર સુધી હતો. તે આજના કટક, સંબલપુર અને મિદના પુરના અમુક ક્ષેત્રને સમાવી લેતો. આ દેશ પશ્ચિમમાં ગોંડવન, ઉત્તરમાં સિંઘભૂમ અને જસપુરના પર્વતી રાજ્યો, પૂર્વમાં સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં ગંજમ ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલી હતી. <ref>{{cite web |title=History of Odisha |url=http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |publisher=india.gov.in |access-date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૧૨ |archive-date=2011-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218095053/http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |url-status=dead }}</ref> ઑડિયાના ઓદ્ર કે ઉદ્ર પ્રજાતિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જે મધ્ય કિનારી ક્ષેત્રમાં (હાલના ખોર્ધા અને નયાગઢ જિલ્લામાં) વસતી. ઑડિશા અન્ય પ્રજાતિઓ જેમકે કલિંગ, ઉત્કલ, મહાકાંતરા/કાંતરા અને કોશલ જેવી જાતિઓની પણ જન્મભૂમિ છે. આ જાતિઓએ ઑડિશાના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. અતિ પ્રાચીન લિપીઓમાં કલિંગ લોકોનો ઉલ્લેખ આવે છે.<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://orissa.gov.in/portal/ViewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref> ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં, વેદિક સુત્રકાર બૌધાયન લખે છે કે કલિંગ એ વેદિક સંસ્કૃતિની વેદિક સંસ્કૃતિની અસરથી લિપ્ત છે જે દર્શાવે છે કે તે સમયે અહીં બ્રાહ્મણોનો પ્રભાવ વિસ્તર્યો ન હતો.<ref name="ReferenceB"/> ભારતના અન્ય પ્રાંતો થી વિપરીતન ૧૫ મી સદી સુધી અહીંના જનજાતિય રિતિરિવાજો અને પરંપરાઓનો રાજનિતી પર ઊંડો પ્રભાવ હતો.<ref name="ReferenceB"/> પંદરમી સદી બાદ અહીં પણ બ્રાહમણોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો જેને કારાણે જાતિ આધારીત વ્યવસ્થા જડ બની અને પ્રાચીન જનપદીય વ્યવસ્થા લુપ્ત થઈ. [[File:Hathigumpha.JPG|thumb|right|ઉદયગિરી ટેકરીઓમાં હાથીગુંફા]] વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઑડિશામાં ઘટી - કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ.<ref name="ReferenceB"/> સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યના વિસ્તાર માટે કલિંગ પર ચડાઇ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદુરીભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્તરંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. લોકોની આવી બહાદુરીને કારણે અશોકે બે ખાસ જાહેરનામા કાઢ્યા જેમાં કલિંગના ન્યાયી અને સૌજન્યશીલ રાજકારભાર ચલાવવાની ખાસ ભલામણ હતી. આ યુદ્ધ પછી અશોક બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરીને તેના પ્રચારમાં લાગ્યો. અને તે અતિવ ભૂમિ (નૈઋત્ય ઑડિશા) સ્વતંત્ર રહ્યો. "તેલ ખીણ સંસ્કૃતિ" એ કાલાહાન્ડી, બાલણગીર, કોરાપુટ (KBK) ક્ષેત્રમાં વિક્સેલી એક ભવ્ય સંસ્કૃતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે, તેના પર સંશોધન ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article293270.ece|title=A tale of Tel valley civilization uncovered|access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=The New Indian Express|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzZWOux?url=http://expressbuzz.com/states/orissa/a-tale-of-tel-valley-civilisation-uncovered/216914.html|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> પુરાતાત્ત્વિક અવશેષો દ્વારા અહીં ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વસવાટ કરનાર શહેરી સંસ્કૃતિના ચિહ્નો મળ્યાં છે.<ref>P.Mohanty, B. Mishra, Op. Cit,2000; C.R. Mishra, S. Pradhan, op. cit. 1989–1990, Infra, F.N.79</ref> અસુર ગઢ આ ક્ષેત્રની રાજધાની હતી. કાલાહાન્ડી કોરાપુટ અને બસ્તર એ [[રામાયણ]] અને [[મહાભારત]]માં વર્ણવવામાં આવેલા ''કાન્તરા'' ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે.<ref>''Mahabharata Sabhaparva, 31, sloka-11-16''</ref> ચોથી સદીમાં આ ક્ષેત્રને ઈન્દ્રવન કહેવાતું, કેમકે આ ક્ષેત્રમાંથી મૌર્ય ખજાનાના હીરા અને મૂલ્યવાન રત્નો અહીંથી મેળવાતા.<ref>''Proceedings, Indian History Congress, 1947, 10th session, 178</ref> મૌર્ય શાસક અશોકના સમય દરમ્યાન કાલાહાન્ડી, કોરાપુટ અને બસ્તરેઅના ક્ષેત્રને અરવી ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો.<ref>''H. C. Rayachoudhury, Political History of Ancient India, 538''</ref> અશોક કાળના લેખનો અનુસાર આ ક્ષેત્ર અજેય રહ્યો હતો.<ref>''B. Mishra, op.cit., 2003–2004''</ref> ઈસવીસનની શરૂઆતના સમય દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર મહાવન તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref>N. K. Sahu, 1964, ''op. cit.''</ref> ચોથી સદીમાં કાલાહાન્ડી, અવિભાજીત કોરાપુટ અને બસ્તરનો સમાવેશ કરના મહાકન્તર ક્ષેત્રપર વ્યાઘ્રરાજાનું રાજ હતું.<ref>''N. K. Sahu, op.cit., 1964, p.200''</ref> ''અસુરગઢ'' એ મહાકન્તરની રાજધાની હતી.<ref>''ibid.7''</ref> [[File:Hatigumfa.jpg|thumb|રાજા ખારવેલ દ્વારા કરાવવામાં આવેલા શિલાલેખ, ઉદયગિરી અને ખડગિરી ગુફાઓ]] [[File:Konark Temple.jpg|thumb|પૂર્વ ગંગ કુળના રાજા દ્વારા બંધાવેલ [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] — એક [[વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]]]] ઈ.સ પૂર્વે ત્રીજી શતાબ્દીમાં પૂર્વી ઑડિશા જૈન રાજા ખારવેલાના નેતૃત્વ હેઠળ સમૃદ્ધ બન્યું.<ref name="ReferenceB"/> તેનું રાજ્ય દક્ષિણમાં પ્રાચીન તમિલ દેશના ક્ષેત્રો સુધી ફેલાયેલું હતું. તેમણે ઉદયગિરિની પ્રચલિત મઠ ગુફાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું. તેના પછીના કાળમાં સમુદ્રગુપ્ત અને શશંક જેવા સમ્રાટોએ અહીં રાજ કર્યું. આ ક્ષેત્ર હર્ષના સામ્રાજ્યનો પણ ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૭૯૫માં કેસરી કે સોમા કુળના રાજા જજાતિ કેસરી-૧લા એ કોશલ અને ઉત્કલ રાજ્યને એક ધ્વજ તળે એકીકૃત કર્યા. તેણેજ પુરીમાં પહેલું જગન્નાથ મંદિર બનાવ્યું,<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150111/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> હાલના જગન્નાથ મંદિરનું માળખું પહેલાના જગન્નાથમંદિર કરતાં એકદમ જુદું છે, હાલના જગન્નથ મંદિરનું બાંધકામ ૧૨મી સદીમાં પૂર્વીય ગંગ કુળના રાજા ચોડા ગંગદેવ અને અનંગ ભીમદેવે કરાવ્યું હતું. ભુવનેશ્વરમાં આવેલા પ્રચલિત લિંગરાજ મંદિરનું બાંધકામ કેશરી વંશના રાજા જજાતી કેશરી - ૩જા એ શરૂ કરાવ્યું અને તેના પુત્ર લાલનેદુએ ૧૦મી સદીમાં તેનું બાંધકામ પૂર્ણ કરાવ્યું. પ્રખ્યાત જાજરમાન કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર રાજા નરસિંહ દેવે બંધાવ્યું. અત્યારે તો તે મંદિર ખંડિત અવસ્થામાં છે પણ એક સમયે તે [તાજ મહેલ]ની બરાબરી કરી શકે તેવું હતું. ૧૧મી સદીના શરૂઆતના કાળમાં ચોલા વંશના રાજા રાજા રાજા ચોલા-૧ અને રાજેન્દ્ર ચોલા-૧ એ ઑડિશા જીતી લીધું. <ref>Social and Cultural Life in Medieval Andhra by M. Krishna Kumari: p.18</ref><ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.390</ref> ઈ.સ. ૧૫૬૮ સુધી ઑડિશાએ ઘણાં મુસ્લિમ આક્રમણોનો સામનો કર્યો અને છેવટે ઈ.સ. ૧૫૬૮માં બંગાળના સુલતાને ઑડિશા જીતી લીધું. ૧૫૭૬માં મોગલોએ ઑડિશાના કિનારાના ક્ષેત્ર પર કબ્જો કર્યો.<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113154718/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> ગજપતિ મુકુંદ દેવ એ ઑડિશાનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો, ગોહીરા ટીકરીની લડાઈમાં તેનું મૃત્યું થયું હતું. મેદીનીપુરથી લઈને રાજમુન્ડ્રી સુધીનો ઑડિશાનો કિનારાનો પ્રદેશ મોગલોના તાબા હેઠળ હતો, તેના છ ભાગ કરવામાં હતા; જાલેશ્વર સરકાર, ભદ્રક સરકાર, કટક સરકાર, ચિકાકોલે શ્રીકાકુલમ સરકાર, કલિંગ દંડપત અને રાજમુન્ડ્રી સરકાર કે ગોદાવરી રાજ્ય. ઑડિશાના મધ્ય, ઉત્તરીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી પહાડી ક્ષેત્રો પર સ્વતંત્ર હિંદુ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ૧૬મી સદીમાં હૈદ્રાબાદના નિઝામે શ્રી કાકુલમ અને રાજમુન્ડ્રી વચ્ચેના ક્ષેત્ર પર કબ્જો મેળવ્યો. ૧૮મી સદીમાં મેદીનીપુર બંગાળ પ્રેસીડેન્સી સાથે જ જોડાયેલું હતું, ઈ.સ. ૧૭૫૧માં તે સિવાયનો બાકીનો દરિયા કિનારોનો ક્ષેત્ર ૧૭૫૧માં મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ ગયો. ઈ.સ ૧૭૬૦ના દશકના શરૂઆતી કાળમાં થયેલા કર્ણાટક યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોએ ઑડિશાના દક્ષિણી કિનારાવર્તી ક્ષેત્ર ધરાવતા ઉત્તર સરકાર ક્ષેત્ર પર કબજો મળવ્યો. આ ક્ષેત્રને ધીરે ધીરે મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સીમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://Odisha.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=10&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Odisha.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308202133/http://odisha.gov.in/portal/viewdetails.asp?pgcount=10&totcount=14&vchglinkid=gl012&vchplinkid=pl048&vchslinkid=&vchtlinkid= |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૦૩માં ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપની અને મરાઠા વચ્ચે થયેલા દ્વિતીય યુદ્ધ પછી અંગ્રેજોએ મરઠી સત્તા હેઠળના ઑડિશા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું. ઑડિશાના ઉત્તર અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો બંગાળ પ્રેસિડેન્સીમાં ભેવળી દેવાયા. ૧૮૬૬માં થયેલા ભૂખમરા અને પૂર પછી ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અહીં મોટા પાયે જળસિંચન પરિયોજનાઓ હાથ ધરવામાં આવી. ૧૯૧૨માં સ્થાનિક ઑડિયા ભાષી લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચળવળને કારણે, ઑડિશાને બંગાળથી છૂટું પાડી વિહાર અને ઑડિશા પ્રોવાઈન્સ નામે નવું રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ. ૧૯૦૩માં ૬૨ કાયમી સભ્યો સાથે ઉત્કલ સંમ્મિલનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ ઑડિશાના એકીકરણ માટે પ્રયત્નો કર્યા.<ref name="Odisha Gov">{{cite web | url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | title=Death Anniversay of Utkal Gaurab Madhusudan Das | publisher=Odisha Government | access-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ | author=Unknown author | archive-date=2014-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140909164939/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Shakti Malik">{{cite book | title=Makers of Modern Orrissa | author=Samal, Joy K. and Nayak, Pradip Kumar | year=૧૯૯૬ | page=48}}</ref><ref>{{cite book | title=Indian Political Thought | publisher=PHI Learning Private Ltd | author=Padhy, K.S. | year=૨૦૧૧ | page=287}}</ref> ઈ.સ ૧૯૩૬માં બિહાર અને ઑડિશાને જુદા પાડીને ભિન્ન રાજ્યો બનાવવામાં આવ્યા. આમ ઘણા વર્ષોની ચળવળ પછી ઑડિયા લોકોનું અલાયદું એવું રાજ્ય બન્યું. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભાષા આધારે ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના થઈ અને સર જ્હોન ઓસ્ટીન તેના પ્રથમ ગવર્નર બન્યા. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ગંજમ જિલ્લાને મદ્રાસ પ્રેસિડેંસીમાંથી હટાવી ઑડિશામાં ભેળવવામાં આવ્યું. તે દિવસથી ઑડિશાના લોકો ૧ એપ્રિલનો દિવસ ઉત્કલ દિવસ કે ઑડિશા દિવસ તરીકે ઉજવે છે. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી પૂર્વી ક્ષેત્રના રજવાડાને ઑડિશામાં જોડવામાં આવ્યા, જેથી તેનું ક્ષેત્રફળ બમણું થયું અને વસ્તી ૧/૩ જેટલી વધી ગઈ. ૧૯૫૦માં ઑડિશા ભારતનું બંધારણીય રાજ્ય બન્યું. {{wide image|Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg|800px|{{center|[[ભુવનેશ્વર]]માં આવેલી ઉદયગિરી અને ખંડગિરી ગુફાઓનું સર્વાંગી દ્રશ્ય}}}} ==ભૂગોળ== [[File:Mahanadi-river-delta.jpg|200px|thumb|મહીનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનું ઉપગ્રહ છાયાચિત્ર]] ઑડિશા ૧૭.૭૮૦ઉ અને ૨૨.૭૩૦ઉ અક્ષાંસ અને ૮૧.૩૭ પૂ અને ૯૭.૫૩પૂ રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૧૫૫,૭૦૭ ચો. કિમી. છે.<ref name=GeographyKnowIndia>{{cite web|title=Geography of Odisha|url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|website=Know India|publisher=[[Government of India]]|access-date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204220248/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાના પૂર્વભાગ સમુદ્ર કિનારાનો મેદાન પ્રદેશ છે. આ મેદાન પ્રદેશ ઉત્તરમાં સુવર્ણરેખા નદીથી લઈ દક્ષિણમાં ઋષિકુલ્ય નદી સુધી વિસ્તરેલો છે. ચિલ્કા સરોવર આ મેદાન પ્રદેશનો એક ભાગ છે. આ મેદાનો કાંપના ફળદ્રુપ મેદાનો છે. અહીં છ મુખ્ય નદીઓ સુવર્ણરેખા, બુધબાલંગા, બૈતરણી, બ્રહ્મણી, મહાનદી અને ઋષિકુલ્ય મેદાનોમાં કાંપ ઠાલવે છે.<ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનો પોણોભાગ પર્વતીય પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં નદીઓ દ્વારા ઊંડી અને પહોળી ખીણોનું નિર્માણ થયું છે. આ ખીણ પ્રદેશો ફળદ્રુપ છે અને વસ્તીની ઘનતાઅ અહીં અધિક છે. આ સિવાય ઑડિશામાં ઉચ્ચ પ્રદેશ અને તેના કરતા ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતો પહાડી પ્રદેશ પણ ધરાવે છે. <ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનું સૌથી ઉંચુ શિખર દેઓમાલી છે સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ ૧૬૭૨ મીટર છે. આ સિવાય અન્ય સિન્કારામ (૧૬૨૦મી) ગોલીકોડા (૧૬૧૭ મીટર) અને યેન્દ્રીકા (૧૫૮૨ મીટર) એ રાજ્યના સૌથી ઊંચા શિખરો છે.<ref>{{cite book|title=Socio-economic Profile of Rural India (series II).: Eastern India (Orissa, Jharkhand, West Bengal, Bihar and Uttar Pradesh)|url=http://books.google.com/books?id=Fi_rz0_1ELUC&pg=PA73|access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૧૧|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-723-4|page=73}}</ref> ===આબોહવા=== ઑડિશામાં ત્રણ ઋતુઓ અનુભવાય છે: શિયાળો (જાન્યુઆરી થી ફેબ્રુઆરી), પૂર્વ ચોમાસું (માર્ચથી મે) નૈઋત્ય ચોમાસું (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) અને ઈશાની ચોમાસું (ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર). જોકે સ્થાનીય પરંપરા અનુસાર છ ઋતુઓ માનવામાં આવે છે: વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમન્ત અનેશિશિર. <ref name=GeographyKnowIndia/> {|class="wikitable" |- !colspan="13"|'''ઑડિશાના ચાર સ્થળોનું સરાસરી તાપમાન અને વરસાદ''' <ref>{{cite web|title=Monthly mean maximum & minimum temperature and total rainfall based upon 1901-2000 data|url=http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|publisher=[[India Meteorological Department]]|access-date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111531/http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|url-status=dead}}</ref> |- ! !colspan="3"|'''ભુવનેશ્વર'''<br />(૧૯૫૨-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''બાલાસોર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''ગોપાલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''સંબલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) |- ! !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) |- |'''જાન્યુઆરી'''||૨૮.૫||૧૫.૫||૧૩.૧||૨૭.૦||૧૩.૯||૧૭.૦||૨૭.૨||૧૬.૯||૧૧.૦||૨૭.૬||૧૨.૬||૧૪.૨ |- |'''ફેબ્રુઆરી'''||૩૧.૬||૧૮.૬||૨૫.૫||૨૯.૫||૧૬.૭||૩૬.૩||૨૮.૯||૧૯.૫||૨૩.૬||૩૦.૧||૧૫.૧||૨૮.૦ |- |'''માર્ચ'''||૩૫.૧||૨૨.૩||૨૫.૨||૩૩.૭||૨૧.૦||૩૯.૪||૩૦.૭||૨૨.૬||૧૮.૧||૩૫.૦||૧૯.૦||૨૦.૯ |- |'''એપ્રિલ'''||૩૭.૨||૨૫.૧||૩૦.૮||૩૬.૦||૨૪.૪||૫૪.૮||૩૧.૨||૨૫.૦||૨૦.૩||૩૯.૩||૨૩.૫||૧૪.૨ |- |'''મે'''||૩૭.૫||૨૬.૫||૬૮.૨||૩૬.૧||૨૬.૦||૧૦૮.૬||૩૨.૪||૨૬.૭||૫૩.૮||૪૧.૪||૨૭.૦||૨૨.૭ |- |'''જૂન'''||૩૫.૨||૨૬.૧||૨૦૪.૯||૩૪.૨||૨૬.૨||૨૩૩.૪||૩૨.૩||૨૬.૮||૧૩૮.૧||૩૬.૯||૨૬.૭||૨૧૮.૯ |- |'''જુલાઈ'''||૩૨.૦||૨૫.૨||૩૨૬.૨||૩૧.૮||૨૫.૮||૨૯૭.૯||૩૧.૦||૨૬.૧||૧૭૪.૬||૩૧.૧||૨૪.૯||૪૫૯.૦ |- |'''ઑગસ્ટ'''||૩૧.૬||૨૫.૧||૩૬૬.૮||૩૧.૪||૨૫.૮||૩૧૮.૩||૩૧.૨||૨૫.૯||૧૯૫.૯||૩૦.૭||૨૪.૮||૪૮૭.૫ |- |'''સપ્ટેમ્બર'''||૩૧.૯||૨૪.૮||૨૫૬.૩||૩૧.૭||૨૫.૫||૨૭૫.૮||૩૧.૭||૨૫.૭||૧૯૨.૦||૩૧.૭||૨૪.૬||૨૪૩.૫ |- |'''ઑક્ટોબર'''||૩૧.૭||૨૩.૦||૧૯૦.૭||૩૧.૩||૨૩.૦||૧૮૪.૦||૩૧.૪||૨૩.૮||૨૩૭.૮||૩૧.૭||૨૧.૮||૫૬.૬ |- |'''નવેમ્બર'''||૩૦.૨||૧૮.૮||૪૧.૭||૨૯.૨||૧૭.૮||૪૧.૬||૨૯.૫||૧૯.૭||૯૫.૩||૨૯.૪||૧૬.૨||૧૭.૬ |- |'''ડિસેમ્બર'''||૨૮.૩||૧૫.૨||૪.૯||૨૬.૯||૧૩.૭||૬.૫||૨૭.૪||૧૬.૪||૧૧.૪||૨૭.૨||૧૨.૧||૪.૮ |} મ = મહત્તમ, લ = લઘુત્તમ, સે = સેલ્સિયસ, મિમી = મિલિમીટર ===જૈવિક વૈવિધ્ય=== [[File:Vanda tessellata Orchi 001.jpg|200px|thumb|ઑડિશામાં મળી આવતા ઓર્ચિડની એક પ્રજાતિ "વૅન્ડા ટેસીલાટા<ref name=NiyamgiriOrchids>{{cite journal|author1=P.K. Dash|author2=Santilata Sahoo|author3=Subhasisa Bal|title=Ethnobotanical Studies on Orchids of Niyamgiri Hill Ranges, Orissa, India|journal=Ethnobotanical Leaflets|date=૨૦૦૮|issue=12|pages=70–78|url=http://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1043&context=ebl&sei-redir=1&referer=http%3A%2F%2Fscholar.google.co.in%2Fscholar%3Fq%3DOrissa%2BOrchid%26btnG%3D%26hl%3Den%26as_sdt%3D0%252C5#search=%22Orissa%20Orchid%22}}</ref>]] [[File:Bengal Tiger at Nandankanan Odisha.jpg|thumb|200px|નંદન કાન્હા ઝુલોજીકલ પાર્કમાં બંગાળ વાઘ]] [[File:Irrawaddy dolphin-Orcaella brevirostris by 2eight.jpg|200px|thumb|ચિલ્કા સરોવરમાં ઈરાવદી ડોલ્ફીન]] ભારતીય જંગલ સર્વેક્ષણના ૨૦૧૨માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ઓડિશામાં ૪૮,૯૦૩ ચો. કિમી ક્ષેત્ર પર જંગલો આવેલા છે. આ જંગલો રાજ્યની ૩૧.૪૧% જમીન છવાયેલા છે. અહીંના જંગલોના આ પ્રમાણે વર્ગીકરણ થયા છે: ગીચ જંગલો (૭,૦૬૦ ચો. કિમી), મધ્યમ ગીચ જંગલો ( ૨૧,૩૬૬ ચો.કિમી) અને ખુલ્લા જંગલો (વૃક્ષોની છત્રી રહિત) (૨૦,૪૭૭ ચો. કિમી) અને સુંદરવન (૪,૭૩૪ચો. કિમી). તે સિવાય આ રાજ્યમાં ૧૦,૫૧૮ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં વાંસનાં જંગલો અને ૨૨૧ ચો. કિમીમાં સુંદરવનના જંગલો છે. લાકડાની દાણચોરી, ખાણકામ, ઔદ્યોગીકરણ અને ઘાસચારાની જરૂર આદિને કારણે રાજ્યના જંગલ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો થયો છે. જંગલોના સંવર્ધનના પ્રયત્નો અહીં કરવામાં આવ્યા છે.<ref name=ForrestCover>{{cite news|title=Study shows Odisha forest cover shrinking|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Study-shows-Odisha-forest-cover-shrinking/articleshow/11904659.cms|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Times of India]]|date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨}}</ref> અહીંના વાતાવરણ અને સારા વરસાદને કારણે અહીંના નિત્ય લીલા અને આર્દ્ર જંગલોને કારણે અહીં જંગલી ઓર્ચિડ સારી રીતે વિકસે છે. જંગલી ઓર્ચિડની ૧૩૦ પ્રજાતિઓ આ રાજ્યમાં જોવા મળે છે.<ref name="Orchids">{{cite book|title=Underutilized and Underexploited Horticultural Crops|url=http://books.google.com/books?id=-D1RR7A3HfUC&pg=PA116|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭|publisher=New India Publishing|isbn=978-81-89422-60-8|page=116}}</ref> તેમાંની ૯૭ પ્રજાતિઓ તો માત્ર મયુરભાંજ જિલ્લામાં મળી આવે છે. નંદનકાન્હા જૈવિક ઉદ્યાનમાં આમાંની અમુક પ્રજાતિઓ જોઈ શકાય છે.<ref name=OrchidHouse>{{cite news|title=Orchid House a haven for nature lovers|url=http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Telegraph (India)]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133023/http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|url-status=dead}}</ref> મયુરભાંજ જિલ્લામાં આવેલું સુમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ૨૭૫૦ ચો. કિમી માં ફેલાયેલું પ્રાણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર અને વાઘ અભયારણ્ય છે. અહીં ૧૦૭૮ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં ૯૪ પ્રજાતિઓ તો માત્ર ઓર્ચિડની છે. સાલનું વૃક્ષ એ આ જંગલનું પ્રમુખ વૃક્ષ છે. આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તનો મળી આવે છે તેમાં ભસતાં હરણ, બંગાળ વાઘ, સામાન્ય લંગુર, ચાર શિંગડાવાળા સાબર, ભારતીય જંગલી બળદ, ભારતીય હાથી, ભારતીય મોટી ખિસકોલી, ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી, સાબર અને જંગલી ડુક્કરનો સમાવેશ થાય છે. અહીં પદેઓની ૩૦૪ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં સામાન્ય પર્વતીય મેના, ભારતીય રાખોડી દુધરાજ, ભારતીય કાબરચીતરું દૂધરાજ અને મલબારી કાબરચિતરું દૂધરાજ આદિનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સરીસૃપોની ૬૦ જેટલી પ્રજાતિઓ રહે છે જેમાં નાગ અને ત્રિસ્તરી પર્વતીય કાચબો વિશેષ છે. નજીક આવેલા રામતીર્થમાં મગર ઉછેર કેંદ્ર છે.<ref name=WWFSimilipal>{{cite web|title=Similipal Tiger Reserve|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/national_parks_tiger_reserves/similipal_tiger_reserve/|website=[[World Wide Fund for Nature|World Wide Fund for Nature, India]]|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫}}</ref> ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરની બાજુમાં ચાંડક હાથી અભયારણ્ય આવેલું છે. આ અભયારણ્ય ૧૯૦ ચો. કિમી ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું છે. પરંતુ વધારે પડતા ચારાના ભક્ષણ અને જંગલ ક્ષેત્રમાં થયેલા ઘટાડાને પરિણામે હાથીઓ અહીંથી સ્થળાંતર કરવા વિવશ થાય છે. ઈ.સ. ૨૦૦૨માં અહીં ૮૦ હાથી હતાં જે ઘટીને ઈ.સ. ૨૦૧૨માં ૨૦ થઈ ગયાં છે. ઘણાં પશુઓ બરબર અભયારણ્ય, ચિલ્કા, નયાગઢ જીલ્લો અકે અથાગઢ માં સ્થળાંતર કરી ગયા છે. ઘણાં હાથીઓ ગામ્ડાના લોકોસાથેની અથડામણોમાં, ઘણાં સ્થળાંતર કરતાં વિજળીનો આંચકો લાગતાં, ટ્રેનની અથડામણથી કે શિકારીઓ દ્વારા હણાયા છે.<ref name=ElephantBanished>{{cite news|title=Banished from their homes|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Pioneer (newspaper)]]|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-url = https://web.archive.org/web/20120904034144/http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|archive-date=૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref name=ElephantWipeout>{{cite news|title=Away from home, Chandaka elephants face a wipeout|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|access-date=2015-10-16|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205151829/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|url-status=dead}}</ref> હાથી સિવાય અહીં ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી અને ચિતળ પણ જોવા મળે છે.<ref name="Negi1993">{{cite book|author=Sharad Singh Negi|title=Biodiversity and Its Conservation in India|url=http://books.google.com/books?id=PjfVFGM4p6wC&pg=PA242|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-85182-88-9|page=242}}</ref> કેદ્રપાડા જીલ્લામાં આવેલું ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૫૦ ચો. કિમી. માં ફેલાયેલું છે જેમાં ૧૫૦ ચો. કિમી માં તો સુંદરવન આવેલા છે. ભીતરકનિકામાં આવેલું ગહીરમાથા સમુદ્ર કિનારો ઑલિવ રીડલી સમુદ્રી કાચબાના વિશ્વની સૌથી મોટી માળાઓની વસાહત છે.<ref name="Salagrama2006">{{cite book|author=Venkatesh Salagrama|title=Trends in Poverty and Livelihoods in Coastal Fishing Communities of Orissa State, India|url=http://books.google.com/books?id=3m6XG0WippUC&pg=PA16|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૦૬|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-105566-3|pages=16–17}}</ref> આ સિવાય ગંજમ જીલ્લામાં રુષીકુલ્ય,<ref name=Olive2>{{cite news|title=Olive Ridley turtles begin mass nesting|url=http://www.thehindu.com/news/national/olive-ridley-turtles-begin-mass-nesting/article5678344.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪}}</ref> અને દેવી નદીનો મુખ પ્રદેશ પણ સમુદ્રી કાચબાઓના માળાને વસાહતો ધરાવે છે. <ref name=Olive3>{{cite news|title=Mass nesting of Olive Ridleys begins at Rushikulya beach|url=http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૫ માર્ચ ૨૦૦૪|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017164642/http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|archive-date=2015-10-17|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે પણ ભીતરકનિકા અભયારણ્ય જાણીતું છે.<ref name=CrocCensus>{{cite news|title=Bhitarkanika Park to be Closed for Crocodile Census|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=The New Indian Express|date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162831/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|url-status=dead}}</ref> શિયાળામાં અહીં ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ આવે છે. અહીં કાળા મુગટવાળો નિશાચરી બગલો, ડાર્ટર, રાખોડી બગલો, ભારતીય જળકાગ (cormorant), પૂર્વીય સફેદ આઈબીસ, જાંબુડીયો બગલો અને સારસ જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref name=BirdCount>{{cite news|title=Bird Count Rises in Bhitarkanika|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162754/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|url-status=dead}}</ref> શક્યતઃ ભયાતીત ઘોડાનાળ કરચલા આ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.<ref name=horseshoe>{{cite news|title=Concern over dwindling horseshoe crab population|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/concern-over-dwindling-horseshoe-crab-population/article5435987.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ચિલ્કા તળાવ ઑડિશાના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું ખારા પાણીનું એક સરોવર છે તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૧૦૫ ચો કિમી છે. એક ૩૫ કિમી લાંબી નહેર વડે તે બંગાળના ઉપસાગર સાથે જોડાયેલું છે. આ તળાવ મહાનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનો એક ભાગ છે. સામાન્ય રીતે સુકી ઋતુમાં ભરતી સમયે ખારું પાણી આ તળાવમાં ભરાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં નદી દ્વારા મીઠું પાણી અહીં ઠલવાતું હોવાથી તલાવના પાણીની ક્ષારતા ઘટી જાય છે.<ref name="AgarwalSingh2007">{{cite book|author1=Pushpendra K. Agarwal|author2=Vijay P. Singh|title=Hydrology and Water Resources of India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA984|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧૬ મે ૨૦૦૭|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5180-7|page=984}}</ref> શિયાળામાં કૅસ્પિયન સમુદ્ર, બૈકલ સરોવર, રશિયાના અન્ય ભાગો, મધ્ય એશિયા, અગ્નિ એશિયા, લડાખ અને હિમાલય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરી અહીંઅ આવે છે.<ref name=ChilikaFalls>{{cite news|title=Number of birds visiting Chilika falls but new species found|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/number-of-birds-visiting-chilika-falls-but-new-species-found/article4288574.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> અહીં યુરેશિયન વીજીયન, પીનટેલ, બાર-હેડેડ બતક, રાખોડી પગી બતક, સુરખાબ, મેલાર્ડ અએ ગોલિએથ બગલો જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. <ref name=SharpDropChilika>{{cite news|title=Chilika registers sharp drop in winged visitors|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/chilika-registers-sharp-drop-in-winged-visitors/article5572489.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪}}</ref><ref name=TwoNewChilika>{{cite news|title=Two new species of migratory birds sighted in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/two-new-species-of-migratory-birds-sighted-in-chilika-lake/article4285667.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> આ તળાવમાં ભયાતિતા પ્રજાતિ - ઈરાવદી ડોલ્ફીન માછલીઓ પણ અલ્પ સંખ્યામાં જોવા મળે છે. <ref name=DolphinRise>{{cite news|title=Dolphin population on rise in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/dolphin-population-on-rise-in-chilika-lake/article108981.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦}}</ref> અહીંના દરિયા કિનારે પક્ષહીન પોરપોઈસ, બાટલીનાક ડૉલ્ફીન, ખૂંધવાળી માછલી અને સ્પીનર ડોલ્ફીન જોવા મળે છે. <ref name=DolphinCensus>{{cite news|title=Maiden Dolphin Census in State’s Multiple Places on Cards|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123131044/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|url-status=dead}}</ref> ==રાજ્ય પ્રશાસન== [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|ઑડિશાના મંત્રાલયની ઈમારત - [[ભુવનેશ્વર]]]] ભારતમાં સરકાર સંસદીય લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. સાંસદોને પુક્તવયના નાગરીકો ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટી કાઢે છે.<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8}}</ref> ભારતની સંસદ બે ગૃહો ધરાવે છે.<ref name="Finifter"/> નીચલા ગૃહને લોકસભા કહેવાય છે. ઑડિશા રાજ્યમાંથી ૨૧ સાંસદો ચૂંટવામાં આવે છે. તેમને સીધા મતદાન દ્વારા લોકો ચૂંટી કાઢે છે. સંસદના ઉપલા ગૃહને રાજ્ય સભા કહે છે. રાજ્યસભામાં ઑડિશાના ૧૦ સભ્યો હોય છે. તેમને રાજ્યની વિધાનસભાના વિધાયકો ચૂંટી કાઢે છે.<ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[લોક સભા]] |publisher=Government of India |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=FAQRajya>{{cite web|title=Frequently Asked Questions About Rajya Sabha|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|publisher=[[રાજ્ય સભા]]|access-date=૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211181620/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|url-status=dead}}</ref> ===ઑડિશા વિધાનસભા=== ઓડિશા એકગૃહી વિધાનસભા કે ધારાસભા ધરાવે છે.<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|title=Political Science|url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાની વિધાનસભા ૧૪૭ બેઠકો ધરાવે છે.<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|work=IBNLive|date=૧૭ મે ૨૦૧૪|archive-date=2014-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય તેમાં અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની પદવી હોય છે. જેમને વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટી કાઢે છે. <ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110}}</ref> રાજ શાસનની જવાબદારી મુખ્ય મંત્રી અને તેના મંત્રી મંડળની હોય છે. જોકે અને રાજ્ય શાસનના વડા રાજ્યપાલ હોય છે જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવનાર પક્ષ કે સંગઠનના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નીમે છે. તેની સલાહ અનુસાર રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીમંડળ વિધાન પરિષદને જવાબદાર હોય છે.<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૧૯૯૫|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207}}</ref> વિધાનસભાના સભ્યને વિધાયક અથવા ધારાસભ્ય (અંગ્રેજીમાં MLA = Member of the Legislative Assembly) કહેવાય છે. રાજ્યપાલ એક ધારાસભ્ય ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન સમાજમાંથી ચૂંટી નીમી શકે છે. <ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૨૦૦૮|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99}}</ref> જો કોઈ કારણસર વિધાનસભાનું વિસર્જન ન થાય તો સરકારની અને ચૂંટાયેલા વિધાયકોની મુદ્દત પાંચ વર્ષની હોય છે.<ref name="Kumar"/> ===પ્રશાસનિક ક્ષેત્ર=== ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ (ત્રીસ) જિલ્લાઓ આવેલા છે.<ref name=AdminUnit/>આ ૩૦ જિલ્લાઓને વ્યવહારની સરળતા માટે ૩ રાજ્યસ્વ વિભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે.: ઉત્તર દક્ષિણ અને મધ્ય. અને તેમના મુખ્ય મથકો અનુક્રમે સંબલપુર, બરહામપુર અને કટકમાં આવેલા છે. દરેક વિભાગમાં ૧૦ જિલ્લાઓ છે અને તેમનો ઉપરી વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન હોય છે. (અંગ્રેજીમાં =Revenue Divisional Commissioner (RDC))<ref name=RevenueDept>{{cite web|title=About Department|url=http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108010347/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|url-status=dead}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશનનું સ્થાન રાજ્ય મંત્રાલય અને જિલ્લા વહીવટની વચ્ચે આવે છે.<ref name="Laxmikanth">{{cite book|author=Laxmikanth|title=Governance In India|url=https://books.google.com/books?id=DY1CAQAAQBAJ&pg=SA6-PA17|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-107466-7|pages=6–17}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ ને જવાબદાર હોય છે. અને તેમના ઉપરી વરિષ્ઠ ભારતીય પ્રશાસનિક સેવાના અધિકારી (IAS) હોય છે.<ref name=RevenueDept/> {|class="wikitable" style="text-align: left;" |+ક્ષેત્ર અનુસાર જિલ્લાઓ<ref name=AdminUnit>{{cite web|title=Administrative Unit|url=http://www.odisha.gov.in/revenue//web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108005844/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|url-status=dead}}</ref> |- !ઉત્તર વિભાગ !મધ્ય વિભાગ !દક્ષિણ વિભાગ |- | * [[અનુગુલ જિલ્લો]] * બોલાંગિર જિલ્લો * [[બરગઢ જિલ્લો]] * [[દેવગઢ જિલ્લો]] * [[ધેંકનાલ જિલ્લો]] * [[ઝારસુગડા જિલ્લો]] * [[કેન્દુઝર|કેન્દુઝર જિલ્લો]] * [[સંબલપુર જિલ્લો]] * સુંદરપુર જિલ્લો * સુંદરગઢ જિલ્લો | * બાલાસોર જિલ્લો * [[ભદ્રક જિલ્લો]] * [[કટક જિલ્લો]] * [[જગતસિંહપુર જિલ્લો]] * [[જાજપુર જિલ્લો|યાજપુર જિલ્લો]] * [[કેન્દ્રાપડા|કેન્દ્રાપડા જિલ્લો]] * [[ખોર્ધા જિલ્લો]] * [[મયુરભંજ જિલ્લો]] * [[નયાગઢ જિલ્લો]] * [[પુરી જિલ્લો]] | * [[બૌઢ જિલ્લો]] * [[ગજપતિ જિલ્લો]] * [[ગંજામ જિલ્લો]] * [[કાલાહન્ડી જિલ્લો|કાલાહાન્ડી જિલ્લો]] * [[કાન્ધામલ જિલ્લો]] * [[કોરાપુટ જિલ્લો]] * [[મલ્કાનગિરિ જિલ્લો]] * [[નબરંગપુર જિલ્લો]] * નુઆપાડા જિલ્લો * [[રાયગઢા જિલ્લો]] |} દરેક જિલ્લાનાનું પ્રશાસન જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા દ્વારા તેમની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.<ref name="SARKAR2009">{{cite book|author=Siuli Sarkar|title=Public Administration in India|url=https://books.google.com/books?id=smahlYxg-8YC&pg=PA117|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|date=૯ નવેમ્બર ૨૦૦૯|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-3979-8|page=117}}</ref><ref name="PublicAdminDict">{{cite book|title=Public Administration Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Dg-7OFEp3E8C&pg=PA263|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|year=૨૦૧૨|publisher=Tata McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-00382-0|page=263}}</ref> મહેસૂલ વસૂલી કરવી અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવા એ જિલ્લા કલેક્ટરની મુખ્ય જવાબદારી હોય છે. દરેક જિલ્લાના વધુ પ્રશાસનિક વિભાગો પાડવામાં આવે છે. તેમાં ઉપ-વિભાગીય કલેક્ટર અને ઉપ-વિભાગિય ન્યાયાધિશ (મેજીસ્ટ્રેટ) ઉપરી હોય છે. આ ઉપવિભાગોને વધુ નાના મહેસૂલ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે તેને તહેસિલ કહે છે. તહેસિલના ઉપરી તહેસિલદાર હોય છે. ઑડિશા ૫૮ ઉપ-વિભાગો અને ૩૧૭ તહેસિલ ધરાવે છે.<ref name=RevenueDept/> આ તહેસિલમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઑડિશાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ભુવનેશ્વર]] છે. તે સિવાય અન્ય મુખ્ય શહેરો છે: બાલાસોર, બેરહામપુર, બ્રહ્મપુર, કટક, પુરી, રાઉરકેલા અને સંબલપુર. તેમાંથી ભુવનેશ્વર, સંબલપુર અને રાઉરકેલા મહાનગર પાલિકા ધરાવે છે. આ સિવાય અન્ગુલ, બાલનગીર, બાલાસોર, બારબીલ, બારગઢ, બરીપાડા, બેલ્પાહર, ભદ્રક, ભવાનીપટના, બીરમિત્રપુર, બૌઢ, બ્યાસનગર, છત્તરપુર, ઢેંકનાલ, ગોપાલપુર, ગુનુપુર, જગતસિંહપુર, જયપુર, જેયપોર, જરસુગડા, કેન્દ્રપાડા, કેન્દુઝાર, ખોર્ધા, કોણાર્ક, કોરાપુટ, મલ્કનગિરી, નબરંગપુર, નયાગઢ, નૌપાડા, પારદીપ, પરલખેમુંડી, પુઇરી, ફુલબની, રાજગંજપુર, રાયગઢા, સોનેરપુર, સુંદરગઢ અને તાલચેરમાં નગરપાલિકાઓ આવેલી છે. ગામ આદિના સ્થાનિક બાબતોની સંભાળ પંચાયત રાખે છે. ન્યાયતંત્રમાં કટકમાં આવેલી ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને વિવિધ સ્થળે આવેલા અન્ય નીચલા ન્યાયાલયોનો સમાવેશ થાય છે. ==અર્થવ્યવસ્થા== ===બૃહત્-અર્થશાસ્ત્રીય વહેણ=== ઑડિશા સળંગ વિકાસ સાધી રહ્યું છે. રાજ્ય થોક ઉત્પાદનમાં ઑડિશાએ સારી પ્રગતિ દર્શાવી છે. આંકડાશાસ્ત્ર અને પરિયોજના મંત્રાલયે આની પુષ્ટિ કરી છે. ઑડિશાનો વિકાસ દર દેશના સરાસરી વિકાસ દર કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|title=GDP growth: Most states grew faster than national rate in 2012-13|publisher=The Financial Express|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215183438/http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|url-status=dead}}</ref> ===ઔદ્યોગિક વિકાસ=== [[File:ROURKELA STEEL PLANT.JPG|thumb|left|રાઉરકેલા પોલાદ કારકારખાનું]] ઑડિશા વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. વિદેશી રોકાણકારો માટૅ ઑડિશા એક આકર્ષક સ્થળ બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indian-states-that-attracted-highest-fdi/20120829.htm|title=Indian states that attracted highest FDI|publisher=Rediff|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૪}}</ref> ભારતીય ખનિજ સંપત્તિનો પાંચમાં ભાગનો કોલસો, પા ભાગનું લોહ ખનિજ, ત્રીજા ભાગનું બોક્સાઈટ અને મોટાભાગનું ક્રોમાઈટ ઑડિશામાં આવેલું છે. રાઉરકેલા પોલાદ કારખાનું<ref>{{cite web|url=http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|title=Rourkela Steel Plant|publisher=Sail.co.in|date=|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531085659/http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|url-status=dead}}</ref> એ જાહેરક્ષેત્રનું પહેલું લોખંડ પોલાદનું કારખાનું કહતું તેનું બાંધકામ જર્મની સાથે સહયોગ કરી કરાયું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓના મુખ્ય મથકો અહીં આવેલા છે જેમ કે એચ એ એલ, સુનાબેડા(કોરાપટ), નેશલન્લ એલ્યુમિનિયમ કંપની - અનુગુલ, દામન્જોડી, કોરાપટ. ઑડિશામાં પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તેલ શુદ્ધિકરણ અને બંદર ક્ષેત્રે ઘણું રોકાણ થયું છે. ભારતની મોટી માહિતી તંત્રજ્ઞાનની કંપની ઓ જેમ કે ટી.સી. એસ., મહિન્દ્રા સત્યમ, માઈન્ડ ટ્રી, પ્રાઈસ વોટર હાઉસ કુપર્સ અને ઈન્ફોસીસ વગેરેની શાખાઓ અહીં આવેલી છે. આઈ બી એમ, સીન્ટેલ અને વીપ્રો પણ પોતાની શાખાઓ અહીં ખોલવા જઈ રહ્યા છે. S&P CNX 500 માં સ્થાન પામેલી બે કંપનીઓની કોર્પોરેટ ઑફિસો અહીં આવેલી છે - નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની અને ટાટા સ્પ્ઞ આર્યન. ૧૯૯૪ માં થયેલાં નાણાકીય સુધારાને અનુસરી માળખાકીય પરિવર્તનો કરનારું ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. વિદ્યુત પ્રવાહના પ્રવાહન અને વહેંચણીના ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણ દાખલ કરનાર ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૦ની સાલની વચમાં ઑડિશા રાજ્ય વિદ્યુત મંડળનું માળખું સુધારી ગ્રીડકોની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રાન્સકો અને વહેંચણી કરનારી કંપનીઓ આ મહામંડળના નાના વિભાગ બન્યા. આ વહેંચણી કરનાર ભાગને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓને વેચવાની યોજના બની. આ સુધારાનું પ્રમાણ અને મહત્ત્વ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ટપ્પો ધરાવે છે. ભારતની કેન્દ્ર સરકારે ઑડિશામાં આઠ સ્થળોને સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન ઘોષિત કર્યા છે. તેમાં ભુવનેશ્વર અને પારાદીપમાં ઈન્ફોસીટી શામેલ છે. પણ આ ક્ષેત્રોમાં ખેડૂતો તરફથી પ્રચંડ વિરોધ નોંધાવાયો છે. પૂર અને વાવાઝોડા ઑડિશાની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરનારા મહત્વના પરિબળો છે. ઑડિશાના મહત્ત્વપૂર્ણ જિલ્લાઓ બંગાળના ઉપસાગરના દરિયા કાંઠે આવેલા છે. ===માળખગત સુવિધાઓનો વિકાસ=== પારદીપ બંદર એ ઑડિશાના પૂર્વી કિનારે આવેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ બંદર છે. આ સિવાય દરિયાઈ કિનારે આવેલા શહેરો ધમ્રા અને ગોપાલપુર પણ ઑડિશાના અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો છે. ભારત સરકારે ઉત્તરમાં પારદીપથી લઈ દક્ષિણમાં ગોપાલપુર સુધીના કિનારાના ક્ષેત્રની વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર તરીકે પસંદગી કરી છે. ભારતમાં આવા છ વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો છે. ભારત સરકાર અને ઑડિશા રાજ્ય સરકાર અહીં રોટરડેમ, હ્યુસ્ટન અને પુડોન્ગ જેવી માળખાગત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા હાથ મિલાવ્યા છે. આથી અહીં પેટ્રો કેમિકલ્સ, સ્ટીલ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની ગતિવિધીઓને વેગ મળવાની ધારણા છે. ==વાહનવ્યવહાર== ઑડિશા વાહન વ્યવહારમાં રસ્તા, રેલમાર્ગો, હવાઈમથકો અને બંદરોની સુવિધાઓ ધરાવે છે. ભુવનેશ્વર ભારતના અન્ય સ્થળો સાથે રેલ, રસ્તા અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે. ===હવાઈમાર્ગ=== ઑડિશામાં કુલ ૧૭ હવાઈમથકો અને ૧૬ હેલીપેડ આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|title=Ten-year roadmap for State’s civil aviation|work=dailypioneer.com|year=૨૦૧૨|quote=at present there are 17 airstrips and 16 helipads in Odisha,|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180524/http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|title=10-year roadmap set up to boost Odisha civil aviation|work=odishanow.in|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads.|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015115504/http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|title=Odisha initiate steps for intra and inter state aviation facilities|work=news.webindia123.com|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2015-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150837/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|url-status=dead}}</ref> તેમાં ગોપાલપુર, જારસુગડા, બારબીલ અને રાઉરકેલાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/odisha-plans-five-new-airports/article3771546.ece|title=Odisha plans five new airports|publisher=[[The Hindu Business Line]]|date=૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૩}}</ref> એર ઑડિશા એ બુવનેશ્વરમાં આવેલી રાજ્યની એક માત્ર ચાર્ટર વિમાન કંપની છે. {{div col|colwidth=30em}} * ભુવનેશ્વર - બીજુ પટનાઈક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક * બ્રહ્મપુર - બેહરામપુર હવાઈ મથક * કટક - ચારબતીયા એર બેઝ * જેયપોર - જેયપોર હવાઈ મથક * જારસુગડા - જારસુગડાહવાઈ મથક {{div col end}} ===બંદરો=== * ધામરા બંદર * ગોપાલપુર બંદર * પારદીપ બંદર * સુબર્નરેખા બંદર * અષ્ટરંગ બંદર * ચાંદીપુર બંદર ===રેલ્વે=== ઑડિશાના મોટા ભાગના મુખ્ય શહેરો ભારતના અન્ય શહેરો સાથે રોજની અથવા સાપ્તાહિક રેલ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે. ઑડિશામાં આવેલ રેલ્વે મોટા ભાગે પૂર્વ તટ રેલ્વે હેઠળ આવે છે. તેનું મુખ્ય મથક ભુવનેશ્વરમાં છે. તે સિવાય રેલ્વેનો થોડોક ભાગ દક્ષિણ પૂર્વી રેલ્વે વિભાગ હેઠળ અને દક્ષિણ પૂર્વે મધ્ય રેલ્વે હેઠળ આવે છે. ==જનસંખ્યા== ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી અનુસાર ઑડિશાની વસ્તી ૪૧,૯૪૭,૩૫૮ હતી. તેમાં ૨૧,૨૦૧,૬૭૮ (૫૦.૫૪%) પુરુષો અને ૨૦,૭૪૫,૬૮૦ (૪૯.૪૬%) સ્ત્રીઓ હતી. આમ, દર ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૭૮ સ્ત્રીઓ હતી. વસ્તીની ઘનતા ૨૬૯ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી. છે. અહીં મોટા ભાગની પ્રજા ઑડિયા છે અને અહીંની સત્તાવાર ભાષા ઑડિયા છે. અહીંના લગભગ ૮૧.૮% લોકો દ્વારા તે બોલવામાં આવે છે. <ref name=LSI-Orissa>{{cite book|last=Mahapatra|first=B. P.|title=Linguistic Survey of India: Orissa|year=૨૦૦૨|publisher=Language Division, Office of the Registrar General|location=Kolkata, India|page=14|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/ling_Orissa.html|access-date=20 February 2014|format=PDF}}</ref> આ સિવાય ઑડિશામાં બંગાળી, હિંદી, ઉર્દૂ, તેલુગુ, સંતાલી જેવી ભાષાકીય લઘુમતી કોમો પણ છે. અનૂસૂચિત જાતિનું પ્રમાણ ૧૬.૫૩% અને અનુસૂચિત જનજાતિઓનું પ્રમાણ ૨૨.૧૩% જેટલું છે. સંથાલ, બોન્દા, મુંડા, ઑરાઓન, કાન્ધા મહાલી અને કોરા અહીંની અમુક પ્રજાતિઓ છે. અહીં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૩% છે, તે પુરુષોમાં ૮૨% અને સ્ત્રીઓમાં ૬૪% છે. ૧૯૯૯-૨૦૦૦માં ગરીબીની રેખાની નીચે જીવનારા લોકોનું પ્રમાણ ૪૭.૧૫% હતું, જે ભારતીય સરાસરી ૨૬.૧૦% કરતાં ઘણું વધારે હતું. ૧૯૯૬-૨૦૦૧ દરમ્યાન થયેલા અભ્યાસમાં લોકોની આયુ-સંભાવ્યતા ૬૧.૬૪ વર્ષ હતી, જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી કરતાં વધુ હતી. પ્રતિ ૧૦૦૦ વ્યક્તિએ જન્મનું પ્રમાણ ૨૩.૨ છે અને મૃત્યુ દર ૯.૧ છે. બાળ મૃત્યુ દર દર ૧૦૦૦ જીવીત જન્મે ૬૫ નો છે જ્યારે દર ૧૦૦૦એ માતૃ મૃત્યુ દર ૩૫૮ છે. ૨૦૦૪માં ઑડિશાનો માનવ વિકાસ માનાંક ૦.૫૭૮ હતો. ===ધર્મ=== {{Pie chart |thumb = right |caption = ઑડિશામઆં ધર્મ (૨૦૧૧)<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = હિંદુ |color1 = Orange |value1 = 93.62 |label2 = ખ્રિસ્તી |color2 = DodgerBlue |value2 = 2.76 |label3 = ઈસ્લામ |color3 = Green |value3 = 2.17 |label4 = સરના ધર્મ |color4 = Chartreuse |value4 = 1.13 |label5 = શીખ |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.05 |label6 = બૌદ્ધ ધર્મ |color6 = Gold |value6 = 0.03 |label7 = જૈન ધર્મ |color7 = Brown |value7 = 0.02 |label8 = બિન ધાર્મિક |color8 = Black |value8 = 0.2 }} [[File:Westindischer Maler um 1550 001.jpg|250px|thumb|left|ગીત ગોવિંદ]] ઑડિશામાં મોટા ભાગના લોકો (લગભગ ૯૪%<ref name="census2001">{{cite web |last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=Census of India&nbsp;– Socio-cultural aspects |work= |publisher=Government of India, Ministry of Home Affairs |date= |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx |doi= |access-date=2011-03-02}} </ref>)હિંદુ ધર્મ પાળે છે અને તેઓ સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. દા.ત. ઑડિશા ઘણાં હિંદુ પાત્રોનું ઘર છે. સંત ભીમ ભોઈ મહિમા ધર્મ ચળવળના નેતા હતા. સરલા દાસ જેઓ આદિવાસી હતા તેમણે મહાભારતનું ઑડિયામાં ભાષાંટર કર્યું હતું. ચૈતન્યદાસ બૌદ્ધ વૈષ્ણવ પંથના સ્થાપક હતા. તેમણે નિર્ગુણ મહાત્મ્ય લખ્યું. અને ગીત ગોવિંદના રચયિતા જયદેવ પણ ઑડિશાના હતા. "ઑડિશા મંદિર પ્રાધિકાર કાયદો" ૧૯૪૮ હેઠળ ઑડિશાના દરેક હિંદુ મંદિરમાં હરિજન સહિત દરેક હિંદુઓને પ્રવેશની છૂટ આપવામાં આવી છે, <ref name="ReferenceA">P. 63 ''Case studies on human rights and fundamental freedoms: a world survey, Volume 4'' By Willem Adriaan Veenhoven</ref> સૌથી પ્રાચીન ઑડિયા ભાષાની કૃતિ ''માદલ પાંજી'' છે જે પુરી મંદિરમાંથી મળી આવી છે તેની રચના ઈ.