વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 742 905909 814391 2026-09-30T16:48:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905909 wikitext text/x-wiki '''રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞા''' એ પ્રજાસત્તાક [[ભારત]] પ્રત્યેની નિષ્ઠા દર્શાવતી પ્રતિજ્ઞા છે. સામાન્ય રીતે સાર્વજનિક કાર્યક્રમો, ખાસ કરીને શાળાઓમાં [[સ્વતંત્રતા દિવસ (ભારત)|સ્વાતંત્ર્ય દિવસ]] તથા [[પ્રજાસત્તાક દિન (ભારત)|પ્રજાસત્તાક દિવસ]] જેવા રાષ્ટ્રીય પર્વોની ઉજવણી વખતે તેનું પઠન કરવામાં આવે છે. પ્રતિજ્ઞા પત્રનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દરેક નાગરિકને તેની નાગરિક તરીકેની ફરજો પ્રત્યે કટિબદ્ધ બનાવવાનો છે. આ પ્રતિજ્ઞાને સદાયને માટે યાદ રાખી અમલ કરવી, એ દરેક નાગરિકની ફરજ છે. આથી જ આ પ્રતિજ્ઞા પત્રને શાળાઓના દરેક ધોરણના, દરેક વિષયના પાઠ્યપુસ્તકમાં શરૂઆતનાં પાનાઓમાં સ્થાન આપવામાં આવેલું છે તેમ જ દરરોજ આ પ્રતિજ્ઞાનું પઠન કરાવવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞાએ બંધારણનો ભાગ નથી. રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞાની રચના મૂળ [[તેલુગુ ભાષા]]માં ઈ.સ. ૧૯૬૨માં પી.વી.સુબ્બારાવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેનું સર્વપ્રથમ પઠન ૧૯૬૩માં [[વિશાખાપટનમ]]ની એક શાળામાં કરવામાં આવ્યું હતું ત્યારબાદ ક્રમશ: અન્ય રાજ્યોમાં પણ તેના પઠનની શરૂઆત થઈ હતી. ==ઉત્પત્તિ== રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞા પત્રની રચના તેલુગુ ભાષાના ઉલ્લેખનીય લેખક તેમજ બ્યુરોક્રેટ (નોકરશાહ) પૈદીમરી વેંકટા સુબ્બારાવ દ્વારા ૧૯૬૨માં વિશાખાપટનમ ખાતેના તેમના જીલ્લા કોષાલય અધિકારી તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તેમણે પોતાની રચના તત્કાલીન વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતા તેનેટ્ટી વિશ્વનંદમ તથા શિક્ષણ મંત્રી પી.વી.જી. રાજુને પ્રસ્તુત કરી હતી. ૧૯૬૩થી દરેક રાજ્યોની શાળાઓમાં પ્રતિજ્ઞા પત્રના પઠનની ક્રમશ: શરૂઆત થઈ હતી. જોકે પાઠ્યપુસ્તકોમાં આપવામાં આવતા પ્રતિજ્ઞા પત્રમાં તેના રચયિતાનો કોઈ ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી. આથી તેઓ રાષ્ટ્રગીત કે રાષ્ટ્રીય ગાનના રચયિતા જેટલા જાણીતા નથી. ભારત સરકારના માનવ સંશાધન વિકાસ મંત્રાલયના દસ્તાવેજોમાં પ્રતિજ્ઞા પત્રના રચયિતા તરીકે પી.વી.સુબ્બારાવનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.<ref name="thehindu">{{cite news|title=The 'Pledge', now 50, is the pride of Telugus!|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/article3896153.ece?homepage=true|newspaper=The Hindu|date=September 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129075226/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/article3896153.ece?homepage=true|archive-date=નવેમ્બર 29, 2014|access-date=ઑગસ્ટ 20, 2019|url-status=dead}}</ref> ==પ્રતિજ્ઞા પત્ર== <poem> India is my country. All Indians are my Brothers and Sisters. I love my country and I am proud of its rich and varied heritage. I shall always strive to be worthy of it. I shall give my parents, teachers and all elders respect and treat everyone with courtesy. To my country and my people, I pledge my devotion. In their well being and prosperity alone, lies my happiness. </poem> === [[ગુજરાતી]] સંસ્કરણ === <poem> ભારત મારો દેશ છે. બધા ભારતીયો મારા ભાઈ બહેનો છે. હું મારા દેશને ચાહું છું અને તેના સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ વારસાનો મને ગર્વ છે. હું સદાય તેને લાયક બનવા પ્રયત્ન કરીશ. હું મારા માતાપિતા શિક્ષકો અને વડીલો પ્રત્યે આદર રાખીશ અને દરેક જણ સાથે સભ્યતાથી વર્તીશ. હું મારા દેશ અને દેશબાંધવોને મારી નિષ્ઠા અર્પું છું. તેમના કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિમાં જ મારું સુખ રહ્યું છે. </poem> == ઉપયોગ == સાર્વજનિક કાર્યક્રમો, ખાસ કરીને શાળાઓમાં તેમજ વિધાનસભાઓમાં સ્વાતંત્ર્ય દિવસ તથા પ્રજાસત્તાક દિવસ જેવા રાષ્ટ્રીય પર્વોની ઉજવણી વખતે તેનું પઠન કરવામાં આવે છે == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.indianmirror.com/geography/geo7.html#pledge રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞા પત્ર: ભારત] અંગ્રેજી ભાષામાં. [[શ્રેણી:કૃતિ]] [[શ્રેણી: ભારતીય સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]] 6dvnqbu50gvt2bnkf46oz35t3ybja3l 0 1077 905901 905374 2026-09-30T15:22:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905901 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = મુકેશ | image = Mukesh 2016 stamp of India.jpg | birth_name = મુકેશ ચંદ માથુર | birth_date = ૨૨ જુલાઈ ૧૯૨૩ | birth_place = [[દિલ્હી]],ભારત | death_date = ૨૭ ઓગષ્ટ ૧૯૭૬ | death_place = ડેટ્રોઇટ, મિશિગન, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]] | nationality = ભારતીય | occupation = પાર્શ્વ ગાયક | years_active = ૧૯૪૦–૧૯૭૬ | spouse = {{marriage|સરલાદેવી રાયચંદ|1946}} | other_names = વોઇસ ઓફ ધ મિલેનિયમ, ટ્રેજેડી કિંગ | children = ૫ | relatives = નીતિન મુકેશ (પુત્ર), નીલ નીતિન મુકેશ (પૌત્ર) | awards = {{plainlist| * ૧ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર * ૨ બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલીસ્ટ એસોશિએશન એવોર્ડ * ૩ શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક ફિલ્મફેર એવોર્ડ }} | signature = Mukesh Signature.svg }} '''મુકેશ''' (૨૨ જુલાઈ ૧૯૨૩ - ૨૭ ઓગષ્ટ ૧૯૭૬) ખૂબ જ જાણીતા [[ભારત|ભારતીય]] [[પાર્શ્વગાયક]] હતા. તેમની ગણના હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગના સૌથી લોકપ્રિય પાર્શ્વ ગાયકોમાં થાય છે.<ref>{{cite book |title= Global Bollywood: Travels of Hindi Song and Dance |url= https://archive.org/details/globalbollywoodt0000unse |last= Gopal |first= Sangita |author2=Sujata Moorti |year= 2008 |publisher= University of Minnesota Press|isbn= 0-8166-4579-5 |page= [https://archive.org/details/globalbollywoodt0000unse/page/94 94]}}</ref><ref>''Encyclopedia of Indian Cinema'' by Ashish Rajadhyaksha and Paul Willemen. Oxford University Press, 1994. {{ISBN|0-85170-455-7}}, page 169.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.google.com/doodles/mukeshs-93rd-birthday|title=Mukesh's 93rd Birthday|website=www.google.com|language=en|access-date=27 January 2018}}</ref> તેમની ગાયકી માટે મળેલાં પુરસ્કારોમાં ''રજનીગંધા (૧૯૭૩)'' ફિલ્મનું ''કઈ બાર યું હી દેખા હૈ..'' ગીત માટે તેમને શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળેલ છે. મુકેશ અભિનેતા રાજકપૂર, મનોજ કુમાર, [[દિલીપ કુમાર]] તેમજ સુનિલ દતના અવાજ તરીકે પ્રખ્યાત હતા.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/mukesh-remembering-the-singer-with-the-midas-touch/story-kTGymf56kD6so2K4tL0dDO.html|title=Mukesh: Remembering the singer with the midas touch |author=Rohit Vats|website=Hindustan Times|date=27 August 2014|access-date=9 May 2018}}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== મુકેશનો જન્મ દિલ્હી ખાતે હિંદુ કાયસ્થ પરિવારમાં થયો હતો.<ref>{{cite book|author=Abdul Jamil Khan |title=Urdu/Hindi: An Artificial Divide: African Heritage, Mesopotamian Roots, Indian Culture & Britiah Colonialism |url=https://books.google.com/books?id=nH1HBxdA1UIC&pg=PA316 |year=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-438-9 |pages=316–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sIsBeVv1qDE&t=884|title=Exclusive : Neil Nitin Mukesh & Nitin Mukesh In Conversation With Karan Thapar|date=23 October 2016}}</ref> તેઓ ઇજનેર પિતા જોરાવર ચંદ માથુર અને માતા ચંદ્રાણી માથુરના દસ સંતાનો પૈકી એક (છઠ્ઠા) હતા. તેઓએ તેમની બહેન સુંદર પિયારીના સંગીત શિક્ષક પાસેથી સંગીતનું પ્રાથમિક જ્ઞાન મેળવ્યું. દસમા ધોરણથી તેઓ અભ્યાસ છોડી પબ્લિક વર્ક્સ વિભાગની નોકરીમાં જોડાયા.આ દરમિયાન જ તેમણે પોતાની ગાયન ક્ષમતા અને સંગીત વાદ્યો પર કૌશલ્ય હસ્તગત કર્યું.<ref name="MM">{{cite news |last1=Chobey |first1=Ankita |title=8 Life Facts about Bollywood's Golden Voice Mukesh on his Bi |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/8-life-facts-about-bollywoods-golden-voice-mukesh-on-his-birth-anniversary/articleshow/53338576.cms |access-date=10 March 2019 |work=Mumbai Mirror |date=22 July 2016 |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804040413/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/8-life-facts-about-bollywoods-golden-voice-mukesh-on-his-birth-anniversary/articleshow/53338576.cms |url-status=dead }}</ref> ==કારકિર્દી== મુકેશના અવાજ ની પરખ કરનાર હતા એમના દૂરના સગા મોતીલાલ. મુકેશના બહેનના લગ્નમાં એમને ગાતા સાંભળી મોતીલાલ ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા અને મુકેશને [[મુંબઈ]] લઈ આવ્યા હતા અને એમના ઘરમાં રહેવા કહ્યું. મુકેશને ગાવાનું પ્રશિક્ષણ આપવા માટે પણ એમણે વ્યવસ્થા કરી આપી હતી. મોતીલાલની ઓળખાણથી મુકેશને [[હિન્દી]] ફિલ્મ ''નિર્દોષ'' (૧૯૪૧) માં મુખ્ય કલાકાર તરીકે કામ મળ્યું હતું. ૧૯૪૫ માં રજુ થયેલી ફિલ્મ ''પહલી નઝર'' માં એમને પાર્શ્વ ગાયક તરીકે ગાવાનો પ્રથમ મોકો મળ્યો હતો. મુકેશે હિન્દી ફિલ્મ માટે ગાયેલું પહેલું ગીત હતુ ''દિલ જલતા હૈ તો જલને દે'' જેમાં મોતીલાલ એ કામ કર્યું હતુ. ==અભિનેતા અને નિર્માતા== મુકેશે એક અભિનેતા તરીકે તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૪૧માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''નિર્દોષ''થી કરી. આ ફિલ્મમાં નલિની જયવંત મુખ્ય અભિનેત્રી હતાં. તેમની બીજી ફિલ્મ ''અદબ અર્જ (૧૯૪૩)'' હતી. ૧૯૫૩માં રાજકપૂરને મુખ્ય ભૂમિકામાં દર્શાવતી ફિલ્મ ''આહ''માં મહેમાન ભૂમિકા ભજવી હતી. આ જ વર્ષે આવેલી ફિલ્મ ''માશૂકા''માં તેમણે મુખ્ય અભિનેતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી સુરૈયા હતી. ફિલ્મ ''અનુરાગ (૧૯૫૬)'' માં તેઓ મુખ્ય અભિનેતા ઉપરાંત સહ નિર્માતા અને સંગીતકાર પણ હતા. ૧૯૫૧માં આવેલી ફિલ્મ ''મલ્હાર''ના નિર્માતા પણ મુકેશ જ હતા.