સ. ૧૦૪૨માં થઈ હોવાનું મનાય છે. આ સિવાય પ્રચલિત પ્રાચીન ઑડિસી ગ્રંથોમાં જગન્નાથ દાસદ્વારા ૧૬મી સદીમાં લખાયેલી ''ભાગબતા'' (ભાવગત)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>P. 77 ''Encyclopedia Americana, Volume 30'' By Scholastic Library Publishing</ref> આધુનિક સમયમાં ૨૦મી સદીમાં બ્રહ્મો સમાજી મધુસુદન રાવે ઑડિયા લેખન સાહિત્ય પાયો નાખ્યો. <ref>''Madhusudan Rao'' By Jatindra Mohan Mohanty, Sahitya Akademi</ref> ૨૦૦૧ની જનગણના અનુસાર ઑડિશામાં ખ્રિસ્તી લોકોની ટકાવારી ૨.૮% છે, જ્યારે મુસ્લીમ લોકોની ટાકાવારી ૨.૨% છે. શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન લોકો સાથે મળી ૦.૧% છે.<ref name="census2001"/> આદિવાસીઓનો મોટો ભાગ સરના ધર્મ પાળે છે, જેમાં તેઓ પ્રકૃતિની પૂજા કરે છે, જોકે વસ્તી ગણતરીમાં તેમને હિંદુ ધર્મના એક ભાગ તરીકે લેખવામાં આવે છે. ==શિક્ષણ== {{wide image|Ravenshaw Panorama1.jpg|1020px|રેવનશૉ વિશ્વવિદ્યાલય, કટકનું પરિછાયાચિત્ર.}} હાલમાં ઑડિશાના જાજપુર જિલ્લામાં રત્નગિરી (પુપ્ફગિરી અથવા પુષ્પગિરી)માં પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય - બૌદ્ધ ધર્મનું શિક્ષણ કેન્દ્ર મળી આવ્યું છે. આ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ગ્રીસ, પર્શિયા અને ચીનથી જીજ્ઞાસુઓ ભણવા આવતા હોવાનું મનાય છે. તક્ષશિલા અને રત્નગિરી વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય હોવાનું મનાય છે. રત્નગિરી પર સંશોધન ચાલુ છે. ;શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઑડિશામાં ઘણી પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમકે આઈ. આઈ ટી (ભુવનેશ્વર), ઑલ ઈંડિયા ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ (ભુવનેશ્વર), નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (રાઉરકેલા), આઈ. આઈ. એમ (સંબલપુર), ઈંડિયન ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યુકેશન ઍન્ડ રીસર્ચ (બ્રહ્મપુર) ઈત્યાદિ. ઉચ્ચ અભ્યાસમાં પ્રવેશ ઑડિશા જોઈન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામીનેશન દ્વારા મેળવી શકાય છે. આ પરીક્ષા ૨૦૦૩થી બીજુ પટનાઈક વિશ્વવિદ્યાલ, રાઉરકેલા દ્વારા લેવામાં આવે છે. અને વૈદકીય અભ્યાસ ક્રમમાં પ્રવેશ ઑલ ઈંડિયા પ્રી મેડિકલ ટેસ્ટ દ્વારા મેળવામાં આવે છે. ==કલિંગ ખિતાબ== ઑડિશાના લોકો વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના પ્રસંશક રહ્યા છે. તેઓ દ્વારા ૧૯૫૨માં બીજુ પટનાકના નેતૃત્વમાં આ ઈનામની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <ref>Kalinga Foundation Trust, http://www.kalingafoundationtrust.com/</ref> આ ઈનામનો કાર્યભાર કલિંગ ફાઉન્ડેશન સંભાળે છે. વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રચાર ને પ્રસાર માટે આ ઈનામ યુનેસ્કો થકી આપવામાં આવે છે. કલિંગ ઈનામ મેળવનારા ૨૫ વ્યક્તિઓને પાછળથી નૉબેલ પુરસ્કાર મળ્યો છે. ==સંસ્કૃતિ== ઑડિશામાં મોટ ભાગના લોકો ઑડિયા ભાષા બોલે છે. કચેરીના કામો માટે અંગ્રેજી ભાષાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્થાનીય સ્તરે ઑડિયા ભાષા વપરાય છે. ઑડિયા ભાષા ઇંડો-યુરોપીયન ભાષાની ઈંડો-આર્યન ભાષાના વર્ગમાં આવતી ભાષા છે અને બંગાળી અને અસમિયા ભાષા સાથે સામ્ય ધરાવે છે. અહીંના આદિવાસીઓ દ્રવિડિયન અને મુંડા કુળની ભાષા બોલે છે. રાજ્યની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં ઘણાં મંદિરો આવેલાં છે. [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય]] આ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવ્યું છે. અર્વાચીન ઑડિસી સંસ્કૃતિ પર હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની છાપ દેખાય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પણ આધુનીલ ઑડિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે. ===ખાનપાન=== [[File:Rasagolla.JPG|thumb|left|પહાલા રસગુલ્લા (ભુવનેશ્વર)]] ઑડિશાની પાક સંસ્કૃતિ સદીઓ જૂની છે. જગન્નાથ પુરીનું રસોડું વિશ્વનું સૌથી મોટું રસોડું છે, તેમાં ૧૦૦૦ રસોઈયા ૭૫૨ ચુલા પર કામ કરી અને ૧૦,૦૦૦ લોકોને દરરોજ જમાડે છે.<ref name="AffairsAffairs1949">{{cite book|author1=National Association on Indian Affairs|author2=American Association on Indian Affairs|title=Indian Affairs|url=https://books.google.com/books?id=QcMVAQAAIAAJ|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|year=૧૯૪૯}}</ref><ref name="SharmaGupta2006">{{cite book|author1=S.P. Sharma|author2=Seema Gupta|title=Fairs & Festivals of India|url=https://books.google.com/books?id=54MSg3a63WgC&pg=PA103|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|pages=103–}}</ref> ઑડિશામાં ઉદ્‌ગમ પામેલા સાકરની ચાસણીમાં ડુબાડીને બનાવવામાં આવતા રસગુલ્લા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.<ref name="abc">[http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-how-the-rasogolla-became-a-global-name/20111116.htm]. rediff.com (2011-11-16). Retrieved on 2013-10-20.</ref><ref name="ChicagoExaminer">{{cite web |title=Chicago Indian dessert review: Rasgulla-an Indian dessert well worth your time|author=Aarini, Riya|publisher=Chicago Examiner|date=૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref name="sweetsensatn">[http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ Kolkata on Wheels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714161515/http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ |date=2014-07-14 }}. Sweet Sensation, March 2013 issue. Retrieved on 2013-29-04.</ref> ઑડિશાની છેનાપોડા નામની એક મીઠાઈ પણ જાણીતી છે, તેનું ઉદ્‌ગમ નયાગઢ છે.<ref name=chenapodaorigin>{{cite web|url=http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|title=Chhenapoda|access-date=9 January 2015|publisher=Simply TADKA|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109232431/http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|url-status=dead}}</ref> પનીરને ખાંડ સાથે કેરેમલાઈઝ કરી તેમાં એલચી, વગેરે ઉમેરી ચૂલા પર બાળીને આ મીઠાઈ બનાવવામાં આવે છે. છેના જીલી અને માલપુઆ અહીંની અન્ય લોકપ્રિય મીઠાઈઓ છે. ''કાકરા પીઠા'' નામની અન્ય મીઠાઈ પણ ઑડિશાની જાણીતી મીઠાઈ છે, તેને રવો અને ઘઉંનો લોટ વાપરી બનાવાય છે અને અંદરના પૂરણમાં કોપરું, મરી, એલચી, ખાંડ અને ઘી કે પનીર (છેના) વાપરવામાં છે. તહેવારોમાં આ મીઠાઈ વિશેષ ખવાય છે. અરીશા એક અન્ય જાણીતી વાનગી છે. આ સિવાય પોડા પીઠા (એન્દુરી પીઠા), મન્દા પીઠા, ચીતોઉ પીઠા અન્ય ઉદાહરણ છે. મમરા ઑડિશામાં દરેક ઘરમાં વિશેષ ખવાય છે. તે માટે બરીપદા જાણીતું છે. મમરામાંથી બનતી છેનાચુર નામની ચેવડા જેવી વાનગી ચા-દૂધ સાથે ખવાય છે. [[File:Chennapoda.jpg|thumb|right|છેનાપોડા]] ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં પખાલા નામની વાનગી પ્રચલિત છે. તે ખાસ કરી ઉનાળામાં ખવાય છે. આ વાનગી દહીં પાણી અને રાંધેલા ભાતને મિશ્ર કરી બનાવવામાં આવે છે. ઑડિયા લોકો મીઠાઈના ઘણા શોખીન હોય છે અને ભોજનને અંતે મીઠાઈ ન હોય તો તે ભોજન પૂર્ણ ગણાતું નથી. સામાન્ય રીતે ઑડિયા ભોજન બે સ્તરનું હોય છે, મુખ્ય ભોજન અને મીઠાઈ. સવારના નાસ્તામાં રોટલા કે રોટલી મુખ્ય આહાર હોય છે જ્યારે બપોર અને રાતના ભોજનમાં ભાત અને દાળ મુખ્ય આહાર હોય છે. મુખ્ય ભોજનમાં બે ત્રણ શાક અને અથાણાં પણ હોય છે. ઑડિયા મીઠાઈઓ વિવિધ સામગ્રીમાંથી બને છે તેમાં દૂધ, છેના (અમુક જાતનું પનીર), નારિયેળ, ચોખા અને ઘઉંનો લોટ બનાવટના મુખ્ય પદાર્થ હોય છે. ઓડિશામાં બનતા શાકમાં મુખ્ય છે ''દાલમા'' (દાળ અને શાકને સાથે બાફી તેમાં અન્ય મસાલા નાખી વઘારવામાં આવે છે) અને ''સન્તુલા''. ઘન્ટા અને પોશ્ટા ઑડિશાની અન્ય સ્થાનિક વાનગીઓ છે. ઑડિશામાં શાકાહારી અને માંસહારી એમ બંને જાતના ભોજન ખવાય છે. અહીં વહેતી ઘણી નદીઓ અને વિશાળ દરિયા કિનારાને કારણે અહીંના ખોરાકમાં માછલી એક મહત્ત્વનો ખોરાક છે. ઑડિશાની રસોઈમાં સમુદ્રીક જીવોમાંથી બનતી ઘણી વાનગીઓ છે તેમાં જીંગા અને કરચલાની બનાવટો ખાસ છે. ચિલ્કા સરોવરના સમુદ્રીક જીવો લોકપ્રિય છે. ઓડિશાનું ખાનપાન દક્ષિણ ભારતીય અને ઉત્તર ભારતીય ખાનપાનની સીમા પર છે. અહીં સવારના નાસ્તામાં ડોસા, ઈડલી જેવા વ્યંજન વેચાય છે (જે દક્ષિણ ભારતીય છે) તે સાથે પૂરી-છોલે, સમોસા (સ્થાનીય નામ સીંગાડા) અને અન્ય ઉત્તર ભારતીય વસ્તુઓ પણ વેચાય છે. કટક (સાલેપુર)ના રસગુલ્લા ઑડિશા અને પડોશી રાજ્યોમાં વખણાય છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતનું મિશ્રણ હોય એવી એક ઉત્તમ વાનગી તરીકે દહિબરા-આલુદમ-ઘુગુની ગણાવી શકાય, ખાસ કરીને કટકમાં તે મળે છે જેમાં દહિવડા (દહિબરા), દમ આલુનું શાક (આલુદમ) અને છોલે ચણા (ઘુગુની) એક સાથે પિરસવામાં આવે છે. ===સાહિત્ય=== ઑડિયા સાહિત્યના ઇતિહાસને ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને ઇતિહાસકારોએ અમુક ભાગમાં વિભાજીત કર્યો છે: પ્રાચીન ઑડિયા (ઈ.સ. ૯૦૦-૧૩૦૦), પૂર્વી મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૩૦૦-૧૫૦૦), મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૫૦૦-૧૬૦૦), અર્વાચીન મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૭૦૦-૧૮૫૦) અને આધુનિક ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૮૫૦થી અત્યાર સુધી). ===નૃત્ય=== {{main|ઓડિસી નૃત્ય}} {{center|[[File:Odissi Performance DS.jpg|200px]] [[File:Sharmila Biswas, Odissi dancer.jpg|211px]]}} ઑડિસી નૃત્ય અને સંગીત શાસ્ત્રીય કળાઓ છે. પુરાતાત્વીક પ્રમાણોના આધારે ઑડિસી નૃત્ય એ ભારતની સૌથી પ્રાચીન નૃત્ય કળા છે. <ref>{{cite web|url=http://odissi.itgo.com/|title=Odissi Kala Kendra|publisher=odissi.itgo.com|date=|access-date=૧૮ જુલાઈ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzmZyh2?url=http://odissi.itgo.com/|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> ઑડિસી નૃત્ય ૨૦૦૦ વર્ષનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦ માં લખાયેલા "નાટ્યશાસ્ત્ર" અને "ભારતમુની"માં તેનો ઉલ્લેખ છે. બ્રિટિશ કાળ દરમ્યાન આ નૃત્ય નામશેષ થયું હતું. ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ અમુક ગુરુઓના પ્રયત્નો થકી તેનો પુનર્જન્મ થયો. આ સિવાહ અહીં ઘુમુરા નૃત્ય, છાઉ નૃત્ય, માહરી નૃત્ય અને ગોતીપુઆ પણ કરવામાં આવે છે. ===સિનેમા=== ઑડિયા ભાષામાં બનતા ચિત્રપટો ઑલિવુડ ફિલ્મ નામે જાણીતા બન્યા છે. ઑડિયાભાષાનું સૌ પ્રથમ ચિત્રપટ - સીતા બિબાહ - ૧૯૩૬માં બન્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૯૫૧ સુધી માત્ર બે ઑડિયા ફિલ્મો જ બની હતી. ૧૯૪૮ બાદ ઑડિશાના જમીનદારો અને વ્યાપારીઓ ભંડોળ એકત્ર કરી તે બે ફિલ્મો બનાવી હતી. સીતા બિબાહ ના દિગ્દર્શક મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી હતી અને તે ફિલ્મ પુરીના લક્ષ્મી થીયેટરમાં પ્રદર્શિત કરાતી હતી. ૧૯૫૧માં રોલ્સ ટુ એઈટનામે ફિલ્મ પ્રસિદ્ધ થઈ, અંગ્રેજી નામ ધરાવતી આ પ્રથમ ઑડિયા ફિલ્મ હતી. સીતા બિબાહના ૧૫ વર્ષ પછી આ ફિલ્મ બની. રતીકાન્તા પાધી દ્વારા નિર્મિત આ ચોથી ફિલ્મ હતી. ૧૯૬૦માં બનેલી અગિયારમી ઑડિયા ફીલ્મ ''શ્રી લોકેનાથ'' રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની. તેનું દિગ્દર્શન પ્રફુલ્લ સેનગુપ્તાએ કર્યું હતું. ઑડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કલાકર, દિગર્શક અને નિર્માતા તરીકે ગોઉર ઘોષ અને તેમની પત્ની પારબતી ઘોષનું નામ જાણીતું છે. વાર્તા કહેવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ તેમણે લાવી. તેમની ''મા'' અને ''કા'' નામની ફિલ્મ ઘણી જાણીતી બની અને તે માટે તેમને ઘણા ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા. ૧૯૬૨માં ઑડિયા કલાકાર પ્રશાંત નન્દાને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''નુઆ બોઉ'' માટે સર્વોત્કૃષ્ટ અભિનય માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે અભિનેતા, નિર્માતા, લેખક, દિગ્દર્શક, ગીતકાર અને ગાયક તરીકે પણ કાર્ય કર્યું. ઉત્તમ મોહન્તી ને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''અભિમાન'' માટે ઘણી સરાહના મળી હતી. તેઓ ઑડિયા ફિલ્મના જાણીતા કલાકર છે. તેમની પત્ની અપરાજીતા મોહન્તી પણ જાણીતા અભિનેત્રી છે. ૧૯૬૦ના દશકમાં સરત પુજારી લોકપ્રિયા અભિનેતા હતા. ''નુઆ બોઉ'', ''જીવન સાથી'', ''સાધના'', ''મનીકા જોડી'', ''નબ જન્મા'', ''મતીરા મનીસા'', ''અરુંધતી'', ''ઘર સંસાર'', ''ભૂખા'' વગેરે તેમની ફિલ્મો જાણીતી બની હતી. તેમની ફિલ્મો ઑડિશાનું જીવન દર્શન કરાવતી અને સામાજિક સંદેશ આપતી. તેઓ અભિનેતા સાથે સફળ દિગ્દર્શક અને શિક્ષક પણ છે. હવે તેઓ નિવૃત્ત છે સાથે તેઓ ચૂંટેલી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે અને વર્તમાન પત્રોમાં કટાર પણ લખે છે. રાજુ મિશ્રા એક અન્ય જાણીતા કલાકાર છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા છાયાચિત્રકાર અને ઑલિવુડના દિગ્દર્શક અને ગીતકાર છે. આ સિવાય ઑલિવુડમાં બીજય મોહન્તી, શ્રીરામ પાન્ડા, મિહીર દાસ, સિધાન્ત મહાપાત્રા, મહાશ્વેતા રે, તાન્દ્રા રે, અનુભવ મોહન્તી વિગેરે અન્ય કલાકારો છે. ===સંગીત=== ૧૬મી સદીમાં સંગીત ઉપર સાહિત્ય ગાવાની શરૂઆત થઈ. તે સમય દરમ્યાન લખાયેલ ચાર મુખ્ય ગ્રંથો છે સંગીતમાવા ચંદ્રિકા, નટ્ય મનોરમા, સંગીત કલાલતા અને ગીતા પ્રકાશ. ઑડિસી સંગીત ચાર પ્રકારના સંગીતનું સંયોજન છે: ચિત્રપદ, ધ્રુવપદ, પાંચાલ અને ચિત્રકલા. જ્યારે સંગીત કળાકારીગરી વાપરે છે ત્યારે તેને ચીટીકલા કહેવાય છે. પાડી એ ઑડિસી સંગીતની એક ખાસ વિશેષતા છે, તેમાં શબ્દોને અતિ તીવ્ર ઝડપે ગાવામાં આવે છે. ઑડિયા સંગીત ૨૫૦૦ વર્ષોથી વધારે પ્રાચીન છે અને તેના ઘણા વિભાગો છે. તેના મુખ્ય પાંચ ભાગ છે, જનજાતિય સંગીત, લોક સંગીત, સુગમ સંગીત, ઉપ શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીત. પ્રાચીન સમયમાં કવિઓ દ્વારા લોકોમાં ધર્મભાવના જાગૃત થાય એવા ગીતો રચવામાં આવતા હતા. ૧૧મી સદી દરમ્યાન ત્રિસ્વરી, ચતુઃસ્વરી અને પંચસ્વરીના માધ્યમ દ્વારા સંગીતને શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ મળ્યું. ઑડિશામાં ઝુમર, યોગી ગીતા, કેન્દારા ગીતા, ધુડુકી બદ્યા, પ્રહલાદ નાટક, પલ્લ, સંકીર્તન, મોગલ તમાશા, ગેતીનાટ્ય, કન્ધેઈ નાચ, કેલા નાચ, ઘોડા નાચ, દંડ નાચ, અને દશકથીયા જેવા લોક સંગીત પ્રસિદ્ધ છે. ઑડિશામાં દરેક જુદી જુદી જાતિ જનજાતિઓને તેમનું પોતાનું આગવું સંગીત અને નૃત્ય શૈલીઓ છે. ઑડિશાનું રાજ ગીત "બન્દે ઉત્કલ જનની"ની રચના કાન્તકબી લક્ષ્મીકાંતા મોહપાત્રાએ કરી હતી. જ્યારે ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ઑડિશાને સ્વતંત્ર રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તે દિવસે આ કવિતાને રાજ્ય ગીત બનાવવામાં આવ્યું હતું. સંબલપુરી સંગીત ઑડિશા સિવાય આંધ્રપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ પ્રચલિત છે. ===અન્ય કળા=== આ સિવાય ઑડિશા અન્ય આકર્ષણો ધરાવે છે, જેમ કે, પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથ યાત્રા, પીલલીનું ભરતકામ, કટકની ચાંદીની ઝીણી કારીગરી અને પત્તા ચિત્ર, નિલગીરી (બાલાસોર)ના પથ્થરના વાસણો અને અન્ય આદિવાસી કળાઓ. કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના સ્થાપત્ય વૈભવ અને શૃંગારિક કોતરણી માટે પ્રસિદ્ધ છે. સંબલપુરીવસ્ત્રો પણ કળાકારીગરીમાં સુંદર હોય છે. ઑડિશાની સાડીઓ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હાથવણટની મુખ્ય ત્રણ પ્રકારની સાડીઓ ઑડિશામાં બનાવવામાં આવે છે: ઈકાટ, બાન્ધા, પસાપલ્લી. ==પ્રવાસન== [[File:Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg|thumb|right|નંદનકાનન જુલોજીકલ પાર્ક]]ઑડિશા તેની સમૃદ્ધ સંકૃતિ અને સંખ્યાબંધ પ્રાચીન મંદિરો માટે જાણીતું છે. ઑડિશાના મંદિરો ઈંડો-નાગર વાસ્તુ શૈલિમાં બનેલા છે જેમાં અમુખ સ્થાનિય વિશેષતા હોય છે. ભુવનેશ્વરનું લિંગરાજ મંદિર, પુરીનું જગન્નાથ મંદિર અને કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના ઉદાહરણો છે. ઑડાગાંવા, નયાગઢ જિલ્લાનું રઘુનાથ મંદિર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. ઑડિશાના મંદિરો રાજસી વૈભવ ધરાવે છે. ઑડિયા મંદિર (દેઉલા) પ્રાયઃ ગર્ભગૃહ, એક કે તેથી વધુ પિરામિડ આકારના છાપરા ધરાવતા મંડપો, નૃત્ય મંદિર, અને ભોગ મંદિર ધરાવે છે. [[File:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|thumb|300px|પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રા|alt=]] ભુવનેશ્વરના લિંગરાજ મંદિરનું દેવળ {{convert|150|ft|m|adj=on}} ઉંચાઈ ધરાવે છે જ્યારે પુરીના જગન્નાથ મંદિરની ઉંચાઈ {{convert|200|ft|m}} છે. કોણાર્કમાં આવેલા સૂર્ય મંદિરનો અમુક જ ભાગ શેષ છે. [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] ઑડિશાના સ્થાપત્યનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે. શક્તિમાર્ગી સંપ્રદાયનું સારલા મંદિર જગતસિંહ જીલ્લામાં આવેલું છે. કેંદુઝાર જિલ્લામાં આવેલું મા તારિણી મંદિર પણ જાણીતું યાત્રાધામ છે.<ref>{{cite book|last=Norenzayan|first=Ara|title=Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict|url=https://books.google.com/books?id=2VMtfYiQCXEC&pg=PA55|access-date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫|date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4832-4|pages=55–56}}</ref> ઑડિશામાં ઘણા બૌદ્ધ અને જૈન તીર્થધામો પણ આવેલા છે. કટાકથી ઈશાન તરફ, ભુવનેશ્વરથી {{convert|10|km|0|abbr=on}} કિમી દૂર ટેકરીઓ ઉપર ઉદયગિરિ અને કંડાગિરિની ગુફાઓ આવેલી છે. આ ગુફાઓ ઑડિશાના ૧૩મી સદી સુધીના બૌદ્ધ ધર્મ સાથેના સંબંધની સાક્ષી પુરે છે. ધૌલીમાં બુદ્ધની ખૂબ ઉંચી પ્રતિમા છે જેને જોવા ઘણાં વિદેશી પર્યટકો આવે છે. ઑડિશા વિવિધ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. જંગલમય પૂર્વી ઘાટથી નદીના ફળદ્રુપ મેદાનો. આને કારાણે અહીં સરિસૃપો અને પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરવા આવે છે જેથી વિવિધ જૈવિક અને વન સંપદા જોવા મળે છે. ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સુંદરવન ધરાવે છે. ઑડિશા ટુરિઝમ દ્વારા પ્રાકૃતિક પર્યટનનું આયોજ કરવામાં આવે છે. આ પર્યટનમાં ભારતના સૌથી મોટા ખારા પાણીના સરોવર - ચિલ્કા તળાવ, વાઘ અભયારણ્ય અને સીમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના ધોધનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|title=MTN 82:9–10 Olive ridley tagged in Odisha recovered in the coastal waters of eastern Sri Lanka|publisher=Seaturtle.org|date=|access-date=૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzsnK1S?url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> કંધામાલ જિલ્લામાં આવેલા દારિંગબાદીને ઑડિશાના કાશ્મીર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રકૃતિ ચાહકો ટિકરપારામાં આવેલી ઘડિયાલ અભયારણ્ય અને ગહીરમાથામાં આવેલી અદ્રિયાઈ કાચબા અભયારણ્ય જોવા ખા સ જાય છે. ચંડાક હાથી અભયારણ્ય અને નંદન કાનન ઝુલોજિકલ પાર્ક સંવર્ધન અને લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિના નવીનીકરણના નવા ઉદાહરણ પુરા પાડે છે. ઑડિશામાં {{convert|500|km|0|abbr=on}} લાંબો દરિયા કિનારો અને વિશ્વના સૌથી સુંદર દરિયા કિનારા છે. ચિલ્કા તળાવ હજારો પક્ષીઓને આશ્રય પુરું પાડે છે અને ભારતમાં અમુક જ સ્થળે દેખાતી ડૉલ્ફીન અહીં જોઈ શકાય છે. ઑડિશાના લીલા જંગલોમાં રોયલ બંગાળ વાઘનું સંવર્ધન થાય છે. ઑડિશામાં ચંદિપુર, ગોપાલપુર, કોણાઅર્ક, અષ્ટરંગ, તાલસરાઈ, સોનેપુર વગેરે દરિયા કિનારા આવેલા છે.<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms|work=The Times of India|title=Orissa's new name is Odisha|date=૨૪ માર્ચ ૨૦૧૧}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} {{ભારત}} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] de3ilmn4l8cms7874tbz8sshsinqjzg 0 59907 905872 852995 2026-09-30T07:34:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905872 wikitext text/x-wiki ==જેટકનેક્ટ== જેટકનેક્ટ જે પહેલા જેટ એરવેઝ કનેક્ટના નામથી ઓળખાતી હતી, જેનુ માર્કેટીંગ નામ જેટ લાઇટ (ઇંડિયા) લિમિટેડ છે તે ભારતમા બોમ્બેમા આવેલી એક એરલાઇન છે.<ref name=rediff>{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/16jet.htm|title=જેટ એર સહારાનુ નામ ‘જેટ્લાઇટ’ કરે છે| publisher=Rediff.com|date=૧૬ એપ્રિલ ૨૦૦૭ }}</ref> જેટ એરવેઝ તેની માલિકી ધરાવે છે, જે ભારતના મોટા શહેરોને જોડ્તી સમયસર એરલાઇનની સુવિધા પુરી પાડે છે. અસલમાં તે તેના પોતાના નામ જેટ્લાઇટ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હતી, ૨૦૧૨થી તે જેટ્કનેકટના નામથી વેપાર કરવા લાગી.<ref>{{cite web|url=http://www.ch-aviation.com/portal/news/30326-indias-jet-airways-to-phase-out-lcc-jet-konnect|title=ભારતની જેટ એરવેઝ એલસીસી જેટ્કનેક્ટ ના તબક્કે|date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪  }}</ref> ==ઇતિહાસ== વિમાની કંપનીની સ્થાપના ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૧ ના દિવસે થઇ હતી અને કાર્યની શરુઆત સહારા ઇન્ડિયા પરિવાર બિઝ્નેસ કોર્પોરેશનના ભાગરુપે ૩ ડિસેમ્બર ૧૯૯૩ના દિવસે બે બોઇંગ ૭૩૭-૨૦૦ વિમાન સાથે સહારા એરલાઇન્સના નામથી થઇ હતી. શરુઆતમાં સેવાનું પ્રાથમિક કેન્દ્ર દિલ્લીને મુખ્ય કેન્દ્ર રાખી ભારતના ઉત્તરીય વિભાગમા કેન્દ્રિત હતુ અને પછી સેવાને વધારીને આખા દેશમાં પુરી પાડી. સહારા એરલાઇન્સને ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૦ ના રોજ એર સહારા નામ આપવામા આવ્યુ, તેમ છતા તેનું મુખ્ય નામ સહારા એરલાઇન્સ જ રહ્યુ. ૨૨ માર્ચ ૨૦૦૪ના રોજ ચેન્નાઇ થી કોલંબો સુધીની ઉડાનની શરુઆત થતા તે એક આંતરરાષ્ટ્રિય કેરિયર બન્યુ જે પછીથી લંડન<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/air-sahara-to-restart-delhilondon-fights/article3100764.ece|title=એર સહારા લંડન તરફ  |access-date=2014-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225154553/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/air-sahara-to-restart-delhilondon-fights/article3100764.ece|archive-date=2013-12-25|url-status=dead}}</ref>, સિંગાપુર, માલદિવ્સ<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Air-Sahara-adds-Male-to-its-global-network/articleshow/462868.cms?referral=PM|title=એર સહારા પુરુષોને નેટ્વર્કમા ઉમેરે છે  }}</ref> અને કાઠમન્ડુ સુધી આગળ વધ્યુ. તેઓએ ૨૦૦૬માં શિયાળાથી ચાઇનાની ઉડાન સાથે ગોંગ્ઝુ સુધીની ઉડાનની સેવા સાથે ભારતની પહેલી ખાનગી કેરિયર સેવા બનવાની યોજના બનાવી હતી જે હકિકતમાં સંભવ થયુ નહતુ. ===જેટ એરવેઝ દ્વારા ખરીદી=== [[File:Jet Lite logo.svg|thumb|right|Former Jetlite Logo]] ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬ના રોજ એરલાઇન માટે રોકડા ૫૦૦ મિલિયન ડોલરનો પ્રસ્તાવ મુકી જેટ એરવઝે તેનો કબ્જો મેળવવાના પહેલા પ્રયાસની ઘોષણા કરી. બજારમાં આ સોદા માટે ભેગી પ્રતિક્રિયા હતી, જેમા ઘણા પ્રુથ્થકરણવાદીઓ નુ સુચન હતુ કે જેટ એરવેઝ એર સહારા માટે વધારે રકમ ચુકવી રહી છે. ભારતીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે સિધ્ધાંતને મંજુરી આપી, પણ આગળ જતા સોદો કિંમત્ત અને જેટ અધ્યક્ષ નરેશ ગોયલની એર સહારા સાથેની મુલાકાતની અસમંતિ સાથે રદ્દ થયો. સોદાની નિષ્ફળતાને પગલે બન્ને કંપનીએ એકબીજા વિરુધ્ધ વળતર માટે દાવો કર્યો. <br /> છેવટે બીજો સફળ પ્રયાસ ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૦૭ ના રોજ થયો જેમાં જેટ એરવેઝ ૧૪.૫૦ બિલિયન આપવા સંમત થયુ. સોદાથી જેટને પારિવારીક શેરનો લગભગ ૩૨ % હિસ્સો મળ્યો.<br /> ૧૬ એપ્રિલના રોજ જેટ એરવેઝે ઘોષણા કરી કે એર સહારા જેટલાઇટ ના નામ થી ઓળખાશે.<ref name=rediff></ref> કબજો મેળવવાની સત્તાવાર વિધી ૨૦ એપ્રિલ ના રોજ પુરી થઇ જ્યારે જેટ એરવેઝે ૪ બિલિયન ચુકવ્યા. ===જેટકનેક્ટથી નામ બદલી=== ૨૫ માર્ચ ૨૦૧૨ ના રોજ જેટ્કનેક્ટને એક અલગ એરલાઇન તરીકે બહાર આવવાની સંમતિ સાથે, અને જેટ્લાઇટના ગણવેશને જેટ્કનેક્ટ્ના મથાળા હેઠળ રાખવાની સંમતિ સાથે, જેટલાઇટ જેટ એરવેઝની ઓછી કિંમતની ટ્રેડ્માર્ક જેટ્કનેક્ટ સાથે જોડવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Jet-Airways-discontinues-JetLite-merges-with-Konnect/articleshow/12331010.cms|title=જેટ એરવેઝ જેટ્લાઇટ છોડી કનેક્ટ સાથે જોડાય છે – ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇંડિયા }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cleartrip.com/flight-booking/jet-konnect-airlines.html|title=જેટકનેક્ટ|publisher=ચ્લેઅર્ત્રીપ દોટ કોમ|access-date=2014-08-27|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213095846/http://www.cleartrip.com/flight-booking/jet-konnect-airlines.html|url-status=dead}}</ref> ==મુકામ== [[File:JetLite Boeing 737-800 VT-SJH at Kathmandu airport in 2010.jpg|thumb|A Jetlite Boeing 737-800 at Kathmandu Airport]] [[File:Air Sahara.jpg|thumb|A Bombardier CRJ200 aircraft in Air Sahara livery at Ranchi Airport c.2005]] કાઠમંડુ એરપોર્ટ પર જેટ્લાઇટ બોઇંગ ૭૩૭-૮૦૦<br /> રાંચી એરપોર્ટ પર એર સહારાના ગણવેશમાં બોમ્બાર્ડિયર CRJ ૨૦૦<br /> '''ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ થી જેટ્કનેક્ટ નિમ્નલિખીત શહેરોમાં સેવા આપે છે:'''<ref>{{cite web|url=http://www.jetkonnect.com/in/ournetwork.aspx|title=નેટ્વર્ક, જેટ્લાઇટ|date=૧૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|access-date=2014-08-27|archive-date=2014-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921025704/http://www.jetkonnect.com/in/ournetwork.aspx|url-status=dead}}</ref><br /> '''ભારત''' <br /> '''આન્દામાન અને નિકોબાર ટાપુ''' * [[પોર્ટ બ્લેયર|પોર્ટ બ્લેર]] – વીર સાવરકર ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ '''આન્ધ્ર પ્રદેશ''' * રાજામુન્દ્રી – રાજામુન્દ્રી એરપોર્ટ * વિશાખાપટ્ટનમ - વિશાખાપટ્ટનમ એરપોર્ટ '''આસામ''' * દિબ્રુગઢ – મોહંબરી એરપોર્ટ * ગુવાહાટી – લોકપ્રિય ગોપીનાથ બોર્ડોલોઇ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ * જોર્હાત - જોર્હાત એરપોર્ટ * સિલ્ચર - સિલ્ચર એરપોર્ટ '''બિહાર''' * પટના – લોક નાયક જયપ્રકાશ એરપોર્ટ '''છત્તીસગઢ''' * રાયપુર - રાયપુર એરપોર્ટ '''દિલ્લી''' * ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (કેન્દ્રબિન્દુ) '''ગોવા''' * ડેબોલીમ એરપોર્ટ '''ગુજરાત''' * અમદાવાદ – [[વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલ]] ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ * રાજકોટ – રાજકોટ એરપોર્ટ * વડોદરા - વડોદરા એરપોર્ટ * જમ્મુ અને કાશ્મીર * જમ્મુ – જમ્મુ એરપોર્ટ * શ્રીનગર - શ્રીનગર એરપોર્ટ '''ઝારખંડ''' * રાંચી – બિરસા મુન્ડા એરપોર્ટ '''કર્ણાટક''' * [[બેંગલોર|બેંગ્લોર]] – બેંગ્લુરુ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ * મેંગ્લોર - મેંગ્લોર ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ '''મહારાષ્ટ્ર''' * ઓરંગાબાદ – ચિક્કલ્થાના એરપોર્ટ * બોમ્બે - છત્રપતિ શિવાજી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (કેન્દ્રબિન્દુ) * નાગપુર – ડો. બાબાસાહેબ આમ્બેડકર ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ * પુણે – પુણે એરપોર્ટ ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:ભારતીય એરલાઈન્સ]] 2y2m2zgqkddq6g6j0xaxh4pjl0ptout 0 59911 905882 896299 2026-09-30T09:24:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905882 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:The Park Hotels Logo.png|thumbnail|right|પાર્ક હોટેલ્સ, ચેન્નાઇ]] પાર્ક ચેન્નાઇ એક પાંચ સિતારા ડિલક્ષ હોટેલ છે જે અન્ના સલાઇ, ચેન્નાઇ, ભારતમાં અન્ના ફ્લાયઓવર જંકશન પાસે જુના જેમિની સ્ટુડિયોના પ્રાંગણમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://tourism.gov.in/TourismDivision/HotelList.aspx?Name=Hotels%20and%20Restaurants&HCID=48|title=Category : 5 Star Delux|publisher=List of Approved Hotels as of : 06/01/2013. Ministry of Tourism, Government of India. 2013.|date=6 Jan 2013|access-date=27 ઑગસ્ટ 2014|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118102237/http://tourism.gov.in/TourismDivision/HotelList.aspx?Name=Hotels%20and%20Restaurants&HCID=48|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Farwaha|first=Dinkar (1–15 September 2008)|url=http://www.foodandhospitalityworld.com/20080915/market05.shtml|title=Apeejay Surrendra upbeat about future developments|access-date=4 Dec 2011|archive-date=25 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225001816/http://www.foodandhospitalityworld.com/20080915/market05.shtml|url-status=dead}}</ref> હોટેલ અપીજય સુરેન્દ્ર ગ્રુપના ભાગરૂપે લગભગ ૧,૦૦૦ મિલિયન રૂપિયાના રોકાણ દ્વારા આ હોટેલ ૧૫ મે, ૨૦૦૨ના રોજ ઊભી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2002/05/16/stories/2002051601991800.htm|title=Premium boutique hotel in Chennai|publisher=The Hindu (Chennai: The Hindu)|date=16 May 2002|access-date=4 Dec 2011 }} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ઇતિહાસ== જે સ્થળે આજે પાર્ક હોટેલ આવેલી છે ત્યાં ૧૯૪૦મી સદીની એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ સ્ટુડિયો, જેમિની સ્ટુડિયો આવેલી હતી. તમિલ ફિલ્મ મેકર એસ. એસ. વસને મોશન પિક્ચર પ્રોડ્યુસરને ખરીદી તેને તેઓના મિત્ર કે.સુબ્રમણિયમના સ્ટુડિયો સાથે જોડ્યુ, જે ૧૯૪૦માં આગ લાગવાથી નષ્ટ થઇ હતી અને માઉંટ રોડ પર ન્યાયાલયમાં હરાજીમાં રુપિયા ૮૬,૪૨૭-૧૧-૯ ખરીદી હતી, એકી સંખ્યા કર્મચારીઓના અધુરા વેતનમાં વ્યાજ ઉમેરીને લાવવામાં આવી છે. સ્ટુડિયોને ફરીથી બાધંવામાં આવી અને જેમિની સ્ટુડિયોના નામથી ખોલવામાં આવી જે આગળ જતાં સરસ સ્ટુડિયોમાંની એક અને ઉપમહાદ્વિપનું એક પૌરાણિક ફિલ્મ પ્રોડક્શન સેન્ટર બની ગયુ. જેમિની પિકચર્સ ૧૯૭૦ની સદીમાં પડી ગયુ પણ તે સ્ટુડિયો અને સાધનો ભાડે આપવાના ધંધા તરીકે સફળ રહ્યુંં. ૧૯૯૦માં ખરીદદારો માટે અનુકુળ નથી એમ માનીને સ્ટુડિયોના પ્રાંગણના ખુણામાં બે ઇમારતો બાંધવામાં આવી. ૨૧મી સદીના પ્રારંભે કલકત્તામાં આવેલી પાર્ક ગ્રુપ ઓફ હોટેલ્સે પ્રાંગણની ત્રણ સિતારા જમીન ખરીદી અને તેને વૈભવી પાંચ સિતારા હોટેલમાં પરિવર્તિત કરી, ૧૫ મે ૨૦૦૨ના રોજ ખોલવામા આવી. એ જ વર્ષમાં બીજો ભાગ ઇંડિયન બેંક દ્વારા અનામત કરેલી કિંમત રુપિયા ૯૩૦ મિલિયન સાથે હરાજી માટે ગોઠવવામાં આવી.<ref>{{cite web|last=Muthiah|first=S. (8 July 2002)|url=http://hindujobs.com/thehindu/mp/2002/07/08/stories/2002070800130300.htm|title=Recalling what Gemini did|publisher=The Hindu (Chennai: The Hindu)|access-date=3 Feb 2012|archive-date=8 જુલાઈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120708225020/http://hindujobs.com/thehindu/mp/2002/07/08/stories/2002070800130300.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|Author=Ashokamitran (2002). My Years With Boss At Gemini Studios. Cinema Books of Orient Longman. Orient Longman.|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/81-250-2087-X|title=ISBN 81-250-2087-X}}</ref><br /> ૨૦૧૦માં જમીનની ખુલ્લી જગ્યાની અનામત(OSR)ની માલિકી કે જેની ઉપર ફુવારા સાથે હોટેલની ફરતે દિવાલ બાંધી હતી તે બાબતે હોટેલની ચેન્નાઇ કોર્પોરેશન સાથે કાનુની લડાઈ થઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article484169.ece|title=Hotel's petition against Chennai Corporation dismissed|publisher=The Hindu (Chennai: The Hindu)|date=25 June 2010|access-date=4 Aug 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620045625/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article484169.ece|archive-date=20 જૂન 2014|url-status=dead}}</ref> ==હોટેલ== કળાના ખ્યાલવાળી બ્યુટીક હોટેલમાં ૨૧૪ ઓરડાઓ છે જેમા ૧૨૭ ડિલક્ષ રૂમ, ૩૧ લક્ઝરી રૂમ, ૪૧ રહેવાસી રૂમ, ૬ સ્ટુડિયો સ્યુટ્સ, ૫ ડિલક્ષ સ્યુટ્સ, ૩ પ્રિમિયર સ્યુટ્સ અને એક પ્રેસિડેંશિયલ સ્યુટ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.cleartrip.com/hotels/info/the-park-chennai-40260/|title=Facility In The Park Chennai Hotels|publisher=Cleartrip.com}}</ref> જમવાની સુવિધા માટે હોટેલમાં લોટ્સ નામની એક થાઇ ઉપાહાર ગ્રુહ, સિકસ-ઓ-વન બાર, પાસ્તા ચોકો બાર અને આઠમાં માળે એક્વા ઉપાહાર ગૃહ આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/16/stories/2002051601551200.htm|title=Park Hotels launches Chennai property|publisher=Business Line (Chennai: The Hindu)|date=16 May 2002|access-date=4 Aug 2012|archive-date=20 જૂન 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620083958/http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/16/stories/2002051601551200.htm|url-status=dead}}</ref> શહેરના ચામડાના ઉધોગના બહુમાન તરીકે હોટેલમાં લેધર બાર નામનો એક બાર પણ આવેલો છે. હોટેલમાં એક શોપિંગ આર્કેડ પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.chennaihub.com/hotels-in-india/the-park-hotel-chennai.html|title=The Park Hotel, Chennai - Deluxe Hotel in Chennai|publisher=Chennai Hub|access-date= 3 Feb 2012}}</ref> ==બક્ષિશ== ૨૦૦૬માં ફોર્બ્સે પાર્ક હોટેલ ચેન્નાઇમાં ઇટાલિયન શેફ એંતોનિયો કાર્લુશિયો દ્વારા તૈયાર થયેલી વાનગીઓની યાદી માટે ભારતની ૧૦ સૌથી શ્રેષ્ઠ સૌથી ખર્ચાળ ઉપાહાર ગ્રુહમાંની એકનું એટ્રિયમ આપ્યુ.<ref>{{cite web|Author=Saabira Chaudhuri (18 December 2006)|url=http://www.forbes.com/2006/12/18/india-restaurants-wealth-forbeslife-food-cz_sc_1218indiaeatery.html|title=International Dining: India's Most Expensive Restaurants|publisher=Forbes }}</ref> ==આ પણ જુઓ== [http://en.wikipedia.org/wiki/Hotels_in_Chennai ચેન્નાઇની હોટેલ્સ]<br /> [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_tallest_buildings_in_Chennai ચેન્નાઇની ઉંચી ઇમારતોની યાદી] ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય જોડાણો== [http://www.theparkhotels.com/chennai-park/chennai-park.html સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023222329/http://www.theparkhotels.com/chennai-park/chennai-park.html |date=2013-10-23 }} [[શ્રેણી:પ્રવાસન]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] k9gpz01r1c6nzeg7qxx4h748c0vzoz6 0 65648 905886 855242 2026-09-30T10:14:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905886 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = નૌશાદ અલી | image = Naushadsaab1.jpg | caption = નૌશાદ અલી (૨૦૦૫માં) | image_size = | background = | birth_date = {{birth date|df=yes|1919|12|25}} | birth_place = [[લખનૌ]], સંયુક્ત પ્રાત, બ્રિટીશ ભારત (વર્તમાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[ભારત]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|2006|05|05|1919|12|25}} | death_place = [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], ભારત | instrument = હારમોનિયમ {{*}} સિતાર {{*}} પીઆનો {{*}} તબલા {{*}} વાંસળી {{*}} ક્લેરીનેટ {{*}} એકોર્ડીઅન {{*}} મેન્ડોલિયન | genre = [[હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત]] {{*}} ભારતીય ફિલ્મ સંગીત | occupation = સંગીતકાર, સંગીત દિગ્દર્શક, ફિલ્મ નિર્માતા, લેખક, કવિ, નિર્માતા | years_active = ૧૯૪૦ – ૨૦૦૫ | associated_acts = [[લતા મંગેશકર]], [[પી. સુશીલા]], [[આશા ભોસલે]], [[મોહમ્મદ રફી]], [[મુકેશ]], [[શમશાદ બેગમ]], [[કે. જે. યેશુદાસ]], [[એસ. પી. બાલાસુબ્રમણ્યમ]], [[શકીલ બદાયુની]], [[મજરુહ સુલતાનપુરી]], [[ડી. એન. માધોક]] | honorific_suffix = [[પદ્મભૂષણ]] }} '''નૌશાદ અલી''' ([[ડિસેમ્બર ૨૫|૨૫ ડિસેમ્બર]] ૧૯૧૯ – [[મે ૫|૫ મે]] ૨૦૦૬) એક સંગીતકાર, સંગીત દિગ્દર્શકાને ફિલ્મ નિર્માતા હતા. તેઓ વ્યાપકપણે હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગના મહાન અને અગ્રણી સંગીત દિગ્દર્શકોમાંના એક માનવામાં આવે છે. તેઓ ખાસ કરીને ફિલ્મોમાં [[હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત|શાસ્ત્રીય સંગીત]]ના ઉપયોગને લોકપ્રિય બનાવવા માટે જાણીતા છે. સ્વતંત્ર સંગીત દિગ્દર્શક તરીકેની તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ૧૯૪૦માં રજૂ થયેલી ''પ્રેમ નગર'' હતી. તેમની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ ''રતન'' (૧૯૪૪) હતી. નૌશાદને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં તેમના યોગદાન માટે અનુક્રમે ૧૯૮૧ અને ૧૯૯૨ માં દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ અને [[પદ્મભૂષણ]] એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ==જીવન પરિચય == સંગીતકાર નૌશાદ અલીનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૨૫|૨૫ ડિસેમ્બર]], ૧૯૧૯ના દિવસે [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં આવેલા [[લખનૌ]] ખાતે મુન્શી વાહિદ અલીને ત્યાં થયો હતો. તેઓ માત્ર ૧૭ વર્ષની ઉંમરે જ પોતાનું નસીબ અજમાવવા મુંબઈ પ્રયાણ કરી ગયા હતા. શરૂઆતના સંઘર્ષના દિવસોમાં એમને ઉસ્તાદ મુસ્તાક હુસૈન ખાં, ઉસ્તાદ ઝંડે ખાં તેમ જ પંડિત ખેમ ચંદ્ર પ્રકાશ જેવા ગુણવાન ગુરુઓની સોબત મળી હતી. એમને પહેલી વાર સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે ઈ. સ. ૧૯૪૦ના વર્ષમાં ''પ્રેમનગર'' નામના ચલચિત્રમાં સંગીત પીરસવાની તક મળી હતી<ref>Ganesh Anantharaman (January 2008). Bollywood Melodies: A History of the Hindi Film Song. Penguin Books India. pp. 31–. ISBN 978-0-14-306340-7. Retrieved 26 January 2015</ref>. પરંતુ એમની પોતાની ઓળખાણ પ્રસ્થાપિત કરવાની તક એમને ઈ. સ. ૧૯૪૪ના વર્ષમાં રજુ થયેલ ''રતન'' નામના ચલચિત્રમાં મળી હતી, જેમાં જોહરાબાઈ અમ્બાલેવાલી, અમીરબાઈ કર્ણાટકી, કરણ દિવાન અને શ્યામ જેવા સ્વરકારોએ ગાયેલાં ગીતો ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ થયાં હતાં. આ ભવ્ય સફળતા સાંપડ્યા પછી એમણે ૩૫ જેટલી સિલ્વર જ્યુબીલી હીટ, ૧૨ ગોલ્ડન જ્યુબીલી તેમ જ ૩ ડાયમંડ જ્યુબીલી ફિલ્મો આપી ભવ્ય સફળતા મેળવી. એમને ભારતીય ચલચિત્ર ઉદ્યોગમાં કરેલા ઉત્તમ યોગદાન બદલ ઈ. સ. ૧૯૮૨ના વર્ષમાં ''દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર'' અને ઈ. સ. ૧૯૯૨ના વર્ષમાં [[પદ્મભૂષણ]] પુરસ્કાર વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા<ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article3388728.ece|title=The {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} man, his music|accessdate=6 May 2012</ref>. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Naushad|નૌશાદ અલી}} * {{IMDb name|id=0006210}} {{ઢાંચો:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] [[શ્રેણી:સંગીતકાર]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૧૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] 93pbharztmoo7k6y7088lj3iotbqdf5 0 67772 905855 905557 2026-09-30T00:31:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905855 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''રાહુલ દેવ બર્મન''' (બંગાળી ઉચ્ચાર:<small>Rahul Deb Bôrmon</small>; [[જૂન ૨૭|૨૭ જૂન]] ૧૯૩૯ – [[જાન્યુઆરી ૪|૪ જાન્યુઆરી]] ૧૯૯૪) ભારતીય ફિલ્મ સંગીતકાર હતા, જેઓ [[ભારતીય સિનેમા|ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]નાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી સંગીત દિગ્દર્શકોમાં એક ગણાય છે.<ref name="Donald1998">{{cite book |author = Donald Clarke|title = The Penguin encyclopedia of popular music|year = ૧૯૯૮|publisher = Penguin Books|oclc = 682030743|page = ૧૮૬}}</ref> તેઓ '''પંચમ દા''' ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં હતાં અને [[એસ.ડી. બર્મન|સચિન દેવ બર્મન]]ના એક માત્ર પુત્ર હતા. ૧૯૬૦થી ૧૯૯૦ના દાયકા સુધી આર.ડી. બર્મને ૩૩૧ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું.<ref name="Douglas_Spin_1999">{{cite journal |title = SoundFiles: MP3s and other bytes worth your memory |author = Douglas Wolk |journal = Spin (magazine)|volume = ૧૫|issue = ૧૨|date = ડિસેમ્બર ૧૯૯૯|page = ૧૬૯|issn = 0886-3032}}</ref> તેઓ મુખ્યત્વે હિંદી ફિલ્મો ઉદ્યોગમાં સંગીતનિર્માણ-દિગ્દર્શનમાં સક્રિય હતા પણ તેમણે અમુક ફિલ્મોમાં પોતાનો કંઠ પણ આપ્યો હતો.<ref name="Tejaswini2004">{{cite book |author = Tejaswini Ganti|title = Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema|year = ૨૦૦૪|publisher = Psychology Press|isbn = 978-0-415-28854-5|pages = ૧૧૧–૧૧૨}}</ref> આર.ડી. બર્મને તેમનું મુખ્ય કાર્ય [[આશા ભોંસલે]] (તેમની પત્નિ) અને કિશોર કુમાર સાથે કર્યું, અને તેમનાં સંગીતે આ ગાયકોને લોકપ્રિય બનાવ્યા.<ref name="Tejaswini2004" /> તેમણે [[લતા મંગેશકર]] સાથે પણ ઘણાં ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. તેમણે ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શકોની નવી પેઢી પર પ્રભાવ પાડ્યો,<ref name="Tejaswini2004" /> અને તેમનાં મૃત્યુ પછી પણ તેમનાં ગીતો ભારતમાં લોકપ્રિય બની રહ્યા.<ref name="Shantanu2005">{{cite book |author1 = Shantanu Ray Chaudhuri|author2 = Prashanto Kumar Nayak|title = Icons from Bollywood|year = ૨૦૦૫|publisher = Puffin Books|oclc = 607871148|page = ૮૫}}</ref> == જીવન == === પ્રારંભિક જીવન === આર.ડી. બર્મનનો જન્મ સંગીત દિગ્દર્શક/ગાયક સચીન દેવ બર્મન અને ગાયિકા મીરા દેવ બર્મન (દાસગુપ્તા)ને ત્યાં કોલકાતામાં થયો હતો.<ref>{{cite book|title = India Rises in the West|author = Ranganathan Magadi|year = ૨૦૦૬|page = ૩૬૦}}</ref> બાળપણમાં, તેમનાં નાની દ્વારા તેમને તુબ્લુ હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું હતું પણ તેઓ પાછળથી ''પંચમ'' ના હૂલામણાં નામે જાણીતાં બન્યા. કોઈકે કહ્યા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ પાડવા પાછળનું કારણ એ હતું કે, જ્યારે તેઓ બાળક હતાં અને જ્યારે પણ રોતાં હતાં ત્યારે તે અવાજ સંગીતની પાંચમી નોટ (પ), જી સ્કેલ પર હોય તેવો લાગતો હતો. ''પંચમ'' શબ્દનો અર્થ તેમની માતૃભાષા [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં પાંચ (અથવા પાંચમું) થાય છે. બીજી વાયકા પ્રમાણે તેમનું નામ પંચમ એટલા માટે પડ્યું કે તેઓ પાંચ અલગ અલગ અવાજમાં રોતા હતાં. બીજી એક વાયકા પ્રમાણે ભારતીય ફિલ્મ કલાકાર અશોક કુમારે તાજાં જન્મેલાં રાહુલને સતત ''પા'' નોટ ઉચ્ચારતાં જોયાં અને તેમનું નામ પંચમ પાડ્યું.<ref name="TheHindu_203_Beat">{{cite news|url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/07/01/stories/2003070100260100.htm|title = Beat poet|newspaper = The Hindu|author = Mini Anthikad-Chhibber|date = ૧ જુલાઇ ૨૦૦૩|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2010-10-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20101022073447/http://hindu.com/thehindu/mp/2003/07/01/stories/2003070100260100.htm|url-status = dead}}</ref> આર.ડી. બર્મનનું પ્રાથમિક શિક્ષણ કોલકાતામાં થયું. તેમનાં પિતા એસ.ડી. બર્મન બોલીવુડમાં જાણીતાં ફિલ્મ દિગ્દર્શક હતાં. જ્યારે રાહુલ નવ વર્ષના હતાં, ત્યારે તેમણે પ્રથમ ગીત, ''એ મેરી ટોપી પલટ કે આ'', સંગીતમય કર્યું અને તેને તેમના પિતાએ ''ફંટૂશ'' (૧૯૫૬) ફિલ્મમાં સમાવ્યું હતું. ''સર જો તેરા ચકરાયે'' ગીતની ધૂન તેમણે આપી હતી અને આ ગીત ગુરુ દત્તની ફિલ્મ ''પ્યાસા'' (૧૯૫૭)માં સમાવવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="DineshJitendra1996">{{cite book|author1 = Dinesh Raheja|author2 = Jitendra Kothari|title = The hundred luminaries of Hindi cinema|year = ૧૯૯૬|publisher = India Book House Publishers|isbn = 978-81-7508-007-2|page = ૧૧૯}}</ref> [[મુંબઈ]]માં, આર.ડી. બર્મને ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાન (સરોદ) અને સમતા પ્રસાદ ([[તબલા]]) જોડે તાલીમ લીધી.<ref>{{cite web|url = http://www.hindu.com/mp/2010/08/18/stories/2010081850140400.htm|title = Backbones take centre stage|author = Deepa Ganesh|publisher = The Hindu|date = ૧૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2010-09-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20100905064855/http://www.hindu.com/mp/2010/08/18/stories/2010081850140400.htm|url-status = dead}}</ref> તેઓ સલિલ ચૌધરીને પોતાનાં ગુરૂ ગણતાં હતા.<ref>{{cite news|url = http://www.thehindu.com/life-and-style/metroplus/article2771739.ece?homepage=true|title = Dad's the spirit!|author = Rajan Das Gupta|publisher = The Hindu|date = ૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> તેમણે તેમના પિતાની સાથે સહાયક તરીકે કામ કર્યું અને મોટાભાગે તેમનાં સંગીતવૃંદમાં હાર્મોનિયમ વગાડ્યું.<ref name="Tejaswini2004" /> સહાયક તરીકે બર્મનની નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં ''ચલતી કા નામ ગાડી'' (૧૯૫૮), ''કાગઝ કે ફૂલ'' (૧૯૫૯), ''તેરે ઘર કે સામને'' (૧૯૬૩), ''બંદિની'' (૧૯૬૩), ''જિદ્દી'' (૧૯૬૪), ''ગાઇડ'' (૧૯૬૫), ''તીન દેવિયાં'' (૧૯૬૫) નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે તેમનાં પિતાના ''સોલવાં સાલ'' (૧૯૫૮) ફિલ્મના લોકપ્રિય ગીત ''હેં અપના દિલ તો આવારાં'' માં માઉથ ઓર્ગન વગાડ્યું હતું.<ref name="TOI_2010_RDX">{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-03/news-and-interviews/28114192_1_documentary-music-film|title = RDX unplugged|author = Avijit Ghosh|newspaper = The Times of India|date = ૩ એપ્રિલ ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-01-03|archive-url = https://archive.today/20130103064853/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-03/news-and-interviews/28114192_1_documentary-music-film|url-status = dead}}</ref> ૧૯૫૯માં, બર્મને ગુરૂ દત્તના સહાયક નિરંજનની ફિલ્મ ''રાઝ'' ના સંગીત નિર્દેશક તરીકે કામ મેળવ્યું. તેમ છતાં, આ ફિલ્મ ક્યારેય પૂરી ન થઇ. ગુરૂ દત્ત-વહીદા રહેમાન અભિનિત આ ફિલ્મ શૈલેન્દ્ર દ્વારા લખાઇ હતી. આર.ડી. બર્મને આ ફિલ્મના બે ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. પહેલું ગીત ગીતા દત્ત અને [[આશા ભોંસલે]] દ્વારા અને બીજું ગીત શમશાદ બેગમ દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Hanif2005">{{cite book|author = Hanif Zaveri|title = Mehmood, a man of many moods|year = ૨૦૦૫|publisher = Popular Prakashan|isbn = 978-81-7991-213-3|pages = ૭૨–૭૪}}</ref> સ્વતંત્ર સંગીત નિર્દેશક તરીકે બર્મનની પ્રથમ ફિલ્મ ''છોટે નવાબ'' (૧૯૬૧) હતી. મહેમૂદે જ્યારે ''છોટે નવાબ'' ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે તેમણે પહેલાં સચિન દેવ બર્મન સંગીત નિર્દેશન કરે તેવી રજૂઆત કરી હતી પરંતુ પોતે વ્યસ્ત હોવાથી સચિન દેવે આ માંગણી નકારી કાઢી. મહેમૂદે રાહુલને તબલાં વગાડતા દેખ્યા હતાં અને એ જોઇને તેમને સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા.<ref name="Hanif2005" /> બર્મન અને મહેમૂદના સંબંધો ગાઢ બન્યા અને મહેમૂદની ફિલ્મ ''ભૂત બંગલા'' (૧૯૬૫)માં બર્મને સંગીત આપ્યું અને નાનકડું પાત્ર પણ ભજવ્યું.<ref name="Hanif2005" /> === પ્રારંભિક સફળતાઓ === સંગીત નિર્દેશક તરીકે બર્મનની પ્રથમ સફળ ફિલ્મ ''તીસરી મંઝિલ'' (૧૯૬૬) હતી. તેમણે આનો યશ મજરૂહ સુલ્તાનપુરીને આપ્યો જેમણે બર્મનને ફિલ્મના નિર્માતા અને લેખક નસીર હુસૈન પાસે રજુ કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url = http://www.panchamonline.com/articles/thatsmytune.pdf|title = R D Burman - My God, That's My Tune|publisher = Panchamonline.com|access-date = ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|archive-date = 2023-04-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20230421231829/http://www.panchamonline.com/articles/thatsmytune.pdf|url-status = dead}}</ref> વિજયે આનંદે કહ્યું હતું કે તેમણે બર્મનની સંગીત રજૂઆત ફિલ્મની પહેલાં નસીર હુસૈન આગળ કરી હતી.<ref>{{cite web|title = The Business Of Entertainment-Films-Nostalgia|url = http://www.screenindia.com/20020412/fnost.html|publisher = Screen|access-date = ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date = 2007-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20071013164917/http://www.screenindia.com/20020412/fnost.html|url-status = dead}}</ref> ''તીસરી મંઝિલ''માં ૬ ગીતો હતા, જે બધાં જ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા અને [[મોહમ્મદ રફી]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી ચાર ગીતો આશા ભોંસલે સાથે હતા. નસીરે ત્યારબાદ બર્મન અને મજરૂહ સુલ્તાનપુરીને તેમની આગામી ૬ ફિલ્મો માટે પસંદ કર્યા. જેમાં ''બહારો કે સપને'' (૧૯૬૭), ''પ્યાર કા મૌસમ'' (૧૯૬૯), અને ''યાદોં કી બારાત'' (૧૯૭૩) નો સમાવેશ થાય છે. બર્મનનું ''પડોશન'' (૧૯૬૮) માટેનું સંગીત વખણાયું. તેમણે પોતાના પિતાના સહાયક તરીકે ''જ્વેલ થીફ'' (૧૯૬૭) અને ''પ્રેમ પુજારી'' (૧૯૭૦) જેવી ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. એવું કહેવાય છે કે કિશોર કુમારે ગાયેલું ''આરાધના'' ૧૯૬૯ ફિલ્મનું ગીત ''મેરે સપનોં કી રાની'' તેમના પિતાએ સંગીતબદ્ધ કર્યું હતું પણ વાસ્તવમાં તે આર.ડી. બર્મનનું સંગીત હતું.<ref name="DineshJitendra1996" /> ''કોરા કાગઢ થા મન મેરા'' ગીત પણ તેમની ધૂન હતી.<ref name="TOI_2010_RDX" /> એસ.ડી. બર્મન જ્યારે ફિલ્મના રેકોર્ડિંગ વખતે બિમાર પડ્યા ત્યારે આર.ડી. બર્મને સંગીત પોતાનાં હાથમાં લીધું અને પૂર્ણ કર્યું. તેઓ ફિલ્મના સંગીત સહાયક નિર્દેશક તરીકે હતા. === લોકપ્રિયતાના શિખરે === ૧૯૭૦ના દાયકામાં બર્મનનું સંગીત કિશોર કુમારના અવાજમાં [[રાજેશ ખન્ના]] દ્વારા અભિજિત ફિલ્મો વડે અત્યંત લોકપ્રિય બન્યું.<ref name="DineshJitendra1996" /> ''કટી પતંગ'' (૧૯૭૦) એ આ સફળતાની શરૂઆતની ફિલ્મ હતી જે ''આરાધના'' ફિલ્મના દિગ્દર્શક શક્તિ સામંતની હતી. તેના કિશોર કુમાર દ્વારા ગવાયેલ ગીતો ''યે શામ મસ્તાની'' અને ''યે જો મોહબ્બત હૈ'' અત્યંત લોકપ્રિય બન્યા. કિશોર કુમાર સિવાય બર્મને મોહમદ રફી, આશા ભોંસલે અને [[લતા મંગેશકર]]ના ગીતોમાં સંગીત આપ્યું. ૧૯૭૦માં આર.ડી. બર્મને [[દેવ આનંદ]]ની ફિલ્મ ''હરે રામ હરે ક્રિષ્ના'' (૧૯૭૧) માટે સંગીત આપ્યું.<ref>{{cite web |url = http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-excerpt-from-rd-burman-biography/20110510.htm?print=true|title = It was Lata versus Asha over Dum Maro Dum!|publisher = [[rediff.com]]|date = ૧૦ મે ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> આશા ભોંસલે એ ''દમ મારો દમ'' ગીત ગાયું જે રોક સંગીત પ્રકારના હિંદી ગીતોમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન પામેલું છે.<ref name="DineshJitendra1996" /> દેવ આનંદે આ ગીત સંપૂર્ણ પણે ફિલ્મમાં સમાવ્યું નહી કારણ કે, તેમને ડર હતો કે ગીતની સફળતા ફિલ્મને આંટી જશે.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> એ જ વર્ષમાં બર્મને ''અમર પ્રેમ'' ફિલ્મ માટે સંગીત આપ્યું. આ ફિલ્મનું ''રૈના બીતી જાયે'' ગીત હિંદી ફિલ્મનું એક ઉત્તમ શાસ્ત્રીય ગીત ગણાય છે.<ref name="DineshJitendra1996" /> ૧૯૭૧માં બર્મનનાં લોકપ્રિય સંગીતમાં ''બુઢ્ઢા મિલ ગયા'' નું ''રાત કલી એક ખ્વાબ મેં આયી'', ''કારવાં''નું હેલનનું કેબ્રે નૃત્ય ધરાવતું ''પિયા તુ અબ તો આજા'' નો સમાવેશ થાય છે. ''કારવાં'' માટે તેમને પ્રથમ ફિલ્મફેર નામાંકન મળ્યું હતું. ૧૯૭૨માં બર્મને ''સીતા ઓર ગીતા'', ''રામપુર કા લક્ષ્મન'', ''મેરે જીવન સાથી'', ''બોમ્બે ટુ ગોઆ'', ''અપના દેશ'' અને ''પરિચય'' જેવી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. ''યાદોં કી બારાત'' (૧૯૭૩), ''આપ કી કસમ'' (૧૯૭૪), ''શોલે'' (૧૯૭૫) અને ''આંધી'' (૧૯૭૫) જેવી ફિલ્મો આપીને તેમને સફળતા મળતી રહી. તેમણે ''માં કી પુકાર'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં પણ સંગીત આપ્યું. ૧૯૭૫માં તેમનાં પિતા કોમામાં સરી પડ્યા તેથી ''મિલિ'' ફિલ્મનું સંગીત પણ તેમણે પૂરુ કર્યું. [[મોહમ્મદ રફી]]ને ''હમ કિસીસે કમ નહી'' (૧૯૭૭) ફિલ્મ માટે બર્મને સંગીત આપેલ ગીત ''ક્યા હુઆ તેરા વાદા'' માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગીતકાર માટે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમણે ''કસ્મે વાદે'' (૧૯૭૮), ''ઘર'' (૧૯૭૮), ''ગોલ માલ'' (૧૯૭૯), ''ખૂબસૂરત'' (૧૯૮૦) જેવી ફિલ્મોમાં લોકપ્રિય સંગીત આપ્યું. ''સનમ તેરી કસમ'' (૧૯૮૧) માટે તેમને પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે ''રોકી'', ''સત્તે પે સત્તા'' અને ''લવ સ્ટોરી'' ફિલ્મો માટે પણ સંગીત આપ્યું. ''યે દેશ'' (૧૯૮૪) ફિલ્મમાં તેમણે કુમાર શાનુને તેમણે કમલ હસનના અવાજ તરીકે ગીતકાર તરીકે લીધા. આનંદ ઓર આનંદ ફિલ્મમાં અભિજીતને તેમણે તક આપી. લાંબા સમયથી ફિલ્મઉદ્યોગમાં હોવા છતાં હરીહરનને ''બોક્સર'' (૧૯૮૪) ફિલ્મથી કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ સાથેના ગીત ''હૈ મુબારક આજ કા દિન''થી નામ મળ્યું, જે બર્મન દ્વારા સંગીતમય કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૮૫માં, મહંમદ અઝીઝે ''શિવા કા ઇન્સાફ'' (૧૯૮૫) ફિલ્મમાં બર્મન હેઠળ તક મેળવી. == અંતિમ દિવસો == ૧૯૮૦ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં બર્મન ભપ્પી લહેરી અને અન્ય ડિસ્કો સંગીત નિર્દેશકોથી ઢંકાઇ ગયા હતા.<ref name="Kumar1995">{{cite book |author = K. Naresh Kumar|title = Indian cinema: ebbs and tides|year = ૧૯૯૫|publisher = Har-Anand Publications|isbn = 978-81-241-0344-9|page = ૧૫૯}}</ref> ઘણાં ફિલ્મ નિર્માતાઓએ તેમને સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું બંધ કર્યું કારણ કે, તેમની ફિલ્મો એક પછી એક નિષ્ફળ નીવડતી જતી હતી.<ref name="TheHindu_203_Beat" /><ref name="TOI_2010_RDX" /> ''કયામત સે કયામત તક'' (૧૯૮૮) માટે નસીર હુસૈને તેમને ફિલ્મમાં ન લીધા.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> હુસૈનની ત્રણ ફિલ્મો ''જમાને કો દિખાના હૈ'' (૧૯૮૨), ''મંઝિલ મંઝિલ'' (૧૯૮૪) અને ''ઝબરજસ્ત'' (૧૯૮૫) નિષ્ફળ નીવડી હતી અને તેઓની જગ્યાએ મનસૂર ખાન દિગ્દર્શક તરીકે આવ્યા.<ref>[http://www.screenindia.com/20020322/ftribute.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040820211549/http://www.screenindia.com/20020322/ftribute.html |date=2004-08-20 }}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''<span title=" since July 2014">dead link</span>''&#x5D;</sup></ref> સુભાષ ઘાઇએ બર્મનને ''રામ લખન'' (૧૯૮૯) માં સંગીત નિર્દેશક તરીકે લેવાનું વચન આપ્યું પણ તેની જગ્યાએ તેમણે સંગીત માટે લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલને લીધા, જેઓ બર્મનના સંગીતવૃંદમાં હતા.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> ૧૯૮૬માં બર્મને ''ઇઝાજત'' ફિલ્મમાં સંગીત આપ્યું, જે શ્રેષ્ઠ ગણાયું. તેમ છતાં, આ ફિલ્મ કળાનો ઝોક ધરાવતી ફિલ્મ હોવાથી બર્મનની વ્યવસાયિક ફિલ્મોની કારકિર્દીને બચાવવામાં મદદરૂપ ન થઇ શકી. ફિલ્મનાં બધાં જ ગીતો આશા ભોંસલે વડે ગાવામાં અને ગુલઝાર વડે લખવામાં આવ્યા હતા. ''મેરા કુછ સામાન'' ફિલ્મમાં તેમનાં સંગીતને વખાણવામાં આવ્યું અને આશા ભોંસલે ને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી ગાયક અને ગુલઝારને શ્રેષ્ઠ ગીત રચના માટે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા પરંતુ બર્મનને એકપણ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો નહી.<ref>{{cite web|url = http://ibnlive.in.com/news/asha-bhosle-speaks-on-winning-the-padma-vibhushan/64722-8.html|title = Asha Bhosle wins the Padma Vibhushan - IBNLive|publisher = Ibnlive.in.com|date = |access-date = ૨૬ જુલાઇ ૨૦૧૪|archive-date = 2014-08-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20140808120820/http://ibnlive.in.com/news/asha-bhosle-speaks-on-winning-the-padma-vibhushan/64722-8.html|url-status = dead}}</ref> ૧૯૮૮માં બર્મનને [[હૃદયરોગનો હુમલો]] આવ્યો અને તેઓ પર બાયપાસ શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |title = Rajesh Khanna-RD Burman's 'Amar Prem'|url = http://www.mid-day.com/entertainment/2012/jul/200712-Rajesh-Khanna-RD-Burmans-Amar-Prem.htm|publisher = MiD DAY|date = ૨૦ જુલાઇ ૨૦૧૨|access-date = ૭ મે ૨૦૧૩}}</ref> આ સમય દરમિયાન તેમણે અનેક ધૂનો રચી જે ક્યારેય બહાર પડી નહી. ૧૯૮૯માં તેમણે વિદુ વિનોદ ચોપરાની ફિલ્મ ''પરિંદા'' માટે સંગીત આપ્યું. તેમણે ફિલ્મ ''ગેંગ'' ના એક ગીત માટે સંગીત આપ્યું પણ આ ફિલ્મ લાંબા સમય સુધી જાહેર ન થઇ અને તેઓ તે પહેલા જ અવસાન પામ્યા. મઝહર ખાને એ સમયે ઓછા જાણીતા અનુ મલિકને આ ફિલ્મના સંગીત નિર્દેશક બનાવ્યા. [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] ફિલ્મ ''થેનમાવિન કોમ્બાથ'' તેમણે લીધેલી છેલ્લી ફિલ્મ હતી પરંતુ તેઓ આ ફિલ્મને સંગીત આપે તે પહેલાં જ અવસાન પામ્યા. ''૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી'' (૧૯૯૪) નું સંગીત તેમનાં અવસાન પછી બહાર પડ્યું અને અત્યંત સફળ બન્યું. આ ફિલ્મથી તેમને ત્રીજોઅને છેલ્લો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. [[લતા મંગેશકર]]ના મતે તેઓ બહુ યુવાનીમાં અને દુ:ખી થઇને અવસાન પામ્યા હતા.<ref>{{cite news |title = Lata Mangeshkar on R D Burman: Pancham Died Too Young, Unhappy|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/music/he-died-too-young-unhappy-lata-mangeshkar-on-rd-burman/}}</ref> == શૈલી == આર.ડી. બર્મન બોલીવુડ સંગીતમાં ક્રાંતિકારી ગણાય છે.<ref name="Outlook46">{{cite journal |title = RD Burman|journal = [[Outlook (magazine)|Outlook]]|volume = ૪૬|issue = ૨૬-૩૮|year = ૨૦૦૬|publisher = Hathway Investments}}</ref> તેઓએ વિવિધ પેઢીનું સંગીત તેમનાં સંગીતમાં ઉમેર્યું. બર્મનની કારકિર્દી રાજેશ ખન્ના દ્વારા અભિનિત પ્રેમ વાર્તાઓ સાથે-સાથે ચાલી. તેમણે ઇલેક્ટ્રોનિક રોક સંગીત આ પ્રેમ વાર્તાઓમાં લોકપ્રિય બનાવ્યું.<ref name="Tejaswini2004" /> તેમણે બંગાળી લોક સંગીત સાથે ડિસ્કો અને રોક સંગીત મિશ્ર કર્યું.<ref name="Kathryn2010">{{cite book |author = Kathryn Marie Kalinak|title = Film music: a very short introduction|url = https://archive.org/details/filmmusicverysho0000kali|year = ૨૦૧૦|publisher = Oxford University Press|isbn = 978-0-19-537087-4|page = ૧૧૨}}</ref> તેમણે જાઝ સંગીત પણ ઉમેર્યું, જે તેમનાં સ્ટુડિઓના પિઆનીસ્ટ કેર્સી લોર્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="ETaylor2003">{{cite book |author = E. Taylor Atkins|title = Jazz Planet|year = ૨૦૦૩|publisher = University Press of Mississippi|isbn = 978-1-57806-609-4|page = ૬૭}}</ref> બર્મન પશ્ચિમી, લેટિન, ઓરિએન્ટલ અને અરેબિક સંગીત વડે પ્રભાવિત હતા અને તેમણે આ સંગીતના તત્વો તેને પોતાના સંગીતમાં ઉમેર્યાં.<ref>{{cite news|url = http://www.hindu.com/mp/2007/07/02/stories/2007070251210300.htm|title = Pulsating Pancham|work = The Hindu Metro Plus Coimbatore|date = ૨ જુલાઇ ૨૦૦૭|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-01-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20130107082317/http://www.hindu.com/mp/2007/07/02/stories/2007070251210300.htm|url-status = dead}}</ref> તેમણે વિવિધ અવાજો જેવાં કે કાચ કાગળ ઘસીને તેમજ વાંસની લાકડીઓ અથડાવીને પેદા થતાં અવાજો પણ પોતાનાં સંગીતમાં ઉમેર્યા.<ref name="TOI_2010_RDX" /> ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' ગીતમાં [[બીયર]]ની બોટલો ફોડીને પેદા થતો અવાજ ગીતની શરૂઆતમાં ઉમેર્યો હતો. તેવી જ રીતે ''ચુરા લીયા હૈ'' ગીતમાં તેમણે કપ-રકાબી વડે પેદા થતો અવાજ ઉમેર્યો.<ref>{{cite news|url = http://www.thehindu.com/arts/article113209.ece|title = Melodies and memories|author = Savitha Gautam|publisher = The Hindu|date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૧|archive-url = https://web.archive.org/web/20160107023040/http://www.thehindu.com/arts/article113209.ece|archive-date = 2016-01-07|url-status = dead}}</ref> ''સત્તે પે સત્તા'' ના ગીતમાં તેમણે ગાયક અન્નેટ પિન્ટોને કોગળાં કરતો અવાજ પેદા કરવા કહ્યું હતું.<ref name="TOI_2010_RDX" /> ''પડોશન'' (૧૯૬૮) ના ગીત ''મેરી સામને વાલી ખિડકી'' દરમિયાન તેમણે કાંસકાને કડક સપાટી પર ઘસતાં પેદા થતો અવાજ ગીતમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે ઘણી વખત એક જ ગીત જુદાં-જુદાં ગાયકો પાસે ગવડાવવાનો પ્રયોગ કર્યો હતો. ''કુદરત'' (૧૯૮૧)નું હળવું ગીત ''હમે તુમસે પ્યાર કિતના'' તેમણે કિશોર કુમાર પાસે ગવડાવ્યું જ્યારે શાસ્ત્રીય આવૃત્તિ પરવીન સુલ્તાના પાસે ગવડાવ્યું. ''પ્યાર કા મૌસમ'' (૧૯૬૯)માં, તેમણે ''તુમ બીન જાઉં કહાં'' ગીત કિશોર કુમાર અને મોહમદ રફી પાસે અલગ-અલગ ગવડાવ્યું હતું. બર્મન ઘણી વખત પાશ્ચાત્ય ડાન્સ સંગીતને પોતાની પ્રેરણા તરીકે લેતા હતા.<ref name="Ashoka2006">{{cite book |author = Ashok Da. Ranade|title = Hindi film song: music beyond boundaries|year = ૨૦૦૬|publisher = Bibliophile South Asia|isbn = 978-81-85002-64-4|page = ૩૦૯}}</ref> તેમનાં કેટલાંક ગીતો લોકપ્રિય વિદેશી ગીતોની ધૂન પર આધારિત હતા. દા.ત. રમેશ સિપ્પીએ એવો આગ્રહ રાખેલો કે ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' ની ધૂન ''સે યુ લવ મી'' (ડેમિસ રોઉસોસ) પરથી લેવાય અને નઝીર હુસૈન ''મામા મીઆ'' ગીતનો ઉપયોગ ''મિલ ગયા હમ કો સાથી'' માં થાય.<ref>{{cite news|url = http://www.asianage.com/books/there-s-rd-and-then-there-are-others-838|title = There’s RD, and then there are others|author = Sidharth Bhatia|newspaper = Asian Age|date = ૮ મે ૨૦૧૨|access-date = ૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૨|archive-date = 2011-05-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20110518091958/http://www.asianage.com/books/there-s-rd-and-then-there-are-others-838|url-status = dead}}</ref> ''આઓ ટ્વિસ્ટ કરે'' (ભૂત બંગલા) ગીત ''લેટ્સ ટ્વિસ્ટ'' (ચબી ચેકર્સ), ''તુમસે મિલકે'' ગીત ''વ્હેન આઇ નીડ યુ'' (લીઓ સેયર), ''ઝિંદગી મિલકે બિતાયેંગે'' ગીત ''ધ લોંગેસ્ટ ડે'' (પોલ અન્કા) અને ''જહાં યે તેરી નજર હૈ'' ગીત ''હેલેહ માલી'' (પર્શિયન કલાકાર ઝીઆ અતાબી) અને દિલબર મેરે ઝિગનરજુન્ગે (એલેક્ઝાન્ડ્રા) પર આધારિત હતા. == વારસો == આર.ડી. બર્મનના મૃત્યુ પછી તેમનાં મૂળ ગીતો અને રિમિક્સ આવૃત્તિઓ સાથે અનેક ફિલ્મો રજૂ થઇ. ''દિલ વિલ પ્યાર વ્યાર'' (૨૦૦૨)<ref>{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-19/news-and-interviews/30297326_1_manisha-koirala-music-films|title = Sur, saaz and rockstar: When music is Bollywood's muse|author = Radhika Bhirani|newspaper = The Times of India|date = ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, ''ઝનકાર બિટ્સ'' (૨૦૦૩) (જે વડે [[વિશાલ-શેખર]] પ્રકાશમાં આવ્યા)<ref>{{cite news|url = http://ibnlive.in.com/news/sujoy-ghosh-plans-jhankaar-beats-sequel/234838-8-66.html|title = Sujoy Ghosh plans 'Jhankaar Beats' sequel|publisher = IBNLive|date = ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2013-10-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20131009030724/http://ibnlive.in.com/news/sujoy-ghosh-plans-jhankaar-beats-sequel/234838-8-66.html|url-status = dead}}</ref>, ખ્વાહિશ (૨૦૦૩) જેમાં મલ્લિકા શેરાવતનું પાત્ર બર્મનની ચાહક તરીકે દર્શાવેલ છે.<ref>{{cite news|url = http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Khwahish/Article1-6402.aspx|title = Khwahish|author = Saibal Chatterjee|newspaper = Hindustan Times|date = ૭ જૂન ૨૦૦૩|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2012-01-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20120121104534/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM1/Khwahish/Article1-6402.aspx|url-status = dead}}</ref> ૨૦૧૦માં, બ્રહ્માનંદ સિંહે ''પંચમ અનમિક્સ્ડ: મુજે ચલતે જાના હૈ'' નામની ૧૧૩ મિનિટની દસ્તાવેજી ફિલ્મ રજૂ કરી જેને ઘણો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો.<ref name="TOI_2010_RDX"/> ''લૂટેરા'' (૨૦૧૩) ફિલ્મનું સંગીત બર્મનને શ્રદ્ધાંજલી તરીકે અર્પેલ છે. ''ગેંગ'' (૨૦૦૦) અને ''મોનસુન વેડિંગ''(૨૦૦૧) (''ચુરા લિયા હૈ,'' ગીત) ફિલ્મોમાં પણ બર્મનનું સંગીત છે. તેમનાં ગીતોનાં અનેક રિમિક્સ ગીતો બન્યા છે જે દેશનાં ડિસ્કો ક્લબ અને પબમાં ઘણાં લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref name="TheHindu_203_Beat" /> તેમનાં ગીતો ખાસ કરીને દક્ષિણ એશિયન ડી.જે.માં યુ.કે. અને ઉત્તર અમેરિકામાં લોકપ્રિય છે. બાલી સાગૂ દ્વારા ''બોલીવુડ ફ્લેશબેક'' નામના આલ્બમમાં તેમનાં ગીતો રિમક્સ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Tejaswini2004" /> ક્રોનોસ ક્વાર્લેટનાં ગીત ''યુ હેવ સ્ટોલન માય હાર્''ટ (૨૦૦૫) તેમનાં પત્નિ આશા ભોંસલે દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2006/04/11/arts/music/11kron.html|title = Kronos Quartet and Asha Bhosle Make Not-So-Strange Bedfellows|author = Allan Kozinn|newspaper = The New York Times|date = ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૦૬|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> ૨૦૧૨ની ફિલ્મ ''ખિલાડી ૭૮૬''માં હિમેશ રેશમિયા દ્વારા ''બલમા'' ગીત બર્મનની શ્રદ્ધાંજલિ છે.<ref>{{cite news|url = http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/KHILADI-786-RD-Burman-features-with-Akshay-in-new-song/Article1-946617.aspx|title = KHILADI 786: RD Burman features with Akshay in new song|newspaper = Hindustan Times|date = ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|access-date = ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩|archive-date = 2013-03-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20130320194757/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/KHILADI-786-RD-Burman-features-with-Akshay-in-new-song/Article1-946617.aspx|url-status = dead}}</ref> ૧૯૯૫માં, ફિલ્મફેર પુરસ્કારોમાં ''ફિલ્મફેર આર.ડી. બર્મન એવોર્ડ ફોર ન્યૂ મ્યુઝિક ટેલેન્ટ'' નામનો પુરસ્કાર બર્મનની યાદમાં શરૂ કરાયો. આ પુરસ્કાર હિંદી સિનેમામાં ઉભરતી સંગીત પ્રતિભાઓને અપાય છે. ૨૦૦૯માં બૃહદમુંબઈ મહાનગરપાલિકાએ સાંતાક્રુઝમાં આવેલા ચોકને આર.ડી. બર્મનનું નામ આપ્યું.<ref>{{cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-02/mumbai/28046192_1_r-d-burman-asha-bhosale-music-composer|title = R D Burman gets a chowk in Mumbai|author = Clara Lewis|publisher = The Times of India|date = ૨ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2012-07-01|archive-url = https://archive.today/20120701135540/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-01-02/mumbai/28046192_1_r-d-burman-asha-bhosale-music-composer|url-status = dead}}</ref> તેમણે અનેક બોલીવુડ સંગીત નિર્દેશકોને પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેમાં વિશાલ-શેખરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url = http://inhome.rediff.com/movies/2005/sep/08vs.htm|title = Chilling with Bollywood's new songsters|publisher = rediff.com|date = ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> મનોહરી સિંગ અને સપન ચક્રવર્તી તેમનાં જાણીતાં સહાયકોમાં ગણાય છે. તેમનાં સંગીતવૃંદમાં [[હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા]], શિવ કુમાર શર્મા, લુઈ બેન્ક્સ, ભૂપિંદર અને કેર્સી લોર્ડનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="TOI_2010_RDX" /> તેઓ ગીતકાર ગુલઝાર સાથે કામ કરવા માટે જાણીતા હતા. ગુલઝારે તેમનાં ઉત્તમ સંગીતનાં અનેક ગીતો લખ્યા હતા.<ref name="TOI_2010_RDX" /> == અંગત જીવન == આર.ડી. બર્મનની પ્રથમ પત્નિ રીટા પટેલ હતી, જેને તેઓ [[દાર્જિલિંગ]]માં મળ્યા હતા. રીટા, તેમની ચાહક હતી અને બન્ને જણાં એ ૧૯૬૬માં લગ્ન કર્યા અને ૧૯૭૧માં છૂટા-છેડા લીધાં.<ref>{{cite news |url = http://www.dnaindia.com/entertainment/report_an-ode-to-pancham_1142672|title = An ode to Pancham|author = Chaitanya Padukone|newspaper = DNA (newspaper)|date = ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> ''પરિચય'' (૧૯૭૨)નું ગીત ''મુસાફિર હૂં યારો'' ગીતમાં તેમણે તેઓ જુદાં થયા બાદ હોટેલમાં સંગીત આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url = http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-revealed-unknown-facts-about-rd-burman/20110512.htm?print=true|title = Revealed: Unknown facts about RD Burman!|publisher = rediff.com|date = ૫ મે ૨૦૧૧|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> આર.ડી. બર્મને ૧૯૮૦માં [[આશા ભોંસલે]] સાથે લગ્ન કર્યા. બંને જણાંએ સાથે મળીએ અનેક લોકપ્રિય ગીતો રેકોર્ડ કર્યા અને અનેક જીવંત કાર્યક્રમો આપ્યા. તેમ છતાં, તેમની જિંદગીના અંતિમ ભાગમાં તેઓ સાથે રહ્યા નહી<ref>{{cite news|url = http://www.panchamonline.com/articles/rddemise.htm|title = when the beats stopped|author = Ajitabh Menon|access-date = 2015-08-07|archive-date = 2024-10-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20241007091031/http://www.panchamonline.com/articles/rddemise.htm|url-status = dead}}</ref> જિંદગીના પાછળનાં ભાગમાં બર્મનને નાણાંકીય ભીડ રહી હતી. તેમનાં મૃત્યુનાં ૧૩ વર્ષ પછી તેમની માતા ૨૦૦૭માં મૃત્યુ પામી.<ref>{{cite news|url = http://www.hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm|title = S.D. Burman’s wife dead|newspaper = The Hindu|date = ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|archive-date = 2007-10-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20071017210403/http://hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm|url-status = dead}}</ref> તેણી અલ્ઝાઇમરથી પિડાતી હતી અને બર્મનના મૃત્યુ પહેલાં સાન-ભાન ગુમાવી બેઠી હતી. મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં તેણી પુત્રના ઘરમાં પાછી આવી જે બાબત વિવાદનું કારણ બની હતી.<ref>{{cite web|url = http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?235638|title = A Bungalow, A Ma-In-Law|publisher = Outlookindia.com|access-date = ૨૬ જુલાઇ ૨૦૧૪|archive-date = 2014-07-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20140727013206/http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?235638|url-status = dead}}</ref> == સંગીત == આર. ડી. બર્મનની ૩૩૧ ફિલ્મોમાંથી ૨૯૨ હિંદી, ૩૧ બંગાળી, ૩ તેલુગુ, ૨ તમિલ, ૨ ઓરિયા અને ૧ મરાઠી હતી. તેમણે ૫ હિંદી અને મરાઠી ટીવી ધારાવાહિકોમાં પણ સંગીત આપ્યું હતું. ફિલ્મો સિવાયના સંગીતમાં કેટલાંક આલ્બમોનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં ''પાનતેરા'' (૧૯૮૭), જે પેટે ગાવનકર દ્વારા લેટિન રોક સંગીત આલ્બમ હતું. આ આંતર રાષ્ટ્રીય આલ્બમ માટે તેમણે જોસ ફ્લોરેસ સાથે સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભાગીદારી કરી હતી.<ref name="Nilu2011">{{cite book |author = Nilu N Gavankar|title = The Desai Trio and the Movie Industry of India|url = http://books.google.com/books?id=gGAyEpXtK3UC&pg=PA138|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨|date = ૨૦ જુલાઇ ૨૦૧૧|publisher = AuthorHouse|isbn = 978-1-4634-1941-7|page = ૧૩૮}}</ref> ૧૯૮૭માં, બર્મન, ગુલઝાર અને આશા ભોંસલે એ ''દિલ પડોશી હૈ'' નામના આલ્બમમાં સાથે કામ કર્યું જે ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭ના રોજ આશા ભોંસલેના જન્મદિવસ પર રજૂ થયેલું. બર્મન અને આશા ભોંસલે એ બોય જ્યોર્જ સાથે ગીત રેકોર્ડ કરેલું.<ref>{{cite web |url = http://www.iol.co.za/tonight/tinseltown-talk-january-26-2009-1.964373|title = Tinseltown Talk|publisher = Independent Online|date = ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|access-date = ૨ માર્ચ ૨૦૧૨}}</ref> વધુમાં, તેેમણે મોટી સંખ્યામાં બંગાળી ગીતોમાં સંગીત આપ્યું, જેમાંથી અમુક પાછળથી હિંદી ફિલ્મોમાં રજૂ કરાયા. બર્મને અમુક ફિલ્મોમાં ગીતો પણ ગાયા, જેના માટે તેમણે પોતે સંગીત આપેલું. == પુરસ્કારો અને સન્માન == બર્મને અસંખ્ય સંગીત નિર્દેશકોને ભવિષ્યના બોલીવુડ સંગીત તરફનો માર્ગ ચીંધ્યો હોવા છતાં તેમને માત્ર ૩ જ ફિલ્મફેર પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા, જેમાંથી એક (૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી માટે) મરણોત્તર એનાયત થયો હતો. ; ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ;; વિજેતા * ૧૯૮૩ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''સનમ તેરી કસમ'' * ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''માસૂમ'' * ૧૯૯૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''૧૯૪૨: અ લવ સ્ટોરી'' ;; નામાંકન * ૧૯૭૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''કારવાં'' * ૧૯૭૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''યાદોં કી બારાત'' * ૧૯૭૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''આપ કી કસમ'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''ખેલ ખેલ મેં'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''[[શોલે]]'' * ૧૯૭૬ - શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગાયક - ''મહેબૂબા મહેબૂબા'' (શોલે) * ૧૯૭૭ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''મહેબૂબા'' * ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' * ૧૯૭૮ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''કિનારા'' * ૧૯૭૯ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''શાલીમાર'' * ૧૯૮૧ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''શાન'' * ૧૯૮૨ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''લવ સ્ટોરી'' * ૧૯૮૪ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''બેતાબ'' * ૧૯૮૫ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''જવાની'' * ૧૯૮૬ - શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક - ''સાગર'' ૩ મે ૨૦૧૩ ના રોજ આર.ડી. બર્મનના માનમાં તેમની મુખાકૃતિ ધરાવતી ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth = 30em}} == આ પણ જુઓ == * {{cite book | author1=અનિરુદ્ધ ભટ્ટાચારજી | author2=બાલાજી વિઠ્ઠલ | title=આર.ડી.બર્મન: ધ મેન, ધ મ્યુઝિક |year=૨૦૧૧ | publisher=હાર્પર કોલિન્સ ઇન્ડિયા | isbn=978-93-5029-049-1 }} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name|0005983}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:૧૯૩૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:સંગીતકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૯૪માં મૃત્યુ]] r9etxgza9onnwyk9uihe47gf1xxvak7 0 70936 905875 859623 2026-09-30T08:18:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905875 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = ડીસા હવાઇ મથક | nativename = ડીસા એરપોર્ટ | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = | caption = | IATA = | ICAO = VADS | pushpin_map = India | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = ભારતમાં હવાઇ મથકનું સ્થાન | pushpin_label = '''ડીસા એરપોર્ટ''' | pushpin_label_position = right | type = જાહેર | owner = | operator = એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા | city-served = [[ડીસા]], [[પાલનપુર]] | location = ડીસા, ભારત | elevation-f = 485 | elevation-m = 148 | coordinates = {{Coord|24|16|04.57|N|072|12|15.96|E|type:airport|display=inline}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 06/24 | r1-length-f = 3300 | r1-length-m = | r1-surface = અસફાલ્ટ | r2-number = | r2-length-f = | r2-length-m = | r2-surface = | stat-year = | stat1-header = | stat1-data = | stat2-header = | stat2-data = | footnotes = }} '''ડીસા હવાઇ મથક''' અથવા '''ડીસા એરપોર્ટ''' એ [[ડીસા]], [[ગુજરાત]]માં આવેલું હવાઇ મથક છે જે [[પાલનપુર રજવાડું|પાલનપુર રજવાડા]]ના ઉપયોગના મુખ્ય હેતુથી બનાવવામાં આવેલું. આ હવાઇ મથક ''એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા'' દ્વારા જાળવવામાં આવે છે.<ref name="toi11">{{cite news|title = Helipad in every taluka headquaters [sic]|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/ahmedabad/30564708_1_dholera-and-dholavera-new-airports-mehsana-and-mandvi|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|newspaper = The Times of India|date = ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date = 2013-05-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20130524062329/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/ahmedabad/30564708_1_dholera-and-dholavera-new-airports-mehsana-and-mandvi|url-status = dead}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧ના રોજ આ હવાઇ મથક દેશભરના સમાચારપત્રોમાં ચમક્યું હતું જ્યારે સુબ્રમણ્યમ સ્વામીએ દાવો કર્યો હતો કે [[૨-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડ|ર-જી સ્પેક્ટ્રમ કૌભાંડના]] આરોપી શહિદ બાલવાએ આ હવાઇ મથકનો છૂપી રીતે અને ગેરકાયદેસર ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="th11">{{cite news|title = Balwa ran illegal airport: Swamy|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article1482340.ece|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|newspaper = [[ધ હિંદુ]]|date = ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧|archive-url = https://web.archive.org/web/20140325084330/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article1482340.ece|archive-date = 2014-03-25|url-status = dead}}</ref> એરપોર્ટ ઓથોરિટીએ આ દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો અને કહ્યું હતું એ આ હવાઇ પટ્ટી છેલ્લાં બે વર્ષથી ખરાબ સ્થિતિને કારણે વપરાઇ નથી અને માત્ર પેરાગ્લાઇડિંગ માટે જ વપરાઇ શકે તેમ છે.<ref name="ie11">{{cite news|title = Officials trash Swamy’s charges on Balwa using Deesa airstrip|url = http://www.indianexpress.com/news/officials-trash-swamys-charges-on-balwa-using-deesa-airstrip/781452/|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|newspaper = The Indian Express|date = ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૧}}</ref> આ હવાઇ મથક ૨૦૧૩માં સ્કાય ડાઇવિંગ ‍(હવાઇ કૂદકો) માટે વપરાઇ હતી.<ref name="toi07">{{cite news|title = Flying high, participants get thrill of adventure|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-11/india/27872838_1_sky-divers-deesa-ipf|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|newspaper = The Times of India|date = ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭|archive-date = 2012-10-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20121025030751/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-11/india/27872838_1_sky-divers-deesa-ipf|url-status = dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં ભારતીય હવાઇ દળના દક્ષિણ પશ્ચિમ એર કમાન્ડના કમાન્ડર ઇન ચીફ એ. કે. ગોગોઇએ જાહેરાત કરી હતી કે ડીસા હવાઇમથકને સંપૂર્ણ લશ્કરી હવાઇ મથક તરીકે વિકસાવવાની યોજના સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા પસાર કરવામાં આવી છે. ડીસા [[પાકિસ્તાન]] સાથેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ નજીક હોવાથી તેના વ્યુહત્માક સ્થાન માટે પસંદ કરાયું છે. આ યોજનાનો પ્રથમ તબક્કો રૂપિયા ૩૦૦૦ કરોડના ખર્ચે દેશના હવાઇ માળખાંને મજબૂત કરવાનો એક ભાગ છે.<ref name="outlook11">{{cite news|title = Nod Given to Develop Deesa Airport as Air Base: IAF|url = http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=733292|publisher = Outlook India|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|date = ૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date = 2014-04-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20140407050645/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=733292|url-status = dead}}</ref><ref name="ies11">{{cite news|title = IAF set to turn Deesa airport into airbase|url = http://www.indianexpress.com/news/iaf-set-to-turn-deesa-airport-into-airbase/840545/0|access-date = ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|newspaper = The Indian Express|date = ૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IN88392&sch=deesa Worldaerodata.com પર ડીસા હવાઇ મથક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231733/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IN88392&sch=deesa |date=2016-03-03 }} [[શ્રેણી:બનાસકાંઠા જિલ્લો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં હવાઈમથકો]] izomobqnnm7k1htctx2hm5184ze0yvw 0 75829 905889 892985 2026-09-30T11:00:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905889 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = પુસરલા વેંકટ સિંધુ | image = P.V. Sindhu.png | caption = પી. વી. સિંધુ, ૨૦૧૫માં | birth_name = પી. વી. સિંધુ | birth_date = ૫ જુલાઇ ૧૯૯૫ | birth_place = [[હૈદરાબાદ]], [[તેલંગાણા]], [[ભારત]]<ref>{{cite web|url=http://bwfworldsuperseries.com/players/player-profile/73173/pusarla-v-sindhu|title=bwf world superseries - P V Sindhu Profile|publisher=|access-date=2016-08-19|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106230543/https://bwfbadminton.com/players/player-profile/73173/pusarla-v-sindhu|url-status=dead}}</ref> | residence = [[હૈદરાબાદ]], ભારત<ref>{{cite web|title=Badminton|url=http://olympicgoldquest.in/badminton.html|website=Olympic Gold Quest|access-date=૧૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬}}</ref> | height = ૧.૭૯ મીટર | weight = ૬૫ કિગ્રા | event = મહિલાઓની સિંગલ | highest_ranking = ૨ | date_of_highest_ranking = ૧ એપ્રિલ ૨૦૧૭<ref>{{cite web|title=BWF World Rankings - BWF世界排名榜|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu/|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૫}}</ref> | current_ranking = ૧3 | date_of_current_ranking = ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫<ref>{{cite web|title=BWF World Rankings|url=http://bwfbadminton.org/ranking.aspx?id=70&dt=6&cid=473|website=bwfbadminton.org|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫}}</ref> | country = ભારત | coach = પુલ્લેલા ગોપીચંદ | handedness = જમણેરી | medal_templates = {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalSport|Women's [[badminton]]}} {{MedalCompetition|[[Badminton at the Summer Olympics|ઓલમ્પિક ગેમ્સ]]}} {{MedalSilver|[[Badminton at the 2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Badminton at the 2016 Summer Olympics – Women's singles|Women's singles]]}} {{MedalBronze|[[Badminton at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Badminton at the 2020 Summer Olympics – Women's singles|Women's singles]]}} {{MedalCompetition|[[BWF World Championships|વર્લ્ડ ચેમ્પિઓનશીપ]]}} {{MedalBronze | [[2013 BWF World Championships|2013 Guangzhou]]|[[2013 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's Singles]]}} {{MedalBronze | [[2014 BWF World Championships|2014 Copenhagen]]|[[2014 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's Singles]]}} {{MedalCompetition|[[ઉબર કપ]]}} {{MedalBronze|[[2014 Thomas & Uber Cup|2014 New Delhi]]|[[2014 Thomas & Uber Cup|Team]]}} {{MedalBronze|[[2016 Thomas & Uber Cup|2016 Kunshan]]|[[2016 Thomas & Uber Cup|Team]]}} {{MedalCompetition|[[Badminton at the Asian Games|એશિયન ગેમ્સ]]}} {{MedalBronze|[[Badminton at the 2014 Asian Games|2014 Incheon]]|[[Badminton at the 2014 Asian Games – Women's team|Women's team]]}} {{MedalCompetition|[[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]]}} {{MedalBronze | [[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]]|[[Badminton at the 2014 Commonwealth Games – Women's singles|Women's Singles]]}} {{MedalCompetition|[[Badminton Asia Championships|એશિયન ચેમ્પિયનશીપ]]}} {{MedalBronze | [[2014 Badminton Asia Championships|2014 Gimcheon]]|[[2014 Badminton Asia Championships - Women's Singles|Women's Singles]]}} {{MedalCompetition|[[સાઉથ એશિયન ગેમ્સ]]}} {{MedalSilver | [[2016 South Asian Games|2016 Guwahati]]|[[Badminton at the 2016 South Asian Games|Women's Singles]]}} {{MedalGold | [[2016 South Asian Games|2016 Guwahati]]|[[Badminton at the 2016 South Asian Games|Women's Team]]}} {{MedalCompetition|[[Asian Junior Badminton Championships|એશિયન જુનિયર ચેમ્પિયનશિપ]]}} {{MedalBronze | [[2011 Asian Junior Badminton Championships|2011 Lucknow]]|[[2011 Asian Junior Badminton Championships|Girl's Singles]]}} {{MedalBronze | [[2011 Asian Junior Badminton Championships|2011 Lucknow]]|[[2011 Asian Junior Badminton Championships|Mixed Team]]}} {{MedalGold | [[2012 Asian Junior Badminton Championships|2012 Gimcheon]]|[[2012 Asian Junior Badminton Championships|Girl's Singles]]}} {{MedalCompetition|[[કોમનવેલ્થ યુથ ગેમ્સ]]}} {{MedalGold|[[Badminton at the 2011 Commonwealth Youth Games|2011 Douglas]]|[[Badminton at the 2011 Commonwealth Youth Games|Girl's Singles]]}} | bwf_id = 0BF2D10A-66EB-4B90-BB4B-3F70D4ADAD99 }} '''પુસરલા વેંકટ સિંધુ''' (જન્મ ૫ જુલાઇ ૧૯૯૫) એક ભારતીય બેડમિન્ટન ખેલાડી છે. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલી બેડમિન્ટન વર્લ્ડ ફેડરેશનની યાદી પ્રમાણે તેણી ટોચની ૨૦ ખેલાડીઓમાં હતી.<ref name="top20">{{cite news|title=Sindhu breaks into world top 20 ranking|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/article3918416.ece|access-date=૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|newspaper=The Hindu|date=૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528015545/http://www.thehindu.com/sport/other-sports/article3918416.ece|archive-date=2014-05-28|url-status=dead}}</ref> ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ના રોજ સિંધુ વિશ્વ પ્રતિયોગિતામાં મેડલ જીતનાર પ્રથમ ભારતીય બેડમિન્ટન ખેલાડી બની હતી. ૩૦ માર્ચ ૨૦૧૫ના દિવસે તેણીને ચોથો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર [[પદ્મશ્રી]] એનાયત થયો હતો. ૧૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ ની તારીખે તેણી ઓલિમ્પિક બેડમિન્ટનના ફાઇનલમાં પ્રવેશનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા ખેલાડી બની હતી. સેમી ફાઇનલ મેચમાં તેણીએ જાપાનની નોઝોમી ઑકુહારાને હરાવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/advani-bachchan-dilip-kumar-get-padma-vibhushan/article6821421.ece|title=Advani, Bachchan, Dilip Kumar get Padma Vibhushan|author=PTI|work=The Hindu}}</ref> ૧૯ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૬ના દિવસે તેણીએ ૨૦૧૬ની રીઓ ઓલિમ્પિકની ફાઇનલમાં રજત ચંદ્રક જીત્યો હતો. સિંધુના પિતા પી. વી. રમણ અર્જુન અવોર્ડથી સમ્માનિત છે. પી. વી. રમણે વોલીબોલની રમતમાંભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યુ હતું. == બાળપણ અને પ્રારંભિક તાલીમ == પી. વી. સિંધુના માતા-પિતા પી. વી. રમણ અને પી. વિજયા ભૂતપૂર્વ વોલીબોલ ખેલાડીઓ છે. પી. વી. રમણને ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૦૦માં અર્જુન એવોર્ડથી સમ્માનિત કર્યા હતા. તેણીના માતા-પિતા વ્યવસાયિક વોલીબોલ ખેલાડી હોવા છતાં ૨૦૦૧ના ઓલ ઈંગ્લેન્ડ ઓપન બેડમિંટન ચેમ્પિયન પુલેલા ગોપીચંદની સફળતાથી પ્રેરણા લઇને તેમણે સિંધુ માટે બેડમિન્ટનનું ક્ષેત્ર પસંદ કર્યુ. તેણીએ આઠ વરસની ઉંમરથી બેડમિન્ટન રમવાનુ શરુ કર્યુ હતુંં. == કારકિર્દી == આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે [[કોલંબો]] ખાતે યોજાયેલ ૨૦૦૯ની સબ જુનિયર એશિયન બેડમિન્ટન સ્પર્ધામાં કાંસ્ય ચંદ્રક પ્રાપ્ત કર્યો હતો. ૨૦૧૦માં ઈરાન ફજ્ર્ર્ર્ર આંતરરાષ્ટ્રીય બેડમિન્ટન ચેલેન્જમાં રજત ચંદ્રક પ્રાપ્ત કર્યો હતો. ૨૦૧૦માં મેક્સિકો ખાતે યોજાયેલ જુનિયર વર્લ્ડ બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપમાં તેણી ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પહોંચી હતી. ૨૦૧૦ના ઉબેર કપ માટેની ભારતની રાષ્ટ્રીય ટીમની તે સદસ્ય હતી. ==== ૨૦૧૨ ==== ૧૪ જૂન ૨૦૧૨ ના રોજ ઈન્ડોનેશિયન ક્પમાં તેણી જર્મનીની જુલિયાન શેન્ક સામે ૨૧-૧૪, ૨૧-૧૪ ના આંકથી હારી હતી. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ખેલાડી]] [[શ્રેણી:૧૯૯૫માં જન્મ]] 30urcf5dsghjag7du1hdxck99yyoev0 0 78488 905878 795384 2026-09-30T08:46:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905878 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = તેહરી બંધ | name_official = | image_caption = તેહરી બંધ, ૨૦૦૮ | image_alt = | location_map_caption = | country = ભારત | location = [[ઉત્તરાખંડ]] | status = O | construction_began = ૧૯૭૮ | opening = ૨૦૦૬ | demolished = | cost = US $૨.૫&nbsp;બિલિયન | owner = THDC ઇન્ડિયા લિમિટેડ | dam_type = Embankment, earth અને rock-fill | dam_crosses = ભાગીરથી નદી | dam_length = {{convert|575|m|ft|abbr=on}} | dam_width_crest = {{convert|20|m|ft|abbr=on}} | dam_width_base = {{convert|1128|m|ft|abbr=on}} | dam_volume = | spillway_count = 2 | spillway_type = નિયંત્રિત દરવાજા | spillway_capacity = {{convert|15540|m3/s|ft3/s|abbr=on}} | res_name = | res_capacity_total = {{convert|4.0|km3|acre.ft|abbr=on|lk=out}} | res_catchment = | res_surface = {{convert|52|km2|abbr=on}} | res_max_depth = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = ૨૦૦૬ | plant_decommission = | plant_type = P | plant_turbines = ફ્રેન્કિસ પંપ ટર્બાઇન | plant_capacity = {{convert|1000|MW|abbr=on}}<br />મહત્તમ: ૨,૪૦૦ MW | plant_annual_gen = | website = | extra = | image = Tehri dam india.jpg | image_size = | location_map = India Uttarakhand | location_map_size = | coordinates = {{coord|30|22|40|N|78|28|50|E|region:IN_type:landmark|display=inline}} | dam_height = {{convert|260.5|m|ft|abbr=on}} }} '''તેહરી બંધ''' તેહરી વિકાસ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત, એક પ્રાથમિક બંધ છે, જે [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યના [[તેહરી ગઢવાલ જિલ્લો|તેહરી]]માં સ્થિત છે. આ બંધ [[ગંગા નદી]]ની મુખ્ય સાથી નદી [[ભાગીરથી|ભગિરથી]] પર બાંધવામાં આવેલ છે. તેહરી બંધની ઊંચાઇ ૨૬૧ મીટર છે, જે વિશ્વમાં પાંચમા ક્રમની સૌથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવે છે. આ બંધ પરિયોજના દ્વારા ૨૪૦૦ મેગા વૉટ વીજળીનું ઉત્પાદન, ૨,૭૦,૦૦૦ હેકટર ક્ષેત્રમાં સિંચાઇ અને દૈનિક ૧૦૨.૨૦ કરોડ લીટર પીવાનું પાણી [[દિલ્હી]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] તથા ઉત્તરાખંડને ઉપલબ્ધ કરાવવાનું પ્રસ્તાવિત છે. == ઇતિહાસ == તેહરી ડેમ પરિયોજના માટે પ્રાથમિક તપાસનું કામ ૧૯૬૧ના વર્ષમાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ, આ યોજનાની રૂપરેખા ૧૯૭૨ના વર્ષમાં પૂર્ણ થઈ. તે માટે ૬૦૦ મેગા વૉટના પાવર પ્લાન્ટનું બાંધકામ ૧૯૭૮ના વર્ષમાં શરૂ કર્યું, પરંતુ આર્થિક, પર્યાવરણીય અસર<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/protectors-of-nature/article8761277.ece |title=Protectors of Nature |date=૨૩ જૂન ૨૦૧૬ |newspaper=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |access-date=૩ જુલાઇ ૨૦૧૬ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815193334/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/protectors-of-nature/article8761277.ece |archive-date=2016-08-15 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://bigwire.in/2016/03/08/save-earth-next-generation-chipko-legend/ |title=Save earth for next generation: Chipko legend |last=Dutta |first=Ratnajyoti |date=૮ માર્ચ ૨૦૧૬ |website=BigWire |access-date=૩ જુલાઇ ૨૦૧૬}}</ref>ના કારણે આ યોજના પૂર્ણ કરવામાં વિલંબ થયો હતો. તેની પરિયોજના ૨૦૦૬ના વર્ષમાં પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tehri Dam|તેહરી બંધ}} * [http://www.mytehri.com/tehri_dam_new.php તેહરી ડેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526061411/http://www.mytehri.com/tehri_dam_new.php |date=2010-05-26 }} (અંગ્રેજી) * [http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/highlight/tehri_dam.php ''ઉત્તરાખંડ હાઇલાઇટ - તેહરી ડેમ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924072600/http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/highlight/tehri_dam.php |date=2010-09-24 }} (અંગ્રેજી) [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] j7h16mqf2cat87o6zgwkkww1o1y9vy9 0 79782 905885 782969 2026-09-30T09:46:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905885 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|honorific prefix=લેફ્ટ્નન્ટ|honorific_prefix=Lieutenant|name=નવદીપ સિંઘ|image=Lieutenant Navdeep Singh.jpg|birth_name=નવદીપ સિંઘ|birth_place=ગુરદાસપુર, પંજાબ|death_date=૨૦ ઓગષ્ટ ૨૦૧૧<span style="display:none">(<span class="dday deathdate">2011-08-20</span>)</span>|death_place=જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં શહીદ|allegiance={{flag|India}}|branch=[[File:Flag_of_Indian_Army.svg|24x24px]] ભારતીય ભૂમિસેના|serviceyears=૨૦૧૦-૨૦૧૧|rank=[[File:Lieutenant_of_the_Indian_Army.svg|58x58px]] લેફ્ટ્નન્ટ|unit=સૈન્ય ઓર્ડિનન્સ કોર<br> [[File:Marathali.gif|48x48px]]મરાઠા લાઇટ્ ઇન્ફન્ટ્રી|battles=જમ્મુ અને કાશ્મીર ખાતે આતંકવાદ વિરોધિ અભિયાન|awards=[[File:Ashoka_Chakra_ribbon.svg|32x32px]] અશોક ચક્ર}}લેફ્ટ્નન્ટ નવદીપ સિંઘ, એસી એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]]<nowiki/>ની [[મરાઠા લાઇટ્ ઇન્ફન્ટ્રી]] રેજિમેન્ટની ૧૫મી પલટણની ઘાતક પ્લાટુનના કમાન્ડર હતા.<ref name="Confer">[http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79890 President to Confer Ashoka Chakra on Lt. Navdeep Singh (Posthumous)], Press Information Bureau, 25-January 2012, pib.nic.in</ref> તેમણે [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]<nowiki/>માં ઘૂસણખોરી કરી રહેલા ૧૭ તાલીમબદ્ધ અને સશસ્ત્ર આતંકવાદીઓને મારવા માટે ઘાત લગાવી અને હુમલો કરવાની તૈયારી કરી હતી. તે કાર્યવાહીમાં તેમણે ચાર આતંકવાદીઓને ઠાર માર્યા અને એક ઘાયલ સાથીને સલામત સ્થળે પહોંચાડ્યો. પરંતુ નજીકથી થયેલ ઘાતક ઇજાને કારણે તેઓ શહીદ થયા. તેમને [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]]<nowiki/>એ ૬૩મા ગણતંત્ર દિવસના પ્રસંગે [[ભારત]]<nowiki/>ના શાંતિકાળના સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] વડે મૃત્યુપર્યંત સન્માનિત કર્યા.