<ref>[https://www.imdb.com/name/nm0006715/bio Mukesh]. IMDb</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20030119104929/http://www.singermukesh.com/reellife.htm Movies Of Mukesh]. singermukesh.com</ref><ref>[http://www.thehindu.com/features/cinema/blast-from-the-past-malhar-1951/article3257837.ece Blast from the past: Malhar (1951)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222153329/https://www.thehindu.com/features/cinema/blast-from-the-past-malhar-1951/article3257837.ece |date=2025-02-22 }}. The Hindu (29 March 2012). Retrieved on 6 November 2018.</ref> ==અંગત જીવન== મુકેશના લગ્ન સરલા ત્રિવેદી સાથે થયા હતાં. સરલાના પિતા રાયચંદ ત્રિવેદી આ લગ્નની વિરુદ્ધમાં હતાં. ૨૨ જુલાઇ ૧૯૪૬ના રોજ કાંદિવલી (મુંબઈ)ના એક મંદિરમાં તેઓએ અભિનેતા મોતીલાલના સહયોગથી લગ્ન કરી લીધા હતા. તેમના પરિવારમાં રીટા, નિતિન (ગાયક), નલિની, મોહનીશ અને નમ્રતા એમ પાંચ સંતાનો હતા. અભિનેતા નીલ નિતિન મુકેશ એ તેમનો પૌત્ર છે. ==અવસાન== ૧૯૭૬ના વર્ષમાં જ્યારે તેઓ અમેરીકામાં એક કોન્સર્ટ માટે ગયા હતા ત્યારે [[હૃદયરોગનો હુમલો|હૃદયરોગ]]ના હુમલાને કારણે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. ==પુરસ્કાર== [[File:Mukesh 2016 postcard of India.jpg|thumb|મુકેશ- ભારતના જાણીતા ગાયક શ્રેણી પોસ્ટકાર્ડ પર]] ===રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર=== * ૧૯૭૪ – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક ફિલ્મફેર એવોર્ડ ''રજનીગંધા (૧૯૭૩)'' ફિલ્મના ''કઈ બાર યું હી દેખા હૈ..'' ગીત માટે. ===ફિલ્મફેર પુરસ્કાર=== ====વિજેતા==== {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીત નિર્દેશક ! ગીતકાર |- | ૧૯૫૯ | "સબ કુછ સીખા હમને" | ''અનારી'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | ૧૯૭૦ | "સબસે બડા નાદાન" | ''પહેચાન'' | શંકર જયકિશન | વર્મા મલિક |- | ૧૯૭૨ |"જય બોલો બેઈમાન કી" |''બેઈમાન'' | શંકર જયકિશન | વર્મા મલિક |- | ૧૯૭૬ |"કભી કભી મેરે દિલ મેં" | ''કભી કભી'' | ખય્યામ | સાહિર લુધિયાનવી |} ====નામાંકન==== {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીત નિર્દેશક ! ગીતકાર |- | ૧૯૬૨ | "હોઠોં પે સચ્ચાઈ રહેતી હૈ" | ''જીસ દેશ મેં ગંગા બહેતી હૈ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | ૧૯૬૫ | "દોસ્ત દોસ્ત ના રહા" | ''સંગમ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | ૧૯૬૮ | "સાવન કા મહિના" | ''મિલન'' | લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | ૧૯૭૧ | "બસ યેહી અપરાધ" | ''પહેચાન'' | શંકર જયકિશન | નીરજ |} ===બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલીસ્ટ એસોશિએશન એવોર્ડ=== '''વિજેતા''' * ૧૯૬૭ – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – ''તીસરી કસમ''<ref>[https://web.archive.org/web/20071228025258/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196730.htm 30th Annual BFJA Awards]. bfjaawards.com</ref> * 1968 – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – ''મિલન''<ref>[https://web.archive.org/web/20100108050315/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196831.htm 31st Annual BFJA Awards]. bfjaawards.com</ref> * 1970 – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – ''સરસ્વતીચંદ્ર''<ref>[https://web.archive.org/web/20071223011312/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/197033.htm 33rd Annual BFJA Awards]. bfjaawards.com</ref> ==ફિલ્મોગ્રાફી== === પાર્શ્વગાયન === * ''પહલી નજર'' (૧૯૪૫) * ''મેલા'' (૧૯૪૮) * ''આગ'' (૧૯૪૮) * ''અન્દાજ'' (૧૯૪૯) * ''આવારા'' (૧૯૫૧) * ''શ્રી ૪૨૦'' (૧૯૫૫) * ''પરવરિશ'' (૧૯૫૮) * ''અનાડી'' (૧૯૫૯) * ''સંગમ'' (૧૯૬૪) * ''મેરા નામ જોકર'' (૧૯૭૦) * ''ધરમ કરમ'' (૧૯૭૫) === જાણીતાં ગીતો === * ''તૂ કહે અગર''( ફિલ્મ્ 'અન્ચદાઝ્) * ''જિન્દા હૂઁ મૈ ઇસ તરહ સે'' * ''મેરા જૂતા હૈ જાપાની'' (ફિલ્મ ''આવારા'') * ''યે મેરા દીવાનાપન હૈ'' (ફિલ્મ ''યહૂદી'') * ''કિસી કી મુસ્કુરાહટો પે હો નિસાર'' (ફિલ્મ અનાડી'''') * ''ઓ જાને વાલે હો સકે તો લૌટ કે આના'' (ફિલ્મ ''બન્દીની'') * ''દોસ્ત દોસ્ત ના રહા'' (ફિલ્મ ''સંગમ'') * ''જાને કહાઁ ગયે વો દિન'' (ફિલ્મ ''મેરા નામ જોકર'') * ''મૈને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને'' (ફિલ્મ ''આનન્દ'') * ''ઇક દિન બિક જાયેગા માટી કે મોલ'' (ફિલ્મ ''ધરમ કરમ'') * ''મૈ પલ દો પલ કા શાયર હૂઁ''( ફિલ્મ્ કબભિક્ભિ ) * ''કભી કભી મેરે દિલ મેં ખયાલ આતા હૈ'' (ફિલ્મ ''કભી કભી'') * ''ચંચલ શીતલ નિર્મલ કોમલ'' (ફિલ્મ ''સત્યમ શિવમ સુન્દરમ'') * "કહિ દુર જબ દીન ઢલ જાયે" (ફિલ્મ ''આનન્દ'') === ગુજરાતી ગીતો === * સજન મારી પ્રીતડી સદીઓ પૂરાણી (જીગર અને અમી, સંગીત: મહેશ-નરેશ) * આવો રે આવો રે ઓ ચિતડું ચોરી જાનારા (ખીમરો-લોડણ) * આવો તોય સારું * હે તને જાતાં જોઇ પનઘટની વાટે * ચાલ્યા જ કરું છું ચાલ્યા જ કરું છું * મને તારી યાદ સતાવે * નજરના જામ છલકાવીને ચાલ્યા ક્યાં તમે (નીલગગનના પંખેરું ) * મારા ભોળા દિલનો * ઓ નીલગગનના પંખેરું (નીલગગનના પંખેરું ) * સનમ જો તુ બને ગુલ તો બુલબુલ હું બની જાઉં * નજરને કહી દો * પંખીડાને આ પીંજરું જૂનું જૂનું લાગે ==સંદર્ભો== {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Mukesh Chand Mathur}} * {{IMDb name|id=0006715}} * [https://web.archive.org/web/20061205023545/http://singermukesh.com/ www.SingerMukesh.com – A Dedicated Web Site To Singer Mukesh] * [http://www.singermukesh.com મુકેશને લગતી તમામ માહિતી એકત્રિત કરતી વેબસાઇટ] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:૧૯૨૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૬માં મૃત્યુ]] ppd7d45loesb691nawijker7yllffhm 0 2378 905925 905445 2026-09-30T19:39:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905925 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ}} {{Infobox state | name = સિક્કિમ | native_name = सिक्किम | type = [[રાજ્ય]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kangch-Goechala.jpg | photo2a = Cherry Resort inside Temi Tea Garden, Namchi, Sikkim.jpg | photo2b = Gurudongmar.Lake.jpg | photo3a = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | spacing = 2 | position = centre | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = (સમઘડી દિશામાં ઉપરથી) [[કંચનજંઘા]]; ગુરુદોંગમાર તળાવ; [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ]]; તેમી ચા બગીચો | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Sikkim color.png | image_map = India Sikkim locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[ભારત]]માં સિક્કિમનું સ્થાન (લાલ રંગમાં) | image_map1 = Sikkimpolitical.png | map_caption1 = સિક્કિમનો નકશો | coor_pinpoint = ગંગટોક | coordinates = {{coord|27.33|88.62|region:NE-SK_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = [[ભારત]] | established_title = ભારતસંઘમાં જોડાણ {{ref|cap|†}} | established_date = ૧૬ મે ૧૯૭૫ | parts_type = [[જિલ્લો|જિલ્લાઓ]] | parts_style = para | p1 = [[ઢાંચો:સિક્કિમના જિલ્લાઓ|૪]] | seat_type = રાજધાની | seat = [[ગંગટોક]] | seat1_type = મોટું શહેર | seat1 = ગંગટોક | government_footnotes = | leader_title = [[સિક્કિમના રાજ્યપાલો|રાજ્યપાલ]] | leader_name = ગંગા પ્રસાદ | leader_title1 = [[સિક્કિમના મુખ્યમંત્રીઓની સૂચિ|મુખ્યમંત્રી]] | leader_name1 = પ્રેમ સિંગ તમાંગ (SKM) | leader_title2 = ધારાસભા | leader_name2 = એકગૃહી, (૩૨ બેઠકો) | leader_title3 = સંસદિય મતક્ષેત્ર | leader_name3 = [[રાજ્ય સભા]] ૧ <br /> [[લોક સભા]] ૧ | leader_title4 = ઉચ્ચ ન્યાયાલય | leader_name4 = સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7096 | area_note = | area_rank = ૨૭મો | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=Cens2011Up/> | population_total = 610577 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = ૨૮મો | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૦૫:૩૦ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-SK]] | blank_name_sec1 = [[માનવ વિકાસ સૂચકાંક|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.684 (medium) | blank1_name_sec1 = HDI રેન્ક | blank1_info_sec1 = ૭મો (૨૦૦૫) | blank_name_sec2 = સાક્ષરતા | blank_info_sec2 = ૭૬.૬% (૭મો) | blank1_name_sec2 = અધિકૃત ભાષા | blank1_info_sec2 = [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] (lingua franca) <br /> [[અંગ્રેજી]] <br /> સિક્કિમીઝ, અને લેપ્ચા (૧૯૭૭ થી) <br /> લિંબુ (૧૯૮૧ થી) <br /> નેવારી, ગુરુંગ, મગાર, શેરપા, અને તમાંગ (૧૯૯૫ થી) <br /> સુંવાર (૧૯૯૬ થી) | website = [http://www.sikkim.gov.in/ sikkim.gov.in] | footnotes = {{ref|cap|†}} સિક્કિમના ધારાગૃહે રાજાશાહીનો અંત અને ભારતના બંધારણીય ભાગ તરીકે ભળવાનો ઠરાવ કર્યો એટલે ભારતના બંધારણના ૩૬માં સુધારા દ્વારા સિક્કિમ ભારતનું રાજ્ય બન્યું. }} '''સિક્કિમ''' [[ભારત]]નું પૂર્વમાં આવેલું રાજ્ય છે જેની સરહદો [[ચીન]], [[નેપાળ]] તથા [[ભૂતાન]] સાથે જોડાએલી છે, તેનું પાટનગર [[ગંગટોક]] છે. ત્યાંની મુખ્ય ભાષા [[નેપાળી]] છે. સિક્કિમ [[ગોઆ]] પછીનું ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય છે. અંગુઠા જેવા આકારવાળા આ રાજ્યની પશ્ચિમમાં નેપાળ, ઉત્તર અને પૂર્વમાં તિબેટ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભૂતાન સરહદથી જોડાયેલુ છે. આ રાજ્યમાં કુલ ૧૧ ભાષાઓને અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવે છે, જેમાં [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], સિક્કિમી, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], લેપ્ચા, તમાંગ, લીમ્બુ, નેવારી, રાઈ, ગુરુન્ગ, મગર, સુંવાર અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]નો સમાવેશ થાય છે<ref>Sonam Wangdi (13 October 2009). "Nepali Language in the Eighth Schedule of Constitution". Retrieved 10 March 2010.</ref><ref>Lepcha has been an official language since 1977, Limbu since 1981, Tamang since 1995 and Sunwar since 1996.</ref>. શાળાઓમાં મુખ્યત્વે અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે તેમ જ સરકારી પત્ર, દસ્તાવેજ વગેરેમાં પણ અંગ્રેજી ભાષાનો વપરાશ થાય છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== "સિક્કિમ" નામ વિષે સૌથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત ધારણા એવી છે કે આ શબ્દ લિંબુ ભાષાના બે શબ્દોમાંથી બન્યો છે. લિંબુ ભાષામાં "સુ" એટલે નવું અને "ખિયિમ" એટલે મહેલ કે આવાસ. આ નામ તે રાજ્યના પ્રથમ રાજા ફુન્તસોગ નામગ્યાલ દ્વારા બંધાવવામાં આવેલા મહેલના સંદર્ભે પડ્યું હોવાનું મનાય છે. તિબેટી ભાષામાં સિક્કિમને "ડેનજોંગ" તરીકે ઓળખાય છે. જેનો અર્થ થાય છે "ડાંગરની ખીણ",<ref name="Bell25">{{cite book | title = Portrait of a Dalai Lama: the life and times of the great thirteenth | url = https://archive.org/details/portraitofdalail0000bell | last = Bell | first = Charles Alfred | year = ૧૯૮૭ | publisher = Wisdom Publications | location = | isbn = 0-86171-055-X | page = [https://archive.org/details/portraitofdalail0000bell/page/25 25] }}</ref>. ભૂતિયા લોકો આને "બેયુલ ડેમઝોંગ" કહે છે, જેનો અર્થ છે "ડાંગરની ગુપ્ત ખીણ"<ref name="sikkimtourismintro" />. સિક્કિમના મૂળ વતની લેપ્ચા લોકો આને "નાયે-માઈ-એલ" કહે છે જેનો અર્થ સ્વર્ગ એવો થાય છે.<ref name="sikkimtourismintro">{{cite web | title = Welcome to Sikkim - General Information | publisher = Sikkim Tourism, Government of Sikkim | url = http://www.sikkimtourism.travel/Webforms/General/Introduction.aspx | access-date = ૧૬ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2009-01-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090120103953/http://sikkimtourism.travel/WebForms/General/Introduction.aspx | url-status = dead }}</ref> હિંદુ પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સિક્કિમને "ઈન્દ્રકિલ" તરીકે ઓળખાવાયો છે, જેનો અર્થ ભગવાનનું ઉદ્યાન એવો થાય છે.<ref>{{cite book | title = Encyclopaedia of Indian literature vol. 2 | last = Datta | first = Amaresh | origyear = ૧૯૮૮ | year = ૨૦૦૬ | publisher = Sahitya Akademi | location = | isbn = 81-260-1194-7 | page = 1739 }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===સ્થાપના - રાજાશાહી=== સિક્કિમના મૂળ રહેવાસીઓ લેપ્ચા જાતિના હતા. તે સિવાય સિક્કિમના પ્રાચીન ઇતિહાસ વિશે કોઈ વધુ જાણકારી ઉપલબ્ધ નથી.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/north/html/lepcha.htm|title=Lepchas and their Tradition|publisher=Sikkim.nic.in|access-date= ૬ જુલાઇ ૨૦૧૩}}</ref> સિક્કિમનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ બૌદ્ધ સંત પદ્મસંભવ (ગુરુ રીન્પોચે)ના ૮મી સદીના લખાણમાં મળે છે. જેમાં તેઓ સિક્કિમમાંથી પસાર થયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે.<ref name=SikkimEcclDept>{{cite web|url=http://sikkimeccl.gov.in/History/Legends/GuruRinpoche.aspx|title=History of Guru Rinpoche|publisher=Sikkim Ecclesiastical Affairs Department|access-date= ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ગુરુ પદ્મસંભવે તે ભૂમિને આશીર્વાદ આપ્યા હતા, ત્યાં [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ફેલાવ્યો અને ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે અમુક સદીઓ બાદ સિક્કિમમાં રાજાશાહી આવશે. એક પરીકથા અનુસાર ૧૪મી સદીના પૂર્વી તિબેટના ખામ ક્ષેત્રના મિનયાક કુળના રાજકુમાર ખ્યે બમ્સાને દિવ્ય સાક્ષાતકાર થયો, જેમાં તેને દક્ષિણ તરફ પ્રવાસ કરીને ત્યાં સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો આદેશ હતો. ખ્યે બમ્સાની પાંચમી પેઢીના વારસ ફુનત્સોગ નામગ્યાલે ૧૬૪૨માં સિક્કિમ રાજની સ્થાપના કરી અને યુક્સોમના ત્રણ આદરણીય લામાઓ દ્વારા તેમનો રાજ્યાભિષેક કરી તેમને પ્રથમ છોગ્યાલ, પાદરી-રાજા બનાવવામાં આવ્યા.<ref>{{cite book | title = Central Asia | year = ૨૦૦૫ | publisher = Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar. v. 41, no. 2 | pages = 50–53 }}</ref> [[ચિત્ર:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|thumb|left|ગુરુ રીન્પોચેની મૂર્તિ, સિક્કિમના પ્રણેતા. આ મૂર્તિ વિશ્વમા કોઈ પણ સંતની સૌથી ઊંચી મૂર્તિ છે. ૩૬ મીટર, ૧૨૦ ફૂટ]] ૧૬૭૦માં ફુનત્સોગ નામગ્યાલ પછી તેમનો પુત્ર તેનસંગ નામગ્યાલ ગાદીએ આવ્યો. તેણે સિક્કિમની રાજધાનીને યુસોમથી રાબ્દેનત્સેમાં ખસેડી. ઈ.સ. ૧૭૦૦માં રાજાની સાવકી બહેન(જેને સિક્કિમની ગાદી ન અપાઈ)ની મદદ વડે ભૂતાને સિક્કિમ પર આક્રમણ કર્યું. તેના દસ વર્ષ પછી તિબેટી સેનાઓએ ભૂતાનીને સિક્કિમથી ખદેડી દીધા અને છોગ્યાલને ફરી ગાદીએ બેસાડ્યા. ૧૭૧૭ અને ૧૭૩૩ની વચમાં પશ્ચિમે આવેલા [[નેપાળ]] અને પૂર્વે આવેલા [[ભૂતાન]] દ્વારા સિક્કિમ પર ઘણાં આક્રમણો થયા. તેવી એક નેપાળી ચડાઈ દરમ્યાન રાજધાની રાબ્દેનત્સેનો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book | title = Strategic Sikkim | last = Singh | first = O. P. | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-802-8 | page = 42 }}</ref> ૧૭૯૧માં ગોરખા આક્રમણથી સિક્કિમ અને તિબેટથી બચાવવા માટે ચીને સિક્કિમમાં સૈન્ય મોકલ્યું હતું. ગોરખાઓના પરાજય પછી ચીનના ક્વીંગ રાજવંશનું સિક્કિમ પર નિયંત્રણ રહ્યું.<ref>Singh, O. P. p. 43</ref> ===અંગ્રેજ શાસન હેઠળ સિક્કિમ=== [[ચિત્ર:Historical Map of Sikkim in northeastern India.jpg|thumb|right| ૧૮૭૬નો સિક્કિમનો નક્શો જેમાં ઉત્તરીય સિક્કિમનું ચોમ્પો ડોંગ તળાવ દેખાય છે. <ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=w6k9pto4BGMC&pg=PR32&lpg=PR32&dq=Chomto+Dong+Lake&source=bl&ots=_wOJLgWrAt&sig=tmlTD9BKz9wdoZccmVFaM1cU3bg&hl=en&ei=XbHVSsniH4atlAf66OmcCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CA0Q6AEwAA#v=onepage&q=Chomto%20Dong%20Lake&f=false | title = ''Narratives of the Mission of George Bogle to Tibet and of the Journey of Thomas Manning to Lhasa'' | year=૧૮૭૬| author = Sir Clements Robert Markham | publisher = Via [[Google Books]] | access-date = ૧૨ જુન ૨૦૧૩}}</ref> જો કે, સમગ્ર ચુંબી અને દાર્જીલીંગને નકશામાં સિક્કિમના ભાગરૂપે દર્શાવાયું નથી.]] ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાતાંં સિક્કિમે તેના દુશ્મન નેપાળ સામે અંગ્રેજો સાથે મિત્રતા કેળવી. નેપાળે સિક્કિમ પર આક્રમણ કરી તરાઈ સહિતના ક્ષેત્ર પર આધિપત્ય મેળવ્યું. આને કારણે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ નેપાળ પર આક્રમણ કર્યું અને પરિણામે ૧૮૧૪નું ગોરખા યુદ્ધ થયું.<ref>{{cite book | title = History of Sikkim, 1817–1904: Analysis of British Policy and Activities | last = Jha | first = Pranab Kumar | year = ૧૯૮૫ | publisher = O.P.S. Publishers | location = | page = 11 | asin = B001OQE7EY }}</ref> ૧૮૧૭માં નેપાળ અને સિક્કિમ વચ્ચે સંધિ થઈ અને તે અનુસાર નેપાળે પચાવી પાડેલો સિક્કિમનો પ્રદેશ પાછો આપવો પડ્યો. પરંતુ જ્યારે અંગ્રેજોએ સિક્કિમના મોરાંગ પ્રાંતમાં કરવેરો ઉઘરાવવો શરૂ કર્યો ત્યારે સિક્કિમ અને અંગ્રેજોના સંબંધોમાં કડવાશ ઊભી થઈ. ૧૮૪૯માં સર જોસેફ ડાલ્ટન હૂકર અને ડૉ. આર્થર કેમ્પબેલ નામના બે ડોક્ટરોએ (જેઓ અંગ્રેજ સરકારના અંગ્રેજ-સિક્કિમ સંબંધો વિષેના અધિકારીઓ હતા) સિક્કિમમાં ગુપ્તપણે, અનધિકૃત પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite journal|last=|first=|date=May 1890|title=Sikkim and Tibet|url=|journal=Blackwood's Edinburgh magazine|publisher=William Blackwood|volume=૧૪૭|page=૬૫૮|pages=|via=}}</ref> સિક્કિમ સરકારે આ બંને ડૉક્ટરોને અટકમાં લીધા. આને કારણે સિક્કિમના અંગ્રેજો સાથેના સંબંધો વધુ વણસ્યા જેને પરિણામે મોરાંગ અને દાર્જીલિંગ જીલ્લાઓને ૧૮૫૩માં બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર બાદ સિક્કિમનો છોગ્યાલ અંગ્રેજોના નિયંત્રણ હેઠળ માત્ર નામનો જ રાજા રહી ગયો.<ref name="Hist">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_his.htm | title = History of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | publisher = Government of Sikkim | archive-date = 2006-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm | url-status = dead }}</ref> ૧૮૯૦માં સિક્કિમ અંગ્રેજરક્ષિત રાજ્ય બની ગયું, અને ત્યાર બાદ બીજા ત્રણ દાયકામાં તેણે થોડી વધુ સ્વાયત્તતાઓ મેળવી.<ref>{{cite book | title = Tibet: Past and Present | last = Bell | first = Charles | publisher = Motilal Banarsidass | isbn = 81-208-1048-1 | pages = 170–174 | year = ૧૯૯૨}}</ref> ===ભારતની સ્વતંત્રતા પછી=== ઇ.સ.૧૯૪૭માં ભારતને સ્વાત્તંત્રતા મળ્યા બાદ સિક્કિમમાં ભારતીય સંઘરાજ્યમાં ન જોડાવું એવો લોકમત આવ્યો. ૧૯૫૦માં સિક્કિમ અને ભારત વચ્ચે સંધિ થઈ, તે અનુસાર સિક્કિમ એ ભારતરક્ષિત રાજ્ય બન્યું અને સિક્કિમની વિદેશ નીતિ, રક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ભારતને હસ્તક રહ્યો. તે સિવાય સર્વ ક્ષેત્રોમાં, રાજ્યકારભાર સંબંધે સ્વાયત્તતા મળી. ૧૯૫૩ રાજ મંડળ સ્થપાયું જેણે છોગ્યાલના આધિપત્ય હેઠળ સંસદીય સરકારના ગઠનની જોગવાઈ કરી. તે સમયે સિક્કિમ નેશનલ કૉંગ્રેસે નવી ચૂંટણી અને સિક્કિમના રાજકારભારમાં વધુ નેપાળી સહભાગની માંગણી કરી. ૧૯૭૩ના સમયના છોગ્યાલ(રાજા) [[પાલ્દેન થોન્દુપ નામગ્યાલ]] ખૂબ જ અપ્રિય હતા અને તેમના મહેલની બહાર રમખાણો ફાટી નીકળ્યા અને ભારતીય સંરક્ષણની માંગણી કરવામાં આવી. ૧૯૭૫માં સિક્કિમના વડા પ્રધાને ભારતીય સંસદને સિક્કિમને તેના એક રાજ્ય તરીકે ભેળવી દેવાની વિનંતી કરી. તે જ વર્ષના એપ્રિલ માસમાં ભારતીય સેનાએ ગંગટોકનો કબ્જો મેળવ્યો અને છોગ્યાલના મહેલના સૈનિકોને નિઃશસ્ત્ર કરી દીધા. ત્યાર બાદ એક લોકમત લેવામાં આવ્યો, જેમાં ૯૭.