<ref name="tribune">[http://www.tribuneindia.com/2012/20120126/jaltrib.htm Ashok Chakra to Lt Navdeep Singh posthumously], Jalandhar, January 25, 2012, tribuneindia.com</ref> == પરિવાર અને કારકિર્દી == સિંઘનો જન્મ [[ગુરદાસપુર]], [[પંજાબ]] ખાતે થયો હતો. તેઓ તેમના પરિવારમાંથી ત્રીજી પેઢીના સૈનિક હતા. તેમના દાદા જુનિયર કમિશન અધિકારી હતા અને તેમના પિતા જોગીન્દર સિંઘે [[બેંગાલ સેપર્સ]]<nowiki/>માં ૩૦ વર્ષ સુધી સુબેદાર મેજર તરીકે સેવા આપી અને ઓનરરી કેપ્ટન તરીકે નિવૃત્ત થયા. સિંઘે વિજ્ઞાન શાખામાં ડિગ્રી હાંસલ કરી અને ૨૦૦૬માં હોટલ મેનેજમેન્ટ પૂર્ણ કર્યું. તેમણે કોલકત્તાના આર્મી ઇન્સટીટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટની ડિગ્રી પણ મેળવી. તેમણે ખાનગી કંપનીમાં કામ કરવાનું છોડી અને ભારતીય સેનામાં અફસર તરીકે જોડાવા [[અફસર તાલીમ અકાદમિ]]<nowiki/>માં દાખલ થયા. તેમને ૨૦૧૦માં આર્મી ઓર્ડિનન્સ કોરમાં નિયુક્તિ આપવામાં આવી. ભારતીય સેનાના કાયદા અનુસાર સેનાના બિન લડાયક વિભાગમાં નિયુક્તિ પામતા અફસરોએ બે વર્ષ માટે યુદ્ધક્ષેત્ર અથવા આતંકવાદ વિરોધિ અભિયાનમાં કાર્યરત પાયદળ પલટણ સાથે ફરજ બજાવવી આવશ્યક હોય છે. તે સમયગાળામાં અફસર જે તે પલટણને જ જવાબદાર હોય છે. લેફ્ટ. સિંઘને ૧૫મી મરાઠા લાઇટ્ ઇન્ફન્ટ્રીમાં જમ્મુ અને કાશ્મીર ખાતે તૈનાત કરવામાં આવ્યા.<ref name="Navdeep">[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-to-all-the-mothers-who-lost-their-sons-to-india/20120412.htm To all the mothers who lost their sons for India], Archana Masih, April 12, 2012, Gurdaspur, rediff.com</ref> == કાર્યવાહી == ઓગષ્ટ ૨૦, ૨૦૧૧ના રોજ લેફ્ટ સિંઘે જમ્મુ અને કાશ્મીરના ગુરેઝ ક્ષેત્રમાં ઘૂસણખોરી કરી રહેલા ૧૭ આતંકવાદીઓને ઠાર મારવા અથવા પકડવાની કાર્યવાહીનો આરંભ કર્યો. તેમણે આતંકવાદીઓ માટે ઘાત લગાવી અને હુમલો કરવા નિર્ણય કર્યો અને તેમના સાથીઓને હુકમ આપ્યો કે જ્યાં સુધી પોતે ગોળીબાર શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી અન્યોએ પણ ન કરવો.<ref name="theHindu">[http://www.thehindu.com/news/national/article2832285.ece Navdeep Singh to be decorated with Ashok Chakra posthumously] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130073959/http://www.thehindu.com/news/national/article2832285.ece |date=2012-01-30 }}, Special Correspondent, NEW DELHI, January 25, 2012, thehindu.co.in</ref><ref name="ashokchakra">[http://ibnlive.in.com/news/lt-navdeep-singh-awarded-ashok-chakra/224317-3.html Young Army officer gets Ashok Chakra posthumously] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128013753/http://ibnlive.in.com/news/lt-navdeep-singh-awarded-ashok-chakra/224317-3.html |date=2012-01-28 }}, Jan 26, 2012, IBNLive.com</ref> તેમણે ઘૂસણખોરોને પાસે આવવા દીધા અને હુમલો કરતાં પહેલાં નબળી પરિસ્થિતિમાં લાવી દીધા. તેમણે પોતે સૌથી ઓછી આડ ધરાવતા સ્થાન પર જગ્યા લીધી હતી અને તેમની ટુકડીને મોટા ખડક પાછળ ગોઠવી હતી. હુમલા દરમિયાન તેમણે ત્રણ આતંકવાદીઓને ઠાર માર્યા અને તેમને ઘાયલ સાથીને આડ પાછળ ખેંચતા આશરે પાંચ મિટર દૂરથી જ એક ગોળી માથામાં વાગી. તેમ છતાં તેમણે ગોળી મારનાર ચોથા આતંકવાદીને મારી નાખ્યો. તેમણે ઘાયલ સાથીને બચાવી લીધો અને આખરી શ્વાસ સુધી ગોળીબાર કરતા રહ્યા.<ref name="OdishaToday">[http://www.odishatoday.com/viewnews.php?news_id=2475 Tears as Lieutenant Navdeep Singh gets posthumous Ashok Chakra for supreme sacrifice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211021/http://www.odishatoday.com/viewnews.php?news_id=2475 |date=2016-03-03 }}, 26-Jan-2012, New Delhi, Odishatoday.com</ref> મુઠભેડ લગભગ આઠ મિનિટ ચાલી અને તેમાં ૧૨ તાલીમબદ્ધ આતંકવાદીઓને ઠાર મરાયા. તેમના પાર્થિવ શરીરને [[શ્રીનગર]] ખાતે લઈ જવાયું. == બહુમાન == સિંઘના પાર્થિવ શરીરને તેમના વતન ગુરદાસપુર ખાતે લઈ જવાયું અને સંપૂર્ણ સૈન્ય સન્માન સાથે હજારો લોકોની હાજરીમાં અંતિમસંસ્કાર કરાયા.<ref name="full honours">[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-23/india/29917936_1_cremation-ground-infiltration-indian-army Lt Navdeep Singh cremated with full honours] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103185905/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-23/india/29917936_1_cremation-ground-infiltration-indian-army |date=2013-01-03 }}, Gourav Sally, TNN, Aug 23 2011, indiatimes.com</ref> તેમને ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રતિભા પાટીલ]]<nowiki/>ના હસ્તે મૃત્યુપર્યંત અશોક ચક્ર એનાયત કરાયું. == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] b7jyw4e0ethoyzlo43ff6klrs9q38sy 0 79786 905874 823434 2026-09-30T08:17:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905874 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |name=ડી શ્રીરામ કુમાર |birth_date=૧૯૮૧ |birth_place=કોઇમ્બતુર, તામિલનાડુ |allegiance={{flag|ભારત}} |branch={{army|India}} |serviceyears=૨૦૦૪-હાલ સુધી |rank=લેફ્ટનન્ટ કર્નલ |unit=૯૦ મધ્યમ રેજિમેન્ટ (તોપખાનું રેજિમેન્ટ)<br> ૩૯ આસામ રાઇફલ્સ |awards=[[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)]] |honorific prefix=લેફ્ટ. કર્નલ |honorific suffix=[[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|એસી]] |image=D._Sreeram_Kumar.jpg |image_size=250 px }} લેફ્ટ. કર્નલ '''ડી શ્રીરામ કુમાર''', એસી<ref>{{Cite web|url=http://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimpleWithFivePara.aspx?MnId=0N/rKFNBbsQ=&ParentID=+XtwXAaidZ0=|title=Ashok Chakra}}</ref> (જન્મ ૧૯૮૧) એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]]ના એક અધિકારી છે. તેઓ ૨૦ માર્ચ ૨૦૦૪ના રોજ નિયુક્ત કરાયા હતા. તેમને [[ભારત]]નો શાંતિકાળનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] એનાયત કરાયો હતો. હાલમાં, તેઓ ભારતીય સૈન્ય અકાદમી ખાતે ફરજ બજાવી રહ્યા છે. == બાળપણ == કુમારનો જન્મ ૧૯૮૧માં [[કોઇમ્બતુર]], [[તામિલ નાડુ]] ખાતે થયો હતો અને તેમણે અભ્યાશ સૈનિક સ્કુલ, અમરાવતી નગર, ઉડુમલપેટ ખાતે કર્યો હતો. કોલેજ અભ્યાશ તેમણે [[મદુરાઇ]] ખાતે આવેલી અમેરિકન કોલેજમાં કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/article490145.ece|title=Memorable reunion for senior officers at Sainik School|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702000302/http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/article490145.ece|archive-date=2010-07-02|access-date=2017-02-20|url-status=dead}}</ref> == સૈન્ય કારકિર્દી == કુમાર ઓક્ટોબર ૨૦૦૨માં અફસર તાલીમ અકાદમિ, ચેન્નઈ ખાતે જોડાયા હતા અને તેમને ૯૦ મધ્યમ રેજિમેન્ટ (તોપખાનું)માં નિયુક્તિ અપાઈ હતી. તેમણે [[અરુણાચલ પ્રદેશ]]માં ''ઓપરેશન ઓર્કિડ'' અને [[મણિપુર]]માં ''ઓપરેશન હિફાઝત''માં ૩૯મી [[આસામ રાઇફલ્સ]]ના ભાગરૂપે ફરજ બજાવી હતી. તેમને ૧૨ આતંકવાદીઓને ઠાર મારવા અને ૨૩ આતંકવાદીઓની ધરપકડ કરવાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે. આ કાર્યવાહીઓ માટે તેમને અશોક ચક્ર એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. == બહુમાન == * [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૮૧માં જન્મ]] radi96z2oslab9tcvewfjmy039258s1 0 79937 905887 784676 2026-09-30T10:40:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905887 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = પાંડવ ધોધ | photo = | photo_caption = | location = [[પન્ના જિલ્લો]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ભારત]] | coords = | elevation = | type = | height = {{convert|30|m}} | height_longest = | average_width = | number_drops = | average_flow = | watercourse = કેન નદીની એક ઉપનદી }} આ '''પાંડવ ધોધ '''એક [[ધોધ]] છે, જે [[ભારત]] દેશના [[મધ્ય પ્રદેશ]] રાજ્યના [[પન્ના જિલ્લો]] ખાતે આવેલ છે.<ref name="panna">{{Cite web|url=http://panna.nic.in/#|title=Panna – a city of diamonds|website=Tourism - Falls & Views|publisher=Panna district administration|access-date=૨૦૧૦-૦૭-૦૨}}</ref> == ધોધ == આ ધોધ {{Convert|30|m}} ઊંચો છે. આ પાંડવ ધોધ કેન નદીની એક ઉપનદી પર આવેલ છે, જ્યાંથી ધોધ સ્વરૂપે તે કેન નદીમાં જોડાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.vacationsindia.com/madhya-pradesh/khajuraho.html|title=Khajuraho|publisher=Vacations India|access-date=<span style="font-size: 14.4px;">૨૦૧૦-૦૭-૧૫</span>|archive-date=2017-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313202137/http://www.vacationsindia.com/madhya-pradesh/khajuraho.html|url-status=dead}}</ref> == પૌરાણિક કથાઓ == આ ધોધનું નામ એક સ્થાનિક દંતકથા મુજબ મહાભારત કાળમાં દેશનિકાલ થયેલ [[પાંડવ]] ભાઈઓએ આ પ્રદેશની મુલાકાત લીધી  છે. આ દંતકથાના તથ્યો પૂલ આસપાસ નીચે આવેલ ગુફાઓ અને દેવસ્થાનોમાં જોઈ શકાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mustseeindia.com/Panna-Pandav-Caves-and-Falls/attraction/11790|title=Pandav Caves and Falls, Panna|publisher=must see india|access-date=<span style="font-size: 14.4px;">૨૦૧૦-૦૭-૦૨</span>|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063640/http://www.mustseeindia.com/Panna-Pandav-Caves-and-Falls/attraction/11790|url-status=dead}}</ref> == માર્ગદર્શન == પાંડવ ધોધ ધોરીમાર્ગ પર થી {{Convert|1|km}} જેટલા અંતરે આવેલ છે. તે પન્ના થી {{Convert|12|km}}  અને ખજુરાહોથી {{Convert|35|km}} <ref>{{Cite web|url=http://aravindgj.blogspot.com/2009/12/mp-trip-raneh-and-pandav-falls.html|title=MP trip: Raneh and Pandav falls|publisher=Treks and travels|access-date=<span style="font-size: 14.4px;">૨૦૧૦-૦૭-૦૨</span>}}</ref> જેટલા અંતરે આવેલ છે. રાનેહ ધોધ અહીંથી નજીકમાં આવેલ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.indiamike.com/india/madhya-pradesh-f36/raneh-falls-ken-ghariyal-park-or-pandava-falla-panna-national-park-t98711/|title=Raneh falls/Ken Ghariyal Park or Pandava falla/Panna national Park|publisher=indiamike.com|access-date=<span style="font-size: 14.4px;">૨૦૧૦-૦૭-૧૫</span>|archive-url=https://web.archive.org/web/20170531035728/http://www.indiamike.com/india/madhya-pradesh-f36/raneh-falls-ken-ghariyal-park-or-pandava-falla-panna-national-park-t98711/|archive-date=2017-05-31|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:ભારતના જળધોધ]] 8pf7viye5swgbhs5te9v33yjko7974x 0 83284 905869 905587 2026-09-30T06:08:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905869 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | image = Gopalkrishna_Gandhi_at_Jaipur_Literature_Festival_2026_(1).jpg | image_size = | caption =જયપુર લિટરેચર ફેસ્ટિવલ ૨૦૨૬માં ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી | name = ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી | office = [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના ૨૨માં રાજ્યપાલ | term_start = ૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ |1blankname = મુખ્યમંત્રી |1namedata = બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્યજી | term_end = ૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૦૯ | predecessor = વિરેન જે. શાહ | successor = દેવાનંદ કંવર | birth_name = ગોપાલકૃષ્ણ દેવદાસ ગાંધી | birth_date = ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૪૬ (૭૧ વર્ષ) | birth_place = [[દિલ્હી]], બ્રિટિશ ભારત | parents = દેવદાસ ગાંધી (પિતા)<br />લક્ષ્મી ગાંધી (માતા) | relations = [[મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] (દાદા)<br />[[કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધી]] (દાદી) | residence = | occupation = ભારતીય સનદી સેવા (IAS) | death_date = | death_place = | spouse = તારા ગાંધી | children = ૨ (પુત્રીઓ) | website = | office2 = ૨૦૧૭ના [[ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી ૨૦૧૭|ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદનાં ઉમેદવાર]] }} '''ગોપાલકૃષ્ણ દેવદાસ ગાંધી''' (જન્મ: [[એપ્રિલ ૨૨]], ૧૯૪૬) એ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના પૌત્ર છે, ભારતીય સનદી સેવા (IAS)નાં અધિકારી અને રાજદ્વારી છે, જેઓએ ૨૦૦૪ થી ૨૦૦૯ સુધી [[પશ્ચિમ બંગાળ]]નાં ૨૨માં રાજ્યપાલ તરીકે સેવાઓ આપેલી હતી.<ref>{{cite web| title = At farewell, Gopalkrishna Gandhi calls for change in mindsets - The Hindu| url = http://www.thehindu.com/news/national/article64508.ece| date = ડિસેમ્બર ૧૩, ૨૦૦૯| access-date = ૨૦૧૩-૧૧-૨૯| archive-url = https://web.archive.org/web/20140420132747/http://www.thehindu.com/news/national/article64508.ece| archive-date = 2014-04-20| url-status = dead}}</ref> પૂર્વ સનદી અધિકારી તરીકે તેઓએ અન્ય વહીવટી તથા રાજદ્વારી પદોની સાથે સાથે [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]]ના સચીવ તરીકે તથા [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] અને [[શ્રીલંકા]]માં ઉચ્ચાયુક્ત તરીકે પણ સેવાઓ આપેલી છે.<ref name="gg1">[http://www.outlookindia.com/article.aspx?234468 Gopal Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024152150/http://www.outlookindia.com/article.aspx?234468 |date=2012-10-24 }} ''outlookindia.com''. Apr 23, 2007. Retrieved 15 January 2014</ref> તેઓ ૨૦૧૭ની [[ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી ૨૦૧૭|ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં]] [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]] અને સાથી પક્ષો પ્રેરીત યુ.પી.એ.ના ઉમેદવાર હતા.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/gopalkrishna-gandhi-is-oppositions-nominee-for-vice-president-report/articleshow/59541414.cms|title=Gopalkrishna Gandhi is opposition's nominee for vice president: Report - Times of India|publisher=}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} {{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૬માં જન્મ]] encj06r3w9m8qif8iw8mxoa3xlqeljg 0 93581 905873 764902 2026-09-30T08:03:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905873 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Tiger_Fall.jpg|thumb|ટાઈગર ધોધ]] '''ટાઈગર ધોધ''' ({{lang-en|Tiger Falls}}) [[ભારત]] દેશના [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં ચકરાતા ખાતે ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલ એક ધોધ છે. આ ધોધ રાજ્યના પાટનગર [[દેહરાદૂન|દહેરાદૂન]] ખાતેથી ૯૮ કિલોમીટર તેમ જ ચકરાતા ખાતેથી ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ૨૦ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે. છેલ્લા ૫ કિલોમીટર અંતર પગપાળા ચાલીને જવું પડે છે. આ ૫ કિલોમીટરનો પદ‌આરોહણ માર્ગ (ટ્રેક) ર્‌હોન્ડ્રોન અને ઓકના વૃક્ષોથી આચ્છાદિત છે. ૩૧૨ ફૂટ જેટલી ઊંચાઈ પરથી પડતો આ ધોધ ભારતમાં સૌથી વધુ ઊંચાઈ પરથી સીધો જ નીચે પડતો ધોધ છે, એમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.euttaranchal.com/tourism/tiger-falls.php|title=Tiger Falls, Chakrata|website=eUttaranchal|access-date=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721233823/http://www.euttaranchal.com/tourism/tiger-falls.php|archive-date=2017-07-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://uttarakhandtourism.gov.in/utdb/?q=chakrata|title=Chakrata|website=Uttrakhand Tourism|access-date=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬}}</ref> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tiger Falls|ટાઈગર ધોધ}} [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:ભારતના જળધોધ]] 3dhs8slct6dkhnuvo8jy7l1hzgqihyp 0 96589 905848 803919 2026-09-29T13:15:59Z ~2026-52394-66 89289 /* ઇતિહાસ */ 905848 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ajmalgadh1.jpg|300px|thumb|અજમલગઢ ખાતે સ્મૃતિ-સ્તંભ અને વન-કુટિર]] [[ચિત્ર:Ajmalgadh5.jpg|300px|thumb|અજમલગઢ ખાતે સ્મૃતિ-સ્તંભ ખાતે તકતી]] '''અજમલગઢ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]ના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ઘોડમાળ]] ગામ નજીક આવેલ એક ડુંગર છે. અહીં બે મંદિરો (શિવમંદિર અને રામમંદિર) તથા પારસી સ્થાનક (સ્મૃતિ-સ્તંભ) પણ આવેલ છે. ચોતરફના વિસ્તારના આ સૌથી વધુ ઊંચાઈ પર આવેલ આ સ્થળ ગાઢ જંગલ વડે પણ ઘેરાયેલું હોવાને કારણે રમણીય છે. અહીંથી પશ્ચિમ દિશામાં [[કેલીયા જળાશય યોજના|કેલિયા બંધ]]નું જળાશય નજરે પડે છે. હાલમાં આ ડુંગરની ટોચ સુધી નાનાં વાહન (જીપ) દ્વારા પહોંચવા માટે પાકો રસ્તો બનાવવામાં આવેલ છે<ref>{{cite web|title=અજમલગઢમાં ઉજવવામાં આવનાર સૌ પ્રથમ જશન અને ગંભાર|url=https://parsi-times.com/2018/02/અજમલગઢમાં-ઉજવવામાં-આવનાર/|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}</ref><ref>{{cite web|title=અજમલગઢ પર જશન સેરેમની સાથે અગ્નિદેવની પૂજા અર્ચના|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/DGUJ-NAV-OMC-MAT-latest-navsari-news-065504-1179516-NOR.html|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}</ref>. == ઇતિહાસ == આસપાસના વિસ્તારના સૌથી વધુ ઊંચાઈ પર આવેલ આ વ્યૂહાત્મક સ્થળ પહેલાંના સમયનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. જૂના સમયમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ના લશ્કરના સરદારો [[મહારાષ્ટ્ર]]થી [[સુરત]] આવવાના સમયે લશ્કરી દૃષ્ટિએ મહત્વના આ વ્યૂહાત્મક સ્થળે રોકાણ કરતા હોવાનો ઇતિહાસ છે<ref>{{cite web|title=વાંસદા તાલુકા પંચાયત|url=https://navsaridp.gujarat.gov.in/Navsari/taluka/vansda/taluka-vishe/jovalayak-sthal-1.htm|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. આ ઉપરાંત અહીં પારસીઓના આતશ બહેરામ (પવિત્ર અગ્નિ) પણ અહીં રાખવામાં આવ્યો હોવાનો પણ ઇતિહાસ છે. પારસીઓ પોતાના ધર્મની રક્ષા અર્થે [[ઈરાન]]થી ભારત દેશમાં ગુજરાતના [[સંજાણ]] બંદર ખાતે ઉતર્યા હતા અને ''રાજા જાદીરાણા''નાં રાજયમાં આશરો લીધો હતો. પવિત્ર અગ્નિની સ્થાપના બાદ સમય જતાં શાસન બદલાતાં સંજાણથી થોડે દૂર બહારોટના પહાડ ઉપર પવિત્ર અગ્નિ લઈ જવામાં આવ્યો હતો. ત્યાં પણ કટોકતી સર્જાતા પવિત્ર અગ્નિ અહીં અજમલગઢ પહાડ ઉપર વાંસદાના તે સમયના ''રાજા કિર્તી દેવે'' આશરો આપ્યો હતો. અહીં પારસીઓના આતશ બહેરામને ઈ.સ. ૧૪૦૫ થી ૧૪૪૮ દરમિયાન (૧૪ વર્ષ સુધી) રાખવામાં આવ્યો હતો. હાલમાં આ સ્થળે તેની પવિત્ર યાદગીરી રૂપે ૨૧ ફૂટ ઊંંચા સ્મૃતિ-સ્તંભની સ્થાપના કરવામાં આવેલ છે.<ref>{{Cite web|url=http://bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=100679|title=અજમલગઢ: પારસીઓના ઈતિહાસનો મહત્ત્વનો પડાવ...|access-date=2018-09-08|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202092231/http://bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=100679|url-status=dead}}</ref> == ચિત્રદર્શન == <gallery> File:Ajmalgadh2.jpg|સુર્યાસ્ત વેળાનું દૃશ્ય File:Ajmalgadh3.jpg|ડુંગર પરથી દૃશ્યમાન કેલિયા બંધનું જળાશય File:Ajmalgadh4.jpg|સ્મૃતિ-સ્તંભનું શીલ્હાઉટી દૃશ્ય File:Ajmalgadh6.jpg|સ્મૃતિ-સ્તંભના નિર્માણની તકતી </gallery> == નજીકનાં જોવાલાયક સ્થળો == * [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] ( વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય) * [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]] * [[જાનકી વન]] * [[ઉનાઇ|ઉનાઇ માતા મંદિર]] * [[પદમડુંગરી|પદમડુંગરી પ્રકૃતિ-પ્રવાસન કેન્દ્ર]] * [[વિલ્સન હીલ, ધરમપુર|વિલ્સન હીલ]] == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{YouTube|jwmxTZCMh-o}} * [https://www.darpandodiya.com/videos/drone-video-ajmal-gadh/ સિનેમેટિક ડ્રોન અહેવાલ: અજમલ ગઢ - એક પારસી ધરોહર સ્થળ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] [[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]] [[શ્રેણી:પારસી ધર્મ]] joww7v0m933ad1sp3iutole60hjhbkq 905849 905848 2026-09-29T13:55:33Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-52394-66|~2026-52394-66]] ([[User talk:~2026-52394-66|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 803919 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ajmalgadh1.jpg|300px|thumb|અજમલગઢ ખાતે સ્મૃતિ-સ્તંભ અને વન-કુટિર]] [[ચિત્ર:Ajmalgadh5.jpg|300px|thumb|અજમલગઢ ખાતે સ્મૃતિ-સ્તંભ ખાતે તકતી]] '''અજમલગઢ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]ના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ઘોડમાળ]] ગામ નજીક આવેલ એક ડુંગર છે. અહીં બે મંદિરો (શિવમંદિર અને રામમંદિર) તથા પારસી સ્થાનક (સ્મૃતિ-સ્તંભ) પણ આવેલ છે. ચોતરફના વિસ્તારના આ સૌથી વધુ ઊંચાઈ પર આવેલ આ સ્થળ ગાઢ જંગલ વડે પણ ઘેરાયેલું હોવાને કારણે રમણીય છે. અહીંથી પશ્ચિમ દિશામાં [[કેલીયા જળાશય યોજના|કેલિયા બંધ]]નું જળાશય નજરે પડે છે. હાલમાં આ ડુંગરની ટોચ સુધી નાનાં વાહન (જીપ) દ્વારા પહોંચવા માટે પાકો રસ્તો બનાવવામાં આવેલ છે<ref>{{cite web|title=અજમલગઢમાં ઉજવવામાં આવનાર સૌ પ્રથમ જશન અને ગંભાર|url=https://parsi-times.com/2018/02/અજમલગઢમાં-ઉજવવામાં-આવનાર/|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}</ref><ref>{{cite web|title=અજમલગઢ પર જશન સેરેમની સાથે અગ્નિદેવની પૂજા અર્ચના|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/DGUJ-NAV-OMC-MAT-latest-navsari-news-065504-1179516-NOR.html|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}</ref>. == ઇતિહાસ == આસપાસના વિસ્તારના સૌથી વધુ ઊંચાઈ પર આવેલ આ વ્યૂહાત્મક સ્થળ પહેલાંના સમયનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. જૂના સમયમાં શિવાજીના લશ્કરના સરદારો [[મહારાષ્ટ્ર]]થી [[સુરત]] આવવાના સમયે લશ્કરી દૃષ્ટિએ મહત્વના આ વ્યૂહાત્મક સ્થળે રોકાણ કરતા હોવાનો ઇતિહાસ છે<ref>{{cite web|title=વાંસદા તાલુકા પંચાયત|url=https://navsaridp.gujarat.gov.in/Navsari/taluka/vansda/taluka-vishe/jovalayak-sthal-1.htm|access-date=૦૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. આ ઉપરાંત અહીં પારસીઓના આતશ બહેરામ (પવિત્ર અગ્નિ) પણ અહીં રાખવામાં આવ્યો હોવાનો પણ ઇતિહાસ છે. પારસીઓ પોતાના ધર્મની રક્ષા અર્થે [[ઈરાન]]થી ભારત દેશમાં ગુજરાતના [[સંજાણ]] બંદર ખાતે ઉતર્યા હતા અને ''રાજા જાદીરાણા''નાં રાજયમાં આશરો લીધો હતો. પવિત્ર અગ્નિની સ્થાપના બાદ સમય જતાં શાસન બદલાતાં સંજાણથી થોડે દૂર બહારોટના પહાડ ઉપર પવિત્ર અગ્નિ લઈ જવામાં આવ્યો હતો. ત્યાં પણ કટોકતી સર્જાતા પવિત્ર અગ્નિ અહીં અજમલગઢ પહાડ ઉપર વાંસદાના તે સમયના ''રાજા કિર્તી દેવે'' આશરો આપ્યો હતો. અહીં પારસીઓના આતશ બહેરામને ઈ.સ. ૧૪૦૫ થી ૧૪૪૮ દરમિયાન (૧૪ વર્ષ સુધી) રાખવામાં આવ્યો હતો. હાલમાં આ સ્થળે તેની પવિત્ર યાદગીરી રૂપે ૨૧ ફૂટ ઊંંચા સ્મૃતિ-સ્તંભની સ્થાપના કરવામાં આવેલ છે.<ref>{{Cite web|url=http://bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=100679|title=અજમલગઢ: પારસીઓના ઈતિહાસનો મહત્ત્વનો પડાવ...|access-date=2018-09-08|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202092231/http://bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=100679|url-status=dead}}</ref> == ચિત્રદર્શન == <gallery> File:Ajmalgadh2.jpg|સુર્યાસ્ત વેળાનું દૃશ્ય File:Ajmalgadh3.jpg|ડુંગર પરથી દૃશ્યમાન કેલિયા બંધનું જળાશય File:Ajmalgadh4.jpg|સ્મૃતિ-સ્તંભનું શીલ્હાઉટી દૃશ્ય File:Ajmalgadh6.jpg|સ્મૃતિ-સ્તંભના નિર્માણની તકતી </gallery> == નજીકનાં જોવાલાયક સ્થળો == * [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] ( વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય) * [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]] * [[જાનકી વન]] * [[ઉનાઇ|ઉનાઇ માતા મંદિર]] * [[પદમડુંગરી|પદમડુંગરી પ્રકૃતિ-પ્રવાસન કેન્દ્ર]] * [[વિલ્સન હીલ, ધરમપુર|વિલ્સન હીલ]] == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{YouTube|jwmxTZCMh-o}} * [https://www.darpandodiya.com/videos/drone-video-ajmal-gadh/ સિનેમેટિક ડ્રોન અહેવાલ: અજમલ ગઢ - એક પારસી ધરોહર સ્થળ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] [[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]] [[શ્રેણી:પારસી ધર્મ]] ig1c3tdrsuy015wrar7e3nga1mamdy0 0 98845 905881 899376 2026-09-30T09:24:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905881 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ધ ગુડ રોડ | image = | caption = | director = ગ્યાન કોર્રિઆ | producer = | writer = ગ્યાન કોર્રિઆ | starring = અજય ગેહિ<br />સોનાલી કુલકર્ણી | music = [[રજત ધોળકિયા]] | cinematography = અમિતાભ સિંઘ | editing = પરેશ કામદાર | distributor = | released = જુલાઇ ૧૯ ૨૦૧૩ | runtime = ૯૨ મિનિટ | country = [[ભારત]] | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | budget = {{INR}} ૨.૨૫ કરોડ<ref name="Pathak 2013">{{cite web | last=Pathak | first=Maulik | title=The Good Road: Footloose in Kutch | website=livemint.com/ | date=20 July 2013 | url=http://www.livemint.com/Leisure/3jWCRU1meqvviSVV9dq0SI/The-Good-Road-Footloose-in-Kutch.html | access-date=15 July 2015}}</ref> }} '''ધ ગુડ રોડ''' એ વર્ષ ૨૦૧૩ની ગ્યાન કોર્રિઆ દ્વારા લિખિત અને દિગ્દર્શિત ભારતીય ડ્રામા ફિલ્મ છે. તેને ૮૬મા એકેડેમી એવોર્ડ્સમાં બેસ્ટ ફોરેન લેંગ્વેજ ફિલ્મની શ્રેણી માટેના ભારતીય દાવેદાર તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેને નામાંકન પ્રાપ્ત થયું નહોતું.<ref name="India">{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/97808.html |title='The Good Road' Selected As The Official Indian Entry For Oscars |access-date=21 September 2013 |work=Inida Glitz |archive-date=22 સપ્ટેમ્બર 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922204824/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/97808.html |url-status=dead }}</ref><ref name="bp">{{cite web|title=India nominates The Good Road for Oscars in Best Foreign Film Category|url=http://news.biharprabha.com/2013/09/india-nominates-the-good-road-for-oscars-in-best-foreign-film-category/|access-date=21 September 2013|archive-date=4 એપ્રિલ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404193451/http://news.biharprabha.com/2013/09/india-nominates-the-good-road-for-oscars-in-best-foreign-film-category/|url-status=dead}}</ref> ભારતના ૬૦મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં આ ફિલ્મને '''બેસ્ટ ગુજરાતી ફિલ્મ'''નો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ ફિલ્મ [[કચ્છ]]ની ગ્રામીણ ભૂમિમાં એક ધોરીમાર્ગ પર એકબીજા સાથે જોડાયેલી કેટલીક વાર્તાઓ રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ ઓસ્કારમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે પસંદ કરવામાં આવેલી પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મ છે. ==અભિનેતાવૃંદ== * શામજી ધના કેરાસિયા, પપ્પુ તરીકે. * સોનાલી કુલકર્ણી, કિરણ તરીકે. * અજય ગેહિ, ડેવિડ તરીકે. * કેવલ કાતરોડિયા, આદિત્ય તરીકે. * પુનમ કેસર સિંઘ, પુનમ તરીકે. * પ્રિયાંક ઉપાધ્યાય, શૌકત તરીકે. ==પુરસ્કારો== ૬૦માં રાષ્ટ્રીય ચલચિત્ર પુરસ્કારમાં "આંતરિક ભારતના અનંત અને નબળા ધોરીમાર્ગો અને તેના છુપાયેલા સ્વાદને રજૂ કરવા માટે" આ ચલચિત્રને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref name="60thaward">{{cite press_release|title=60th National Film Awards Announced|url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|format=PDF|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૧૩માં ભારતીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ, હ્યુસ્ટનમાં આ ચલચિત્રએ શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મ જ્યુરી પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|title= 'The Good Road' wins Houston (IFFH) Award!|url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-11/cinema/42940036_1_indian-film-festival-festival-director-ritu-sarin|work= October 11, 2013|publisher= Times of India|access-date= 23 November 2013|archive-date= 2013-10-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20131016071109/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-11/cinema/42940036_1_indian-film-festival-festival-director-ritu-sarin|url-status= dead}}</ref> === ઓસ્કાર પસંદગી === આ ફિલ્મને ૨૦ ફિલ્મોમાંથી પસંદ કરવામાં આવી હતી જે પ્રારંભમાં ફિલ્મ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયાને ઓસ્કર માટે વિચારણા માટે રજૂ કરવામાં આવી હતી. રિતેશ બત્રાની ફિલ્મ ધ લંચબોક્સને ભારતની ઓસ્કાર પસંદગી માટે લગભગ નિર્ધારિત માનવામાં આવતી હતી, જેમાં ઘણા વિવેચકો સર્વસંમતિથી પ્રશંસા કરતા હતા અને પ્રતિનિધિ ફિલ્મ તરીકે મત આપવાનું પસંદ કરતા હતા. સેલિબ્રિટી ડિરેક્ટર કરણ જોહરે પણ ફિલ્મ પાછળ પોતાનો ટેકો આપ્યો હતો કે "બધા પ્રકારના પ્રેક્ષકો તેની સાથે જોડાઈ શકે છે અને હજુ સુધી પ્રેમની વાર્તાના પરિમાણોમાં તે સંપૂર્ણપણે અસામાન્ય છે. તમે વિશ્વના આગેવાનો અને અસામાન્ય પાસાં માટેના બધા પ્રેમને અનુભવો છો. તે મળ્યું નથી."<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Hope-The-Lunchbox-wins-an-Oscar-Karan-Johar/Article1-1123347.aspx |title=Hope The Lunchbox wins an Oscar: Karan Johar |publisher=Hindustan Times |date=17 September 2013 |access-date=21 September 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130918033407/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Hope-The-Lunchbox-wins-an-Oscar-Karan-Johar/Article1-1123347.aspx |archive-date=18 September 2013 }}</ref> જો કે, પસંદગી સમિતિએ ૧૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૩ના રોજ સર્વસંમતિથી નિર્ણય લીધો કે 'ધ ગુડ રોડ' ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે પસંદ કરવામાં આવેલી ફિલ્મ છે. સમિતિના અધ્યક્ષ એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ નિર્માતા ગૌતમ ઘોસ હતા, જેમણે કહ્યું હતું કે, "આ એક નવી ફિલ્મ છે, પરંતુ ધ ગુડ રોડ આશ્ચર્યજનક છે કારણ કે તે અજ્ઞાત છોકરાની વાર્તા દ્વારા ખોવાઇ ગયેલી છોકરીની વાર્તા રજૂ કરે છે અને જ્યારે તેનો પરિવાર [[કચ્છ]]ની સફર પર છે."<ref>{{cite web |author=PTI |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/the-good-road-nominated-as-indias-entry-for-oscars/article5153986.ece?homepage=true |title=‘The Good Road’ nominated as India’s entry for Oscars |publisher=The Hindu |date=4 September 2013 |access-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923015506/http://www.thehindu.com/features/cinema/the-good-road-nominated-as-indias-entry-for-oscars/article5153986.ece?homepage=true |archive-date=23 સપ્ટેમ્બર 2013 |url-status=dead}}</ref> [[ગુજરાત]]ના તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]]એ આ વિશે ટ્વિટ કર્યું હતું કે તેમને ગર્વ છે કે ઓસ્કાર માટે પહેલી વખત ગુજરાતી ફિલ્મ પસંદ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/narendramodi/status/381389443849932800 |title=Twitter / narendramodi: Delighted to know that Gujarati |publisher=Twitter.com |date= |access-date=21 September 2013}}</ref> ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.thegoodroadfilm.com અધિકૃત વેબસાઇટ]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }} * {{IMDb title|3037260|The Good Road}} {{સંદર્ભો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] fetzojsfuxn01bokd2wnimjrxfv9hne 0 100282 905857 888879 2026-09-30T01:35:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905857 wikitext text/x-wiki {{સુધારો|date=૨૦૧૮}} {{Infobox officeholder | name = હીરુભાઇ મૂળજીભાઇ પટેલ | image = | alt = | caption = | office = ગઃહમંત્રી | term_start = ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ | term_end = ૨૮ જુલાઇ ૧૯૭૯ | predecessor = [[મોરારજી દેસાઈ]] | successor = યશવંત ચવાણ | office1 = નાણાં મંત્રી | term_start1 = ૨૪ માર્ચ ૧૯૭૭ | term_end1 = ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ | predecessor1 = ચિદમ્બરમ સુબ્રમણ્યમ | successor1 = [[ચૌધરી ચરણ સિંહ]] | office2 = ડિફેન્સ સેક્રેટરી | term_start2 = ૭ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ | term_end2 = ૨૦ જુલાઇ ૧૯૫૩ | predecessor2= જી. એસ. ભાલ્જા | successor2 = બી. બી. ઘોષ | office3 = [[લોક સભા]] સાંસદ<br>[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા લોક સભા મતવિસ્તાર]] | term_start3 = ૧૯૮૪ | term_end3 = ૧૯૮૯ | predecessor3= શાંતનુભાઇ પટેલ | successor3 = મગનભાઇ પટેલ | term_start4 = ૧૯૭૭ | term_end4 = ૧૯૮૦ | predecessor4= મણિબેન પટેલ | successor4 = શાંતનુભાઇ પટેલ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1904|08|27}} | birth_place = બોમ્બે, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ ભારત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1993|11|30|1904|08|27}} | death_place = [[વલ્લભ વિદ્યાનગર]], [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]], [[ગુજરાત]], ભારત | party = સ્વતંત્ર પક્ષ<ref>{{cite web |title=Rajmohan Gandhi on C Rajagopalachari and the birth of the Swatantra Party |url=http://www.rediff.com/news/oct/31raj2.htm |website=Rediff.com |access-date=1 November 2018}}</ref> | other_names = | known_for = ભારતના ભાગલા સમયે વહેંચણીની કામગીરી | occupation = સિવિસ અધિકારી, રાજરારણી | children = ૫; અમૃતા પટેલ }} '''એચ. એમ. પટેલ''' તરીકે જાણીતા હીરુભાઇ મૂળજીભાઇ પટેલ ઇન્ડિયન સિવિલ સર્વિસના નિવૃત અધિકારી, રાજકારણ ક્ષેત્રે સંચાલક અને વહિવટકર્તા હતા.<ref name="વ્યાસ2012">{{cite book |last=વ્યાસ |first=રજની |title=ગુજરાતની અસ્મિતા |page=૩૧૨ |edition=5th |year=૨૦૧૨ |publisher=અક્ષરા પ્રકાશન |location=અમદાવાદ}}</ref> તેઓ [[મોરારજી દેસાઈ]]ની જનતા સરકારમાં નાણામંત્રી (૨૪ માર્ચ ૧૯૭૭ થી ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯) રહ્યાં. ==પ્રારંભિક જીવન== તેમનો જન્મ તારીખ ૨૭ ઓગસ્ટ ૧૯૦૪ ના રોજ [[મુંબઈ]]માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ મૂળજીભાઇ અને માતાનું નામ હીરાબેન હતું. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મુંબઇમાંથી જ મેળવ્યું. સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઇસ્કૂલમાંથી માદ્યમિક શિક્ષણ લઈ વધુ અભ્યાસ માટે ઈગ્લેન્ડ ગયા હતા. ત્યાં તેમણે આઈ. સી. એસ. ની કઠીન ગણાતી પરીક્ષા સફળતાપૂર્વક પાસ કરી એક વર્ષની તાલીમ લીધી.<ref name ="વ્યાસ2012"/> ==કારકિર્દી== ૧૯૨૭માં લંડનથી આઇ. સી. એસ. ની તાલીમ મેળવી સ્વદેશ પાછા ફર્યા. ૧૯૩૬ માં મુંબઇ રાજ્યના નાયબ સચિવ બન્યા. ત્યારબાદ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સપ્લાય ના નાયબ સચિવનું પદ સંભાળ્યું. ૧૯૪૬ માં જોઈન્ટ કેબીનેટ સેક્રેટરી બન્યા. ૧૯૪૭ માં દેશની આઝાદીના સમયે ભારત-પાકિસ્તાન ના ભાગલા પડ્યા ત્યારે સરકારની અસ્કયામતો અને દેવાની વહેંચણીની જવાબદારી પણ બખૂબી નિભાવી. દેશી રાજ્યોના વિલિનીકરણ સમયે હૈદરાબાદ કેસમાં પોલીસ એક્શનના પગલાંઓમાં પણ તે જનરલ રાજેન્દ્રસિંહ, કનૈયાલાલ મુન્શી, સરદાર પટેલની સાથે સંકડાયેલ ચોથી ગુજરાતી કડી હતાં. ૧૯૫૮માં ઇન્ડિયન સિવિલ સર્વિસીસમાંથી રાજીનામું આપી દીધું. ત્યારબાદ ચારુતર વિદ્યામંડળના અધ્યક્ષ તરીકે જોડાયાં. ૧૯૬૬માં સ્વતંત્ર પક્ષની સ્થાપના થતાં રાજકારણના ક્ષેત્રે ઝંપલાવ્યું. તેના પ્રમુખ તરીકે પણ ફરજો બજાવી. ૧૯૭૭ માં જનતા પાર્ટીની ટિકિટ પરથી [[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] ની બેઠક પરથી લોકસભાની ચૂંટણી લડ્યાં, જીત્યા અને મોરારજી સરકારમાં નાણાંમંત્રી પણ બન્યા. ==સાહિત્યિક યોગદાન== તેમની બહુમુખી પ્રતિભાનો પરિચય આપતાં વહિવટ, રાજકારણ ની સાથે સાથે કનૈયાલાલ મુન્શીના ઘણાં પુસ્તકોનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પણ કર્યો.<ref name ="વ્યાસ2012"/>''અ સિવિલ સરવન્ટ્સ રીમેમ્બરન્સ'' અને ''ધ ફર્સ્ટ ફ્લશ ઓફ ફ્રીડમ: રીકલેક્શન્સ એન્ડ રેફ્લેક્શન્સ'' એ તેમના દ્વારા લિખિત બે પુસ્તકો છે.<ref>{{cite web |title=Ringside view of history |url=https://www.thehindu.com/br/2005/06/28/stories/2005062800191400.htm |work=The Hindu |access-date=1 November 2018 |date=28 June 2005}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી: વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૩માં મૃત્યુ]] roy5o9n2gy5s8qk7k7792tl53f9n6h5 0 109034 905854 849916 2026-09-29T23:55:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905854 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = અવિકા ગોર | image = Avika Gor at the protest against Delhi rape case.jpg | caption = અવિકા ગોર (૨૦૧૩) | birth_name = અવિકા સમીર ગોર | birth_date = {{Birth date and age|1997|6|30|df=yes}} | birth_place = [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]] | nationality = ભારતીય | education =રેયાન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ, મુંબઈ | occupation = અભિનેત્રી | parents = સમીર ગોર (પિતા)<br>ચેતના ગોર (માતા) | height = ૫ ફૂટ ૪ ઈંચ (૧૬૮ સે.મી.) | years_active = ૨૦૦૮–વર્તમાન }} '''અવિકા ગોર''' (જન્મ ૩૦ જૂન ૧૯૯૭) એ ભારતીય ટેલિવિઝન અભિનેત્રી છે. તેણે બાળકલાકાર તરીકે તેની અભિનય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તે ટેલિવિઝન ધારાવાહિક ''બાલિકાવધુ''માં ''આનંદી'' તરીકે તથા ''સસુરાલ સીમર કા''માં રોલી તરીકેની ભૂમિકાઓ માટે જાણીતી છે. ૨૦૦૯માં હિન્દી ફિલ્મ ''મોર્નિંગ વૉક''માં બાળ કલાકારની ભૂમિકાથી તેણે [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ફિલ્મોમાં અભિનય કરવાની શરૂઆત કરી હતી. ૨૦૧૩માં [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] ફિલ્મ ''ઉયલ્લા ઝંપલા'' દ્વારા તેણે મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે પ્રદાર્પણ કર્યું હતું. આ ઉપરાંત તેણે કેટલીક [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] ફિલ્મોમાં પણ ભૂમિકાઓ ભજવી છે. ==અભિનય== ૨૦૦૮માં કલર્સ ચેનલ પર પ્રસારિત થતી ''બાલિકાવધુ'' ધારાવાહિકમાં મુખ્ય કલાકાર તરીકે અભિનયની શરૂઆત કરી હતી. આ ધારાવાહિકમાં તેણે આનંદી જગદીશસિંહની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૦૯માં હિન્દી ફિલ્મ ''મોર્નિંગ વૉક''માં બાળ કલાકારની ભૂમિકા ભજવ્યા બાદ તે જ વર્ષે તેની અન્ય એક ફિલ્મ ''પાઠશાલા'' રજૂ થઈ હતી. જોકે બન્ને ફિલ્મોમાં તેની ભૂમિકા ખૂબ જ ટૂંકી હતી. બાલિકાવધુ ધારાવાહિક બાદ આ જ ચેનલ પર અન્ય એક ધારાવાહિક ''સસુરાલ સીમર કા''માં રોલી સિદ્ધાંત ભારદ્વાજ તરીકે અભિનય આપ્યો હતો. એક વર્ષ બાદ આવેલી ફિલ્મ ''તેજ''માં તેણે બોમન ઇરાનીની પુત્રી તરીકે પ્રિયા રૈનાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. ૨૦૧૩માં તેની મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે રજૂ થયેલી પહેલી જ ફિલ્મ ''ઉયલ્લા ઝંપલા'' માટે દ્વિતીય દક્ષિણ ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ==ટેલિવિઝન== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! વર્ષ ! કાર્યક્રમ ! ભૂમિકા ! ભાષા ! ચેનલ ! નોંધ |- |૨૦૦૮–૨૦૧૦ !scope="row" | ''બાલિકા વધુ'' | આનંદી ખજાનસિંઘ/આનંદી જગદીશસિંઘ | [[હિન્દી]] |rowspan=2|કલર્સ ટીવી | બાળ કલાકાર <br> રૂપાંતરણ [[તમિલ ભાષા|તમિલ]]<br>[[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]<br>મલયાલમ |- |૨૦૦૯ !scope="row" | ''ઈન્ડિયાઝ ગોટ ટેલેન્ટ (સીઝન ૧)'' |મહેમાન/આનંદી | હિન્દી |સમાપન સમારોહમાં પરફોર્મન્સ |- |૨૦૦૮ !scope="row" | ''રાજકુમાર આર્યન'' | યુવા રાજકુમારી વૈભવી | હિન્દી | ઇમેજીન ટૅએવી |મુખ્ય મહિલા પાત્ર |- |૨૦૧૧–૨૦૧૬ !scope="row" | ''સસુરાલ સિમર કા'' |રોલી જમનાલાલ દ્વિવેદી/રોલી સિદ્ધાંત ભારદ્વાજ/ઝુમકી/શ્રુતિ વર્મા | હિન્દી |rowspan=4|કલર્સ ટીવી |ટોચનું મહિલા પાત્ર<br> રુપાંતરણ [[તમિલ ભાષા|તમિલ]]<br>[[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]<br>મલયાલમ<br>[[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] |- |૨૦૧૨ !scope="row" | ''ઝલક દિખલા જા (સિઝન ૫)'' |સ્પર્ધક | હિન્દી |વાઈલ્ડ કાર્ડ પ્રવેશ |- |૨૦૧૩ !scope="row" | ''કોમેડી નાઈટ્સ વીથ કપિલ શર્મા'' |મહેમાન ભૂમિકા | હિન્દી |ટીના દત્તા સાથે |- |૨૦૧૪ !scope="row" | ''બેઇન્તેહા'' |મહેમાન ભૂમિકા/રોલી | હિન્દી |હોળી પ્રસંગે ખાસ પ્રસારણ |- |૨૦૧૪ !scope="row" | ''કોન્ચેમ ટચલો ઉન્તે ચેપ્ટા'' (તેલુગુ:కొంచెం టచ్ లో ఉంటే చెపప్త) |મહેમાન તરીકે | [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] |ઝી તેલુગુ |એક સેલીબ્રીટી ટૉક શો |- |૨૦૧૫ !scope="row" | ''કોમેડી નાઈટ્સ બચાઓ'' |મહેમાન તરીકે | હિન્દી |rowspan=''8'' |કલર્સ ટીવી | |- |૨૦૧૬ !scope="row" | ''બોક્ષ ક્રિકેટ લીગ (સિઝન ૨)'' |સ્પર્ધક | હિન્દી | કલર્સ ટીવી | ખેલાડી |- |૨૦૧૭ !scope="row" | ''બિગ બોસ ૧૧'' | મહેમાન | હિન્દી | કલર્સ ટીવી | તેની ટેલિવિઝન ધારાવાહિક ''લાડો-૨''ના પ્રમોશન માટે |- |૨૦૧૭–૨૦૧૮ !scope="row" | ''લાડો-૨ (લાડો – વીરપુર કી મર્દાની)'' |અનુષ્કા સાંગવાન/અનુષ્કા યુવરાજ ચૌધરી/જુહી સેઠી | હિન્દી |rowspan=5|કલર્સ ટીવી |મુખ્ય પાત્ર (મહિલા) |- |rowspan="1"|૨૦૧૮ !scope="row" | ''નાગીન ૩'' | |હિન્દી |મહેમાન |- |rowspan="3"|૨૦૧૯ !scope="row" | ''ફિઅર ફેક્ટર: ખતરોં કે ખિલાડી - ૯ | સ્પર્ધક |હિન્દી |બીજા અઠવાડિયે સ્પર્ધામાંથી બહાર |- !scope="row" | ''કિચન ચેમ્પિયન | |હિન્દી | મહેમાન |- !scope="row" | ''ખતરા ખતરા ખતરા | |હિન્દી | મહેમાન |} ==ફિલ્મોગ્રાફી== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" |- ! scope="col" | વર્ષ ! scope="col" | ફિલ્મનું નામ ! scope="col" | ભૂમિકા ! scope="col" | ભાષા ! scope="col" | વિશેષ નોંધ ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | ૨૦૦૯ !scope="row" | ''મોર્નિંગ વૉક'' | ગાર્ગી | [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] | બાળ કલાકાર | |- | ૨૦૧૦ !scope="row" | ''પાઠશાલા'' | અવિકા | હિન્દી | બાળ કલાકાર | |- | ૨૦૧૨ !scope="row" | ''તેજ'' | પિયા રૈના | હિન્દી | બાળ કલાકાર | |- | ૨૦૧૩ !scope="row" | ''ઉયલ્લા ઝંપલા'' <br>(તેલુગુ:ఉయ్యాల జంపాల)<br> | ઉમાદેવી | [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] | મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે પ્રદાર્પણ | |- | ૨૦૧૪ !scope="row" | ''લક્ષ્મી રાવે મા ઇંતિકી'' | લક્ષ્મી | તેલુગુ | મુખ્ય અભિનેત્રી | |- | ૨૦૧૫ !scope="row" | ''સિનેમા ચૂપિસ્તા માવા'' (તેલુગુ: సినిమా చూపిస్త మావ)<br>(English : I will show you a cinema, uncle) | પરીણિતા ચેટરજી | તેલુગુ | મુખ્ય અભિનેત્રી | |- | ૨૦૧૫ !scope="row" | ''થાનુ નેનુ'' | કિર્તી | તેલુગુ | મુખ્ય અભિનેત્રી | |- | ૨૦૧૫ !scope="row" | ''કેર્ ઓફ ફૂટપાથ – ૨'' | ગીતા | [[કન્નડ ભાષા|કન્નડા]] | મુખ્ય અભિનેત્રી | style="text-align:center;"|<ref name="Care of Footpath 2">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums|title=Avika Gor comes to Sandalwood|work=The Times Of India|date=7 January 2014|access-date=2019-10-20|archive-date=2014-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110160855/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums|url-status=dead}}</ref> |- | ૨૦૧૫ !scope="row" | ''કીલ ધેમ યંગ'' | ગીતા | હિન્દી | મુખ્ય અભિનેત્રી | |- | ૨૦૧૫ !scope="row" | ''માંઝા'' | કિર્તી | તેલુગુ | મુખ્ય અભિનેત્રી | |- |2016 !scope="row" | ''ઈક્કડીકી પોથાવુ ચિન્નાવડા (તેલુગુ : ఎక్కడికి పోతావు చిన్నవాడా) | આયેશા / અમલા | તેલુગુ | અભિનેત્રી (ડબલ રોલ) | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Nayak|first1=Elina Priyadarshini|title=Nikhil to revisit his Happy Days look in Ekkadiki Pothavu Chinnavada|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nikhil-to-revisit-his-Happy-Days-look-in-Ekkadiki-Pothavu-Chinnavada/articleshow/52689103.cms|website=The Times of India|access-date=5 May 2017|date=16 January 2017}}</ref> |- | ૨૦૧૯ !scope="row" | ''નટસાર્વભોમ'' (English: Emperor of actors) | બ્રાઈડ | [[કન્નડ ભાષા|કન્નડા]] | ખાસ ભૂમિકા (ગીત) | |- | ૨૦૧૯ !scope="row" | ''Raju Gari Gadhi 3'' (તેલુગુ:రాజు గారి గది 3) | | [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] | | |} ==લઘુ ફિલ્મો== {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ફિલ્મ ! ભૂમિકા ! ભાષા ! વિશેષ નોંધ !class="unsortable"|{{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- |૨૦૧૬ !scope="row" | ''અનકહી બાતેં'' | | હિન્દી | |style="text-align:center;"|<ref name="ht1">{{cite news|title=I took a break to understand what I want: Avika Gor|url=http://www.hindustantimes.com/tv/i-took-a-break-to-understand-what-i-want-avika-gor/story-Vaw9d6VS1IO1Eu9IMPbyMP.html|access-date=5 June 2017|work=Hindustan Times|date=19 May 2017}}</ref> |- |૨૦૧૭ !scope="row" | ''આઈ, મી, માય સેલ્ફ'' | | હિન્દી | પટકથા લેખક | style="text-align:center;"|<ref name="ht1"/> |- |} == પુરસ્કાર == {| class="wikitable" |- ! વર્ષ !! પુરસ્કાર સમારોહ !! શ્રેણી !! ફિલ્મ/શો!! પરિણામ |- | rowspan=2 | ૨૦૦૮ | rowspan=2 | ૮મો ભારતીય ટેલિવિઝન અકાદમી પુરસ્કાર | શ્રેષ્ઠ બાળ કલાકાર | rowspan=5 | ''બાલિકા વધુ'' | rowspan=2 |વિજેતા<ref name="ITA 2008">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |title=The Idea ITA Awards, 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20100820113249/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |archive-date=20 August 2010 }}</ref><ref name="ITA 2008 Nominees">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217190145/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |archive-date=17 February 2012|work=IndianTelevisionAcademy.com|date=24 October 2008}}</ref> |- | શ્રેષ્થ અભિનેત્રી – ડ્રામા (જ્યુરી) |- | rowspan=2 | ૨૦૦૯ | ૧૨મો રાજીવ ગાંધી રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર | યુવા પ્રતિભા | વિજેતા<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|title=Rajiv Gandhi awards presented|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=20 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305004929/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|archive-date=5 માર્ચ 2014|access-date=21 ઑક્ટોબર 2019|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.sify.com/movies/shahid-katrina-win-rajiv-gandhi-national-award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html Shahid, Katrina win Rajiv Gandhi National Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }}. Sify.com. Retrieved on 27 November 2015.