૫ ટકા મતદાતાઓએ રાજાશાહીનો અંત કરી અને ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવાની તરફેણ કરી. આ સંમેલનને લોકોની ઈચ્છા અને ભારતીય સંઘની સહમતિથી પ્રેરિત જણાવાયું હતું પણ તેની ચડાઈ, જાતિભેદનો ફાયદો ઉપાડવો, જનમતમાં ગોટાળા જેવી અનેક ટીકાઓ કરવામાં આવી.<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=M8ED-CZU6fUC&pg=PA235&f=false#v=onepage&q&f=false |title=Who is a Normative Foreign Policy Actor?: The European Union and Its Global Partners |editor= Nathalie Tocci |publisher=Centre for European Policy Studies |year= ૨૦૦૮ |isbn=978-9290797791 }}</ref> ૧૬ મે,૧૯૭૫ના દિવસે સિક્કિમ ભારતનું ૨૨મું રાજ્ય બન્યું અને રાજાશાહી નાબુદ થઈ.<ref>{{cite web | url = http://sikkim.gov.in/ASP/Miscc/aboutsikkim.htm | title = About Sikkim | publisher = Official website of the Government of Sikkim | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090525171423/http://www.sikkim.gov.in/asp/Miscc/aboutsikkim.htm | url-status = dead }}</ref> નવા રાજ્યના ઉમેરણ માટે ભારતીય સંસદ દ્વારા સંવિધાનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. સૌ પ્રથમ ૩૫મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને "સંલગ્ન" રાજ્ય તરીકે ખાસ દરજ્જો અપાયો. ત્યાર બાદ ૩૬મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને સિક્કિમનું રાજ સંવિધાનની પ્રથમ સારણીમાં ઉમેરાયું.<ref>{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | title = Constitution has been amended 94 times | publisher = Times of India | date = ૧૫ મે ૨૦૧૦ | access-date = ૧૬ મે ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session |date=2011-11-21 }}</ref> ===અર્વાચીન ઇતિહાસ=== ૨૦૦૦ની સાલમાં સત્તરમા કર્મપા ઉરગ્યેન ત્રિનલે દોરજી (જેમને દલાઈ લામાએ માન્યતા આપી અને ચીની સરકારે પણ ટુલ્કુ તરીકે સ્વીકાર્યા) [[તિબેટ]]થી નાસી છૂટ્યા અને તેમણે સિક્કિમની [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ|રુમટેક મઠ]]માં આશ્રય માગ્યો. આ મુદ્દે ચીની અધિકારીઓ અવઢવમાં હતા. જો તેઓ ભારતનો વિરોધ કરે તો તેઓ સિક્કિમને ભારતનું અંગ ગણે છે એમ સાબિત થાય. ચીન સિક્કિમને ભારતશાસિત સ્વતંત્ર રાજ્ય માનતું હતું. છેવટે ૨૦૦૩માં ચીની સરકારે એ શરતે સિક્કિમને ભારતના રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી કે ભારત સરકાર પણ તિબેટને ચીનનો ભાગ ગણે;<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3015840.stm | title = India and China agree over Tibet | publisher = BBC News | date = ૨૪ જુન ૨૦૦૩ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref> અલબત્ત, ૧૯૫૩માં જવાહરલાલ નહેરૂના કાળ દરમ્યાન નવી દિલ્હીએ તિબેટને ચીનનો ભાગ સ્વીકાર્યો હતો.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China%3a+Rajnath "Nehru accepted Tibet as a part of China: Rajnath"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629035001/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China:+Rajnath |date=2012-06-29 }}. ''Hindustan Times''. Retrieved 3 December 2012.</ref> ૨૦૦૩ની આ સમજૂતીને કારણે ભારત ચીન સંબંધોમાં સુધારો આવ્યો,<ref name="Map">{{cite news | first = Amit | last = Baruah | url = http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | title = China backs India's bid for U.N. Council seat | work = The Hindu | date = ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૦૫ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | archive-date = 2005-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm |date=2005-04-14 }}</ref> અને ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ના દિવસે સિક્કિમનો નથુલા ઘાટ ભારત-ચીન વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ખુલ્લો મૂકાયો જે ભારત-ચીન વચ્ચે પ્રથમ ખુલ્લી સીમા બની. <ref name="Nathula">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5150682.stm | title = Historic India-China link opens | publisher = BBC | date = ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> પ્રાચીન [[રેશમ માર્ગ]]ની એક શાખા માર્ગસમો આ ઘાટ ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી બંધ પડ્યો હતો.<ref name="Nathula" /> ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે સિક્કિમમાં ૬.૯ M_wનો ભૂકંપ આવ્યો જેમાં સિક્કિમ, [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]] અને [[ભૂતાન]]ના કુલ ૧૧૬ લોકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_himalayan-quake-toll-climbs-to-116-40-stranded-foreign-tourists-rescued_1589946 "Himalayan quake toll climbs to 116, 40 stranded foreign tourists rescued"]. [[Daily News and Analysis|DNA]]. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧.</ref> એકલા સિક્કિમમાં જ ૬૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ગંગટોક શહેરમાં ભારે નુકસાન થયું.<ref>[http://www.ndtv.com/article/india/earthquake-toll-rises-to-50-in-india-rescue-teams-land-at-quakes-epicentre-mangan-134859 "Earthquake toll over 80; India 68; as rescue teams reach quake epicentre"]. NDTV. 20 September 2011. Retrieved 3 December 2012.</ref> ==ભૂગોળ== [[ચિત્ર:Kanchenjunga India.jpg|thumb|right| સિક્કિમમાંથી સૂર્યોદય સમયે કાંચનજંઘા શિખર {{convert|8586|m|ft}} ભારતનું સૌથી ઊંચુ શિખર અને વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર]] {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = બાન ઝાક્રી ધોધ અને પાર્ક, ગંગટોક | image1 = Ban_Jhakri_Falls_-_Gangtok.jpg | image2 = Ban_Jhakri_Falls_Energy_Park_-_Gangtok.jpg }} હિમાલયની પર્વતમાળામાં આવેલા માળા સમાન સિક્કિમ એ મુખ્યત્વે પર્વતીય ભૂક્ષેત્ર ધરાવે છે. રાજ્યના ભૂક્ષેત્રની સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ ૨૮૦મી થી લઈને ૮૫૮૬મી જેટલી છે. વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી ઊંચું શિખર - [[કાંચનજંઘા]] સિક્કિમ અને નેપાળની સરહદે આવેલું છે.<ref name="kang">{{cite book | title = Last Hero: Bill Tilman, a Biography of the Explorer | url = https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg | last = Madge | first = Tim | year = ૧૯૯૫ | publisher = Mountaineers Books | location = | isbn = 0-89886-452-6 | page = [https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg/page/n96 93] }}</ref>. મોટા ભાગનો ભૂભાગ પર્વતીય ઢોળાવ ધરાવતો હોવાથી તે ખેતી માટે અયોગ્ય છે. જોકે અમુક પર્વતીય ઢોળાવોને પગથિયા ખેતરો સ્વરૂપે વિકસાવાયા છે. બરફ ઓગળવાથી વહેતા ઘણાં ઝરણાંઓ રાજ્યના પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભાગોમાંથી વહે છે. આ ઝરણાઓ મળીને [[તિસ્તા નદી|તીસ્તા]] અને [[રંગીત નદી|રંગીત]] નામની મુખ્ય નદી અને તેની ઉપનદીઓ બનાવે છે. આ નદીઓ રાજ્યની ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં વહે છે<ref>[http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm "Rivers in Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015180108/http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm |date=2011-10-15 }}. Sikkim.nic.in. Retrieved 13 October 2011.</ref> આ રાજ્યની ત્રીજા ભાગની જમીન જંગલોથી છવાયેલી છે. સિક્કિમની પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉતરે [[હિમાલય]]ની પર્વતમાળા આવેલી છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં હિમાલયના નીચા શિખરો આવેલા છે. આ દક્ષિણ ભાગમાં વસ્તીની ગીચતા વધુ છે. સિક્કિમમાં ૨૬ શિખરો, ૮૦થી વધુ હિમનદીઓ,<ref>{{cite web | url = http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | title = First commission on study of glaciers launched by Sikkim | publisher = dstsikkim.gov.in | date = ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721155637/http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | url-status = dead }}</ref> ૨૨૭ જેટલા ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવો (જેમ કે ત્સોન્ગમો, ગુરુડોન્ગમર અનેખેચોપાલરી), ગરમ પાણીના પાંચ ઝરા અને ૧૦૦થી વધુ નદીઓ અને ઝરણાંઓ આવેલાં છે. રાજ્યના ૮ પર્વતીય ઘાટ તેને તિબેટ, નેપાળ અને ભૂતાન સાથે જોડે છે.<ref>{{cite book | title = Across peaks & passes in Darjeeling & Sikkim | last = Kapadia | first = Harish | year = ૨૦૦૧ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-126-4 | page = 154 | chapter = Appendix }}</ref> સિક્કિમના ગરમ પાણીના ઝરા તેની વૈદકીય ગુણધર્મો માટે પ્રચલિત છે. અહીં પુર્ચાચુ, યુમથાન્ગ, બોરાન્ગ, રાલાન્ગ, તારમ-ચુ અને યુમી સમડોન્ગ જેવા ગરમ પાણીના ઝરા પ્રખ્યાત છે. નદી કિનારા નજીકના ઝરા વધુ પ્રમાણમાં [[ગંધક]] ધરાવે છે; અમુક ઝરા તો [[હાઈડ્રોજન]] વાયુ ઉત્સર્જીત કરે છે. .{{sfn|Choudhury|2006|p=11}}. આ ઝરાઓનું સરાસરી તાપમાન {{convert|50|°C|°F}} જેટલું હોય છે. <ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૫ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | volume = II | publisher = John Murray | location = London | page = ૧૨૫ }}</ref> ===ભૂસ્તર રચના=== [[ચિત્ર:Mountain Range in Northern Sikkim.jpg|thumb|right| કંગચેન્ગ્યો હિમાલયન પર્વતો-ઉત્તર સિક્કિમ.]] સિક્કિમની ટેકરીઓ મોટે ભાગે નીસીઓસ અને શીસ્ટ નામના ખડકોની બનેલી છે, જેને કારણે ઢીલી અને છીછરી કથ્થઈ રંગની ચીકણી માટીનું નિર્માણ થાય છે. આ માટી છીદ્રાળુ હોય છે અને તેમાં મોટા પ્રમાણમાં આયર્ન ઓક્સાઈડ હોય છે. આ માટી ન્યૂટ્રલથી લઈ અમ્લીય હોય છે. તેમાં ઓર્ગેનીક કે ક્ષારોનો અભાવ હોય છે. આ પ્રકારની માટી નીત્ય લીલા અને પાનખર જંગલ ઉગાડે છે. <ref>{{cite book | title = Sikkim: Land and People | last = Bhattacharya | first = B. | year = ૧૯૯૭ | publisher = Omsons Publications | location = | isbn = 81-7117-153-2 | pages = 7–10 }}</ref> મોટા ભાગના સિક્કિમમાં પ્રીકેમ્બ્રીયન ખડકો ધરાવે છે, જે તેના શિખરો જેટલાં જૂના નથી. તે ખડકોમાં ફાયલાઈટ હોય છે, વિદારણની તેના પર વધુ અસર થાય છે. આ સાથે રાજ્યમાં પડતા અત્યંત વધારે વરસાદને કારણે ખૂબ વધુ પ્રમાણમાં માટી અને તેમાંના પોષક તત્ત્વોનું ધોવાણ થાય છે. આને કારણે અહીં જમીનનું સ્ખલન ખૂબ થાય છે જેથી મુખ્ય શહેરી ક્ષેત્રોથી અહીંના ગામડાઓ દૂર સુદૂર એકલાં અટૂલા જોવા મળે છે. <ref>{{cite book | title = Journal of the Geological Society of India v. 47 | year = ૧૯૯૬ | publisher = | chapter = Terrain Analysis and Spatial Assessment of Landslide Hazards in Parts of Sikkim | page = 491 }}</ref> ===આબોહવા=== સિક્કિમમાં પાંચ ઋતુઓ શિયાળો, ઉનાળો, વસંત, પાનખર અને વર્ષા જોવા મળે છે. અહીં જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન ચોમાસું હોય છે. અહીંની આબોહવા દક્ષિણમાં ઉપ વિષુવવૃત્તીયથી લઈને ઉત્તરમાં ટુંડ્રા પ્રકારની છે. સિક્કિમની માનવ વસાહતી પ્રદેશમાં સમશીતોષ્ણ વાતાવરણ હોય છે અને તાપમાન {{convert|28|°C|°F}}થી ઉપર જતું નથી. સિક્કિમનું સરાસરી વાર્ષિક તાપમન લગભગ {{convert|18|°C|°F}} જેટલું છે. નિયમિત [[હિમવર્ષા]] મેળવતું હોય એવું સિક્કિમ ભારતનું એક રાજ્ય છે. અહીંની હિમરેખા ઉત્તરે {{convert|6100|m|ft}} થી લઈને દક્ષીણે {{convert|4900|m|ft}} જેટલી છે.<ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૪ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | url = https://archive.org/details/b28125800_0001 | edition = version 2 | publisher = John Murray | page = [https://archive.org/details/b28125800_0001/page/396 396] }}</ref> ઉત્તર સિક્કિમમાં ટુંડ્ર પ્રકારની આબોહવા લગભગ ચાર મહિના સુધી રહે છે, તે સમય દરમ્યાન રાત્રે ઉષ્ણતામાન {{convert|0|°C|°F}} કરતાં પણ નીચે જતું હોય છે. વાયવ્ય સિક્કિમના પર્વત શિખરો તેની ઉંચાઈને કારણે આખું વર્ષ હિમાચ્છાદિત રહે છે, શિયાળામાં પર્વતો પર તાપમાન {{convert|-40|°C|°F}} જેટલું નીચે જાય છે. [[ચોમાસુ|વર્ષા ઋતુ]]માં અહીં [[ભૂસ્ખલન]]નો ભય વધી જાય છે. સિક્કિમમાં એકધારા વરસાદ પડતો રહ્યો હોવાનો ૧૧ દિવસનો રેકોર્ડ છે. [[શિયાળો|શિયાળા]] અને [[ઉનાળો|ઉનાળા]]માં ધુમ્મસને કારણે વાહનવ્યવહાર કઠીન બને છે.<ref>Hooker p. 409</ref> ==સરકાર અને રાજનીતિ== {| class="infobox borderless" |+ ર રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો |- ! રાષ્ટ્રીય દિવસ | ૧૬ મે (ભારતસાથે વિલિનીકરણ દિવસ) |- ! રાષ્ટ્રીય પ્રાણી | [[રાતો પાંડા]] |- ! રાષ્ટ્રીય પક્ષી | [[રાતો તેતર]] (Blood Pheasant)<ref name="Dhar1999">{{cite book | title = Tourism in Indian Himalaya | authors = T. N. Dhar, S. P. Gupta | year = ૧૯૯૯ | publisher = Indian Institute of Public Administration | location = [[લખનૌ]] | page = 192 | oclc = 42717797 }}</ref> |- ! રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ | [[બુરુંશ]] <ref>[http://dict.hinkhoj.com/words/meaning-of-RHODODENDRON-in-hindi.html હિંદી ડિક્શનરી હિનખોન . કોમ] </ref> (રોડડેન્ડ્રન - Rhododendron) |- ! રાષ્ટ્રીય પુષ્પ | [[નોબેલ ઓર્ચિડ]] <ref name="Srivastava1998">{{cite book | last = Srivastava | first = R. C. | year = ૧૯૯૮ | title = Flora of Sikkim | publisher = Oriental Enterprises | location = | chapter = Preface | page = x }}</ref> |} ભારતીય સંવિધાન અનુસાર સિક્કિમમાં સંસદીય પદ્ધતિ ધરાવતી પ્રતિનિધિત્વ લોકશાહી અમલમાં છે. અહીંના લોકો મતાધિકાર ધરાવે છે. સરકારી તંત્ર ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: # વહીવટી તંત્ર: ભારતના દરેક રાજ્યની જેમ રાજ્યપાલ એ રાજ્યના વહીવટી તંત્રના અધિષ્ઠાતા હોય છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ઔપચારિક હોય છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય મુખ્ય મંત્રીની નિમણૂક કરવાનું હોય છે. રાજ્યના ખરા વહીવટી હક્કો રાજ્યની ચૂંટણીમાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ કે ગઠબંધનના મુખ્ય મંત્રી પાસે હોય છે. રાજ્યપાલ મુખ્ય મંત્રીની સલાહ માટે કેબિનેટ મંત્રીઓની પણ નિમણૂક કરે છે. # ધારાસભા: ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોની જેમ સિક્કિમ એક સદનવાળી ધારાસભા કે વિધાનસભા ધરાવે છે. સિક્કિમ રાજ્યની ધારાસભામાં ૩૨ સીટો છે જેમાંની એક સંઘ(બૌદ્ધ સંઘ) માટે આરક્ષિત હોય છે. ભારતના બે સદન લોકસભા અને રાજ્યસભા બંનેમાં સિક્કિમ રાજ્ય એક-એક બેઠક ધરાવે છે. # ન્યાય: સિક્કિમના ન્યાયતંત્રમાં સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય(હાઈકોર્ટ) અને તેની હેઠળ નીચલી કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય ગંગટોકમાં આવેલું છે. આ ન્યાયાલયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ(ચીફ જસ્ટીસ) સહિત અન્ય કાયમી ન્યાયાધીશો પણ હોય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય સૌથી નાના રાજ્યનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે. .<ref name="High court">{{cite news | url = http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020036.html | title = Judge strengths in High Courts increased | publisher = Ministry of Law & Justice | date = ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૩ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> [[File:Whitehall.jpg|thumb|left| 'ધ વાઈટ હૉલ કોમ્પ્લેક્સ' સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી અને રાજ્યપાલનું નિવાસ સંકુલ.]] ૧૯૭૫માં સિક્કિમમાં રાજાશાહીનો અંત આવ્યો ત્યાર બાદ થયેલી ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસને બહુમતી મળી. ૧૯૭૯ની કટોકટી પછી સિક્કિમ સંગ્રામ પરિષદ પાર્ટી સત્તા પર આવી અને તેના નેતા નર બહાદૂર ભંડારી મુખ્ય મંત્રી બન્યા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં પણ નર બહાદૂર ભંડારીનો પક્ષ વિજયી રહ્યો. ૧૯૯૪ની ચૂંટણીમાં સિક્કિમ ડેમોક્રેટિક ફ્રંટના પવન કુમાર ચૅમલિંગ સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી બન્યા. તે પછી ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ એ તમામ ચૂંટણીઓમાં ચૅમલીંગની પાર્ટી સત્તા પર રહી છે.<ref name="Hist" /><ref name="Thirty years" /><ref name="Hindu2009-05-17">{{cite web | url = http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | work = [[The Hindu]] | title = SDF wins all seats in Sikkim Assembly | date = ૧૭ મે ૨૦૦૯ | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522131057/http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|title=Shriniwas Patil named new Sikkim governor|work=Times of India|date=4 જુલાઈ 2013|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor |date=2013-07-06 }}</ref> હાલના વર્ષોમાં બૃહદ નેપાળ ચળવળ દ્વારા સિક્કિમને નેપાળને સોંપી દેવાની માંગણી થતી રહી છે. આ ચળવળ દ્વારા અંગ્રેજો દ્વારા ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં જે નેપાળી ભૂમિને પચાવી પડાઈ હતી તેને પાછી નેપાળ હસ્તક કરવાની માગણી પ્રસારિત થઈ છે. ૧૯૫૦ની ભારત નેપાળ મૈત્રી સંધિ દ્વારા ૧૮૧૫ની સુગૌલી સંધિને રદ કરાઈ તે અનુસાર જે ભૂમિ પર સિક્કિમ રાજ્ય છે, તે નેપાળની છે એવો વિચાર આ ચળવળ ધરાવે છે.<ref name="India Should Return the Nepalese land">[http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land "India Should Return the Nepalese Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127052805/http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land |date=2013-01-27 }}. WeeklyBlitz.net. 4 June 2010. Retrieved 18 November 2012.</ref> ==જિલ્લાઓ== <imagemap> File:Sikkim-district-map-num.png|150px|right|thumb| સિક્કિમના ચાર જિલ્લા દર્શાવતો નકશો. (ક્લિક કરી જોઈ શકાશે) rect 242 167 304 241 [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 310 410 361 475 [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 189 413 232 479 [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 84 383 132 456 [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]] desc bottom-left </imagemap> સિક્કિમમાં ચાર જીલ્લા આવેલા છે – [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] અને [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]], તેમના જીલ્લા મથક અનુક્રમે ગંગટોક ગ્યાલશીંગ, મંગન અને નામચી છે.<ref>{{cite book|title=Manorama Yearbook 2009|last=|first=|publisher=Malayala Manorama|year=|isbn=81-89004-12-3|editor1-last=Mathew|editor1-first=K. M.|location=|page=660|pages=|chapter=India}}</ref> આ જિલ્લાઓને ફરી ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. પાકયોંગ અને રોંગ્લી એ પૂર્વી જિલ્લાના ઉપવિભાગ છે. સોરેંગ એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. ચુંગથાંગ એ ઉત્તર જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. રાવોંગ્લા એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. <ref name="Stats">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | title = Sikkim at a glance | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20051031000351/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | archive-date = 2005-10-31 | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમના દરેક જિલ્લાની વહીવટની દેખરેખ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત કરેલા જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. જિલ્લાના સર્વ નાગરિક/વસાહતી ક્ષેત્રની દેખરેખ તેની હેઠળ આવે છે. સિક્કિમ રાજ્ય [[ચીન]] સાથેની ઘણી સંવેદનશીલ સીમા ધરાવતો હોવાથી, તેનો ઘણો મોટો ભાગ સેનાના નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં વિદેશીઓનો પ્રવેશ નિષેધ છે અથવા તો તે સ્થળોની મુલાકાત લેવા ખાસ પરવાનાની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|title=Information of Foreign Tourist Interest|publisher=Sikkim.nic.in|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095928/http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|url-status=dead}}</ref> ==વન્ય સૃષ્ટિ== ભારતમાં આવેલા ત્રણ નિવસન-ક્ષેત્રમાંના એક એવા નિમ્ન હિમાલયના નિવસન હોટસ્પોટ પર સિક્કિમ આવેલું છે. અહીંના જંગલ ક્ષેત્રની પ્રાણી અને વનસ્પતિસૃષ્ટિમાં ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમની પર્વતીય ભૂગોળને કારણે ભૂક્ષેત્ર વિવિધ ઉંચાઈઓ ધરાવે છે, જેને કારણે અહીં ઉષ્ણકટિબંધીયથી લઈ સમષીતોષ્ણ કટિબંધીય અને આલ્પાઈન અને ટુંડ્ર પ્રકારની વનસ્પતિઓ પણ જોવા મળે છે. સિક્કિમ વિશ્વની અમુક જગ્યાઓમાંની એક છે જ્યાં આટલા નાના ક્ષેત્રફળમાં આટલી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમનો ૮૧% ભાગ ત્યાંની સરકારના વનવિભાગ હેઠળ આવે છે.