</ref> |- | ૯મો ભારતીય ટેલિવિઝન અકાદમી પુરસ્કાર | rowspan=2 | શ્રેષ્ઠ બાળ કલાકાર | વિજેતા<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |title=The Idea ITA Awards, 2009 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150909212242/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |archive-date=9 September 2015 }}</ref> |- | ૨૦૧૦ | ૧૦મો ભારતીય ટેલિવિઝન અકાદમી પુરસ્કાર | વિજેતા<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010|title=The ITA Awards » The Indian Television Academy Awards|work=IndianTelevisionAcademy.com|date=27 November 2015|access-date=21 ઑક્ટોબર 2019|archive-date=20 ઑગસ્ટ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820113113/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |title=The 10th Indian Television Academy Awards – Top −4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201183607/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |archive-date=1 February 2014 |work=IndianTelevisionAcademy.com |date=6 October 2010}}</ref> |- | ૨૦૧૪ | ૩જો દક્ષિણ ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર |rowspan=2 | શ્રેષ્ઠ મહિલા ડેબ્યુ – [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] |rowspan=2 | ''ઉયલ્લા ઝંપલા'' | વિજેતા |} ==સંદર્ભ== {{Reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[https://www.myfashioncampus.com/2018/02/avika-gor-wiki-height-weight-age.html Avika Gor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411065737/https://www.myfashioncampus.com/2018/02/avika-gor-wiki-height-weight-age.html |date=2019-04-11 }} on [https://www.myfashioncampus.com MFC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327091808/https://www.myfashioncampus.com/ |date=2019-03-27 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૯૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી]] 7p4tr6h2ffbamg9711l6mo36vvkjr11 0 110855 905883 867882 2026-09-30T09:31:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905883 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ |title=કોંગુ નાડુના પિતામહ |image=Dheeran Chinnamalai1.jpg |caption=ઑડનિલઈમાં ધીરન ચિન્નામલઈની પ્રતિમા |full name= |predecessor= |successor=અંગ્રેજ શાસન |father=|mother=|birth_date={{birth date|1756|04|17|df=yes}} |birth_place=મેલપલાયમ, કાંગેયમ, [[તમિલનાડુ]] |death_date={{death date and age|1805|07|31|1756|04|17|df=yes}} |death_place=સંકાગિરિ, તમિલનાડુ |date of burial=૦૩ ઑગસ્ટ ૧૮૦૫ |place of burial=ઓડનિલઈ, અરાચલુર, તમિલનાડુ }} '''મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ ગૌન્ડર''' ([[એપ્રિલ ૧૭|૧૭ એપ્રિલ]] ૧૭૫૬ - [[જુલાઇ ૩૧|૩૧ જુલાઈ]] ૧૮૦૫) એ કોંગુ તામિલ સરદાર અને કોંગુ નાડુ (પશ્ચિમી તમિલનાડુ) ના પલય્યકાર હતા, જેમણે બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે લડત ચલાવી હતી. == પ્રારંભિક જીવન == મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈનો જન્મ ૧૭ એપ્રિલ ૧૭૫૬ ના દિવસે [[તમિલનાડુ]] ના [[ઇરોડ]] નજીક આવેલા મેલપલાયમમાં રતત્નસ્વામી અને પેરિયથાને ઘેર થયો હતો. તેમને સાત સંતાનો હતા જેમાં ૬ પુત્ર અને ૧ પુત્રી હતી. તેઓ બીજું સંતાન હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|title=Biography of Dheeran Chinnamalai|last=editor|date=2011-04-08|website=Winentrance|language=en-US|access-date=2019-12-08|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111138/http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|url-status=dead}}</ref> તેમનું જન્મનું નામ તીર્થગિરી ગૌન્ડર હતું.<ref name="History">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/07/10/stories/2007071051470300.htm|title=Dheeran Chinnamalai statue to be installed in Odanilai soon|work=The Hindu|date=10 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201093126/http://www.hindu.com/2007/07/10/stories/2007071051470300.htm|archive-date=1 December 2007}}</ref> == હૈદર અલી સાથે ચકમક == ૧૭૦૦ના અંત સમયમાં કોંગુ ક્ષેત્ર મૈસુરુના મુસ્લિમ શાસક હૈદર અલીના હેઠળ આવતું હતું. તેણે મોહમ્મદ અલી નામના તેના દિવાનને કર વસુલ કરવા કોંગુ મોકલ્યો. કે કર વસૂલ કરવા ખેડૂતો પર ત્રાસ ગુજારવા લાગ્યો તેમની જમીનો જપ્ત કરવા લાગ્યો. ખેડૂતો પર થતો અત્યાર જોઈ ધીરન અને તેના ભાઈઓએ દિવાનને શિવન મલઈ અને ચેન્ની મલઈ પર્વતો વચ્ચે આંતર્યો અને જમા કરેલો કર ઝૂંટવી ખેડૂતો ને પાછો આપી દીધો. તેનો બદલો લેવા સંકાગિરિ પર પહોંચી સૈન્ય મોકલ્યું. તેની સાથે યુદ્ધમાં ધીરનની જીત થઈ.<ref>{{Cite web|url=http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|title=Biography of Dheeran Chinnamalai|last=editor|date=2011-04-08|website=Winentrance|language=en-US|access-date=2019-12-08|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111138/http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|url-status=dead}}</ref> == પોલીગર યુદ્ધો == મામન્નાર ચિન્નામલાઈ પોલીગર યુદ્ધોના મુખ્ય સેનાપતિ હતા, જે ૧૮૦૧-૧૮૦૨ દરમ્યાન લડાયા હતાં. તેમણે બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સામે લડવા [[ટીપુ સુલતાન]]ની સાથે સાથે ફ્રેન્ચ લશ્કર પાસે પણ આધુનિક યુદ્ધ કળાની તાલીમ લીધી હતી જેણે ચિતેશ્વરમ, મઝાહવલ્લી અને શ્રીરંગપટ્ટનમાં અંગ્રેજો સામે જીત મેળવવામાં મદદ કરી હતી. કટ્ટાબોમન અને ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ પછી, તેઓ ઑડનિલયમાં સ્થાયી થયા ત્યાં તેમણે એક કિલ્લો બંધાવ્યો.<ref>{{Cite web|url=http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|title=Biography of Dheeran Chinnamalai|last=editor|date=2011-04-08|website=Winentrance|language=en-US|access-date=2019-12-08|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111138/http://www.winentrance.com/general_knowledge/dheeran-chinnamalai.html|url-status=dead}}</ref> ચિન્નામલઇએ ઈ. સ.૧૮૦૦ માં [[કોઇમ્બતુર]] ખાતે અંગ્રેજો પર હુમલો કરવા માટે મરાઠાઓ અને મારુથુ પાંડિયારની મદદ લીધી. અંગ્રેજ સૈન્ય સાથીઓની સેનાને રોકવામાં સફળ રહ્યા, આથી ચિન્નામલાઈને કોઈમ્બતુર પર જાતે એકલા હુમલો કરવાની ફરજ પડી. તેમની સેનાનો પરાજય થયો, પરંતુ તે અંગ્રેજ સૈન્યથી છટકી શક્યા.<ref name="Life">{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2008/08/02/stories/2008080254520600.htm|title=Chinnamalai, a lesser-known freedom fighter of Kongu soil|date=2 August 2008|website=The Hindu|access-date=7 ડિસેમ્બર 2019|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914020119/http://www.hindu.com/2008/08/02/stories/2008080254520600.htm|url-status=dead}}</ref> ચિન્નામલઇએ ત્યાર કિલ્લો છોડ્યો અને પલણીના કરુમલઈ ક્ષેત્રમાં વસવાટ કરી ગેરિલા યુદ્ધ નીતિ વાપરી અને ૧૮૦૧ માં કાવેરીમાં, ઈ.સ. ૧૮૦૨ માં ઓડનિલાઇમાં અને ૧૮૦૪ માં અરાચલુર ખાતેની લડાઇઓમાં અંગ્રેજોને પરાજિત કર્યા.<ref name="History" /> == મૃત્યુ == મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈને તેના રસોઈયા નલ્લપને દગો આપ્યો હતો અને અંગ્રેજ સિપાહીઓએ તેમને ઈ.સ. ૧૮૦૫ માં પકડી પાડ્યો હતો. ૧ જુલાઈ, ૧૮૦૫ ના દિવસે આદી પેરુક્કુના દિવસે તેને તેના બંને ભાઈઓ સાથે સંકાગિરી કિલ્લા પર અંગ્રેજોએ ફાંસી આપી હતી.<ref name="History" /><ref name="Life"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Tw8nBgAAQBAJ&dq=dheeran+chinnamalai&source=gbs_navlinks_s|title=Rough with the Smooth|last=Ram Govardhan|publisher=Leadstart publishing|year=2001|isbn=9789381115619|pages=212}}</ref> == વારસો == [[ચિત્ર:Dheeran_Chinnamalai_memorial.jpg|thumb|સંકીરી ખાતે મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ સ્મારક]] [[File:Dheeran Chinnamalai 2005 stamp of India.jpg|thumb|125px|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ (૨૦૦૫) પર ધીરન ચિન્નામલઈ]] [[ચેન્નઈ]], તિરુચિરાપલ્લી, [[ઇરોડ]] અને ઓડાનિલાઇમાં મામન્નાર ધીરન ચિન્નામલઈ ગૌન્ડરના સ્મરણાર્થે પ્રતિમાઓ અને સ્મારકો ઊભા કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="Times">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/coimbatore/Memorial-of-Dheeran-Chinnamalai-set-for-a-facelift/articleshow/19607361.cms|title=Memorial of Dheeran Chinnamalai set for face lift|date=18 April 2013|publisher=Times of India}}</ref><ref name="History" /><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/government-to-construct-manimandapam-for-sivaji/article7584733.ece|title=Government to construct manimandapam for Sivaji|date=26 August 2015|publisher=The Hindu}}</ref> ૩૧ જુલાઇ ૨૦૦૫ ના દિવસે, ભારતીય ડાક દ્વારા તેમના સ્મરણાર્થે એક યાદગારીની ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/08/01/stories/2005080113780600.htm|title=Stamp on Dheeran Chinnamalai released|date=1 August 2005|publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://postagestamps.gov.in/Stamps2005.aspx|title=Postage Stamps|website=postagestamps.gov.in|access-date=12 September 2015|archive-date=10 જુલાઈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710132119/http://postagestamps.gov.in/Stamps2005.aspx|url-status=dead}}</ref> ઈ.સ. ૧૯૯૭ સુધી, તમિલનાડુ રાજ્ય પરિવહન નિગમનો તિરુચિરાપલ્લી વિભાગ ધીરન ચિન્નામલઈ પરિવહન નિગમ તરીકે જાણીતો હતો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8As_ndJ17jcC&pg=PA143&dq=dheeran+chinnamalai&hl=en&sa=X&ved=0CEQQ6AEwCGoVChMIx83VwYvxxwIVjhmOCh2bOwTT#v=onepage&q=dheeran%20chinnamalai&f=false|title=State Transport undertakings|last=P. Jegadish Gandhi|date=1 January 1998|publisher=Deep and Deep|isbn=9788176290845}}</ref> ૧૯૯૬ સુધી, [[કરુર જિલ્લો]] ધીરન ચિન્નામલઈ જિલ્લા તરીકે જાણીતો હતો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W-XaAAAAMAAJ&q=dheeran+chinnamalai&dq=dheeran+chinnamalai&hl=en&sa=X&ved=0CDUQ6AEwBTgKahUKEwjgv6OOjvHHAhVOW44KHdjZAfM|title=Records of Geological Survey Volume 130, Parts 5-6|publisher=Government of India|year=1997}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8IO3AAAAIAAJ&q=dheeran+chinnamalai&dq=dheeran+chinnamalai&hl=en&sa=X&ved=0CEAQ6AEwCDgKahUKEwjgv6OOjvHHAhVOW44KHdjZAfM|title=Dalits in Dravidian land:Frontline reports on Anti-Dalit violence in Tamil Nadu, 1995-2004|last=Viswanathan|publisher=Navayana|year=2005|isbn=9788189059057}}</ref> ઇરોડ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના મુખ્ય મથકનું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/coimbatore/In-memory-of-a-valiant-Kongu-Chieftain/articleshow/12540624.cms|title=In memory of a valiant Kongu Chieftain|date=5 April 2012|publisher=Times of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|3}} {{Commons category|Dheeran Chinnamalai|ધીરન ચિન્નામલઈ}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 0boulx1y3mv2ae9qy780daavofk42m9 0 111588 905858 889868 2026-09-30T01:48:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905858 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = મોહમ્મદઅલી કરીમ ચાગલા | image = President John F. Kennedy with Ambassador of India, Mohamed Ali Currim Chagla.jpg | caption = એમ. સી. ચાગલા (ડાબે), અમેરિકાના ભારતીય રાજદૂત તરીકે પ્રેસીડેન્ટ [[જ્હોન એફ કેનેડી]] સાથે વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે, ૨૨ મે ૧૯૬૧. | birth_date = {{Birth date |df=yes|1900|09|30}} | birth_place = [[મુંબઈ]], મુંબઈ રાજ્ય, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1981|02|09|1900|09|30}} | nationality = ભારતીય | office = વિદેશ મંત્રી | term = ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૬ – ૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૭ | predecessor = સ્વર્ણ સિંઘ | successor = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] | office2 = માનવ સંસાધન અને વિકાસ મંત્રાલય | term2 = ૨૧ નવેમ્બર ૧૯૬૩ – ૧૩ નવેમ્બર ૧૯૬૬ | predecessor2 = હુમાયું કબીર | successor2 = [[ફકરુદ્દીન અલી અહેમદ]] | office3 = [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં ભારતના ઉચ્ચાયુક્ત | term3 = એપ્રિલ ૧૯૬૨ – સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ | office4 = [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|અમેરિકા]]માં ભારતના રાજદૂત | term4 = ૧૯૫૮ – ૧૯૬૧ | predecessor4 = [[ગગનવિહારી લલ્લુભાઈ મહેતા]] | successor4 = બી. કે. નહેરૂ | office5 = બોમ્બે હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ | term5 = ૧૯૪૭ – ૧૯૫૮ | successor5 = હસુમાત્રી ખૂબચંદ ચૈનાની | alma_mater = લિંકન કોલેજ, ઓક્સફોર્ડ }} '''મોહમ્મદઅલી કરીમ ચાગલા''' ([[સપ્ટેમ્બર ૩૦|૩૦ સપ્ટેમ્બર]] ૧૯૦૦ – [[ફેબ્રુઆરી ૯| ૯ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૮૧) એ ભારતીય ન્યાયવિદ, રાજનીતિજ્ઞ અને કેબિનેટ મંત્રી હતા જેઓ ૧૯૪૭થી ૧૯૫૮ સુધી બોમ્બે હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે કાર્યરત રહ્યા.<ref name="frontline">{{cite news|last1=Chandrachud|first1=Abhinav|title=My dear Chagla|url=http://www.frontline.in/the-nation/my-dear-chagla/article5589838.ece|access-date=8 September 2017|publisher=Frontline|date=7 February 2014}}</ref> ==સક્રિય જીવન અને કારકિર્દી== ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૦ના રોજ એક સંપન્ન [[ગુજરાતી]] ઇસ્માઇલી ખોજા પરીવારમાં જન્મેલા ચાગલાને ૧૯૦૫માં તેમની માતાના અવસાનને કારણે બાળપણથી જ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેમનું શિક્ષણ મુંબઈની સેંટ ઝેવિયર્સ હાઇસ્કૂલ અને કોલેજમાં થયું. ત્યારબાદ તેમણે ૧૯૧૮ – ૧૯૨૧ના ગાળામાં લિંકન કોલેજ, ઓક્સફોર્ડ ખાતે આધુનિક ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરી ૧૯૨૧માં સ્નાતક તથા ૧૯૨૫માં અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી.<ref>{{Cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/m-c-chagla|title=M. C. Chagla {{!}} Making Britain|website=www.open.ac.uk|language=en|access-date=2018-11-28|archive-date=2018-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129013118/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/m-c-chagla|url-status=dead}}</ref> ૧૯૨૨માં તેમને બાર ઓફ ધ બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા જ્યાં તેમને જમશેદજી કાંગા અને [[મહમદ અલી ઝીણા]] સાથે કામ કરવાનો મોકો મળ્યો. શરૂઆતમાં અન્ય રાષ્ટ્રવાદીઓની જેમ જ ચાગલા પણ મહમદ અલી ઝીણાના રાષ્ટ્રવાદી વિચારોથી પ્રેરીત થઈ [[ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ]]ના સભ્ય બન્યા. તેમણે મુંબઈમાં સાત વર્ષ સુધી ઝીણાના હાથ નીચે કામ કર્યું. જોકે ઝીણાએ અલગ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રની માંગ શરૂ કર્યા બાદ તેમણે ઝીણા સાથેના તમામ સંબંધો કાપી નાખ્યા હતા.<ref name="roses">{{cite book|last1=Chagla|first1=M.C.|title=Roses in December|date=1 January 1982|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|location=Mumbai|edition=9th}}</ref> ચાગલાએ અન્ય કેટલાક સહયોગીઓની મદદથી મુંબઈમાં ''મુસ્લિમ રાષ્ટ્રવાદી પાર્ટી''ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૨૭માં ગવર્મેન્ટ લો કોલેજ, મુંબઈમાં કાયદાના પ્રાધ્યાપક તરીકે નિયુક્ત થયા જ્યાં તેમણે [[ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર]] સાથે કામ કર્યું. ૧૯૪૧માં તેઓ બોમ્બે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ તરીકે વરણી પામ્યા, ૧૯૪૮માં મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા અને ૧૯૫૮ સુધી પોતાના પદ પર કાર્યરત રહ્યા. આ દરમિયાન પોતાના લેખન તથા વક્તવ્યમાં તેઓ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંઘર્ષના કારણો અને સાંપ્રદાયિક દ્વિ–રાષ્ટ્ર વિચારધારાના વિરોધમાં દૃઢતાથી પોતાની વાત રજૂ કરતા રહ્યા.<ref name="Hindu">{{cite news|last1=Iyer|first1=V.R.Krishna|title=A person par excellence|url=http://www.thehindu.com/2000/10/22/stories/1322078e.htm|access-date=8 September 2017|publisher=The Hindu|date=22 October 2000}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ચાગલા ૧૯૪૬માં [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]]માં પહેલા ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનો હિસ્સો રહ્યા. ૪ ઓક્ટોબર થી ૧૦ ડિસેમ્બર ૧૯૫૬ સુધી તેમણે તત્કાલીન મુંબઈ રાજ્યના કાર્યવાહક ગવર્નર (રાજ્યપાલ) તરીકે કાર્ય કર્યું. મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકેના તેમના કાર્યકાળ બાદ તેઓ વિવાદાસ્પદ હરિદાસ મુંધરા [[ભારતીય જીવનવીમા નિગમ|એલ આઈ સી]] કૌભાંડ સંબંધે નાણામંત્રી ટી. ટી. ક્રિષ્ણામાચારીની તપાસ કરનાર આયોગ રૂપે કાર્ય કર્યું અને નાણામંત્રીને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવા મજબૂર કર્યા. સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૭ થી ૧૯૫૯ દરમિયાન તેઓ હેગ ખાતે [[વિશ્વ અદાલત|ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટીસ]]ના ઍડ–હોક ન્યાયાધીશ બન્યા. સેવાનિવૃત્તિ બાદ તેમણે ૧૯૫૮ થી ૧૯૬૧ સુધી અમેરિકામાં ભારતીય રાજદૂત તરીકે કાર્ય કર્યું. ત્યારબાદ તેમણે એપ્રિલ ૧૯૬૨ થી સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ સુધી [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં ભારતના ઉચ્ચાયુક્ત તરીકે ફરજ બજાવી. યુ.કે.થી પરત ફરતાં તેમને કેબિનેટ મંત્રીના પદ માટે પ્રસ્તાવ મળ્યો જે તેમને સ્વીકારી લેતાં ૧૯૬૩ થી ૧૯૬૬ સુધી શિક્ષણ મંત્રી તરીકે કાર્ય કર્યું. ત્યારબાદ નવેમ્બર ૧૯૬૬ થી સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૭ સુધી વિદેશ મંત્રાલયમાં સેવારત રહી સરકારી સેવાઓ છોડી દીધી. શેષ જીવન વર્ષોમાં તેઓ કાયદાના ક્ષેત્રમાં સક્રીય રહ્યા. ==અંગત જીવન અને પરીવાર== ૧૯૩૦માં ચાગલાએ તેમના જ સમુદાયના અને તેમની સમકક્ષ સાધનસંપન્ન પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા પરિવારની મહેરુનિસા ધારસી જીવરાજ સાથે ભારતીય પરંપરા મુજબ લગ્ન કર્યા. ચાગલા દંપતિને બે પુત્રો જહાંગીર (૧૯૩૪) અને ઇકબાલ (૧૯૩૯) તથા બે પુત્રીઓ હુસનારા (૧૯૩૨) અને નુરૂ સહિત ચાર સંતાનો હતા. તેમના પુત્ર ઇકબાલ ચાગલા વકીલ બન્યા જેમની પુત્રી (એમ. સી. ચાગલાની પૌત્રી) રોહિકા તાતા સન્સના ચેરમેન સાયરસ મિસ્ત્રીના પત્ની છે. ઇકબાલના પુત્ર રિયાજ (જ. ૧૯૭૦) જુલાઈ ૨૦૧૭માં બોમ્બે હાઈકોર્ટના જજ તરીકે નિયુક્ત થયા હતા.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/when-the-countrys-best-legal-minds-came-together-to-celebrate-riyaz-chaglas-bombay-hc-appointment/articleshow/59466523.cms |title=When the country's best legal minds came together to celebrate Riaz Chagla's Bombay HC appointment|work=The Economic Times |date=6 July 2017}}</ref> ==અંતિમ વર્ષો અને અવસાન== [[File:MC Chagla 2004 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર ચાગલા (૨૦૦૪)]] ૧૯૭૩માં ચાગલાએ તેમની આત્મકથા ''રોસીઝ ઇન ડિસેમ્બર'' પ્રકાશિત કરી. તેમણે [[કટોકટી કાળ (ભારત)|કટોકટી]]નો પૂરજોશમાં વિરોધ કર્યો. ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૧ના રોજ હૃદય બંધ પડી જવાના કારણે ૮૧ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું. પારંપરીક મુસ્લિમ દફનવિધિની જગ્યાએ તેમની ઇચ્છા મુજબ તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના સન્માનમાં બોમ્બે ઉચ્ચ ન્યાયાલય બંધ રાખવામાં આવ્યું હતું તથા તેમની સ્મૃતિમાં વ્યાખ્યાનમાળાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૮૫માં ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં તેમની પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું. પ્રતિમાના શિલાલેખ પર આ પ્રમાણે શબ્દો અંકિત કરેલા છે, "એક મહાન ન્યાયાધીશ, એક મહાન નાગરિક અને એથી પણ વિશેષ એક મહાન મનુષ્ય." ==પૂરક વાંચન == * ''Roses In December, an autobiography'', M.C. Chagla, Tenth Edition, Bharatiya Vidya Bhavan, 2000, {{ISBN|81-7276-203-8}} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતના વિદેશમંત્રીઓ]] 4yvz5erzi4eruy8omumn28jhuhqt45o 0 112626 905880 869198 2026-09-30T09:12:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905880 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = દુર્ગાબાઈ દેશમુખ | image =Durgabai Deshmukh 1982 stamp of India.jpg | birth_date = {{Birth date|df=yes|1909|07|15}} | birth_place = રાજમુંદરી, [[આંધ્ર પ્રદેશ]], ભારત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1981|05|09|1909|07|15}} | death_place = નારસનપેટા, [[શ્રીકાકુળમ જિલ્લો|શ્રીકાકુલમ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]], ભારત | alma_mater = મદ્રાસ વિશ્વવિદ્યાલય | spouse = {{marriage|સી. ડી. દેશમુખ|1953}} | children = | awards = [[પદ્મવિભૂષણ]] }} '''દુર્ગાબાઈ દેશમુખ''' ([[જુલાઇ ૧૫|૧૫ જુલાઇ]] ૧૯૦૯ — [[મે ૯|૯ મે]] ૧૯૮૧) સ્વાતંત્ર્યસેનાની, વકીલ, રાજનેતા અને સામાજીક કાર્યકર્તા હતા. તેઓ ભારતીય સંવિધાન સભા અને યોજના આયોગના સદસ્ય હતા. સામાજીક કાર્યકર્તા તરીકે ૧૯૩૭માં મહિલાઓની સ્વતંત્રતા માટે ''આંધ્ર પ્રદેશ મહિલા સભા''ની સ્થાપના કરી. તેઓ કેન્દ્રીય સમાજ કલ્યાણ બોર્ડના સંસ્થાપક પણ હતા. ૧૯૫૩માં તેમના લગ્ન ભારતીય રિઝર્વ બેન્કના પ્રથમ ગવર્નર અને ૧૯૫૦–૧૯૫૬ દરમિયાન ભારતના નાણામંત્રી રહી ચૂકેલા સી. ડી. દેશમુખ સાથે થયાં હતા. ==કારકિર્દી== [[File:Durgabai deshmukh.jpg|thumb|દુર્ગાબાઈ દેશમુખની પ્રતિમા (રાજમુંદરી]] દુર્ગાબાઈ શરૂઆતના વર્ષોથી જ ભારતીય રાજકારણ સાથે જોડાયેલાં હતાં. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેમણે અંગ્રેજી માધ્યમની શિક્ષણ પદ્ધતિ લાગુ કરવાના વિરોધમાં શાળા છોડી દીધી. બાદમાં તેમણે બાલિકાઓ માટે હિન્દી માધ્યમના શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવા માટે રાજમુંદરી ખાતે બાલિકા હિન્દી પાઠશાળા શરૂ કરી.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA1-PA42|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History: 4 Volume Set|last=Smith|first=Bonnie G.|date=2008-01-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195148909}}</ref> ૧૯૨૩માં તેમના વતન કાકીનાડા ખાતે યોજાયેલ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના અધિવેશનમાં સ્વયંસેવક તરીકે હાજરી આપી તથા ખાદી પ્રદર્શનના પ્રભારી તરીકેની જવાબદારી સંભાળી.<ref>[http://thehindu.com/thehindu/mp/2002/11/04/stories/2002110401330200.htm Dedicated to cause of women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030821122652/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/11/04/stories/2002110401330200.htm |date=2003-08-21 }}, ''The Hindu''. 4 November 2002</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA127|title=Women's Movement|last=Suguna|first=B.|date=2009|publisher=Discovery Publishing House|isbn=9788183564250|page=127}}</ref> અંગ્રેજો વિરુદ્ધની આઝાદીની લડતમાં તેઓ મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી હતા.<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eTrs9MF9374C&pg=PA133|page=133|title=The Great Indian Patriots|last=Rao|first=P. Rajeswar|date=1991|publisher=Mittal Publications|isbn=9788170992806}}</ref> તેઓ એક પ્રમુખ સમાજ સુધારક હતા જેમણે સવિનય અવજ્ઞા આંદોલન દરમિયાન ગાંધીજીના નેતૃત્ત્વમાં આયોજીત મીઠાના કાયદા વિરૂદ્ધની સત્યાગ્રહ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z8OzIyGt0MC&pg=PA73|page=73|title=History Of India (from National Movement To Present Day)|last=Jayapalan|first=N.|date=2001|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788171569175}}</ref> ૧૯૩૦ થી ૧૯૩૩ના સમયગાળા દરમિયાન અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા તેમની ત્રણ વાર ધરપકડ કરી કારાવાસની સજા ફરમાવવામાં આવી.<ref name=":0" /> જેલમાંથી છૂટ્યા બાદ દુર્ગાબાઈએ તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે ૧૯૩૦ના દશકમાં આંધ્ર વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી રાજનીતિ વિજ્ઞાન વિષયમાં સ્નાતક તેમજ અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી.<ref name=":2" /> ૧૯૪૨માં તેમણે મદ્રાસ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી કાયદાની પદવી મેળવી તથા મદ્રાસ ઉચ્ચ ન્યાયલયમાં વકીલ તરીકે જોડાયા.<ref name=":0" /> તેઓ ''નેત્રહીન રાહત સંઘ''ના અધ્યક્ષ હતા જેના ભાગરૂપે તેમણે છાત્રાલયોની સ્થાપના કરી તથા અંધ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇજનેરી કાર્યશાળાઓની પણ વ્યવસ્થા કરી. તેઓ ભારતીય સંવિધાન સભાના સભ્ય હતા. સંવિધાન સભાની અધ્યક્ષ સમિતિમાં તેઓ એકમાત્ર મહિલા સદસ્ય હતા.<ref name=":0" /> તેમણે સમાજ કલ્યાણના વિવિધ કાયદાઓ ઘડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૫૨માં તેઓ સંસદસભ્ય બનવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. બાદમાં તેમને યોજના આયોગના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.<ref name=":0" /> આ ભૂમિકમાં તેમણે સામાજીક કલ્યાણ માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ ઘડવાનું સમર્થન કર્યું. જેના પરિણામસ્વરૂપે ૧૯૫૩માં કેન્દ્રીય સમાજ કલ્યાણ બોર્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી. બોર્ડના પ્રથમ અધ્યક્ષ તરીકે તેમણે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની મદદથી જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓ, બાળકો તેમજ વિકલાંગોના પુનર્વાસ અને શિક્ષણ-પ્રશિક્ષણની કામગીરી કરી. ૧૯૫૩માં તેમની પહેલી [[ચીન]] યાત્રા બાદ તેમણે પૃથક પરિવાર ન્યાયાલયની (ફેમિલી કોર્ટ) સ્થાપનાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો તથા આ સંદર્ભે [[મુંબઈ]] ઉચ્ચ ન્યાયાલયના તત્કાલીન ન્યાયાધીશ એમ. સી. ચાગલા તથા પી. બી. ગજેન્દ્રગઢકર તેમજ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂ સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો.<ref>{{Cite web|url=https://districts.ecourts.gov.in/maharashtra-family-courts|title=Maharashtra Family Courts|last=Government of India|first=e-courts Mission Mode Project|website=District Courts of India|access-date=24 June 2018}}</ref> મહિલા સંગઠનો દ્વારા પારિવારિક મામલામાં ત્વરિત ન્યાયની માંગણીઓના ઉપલક્ષમાં ૧૯૮૪માં ફેમિલી કોર્ટ અધિનિયમ લાગુ કરવામાં આવ્યો. તેઓ ૧૯૫૩માં [[ભારત સરકાર]] દ્વારા સ્થાપિત ''રાષ્ટ્રીય મહિલા શિક્ષા પરિષદ''ના પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા.<ref>{{cite book|last=Government of India|title=Report of the National Committee on Women's Education|year=1959|publisher=Government of India|location=New Delhi}}</ref> ૧૯૫૯માં સમિતિએ સુપરત કરેલ ભલામણો આ મુજબ છે : # કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ કન્યા કેળવણીને પ્રાથમિકતા આપવી. # કેન્દ્રિય શિક્ષા મંત્રાલયમાં અલગ મહિલા શિક્ષા વિભાગ બનાવવો. # કન્યાઓના યોગ્ય શિક્ષણ માટે દરેક રાજ્યમાં મહિલા શિક્ષા નિદેશકની નિયુક્તિ કરવી. # ઉચ્ચ સ્તર પર સહશિક્ષણના આયોજનને સુદૃઢ કરવું. # વિશ્વવિદ્યાલય અનુદાન આયોગ (યુજીસી) દ્વારા કન્યા કેળવણી માટે અલગ ધનરાશિ નિશ્ચિત કરવી. # ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવું. # વિભિન્ન સેવાઓમાં મહિલાઓ માટે આરક્ષણ. # વયસ્ક મહિલાઓના શિક્ષણ કાર્યક્રમોનો વ્યાપ વધારવો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5f6tBD8XGSUC&pg=PA47|page=47|title=Higher Education in India: Development and Problems|last=Deka|first=B.|date=2000-01-01|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788171569243}}</ref> ૧૯૬૩માં વોશિંગટન ડી.સી. ખાતેની વિશ્વ ખાદ્ય કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળના સભ્ય તરીકે ભાગ લીધો.<ref name=":0" /> આંધ્ર વિશ્વવિદ્યાલય, વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે મહિલા અધ્યયન વિભાગનું નામ તેમના સન્માનમાં ''ડૉ. દુર્ગાબાઈ દેશમુખ સેન્ટર ફોર વુમન સ્ટડીઝ'' રાખવામાં આવ્યું છે.<ref name="Durgabai Deshmukh centennial inaugurated">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/durgabai-deshmukh-centennial-inaugurated/article231355.ece | title=Durgabai Deshmukh centennial inaugurated | publisher=The Hindu | date=16 July 2009 | access-date=July 3, 2015}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==અંગત જીવન== દુર્ગાબાઈનો જન્મ [[આંધ્ર પ્રદેશ]]ના રાજમુંદરી જિલ્લાના કાકીનાડા ખાતે<ref name="auto">{{cite book|last=Deshmukh |first=Durgabai |date=1980 |title=Chintaman and I |publisher=Allied |page=1 |quote=I was born on 15 July 1909 in Rajahmundry in the coastal district of East Godavari in Andhra |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172432}}</ref> એક બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.<ref name=":1" /> આઠ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન તેમના પિતરાઈ સુબ્બા રાવ સાથે થયા હતા.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hjilIrVt9hUC|title=Women in Modern India|last=Forbes|first=Geraldine|last2=Forbes|first2=Geraldine Hancock|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521653770}}</ref><ref>[https://books.google.co.in/books?id=NZmyUpHdPWYC&pg=PA400 Woman, Her History and Her Struggle for Emancipation]</ref> પુખ્ત થયા બાદ તેમણે સુબ્બા રાવ સાથે રહેવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. તેમના પિતા તથા ભાઈએ તેમના આ નિર્ણયનું સમર્થન કર્યું હતું.<ref name=":3" /> ૧૯૫૩માં તેમના લગ્ન તત્કાલીન નાણામંત્રી સી. ડી. દેશમુખ સાથે થયાં. ૯ મે ૧૯૮૧ના રોજ [[આંધ્ર પ્રદેશ]]ના [[શ્રીકાકુળમ જિલ્લો|શ્રીકાકુલમ જિલ્લા]]ના નારસનપેટા ખાતે તેમનું અવસાન થયું. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૧માં મૃત્યુ]] 12e435bq0dq05pnr1oy0x76ht6hgukq 0 118113 905879 905613 2026-09-30T08:57:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905879 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Dakshina Kannada|postal_code=5750xx(Mangalore) <ref>https://ipincode.in/pincode/category/india/karnataka/dakshina-kannada/mangalore{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 574201 Puttur <ref>https://ipincode.in/pincode/india/karnataka/dakshina-kannada/puttur-dakshina-kannada/574201-court-hillputtur-non-delivery/{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 574239 Sullia <ref>https://ipincode.in/pincode/india/karnataka/dakshina-kannada/sulya/574239-sullia-gandhinagar-delivery/{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=2,089,649<ref name="census-data">{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/district/252-dakshina-kannada.html|title=Dakshina Kannada District : Census 2011 data |access-date=6 October 2017|publisher=Census 2011}}</ref>|population_footnotes=|population_density_km2=457|population_rank=|population_demonym=|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Indian Standard Time|IST]]|utc_offset1=+5:30|postal_code_type=[[Postal Index Number|PIN]]|area_code=+ ૯૧ (૦૮૨૪)|area_footnotes=|area_code_type=Telephone code|registration_plate=KA-19 (હમપંકટ, મેંગલોર દક્ષિણ), KA-21 (પુત્તુર, સુલિયા, બેલ્થંગાડી), KA-62 (સુરથ્થકલ, મેંગલોર ઉત્તર), KA-70 (બીસી રોડ)|blank1_name_sec2=Airport|blank1_info_sec2=મંગ્લોર આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક|website={{URL|www.dk.nic.in/}}|footnotes=|demographics1_info1=કન્નડા|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=તુલુ, કોંકણી, કોરાગા, બેરી, હાવ્યાકા, આરે ભાશે|blank2_name_sec2=Seaport|blank2_info_sec2=નવું મેંગાલોર બંદર|elevation_max_m=1115|area_total_km2=4559|unit_pref=Metric|other_name=|subdivision_name2=[[Tulu Nadu]]|settlement_type=District|image_skyline={{Photomontage | photo1a = Pilikula-Lake-Garden-2.jpg | photo2a = Dakshina Kannada mountain pass 4.jpg | photo2b = Bendru Theertha, Puttur, Mangalore ೨.jpg | photo3a = Bandaje falls.jpg | photo3b = 1000-Pillar-Temple- Moodbidri-Right-Side-View.JPG |spacing = 2 |size = 220 }}|image_caption='''Left to right:''' [[Pilikula Nisargadhama|Pilikula Botanical Garden]], [[Charmadi|Charmadi Ghat]], [[Bendru Theertha]], [[Bandaje Falls]], [[Moodabidri]]|image_map=Dakshina Kannada in Karnataka (India).svg|map_alt=Dakshina Kannada District|map_caption=Location of Dakshina Kannada in Karnataka|coordinates={{coord|12.87|N|74.88|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[States and territories of India|State]]|subdivision_type2=[[Region]]|subdivision_name1=[[Karnataka]]|established_title=<!-- Established -->|leader_name1=નલીનકુમાર કટે<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/nalin-kumar-kateel-takes-charge-as-karnataka-bjp-chief/articleshow/73303976.cms|title=Nalin Kumar Kateel takes charge as Karnataka BJP chief |access-date=4 May 2020| date=16 January 2020 |newspaper=The Economic Times}}</ref>|established_date=|founder=|named_for=|seat_type=Headquarters|seat=[[Mangalore]]|parts_type=[[Taluka]]s|parts=[[Mangalore]], [[Sullia]], [[Puttur, Karnataka|Puttur]], [[Belthangady]], [[Moodabidri]], [[Bantwal]] and [[Kadaba]]|government_type=|governing_body=|leader_title=[[Deputy Commissioner]]|leader_name=સિંધુ બી રૂપેશ<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/sindhu-rupesh-takes-charge-as-dc/article29364483.ece|title=Sindhu Rupesh takes charge as DC |access-date=4 May 2020| date=8 September 2019 |newspaper=The Hindu}}</ref>|leader_title1=[[Dakshina Kannada (Lok Sabha constituency)|MP]]|official_name=}} '''દક્ષિણ કન્નડ''' [[ભારત|ભારત દેશમાં]] [[કર્ણાટક]] [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્યનો]] એક જિલ્લો છે. [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] મુખ્ય મથક છે. તે પૂર્વમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]] દ્વારા આશ્રય છે અને પશ્ચિમમાં [[અરબી સમુદ્ર]] દ્વારા ઘેરાયેલું છે, દક્ષિણ કન્નડમાં [[ચોમાસુ|ચોમાસા]] દરમિયાન વિપુલ પ્રમાણમાં વરસાદ પડે છે. તે સરહદ આપે છે [[ઉડ્ડપી જિલ્લો|ઉડુપી જિલ્લાના]] ઉત્તર માટે [[ચિકમંગલૂર જિલ્લો|ચિકમંગલૂરના જિલ્લા]] ઉત્તરપૂર્વમાં, [[હસન જિલ્લો|હસન જિલ્લા]] પૂર્વમાં [[કોડાગુ જિલ્લો|કોડાગુ]] દક્ષિણપૂર્વ અને [[કાસરગોડ જિલ્લો|કસારાગોડ જિલ્લો]] ના [[કેરળ]] દક્ષિણમાં. ભારતની ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લાની વસ્તી ૨,૦83,,6૨. છે. [[ચિત્ર:Dk-dist-map.png|border|right|300x300px| દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લાનો તાલુકો દર્શાવતો નકશો ]] જિલ્લા સાત સમાવેશ થાય છે [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] : [[મેંગલોર]], <a href="./બંતવાલ" rel="mw:WikiLink" data-linkid="221" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Bantwal&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Bantwal._Kashi_mutt.jpg/42px-Bantwal._Kashi_mutt.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:42,&amp;quot;height&amp;quot;:80},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Suburb{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in Dakshina Kannada, Karnataka, India&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q633136&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwJg" title="બંતવાલ">બાંટવાલ</a>, <a href="./પુટુર" rel="mw:WikiLink" data-linkid="222" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Puttur, Karnataka&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/India_Karnataka_location_map.svg/55px-India_Karnataka_location_map.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:55,&amp;quot;height&amp;quot;:80},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;City{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in Karnataka, India&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q1089504&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwJw" title="પુટુર">પટ્ટુર</a>, સુલીયામાં, બેલથાણગાડી, કડાબા અને મૂદબીદ્ર . તેમાં સાત ઉત્તરી તાલુકો ( [[ઉડ્ડપી|ઉડુપી]], કુંદપુર, કરકલા, હેબરી, બ્રહ્મવર, કળપ અને બાયન્દૂર ) નો સમાવેશ થતો હતો, પરંતુ [[ઉડ્ડપી જિલ્લો|ઉદૂપી જિલ્લાની]] રચના માટે આ ઓગસ્ટ 1997 માં અલગ થઈ ગયા હતા. મહત્વના શહેરો અને દક્ષિણ કન્નડા નગરો સમાવેશ થાય છે [[મેંગલોર]], પટ્ટુર, સુલીયામાં, બાંટવાલ, વિટ્ટલ, મૂદબીદ્ર, કિન્નીગોલી, ઉપ્પીનંગાડી, નેલલયાળી, કડાબા, <a href="./બેલ્થાંગાદી" rel="mw:WikiLink" data-linkid="246" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Belthangady&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/India_Karnataka_location_map.svg/55px-India_Karnataka_location_map.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:55,&amp;quot;height&amp;quot;:80},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Town{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in Karnataka, India&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q757864&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwPg" title="બેલ્થાંગાદી">બેલથાણગાડી</a>, ગુરુવાયનકરે, વેણુર, મુલકી, ધર્મસ્થલા, ઉજિરે અને સુબ્રમણ્ય . જિલ્લો દરિયાકિનારા, લાલ માટીની છતની ટાઇલ્સ ( મંગલોર ટાઇલ્સ ), કાજુ અને તેના ઉત્પાદનો, બેંકિંગ, શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ અને રાંધણકળા માટે જાણીતું છે. [[મેંગલોર|મંગલોર]] [[કર્ણાટક|કર્ણાટકનું]] બીજું મોટું શહેર છે અને પુત્તુર દક્ષિણ કન્નડના સૌથી મોટા અને મોટા શહેરો છે. == ઇતિહાસ == અલુપ (ಅಲುಪಾಸ್) એ દક્ષિણ 8 મી અને 14 મી સદી દરમિયાન દક્ષિણ કન્નડ પ્રદેશ પર શાસન કર્યું. <ref>{{Cite book|title=South Kanara, 1799–1860: a study in colonial administration and regional response|last=Bhat|first=N. Shyam|publisher=Mittal Publications|year=1998|isbn=978-81-7099-586-9}}</ref> 1860 પહેલાં, દક્ષિણ કન્નડ કાનરા નામના જિલ્લાનો ભાગ હતો, જે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં એક જ વહીવટ હેઠળ હતો. <ref>{{Cite web|url=https://indianhistorybooks.files.wordpress.com/2013/05/inscriptions-of-madras-presidency-vol-2.pdf|title=Inscriptions of the Madras Presidency|last=Rangacharya|first=V|archive-url = https://web.archive.org/web/20150525163945/https://indianhistorybooks.files.wordpress.com/2013/05/inscriptions-of-madras-presidency-vol-2.pdf|archive-date=25 May 2015|access-date=25 May 2015}}</ref> 1860 માં, બ્રિટિશરોએ આ વિસ્તારને દક્ષિણ કણારા અને ઉત્તર કણારામાં વહેંચી દીધો, જેનો ભૂતપૂર્વ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં રાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે બાદમાં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બનાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite news|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_363.gif|title=History|volume=14|page=357|work=Imperial Gazetteer of India|location=South Kanara|access-date=2020-06-20|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507170858/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_363.gif|url-status=dead}}</ref> કુંદપુર તાલુક અગાઉ ઉત્તર કણારામાં સમાવવામાં આવ્યો હતો પરંતુ પછીથી તેને ફરીથી દક્ષિણ કણારામાં સમાવવામાં આવ્યો. <ref>{{Cite web|url=http://dspace.wbpublibnet.gov.in:8080/jspui/bitstream/10689/11125/3/Chapter%201_1%20-%2045p.pdf|title=Imperial Gazetteer of India|access-date=6 October 2017}}</ref> 1956 માં રાજ્યોના પુનર્ગઠન દરમિયાન, [[કાસરગોડ જિલ્લો|કસરાગોડને]] વિભાજીત કરીને નવા બનાવેલા [[કેરળ]] રાજ્યમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા અને દક્ષિણ કન્નડને મૈસુર રાજ્ય (હાલના [[કર્ણાટક]] ) માં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|title=States Reorganization Act 1956|publisher=Commonwealth Legal Information Institute|archive-url = https://web.archive.org/web/20080516123014/http://www.commonlii.org/in/legis/num_act/sra1956250/|archive-date=16 May 2008|access-date=1 July 2008}}</ref> દક્ષિણ કેનરા એ બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય હેઠળનો એક જિલ્લો હતો જેમાં વર્તમાન દક્ષિણ કન્નડ, ઉડુપી, કસરાગોડ જિલ્લાઓ અને અમીનીદિવિ ટાપુઓ શામેલ છે. <ref>{{Cite web|url=http://archive.org/details/InscriptionsOfTheMadrasPresidencyVol2|title=Inscriptions of the Madras Presidency|last=Rangacharya|first=V}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://lakshadweep.nic.in/documents/Districtmapnew.pdf|title=Template for district gazetteer - Lakshadweep|publisher=National Informatics Centre, Lakshadweep|access-date=5 October 2017|archive-date=17 એપ્રિલ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417064853/http://lakshadweep.nic.in/documents/Districtmapnew.pdf|url-status=dead}}</ref> ઉત્તર કેનેરા અને દક્ષિણ કેનેરાની રચના માટે કેનારા જિલ્લાને 1859 માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/30037/13/13_chapter%206.pdf|title=The Basel Mission in South Canara|last=Kumar N I|first=Fedrick Sunil|publisher=Department of History, University of Calicut, 2006|access-date=6 October 2017}}</ref> દક્ષિણ કન્નડ 1956 માં મૈસુર સ્ટેટનો એક જિલ્લો બન્યો, જેનું પાછળથી 1973 માં [[કર્ણાટક|કર્ણાટકનું]] નામકરણ કરવામાં આવ્યું. <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/state/mangaluru/regional-culture-of-karnataka-is-diverse-unique-dc-772711.html|title=Regional culture of Karnataka is diverse, unique: DC|access-date=14 December 2019|date=1 November 2019|work=[[Deccan Herald]]}}</ref> [[કાસરગોડ જિલ્લો|કસારાગોડ]] સ્ટેટ્સ અને યામિનીદીવિ ટાપુઓ ફરી સંસ્થા દરમિયાન, કેરળના એક જિલ્લો બની ગયો પાછળથી એક ભાગ બન્યો [[લક્ષદ્વીપ]] . <ref name="kasaragod">{{Cite web|url=http://www.cds.ac.in/krpcds/publication/downloads/69.pdf|title=Forest-Agriculture Linkage and its Implications on Forest Management: A study of Delampady panchayat, Kasaragod district, Kerala|last=M|first=Amruth|publisher=Kerala Research Programme on Local Level Development Centre for Development Studies|access-date=6 October 2017}}</ref> ઉદૂપી જિલ્લો 1997 માં દક્ષિણ કન્નડના ઉત્તરી તાલુકોમાંથી રચાયો હતો. <ref>Patsy Lozupone, Bruce M. Beehler, Sidney Dillon Ripley.(2004).[https://books.google.com/books?client=safari&cd=1&num=100&id=-jdHAAAAYAAJ&dq=South+Canara+coordinates&q=South+Kanara+ ''Ornithological gazetteer of the Indian subcontinent'', p. 82]. Center for Applied Biodiversity Science, Conservation International. {{ISBN|1-881173-85-2}}.</ref> પાછળથી, [[કર્ણાટક]] સરકારે, વહીવટના હેતુ માટે, મોટા દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લાને ઉદૂપી અને હાલના દક્ષીણા કન્નડ જિલ્લામાં 15 ઓગસ્ટ 1997 નાં રોજ વિભાજીત કર્યા. <ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/11142/13/13_chapter%203.pdf|title=Chapter III - Profile of Karnataka state|publisher=Shodhganga|access-date=5 October 2017}}</ref> પૂર્વ જિલ્લાના ત્રણ તાલુકો - ઉદૂપી, કરકલા અને કુંડપુરા - નવા [[ઉડ્ડપી જિલ્લો|ઉદૂપી જિલ્લાની]] રચના કરી. <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8170995868|title=South Kanara, 1799-1860: A Study in Colonial Administration and Regional Response|last=Bhat|first=N. Shyam}}</ref> == વસ્તી વિષયક == {{Bar box|title=Religions in Dakshina Kannada|titlebar=#Fcd116|left1=Religion|right1=Percent|float=right|bars={{bar percent|[[Hindus]]|orange|67.18}} {{bar percent|[[Muslims]]|green|24.02}} {{bar percent|[[Christians]]|blue|8.20}} {{bar percent|Others|brown|0.6}}<ref name="census-data"/>}} 2011 ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે દક્ષિણ કન્નડની વસ્તી 2,089,649 છે, જેમાંથી પુરુષ અને સ્ત્રી અનુક્રમે 1,034,714 અને 1,054,935 છે. [[મેસેડોનિયા]] રાષ્ટ્રની જેટલી જ. <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|title=Country Comparison - Population|last=US Directorate of Intelligence|first=|access-date=6 October 2017|archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|url-status=dead}}</ref> આનાથી તે ભારતમાં 220 મા ક્રમે આવે છે (કુલ 640 માંથી ). જિલ્લાની {{Convert|457|PD/sqkm|PD/sqmi}} ના વસ્તી ગીચતા છે . 2001 ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર 9.8% હતો. દક્ષિણ કન્નડા એક છે સેક્સ રેશિયો 1018 ના [[ભારતમાં મહિલાઓ|સ્ત્રીઓ]] દર 1000 પુરુષોએ અને સાક્ષરતા દર 88,62% છે. મંગ્લોર શહેરનો સાક્ષરતા દર 94% છે. ૨૦૧૧ ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, માથાદીઠ આવકમાં જિલ્લા બીજા ક્રમે, <ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Karnataka-Slips-to-Sixth-Spot-in-Per-Capita-Income/2016/03/21/article3338164.ece|title=Karnataka slips to 6th spot in Per Capita Income|date=20 October 2015|access-date=6 October 2017|work=The New Indian Express|archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917112313/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Karnataka-Slips-to-Sixth-Spot-in-Per-Capita-Income/2016/03/21/article3338164.ece|url-status=dead}}</ref> એચ.ડી.