<ref name="forest-dept">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | title = Forests in Sikkim | publisher = Forest Department, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2018-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007114524/http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | url-status = dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = નોબલ ઓર્ચિડ (ઉપર) સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ. રોડોડેનડ્રોન, સિક્કિમનું રાજ વૃક્ષની ૪૦ પ્રજાતિઓ અહીં ઊગે છે તેના ફૂલો એપ્રિલથી મધ્ય મે સુધી ખીલે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref> | image1 = Cymbidium goeringii 'Setsuzan'.jpg | image2 = Rhododendron aechmophyllum0.jpg }} સિક્કિમ લગભગ ૫૦૦૦ પ્રજાતિના ફૂલોની વિવિધતા ધરાવે છે. તેમાં ૫૧૫ દુર્લભ ઓર્ચિડ, ૬૦ પ્રીમુલા પ્રજાતિના, ૩૬ રોડોડેનડ્રોન, ૧૧ ઑક, ૨૩ વાંસની પ્રજાતિઓ, ૧૬ શંકુદ્રુમ પ્રજાતિઓ, ૩૬૨ પ્રકારની ફર્ન અને એ પ્રકારના, ૮ ફર્ન વૃક્ષો અને ૪૨૪ વૈદકીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dept-forest-env">{{cite web | url = http://sikkimforest.org/files/bio.htm | title = Biodiversity | publisher = Department of Forest, Environment & Wildlife, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326005519/http://www.sikkimforest.org/FILES/BIO.HTM | url-status = dead }}</ref> સ્થાનીય ભાષામાં ક્રિસમસ ફ્લાવર તરીકે ઓળખાતા શંકુદ્રુમ વૃક્ષો અહીં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઊગે છે. બોબલ ડેન્ડ્રોબીયન એ સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ છે અને રોડોડેનડ્રોન એ આ રાજ્યનું રાજ વૃક્ષ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|publisher=Panna Tiger Reserve|access-date=૨૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2014-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમના ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં આવેલા હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનોમાં ઓર્ચિડ, લોરેલ, કેળાં, સાલ અને વાંસના વૃક્ષો ઉગે છે. {{convert|1500|m|ft}}થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા ક્ષેત્રોમાં પૂર્વીય હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનો જોવા મળે છે જેમાં ઓક, અખરોટ, મેપલ, બીર્ચ, એલ્ડર, મેગ્નોલિયા જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે તે સાથે હિમાલયન સમષીતોષ્ણ પાઈનના વનોમાં ચીર પાઈન વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. {{convert|3500|to|5000|m|ft}}ની ઊંચાઈ પર અલ્પાઈન વન્યસૃષ્ટિ જોવા મળે છે. તેમાં નીચેના ક્ષેત્રોમાં જુનીપેર, ફર સાઈપ્રેસ અને રોડોડેનડ્રોન જોવા મળે છે અને ઊંચાઈએ રોડોડેનડ્રોનની અન્ય પ્રજાતિઓ તથા અન્ય જંગલી પુષ્પો ઉગે છે. [[ચિત્ર:Red panda sikkim.jpg|thumb|right|લાલ પાંડા - સિક્કિમનું રાજ પ્રાણી]] સિક્કિમની પ્રાણીસૃષ્ટિમાં હિમ ચિત્તો(સ્નો લેપર્ડ),<ref>Wilson DE, Mittermeier RA (eds) (2009) ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 1. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona</ref> કસ્તુરી મૃગ, <!-- the [[Bhoral]],--> હિમાલયન થાર, લાલ પાંડા, હિમલાન મરમોટ, હિમાલયન સેરૉ, હિમાલયન ગોરલ, મન્ટજેક, લંગૂર, એશિયન કાળા રીંછ, વાદળી ચિત્તા,<ref>{{IUCN2008|assessors= Sanderson, J., Khan, J., Grassman, L. & Mallon, D.P. | year = ૨૦૦૮ | id = 14519 | title = Neofelis nebulosa|downloaded=18 જાન્યુઆરી 2009 }}</ref> આરસી બિલાડી (માર્બલ કેટ), લેપર્ડ કેટ,<ref>{{cite book | title = Mammals of Nepal | last = Shrestha | first = Tej Kumar | year = ૧૯૯૭ | isbn = 0-9524390-6-9 | pages = 350–371 }}</ref> ધોલ, તિબેટી શિયાળ, હોગ બેજર(હિન્દી - બિજ્જૂ), બિન્ટુરોંગ અને હિમાલયન જંગલી બિલાડીનો સમાવેશ થાય છે. આલ્પાઈન ક્ષેત્રોમાં યાક મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે તેમને દૂધ,માંસ અને ભારે કામ માટે પાળવામાં આવે છે. સિક્કિમની પક્ષીસૃષ્ટિમાં ઇમ્પેયાન તેતર, રાતો શિંગડાવાળો તેતર, હિમ પાર્ટ્રિજ, તિબેટી હિમ કૂકડો, દાઢીધારી ગીધ અને ગ્રીફોન ગીધ(મહાકાય ગીધ), સોનેરી ગરુડ, કેવ્લ(તેતર), પ્લોવર, જંગલી કૂકડો, સેન્ડ પાઈપર, કબૂતર, પ્રાચીન વિશ્વનું ફ્લાય કેચર, બેબ્લર અને રોબીનનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમમાં પક્ષીઓની ૫૫૦થી વધુ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની અમુક તો લુપ્તપ્રાયઃ ઘોષિત કરાઈ છે.<ref>{{cite book | title = So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas | last = Crossette | first = Barbara | year = ૧૯૯૬ | publisher = Vintage Books | location = | isbn = 0-679-74363-4 | page = 123 }}</ref> સિક્કિમ વિશાલ કીટક સૃષ્ટિ ધરાવે છે પણ તેનો પદ્ધતિસર અભ્યાસ થયો નથી. સિક્કિમના સૌથી વધુ પ્રચલિત કીટકો છે પતંગિયાં. ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં પતંગિયાંની ૧૪૩૮ જેટલી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની ૬૯૫ જેટલી સિક્કિમમાં નોંધાઈ છે.{{sfn|Evans|1932|p=23}} જેમાં લુપ્તપ્રાયઃ કૈસરે હિન્દ, યેલો ગોર્ગોન અને ભુતાન ગ્લોરી પણ સામેલ છે. {{sfn|Haribal|2003|p=9}} ==અર્થવ્યવસ્થા== [[File:Elaichi.jpg|thumb|left|[[એલચી]], સિક્કિમનો પ્રમુખ રોકડિયો પાક.]] ૨૦૧૨માં સિક્કિમનું થોક સ્થાનીય ઉત્પાદન (Gross Domestic Product -GDP) ૮૪૦૦ કરોડ જેટલું હતું. જે તે સમયના ૨૮ ભારતીય રાજ્યોના થોક ઉત્પાદનમાં ત્રીજું સૌથી ઓછું ઉત્પાદન હતું.<ref name=Unidow>{{cite web|url=http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|title=State-Wise GDP|publisher=Unidow.com|year=૨૦૧૨|access-date=૧ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724114441/http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ખેતી આધારીત છે. જેમાં પર્વત પરના ઢોળાવ પર પગથિયાં ખેતર બનાવી તેમાં ચોખા ઉગાડવામાં આવે છે. તે સિવાય રાજ્યમાં મકાઈ, બાજરો, ઘઉં, જવ, સંતરા, ચા અને એલચી પણ ઉગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | title = City, Society and Planning: Society | authors = Ashok K. Dutt, Baleshwar Thakur | year = ૨૦૦૭ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-460-7 | page = 501 }}</ref>{{sfn|Bareh|2001|pp=20–21}} ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં સિક્કિમમાં એલચીનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને અહીં ભારતના કોઈ પણ રાજ્યની સરખામણીએ વધુ ભૂમિ પર એલચી પકવાય છે.<ref>{{cite book | title = India: A Reference Annual | publisher = Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting | year = ૨૦૦૨ | location = New Delhi | page = 747 }}</ref> સિક્કિમની પર્વતીય ભૂમિ અને નબળા વાહનવ્યવહારની અપલબ્ધિને કારણે અહીં મોટા ઉદ્યોગ ધંધાઓ વિકસ્યા નથી. દારૂ ગાળણ, ચામડું પકવવું અને ઘડિયાળ બનાવવા જેવા ઉદ્યોગો રાજ્યના દક્ષિણી ભાગમાં આવેલા મેલી અને નોરથાંગમાં વિકસ્યા છે. આ સિવાય સિક્કિમમાં નાના પ્રમાણમાં [[તાંબુ]], ડોલોમાઈટ, ટેલ્ક, ગ્રેફાઈટ, ક્વાર્ટઝાઈટ, કોલસો, [[સીસું]] અને [[જસત]]નો ખાણ ઉદ્યોગ પણ ચાલે છે. <ref>{{cite book | title = State level public enterprises in Sikkim: policy and planning | last = Mishra | first = R. K. | authorlink = | year = ૨૦૦૫ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-396-1 | page = 3 }}</ref> સિક્કિમમાં લઘુત્તમ ઉદ્યોગો હોવા છતાં ૨૦૦૦થી સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ભારતની સૌથી વધુ ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા રહી છે. ૨૦૦૭માં જ સિક્કિમનો જીડીપી ૧૩% જેટલો વધ્યો.<ref name=StatMin>[http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm Indian Ministry of Statistics and Programme Implementation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231836/http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm |date=2016-03-03 }}. Retrieved 24 September 2011.</ref> ૨૦૧૫ સુધીમાં સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક ખેતીમાં રૂપાંતરીત કરવાની સિક્કિમની યોજના છે. <ref>[http://www.thehindu.com/sci-tech/agriculture/article623309.ece "Sikkim to become a completely organic state by 2015"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708011519/http://www.thehindu.com/sci-tech/agriculture/article623309.ece |date=2014-07-08 }}. ''The Hindu''. 9 September 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure "Sikkim makes an organic shift"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053930/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure |date=2012-01-19 }}. ''Times of India''. 7 May 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/07/stories/2010080753371900.htm "Sikkim ‘livelihood schools' to promote organic farming"]. ''Hindu Business Line''. 6 August 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp "Sikkim races on organic route"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709033203/http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp |date=2014-07-09 }}. ''Telegraph India''. 12 December 2011. Retrieved 29 November 2012.</ref> [[ચિત્ર:Terraced rice fields of Sikkim India.jpg|thumb|પગથિયાંના ખેતરમાં ડાંગરનો પાક]] હાલના વર્ષોમાં સિક્કિમ સરકારે પર્યટનનો પ્રચાર પ્રસાર કર્યો છે. આને પરિણામે મધ્ય ૧૯૯૧થી સિક્કિમની આવક ૧૪ ગણી વધી છે.<ref name="Dasgupta">{{cite journal | last = Dasgupta | first = Abhijit |date=May 2009 | title = Forever and ever and ever | journal = [[India Today]] | volume = 34 |issue=22 | page = 35 | id = RNI:28587/75 }}</ref> આ સિવાય સિક્કિમ સરકારે ઓનલાઈન અને કેસિનોની ગેમ્બલિંગને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સિક્કિમનો પ્રથમ કેસિનો માર્ચ ૨૦૦૯માં શરૂ થયો હતો. <ref>{{cite news|url=https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|first=Aj|last=Ca|date=2024-12-14|access-date=2024-12-14|title=Casinos in India|work=India Bet|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214133308/https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમ સરકારની પ્લેવીન લોટરી ખૂબ સફળ રહી હતી. <ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/20688/ | first = Arundhati | last = Bakshi-Dighe | date = ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૩ | access-date = ૨ જૂન ૨૦૦૯ | title = Online lottery: A jackpot for all | work = Indian Express }}</ref><ref name="Playwin">{{cite web | url = http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | title = Playwin lottery | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૦૬ | publisher = Interplay Multimedia Pty. Ltd | archive-date = 2011-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827033220/http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૦૯માં સિક્કિમ સરકારે ત્રણ ઓનલાઈન સ્પોર્ટ્સ બેટીંગ લાઇસન્સને પરવાનગી આપવાની યોજનાની જાહેરાત કરી છે. <ref>{{cite news | url = http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | first = Roy | last = Sanjay | date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | access-date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | title = Indian online gambling market set to open up | work = India Bet | archive-date = 2011-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110310075428/http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | url-status = dead }}</ref> ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬થી નથુલા ઘાટ ફરી ખોલવામાં આવ્યો જેથી ભારત તિબેટ અને લ્હાસા સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થયો. આ ઘટના સિક્કિમ માટે ખૂબ લાભદાયી મનાય છે. જોકે ભારત અને ચીન સરકારના બંધનોને કારણે આ વેપાર વિકસ્યો નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|title=Nathu-la trade gets wider|work=Telegraph India|date=૯ મે ૨૦૧૨|access-date=૬ જુલાઇ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109042058/http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|url-status=dead}}</ref> ==વાહનવ્યવહાર== ===હવાઈમાર્ગ=== [[File:Riverteesta.jpg|thumb|તીત્સા નદી એ રાજ્યનો મુખ્ય જળમાર્ગ છે.]] સિક્કિમના પર્વતીય ભૂસ્તરને લીધે અહીં એક પણ હવાઈ મથક કે રેલ્વે મથક નથી. ગંગટોકથી {{convert|30|km|abbr=on}} દૂર રાજ્યનું સૌથી પહેલું હવાઈ મથક - પાકયોંગ હવાઈ મથક બંધાઈ રહ્યું છે.<ref>[http://zeenews.india.com/news/north-east/sikkim-s-first-airport-to-be-ready-by-2014_876027.html Sikkim's first airport to be ready by 2014] Zee News</ref> આનું બાંધકામ ભારતીય વિમાન પત્તન પ્રાધિકરણ (એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈંડિયા) દ્વારા ૨૦૦ એકર ભૂમિ પર થઈ રહ્યું છે. ૪૭૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું આ ભારતના સૌથી ઊંચા પાંચ હવાઈ મથકમાંનું એક બનશે. <ref>[http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport Sikkim's Greenfield Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619033342/http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport |date=2014-06-19 }} Punj Lloyd Group</ref><ref>[http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf Sikkim's New Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514065851/http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf |date=2014-05-14 }} Maccaferri Environmental Solutions Pvt. Ltd., India</ref> આ હવાઈ મથક ATR વિમાનોને ઉતારવા સક્ષમ હશે. .<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | title = Patel word on speedy airport completion—Sikkim hopes for spurt in tourist inflow | work = The Telegraph | location = Kolkata | date = ૨ માર્ચ ૨૦૦૯ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526142739/http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | url-status = dead }}</ref> હાલમાં સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના સિલિગુડીમાં આવેલું બાગડોગરા હવાઈ મથક છે. આ હવાઈ મથક ગંગટોકથી ૧૨૪ કિમી દૂર છે. આ બંને સ્થળો બસ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે.<ref>[http://sikkimtourism.gov.in/Webforms/General/Transport.aspx How to reach Sikkim] Government of Sikkim</ref> સિક્કિમ અને બાગડોગરાને જોડતી રોજિંદી હેલિકોપ્ટર સેવા ઉપલબ્ધ છે. આ સેવા સિક્કિમ હેલિકોપ્ટર સર્વિસ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. હેલિકોપ્ટાનો આ પ્રવાસ અડધા કલાકનો છે અને તે ૪ પ્રવાસીઓને લઈ જઈ શકે છે. <ref name="Thirty years">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | title = 30 Years of Statehood In a Nutshell | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714083055/http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> ગંગટોક હેલીપેડ એ રાજયનું એકમાત્ર હેલીપેડ છે. ===રસ્તા=== [[ચિત્ર:Temi Tea Garden Sikkim India October 2013.jpg|thumb|left|સિક્કિમનો વાહનવ્યવહાર મુખ્યરૂપે ટેકરીઓમાંથી પસાર થતાં સર્પાકાર રસ્તાઓ દ્વારા થાય છે. ઉપર ટેમી ટી ગાર્ડનની બાજુમાંથી પસાર થતો રસ્તો.]] ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 31 અને 31A સિલિગુડી અને ગંગટોકને જોડે છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | title = Hill traffic slides to standstill | date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | publisher = The Telegraph (Kolkata) | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526021922/http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ નેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ રાજ્યમાં બસ અને ટ્રક સર્વિસ ચલાવે છે. ખાનગી બસ, પ્રવાસી ટેક્સીઓ અને જીપ આખા સિક્કિમ તેમજ સિલિગુડી સુધી ઉપલબ્ધ છે. મેલીથી છૂટી પડતી એક શાખા રાજ્યના પશ્ચિમી ભાગને જોડે છે. સિક્કિમના દક્ષિણી અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો દાર્જીલિંગ અને કાલિમ્પોગ જેવા ગિરિમથકો સાથે પણ જોડાયેલા છે.{{sfn|Choudhury|2006|pp=84–87}} રાજય નથુલા ઘાટ થકી તિબેટ સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== સિક્કિમમાં રેલ્વે સેવાનો અભાવ છે. સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન સિલિગુડી કે ન્યુ જલપાઈગુડી છે. <ref>{{cite web|url=http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|title=How to Reach Sikkim|publisher=Maps of India|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2009-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414194441/http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|url-status=dead}}</ref> હવે સિક્કિમના રાંગપો અને પશ્ચિમ બંગાળના સીમાવર્તી શહેર સેવોકને જોડતી પરિયોજના શરૂ થઈ છે. <ref>[http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== "Finally, Sevoke-Rangpo railway link on track"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528224619/http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== |date=2013-05-28 }}. ConstructionUpdate.com. November 2009. Retrieved 12 November 2012.</ref> પાંચ સ્ટૅશન ધરાવતી આ રેલ્વે પહેલા ૨૦૧૫ સુધીમાં પૂરી થવાની હતી. આ રેલ્વે સેવા સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતીય સેનાને ઉપયોગી સાબિત થશે.<ref>{{cite web | url = http://www.railway-technology.com/projects/northbengalsikkimrai/ | title = North Bengal-Sikkim Railway Link | publisher = Railway Technology | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2010/01/25/stories/2010012551081500.htm "Inspection survey for Sikkim rail link"]. ''The Hindu''. ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦. Retrieved ૨૭ જુન ૨૦૧૩.</ref> જોકે આનું બાંધકામ મોડું પડ્યું છે. <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|title=Train to Sikkim poses jumbo threat|work=Times of India|date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|access-date=૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board |date=2013-05-02 }}</ref> આ સાથે રેલ્વે મંત્રાલયે [[મિરિક]] અને રાનીપુલને જોડતી રેલ્વેનો પણ પ્રસ્તાવ આપ્યો છે.<ref name="Gurung2010-12-09">{{cite news | last = Gurung | first = Bijoy | date = ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ | title = Sikkim tour dreams ride on rail plan | newspaper = Telegraph India | url = http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2010-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101212221349/http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | url-status = dead }}</ref> ==માળાખાગત સુવિધા== [[ચિત્ર:Namgyal Research Institute of Tibetology.jpg|thumb|તિબેટોલોજી સંગ્રહાલય અને સંશોધન કેન્દ્ર]] સિક્કિમના મોટા ભાગના રસ્તાની દેખરેખ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ ભારતીય સેનાની એક શાખા છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સત્તા હેઠળ ન આવતા હોય એવા {{convert|1857|km|mi}} જેટલા રસ્તા રાજ્ય સરકારની દેખરેખ હેઠળ આવે છે. દક્ષિણ સિક્કિમના રસ્તાઓ અને રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ - NH31A એ રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાંથી પસાર થાય છે. અહીં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ ઓછી ઘટતી હોવાથી અહીંના રસ્તાઓ સારી સ્થિતિમાં છે.