આઈ. માં બીજા, <ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/HDI-Bengaluru-Urban-DK-Udupi-Top-List/2015/10/20/article3089112.ece|title=HDI: Bengaluru Urban, DK, Udupi top list|date=20 October 2015|access-date=6 October 2017|work=The New Indian Express|archive-date=17 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817021527/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/HDI-Bengaluru-Urban-DK-Udupi-Top-List/2015/10/20/article3089112.ece|url-status=dead}}</ref> સાક્ષરતામાં પ્રથમ <ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=174610|title=It's official: State's population is 6.10 cr, Dakshina Kannada most literate district|date=24 May 2016|access-date=6 October 2017|work=[[Daijiworld]]|archive-date=20 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820040319/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=174610|url-status=dead}}</ref> અને [[કર્ણાટક|કર્ણાટકના]] તમામ જિલ્લાઓમાં જાતિ રેશિયોમાં ત્રીજો છે. <ref name="dkratio">{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=98618|title=Bangalore has Lowest Sex Ratio, DK Highest Literacy Rate in State|date=6 April 2011|access-date=6 October 2017|work=Daijiworld|archive-date=20 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820033824/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=98618|url-status=dead}}</ref> તૂલુવા, વચ્ચે વહેંચાઇ આવે છે જેમાં બિલાવા, મોગાવીરા, બંટ, ખભે આરામ, તુલુ ગૌડા અને દેવદિગા સમુદાયો જિલ્લામાં સૌથી મોટો નૃવંશ સમૂહ છે. <ref>{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_365.gif|title=Imperial Gazetteer of India, South Kanara|publisher=dsal.uchicago.edu|access-date=4 September 2009|archive-date=27 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327132552/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_365.gif|url-status=dead}}</ref> કોંકણી લોકો, બ્રાહ્મણો, હોલેયસ પહાડી-જનજાતિ ( કોરાગાસ ), [[મુસલમાન|મુસ્લિમો]], મેંગલોરીયન કૅથલિકો વસ્તી અને અરેભાશે ગૌદાસ સમાવેશ બાકીના. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article1874840.ece|title=Mangaluru: It has come a long way|access-date=6 October 2017|work=The Hindu|date=18 July 2007}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બ્રાહ્મણોને મુખ્યત્વે સંબંધ શિવાલી, સારસ્વત, હાવ્યાકા, ચિતપવન, દૈવદ્ન્ય અને કોટા પેટા વિભાગો. <ref name="shodhganga">{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/18567/15/15_chapter%203.pdf|title=Chapter-3 Village: Land, Culture and Ecology|publisher=Shodhganga|access-date=21 June 2015}}</ref> દક્ષિણા કન્નડમાં બોલાતી મુખ્ય ભાષાઓમાં તુલુ, [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], અરે ભાશે, ડેકકાની ઉર્દુ, બેરી ભાશે, હાવ્યાકા અને [[મલયાળમ ભાષા|મલયાલમ છે]] . <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/specials/india-file/in-mangaluru-its-private-buses-all-the-way/article26240748.ece|title=In Mangaluru, it's private buses all the way|date=11 February 2019|access-date=14 December 2019|work=[[The Hindu Business Line]]}}</ref> {{Historical populations|11=1901|24=9,15,039|33=2011|32=18,97,730|31=2001|30=16,56,165|29=1991|28=14,28,028|27=1981|26=11,63,668|25=1971|23=1961|12=4,85,304|22=7,55,100|21=1951|20=6,66,222|19=1941|18=5,96,400|17=1931|16=5,46,146|15=1921|14=5,16,051|13=1911|34=20,89,649}} == ભૂગોળ == <gallery widths="205"> ચિત્ર:Shirlalu village - Belthangady taluk - Western Ghats.jpg|<nowiki> </nowiki>બેલ્થંગાડી [[Belthangady taluk|તાલુકના]] શિરલાલુ ગામમાં પશ્ચિમ ઘાટ ચિત્ર:Sullia. Karnataka (3).jpg|<nowiki> </nowiki>હિલ્લી પ્રદેશ - [[Sullia|સુલિયા ટાઉન]] ચિત્ર:Tannirubhavi beach 02.JPG|<nowiki> </nowiki>દરિયાકાંઠાનો મેદાન - [[Tannirbhavi Beach|તન્નીરભાવી બીચ]] </gallery> જિલ્લા ભૂગોળ પશ્ચિમમાં સમુદ્રતટ અને પૂર્વમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ|પશ્ચિમ ઘાટનો સમાવેશ કરે]] છે. માટી મોટાભાગે લેટિટિક પ્રકારનું હોય છે, જે ઉચ્ચ [[લોખંડ|આયર્ન]] અને [[એલ્યુમિનિયમ]] સામગ્રી દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. <ref>{{Cite web|url=http://cgwb.gov.in/District_Profile/karnataka/DAKSHINA_KANNADA.pdf|title=Ground Water Information Booklet - Dakshina Kannada|date=November 2009|publisher=Government of India - Ministry of Water Resources|access-date=6 October 2017}}</ref> મુખ્ય નદીઓ છે નેત્રાવતી, કુમાધરા, ગુરુપુરા (ફાલ્ગુની), શંભવી, નંદિની અથવા પાવનજે અને પાયસ્વિની બધા [[અરબી સમુદ્ર|અરબી સમુદ્રમાં]] જોડાય છે. <ref name="pppinindia">{{Cite web|url=http://pppinindia.com/pdf/karnataka/District%20Profiles/Dakshin%20Kannada.pdf|title=Dakshina Kannada District Profile|publisher=Government of Karnataka|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222120015/http://pppinindia.com/pdf/karnataka/District%20Profiles/Dakshin%20Kannada.pdf|archive-date=22 February 2015|access-date=22 February 2015}}</ref> મુ ઉપ્પિનગડી, નેત્રાવતી અને કુમારધરા નદીઓ ચોમાસા અને મીટ દરમિયાન થઈ જાય છે. આ ઘટનાને "સંગમ" કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ સંસ્કૃતમાં સંગમ છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/14551/kumaradhara-nethravathi-rivers-merge-uppinangady.html|title=Kumaradhara, Nethravathi rivers merge at Uppinangady|access-date=5 October 2017|date=19 July 2009|work=Deccan Herald}}</ref> મેંગલોરની નજીક, નેત્રાવતી અને ગુરુપુરા નદીઓના સંઘ દ્વારા એક નદી બનાવવામાં આવી છે જે અરબી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે. <ref>{{Cite journal|last=Shruthi|first=M S|last2=Rajashekhar|first2=M|date=30 January 2009|title=Ecological observations on the phytoplankton of Nethravati - Gurupura estuary, south west coast of India|url=http://mbai.org.in/uploads/manuscripts/Article-7696218637.pdf|journal=Journal of the Marine Biological Association of India|publisher=Marine Biological Association of India|volume=55|issue=2|pages=41–47|doi=10.6024/jmbai.2013.55.2.01768-07|access-date=20 જૂન 2020|archive-date=25 મે 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525120748/http://mbai.org.in/uploads/manuscripts/Article-7696218637.pdf|url-status=dead}}</ref> જિલ્લાની ટોપોગ્રાફી {{Convert|30|km|mi|2|abbr=on}} સુધી સાદી છે દરિયાકિનારાની અંદર અને પશ્ચિમ ઘાટમાં પૂર્વ તરફ તીવ્ર પૂર્વવર્તી પર્વતીય પ્રદેશોમાં ફેરફાર. <ref>{{Cite book|title=Mausam: quarterly journal of meteorology, hydrology & geophysics|publisher=[[India Meteorological Department]]|year=2005|volume=56|page=76|issue=1}}</ref> [[સાગ]], વાંસ અને ગુલાબનાં ઝાડ પૂર્વ તરફના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.arvindguptatoys.com/arvindgupta/santapau.pdf|title=Common Trees|last=Santapau|first=H|access-date=25 May 2015}}</ref> ભારતના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેએ આ જિલ્લાને મધ્યમ ભૂકંપગ્રસ્ત પ્રદેશ તરીકે ઓળખાવી છે અને સિસ્મિક ત્રીજા ક્ષેત્રમાં તેનું વર્ગીકરણ કર્યું છે. ગ્રામીણ દક્ષિણા કન્નડમાં, ઘરો એક ખેતરના ક્ષેત્રની વચ્ચે અથવા [[નારિયેળ|નાળિયેર]] અથવા [[સોપારી|અર્કનાટના]] વાવેતરની વચ્ચે છે, જે કેટલાક સો મીટરથી અલગ છે. <ref>{{Cite web|url=http://parisara.kar.nic.in/PDF/Forest.pdf|title=Forest - State of the Environment Report - 2003 (Page 189)|publisher=Parisara|access-date=6 October 2017}}</ref> શિર્લાલુ ગામ (બેલ્થંગ્ડી તાલુક <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/328920/it039s-veteran-vs-political-novice.html|title=It's veteran vs political novice in Belthangady|date=27 April 2013|access-date=17 October 2017|work=[[Deccan Herald]]}}</ref> ની કુદ્રેમુખ શ્રેણીમાં), મહત્તમ એલિવેશન સાથે {{Convert|1115|m|abbr=on}} , દક્ષિણ કન્નડનો સૌથી ઉંચો મુદ્દો છે. <ref name="shirlalu-map">{{Cite web|url=https://www.google.co.in/maps/place/Shirlalu,+Karnataka/@13.0732455,75.1706048,27369m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3ba4b35e76bee52f:0xda92619e31620c42!8m2!3d13.0845176!4d75.2420722|title=Shirlalu - Google Maps}}</ref> <ref name="shirlalu-elevation">{{Cite web|url=https://www.daftlogic.com/sandbox-google-maps-find-altitude.htm|title=Elevation of Shirlalu village}}</ref> === વાતાવરણ === દક્ષિણા કન્નડમાં કપ્પેન આબોહવાની વર્ગીકરણ અનુસાર ઉષ્ણકટિબંધીય ચોમાસુ વાતાવરણ (Am) છે . <ref name="CDO-M2">{{Cite web|url=http://en.climate-data.org/location/24095/|title=Climate Table of Moodabidri, Karnataka, India|publisher=Climate-Data.org|access-date=6 October 2017}}</ref> દક્ષિણ કન્નડમાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ {{Convert|4030|mm|in|0}} . <ref name="pppinindia"/> વરસાદ {{Convert|3774.1|mm|in|0}} થી બદલાય છે [[મેંગલોર|મેંગ્લોર]] કાંઠે, {{Convert|4530|mm|in|0}} મૂદાબિદ્રી અને {{Convert|4329|mm|in|0}} [[પશ્ચિમ ઘાટ]] નજીક પુત્તુર ખાતે. <ref name="CDO">{{Cite web|url=http://en.climate-data.org/location/24087/|title=Climate Table of Puttur, Karnataka, India|publisher=Climate-Data.org|access-date=6 October 2017}}</ref> સરેરાશ ભેજ 75% છે અને જુલાઈમાં શિખરો 89% છે. <ref name="Weather-And-Climate">{{Cite web|url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-Humidity-perc,Mangalore,India|title=Average humidity over the year for Mangalore, India|publisher=Weather-And-Climate|access-date=6 October 2017}}</ref> {{Weather box|location=Mangalore (1961–1990, extremes 1901–1981)|May rain mm=199.5|Jan rain days=0.0|year rain mm=3774.1|Dec rain mm=33.9|Nov rain mm=75.2|Oct rain mm=184.0|Sep rain mm=331.5|Aug rain mm=792.6|Jul rain mm=1160.3|Jun rain mm=955.8|Apr rain mm=35.0|Mar rain days=0.1|Mar rain mm=2.5|Feb rain mm=3.6|Jan rain mm=0.2|rain colour=green|year record low C=16.7|Dec record low C=16.7|Nov record low C=17.6|Oct record low C=18.8|Sep record low C=19.0|Feb rain days=0.0|Apr rain days=2.0|Jul record low C=18.0|Apr humidity=71|year humidity=75|Dec humidity=67|Nov humidity=71|Oct humidity=80|Sep humidity=83|Aug humidity=85|Jul humidity=86|Jun humidity=82|May humidity=73|Mar humidity=70|May rain days=7.2|Feb humidity=68|Jan humidity=65|year rain days=119.7|Dec rain days=1.3|Nov rain days=4.4|Oct rain days=10.1|Sep rain days=15.3|Aug rain days=25.4|Jul rain days=29.4|Jun rain days=24.5|Aug record low C=19.8|Jun record low C=18.4|metric first=Y|Sep record high C=34.6|May high C=32.3|Apr high C=32.8|Mar high C=31.9|Feb high C=31.7|Jan high C=31.7|year record high C=37.8|Dec record high C=35.6|Nov record high C=35.6|Oct record high C=35.0|Aug record high C=32.2|Jul high C=28.6|Jul record high C=35.6|Jun record high C=34.4|May record high C=36.7|Apr record high C=36.6|Mar record high C=37.4|Feb record high C=37.8|Jan record high C=36.3|collapsed=Y|single line=Y|Jun high C=29.9|Aug high C=28.5|May record low C=18.9|Aug low C=23.1|Apr record low C=20.0|Mar record low C=18.3|Feb record low C=16.7|Jan record low C=16.7|year low C=23.5|Dec low C=22.4|Nov low C=23.0|Oct low C=23.4|Sep low C=23.1|Jul low C=23.1|Sep high C=29.2|Jun low C=23.7|May low C=25.4|Apr low C=25.7|Mar low C=24.4|Feb low C=22.7|Jan low C=21.7|year high C=30.9|Dec high C=32.0|Nov high C=31.7|Oct high C=30.4|source 1=[[India Meteorological Department]]<ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M100–M101 | access-date = 10 April 2020}}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200216160549/http://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Normals%20%281961-1990%29.pdf | archive-date = 16 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Normals%20%281961-1990%29.pdf | title = Climatological Normals 1961–1990 | publisher = India Meteorological Department | date = July 2010 | pages = 531–532 | access-date = 11 April 2020}}</ref>}}{{Weather box}} == શિક્ષણ અને સંશોધન == [[ચિત્ર:NITK_mangalore.jpg|left|thumb| નીટક સુરથકલ ]] [[ચિત્ર:Entrance_to_Swami_Vivekananda_Planetarium_at_Pilikula_in_Mangalore.jpg|left|thumb|290x290px| મંગ્લોરના પીલિકુલા ખાતેનો સ્વામી વિવેકાનંદ પ્લેનેટોરિયમ, ભારતનો પહેલો અને એકમાત્ર 3 ડી પ્લેનેટોરિયમ છે. ]] [[ચિત્ર:St._Aloysius_college.jpg|right|thumb| સેન્ટ એલોસિયસ ક Collegeલેજ, મંગ્લોર ]] દક્ષિણ કન્નડમાં, પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ સમાજના દરેક વર્ગમાં પહોંચ્યું છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.educareonline.in/kardist/dakshinakannada.html|title=Educare Online - Colleges in Dakshina Kannada|publisher=Educare Online|archive-url = https://web.archive.org/web/20160303213914/http://www.educareonline.in/kardist/dakshinakannada.html|archive-date=3 March 2016|access-date=7 February 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/dakshina-kannada-pips-udupi-to-top-in-pu-performance/article5992466.ece|title=Dakshina Kannada pips Udupi to top in PU performance|access-date=6 October 2017|date=9 May 2014|work=The Hindu}}</ref> આ જિલ્લામાં મેડિસિન, [[ઇજનેરી|એન્જિનિયરિંગ]], ફાર્મસી, નર્સિંગ, હોટલ અને કેટરિંગ, લો એન્ડ મેનેજમેન્ટના અભ્યાસક્રમો પૂરા પાડતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના હોસ્ટ. <ref>{{Cite journal|last=Madhyastha|first=M N|last2=Rahman|first2=M Abdul|last3=Kaveriappa|first3=K M|year=1982|title=A brief history of scientific technology, research and educational progress of South Kanara|journal=Indian Journal of History of Science|volume=17|issue=2|pages=260–267}}</ref> દક્ષિણ કન્નડમાં નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી કર્ણાટક (નિટ) સુરથકલ છે, જે ભારતની ટોચની એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાંની એક છે. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/slideshow/techcolleges/Indias-10-top-engineering-colleges/itslideshowviewall/12003525.cms|title=India's 10 top Engineering colleges|access-date=6 October 2017|work=Times of India|date=23 February 2012}}</ref> ફિશરિઝ ઓફ કોલેજ એક્કુર નજીક સ્થિત થયેલ છે કંકનાડિ . <ref>{{Cite news|url=http://www.kvafsu.kar.nic.in/College%20of%20Fisheries.htm|date=31 August 2006|title=College of Fisheries, Mangaluru|access-date=6 October 2017|publisher=Karnataka Veterinary Animal and Fishereies University|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004205650/http://www.kvafsu.kar.nic.in/college%20of%20fisheries.htm|archive-date=4 October 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.cofmangalore.org/|title=College of Fisheries, Mangalore|publisher=Karnataka Veterinary Animal and Fishereies University|access-date=6 October 2017|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202063953/http://cofmangalore.org/|url-status=dead}}</ref> મેંગલોર યુનિવર્સિટીમાં જાહેર યુનિવર્સિટી છે કોનજે નજીક [[મેંગલોર]] . <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/mangalore-university-to-promote-rainwater-harvesting/article27942910.ece|title=Mangalore University to promote rainwater harvesting|work=[[The Hindu Business Line]]|date=14 June 2019|access-date=14 December 2019|last=Vinayak|first=AJ}}</ref> દક્ષિણ કન્નડ, [[ઉડ્ડપી જિલ્લો|ઉદૂપી]] અને [[કોડાગુ જિલ્લો|કોડાગુ]] જિલ્લાઓ પર તેનો અધિકારક્ષેત્ર છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/09/08/stories/2004090811840300.htm|title=Mangalore University all set to celebrate jubilee|work=The Hindu|date=8 September 2004|access-date=6 October 2017|archive-date=11 ઑક્ટોબર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041011010403/http://www.hindu.com/2004/09/08/stories/2004090811840300.htm|url-status=dead}}</ref> જિલ્લામાં પુત્તુર ખાતેના કાજુ સંશોધન નિયામક જેવી સંશોધન સંસ્થાઓ આવેલ છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.cashew.res.in/|title=ICAR: Directorate of Cashew Research, Puttur, Karnataka|website=DCR|archive-url = https://web.archive.org/web/20170603044820/http://www.cashew.res.in/|archive-date=3 June 2017|access-date=6 October 2017}}</ref> સેન્ટ્રલ બાગાયતી પાક રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટયુટ છે Vitla માં Bantwal તાલુકાના. <ref>{{Cite web|url=http://www.cpcri.gov.in/|title=ICAR: Central Plantation Crops Research Institute|website=ICAR|access-date=6 October 2017|archive-date=9 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009103916/http://www.cpcri.gov.in/|url-status=dead}}</ref> જિલ્લાની એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં સેન્ટ જોસેફ એન્જિનિયરિંગ કોલેજ, કેવીજી કોલેજ એન્જિનિયરિંગ, મેંગલોર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી અને એન્જીનિયરિંગ, કેનેરા એન્જિનિયરિંગ કોલેજ, પી.એ. કૉલેજ એન્જિનિયરિંગ, શ્રીનિવાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ <nowiki><a href="./ મંગ્લોર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ Technologyફ ટેકનોલોજી અને એન્જીનિયરિંગ " rel="mw:WikiLink" data-linkid="709" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Mangalore Institute of Technology &amp;amp; Engineering&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q6748712&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;mt&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwAWg" title=" મંગ્લોર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ Technologyફ ટેકનોલોજી અને એન્જીનિયરિંગ ">ટેકનોલોજી</a></nowiki>, શ્રીનિવાસ સ્કૂલ એન્જિનિયરિંગ, વિવેકાનંદ કોલેજ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજીનો સમાવેશ થાય છે., શ્રી દેવી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી, અલવાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી, કરાવલી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી, સહ્યાદ્રી કોલેજ એન્જીનિયરિંગ અને મેનેજમેન્ટ, યેનીપોઆ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી, એજે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એન્જીનિયરિંગ અને ટેકનોલોજી, <ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=446876|title=Mangaluru: A J Institute of Engineering and Technology observes Cultural Day|date=11 April 2017|access-date=6 October 2017|work=Daijiworld}}</ref> એસડીએમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી, બેરીઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ટેકનોલોજી અને પ્રસન્ના કોલેજ ઓફ એન્જીનિયરિંગ અને ટેકનોલોજી. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/colleges-around-mangalore-join-hands-for-campus-placements/article2911958.ece|title=Colleges around Mangalore join hands for Campus Placements|work=The Hindu|access-date=6 October 2017|last=Phadnis|first=Renuka|date=20 February 2012}}</ref> જિલ્લાની મેડિકલ કોલેજોમાં એજે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મેડિકલ સાયન્સ, ફાધર મ્યુલર મેડિકલ કોલેજ, કેએસ હેગડે મેડિકલ એકેડેમી, કસ્તુરબા મેડિકલ કોલેજ, શ્રીનિવાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મેડિકલ સાયન્સ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર, યેનિપોયા મેડિકલ કોલેજ એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને કેવીજી મેડિકલ કોલેજ શામેલ છે. મણિપાલ કોલેજ ડેન્ટલ સાયન્સિસ મંગ્લોર, એબી શેટ્ટી મેમોરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ડેન્ટલ સાયન્સિસ, એજે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ડેન્ટલ સાયન્સિસ, યેનીપોઆ ડેન્ટલ કોલેજ એન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને શ્રીનિવાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ડેન્ટલ સાયન્સિસ કેટલાક ડેન્ટલ કોલેજો છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/dakshina-kannada-to-get-five-hospitals/article1807665.ece|title=Dakshina Kannada to get five hospitals|date=8 March 2007|access-date=6 October 2017|work=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંસ્કૃતિઓ, પરંપરાઓ અને ધાર્મિક વિધિઓ == [[ચિત્ર:Mangaluru_tiles_Home.jpg|left|thumb| પુત્તુરમાં પરંપરાગત ઘર ]] [[ચિત્ર:Yakshagana.jpg|right|thumb| યક્ષગણ કલાકારો ]] આ જિલ્લાના મોટાભાગના લોકો પરંપરાઓ, રિવાજો અને ધાર્મિક વિધિઓનું પાલન કરે છે. <ref name="shodhganga"/> જિલ્લામાં હિન્દુ દેવી-દેવતાઓનાં ઘણાં મંદિરો છે, જે પ્રાચીન છે અને તેમની સાથે આધ્યાત્મિકતા જોડાયેલા છે. દક્ષિણ કન્નડના લોકો સર્પ ભગવાન [[કાર્તિકેય|સુબ્રમણ્યની]] પૂજા કરે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/hundreds-of-devotees-throng-shiva-temples-in-dakshina-kannada/article361754.ece|title=Hundreds of devotes throng Shiva temples in Dakshina Kannada|access-date=5 October 2017|date=24 February 2009|work=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> દંતકથા અનુસાર, જિલ્લાને [[પરશુરામ]] દ્વારા સમુદ્રમાંથી પાછો [[પરશુરામ|ખેંચવામાં]] આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web|url=http://www.icicihfc.com/property_pdfs/manglore-report.pdf|title=History of Mangalore|publisher=ICICI|access-date=6 October 2017|archive-date=4 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105021/http://www.icicihfc.com/property_pdfs/manglore-report.pdf|url-status=dead}}</ref> ભૂગર્ભમાં જવું અને ટોચ પરની જાતિઓનું રક્ષણ કરવું, ''નાગા દેવથાની'' લોકપ્રિય માન્યતા અનુસાર ''નાગરાધને'' અથવા ''સાપની ઉપાસના કરવામાં'' આવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=50662|title=Nagarapanchami Naadige Doddadu|access-date=28 January 2008|work=Mangalorean.Com|last=Bhat|first=RK|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209025322/http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=50662|archive-date=9 February 2012}}</ref> આત્માઓને સંતોષવા માટે ભુતા કોલા જેવા ધાર્મિક વિધિ કરવામાં આવે છે. ડાંગરના ખેતરમાં કાદવવાળા ટ્રેક ઉપર ભેંસની રેસનું એક રૂપ કમ્બાલા, જિલ્લાભરમાં 16 સ્થળોએ યોજવામાં આવ્યું છે. <ref>A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume - K. K. Kusuman - Mittal Publications, 1990 - p.127-128""</ref> ટોટી ફાઇટ (ટુલુમાં કોરી કટ્ટા) એ ગ્રામીણ કૃષિ લોકોનો અન્ય મનોરંજન છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2006/12/09/stories/2006120901650100.htm|title=Colours of the season|access-date=9 July 2008|date=9 December 2006|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://www.webcitation.org/67GsuDUce?url=http://www.hindu.com/mp/2006/12/09/stories/2006120901650100.htm|archive-date=28 April 2012}}</ref> યક્ષગણ એ આ જિલ્લાની લોકપ્રિય લોક કલા છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/yakshagana-sapthaha-to-begin-at-ujire-from-monday/article7216447.ece|title=Yakshagana sapthaha to begin at Ujire from Monday|access-date=6 October 2017|date=17 May 2015|work=[[The Hindu]]}}</ref> યક્ષગણન એક રાત લાંબી નૃત્ય અને નાટક પ્રદર્શન છે જેનો તુલુ નુડુમાં ખૂબ ધામધૂમથી કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.szcc.tn.nic.in/07_folktheatre/karnataka/Yakshagana/yakshagana.html|title=Yakshagana|publisher=SZCC, Tamil Nadu.|archive-url = https://web.archive.org/web/20070817224137/http://www.szcc.tn.nic.in/07_folktheatre/karnataka/Yakshagana/yakshagana.html|archive-date=17 August 2007|access-date=7 December 2007}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JmL9KqczbRYC&pg=PA53&lpg=PA53&dq=yakshagana+unique#PPA53,M1|title=South India|last=Plunkett|first=Richard|publisher=Lonely Planet|year=2001|isbn=1-86450-161-8|page=53}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પીલીવેષા (શાબ્દિક રીતે, વાળનો નૃત્ય) એ આ પ્રદેશમાં લોકનૃત્યનું એક અનોખું રૂપ છે જે જુવાન અને વૃદ્ધોને આકર્ષિત કરે છે, જે દસરા અને [[જન્માષ્ટમી|કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી]] દરમિયાન કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-10-26/bangalore/27235282_1_tigers-pai-skin|date=26 October 2001|title=Human 'tigers' face threat to health|access-date=6 October 2017|work=Times of India|agency=TNN|first=Stanley G|last=Pinto|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811134248/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2001-10-26/bangalore/27235282_1_tigers-pai-skin|url-status=dead}}</ref> કરાડી વેશા (શાબ્દિક અર્થ, રીંછ નૃત્ય) અન્ય લોકપ્રિય દરમિયાન પરફોર્મ નૃત્ય છે દશેરા . <ref name="DAIJI">{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|title=What's in a Name?|access-date=4 March 2008|last=D'Souza|first=Stephen|work=Daijiworld|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305003349/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|archive-date=5 March 2008}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://dspace.iimk.ac.in/bitstream/2259/598/1/530-542.pdf|title=Tourism potentialities of Dakshina Kannada - A study with reference to Mangalore|access-date=6 October 2017|archive-date=27 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127165450/http://dspace.iimk.ac.in/bitstream/2259/598/1/530-542.pdf|url-status=dead}}</ref> દક્ષિણ કન્નડા લોકો પણ જેવા પરંપરાગત હિન્દૂ તહેવારો ઉજવે બિસુ, યુગડી ( ઉગાડી ), [[જન્માષ્ટમી|કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી]], [[ગણેશ ચતુર્થી]], [[નવરાત્રી]] ( [[નવરાત્રી|દશેરા]] ), [[દિવાળી|દીપાવલી]], આતી હનીમ, વગેરે <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/content/250504/a-saga-glorious-tulu-calender.html|title=A saga of glorious Tulu calendar|date=18 May 2012|access-date=14 December 2019|work=[[Deccan Herald]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/general/vishu-festival-sets-in-on-traditional-note-in-uae|title=Vishu festival sets in on traditional note in UAE|date=14 April 2016|access-date=14 December 2019|work=[[Khaleej Times]]}}</ref> [[ચિત્ર:Mangalore_Airport_airside.jpg|left|thumb| મેંગ્લોર આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક પર [[જેટ એરવેઝ]] ]] આ જિલ્લામાં બસ સેવાઓ દક્ષિણ કન્નડ બસ ઓપરેટર્સ એસોસિએશન (ડીકેબીઓએ) <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Dakshina-Kannada-Bus-Operators-Association-DKBOA-has-entered-the-world-wide-web-with-www-mangalorecitybus-com-/articleshow/32851756.cms|title=Dakshina Kannada Bus Operators' Association (DKBOA) has entered the world wide web|access-date=10 March 2019|date=28 March 2014|work=[[The Times of India]]|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> અને રાજ્ય સંચાલિત કેએસઆરટીસી દ્વારા ખાનગી ખેલાડીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Wheels-of-change-turn-Karnataka-State-Road-Transport-Corporation-into-a-winner/articleshow/15085055.cms|title=Wheels of change turn Karnataka State Transport Corporation into winner|access-date=6 October 2017|work=Times of India|last=Ray|first=Aparajita}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.canarasprings.in/?page_id=296|title=The Beginning|publisher=canarasprings.in|access-date=6 October 2017|archive-date=2 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502001625/http://www.canarasprings.in/?page_id=296|url-status=dead}}</ref> 1947 <ref>{{Cite web|url=http://www.canarasprings.in/?page_id=296|title=The Beginning|publisher=canarasprings.in|access-date=6 October 2017|archive-date=2 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502001625/http://www.canarasprings.in/?page_id=296|url-status=dead}}</ref> ભારતની આઝાદી પૂર્વે જ આ જિલ્લામાં સાર્વજનિક મર્યાદિત (જાહેર સૂચિબદ્ધ) કંપનીઓ હતી જે પરિવહન વ્યવસાય ચલાવે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.canarasprings.in/?page_id=296|title=The Beginning|publisher=canarasprings.in|access-date=6 October 2017|archive-date=2 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502001625/http://www.canarasprings.in/?page_id=296|url-status=dead}}</ref> જિલ્લામાં કર્ણાટક અને ભારતના ભાગોને જોડતા પાંચ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો છે. એનએચ -66 જિલ્લાને [[ઉડ્ડપી|ઉદૂપી]], [[કારવાર]], [[મુંબઈ|મુંબઇ]], [[ગોવા]], [[કોચી]] અને [[તિરુવનંતપુરમ્|તિરુવનંતપુરમ સાથે જોડે છે]] . <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/4-lane-nh-17-will-enable-high-speeds-between-80-100kmph/articleshow/57320273.cms|title=4-lane NH 17 will enable high speeds between 80-100kmph|access-date=20 October 2017|date=24 February 2017|work=[[The Times of India]]|last=Malkarnekar|first=Gauree}}</ref> NH-169 [[શિમોગા|શિમોગાને]] દક્ષિણ કન્નડ સાથે જોડે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/govt-looks-to-widen-three-nh-stretches/article6185337.ece|title=Govt. looks to widen three NH stretches|access-date=20 October 2017|date=7 July 2014|work=[[The Hindu]]|last=Kamila|first=Raviprasad}}</ref> એનએચ -75 સાથે જિલ્લા જોડાય [[વેલ્લોર|વેલ્લોરના]], કોલર, [[બેંગલોર]], કૂનિંગાળ, [[હસન]] અને સક્લેશપુર . <ref>{{Cite web|url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI|publisher=[[National Highways Authority of India]] (NHAI)|archive-url = https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|archive-date=25 February 2009|access-date=4 July 2008}}</ref> એનએચ 73 થી મંગલોરે જોડાય [[તુમકુર|ટુમકુર]] મારફતે ચરમાડી, મુદિગ્રે, બેલુર અને ટિપિત્રુ . દક્ષિણ કન્નડા મુખ્ય ઘાટ વિભાગો સમાવેશ થાય છે શિરડીઘાટ ( નેળયદી માટે સક્લેશપુરા ), ચામડીઘાટ ( ચામડી માટે કોટ્ટઇગેહાર ), સંપજેઘાટ ( સંપજે માટે [[માડીકેરી|મદીકેરી]] ) અને બિસલે ઘાટ (માટે સુબ્રમણ્ય <a href="./સાકલેશપુર" rel="mw:WikiLink" data-linkid="806" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Sakleshpur&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Indian_Estates-_Sakleshpur.jpg/80px-Indian_Estates-_Sakleshpur.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:50},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Hill{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Station in Karnataka, India&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2475072&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwAfE" title="સાકલેશપુર">સક્લેશપુરા</a> લોકપ્રિય તરીકે ઓળખાય લીલા રૂટ દ્વારા ટ્રેકર્સ ). <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/shiradi-ghat-may-get-a-fourlane-concrete-road/article6593904.ece|title=Shiradi Ghat may get a four-lane concrete road|last=Rao|first=Mohit M.|access-date=6 October 2017|work=The Hindu|date=13 November 2014}}</ref> મૈસુરના માધ્યમથી એનએચ -275 બેંગલોર સાથે મેંગલોરને પણ જોડે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/bangaloremysore-highway-to-be-upgraded-to-sixlane-on-ppp-basis/article6043414.ece|title=Bangalore-Mysore highway to be upgraded to six-lane on PPP basis|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]}}</ref> તે શરૂ થાય છે બંટવાલ નજીક [[મેંગલોર|મેંગલોર શહેર]] અને પસાર પુત્તુર, [[માડીકેરી|મદીકેરી]], હુંસુર, [[મૈસૂર|મૈસુર]], [[માંડ્યા]] અને ચેન્નાપટના . <ref>{{Cite web|url=http://www.kpwd.gov.in/roads.asp#dsh|title=Details Of State Highways|website=[[Karnataka PWD]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20120502055107/http://www.kpwd.gov.in/roads.asp#dsh|archive-date=2 May 2012|access-date=19 August 2012}}</ref> તે {{Convert|378|km|mi}} લંબાઈના [[બેંગલોર|બેંગ્લોર]] પર સમાપ્ત થાય છે . <ref>{{Cite web|url=http://krdcl.in/html/District_Details/Mysore/Mysore_details.html|title=WIDENING & IMPROVEMENTS TO MYSORE BANTWAL ROAD (SH 88)|website=KRDCL|access-date=6 October 2017|archive-date=28 જાન્યુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128035614/http://www.krdcl.in/html/District_Details/Mysore/Mysore_details.html|url-status=dead}}</ref> {| align="center" border="1" style="border-collapse:collapse" |+ '''દક્ષિણ કન્નડથી પસાર થતા હાઇવે''' ! style="background:#7AC5CD; width:10%" | હાઇવે ! style="background:#7AC5CD; width:12%;" | પ્રારંભિક બિંદુ ! style="background:#7AC5CD; width:15%;" | સમાપ્ત બિંદુ |- | align="center" style="height:50px" | '''રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 66 (અગાઉ એનએચ 17)''' | align="center" style="height:50px" | પનવેલ, મહારાષ્ટ્ર | align="center" style="height:50px" | [[કન્યાકુમારી|કન્યાકુમારી, તમિલનાડુ]] |- | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | '''રાષ્ટ્રીય હાઇવે 75 (અગાઉ એનએચ 48)''' | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | [[વેલ્લોર|વેલોર, તમિલનાડુ]] |- | align="center" style="height:50px" | '''રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 275''' | align="center" style="height:50px" | [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] | align="center" style="height:50px" | [[બેંગલોર|બેંગ્લોર]] |- | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | '''રાષ્ટ્રીય હાઇવે 169 (અગાઉ એનએચ 13)''' | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] | align="center" style="background:lemonchiffon;height:50px" | [[શિમોગા]] |- | align="center" style="height:50px" | '''રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 73''' | align="center" style="height:50px" | [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] | align="center" style="height:50px" | [[તુમકુર|તુમ્કુર]] |} 1907 માં, સધર્ન રેલ્વે મેંગલોરને ક [[કોળિક્કોટ્|કાલિકટ (કોઝિકોડ)]] સાથે દરિયાકિનારે જોડ્યું. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/railways-cross-a-milestone/article748488.ece|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|title=Railways cross a milestone|access-date=6 October 2017|date=12 April 2010|work=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ રેલ્વે લાઇન વસાહતી શાસન દરમિયાન જિલ્લાને મદ્રાસના રાષ્ટ્રપતિના અન્ય સ્થળો સાથે જોડવામાં મદદ કરી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/12705/10/10_chapter%202.pdf|title=Chapter II: Origin and Development of Southern Railway|publisher=Shodhganga|access-date=6 October 2017}}</ref> [[કોંકણ રેલ્વે]] (1998) દક્ષિણ કન્નડને [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ગોવા]], [[ગુજરાત]], [[દિલ્હી]], [[રાજસ્થાન]] અને [[કેરળ|કેરળ સાથે]] ટ્રેન દ્વારા જોડે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.unep.org/Transport/lowcarbon/Pdf's/ImpactAssessment.pdf|title=A case study of Konkan Railways|publisher=UNEP - IIM Ahmedabad|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130737/http://www.unep.org/Transport/lowcarbon/Pdf%27s/ImpactAssessment.pdf|archive-date=4 માર્ચ 2016|access-date=25 May 2015|url-status=live}}</ref> [[મેંગલોર|મેંગ્લોરથી]] [[મુંબઈ|મુંબઇ]], થાણે, [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]], [[મારગાઓ|માર્ગાઓ]] અને [[તિરુવનંતપુરમ્|ત્રિવેન્દ્રમ]] સુધીની સીધી ટ્રેનો છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2387166.ece|title=Southern Railway to operate special trains|date=23 August 2011|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830225536/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2387166.ece|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|url-status=dead}}</ref> મીટર ગેજથી બ્રોડગેજ ટ્રેકમાં રૂપાંતર થયા પછી હસન અને કુક્કે સુબ્રમણ્ય થઈને બેંગ્લોર જતી ટ્રેન સેવા દૈનિક ચાલે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/11/24/stories/2007112461660400.htm|date=24 November 2007|title=Bangalore-Mangalore train service from December 8|access-date=2 October 2008|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029232050/http://www.hindu.com/2007/11/24/stories/2007112461660400.htm|archive-date=29 October 2008}}</ref> દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લાનું નવું મંગલોર બંદર નામનું પનામ્બુર ખાતે એક દરિયાકિનારો છે . ન્યૂ મંગલોર પોર્ટ ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત દરિયાઈ બંદર કાર્ગો, લાકડા, પેટ્રોલિયમ અને કોફીની નિકાસનું સંચાલન કરે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.newmangalore-port.com/default.asp?channelid=2759&city=PORT|title=New Mangalore Port Trust (NMPT)|work=[[New Mangalore Port]]|access-date=13 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060523214855/http://www.newmangalore-port.com/default.asp?city=PORT&channelid=2759|archive-date=23 May 2006}}</ref> તે ભારતના મોટા દરિયાઇ બંદરોમાંનું એક છે. <ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/3984/8/08_chapter%201.pdf|title=Chapter 1 - Economic development through ports|publisher=Shodhganga|access-date=6 October 2017}}</ref> જિલ્લાને બાજપેના મંગ્લોર આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક દ્વારા હવાઇ માર્ગે જોડવામાં આવ્યું છે. એર ઇન્ડિયા, સ્પાઈસ જેટ અને [[ઈન્ડીગો|ઇન્ડિગો]] જેવી [[ઈન્ડીગો|એરલાઇન્સ]] પર્સિયન ગલ્ફ નજીક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળો પર દૈનિક ફ્લાઇટ્સ આપે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.aai.aero/allAirports/mangalore_generalinfo.jsp|title=Airports Authority of India|publisher=Airports Authority of India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150108152634/http://www.aai.aero/allAirports/mangalore_generalinfo.jsp|archive-date=8 January 2015|access-date=31 January 2015}}</ref> == ઐતિહાસિક સ્થળો == <gallery widths="205"> ચિત્ર:Dharmasthala Temple.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Dharmasthala|ધર્મસ્થલા]] ખાતે શ્રી મંજુનાથ મંદિર ચિત્ર:Kukke Subramanya Swami.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Kukke Subramanya|કુક્કે સુબ્રમણ્ય]] મંદિર ચિત્ર:Kateel Durga Parameshwari 0145.JPG|<nowiki> </nowiki>શ્રી દુર્ગાપરમેશ્વરી મંદિર કટિલ ચિત્ર:Dasara Navaratri decorations Kudroli Temple Mangalore Karnataka.jpg|<nowiki> </nowiki>[[Gokarnanatheshwara Temple|મંગ્લોરમાં કુદરોલી મંદિર]] ચિત્ર:Mangaladevi temple 1.jpg|<nowiki> </nowiki>મંગલાદેવી મંદિર </gallery> દક્ષિણ કન્નડમાં મુલાકાત લેવા માટે નીચે આપેલા ઐતિહાસિક સ્થાનો છે: <ref name="pppinindia"/> <ref>{{Cite web|url=http://mangalore.adseva.in/dakshina-kannada-tourism|title=Tourism in Dakshina Kannada District|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222124958/http://mangalore.adseva.in/dakshina-kannada-tourism|archive-date=22 February 2015|access-date=22 February 2015}}</ref> * મંગલાદેવી મંદિર : મંગ્લોરનું નામ હિન્દુ દેવતા મંગલાદેવીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું. * વેણુર : એકવિધ બાહુબલીની પ્રતિમા . * કાદરી : ભગવાન શ્રી મંજુનાથનું મંદિર. * [http://www.amrutheshwaratemple.in શ્રી અમૃતેશ્વરા મંદિર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405060940/http://www.amrutheshwaratemple.in/ |date=2022-04-05 }}, વામનજૂર: [[શિવ|ભગવાન શિવનું]] મંદિર. * મૂદાબિદ્રી : પ્રાચીન જૈન મંદિરો અને ભટારકા બેઠકનું સ્થળ. * કૃષ્ણપુરા મથા : ઉદૂપીના અષ્ટ મથા સાથે જોડાયેલા મઠમાંથી એક (મઠ). * ધર્મસ્થલા : ભગવાન શ્રી મંજુનાથેશ્વરનું મંદિર અહીં છે. * કટિલ : દેવી શ્રી દુર્ગા પરમેશ્વરીનું મંદિર. * કાદેશીવાલય: બાંટવાલ ખાતેના કદેશીવલય મંદિર * કુદરોલી : ગોકર્ણનાથેશ્વર મંદિર. * મુંડકુર : શ્રી દુર્ગા પરમેશ્વરી મંદિર. * કરિંજેશ્વર મંદિર : એક વિશાળ શિલા પર ભગવાન શિવ પાર્વતીનું મંદિર. * ઉલ્લાલ : ઉલ્લાલ બીચ અને સોમેશ્વરા બીચ માટે જાણીતું છે. <ref name="tourism-pot">{{Cite web|url=http://dspace.iimk.ac.in/bitstream/2259/598/1/530-542.pdf|title=Tourism potentialities of Dakshina Kannada - A study with reference to Mangalore|access-date=6 October 2017|archive-date=27 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127165450/http://dspace.iimk.ac.in/bitstream/2259/598/1/530-542.pdf|url-status=dead}}</ref> * કુક્કે સુબ્રમણ્ય : સર્પ ભગવાન સુબ્રમણ્યનું મંદિર અહીં છે. * મુલ્કી : દુર્ગાપરમેશ્વરી મંદિર. * સેન્ટ એલોસિયસ ચેપલ, મેંગ્લોર. * મિલાગ્રેસ ચર્ચ, મેંગ્લોર * સૈયદ મદની મસ્જિદ અને દરગાહ, ઉલ્લાલ . * સુલતાન બેટરી, મેંગ્લોર * પુત્તુર : ભગવાન શ્રી મહાલિંગેશ્વરનું મંદિર અહીં છે. * ઉપ્પિનંગાદી : સહસ્રલિંગેશ્વર મંદિર. * કેપુ, અનંતધિ, બાલનાડુ: દેવી ઉલ્લાલાથી મંદિર અને તેની અનન્ય વારસો માટે જાણીતા છે. * પુત્તુર કરાવદ્થ વલિયુલ્લહી દરગા શરિફ * સોમાનાતેશ્વર મંદિર: સોમેશ્વરા, ઉલ્લાલ . * ઉલ્લાલાલ ખાતે સમર રેતી બીચ રિસોર્ટ. * પીલિકુલા નિસર્ગધામ : પીલિકુલા, મૂડુશ્ડે, મંગ્લોર. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/new-arrivals-at-pilikula-botanical-museum/article7128558.ece|title=New arrivals at Pilikula Botanical Museum|access-date=6 October 2017|date=22 April 2015|work=The Hindu|last=Kamila|first=Raviprasad}}</ref> * કુડુપુ મંદિર: કુડુપુ, મંગ્લોર. * શ્રી રાજરાજેશ્વરી મંદિર પોલાળી: શ્રી રાજરાજેશ્વરીનું મંદિર . <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/home-minister-appreciates-polali-temples-heritage/articleshow/68338419.cms|title=Home minister appreciates Polali Temple's heritage|access-date=10 March 2019|date=10 March 2019|work=[[Times of India]]}}</ref> * કુંભલાડી બાલાસુબ્રહ્મણ્ય। * ચારવાકા કપિલેશ્વરા દેવસ્થાન. * શ્રી ક્ષેત્ર દૈપીલા. * મસ્જિદુ થાકવા પમ્પવેલ મેંગ્લોર. <ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=43286&n_tit=Mangalore%3A+Newly+Constructed+%27Takwa+Masjid%27+Inaugurated+at+Pumpwell|title=Mangalore: Newly Constructed 'Takwa Masjid' Inaugurated at Pumpwell|date=7 February 2008|access-date=6 October 2017|archive-date=4 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040047/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=43286&n_tit=Mangalore%3A+Newly+Constructed+%27Takwa+Masjid%27+Inaugurated+at+Pumpwell|url-status=dead}}</ref> * બેલી પલ્લી (મોટી મસ્જિદ) બંદર મંગલોર. * મંજુષા કાર મ્યુઝિયમ, ધર્મસ્થલા * શ્રીમંતી ભાઈ મેમોરિયલ સરકારી સંગ્રહાલય == કૃષિ == [[ચિત્ર:Rice-paddy-cult-mangalore-thulunad-india.jpg|left|thumb| દક્ષિણ કન્નડમાં [[ડાંગર|ડાંગરની]] ખેતી ]] [[File:Arecanuttrees.jpg|right|thumb| ગ્રામીણ દક્ષિણા કન્નડનું [[સોપારી|અરેકનટ]] વાવેતર ]] અન્ય સમયે શહેરો, રાજ્યો અને દેશોમાં સ્થાયી થયેલા વતની પાસેથી પૈસાની આવક થતાં [[કૃષિ|ખેતી]], જે એક સમયે દક્ષિણા કન્નડના લોકોનો મોટો વ્યવસાય હતો, તેણે પીછેહઠ કરી છે. <ref name="agri1">{{Cite web|url=http://agricoop.nic.in/Agriculture%20contingency%20Plan/KTK/KAR13-DAKSHINA%20KANNADA%2031.03.2011.pdf|title=Agriculture Contingency Plan for District: DAKSHINA KANNADA|publisher=Agricoop|archive-url = https://web.archive.org/web/20150201112953/http://agricoop.nic.in/Agriculture%20contingency%20Plan/KTK/KAR13-DAKSHINA%20KANNADA%2031.03.2011.pdf|archive-date=1 February 2015|access-date=31 January 2015}}</ref> આ જિલ્લાના નોંધપાત્ર સંખ્યામાં લોકો અખાત ( મધ્ય પૂર્વ ) દેશો અને ભારતના અન્ય રાજ્યોમાં કામ કરે છે. <ref>{{Cite web|url=http://provglo.org/sites/default/files/ProGlo_Research_Report_6_Kalyanaraman_and_Koskimaki_Dakshina_Kannada_in_the_Gulf_0.pdf|title=Dakshina Kannada in the Gulf - Research Report No. 6|last=Kalyanaraman|first=Jananie|last2=Koskimaki|first2=Leah|date=January 2013|publisher=ProGlo|access-date=6 October 2017|archive-date=24 મે 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524003552/http://provglo.org/sites/default/files/ProGlo_Research_Report_6_Kalyanaraman_and_Koskimaki_Dakshina_Kannada_in_the_Gulf_0.pdf|url-status=dead}}</ref> મેંગ્લોર શહેરની આજુબાજુના [[વાડી|ખેતરો]] અને ક્ષેત્રોને રહેણાંક પ્લોટ અને વાણિજ્યિક (ખરીદી) સંકુલમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યા છે. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/Agriculture-festival-to-look-at-revival-of-paddy-farming-in-Dakshina-Kannada/articleshow/45920992.cms|title=Agricultute festival to look at revival of paddy farming in Dakshina Kannada|access-date=6 October 2017|date=17 January 2015|work=Times of India|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> બાગાયત, જોકે, કેટલાક પગલાઓ છે, અને ફળ વાવેતર ક્ષેત્ર સુધારવા માટે પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/clusters-formed-in-dakshina-kannada-to-promote-fruit-plantation-crops/article4030427.ece|title=Clusters formed in Dakshina Kannada to promote fruit plantation crops|access-date=6 October 2017|work=The Hindu}}</ref> દક્ષિણ કન્નડા મુખ્ય પાક છે ડાંગર, [[નારિયેળ|કોકોનટ]], [[સોપારી|સોપારીના]], [[કાળા મરી]], [[કાજુ]] અને કોકો . ચોખાની વાવણી સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ત્રણ ''ઋતુઓ'', ''કાર્તિકિકા'' અથવા ''યેનેલ'' (મે – ઓક્ટોબર), ''સુગી'' (ઓક્ટોબરથી જાન્યુઆરી) અને ''કોલાકે'' (જાન્યુઆરીથી એપ્રિલ) થાય છે. <ref>{{Cite news|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_368|title=South Kanara|access-date=4 September 2006|publisher=Digital South Asia Library (DSAL)|archive-date=7 જૂન 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607171248/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_368|url-status=dead}}</ref> સુગગીની સીઝનમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ''[[અડદ|ઉરદ]]'' (કાળા ગ્રામ) ઉગાડવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/25483/10/10_chapter_03.pdf|title=Chapter 3 - Profile of the study area: Coastal Karnataka|access-date=6 October 2017}}</ref> કર્ણાટક મિલ્ક ફેડરેશન ખાતે દૂધ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ ધરાવે કુલશેકર માં [[મેંગલોર]] . આ પ્લાન્ટ જિલ્લાના ખેડૂતોની માલિકીની પશુઓ પાસેથી મેળવેલ દૂધની પ્રક્રિયા કરે છે. == ભોજન == [[File:Sweet2008.jpg|right|thumb| માલપુરી, દક્ષિણ કન્નડની મીઠી ]] આ જિલ્લાની કેટલીક જાણીતી તુલુવા સમુદાયની વાનગીઓમાં કોરી રોટ્ટી (ચિકન ગ્રેવીમાં સૂકા ચોખાના ફલેક્સ), બાંગુડે પુલિમુંચી (મસાલાવાળા ખાટા ચાંદી-ગ્રે મેક્રેલ્સ), બીજા-મનોલી ઉપકારી, નીર દોસા, બુથાઇ ગેસી અને કડુબુનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/10/15/stories/2005101503560400.htm|title=Go for the Mangalore diet|access-date=5 October 2017|work=[[The Hindu]]|date=15 October 2005|last=Prashanth|first=G.N.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111010125/http://hindu.com/thehindu/mp/2005/10/15/stories/2005101503560400.htm|archive-date=11 નવેમ્બર 2012|url-status=dead}}</ref> કોસ્ટલ કર્ણાટકમાં, મેંગ્લોરિયન ફિશ કરી એક લોકપ્રિય વાનગી છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/mangalore-fish-curry/article2498790.ece|title=Mangalore Fish Curry|access-date=25 May 2015|date=30 September 2011|work=[[The Hindu]]|last=Arumugam|first=R}}</ref> કોંકણી સમુદાયની વિશેષતામાં ડાળી ચોરો, બિબ્બે-ઉપકારી (કાજુ આધારિત), વાલ વાલ, અવનાસ અંબે સાસમ, કડગી ચક્કો, પાગિલા પોડિ, માલપુરી, [[પાત્રા|પેટ્રોદે]] અને ચાને [[પાત્રા|ગાશીનો સમાવેશ થાય છે]] . <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/konkani-recipes-delight-visitors-at-festival/article4129152.ece|title=Konkani recipes delight visitors at festival|access-date=5 October 2017|work=[[The Hindu]]|date=24 November 2012}}</ref> મેંગલોર ભજ્જી, પણ ગોલીબાજે તરીકે ઓળખાય છે, એક લોકપ્રિય માંથી બનાવેલ નાસ્તો છે મેદા, દહીં, ચોખાનો લોટ, સમારેલી [[ડુંગળી]], [[કોથમીર]] પાંદડા, [[નારિયેળ]], [[જીરું]], લીલા [[મરચું|મરચા]] અને [[મીઠું]] . <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/dosas-at-indra-bhavan-have-retained-the-taste/article3298872.ece|title=Dosas at Indra Bhavan have retained the taste|last=M.|first=Raghava|access-date=6 October 2017|date=10 April 2012|work=[[The Hindu]]}}</ref> મંગ્લોરમાં તુલુ શાકાહારી ભોજન, જેને ઉદૂપી ભોજન પણ કહેવામાં આવે છે, તે રાજ્ય અને દરિયાકાંઠાના ક્ષેત્રમાં જાણીતું અને ગમતું છે. <ref>{{Cite web|url=http://in.rediff.com/election/2004/may/05udupi.htm|title=In Udupi, food is the greatest binder|last=Phadnis|first=Aditi|date=5 May 2004|website=[[Rediff.com]]|access-date=6 October 2017}}</ref> દરિયાકાંઠાનો જિલ્લો હોવાથી માછલી મોટાભાગના લોકોનો મુખ્ય આહાર બનાવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2007/08/11/stories/2007081150880400.htm|title=Typically home|access-date=5 May 2015|date=11 August 2007|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103043142/http://www.hindu.com/mp/2007/08/11/stories/2007081150880400.htm|archive-date=3 November 2012}}</ref> મેંગલોરીયન કૅથલિકો 'સન્ના-ડુકરા માસ ( "સન્ના" નો અર્થ [[ઈડલી|ઇડલી]] ટોડી અથવા યીસ્ટના અને "ડુકરા માસ" નો અર્થ સાથે ફ્લુફફેદ ડુક્કરનું માંસ ) ડુક્કરનું માંસ બફાટ, સોર્પોટેલ અને મટન [[બિરયાની]] મુસ્લિમો જાણીતા વ્યંજનો છે. <ref name="catholic-recipe">{{Cite news|url=http://news.nationalpost.com/appetizer/dukra-maas-a-savory-mangalorean-catholic-sunday-ritual|title=Dukra maas: a savory Mangalorean Catholic Sunday ritual|access-date=6 October 2017|work=National Post}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="biryani">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/ramadan-flavours-fill-mangalore-streets/article4907745.ece|title=Ramadan flavors fill Mangalorestreets|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]|date=12 July 2012}}</ref> [[પાપડ|હપ્પાલા]], સેન્ડિજ અને પુલી મુંચી જેવા અથાણાં મંગ્લોર માટે વિશિષ્ટ છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|title=What's in a Name?|access-date=4 March 2008|last=D'Souza|first=Stephen|publisher=Daijiworld Media Pvt Ltd. Mangalore|archive-url=https://web.archive.org/web/20080305003349/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|archive-date=5 March 2008}}</ref> == વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ == [[ચિત્ર:Vijaya_bank_Regional_office_Mangaluru.jpg|right|thumb| મંગ્લોર શહેરમાં વિજયા બેંકની સ્થાપક શાખા ]] [[ચિત્ર:Camco_Puttur.jpg|left|thumb| પુત્તુર ખાતે કેમ્પકો કચેરી ]] [[ચિત્ર:Two_men_in_a_boat.jpg|left|thumb| દક્ષિણ કન્નડના સસિહિટ્લૂ ખાતે માછીમારો ]] ઉદૂપી જીલ્લા સાથેનો જિલ્લો "ભારતીય બેંકિંગનો પારણું" તરીકે ઓળખાય છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.gktoday.in/brief-history-of-banking-in-india-2/|title=Brief history of banking in India|date=28 January 2017|website=GK Today|access-date=6 October 2017}}</ref> ભારતની મોટી રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો જેમ કે કેનરા બેંક, કોર્પોરેશન બેંક, સિન્ડિકેટ બેંક, વિજયા બેંક અને ખાનગી ક્ષેત્રની કર્ણાટક બેંક આ બંને જિલ્લામાંથી વિકસિત થઈ છે. <ref>{{Cite journal|last=Gajdhane|first=Amol|year=2012|title=The Evolution of Banking in India|url=http://su.digitaluniversity.ac/downloads/9%20_1.pdf|journal=Avishkar – Solapur University Research Journal|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529031223/http://su.digitaluniversity.ac/downloads/9%20_1.pdf|archive-date=29 May 2015|access-date=1 February 2015}}</ref> આ જિલ્લામાં એકવાર લાલ માટીની ટાઇલ્સ ( મંગલોર ટાઇલ્સ ), [[કાજુ]] પ્રોસેસિંગ ફેક્ટરીઓ અને બીડી ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો. <ref>{{Cite journal|last=Nandi|first=Arindam|last2=Ashok|first2=Ashvin|last3=Guindon|first3=G Emmanuel|last4=Chaloupka|first4=Frank J|last5=Jha|first5=Prabhat|date=29 March 2014|title=Estimates of the economic contributions of the bidi manufacturing industry in India|url=http://www.cghr.org/wordpress/wp-content/uploads/Jha-Estimates-of-the-economic-contributions-of-the-bidi-manufacturing-industry-in-India.pdf}}</ref> જિલ્લો અરબી સમુદ્રના કાંઠે હોવાથી [[માછીમારી]] એ ઘણા લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય છે. <ref name="fishing-occup">{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/8-rise-in-fish-catch-in-udupi-dakshina-kannada/article4791726.ece|title=8% rise in fish catch in Udupi, Dakshina Kannada|access-date=5 October 2017|date=7 June 2013|work=[[The Hindu Business Line]]}}</ref> મુખ્ય માછીમારી સ્થળો બંદર (જૂના બંદર) હોય છે <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/work-on-kulai-fishing-habour-expected-to-comence-soon/articleshow/67965978.cms|title=Work on Kulai fishing habour expected to comence soon|access-date=14 December 2019|date=13 February 2019|work=[[The Times of India]]}}</ref> પનામ્બર, સુરથકલ, કોટેકર અને સસિહિટ્લુ. દક્ષિણ કન્નડના મોટા ઉદ્યોગો મેંગલોરની આસપાસ કેન્દ્રિત છે મેંગ્લોર કેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર્સ લિ. (એમસીએફ), કુદ્રેમુખ આયર્ન ઓર કંપની લિ . (કેઆઈઓસીએલ), <ref name="kiocl">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/KIOCL-Mangalore-plant-may-get-iron-ore-from-Iran/articleshow/39633468.cms|date=4 August 2014|title=KIOCL Mangalore plant may get iron ore from Iran|access-date=6 October 2017|work=Times of India}}</ref> કેનેરા વર્કશોપ્સ લિમિટેડ (કેનેરા સ્પ્રિંગ્સના ઉત્પાદકો), મેંગ્લોર રિફાઇનરી અને પેટ્રોકેમિકલ્સ લિ. (એમઆરપીએલ), એચપીસીએલ, બીપીસીએલ, <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/Swachh-Bharat-Abhiyan-echoes-on-seashores-too/article14986790.ece|date=18 September 2016|title=Swachh Bharat Abhiyan echoes on seashores too|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430001938/https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/Swachh-Bharat-Abhiyan-echoes-on-seashores-too/article14986790.ece|archive-date=30 એપ્રિલ 2023|url-status=dead}}</ref> બીએએસએફ, કુલ જીએઝેડ, ભારતી શિપયાર્ડ લિમિટેડ (બીએસએલ) વગેરે <ref>{{Cite web|url=http://www.mrpl.co.in/|title=Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited|date=31 January 2015|publisher=MRPL|access-date=6 October 2017|archive-date=21 ઑક્ટોબર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021081220/https://www.mrpl.co.in/|url-status=dead}}</ref> ક tમ્પકો દ્વારા સંચાલિત પુત્તુર ખાતે ચોકલેટ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.campco.org/index.php/chocolate|title=The CAMPCO Ltd.|date=31 January 2015|publisher=[[Campco]]|location=Puttur, Karnataka, India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150121005404/http://www.campco.org/index.php/chocolate|archive-date=21 January 2015|access-date=31 January 2015}}</ref> મુખ્ય માહિતી ટેકનોલોજી અને આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓની મંગ્લોરમાં તેમની સુવિધાઓ એટલે કે ઇન્ફોસીસ, કોગ્નિઝન્ટ, એટલાન્ટિક ડેટા બ્યુરો સર્વિસીસ પ્રા.લિ. લિમિટેડ, લેસરસોફ્ટ ઇન્ફોસિસ્ટમ્સ લિમિટેડ, એમ્ફેસીસ બીપીઓ અને સહનશક્તિ ઇન્ટરનેશનલ ગ્રુપ . <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/infosys-begins-work-on-its-second-campus-near-mangalore/article3071028.ece|date=5 September 2006|title=Infosys begins work on its second campus near Mangalore|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]}}</ref> બે આઇટી પાર્ક બનાવવામાં આવ્યા છે, એક નિકાસ પ્રમોશન ઉદ્યાન (ઇપીઆઈપી) ગંજીમુત્ત ખાતે અને બીજો આઇટી સેઝ મેંગલોર યુનિવર્સિટી પાસે. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2006/08/31/stories/2006083118290300.htm|date=31 August 2006|title=Two more plans for EPIP cleared|access-date=29 September 2006|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025134537/http://www.hindu.com/2006/08/31/stories/2006083118290300.htm|archive-date=25 October 2012}}</ref> ઓઇલ અને નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન (ઓએનજીસી) કરોડથી વધુના રોકાણ સાથે મલ્ટિપ્રોડક્ટ સેઝ (વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર) સ્થાપવાની યોજના ધરાવે છે. 350 &nbsp; અબજ. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/ONGCs-huge-outlay-for-Mangalore-SEZ/article15728700.ece|date=19 September 2006|title=ONGC's huge outlay for Mangalore SEZ|access-date=6 October 2017|work=[[The Hindu]]}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મેંગલોર|મંગ્લોર]] * મંગ્લોરની અર્થવ્યવસ્થા * સ્વામી વિવેકાનંદ પ્લેનેટોરિયમ * યુ.એસ. માલ્યા ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ * કર્ણાટક અર્બન ડેવલપમેન્ટ અને કોસ્ટલ એન્વાયર્નમેન્ટ મેનેજમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (KUDCEMP) * ઉદ્યોગસાહસિક તકો અને અધ્યયન કેન્દ્ર (સીઇઓએલ) * દક્ષિણ કણારા ડિસ્ટ્રિક્ટ ચેસ એસોસિએશન (એસકેડીસીએ) * પટ્ટુર * સુલિયા * બંટવાલ * બેલ્થંગ્ડી * કાકકીંજે * મૂદાબિદ્રી * ધર્મસ્થલા [[શ્રેણી:કર્ણાટક રાજ્યના જિલ્લાઓ]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] iy5tbcqly7bwpezbj8ichbtnpitpmnb 0 120567 905867 814937 2026-09-30T04:40:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905867 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Gandhi_Mandapam,_Chennai.jpg|right|thumb|ગાંધી મંડપમ]] '''ગાંધી મંડપમ''' એ [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈના]] અડયારમાં સરદાર પટેલ રોડ પર બનાવાયેલી સ્મારકોની શ્રેણી છે. <ref>{{Cite web|url=http://wikimapia.org/109986/Gandhi-Mandapam|title=gandhi mandapam|publisher=wikimapia|access-date=7 July 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2007/07/06/stories/2007070658040200.htm|work=The Hindu|title=gandhi mandapam for a fresh look|date=7 June 2007|access-date=7 July 2012|archive-date=9 જુલાઈ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070709024702/http://www.hindu.com/2007/07/06/stories/2007070658040200.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070857430200.htm|title=Gandhi Mandapam set for new look|work=[[The Hindu]]|last=T. Ramakrishnan|date=7 August 2008|access-date=7 July 2012|archive-date=11 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080711143847/http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070857430200.htm|url-status=dead}}</ref> આ સંકુલમાં બાંધવામાં આવેલ પ્રથમ માળખું [[મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધીનું]] સ્મારક હતું. મદ્રાસના તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી [[સી. રાજગોપાલાચારી|સી રાજગોપાલાચારી]] દ્વારા ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૬ ના દિવસે તે ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં, સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ માટે અન્ય ચાર સ્મારકો રત્તામલઈ શ્રીનિવાસન અને ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ [[સી. રાજગોપાલાચારી|રાજાજી]], [[કે. કામરાજ|કામરાજ]] અને એમ ભક્તવત્સલમ દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. તેની પ્રખ્યાતતાને કારણે, જાહેર કાર્યો માટે ખાસ કરીને સાંસ્કૃતિક પ્રવચનો અને સંગીત પ્રદર્શન માટે ઘણીવાર આ સ્થળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3583177.ece|work=[[The Hindu]]|title=Chennai today|date=29 June 2012|access-date=7 July 2012}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.chennainetwork.com/chennai/gandhimandapam.html|title=gandhi mandapam|publisher=chennainetwork|access-date=7 July 2012|archive-date=9 જૂન 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609092916/http://www.chennainetwork.com/chennai/gandhimandapam.html|url-status=dead}}</ref> આ સ્થળ શહેરમાં એક મનોરંજન ઉદ્યાન તરીકે પણ વપરાય છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3336834.ece|work=[[The Hindu]]|title=Gandhi Mandapam to be spruced up at Rs.11.61-cr.|date=21 April 2012|access-date=7 July 2012}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] foabb7ekrttr9tawwguky7klwihwv8p 0 121489 905852 816651 2026-09-29T23:09:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905852 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = અદિતી મંગલદાસ | image = Aditi Mangaldas.JPG | caption = ૨૦૦૭માં વૉર્સો ખાતે અદિતી મંગલદાસ | birth_date = 1960 | birth_place = ગુજરાત | death_date = | death_place = | occupation = નૃત્યાંગના અને નૃત્ય નિર્દેશિકા }} '''અદિતી મંગલદાસ''' (જન્મ: ૧૯૬૦) એક [[કથક]] નૃત્યાંગના અને નૃત્ય નિર્દેશક (કોરિયોગ્રાફર) છે. તેઓ મુખ્યત્વે કથકના પરંપરાગત સ્વરૂપમાં કામ કરે છે. તેઓ [[કુમુદિની લખિયા]] અને [[બિરજુ મહારાજ]]ની ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીની છે. તેઓ દિલ્હીમાં પોતાની નૃત્ય સંસ્થા, ''દ્રષ્ટિકોણ ડાન્સ ફાઉન્ડેશન'' ચલાવે છે, જેમાં તેઓ કલા દિગ્દર્શક અને મુખ્ય નૃત્યાંગના તરીકે સેવા આપે છે. આ કાર્ય શરૂ કરતા પહેલાં, ઘણાં વર્ષો સુધી તેઓ બિરજુ મહારાજના નૃત્ય જૂથમાં એક મુખ્ય નૃત્ય કલાકાર રહ્યાં હતા.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/Savouring-the-present/article16889025.ece|title=Savouring the present|date=28 October 2009|last=Rajan, Anjana|work=The Hindu|access-date=6 October 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/reviews/exquisite-indian-dance-dance-base-edinburgh-557578.html|title=Exquisite Indian Dance, Dance Base, Edinburgh|date=24 August 2004|work=The Independent|location=London|last=Anderson, Zoë|access-date=6 October 2018|archive-date=15 એપ્રિલ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415124356/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/reviews/exquisite-indian-dance-dance-base-edinburgh-557578.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/03/07/stories/2004030700070500.htm|title=FACE TO FACE: Futuristic footwork|date=7 March 2004|work=The Hindu|access-date=6 October 2018}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને તાલીમ == ૧૯૬૦ માં જન્મેલા અદિતી મંગલદાસનો ઉછેર [[અમદાવાદ]]માં થયો હતો. અહીં તેમણે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાંથી વિજ્ઞાન સ્નાતકની પદ્‌વી પ્રાપ્ત કરી હતી.<ref name="in">{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/day-after-aditi-mangaldas-refuses-award-her-function-venue-cancelled/219390/|title=Day after Aditi Mangaldas...|date=21 September 2007|work=The Indian Express|access-date=27 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009225352/http://www.expressindia.com/latest-news/day-after-aditi-mangaldas-refuses-award-her-function-venue-cancelled/219390/|archive-date=9 October 2012}}</ref> તેમણે નાની ઉંમરે અમદાવાદના કદમ્બ સેન્ટર ફૉર ડાન્સ ખાતે કુમુદિની લખિયાના માર્ગદર્શન હેઠળ કથક નૃત્યની તાલીમ લીધી હતી. ત્યાર બાદ પુપુલ જયકારની સલાહથી, તેઓ નૃત્યના ક્ષેત્રમાં વધુ તકોની શોધમાં દિલ્હી ગયા. અહીં તેમણે દિલ્હીના કથક કેન્દ્રમાં બિરજુ મહારાજ પાસે કથકનો વધારે અભ્યાસ કર્યો. નૃત્યની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેઓ બિરજુ મહારાજના નૃત્ય જૂથના ભાગ રૂપે વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ગયા.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/Fleet-feat/article16835928.ece|title=Fleet feat|last=Rajan, Anjana|date=1 January 2010|work=The Hindu|access-date=6 October 2018}}</ref> <ref>{{Cite book|title=India's dances: their history, technique, and repertoire|last=Massey, Reginald|publisher=Abhinav Publications|year=2004|isbn=81-7017-434-1|page=239}}</ref><ref>{{Cite book|title=Kathak, Indian classical dance art|last=Kothari, Sunil|publisher=Abhinav Publications|year=1989|page=217|author-link=Sunil Kothari}}</ref> == કારકિર્દી == [[ચિત્ર:Aditi_Mangaldas_ensemble.JPG|thumb|180x180px|અદિતી મંગલદાસ નૃત્ય સમુહમાં]] અદિતીએ ભારતના મોટા નૃત્ય મહોત્સવોમાં કથકની રજૂઆત કરી છે અને યુ.કે., યુ.એસ. અને સોવિયત સંઘમાં ભારતીય સાંસ્કૃતિક ઉત્સવોમાં ભાગ લીધો છે. એકલ નૃત્યોના દિગ્દર્શન કરવા ઉપરાંત, તેમણે ઘણાં જૂથ નૃત્યનું નિર્દેશન પણ કર્યું છે જેમાં પરંપરાગત અને સમકાલીન શૈલીઓનું આકર્ષક મિશ્રણ છે. તેમણે ''ચીખ'', ''સ્વાગત વિસ્તાર'', ''ધ સાઉન્ડ ઑફ ધ યુનિવર્સ'', અને ''વૃંદાકૃતિ'' સહિત અનેક નૃત્ય નિર્દેશનો કર્યા છે. તેમણે અનેક કાર્યશાળાઓ યોજી છે અને ઘણાં નૃત્ય સેમિનારોમાં નિબંધો રજૂ કર્યા છે. ૨૦૦૫ માં, છ નૃત્યકારો અને ત્રણ સંગીતકારોના સમૂહ સાથે અદિતિ મંગલદાસ ડાન્સ કંપનીએ એશિયા સોસાયટીમાં ''ફુટપ્રિન્ટ્સ ઓન વૉટર'' નામના પ્રયોગ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકામાં તેમના કલા પ્રદર્શનની શરૂઆત કરી.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/10/01/arts/dance/an-ancient-percussive-form-thats-stripped-of-mime.html|title=An Ancient, Percussive Form That's Stripped of Mime|last=Rocco, Claudia La|date=1 October 2005|work=The New York Times|access-date=6 October 2018}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20170730185817/http://www.aditimangaldasdance.com/main.php અદિતી મંગલદાસની વેબસાઇટ] * [http://www.hindu.com/mp/2006/06/10/stories/2006061002890400.htm "રૂટેડ, યેટ મોર્ડન" (સાક્ષાત્કાર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626144304/http://www.hindu.com/mp/2006/06/10/stories/2006061002890400.htm |date=2006-06-26 }} ''[[ધ હિંદુ|ધ હિન્દુ]]'' વર્તમાન પત્રનો લેખ [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના નૃત્ય કળાકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૬૦માં જન્મ]] abudy7l6fcotpwo7fmou1a93xyi8cgr 0 126977 905865 898555 2026-09-30T03:48:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905865 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = કોસ્ટા રિકાનું ગણરાજ્ય | common_name = કોસ્ટા રિકા | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica (state).svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = | national_anthem = {{native phrase|es|"[[National anthem of Costa Rica|Himno Nacional de Costa Rica]]"|italics=off}}<br />{{small|"National Anthem of Costa Rica"}}<div style="padding-top:0.5em">[[File:Costa Rica National Anthem.ogg|center]]</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[San José, Costa Rica|સાન હોઝે ]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = સાન હોઝે | official_languages = [[Costa Rican Spanish| સ્પેનિશ ]] | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[White Latin Americans|White]] or [[Mestizo]] | 6.7% [[Mulatto]] (mixed [[Afro-Costa Rican|Black]] and [[White Latin Americans|White]]) | 2.4% [[Indigenous peoples of Costa Rica|Indigenous]] | 1.1% [[Afro-Costa Rican|Black]] | 6.2% Others<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2011<ref name=CIA /> | demonym = {{hlist |[[Costa Ricans|Costa Rican]] |Tico(a)}} | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[Constitution of Costa Rica|constitutional]] [[republic]] | leader_title1 = [[President of Costa Rica|President]] | leader_name1 = [[Carlos Alvarado Quesada|Carlos Alvarado]] | leader_title2 = [[Vice President of Costa Rica|1st Vice-President]] | leader_name2 = [[Epsy Campbell Barr]] | leader_title3 = [[Vice President of Costa Rica|2nd Vice-President]] | leader_name3 = [[Marvin Rodríguez Cordero|Marvin Rodríguez]] | legislature = [[Legislative Assembly of Costa Rica|Legislative Assembly]] | sovereignty_type = Independence declared | established_event1 = from [[Spain]] | established_date1 = 15 September 1821 | established_event2 = from [[First Mexican Empire]] | established_date2 = 1 July 1823 | established_event3 = {{nowrap|from the [[Federal Republic of Central America|Federal<br />Republic of<br />Central America]]}} | established_date3 = 14 November 1838 | established_event4 = Recognized by Spain | established_date4 = 10 May 1850 | established_event5 = Constitution | established_date5 = 7 November 1949<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Costa Rica |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2011 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/costa-rica/ |access-date=4 October 2011 |archive-date=11 જાન્યુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111084149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/costa-rica/ |url-status=dead }}</ref> | area_km2 = 51100 | area_rank = 126th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 1.05 (as of 2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=2020-10-11|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 5,094,118<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/CRI/costa-rica/population-growth-rate|title=Costa Rica Population Growth Rate 1950-2021|website=www.macrotrends.net|access-date=2021-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325064315/https://www.macrotrends.net/countries/CRI/costa-rica/population-growth-rate|archive-date=2022-03-25|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = 123rd | population_estimate_year = 2020 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 107th | GDP_PPP = $95.791 billion<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&pr.y=14&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=238&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Costa Rica |publisher=International Monetary Fund |date=October 2019|access-date= 15 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_per_capita = $18,651<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $65.179 billion<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_per_capita = $12,690<ref name=imf2 /> | Gini = 49.7 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name="gini">{{cite web |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |title=Income inequality |publisher=[[OECD]] |website=data.oecd.org |access-date=25 July 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.810 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF|archive-date=23 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523103905/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 62nd | currency = [[Costa Rican colón]] | currency_code = CRC | time_zone = [[Central Time Zone|CST]] | utc_offset = −6 | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Costa Rica|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist |[[Limonese Creole|Mekatelyu]] |[[Bribri language|Bribri]] |[[Jamaican Patois|Patois]]}} | country_code = | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021}}</ref><ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018}}</ref> | religion = {{unbulleted list |72.6% [[Christianity]]|—47.5% [[Catholic Church in Costa Rica|Catholic]] ([[State religion|official]])|—22.5% [[Protestantism|Protestant]]|—2.6% Other [[List of Christian denominations|Christian]]|27.0% [[Irreligion in Latin America|No religion]]|0.4% Others}} | today = }} '''કોસ્ટા રિકા''' મધ્ય અમેરિકામાં આવેલો એક દેશ છે.સ્પેનિશ ભાષામા તેનો અર્થ 'રીચ કોસ્ટ ' થાય છે. તેની ઉત્તરમાં નિકારાગુઆ,ઉતર-પુર્વમા [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]],દક્ષિણ-પુર્વમાં પનામા અને દક્ષિણમા [[પ્રશાંત મહાસાગર]] આવેલા છે.તેનો કુલ ભુવિસ્તાર ૫૧,૬૦૦ ચોરસ કિ.મી જેટલો છે જ્યારે રાજધાની સાન હોઝે છે.કોસ્ટા રિકા બંધારણીય રીતે પ્રમુખશાહી દેશ છે.દેશની સતાવાર રાજભાષા સ્પેનિશ છે અને અંગ્રેજીનો પણ વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.બહુ થોડા દેશોમાંનો આ એક દેશ છે જ્યા દેશ પાસે પોતાની સેના નથી.કોસ્ટા રિકા ૧૮૨૧માં સ્પેનના આધિપત્યમાંથી સ્વતંત્ર દેશ બન્યો હતો.દેશના અર્થતંત્રમા ખેતી,દવા ઉદ્યોગ અને પર્યાવરણને આધારીત પ્રવાસન ઉદ્યોગ મુખ્ય છે. વિષુવ્રુતથી નજીક હોવાને કારણે તેની આબોહવા ઉષ્ણકટીબંધીય પ્રકારની છે. કેથોલિક( [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી)]] સંપ્રદાય દેશનો સત્તાવાર રાજ્યધર્મ છે.કોસ્ટા રિકાનો માનવવિકાસ આંક મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકાના અન્ય દેશની સરખામણીમા ઘણો ઊંચો છે.<ref>{{Cite web|date=2020-05-23|title=2019 Human Development Index Ranking {{!}} Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|access-date=2021-08-14|website=web.archive.org|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523103905/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|url-status=bot: unknown}}</ref> સંદર્ભો:{{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:દેશ]] d83ed6zn2z19xfjli0j6sk33hksfm2d 0 135463 905888 897891 2026-09-30T10:56:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905888 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = પિંગલી વેંકય્યા | image = Pingali Venkayya 2009 stamp of India.jpg | alt = | caption = ૨૦૦૯ની ટપાલ ટિકિટ પર પિંગલી વેંકય્યા | birth_name = | birth_date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૮૭૬/૮ | birth_place = ભટલાપેનુમારુ, મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત (વર્તમાન [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[ભારત]]) | death_date = ૪ જુલાઈ ૧૯૬૩ (ઉં. ૮૪/૮૬) | death_place = ભારત | nationality = ભારતીય | other_names = ડાયમંડ વેંકય્યા, પટ્ટી વેંકય્યા | known_for = [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજ]]ના રચનાકાર | spouse = રુક્મિનમ્મા | occupation = પ્રાધ્યાપક, લેખક, ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, શિક્ષણશાસ્ત્રી, કૃષિવિદ્ }} '''પિંગલી વેંકૈયા''' (૨ ઓગસ્ટ ૧૮૭૬<ref name=":3">{{cite news |title=Who is Pingali Venkayya? Remembering the architect of India's national flag |url=https://www.indiatoday.in/india/story/who-is-pingali-venkayya-architect-india-national-flag-1303460-2018-08-02 |access-date=12 December 2021 |work=India Today |date=2 August 2018 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=3 August 2022 |title=Pingali Venkayya, the man behind Tricolour, struggled to make ends meet and died penniless in 1963 |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/pingali-venkayya-the-man-behind-tricolour-struggled-to-make-ends-meet-died-penniless-in-1963/articleshow/93323828.cms |access-date=2022-08-10}}</ref> – ૪ જુલાઇ ૧૯૬૩) એક ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને ગાંધીવાદી હતા. તેઓ સ્વરાજ ધ્વજની રચના માટે જાણીતા છે, જેનો ઉપયોગ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો અને પછીથી સુરૈયા તૈયબજી દ્વારા ભારતના ધ્વજમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=History Of Our National Flag |url=https://flagfoundationofindia.in/history-of-our-national-flag.html |website=flagfoundationofindia.in |publisher=Flag Foundation of India |access-date=19 August 2022 |archive-date=19 ઑગસ્ટ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819011123/https://flagfoundationofindia.in/history-of-our-national-flag.html |url-status=dead }}</ref> તેઓ પ્રાધ્યાપક, લેખક, ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, શિક્ષણશાસ્ત્રી, કૃષિવિદ્ અને બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા વ્યક્તિ હતા.<ref name="hindu">{{cite news |last=Mellymaitreyi |first=M. L. |date=18 November 2012 |title=State recommends Bharat Ratna for Pingali Venkayya |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/state-recommends-bharat-ratna-for-pingali-venkayya/article4107399.ece |access-date=9 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120000844/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/state-recommends-bharat-ratna-for-pingali-venkayya/article4107399.ece |archive-date=20 નવેમ્બર 2012 |url-status=dead}}</ref> ઓગણીસ વર્ષની ઉંમરે વેંકય્યાએ બ્રિટીશ ભારતીય સૈન્યમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો અને બીજા બોઅર યુદ્ધ (૧૮૯૯–૧૯૦૨) દરમિયાન તેમને દક્ષિણ આફ્રિકામાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે સૈનિકોને બ્રિટનના રાષ્ટ્રધ્વજ યુનિયન જેકને સલામી આપવાની હતી ત્યારે વેંકય્યાને ભારતીયો માટે ધ્વજ રાખવાની જરૂરિયાત સમજાઈ ગઈ હતી.<ref name=":1" /> વેંકૈયાએ ૧૯૦૬માં કલકત્તામાં એઆઈસીસીના અધિવેશનમાં હાજરી આપી ત્યારે કોંગ્રેસની સભાઓમાં બ્રિટિશ ધ્વજ ફરકાવવાના વિચારનો તેમણે વિરોધ કર્યો હોવાથી તેમને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ માટે ધ્વજની રચના કરવાની પ્રેરણા મળી હતી.<ref name=":0" /> ૧૯૪૭માં પ્રાપ્ત થયેલી સ્વતંત્રતા પહેલાં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના સભ્યો દ્વારા વિવિધ ધ્વજનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પિંગલી વેંકૈયાએ ૧ એપ્રિલ ૧૯૨૧ ના રોજ ગાંધીજીની વિજયવાડા શહેરની મુલાકાત દરમિયાન રાષ્ટ્રધ્વજની રચના કરી મહાત્મા ગાંધીને તે અર્પણ કર્યો હતો.<ref name=":2">{{Cite web |last=Akbar |first=Syed |date=31 March 2021 |title=On this day, 100 years ago, first draft design of national flag was presented |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/on-this-day-100-years-ago-first-draft-design-of-national-flag-was-presented/articleshow/81766302.cms |access-date=2022-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref name="Pingali reference1">{{cite news |title=Andhra Chief Minister Seeks Bharat Ratna Award For Designer Of Indian Flag |url=https://www.ndtv.com/india-news/andhra-pradesh-chief-minister-ys-jagan-mohan-reddy-seeks-bharat-ratna-award-for-designer-of-indian-flag-pingali-venkaiah-2389726?pfrom=home-ndtv_topstories |access-date=13 March 2021 |publisher=NDTV.com |date=13 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chronicle |first=Deccan |date=2019-08-15 |title=Mohandas Karamchand Gandhi’s visits to Vijayawada recalled |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/150819/mohandas-karamchand-gandhis-visits-to-vijayawada-recalled.html |access-date=2022-08-10 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref> વેંકય્યાનો ધ્વજનો પ્રથમ મુસદ્દો લાલ અને લીલા રંગમાં હતો. લાલ રંગ હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો અને લીલો રંગ મુસ્લિમોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો. ગાંધીજીના સૂચન પર વેંકય્યાએ ભારતમાં હાજર અન્ય તમામ સંપ્રદાયો અને ધર્મોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે એક સફેદ પટ્ટી ઉમેરી હતી.<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-08-05 |title=Pingali Venkayya — the man behind the Indian Tricolour |url=https://www.cnbctv18.com/india/pingali-venkayya--the-man-behind-the-indian-tricolour-14387212.htm |access-date=2022-08-10 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ૧૯૨૧થી કોંગ્રેસની તમામ સભાઓમાં વેંકય્યાના ઝંડાનો અનૌપચારિક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ૨૨ જુલાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ બંધારણ સભાની બેઠક દરમિયાન ધ્વજને તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં અપનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> વેંકય્યા એક ખેડૂત અને એક શિક્ષણવિદ્‌ હતા જેમણે મછલીપટ્ટનમમાં એક શૈક્ષણિક સંસ્થા સ્થાપી હતી. તેઓ ૧૯૬૩માં મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name=":1" /><ref name="hindu" /> ૨૦૦૯માં તેમની યાદમાં એક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. વર્ષ ૨૦૧૨માં મરણોપરાંત ભારત રત્ન માટે તેમના નામનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, જો કે આ પ્રસ્તાવ પર કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોઈ પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નહોતી.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == પ્રારંભિક જીવન == પિંગાલી વેંકૈયાનો જન્મ ૨ ઓગસ્ટ, ૧૮૭૬ અથવા ૧૮૭૮ના રોજ મછલીપટ્ટનમ નજીક, ભટલાપેનુમારુ ખાતે (વર્તમાન [[આંધ્ર પ્રદેશ]]) એક તેલુગુ બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{cite news |last=Archana |first=K. C. |date=2 August 2015 |title=A salute to the man who designed the Tricolour: Pingali Venkayya |work=India Today |url=http://indiatoday.intoday.in/story/a-salute-to-the-man-who-designed-the-tricolour-pingali-venkaya/1/455702.html |access-date=17 August 2016}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-07 |title=Bhatlapenumarru remembers its son who designed the national flag |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/bhatlapenumarru-remembers-its-son-who-designed-the-national-flag-756862 |access-date=2022-08-10 |website=The Hans India |language=en}}</ref> તેના માતાપિતા હનુમંત રાયડુ અને વેંકટ રત્નમા હતા. તેમણે મછલીપટ્ટનમની હિન્દુ હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે પોતાનું બાળપણ યાર્લગડ્ડા અને પેડકલ્લેપલ્લી જેવા કૃષ્ણ જિલ્લાના વિવિધ સ્થળોએ વિતાવ્યું હતું. તેમણે પમારરુ ગામના કરનમની પુત્રી રુક્મિનમ્મા સાથે લગ્ન કર્યા.<ref name=":5">{{Cite web |last=Ch |first=Kishore |date=1 August 2022 |title=కలత చెంది.. జాతీయ పతాక రూపకల్పనకు నడుం బిగించి.. స్వరాజ్‌ పతాకాన్ని రూపొందించారు |url=https://telugu.samayam.com/education/news/august-2-pingali-venkayya-birthday-significance-and-azadi-ka-amrit-mahotsav/articleshow/93268633.cms |access-date=2022-08-10 |website=Samayam |language=te}}</ref> ૧૯ વર્ષની વયે, તેમણે બ્રિટીશ ભારતીય સૈન્યમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો અને બીજા બોઅર યુદ્ધ (૧૮૯૯–૧૯૦૨) દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકામાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તેઓ પ્રથમ વખત ગાંધીજીને મળ્યા હતા.<ref name=":0" /> યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે સૈનિકોને બ્રિટનના રાષ્ટ્રધ્વજ યુનિયન જેકને સલામી આપવી પડી ત્યારે વેંકૈયાને ભારતીયો માટે ધ્વજ રાખવાની જરૂરિયાત સમજાઈ હતી.<ref name=":1" /><ref name=":5" /> == કારકિર્દી == વેંકય્યાએ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાંથી ભૂસ્તરશાસ્ત્ર પર ડિપ્લોમા મેળવ્યો હતો. ૧૯૧૧-૧૯૪૪ સુધી તેમણે મછલીપટ્ટનમમાં આવેલી આંધ્ર નેશનલ કોલેજમાં લેક્ચરર તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૯૨૪થી ૧૯૪૪ સુધી તેમણે નેલ્લોરમાં અબરખ પર સંશોધન કર્યું હતું. તેમણે ભૂસ્તરશાસ્ત્ર પર 'થલ્લી રાય' નામનું પુસ્તક પણ લખ્યું હતું.<ref name=":6">{{Cite web |last=GVN |first=Appa Rao |date=1 August 2022 |title=National Flag పింగళి వెంకయ్య.. భారత ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన జాతీయ జెండా రూపకర్త |url=https://telugu.samayam.com/latest-news/india-news/indian-national-flag-desinger-freedom-fighter-pingali-venkayya-144th-birth-anniversaray/articleshow/77312322.cms |access-date=2022-08-10 |website=Samayam |language=te}}</ref> વેંકય્યા ડાયમંડ માઇનિંગના નિષ્ણાત હોવાથી તેમને ''ડાયમંડ વેંકય્યા''ના હુલામણા નામથી પણ ઓળખવામાં આવતા હતા. તેમને ''પટ્ટી વેંકય્યા'' ( કોટન વેંકય્યા) પણ કહેવામાં આવતા હતા, કારણ કે તેમણે તેમનો મોટાભાગનો સમય કપાસની મુખ્ય જાતો પર સંશોધન કરવામાં વિતાવ્યો હતો અને કંબોડિયા કોટન પર વિસ્તૃત અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref name=":4" /><ref name=":8">{{Cite web |title=He died a forgotten man, but Pingali Venkayya lives forever in the Tricolour |url=https://zeenews.india.com/india/he-died-a-forgotten-man-but-pingali-venkayya-lives-forever-in-the-tricolour-2491692.html |access-date=2022-08-10 |website=Zee News |language=en}}</ref> તે બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા હતા જે જાપાનીઝ અને ઉર્દૂ સહિત ઘણી ભાષાઓમાં નિપુણ હતા.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> તેમણે ૧૯૧૩માં બાપટલાની એક શાળામાં જાપાનીઝ ભાષામાં પૂર્ણ-લંબાઈનું ભાષણ આપ્યું હતું. ત્યારથી જ તેમને ''જાપાન વેંકૈયા'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા હતા.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite web |date=2022-08-02 |title=Stamped into history: Who is Pingali Venkayya, the man who designed India’s national flag? |url=https://www.firstpost.com/explainers/stamped-into-history-who-is-pingali-venkayya-the-man-who-designed-indias-national-flag-10997741.html |access-date=2022-08-10 |website=Firstpost |language=en}}</ref> == રાષ્ટ્રધ્વજની રચના == [[File:1921 India flag.svg|thumb|220x220px|વેંકય્યા દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા ગાંધીજીના ધ્વજને ૧૯૨૧માં કોંગ્રેસની બેઠકમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Roy|2006|p=504}}</ref>]] ૧૯૦૬માં કલકત્તામાં દાદાભાઈ નવરોજીની આગેવાની હેઠળ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના અધિવેશનમાં વેંકય્યાએ હાજરી આપી ત્યારે કોંગ્રેસની સભાઓમાં અંગ્રેજોનો ઝંડો ફરકાવવાના વિચારનો તેમણે વિરોધ કરતાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] માટે ધ્વજની રચના કરવાની પ્રેરણા તેમને મળી હતી.<ref name=":0" /> વેંકય્યાએ સંભવિત ડિઝાઇન પર કામ કર્યું હતું, જેનો ઉપયોગ સ્વરાજ ચળવળ માટે ધ્વજ તરીકે થઈ શકે. ભારતીય સંસ્કૃતિ, વારસો અને ઇતિહાસ સાથે વિવિધ મહત્વ અને સંબંધ ધરાવતા ધ્વજના ૨૫થી વધુ મુસદ્દા તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૧૬માં તેમણે ભારતના રાષ્ટ્રીય ધ્વજ સંબંધિત એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું જેમાં ધ્વજ માટે ૩૦ સંભવિત ડિઝાઇન છે.<ref name=":9" /><ref name=":6" /> ૧૯૧૮થી ૧૯૨૧ સુધી તેમણે કોંગ્રેસની નેતાગીરી સમક્ષ વિવિધ વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તે સમયે તેઓ મછલીપટ્ટનમમાં આવેલી આંધ્ર નેશનલ કોલેજમાં કાર્યરત હતા.<ref name=":3" /> ૧૯૨૧માં, એઆઈસીસી (AICC)એ તેનું બે દિવસીય નિર્ણાયક અધિવેશન બેઝાવાડા (હવે વિજયવાડા)માં ૩૧ માર્ચ અને ૧ એપ્રિલના રોજ યોજ્યું હતું.<ref>{{Cite web |last=Akbar |first=Syed |date=31 March 2021 |title=100 years of draft design of Indian National Flag |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/100-years-of-draft-design-of-indian-national-flag/articleshow/81767083.cms?frmapp=yes&from=mdr |access-date=2022-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 October 2019 |title=Gandhi and his many imprints across Andhra Pradesh |url=https://www.indiatoday.in/india/story/gandhi-and-his-many-imprints-across-andhra-pradesh-1605641-2019-10-02 |access-date=2022-08-10 |website=India Today |language=en}}</ref>ગાંધીજીએ અધિવેશનમાં ધ્વજ માટે ડિઝાઇન રજૂ કરવા માટે વેંકય્યાને કહ્યું ત્યારે તેમણે ત્રણ કલાકની અંદર આ કામ કરી બતાવ્યું હતું. વેંકય્યાએ ગાંધીજીને ખાદીના વણાટ પર ધ્વજની પ્રાથમિક ડિઝાઇન બતાવી હતી. આ પહેલો ધ્વજ લાલ અને લીલો રંગનો હતો. લાલ રંગ હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો અને લીલો રંગ દેશના મુસ્લિમોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો. ગાંધીજીના સૂચન પર વેંકય્યાએ દેશમાં હાજર અન્ય સંપ્રદાયો અને ધર્મોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે એક સફેદ પટ્ટી ઉમેરી હતી. આ ધ્વજને એઆઈસીસી (AICC) દ્વારા સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો ન હતો પરંતુ તેનો ઉપયોગ દેશભરમાં થવા લાગ્યો હતો. ૧૯૨૧થી કોંગ્રેસની તમામ સભાઓમાં વેંકય્યાના ઝંડાનો અનૌપચારિક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ભારતની આઝાદીના વીસ દિવસ પહેલાં ૨૨ જુલાઈ, ૧૯૪૭ના રોજ [[બંધારણ સભા]]ની બેઠક દરમિયાન ધ્વજને તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં અપનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |date=2022-08-09 |title=Who designed the National Flag: Nehru’s friend or Gandhi’s follower? |url=https://www.firstpost.com/opinion/who-designed-the-national-flag-nehrus-friend-or-gandhis-follower-11033361.html |access-date=2022-08-10 |website=Firstpost |language=en}}</ref> == અવસાન અને વિરાસત == [[File:M. Venkaiah Naidu garlanding the statue of Pingali Venkayya (Freedom fighter and the designer of the flag on which the Indian national flag was based), at Pingali Venkayya AIR Station, in Vijayawada.jpg|thumb|249x249px|વિજયવાડાના ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો સ્ટેશન પર પિંગલી વેંકૈયાની પ્રતિમાને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી રહેલા વેંકય્યા નાયડુ]] વેંકય્યા ગાંધીવાદી વિચારધારાઓ અનુસાર નમ્રતાપૂર્વક જીવ્યા હતા અને ૧૯૬૩માં ગરીબીમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. વેંકૈયાની પુત્રી ઘંટાસલા સીતા મહાલક્ષ્મીનું ૨૧ જુલાઈ ૨૦૨૨ના રોજ ૧૦૦ વર્ષની વયે નિધન થયું હતું.<ref name=":7">{{Cite web |last=Janyala |first=Sreenivas |date=2022-08-03 |title=Andhra Pradesh govt observes birth anniversary of national flag designer Pingali Venkayya |url=https://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/andhra-pradesh-govt-observes-birth-anniversary-of-pingali-8069088/ |access-date=2022-08-10 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-23 |title=Centenarian Seetha Mahalakshmi, daughter national flag designer, passes away |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/centenarian-seetha-mahalakshmi-daughter-national-flag-designer-passes-away-101658515461338.html |access-date=2022-08-10 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> વેંકય્યા અને પ્રથમ ધ્વજની યાદમાં એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ ૨૦૦૯માં બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref name=":0" /> ૨૦૧૪માં ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોના વિજયવાડા સ્ટેશનનું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> વર્ષ ૨૦૧૨માં મરણોપરાંત [[ભારત રત્ન]] માટે તેમના નામની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી, જો કે આ પ્રસ્તાવ પર કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોઇ પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી ન હતી.<ref name="hindu" /> ૧૯૯૨માં [[આંધ્ર પ્રદેશ]]ના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી એન. ટી. રામા રાવે [[હૈદરાબાદ]]ના નેકલેસ રોડ પર વેંકય્યાની પ્રતિમાનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref name=":7" /> જાન્યુઆરી ૨૦૧૫માં વિજયવાડામાં ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોની ઇમારતના અગ્રભાગમાં તત્કાલીન શહેરી વિકાસ મંત્રી વેંકૈયા નાયડુના હસ્તે તેમની એક પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=":4" /> {{Clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Cite journal|last=Roy|first=Srirupa|title=A Symbol of Freedom: The Indian Flag and the Transformations of Nationalism, 1906– |journal=Journal of Asian Studies|volume = 65| date = August 2006|oclc=37893507| issn=0021-9118| issue = 3}} [[શ્રેણી:૧૯૬૩માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] b1hybluicm0jwj12r217embypb2q61v 0 144449 905861 902624 2026-09-30T02:55:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905861 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કિત્તુર રાણી ચેન્નમ્મા | image = File:Kittur Chenamma.jpg | image_size = 270px | caption = બૅંગ્લોરમાં આવેલું રાણી ચિન્નમ્માનું બાવલું | native_name_lang = કન્નડ | other_names = રાણી ચેન્નમ્મા | birth_name = ચેન્નમ્મા | birth_date = {{birth date|df=yes|1778|10|23}} | birth_place = કાકતી, બેલગાવી જિલ્લો, હાલનું [[કર્ણાટક]], ભારત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1829|02|21|1778|10|23}} | death_place = બૈલહોંગલ, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ રાજ | nationality = ભારતીય | known_for = ૧૮૫૭ના બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામેના સંગ્રામ માટે }} '''કિત્તુર ચેન્નમ્મા''' (૨૩ ઑક્ટોબર ૧૭૭૮ - ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૨૯) એ વર્તમાન [[કર્ણાટક|કર્ણાટકના]] ભૂતપૂર્વ રજવાડા કિત્તુરનાં રાણી હતાં. પેરામાઉન્ટસીની અવગણનામાં અને તેમના આધિપત્ય પર નિયંત્રણ જાળવી રાખવાના પ્રયાસમાં તેમણે [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની]] સામે [[સૈન્ય|સશસ્ત્ર પ્રતિકારનું]] નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેમણે પ્રથમ વિદ્રોહમાં કંપનીને હરાવી હતી, પરંતુ બીજા વિદ્રોહ પછી તેઓ યુદ્ધ કેદી તરીકે મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. બ્રિટિશ વસાહતીકરણ સામે કિટ્ટુર દળોનું નેતૃત્વ કરનાર પ્રથમ અને થોડા મહિલા શાસકોમાંની એક તરીકે, તેમને કર્ણાટકમાં લોકનાયિકા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેઓ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળનું]] એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક પણ છે. == જીવન == === પ્રારંભિક જીવન === કિત્તૂર ચેન્નમ્માનો જન્મ ૨૩ ઓક્ટોબર ૧૭૭૮ના રોજ ભારતના કર્ણાટકના હાલના બેલગાવી જિલ્લાના એક નાનકડા ગામ કાકતીમાં થયો હતો. તેઓ લિંગાયત સમુદાયનાં હતાં અને નાની ઉંમરથી જ તેમણે ઘોડેસવારી, તલવારબાજી અને તીરંદાજીની તાલીમ મેળવી હતી.<ref>{{Cite web|date=12 June 2017|title=Rani Kittur Chennamma: India's Valiant Freedom Fighter|url=https://feminisminindia.com/2017/06/13/kittur-chennamma-essay/|access-date=2022-04-17|website=pib.nic.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rani Chennamma of Kitturu|url=https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=148944|access-date=2022-04-17|website=pib.nic.in}}</ref> ૯ વર્ષની ઉંમરથી તેમની સંભાળ રાખ્યા પછી, ૧૫ વર્ષની ઉંમરે દેસાઈ પરિવારના રાજા મલ્લસર્જ સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. === અંગ્રેજો સામે સંઘર્ષ === ચેન્નમ્માના પતિનું ૧૮૧૬માં અવસાન થયું હતું અને તેઓ એક પુત્રને છોડીને ગયા. આ પછી ૧૮૨૪માં તેમના પુત્રનું મૃત્યુ થયું હતું. તેમના પતિ અને પુત્રના મૃત્યુ બાદ, રાણી ચેન્નમ્માએ વર્ષ ૧૮૨૪માં શિવલિંગપ્પાને દત્તક લીધા અને તેમને સિંહાસનનો વારસદાર બનાવ્યા. આનાથી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની ગુસ્સે થઈ ગઈ, અને શિવલિંગપ્પાને હાંકી કાઢવાનો આદેશ આપ્યો. કિત્તૂર રાજ્ય પ્રભારી સેન્ટ જ્હોન ઠાકરેની ધારવાડ કલેક્ટર કચેરીના વહીવટ હેઠળ આવ્યું હતું, જેમાં શ્રી ચેપ્લેન કમિશનર હતા, જે બંનેએ કારભારી નવા શાસનને માન્યતા આપી ન હતી અને કિત્તૂરને બ્રિટિશ નિયંત્રણ સ્વીકારવા માટે સૂચિત કર્યું હતું. આ પગલાને ૧૮૪૮થી સ્વતંત્ર ભારતીય રાજ્યોને જોડવા માટે ભારતના ગવર્નર જનરલ લોર્ડ ડેલહાઉસી દ્વારા પાછળથી રજૂ કરવામાં આવેલી ખાલસા નીતિના પુરોગામી તરીકે જોવામાં આવે છે. ૧૮૨૩માં રાણી ચેન્નમ્માએ [[બોમ્બે પ્રાંત|બોમ્બે પ્રાંતના]] લેફ્ટનન્ટ-ગવર્નર માઉન્ટસ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટનને એક પત્ર મોકલ્યો, જેમાં તેમના કેસની દલીલ કરવામાં આવી, પરંતુ વિનંતી ઠુકરાવી દેવામાં આવી, અને યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું.<ref name="south">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i81mLhBEBgQC&q=Kittur+Rani+Chennamma&pg=PA103|title=The South Indian rebellions : before and after 1800|last=Gopalakrishnan|first=Subramanian (Ed.)|last2=Gopalakrishnan, edited by S.|publisher=Palaniappa Brothers|year=2007|isbn=9788183795005|edition=1st|location=Chennai|pages=102–103}}</ref> બ્રિટિશરોએ કિત્તુરના તિજોરી અને મુગટના ઝવેરાતની આસપાસ સંત્રીઓના એક જૂથને મૂક્યા, જેની કિંમત યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા પછી લગભગ ૧૫ લાખ રૂપિયા હતી.<ref name="jewels">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6CYYAAAAYAAJ&q=St+John+Thackeray+collector&pg=PA474|title=Disturbances at Kittur and the death of Mr. Thackeray|publisher=Parbury, Allen, and Company|year=1825|location=London|pages=474–5}}</ref> તેઓએ યુદ્ધ લડવા માટે ૨૦૭૯૭ માણસો અને ૪૩૭ બંદૂકોનું દળ પણ એકત્ર કર્યું,જે મુખ્યત્વે મદ્રાસ નેટિવ હોર્સ આર્ટિલરીની ત્રીજી ટુકડીમાંથી હતું. <ref name="attack">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7hELAQAAMAAJ&q=St+John+Thackeray+collector&pg=PA218|title=The Occurrences at Kittur in 1824|last=Asiatic Journal Vol.3|publisher=Parbury, Allen, and Co|year=1830|location=London|pages=218–222}}</ref> ઓક્ટોબર 1824 દરમિયાન યુદ્ધના પહેલા વિદ્રોહમાં બ્રિટિશ દળો ભરખમ રીતે હારી ગયાં અને સેન્ટ જોન ઠાકરે, કલેક્ટર અને પોલિટિકલ એજન્ટ, યુદ્ધમાં માર્યા ગયા.<ref name="south" /><ref name="malley">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qI1gUGPKZGsC&q=St+John+Thackeray+Collector&pg=PA76|title=Indian civil service, 1601–1930.|last=O'Malley|first=Lewis Sydney Steward|publisher=Frank Cass|year=1985|isbn=9780714620237|location=London|pages=76}}</ref> ચેન્નમ્માના લેફ્ટનન્ટ અમાતુર બલપ્પા તેમની હત્યા અને બ્રિટિશ દળોના નુકસાન માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર હતા.<ref name="fort">{{Cite news|title=Restore Kittur monuments|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2502260.ece?textsize=small&test=2|access-date=13 November 2012|work=The Hindu|date=1 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111160219/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/article2502260.ece?textsize=small&test=2|archive-date=11 જાન્યુઆરી 2015|url-status=dead}}</ref> બે બ્રિટિશ અધિકારીઓ સર વોલ્ટર ઇલિયટ અને મિસ્ટર સ્ટીવનસનને પણ બંધક તરીકે લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="south" /><ref name="malley" /> રાણી ચેન્નમ્માએ તેમને ચૅપ્લેન સાથેની સમજૂતી સાથે મુક્ત કર્યા કે યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ જશે, પરંતુ ચૅપ્લેને વધુ દળો સાથે યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું. <ref name="south" /> બીજા હુમલા દરમિયાન, [[સોલાપૂર|સોલાપૂરના]] સબ કલેક્ટર મુનરો, થોમસ મુનરોનો ભત્રીજો માર્યો ગયો.<ref name="malley" /> રાણી ચેન્નમ્મા તેમના નાયબ [[સંગોલી રાયન્ના|સંગોલ્લી રાયન્નાની]] સહાયથી ઉગ્ર લડાઈ લડ્યાં હતાં, પરંતુ આખરે તેને પકડી લેવામાં આવ્યાં. તેમને બૈલહોંગલ કિલ્લામાં કેદ કરવામાં આવ્યાં હતાં હતી, જ્યાં તબિયત બગડવાને કારણે ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૨૯ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="south" /> == સ્મારકો == === દફન સ્થળ === રાણી ચેન્નમ્માની સમાધિ અથવા દફન સ્થળ બૈલહોંગલમાં છે. <ref name="samadhi">{{Cite news|title=Kittur Rani Chennamma's samadhi lies in neglect|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-30/hubli/34816715_1_samadhi-rani-chennamma-chennamma-s|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720050621/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-30/hubli/34816715_1_samadhi-rani-chennamma-chennamma-s|archive-date=20 July 2013|access-date=6 November 2012|work=[[The Times of India]]|date=30 October 2012}}</ref> === પ્રતિમાઓ === * સંસદ ભવન, [[નવી દિલ્હી]] * કર્ણાટકમાં બૅંગ્લોર, બેલગાવી, હુબલી, અને કિત્તુરમાં == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == [[ચિત્ર:Stamp_of_India_-_1977_-_Colnect_353110_-_Kittur_Rani_Channamma.jpeg|thumb|150x150px| ભારતની 1977ની ટિકિટ પર કિત્તુર રાની ચેન્નમ્મા|left]] === પુસ્તકો === * એમએમ કલબુર્ગી દ્વારા '''કિટ્ટુરુ સંસ્થાન સાહિત્ય''' - ભાગ III અને અન્ય લોકો દ્વારા ભાગ I, ભાગ II. <ref>{{Cite web|title=ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಠಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ -ಭಾಗ ೩|url=https://www.bookbrahma.com/book/kittur-samsthan-sahitya-vol-3|access-date=22 October 2022|website=www.bookbrahma.com|language=en|archive-date=31 મે 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531050807/https://www.bookbrahma.com/book/kittur-samsthan-sahitya-vol-3|url-status=dead}}</ref> * એ બી વગ્ગાર દ્વારા '''કિટ્ટુરુ સંસ્થાન દખાલેગાલુ''' . <ref>{{Cite web|title=ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ದಾಖಲೆಗಳು|url=https://www.bookbrahma.com/book/kitturu-samsthaana-dakhalegalu|access-date=22 October 2022|website=www.bookbrahma.com|language=en|archive-date=31 મે 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531050826/https://www.bookbrahma.com/book/kitturu-samsthaana-dakhalegalu|url-status=dead}}</ref> * સંગમેશ તમ્માનગૌદર દ્વારા '''કિટ્ટુરુ રાની ચેન્નમ્મા''' <ref>{{Cite web|title=ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ|url=https://www.bookbrahma.com/book/kitturu-raani-chennamma|access-date=22 October 2022|website=www.bookbrahma.com|language=en|archive-date=31 મે 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531050754/https://www.bookbrahma.com/book/kitturu-raani-chennamma|url-status=dead}}</ref> === ચલચિત્રો === * ૧૯૬૨માં કિત્તુર ચેન્નમ્મા કરીને [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]<nowiki/>માં ફિલ્મ બનાવવામાં આવી, જેમાં બી સરોજ દેવી મુખ્ય ભૂમિકામાં રહ્યાં અને ચલચિત્રનું નિર્દેશન બી આર પંતુલુએ કર્યું.<ref>https://www.imdb.com/title/tt0250471/</ref> * આરઆરઆર ફિલ્મના એત્તારા જેન્ડા ગીતમાં તંગુતુરી પ્રકાશમ, [[વી. ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લઈ]], કેરળ વર્મા પઝાસી રાજા, [[વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]], [[ભગત સિંહ]], [[શિવાજી|શિવાજી મહારાજ]] અને [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]] સાથે યાદ કરાય છે. === અન્ય === * રાણી ચેન્નમ્માની વીરગાથાઓ લોકગીતો, લાવણી અને ગીગી પદના રૂપમાં લોકો દ્વારા ગવાય છે.<ref name="akademi">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&q=sangolli+rayanna&pg=PA1293|title=Encyclopaedia of Indian Literature: devraj to jyoti, Volume 2|publisher=Sahitya Akademi|year=1988|isbn=9788126011940|editor-last=Datta|editor-first=Amaresh|location=New Dehi|pages=1293}}</ref> * ૧૯૭૭માં ભારતીય સરકારે તેમની યાદગીરીમાં ટપાલની ટિકિટ બહાર પાડી હતી. * તટરક્ષક જહાજ "કિત્તુર ચેન્નમ્મા"ને ૧૯૮૩માં કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું અને ૨૦૧૧માં નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite news|last=Varma|first=Dinesh M|title=Coast Guard to acquire 20 ships, 10 aircraft|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/coast-guard-to-acquire-20-ships-10-aircraft/article2139902.ece?css=print|access-date=13 November 2012|work=The Hindu|date=28 June 2011}}</ref> * [[બેંગલુરુ|બેંગ્લોર]] અને [[મિરાજ]]<nowiki/>ને જોડતી [[ભારતીય રેલ|ભારતીય રેલવે]]<nowiki/>ની ટ્રેન ''રાની ચેન્નમ્મા એક્સપ્રેસ''નું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] 8vglkcnwhab2p9aai75jsclhz4grllt 0 145888 905860 865854 2026-09-30T02:06:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905860 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ઓંડિવીરન પગડાઈ | image = Ondiveeran 2022 stamp of India.jpg | alt = | caption = | birth_name = ઓંડિવીરન પગડાઈ | birth_date = | birth_place = નેરકટ્ટુમસેવલ, [[તિરુનેલવેલી જિલ્લો|તિરુનેલવેલી]], બ્રિટીશ ભારત | death_date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૭૭૧<ref>{{cite news|title=Ondiveeran remembered|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/ondiveeran-remembered/article9013546.ece|website=The Hindu|date=20 August 2016 |accessdate=21 August 2016}}</ref> | death_place = | nationality = ભારતીય | other_names = | occupation = સ્વાતંત્ર્ય સેનાની | organization = | known_for = | movement = }} '''ઓંડિવીરન પગડાઈ''' (અથવા '''ઓંડિ વીરન''') (મૃત્યુ ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૭૭૧) ભારતીય કમાન્ડર-ઇન-ચીફ હતા, જેઓ [[તામિલ નાડુ]]માં બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે લડ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/garden-of-classical-tamil-work-to-be-taken-up-soon/article258665.ece|title='Garden of Classical Tamil' work to be taken up soon|work=The Hindu}}</ref> ઓંડિવીરન અરુંથથિયાર સમુદાયમાંથી આવ્યા હતા અને તેમને એક નાયક તરીકે જોવામાં આવે છે. અરુંથથિયારોના દબાણને કારણે તમિલનાડુ સરકારે તિરુનેલવેલી જિલ્લામાં તેમનું સ્મારક બનાવ્યું હતું.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Ucp0otMvDAC&pg=PA91|title=The Fire Against Untouchability|isbn=9789381908471 |last1=Rajendran |first1=S. P. |year=2012 |publisher=Bharathi Puthakalayam }}</ref> આ સ્મારકનો શિલાન્યાસ ૨૦૧૧માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/foundation-stone-laid-for-memorial/article1101804.ece|title=Foundation stone laid for memorial|author=Staff Reporter|work=The Hindu|date=18 January 2011 }} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == વિરાસત == ભારતીય ટપાલ વિભાગે ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૦ના રોજ ઓંડિવીરનની સ્મૃતિમાં ₹5 ની સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી. ૨૦૦૦ના દશકની મધ્યમાં તમિલનાડુના દલિત સમુદાયે સરકારને ઓંડિવીરનનું સ્મારક સ્થાપવા માટે અરજી કરી હતી. આ ઉપરાંત સ્મારકની સ્થાપના માટે જાહેર વિરોધ પ્રદર્શનો પણ આયોજીત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/cpm-activists-block-road/article1941645.ece|title=CPM activists block road|work=The Hindu|date=2 November 2007 }} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ સ્મારકનો શિલાન્યાસ રૂ.૪,૯,૦૦,૦૦૦ના ખર્ચે સૂચના અને જનસંપર્ક મંત્રી પરિતિ ઇલમવઝુતિએ ૨૦૧૧માં કર્યો હતો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:૧૭૭૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] 2ivdlvsn4ummbsgjlblrxtnrw010t2q 0 154757 905856 902954 2026-09-30T00:31:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905856 wikitext text/x-wiki '''આરણમુલા કન્નાડી''', જેનો અર્થ '''આરણમુલાનો અરીસો''' થાય છે, તે ભારત દેશના કેરળ રાજ્યના પથાનમથિટ્ટા જિલ્લામાં આવેલા આરણમુલા નામના એક નાના શહેરમાં હાથ બનાવટનો, મિશ્રધાતુમાંથી બનતો પ્રથમ સપાટીનો (first surface) અરીસો છે. [[File:Aranmula mirror high quality bronze mirror.jpg|thumb|આરણમુલા કન્નાડી (આરણમુલાનો અરીસો)]] [[File:Aranmula kannadi.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}}]] [[File:ARANMULA KANNADI RAW.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}} તેના કાચા, પોલિશ્ડ વગરના સ્વરૂપમાં]] [[File:Aranmula Mirrors.jpg|thumb|{{lang|ml-Latn|આરણમુલાનો અરીસો}} પ્રદર્શનમાં વિવિધ કોતરણીવાળા પિત્તળના ફ્રેમમાં]] == વિવરણ == સામાન્ય 'ચાંદીના (સિલ્વર્ડ)' કાચના અરીસાઓથી વિપરીત, આ એક મિશ્રધાતુમાંથી બનતો અરીસો અથવા પ્રથમ સપાટીનો અરીસો છે, જે પાછળની સપાટીના અરીસાઓમાં જોવા મળતા ગૌણ પરાવર્તનો અને વિચલનોને દૂર કરે છે. આ અરીસાઓ આરણમુલાના એક સંયુક્ત પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. મિશ્રધાતુમાં વપરાતી ચોક્કસ ધાતુઓની માહિતી પરિવારના ગુપ્ત રહસ્ય તરીકે રાખવામાં આવે છે; જોકે ધાતુશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે આ મિશ્રધાતુ તાંબુ અને ટીનનું મિશ્રણ છે, જે એક પ્રકારની સ્પેક્યુલમ મેટલ એટલે કે કાંસાનો અરીસો ગણાય છે. અરીસાની પરાવર્તક સપાટી મેળવવા માટે તેને સળંગ કેટલાક દિવસો સુધી પોલિશ કરવામાં આવે છે.<ref name= Hindu2012>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3634151.ece?textsize=small&test=2 | location=Kollam, India | work=The Hindu | title=Aranmula mirrors | date=13 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224184857/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/aranmula-mirrors-for-sale/article3634151.ece?test=2&textsize=small | archive-date=24 ડિસેમ્બર 2018 | access-date=25 જુલાઈ 2026 | url-status=dead}}</ref> આ પોલિશિંગ 'મરોટ્ટી' (Hydnocarpus pentandrus)ના બીજમાંથી કાઢવામાં આવેલા તેલ અને ડાંગરના છોડવાના ફોતરી (છોતરાં) ને મિશ્રિત કરીને બનાવેલી ઘર્ષક પેસ્ટ નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title= Geographical Indications Journal No. 3 | date=1 November 2004 | url=https://search.ipindia.gov.in/IPOJournal/Journal/GIR |website=Intellectual Property India}}</ref> આ વિશિષ્ટ અરીસાઓ તે સમયના કેરળની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને ધાતુશાસ્ત્રની પરંપરાઓનું પરિણામ છે. તેઓ મહાન ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય ધરાવે છે, અને તેમને સદ્ભાગ્ય લાવનારા માનવામાં આવે છે.<ref name="Hindu2012" /> લગ્નના સ્થળે દુલ્હનના પ્રવેશ સમયે ઉપયોગમાં લેવાતી આઠ શુભ વસ્તુઓ અથવા "અષ્ટમંગલ્યમ"માં આ અરીસાઓની ગણતરી થાય છે. ૨૦૧૭માં કેરળના મુખ્યમંત્રી પિનારાયી વિજયને બહરીનની મુલાકાત દરમિયાન ત્યાંના રાજા હમદને આરણમુલા અરીસો ભેટ આપ્યો હતો. લંડનમાં આવેલા બ્રિટિશ મ્યુઝિયમના સંગ્રહમાં ૪૫ સેન્ટિમીટર ઊંચો આરણમુલા અરીસો છે.<ref name="Hindu2012" /> આ અરીસાઓને ૨૦૦૪-૦૫ માં ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="GITag">{{cite web|url=http://ipindia.nic.in/girindia/ |title=State Wise Registration Details of G.I Applications 2004-05 |accessdate=13 June 2013 |location=India |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826183844/http://ipindia.nic.in/girindia/ |archivedate=26 August 2013 }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == ગ્રંથસૂચિ == {{refbegin}} * {{cite journal |last1=Srinivasan |first1=Sharada |last2=Glover |first2=Ian |year=1995 |title=Wrought and quenched and cast high-tin bronzes from Kerala state, southern India |journal=Journal of the Historical Metallurgy Society |volume=29 |issue=2 |pages=69–81}} * {{cite encyclopedia |last=Srinivasan |first=Sharada |year=2008 |title=Mirrors: Metal mirrors from India |editor-last=Selin |editor-first=Helaine |encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |volume=2 |location=Berlin |publisher=Springer |pages=1699–1704 |url=http://www.perspectivecreations.com/hsg/publications/encyclopedia_of_the_history_of_science_technology_and_medicine_in_non_western_cultures.pdf |access-date=2026-07-25 |archive-date=2022-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220806095056/http://www.perspectivecreations.com/hsg/publications/encyclopedia_of_the_history_of_science_technology_and_medicine_in_non_western_cultures.pdf |url-status=dead }} {{refend}} 5gpzvkiiht7lvar4an7wvu5wqyz203b 0 154844 905853 903208 2026-09-29T23:48:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905853 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલાપ્પુઝા બીચ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = બીચ (દરિયાકિનારો) | image_skyline = File:Alleppey beach.jpg | image_alt = | image_caption = સૂર્યાસ્ત સમયે અલાપ્પુઝા બીચ | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|9.492990|N|76.317698|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[એલેપ્પી જિલ્લો|અલાપ્પુઝા]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = પીન કોડ | postal_code = ૬૮૮૦૦૧ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | area_code = ૦૪૭૭ | registration_plate = KL-૦૪ | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''અલાપ્પુઝા બીચ''' અથવા '''એલ્લેપી બીચ''' એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના અલાપ્પુઝા શહેરમાં આવેલો એક બીચ અને અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/alappuzha-beach/60|title=Alappuzha beach - popular picnic spot - Kerala Tourism}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/alappuzha-beach/ |title=Alappuzha Beach {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dtpcalappuzha.com/destination/alappuzha-beach |title=Alappuzha Beach {{!}} DTPC |website=DTPC alappuzha |language=en |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2021/alappuzha-beach-oasis-tranquillity/1063 |title=Alappuzha Beach {{!}} An Oasis of Tranquillity {{!}} Beaches of Kerala {{!}} Travel and Tourism {{!}} Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-07-28}}</ref> આ બીચ પર દરિયામાં વિસ્તરેલો એક જૂનો પિયર (જેટી) આવેલો છે, જે ૧૫૦ વર્ષથી વધુ જૂનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/it-is-requiem-for-the-alappuzha-pier/article290637.ece|title=It is requiem for the Alappuzha pier|work=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અલાપ્પુઝા બીચ પર દર વર્ષે અલાપ્પુઝા બીચ ફેસ્ટિવલ<ref name="newindianexpress.com">{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Alappuzha-Beach-Festival-Begins/2014/12/30/article2595040.ece|title=Alappuzha Beach Festival Begins|work=The New Indian Express}}{{dead link|date=February 2024|bot=medic}}</ref> અને સેન્ડ આર્ટ (રેતી શિલ્પ) ફેસ્ટિવલ<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-beach-to-host-sand-art-festival-in-april/article7020264.ece|title=Alappuzha beach to host sand art festival in April|author=Staff Reporter|work=The Hindu}}</ref> જેવા અનેક કાર્યક્રમો યોજાય છે. == ઝાંખી == અલાપ્પુઝા બીચ એ અલાપ્પુઝા શહેરના મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળોમાંથી એક છે. [[અલાપ્પુઝા લાઇટહાઉસ]] આ બીચની નજીક જ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/alappuzha-lighthouse-to-celebrate-150-year/article2825523.ece|title=Alappuzha lighthouse to celebrate 150 Year|author=Staff Reporter|work=The Hindu}}</ref> આ બીચ સુધી શહેરના વિવિધ માર્ગો દ્વારા પહોંચી શકાય છે. વિસ્તારની પ્રાકૃતિક સુંદરતા જળવાઈ રહે તે હેતુથી અલાપ્પુઝા બાયપાસના ભાગરૂપે બીચની સમાંતર એક એલિવેટેડ હાઇવે (ઉંચો પુલ માર્ગ) પસાર કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/bypass-project-gathers-pace/article6950378.ece|title=Bypass project gathers pace|author=Staff Reporter|work=The Hindu}}</ref> == અલાપ્પુઝા બીચ ફેસ્ટિવલ == અલાપ્પુઝા બીચ ફેસ્ટિવલ એ નવા વર્ષની ઉજવણીના ભાગરૂપે આયોજિત થતો એક પ્રખ્યાત કાર્યક્રમ છે. તે દર વર્ષે વાર્ષિક ઉત્સવ તરીકે યોજાય છે, જેમાં અન્ય જિલ્લાઓમાંથી પણ હજારો લોકો ભાગ લેવા માટે એકઠા થાય છે.<ref name="newindianexpress.com"/> ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૫ના રોજ અલાપ્પુઝા બીચ પર કેરળનો પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય સેન્ડ આર્ટ (રેતી શિલ્પ) ફેસ્ટિવલ અને સ્પર્ધા યોજાઈ હતી. આ કાર્યક્રમમાં દેશ-વિદેશના અનેક જાણીતા રેતી શિલ્પકારોએ ભાગ લીધો હતો. રાજ્યના પ્રવાસન વિભાગ અને 'અલ્લેપ્પી ફાઉન્ડેશન' દ્વારા સંયુક્ત રીતે આ ઇવેન્ટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/sand-art-festival-begins-on-kerala-s-alappuzha-beach-115041900061_1.html|title=Sand art festival begins on Kerala's Alappuzha Beach|author=ANI|date=19 April 2015}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} [[શ્રેણી:દરિયાકિનારો]] am7pb6vl2wrkrzi5dndzrqjhjqq0tf8 0 154915 905864 903389 2026-09-30T03:45:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905864 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox Port | name = કોલ્લમ બંદર | image = Port of Kollam, Mar 2016.jpg | image_caption = કોલ્લમ બંદર | image_size = 200px | country = {{flagicon|India}} ભારત | location = [[કોલ્લમ]] | coordinates = {{coord|8.87749|N|76.58314|E|display=title,inline}} | locode = IN KUK | opened = ઈ.સ. {{Start date and age|825}}<br />નવીનીકરણ {{Start date and age|2007}} | operated = કેરળ મેરીટાઇમ બોર્ડ,કેરળ સરકાર | owner = કેરળ સરકાર | sizewater = | sizeland = {{convert|10.6|acre|km2}} | size = {{convert|44|acre|km2}} | berths = ૨ | wharfs = ૧ (૧૭૮ મીટર)<br />૨ (૧૦૧ મીટર) | piers = | employees = | leadershiptitle = બંદર અધિકારી | leader = અરુણ કુમાર પી કે<ref>{{cite web | url = http://kmb.kerala.gov.in/en/contact | title = Contact Us - Kerala Maritime Board | publisher = Government of Kerala | access-date=2023-03-01}}</ref> | blankdetailstitle1 = World Port Index Number | blankdetails1 = '''૪૯૧૬૦'''<ref>{{cite web | url = http://msi.nga.mil/NGAPortal/MSI.portal?_nfpb=true&_pageLabel=msi_portal_page_62&pubCode=0015 | title = World Port Index | publisher = National Geospatial Intelligence Agenct | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle2 = ઇલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઇન્ટરચેન્જ કોડ(EDI) | blankdetails2 = '''INKUK1'''<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/TrackAtICES/beTrackIces | title = Kollam Port SEA(INKUK1) - e Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015}}</ref> | blankdetailstitle3 = ઇમિગ્રેશન ચેકપોસ્ટ | blankdetails3 = Yes | arrivals = ૧૬૩<small>(૨૦૦૭ પછી)</small> | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = ૨.૨ મિલિયન ટન | passengertraffic = | revenue = ₹૩ કરોડ<small>(૨૦૨૪)</small><br>₹ ૬૨ લાખ <small>(૨૦૧૩)</small><ref>http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Annexures%20to%20DFR/Annexure%2013/Annexure%2013.1%20-%20Scenario%201%20Option%201.pdf Profit & Loss statement of Kollam Port</ref> | profit = | blankstatstitle1 = ક્રેન્સ | blankstats1 = ૨ | blankstatstitle2 = મુખ્ય આયાતો | blankstats2 = રેતી, કાજુ, ટાઇલ્સ | blankstatstitle3 = પેસેન્જર ટર્મિનલ | blankstats3 = ૨૮૮મી | website = {{URL|http://www.keralaports.gov.in/}} }}---> '''કોલ્લમ બંદર''' અથવા '''ક્વિલોન બંદર''' (ઈ.સ. ૮૨૫માં સ્થાપિત) એ કેરળના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક છે, જે [[કોલ્લમ|કોલ્લમ શહેર]] (અગાઉ ક્વિલોન) થી ૪ કિલોમીટર (૨.૫ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20111101143805/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake]</ref> તે માલવાહક જહાજો (કાર્ગો)ના સંચાલન અને સુવિધાઓની દૃષ્ટિએ કેરળનું ત્રીજું સૌથી મોટું બંદર છે અને ઇમિગ્રેશન ચેકપોઇન્ટ (ICP) સુવિધા ધરાવતા કેરળના ચાર બંદરોમાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kollam-port-gets-icp-clearance/article68293607.ece |date=15 Jun 2024 |title=Kollam port gets ICP clearance |publisher=The Hindu |access-date=16 Jun 2024}}</ref> ભારતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે આવેલું આ બંદર નવમીથી સત્તરમી સદી સુધીનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બંદર હતું. ઇબ્ન બતુતાએ મુલાકાત લીધી હોય તેવા પાંચ ભારતીય બંદરોમાં કોલ્લમ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite book|date=2010|title=The Adventures of Ibn Battuta: A Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=Ross E. Dunn |isbn=9780520931718}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/011117/a-requiem-for-ashtamudi.html|title=A requiem for Ashtamudi|date=2017-11-01|access-date=2017-11-01|publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/9780415485432/18.asp|title=Ibn Battuta: International Trade at the Malabar Coast|access-date=2017-11-01|publisher=Routledge}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Quilon 1505 verbessert.jpg|thumb|left|150px|૧૫૦૦ ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ એ સ્વતંત્ર વેનાડ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી ચેરા રાજવંશનું એક બંદર શહેર હતું, જેના પછી તે વેનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું. તે પહેલાં, ૧૩મી સદીની આસપાસ વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારમાં ઇજિપ્તના એલેક્ઝાન્ડ્રિયા અને કૈરો, ચીનના ક્વાનઝોઉ શહેર અને મલેશિયન દ્વીપસમૂહના મલાક્કાની સાથે સાથે કોલ્લમની ગણના પણ ચાર પ્રારંભિક મહત્વપૂર્ણ એન્ટ્રેપો (મધ્યસ્થ વેપારી બંદરો)માં થતી હતી.<ref name=Tignor>{{cite book|last=et al]|first=Robert Tignor [et|title=Worlds together, worlds apart : a history of the world from the beginnings of humankind to the present|year=2010|publisher=W.W. Norton & Co.|location=New York|isbn=9780393934922|page=365|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=17166|edition=3rd}}</ref> [[File:Ashramam Relief, Kollam port.jpg|thumb|આશ્રમમ્, [[કોલ્લમ]] ખાતેનું શિલ્પ/રિલીફ]] આ બંદરની સ્થાપના ઈ.સ. ૮૨૫માં માર અબો (Mar Abo) દ્વારા વેનાડના તમિલ રાજા ઉદયમાર્તંડવર્માની મંજૂરીથી કરવામાં આવી હતી. આ સ્થાપના બેકારે (થેવાલાકારા) નજીક આવેલા 'કોરે-કે-ની કોલ્લમ'ના આંતરિક દરિયાઈ બંદરને પુનઃ શરૂ કરવાના વિકલ્પ રૂપે કરવામાં આવી હતી, જેને રોમનો અને ગ્રીકો માટે 'નેલ્સિન્ડા' (Nelcynda) તથા 'ટિંડિસ' (Tyndis) અને તમિલો માટે 'થોંડી' તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આ નવીન શહેરની સ્થાપનાનો આધાર પણ બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ઈ.સ. ૬ઠ્ઠી સદીમાં પલ્લવો દ્વારા ચેરા સામ્રાજ્ય પર વિજય મેળવાયા બાદ મલબાર કિનારેથી મસાલાનો વેપાર બંધ થઈ ગયો હતો અને સદીઓથી વેપાર વગર નિષ્ક્રિય પડેલા લગભગ લુપ્ત થઈ ચૂકેલા આંતરિક બંદર (કોરે-કે-ની)ને નવેસરથી શરૂ કરવાની રાજાની વિનંતીના બદલે, માર અબોએ પોતે જ ચેરા રાજા સમક્ષ [[કોલ્લમ]] નજીક એક નવું બંદર શહેર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણયને કારણે માર અબોને ચેરા સામ્રાજ્યમાં દાયકાઓ સુધી રહેવાની તક મળી અને તેમણે સંસ્કૃત અને વૈદિક પ્રાર્થનાઓને બદલ્યા વિના, ત્રિએકત્વના સિદ્ધાંત (Doctrine of Trinity) માટે સીરિયન પ્રાર્થનાપદ્ધતિના સંદર્ભ સાથે સેન્ટ થોમસ પરંપરામાં નમૂથિરી વૈષ્ણવો અને નાયર ઉપજ્ઞાતિઓ વચ્ચે ખ્રિસ્તી વિશ્વાસને સુવ્યવસ્થિત કર્યો.<ref>History of Kollam city and Kollam Port [http://www.quilon.com/history.htm Quilon.com]</ref> ચીની વેપારીઓ કોલ્લમમાં વસેલા સૌથી જૂના વિદેશી સમુદાયોમાંના એક હતા. તે એ સમયગાળો હતો જ્યારે કોલ્લમ મલબાર કિનારે મસાલાના એક મુખ્ય વેપાર કેન્દ્ર અને મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. [[File:Kerala cities at time of Cabral (1500).gif|thumb|left|250px|કેરળના બંદરો અને શહેરો આશરે ૧૫૦૦]] જાન્યુઆરી ૨૦૧૪માં, પોર્ટ ટ્રસ્ટને કોલ્લમ બંદર પર હજારો ચીની સિક્કા અને પથ્થર યુગના શસ્ત્રો મળી આવ્યા, જે બંદર શહેરની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વેપાર સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.<ref>[http://i1173.photobucket.com/albums/r599/ArunVR/Silayudham.jpg Coins found from Kollam Port]</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-02-17/thiruvananthapuram/47411545_1_artefacts-kollam-coins Artifacts found from Kerala's ancient Port City]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભારતના કોઈ બંદર પરથી આટલી મોટી માત્રામાં પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા હોય તેવી આ પ્રથમ શોધ હતી. આ તથ્યો દર્શાવે છે કે કોલ્લમ ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર હતું, જે ચીન, મધ્ય પૂર્વ, નેધરલેન્ડ, પોર્ટુગલ, બ્રાઝિલ અને અન્ય પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રી દેશોના લોકો માટે વેપારી કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/emergence-of-antiques-triggers-treasure-hunt-in-kollam/article5711850.ece Emergence of antiques triggers treasure hunt in Kollam]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/shards-of-the-past-point-to-kollam-ports-glory-days/article5728896.ece Shards of the past point to Kollam port’s glory days]</ref> પુરાતત્વવિદોનું માનવું છે કે વર્તમાન કોલ્લમ બંદરના દરિયાઈ તળિયામાં એક જળમગ્ન (દરિયામાં ડૂબી ગયેલું) શહેર છુપાયેલું છે. વર્તમાનમાં, માલસામાનની હેરફેર માટેની કામગીરી તેમજ જરૂર પડે ત્યારે તાકીદના સમારકામ માટે જહાજો વારંવાર આ બંદર પર લાંગરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |title=Ship berths at Kollam port |access-date=2026-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520041447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/ship-berths-at-kollam-port/article165373.ece |archive-date=2014-05-20 |url-status=dead}}</ref> મુખ્યમંત્રી ઓમન ચાંડીએ ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ કોલ્લમ બંદર ખાતે 'કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટ' (CSP)નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૧૪માં મુસાફર જહાજોની કામગીરી શરૂ થઈ હતી.<ref>''[http://www.thehindu.com/news/national/kerala/passenger-ships-will-start-from-kollam-this-year-chandy/article5333839.ece Passenger ships will start from Kollam this year: Chandy]''. Accessed 17 December 2013.</ref> કોસ્ટલ શિપિંગ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે પ્રથમ કન્ટેનર જહાજ, 'એમવી સૂર્યમુખી', બે મહિનાના વિલંબ પછી ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના રોજ કોલ્લમ બંદર પર પહોંચ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |title=First Container Ship in Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2014-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520053720/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/First-Container-Ship-in-Kollam-Port/2014/01/19/article2007910.ece#.U0JridLHm-0 |url-status=dead }}</ref> == લેઆઉટ અને માળખું == કોલ્લમ બંદર ખાતે આવેલો બર્થ/વોર્ફ ૧૭૭ મીટર (૫૮૧ ફૂટ) લાંબો અને ૧૨ મીટર (૩૯ ફૂટ) પહોળો છે, જેમાં ૬.૫ મીટર (૨૧ ફૂટ) ઊંડાઈ ઉપલબ્ધ છે, જેથી ૧૫,૦૦૦ DWT સુધીના જહાજો સીધા જ નાંગરી શકે છે. આ ડ્રાફ્ટને વધારીને ૧૦ મીટર (૩૩ ફૂટ) કરવા માટે ₹૫.૭ કરોડના ખર્ચે બંદરમાં ઊંડાઈ વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ૧૭૦ મીટર (૫૬૦ ફૂટ) અને તેથી વધુ લંબાઈના જહાજો કોચી, તુતીકોરીન (તૂથુકુડી) કે ચેન્નઈ સુધી જવાની જરૂર વગર સરળતાથી નાંગરી શકે. આ બર્થને દરિયાઈ મોજાઓથી બચાવવા માટે ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) લાંબુ સીબોર્ડ બ્રેકવોટર અને ૫૦૦ મીટર (૧,૬૦૦ ફૂટ) લીવર્ડ બ્રેકવોટર બનાવવામાં આવ્યું છે. સમય જતાં બર્થની લંબાઈ વધારીને ૨૦૦ મીટર (૬૬૦ ફૂટ) કરવામાં આવશે. ૨૦૦૭માં, કોલ્લમ બંદરે આશરે ૫૦૦,૦૦૦ ટન કાર્ગો (માલસામાન)ની હેરફેર કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |title=Kollam Port |access-date=7 April 2014 |archive-date=3 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213028/http://www.keralaports.gov.in/doc/Kollam%20Final%20DFR/Final%20DFR%20Kollam%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |title=V.S to Inaugurate Kollam Port |access-date=2026-08-06 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020151407/http://hindu.com/2007/10/19/stories/2007101951080300.htm |url-status=dead }}</ref> == અંતર્વર્તી પ્રદેશ અને માલવાહક જહાજો == [[File:Quilon 1670 verbessert.jpg|right|thumb|કોલ્લમ પર કબ્જો (૧૬૬૧)]] [[File:Quilon 1745.jpg|right|thumb|૧૮૦૦ના દાયકામાં [[કોલ્લમ]]]] કોલ્લમ બંદરના પ્રાથમિક અંતર્વર્તી વિસ્તારો પથાનમથિટ્ટા, કોટ્ટાયમ અને ઇડુક્કી જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગો; અલાપ્પુઝા જિલ્લાના મધ્ય અને દક્ષિણ ભાગો, [[કોલ્લમ જિલ્લો]] અને તિરુવનંતપુરમ જિલ્લો તથા તમિલનાડુના કન્યાકુમારી-તિરુનેલવેલી-મદુરાઈ અને થેની જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે. બંદર દ્વારા હાલમાં હેરફેર કરવામાં આવતી વસ્તુઓમાં માર્બલ, ટાઇલ્સ, રેતી, ટાઇટેનિયમ અયસ્ક, કાજુ, કાજુના બીજ અને શેલ લિક્વિડ, સીફૂડ, માટી, લાકડાના મોટા બ્લોક્સ, સિલિમેનાઇટ, ટાઇટેનિયમ ડાઇઓક્સાઇડ, બ્લડ પ્રોડક્ટ્સ, ન્યૂઝપ્રિન્ટ અને રદ્દી કાગળ, સિમેન્ટ, ખાતર માટે યુરિયા અને મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ, રબર, ખોરાક, કૃષિ ઉત્પાદનો અને સિમેન્ટ તેમજ ત્રિવેન્દ્રમ ખાતેના 'વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર' અને 'કેરળ મિનરલ્સ એન્ડ મેટલ્સ' જેવી સ્થાનિક કંપનીઓ માટેના અન્ય માલસામાન અને ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. == વિકાસ અને આધુનિકીકરણ == [[File:Dredger "Hansitha" at Kollam(Quilon) coast, Jul 2016.jpg|right|thumb|કોલ્લામ બંદરથી ૨ કિમી દૂર મુંડક્કલ બીચ પર તણાઈને કિનારે આવી ગયેલું એક ડ્રેજર જહાજ]] કોલ્લામ અને માલદીવ બંદરને "કેરળના બંદર શહેર" માં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઘણા મોટા આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પહેલાથી જ આયોજિત પ્રોજેક્ટ્સ રાજ્ય માટે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક છે. "કોલ્લામ બંદર શહેર" પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે સરકાર દ્વારા મારુથાડી-ઇરાવીપુરમ વિસ્તારનું નવીનીકરણ કરવામાં આવશે અને તેમાં રમતગમત, માછીમારી, પર્યટન અને મનોરંજન માટેની સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.<ref>{{cite web | url = http://i1324.photobucket.com/albums/u606/quilonsky/Mathrubhumi_zps52ba640e.png | title = Kollam - Port City Project | year = 2013}}</ref> બંદરની ઊંડાઈ વધારવા માટે ડ્રેજિંગનું કામ ચાલી રહ્યું છે, જેથી વિશાળ જહાજો બંદર પર સરળતાથી લંગર લગાવી શકે. આધુનિકીકરણના ભાગ રૂપે, કેરળ સરકાર દ્વારા કોલ્લમ શહેરના નીંદકારા ખાતે મેરીટાઇમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=21 February 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |title=Rs 24.8 crore sanctioned for Maritime Institute |publisher=The New Indian Express |access-date=15 March 2016 |archive-date=1 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301222407/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article348421.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |title=Kerala Maritime Institute Inaugurated |publisher=The New Indian Express |date=22 February 2016 |access-date=22 February 2016 |archive-date=23 ફેબ્રુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223102351/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Kerala-Maritime-Institute-Inaugurated/2016/02/22/article3289896.ece |url-status=dead }}</ref> ;ભંડોળ [[File:Port of Kollam.jpg|thumb|right|કોલ્લમ બંદર]] એપ્રિલ ૨૦૧૨માં, ભારતના રાજ્ય મંત્રીમંડળે બંદરના વિકાસ માટેના એક વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR)ને મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટ બે તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કા માટે ₹૧.૧૧ બિલિયન (₹૧૧૧ કરોડ) અને બીજા તબક્કા માટે ₹૧૨.૫ બિલિયન (₹૧,૨૫૦ કરોડ)ના રોકાણની જરૂર રહેશે. સરકારે પ્રથમ તબક્કાના ભાગરૂપે ₹૭.૧૦૬ બિલિયનનું રોકાણ કરી દીધું છે. વિકાસના બીજા તબક્કામાં બંદરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં એક નવો બર્થ/વોર્ફ તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref name="Kollam - Port City Project - News published in Mathrubhumi Daily">{{cite web | url = http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/thangassery-port-plans-get-cabinet-nod/article3320903.ece | title = Thangassery port plans get Cabinet nod | year = 2014}}</ref> ઉપરાંત, એકસાથે છ જહાજો સમાવી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો બર્થ બનાવવાનું પણ આયોજન છે. ;ઇડીઆઇ અને ઓનલાઇન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધાઓ કોલ્લમ બંદર એ કેરળના એવા બે બંદરોમાંનું એક છે જે ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરચેન્જ (EDI) ની મદદથી બંદર પર જ ઓનલાઈન કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ સુવિધા પૂરી પાડે છે. કોલ્લમ બંદરનો EDI લોકેટર કોડ INKUK1 છે. કોલ્લમ બંદર ખાતે કસ્ટમ્સની ઈલેક્ટ્રોનિક ડેટા ઈન્ટરફેસ (EDI) સુવિધા ૬ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ના રોજ કાર્યરત કરવામાં આવી હતી, જેનાથી આયાતકારો અને નિકાસકારો વિશ્વના કોઈપણ ખૂણેથી કોલ્લમ માટેના કન્સાઈનમેન્ટ (માલસામાન)નું સંચાલન કરી શકે છે. વિશિષ્ટ કોડ ધરાવતી આ સુવિધા ચોવીસેય કલાક (૨૪x૭) ઉપલબ્ધ છે, જેણે બંદર પર કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ માટેની મેન્યુઅલ પદ્ધતિનું સ્થાન લીધું હતું.<ref>{{cite web | url = https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | title = EDI Location Codes & Places(No.130 Kollam Port) - e-Commerce Portal Central Board of Excise & Customs | publisher = Central Board of Excise & Customs | year = 2015 | access-date = 2026-08-06 | archive-date = 2022-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220813162536/https://www.icegate.gov.in/SMTPList.html | url-status = dead }}</ref> આ ટેકનોલોજીની મદદથી માલસામાનની આયાત-નિકાસની વિગતો, કર/ટેક્સની રકમ અને ચુકવણીઓનું ઈલેક્ટ્રોનિક ફોર્મેટમાં રૂપાંતર થઈ જશે, જેનાથી બંદર મારફતે માલસામાનની હેરફેર ઝડપી અને સુગમ બનશે. આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે બંદર ખાતે હાઈ-સ્પીડ, ડેડિકેટેડ મલ્ટિપ્રોટોકોલ લેબલ સ્વિચિંગ (MPLS) સક્ષમ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. EDI-સક્ષમ ટેકનોલોજી ધરાવતું કોલ્લમ કેરળનું બીજું બંદર બનશે. કોલ્લમ બંદર પર આયાત-નિકાસના દર નોંધપાત્ર રીતે ઓછા હોવાથી, તે કોચી અને તુતીકોરીન બંદરોની સરખામણીએ વધુ સુવિધાજનક કન્ટેનર હેન્ડલિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન કામગીરી પ્રદાન કરી શકશે. આ ઉપરાંત, કોલ્લમ બંદરથી માલદીવ્સમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ વિચારાધીન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.madhyamam.com/news/313464/141013 |title=കൊല്ലം തുറമുഖത്തെ കസ്റ്റംസ് ക്ളിയറന്‍സുകള്‍ ഓണ്‍ലൈന്‍ സംവിധാനത്തിലേക്ക്&#124; madhyamam |access-date=2014-11-14 }} Online Customs Clearance Facility for Kollam Port to be ready in a month</ref> ;તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ [[File:Water tank inside the Port of Quilon, Mar 2017.jpg|right|thumb|બંદરની અંદર પાણીની ટાંકી]] કોચી બંદર તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાથી, કેરળના બંદર વિભાગ અને કેશ્યુ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (CEPCI) એ કોલ્લમ સ્થિત કાજુની ફેક્ટરીઓ માટે કાચા કાજુની આયાત કરવા તુતીકોરીન બંદર સાથે સહયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. યોજના અનુસાર, કાચા કાજુ તુતીકોરીન બંદર પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ નાના કન્ટેનર જહાજો મારફતે કોલ્લમ બંદર પર ટ્રાન્સ-શિપ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web | url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kollam-tuticorin-ports-plan-tieup/article6232529.ece | title = Kollam, Tuticorin ports plan tie-up | website = The Hindu | year = 2014}}</ref><ref>{{cite web | url = http://i1303.photobucket.com/albums/ag151/babusr03/492_94_1930_702_zpsb5f16083.jpg | title = Ships to Kollam With Raw Cashews | year = 2014}}</ref> [[File:View of Kollam Port from Port Road, Oct 2016.jpg|right|thumb|નિર્માણાધીન પેસેન્જર ટર્મિનલ]] CEPCI ના સહયોગથી કોલ્લમ બંદર ખાતે કાજુ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની યોજના પણ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[https://www.deccanchronicle.com/140910/nation-current-affairs/article/kollam-port-tourism-enthusiasts-too] Kollam Port for tourism enthusiasts too</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Kollam Port|કોલ્લમ બંદર}} 7nmgsxz0yx7ol5ffx1xmiknk3qewwvh 3 155298 905850 2026-09-29T14:19:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905850 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=પંકજભાઈ કનુભાઈ મછાર}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૪૯, ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) qv0ekc7rv9sienkbcrcpt8f03coxnif 3 155299 905866 2026-09-30T03:52:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905866 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=નકુમ જગદીશ એલ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૨૨, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) pwvgv4pspflkq78ofpeexef9swzh7ab 3 155300 905870 2026-09-30T06:22:16Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905870 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=SamsonBPC}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૫૨, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) s90zzpykeopgwgykbcw9v5afit9gne9 3 155301 905876 2026-09-30T08:32:40Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905876 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=મછાર.સંજયભાઈ.પુજાભાઈ}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) nmm3c7axuhnbn5unf7gclrj4g5c6n41 2 155302 905877 2026-09-30T08:46:31Z મછાર.સંજયભાઈ.પુજાભાઈ 89299 ગુજરાતી 905877 wikitext text/x-wiki મછાર.સંજયભાઈ.પુજાભાઈ ji0ky0rwo3vaqs0o1l38rps8x59ucc4