<ref name="Stats" /> સિક્કિમમાં મોટાભાગની વિદ્યુત શક્તિ ૧૯ જેટલા જળવિદ્યુત કેન્દ્રોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.<ref name="Dasgupta" /> તે સિવાય નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન અને પાવરગ્રીડ કોર્પોરેશન પાસેથી પણ વિદ્યુત ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. {{sfn|Choudhury|2006|p=91}} ૨૦૦૬ સુધીમાં સિક્કિમે ૧૦૦% ગ્રામીણ વીજળીકરણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. {{sfn|Choudhury|2006|p=88}} જો કે અહીં વોલ્ટેજ ઘણાં જ અસ્થિર હોય છે અને વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝરની જરૂર રહે છે. સિક્કિમનો વીજળી વપરાશ ૧૮૨ કિલોવૉટ/કલાક જેટલો છે. રાજ્ય સરકારે રસોઈ માટે બાયોગેસ અને સૌર ઊર્જાના વ્યાપક ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો છે પણ તેને ઘણો નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રકાશ મેળવવા પૂરતો જ થાય છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=87}} ૨૦૦૫ સુધીમાં સિક્કિમમાં ૭૩.૨ ટકા ઘરો સલામત પીવાનું પાણી મેળવી શકતા હતા,<ref name="Stats" /> અહીં મોટી સંખ્યામાં આવેલા ઝરણા દ્વારા લોકો પાણી પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ના દિવસે સિક્કિમ ૧૦૦% શૌચાલય વ્યવસ્થા ધરાવતું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું, અને ખુલ્લામાં શૌચ નિકાસથી મુક્ત થયું હતું અને "નિર્મળ રાજ્ય"નો દરજ્જો પ્રપ્ત કર્યો હતો.<ref>[http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html "Sikkim becomes first state to achieve 100 per cent sanitation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223051352/http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html |date=2011-12-23 }}. Infochange India. 9 December 2008. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref>[http://indiasanitationportal.org/463 "NIRMAL GRAM PURASKAR 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414050755/http://www.indiasanitationportal.org/463 |date=2012-04-14 }}. India Sanitation Portal. 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> ==વસતી== [[ચિત્ર:Sikkim 1.jpg|thumb|right|200 px| ૨૦૦૪માં ગંગટોકમાં સિક્કિમી મહિલા તેના બાળક સાથે.]] {{India census population | title = વસતી વિકાસ ઇતિહાસ | state = | 1951 = 138000 | 1961 = 162000 | 1971 = 210000 | 1981 = 316000 | 1991 = 406000 | 2001 = 541000 | 2011 = 610577 | estimate = | estyear = | estref = | footnote = સ્રોત: ભારતની વસતી ગણતરી<ref name=Cens2011Up/><ref name="Census Population">{{cite web | url = http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | title = Census Population | work = Census of India | publisher = Ministry of Finance India | access-date = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ | format = PDF | archive-date = 2008-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | url-status = dead }}</ref> }} સિક્કિમ એ ભારતની સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી અનુસાર સિક્કિમની વસતી ૬૧૦,૫૭૭ હતી. <ref name=Cens2011Up>{{cite web | title = 2011 Census reference tables&nbsp;– total population | url = http://www.census2011.co.in/census/state/sikkim.html | year=૨૦૧૧| access-date = ૧૬ જુલાઈ ૨૦૧૩ | publisher = Government of India }}</ref> સિક્કિમમાં વસતીનું ઘનત્વ સૌથી ઓછું છે. (૮૬ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી.) જોકે અહીં વસતી વધારાનો દર વધુ છે જે ૨૦૦૧ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે લગભગ ૧૨.૩૬% જેટલો હતો. અહીં જાતિ ગુણોત્તર પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૮૮૯ સ્ત્રીઓ જેટલો છે. જેમાં કુલ ૩,૨૧,૬૬૧ સ્ત્રીઓ અને ૨,૮૬,૦૨૭ પુરુષો છે. મુખ્યત્વે ગ્રામીણ એવા રાજ્યમાં ગંગટોક એ સૌથી વધુ શહેરીકરણ પામેલું ક્ષેત્ર છે. ૨૦૦૫માં આ રાજ્યની શહેરી વસ્તી કુલ વસ્તીના ૧૧.૦૬% જેટલી હતી.<ref name="Stats" /> ૨૦૧૧માં સિક્કિમની માથાદીઠ આવક ૮૧,૧૫૯ હતી.<ref>{{cite web|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf|title=State-wise: Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate|publisher=Punjab State Planning Board|format=PDF|year=૨૦૧૨|access-date= ૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩}}</ref> ===અનુવાંશિકતા=== સદીઓથી થતા નેપાળી લોકોના સ્થળાંતરને કારણે સિક્કિમના મોટા ભાગના લોકો નેપાળી મૂળના છે. {{cn|date=June 2014}} ભૂતિયા અને લેપ્ચા લોકોને સિક્કિમના મૂળ રહેવાસી માનવામાં આવે છે. ભૂતિયા લોકો સિક્કિમમાં તિબેટના ખામ જિલ્લામાંથી ૪થી શતાબ્દીમાં આવ્યા હતા. લેપ્ચા લોકો દૂર પૂર્વમાંથી આવ્યા હતા. તિબેટી મૂળના લોકો સિક્કિમના પૂર્વી અને ઉત્તરી ભાગોમાં રહે છે સ્થળાંતરીત વસ્તી બિહારી, બંગાળી અને મારવાડી લોકોની છે જેઓ દક્ષિણી સિક્કિમમાં રહે છે.<ref>{{cite book | title = Peoples of South Asia | url = https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo | last = Clarence | first = Maloney | year = ૧૯૭૪ | publisher = Holt, Rinehart and Winston | location = | isbn = 0-03-084969-1 | page = [https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo/page/n434 409] }}</ref> ===ધર્મ=== {{bar box |title=સિક્કિમમાં ધર્મ (૨૦૦૧)<ref name="census2001">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Census of India – Socio-cultural aspects | work = | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | date = ૨૦૦૧ | url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx | doi = | access-date = ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૩}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=% |float=right |bars= {{bar percent|[[હિંદુ]]|#FF6600|60.9}} {{bar percent|[[બૌદ્ધ]]|Green|28.1}} {{bar percent|[[ખ્રિસ્તી]]|#9955BB|6.6}} {{bar percent|[[મુસલમાન|ઈસ્લામ]]|Red|1.0}} {{bar percent|અન્ય|#808080|3.4}} }} {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = રૂમટેક બૌદ્ધ મઠ(ઉપર) એ સિક્કિમનો સૌથી જાણીતો બૌદ્ધ મઠ છે. રાજ્યમાં ઘણાં બૌદ્ધ અને હિંદુ મંદિરો છે. | image1 = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | image2 = }} સિક્કિમમાં નેપાળી લોકોના આગમન પછી હિંદુ ધર્મ એ સિક્કિમનો બહુસાંખ્યક ધર્મ રહ્યો છે. કુલ વસ્તીના ૬૦.૯૩% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. બૌદ્ધ ધર્મ એ સિક્કિમનો બીજો સૌથી બહુસંખ્યક ધર્મ છે. ૨૮.૧૦% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. સિક્કિમમાં ૭૫ બૌદ્ધ મઠો આવેલા છે તેમાંથી સૌથી જૂનો ૧૭૦૦ના સૈકામાં સ્થપાયો છે.{{sfn|Bareh|2001|p=9}} સિક્કિમના ખ્રિસ્તીઓ મૂળે લેપ્ચ લોકો છે જેમને બ્રિટિશ મિશનરીઓએ વટલાવ્યા હતા. વસતીનો ૬.૬૦% ભાગ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. અન્ય અલ્પ સંખ્યકોમાં બિહારી મુસલમાનો અને જૈન લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની વસતી લગભગ ૧% જેટલી છે.<ref>{{cite book | title =People of India: Sikkim | last = Singh | first = Kumar Suresh | year = ૧૯૯૨ | publisher = Anthropological Survey of India | location = | isbn = 81-7046-120-0 | page = 39 }}</ref> વસતીનો સિવાયનો ભાગ સિક્કિમના સ્થાનિક લોકોનો છે તેઓ પારંપારિક ધર્મ પાળે છે. ૧૯૭૦માં સિક્કિમના ભારત સાથેના વિલિનીકરણ સમયે લેપ્ચા અને નેપાળી લોકોમાં તણાવ વધી ગયો હતો, તે સિવાય ભારતના અન્ય રાજ્યોની જેમ કોઈ મોટા સ્થાનીય રમખાણો અહીં થયા નથી.<ref>{{cite book | title = State government and politics: Sikkim | last = Nirmalananda Sengupta | first = | authorlink = | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-694-7 | page = 140 }}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/Census_And_You/religion.aspx "Census and You – Religion"]. Census India. Retrieved 20 October 2012.</ref> લેપ્ચા લોકોનો પારંપારિક ધર્મ મુમ તરીકે ઓળખાય છે. આ ધર્મ સર્વાત્મવાદમાં માને છે. <ref name=Plaisier>{{cite book|title=Languages of the Greater Himalayan Region. A Grammar of Lepcha |volume=5 |series=Languages of the Greater Himalayan region |first=Heleen |last=Plaisier |publisher=Brill |year=૨૦૦૭ |isbn=9004155252 |pages=4, 15 (photo) |url=http://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC&pg=PA15}}</ref> ===ભાષાઓ=== સિક્કિમમાં પ્રમુખ સ્વરૂપે નેપાળી ભાષા બોલાય છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં સિક્કિમી અને લેપ્ચા ભાષા પણ બોલાય છે. ભારતીય અંગ્રેજી અને હિંદી ભાષા પણ સમગ્ર સિક્કિમમાં લોકો સમજે છે. અન્ય ભાષાઓ જેમ કે ડ્ઝોંગા, ગ્રોમા, ગુરુંગ, લિંબુ, મગર, માઝી, મઝવાર, નેવારી, રાઈ, શેરપા, સુનવાર, તમાંગ, થુલુંગ, તિબેટી નએ યંકા જેવી ભાષાઓ પણ અહીં બોલાય છે.{{sfn|Bareh|2001|p=10}} ==સંસ્કૃતિ== [[File:Gumpa.jpg|thumb| લાચુંગમાં લોસાર નામના બૌદ્ધ તહેવાર દરમ્યાન કરવામાં આવતું "ગુમ્પા નૃત્ય" ]] સિક્કિમમાં બહુ સંખ્યક લોકો [[દિવાળી]] અને [[દશેરા]] જેવા તહેવાર ઉજવે છે. પારંપારિક સ્થાનીય તહેવારો જેમકે માઘે સંક્રાંતી અને ભીમસેન પૂજા પણ અહીં પ્રખ્યાત છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=35}} લોસાર, લુસોન્ગ, સાગા દવા, લ્હાબાબ દ્યુચેન, દ્રુપ્કા તેશી અને ભુમચુ જેવા બૌદ્ધ તહેવારો સિક્કિમમાં ઉજવાય છે. લોસાર(તિબેટી નૂતન વર્ષ) નામના તહેવાર દરમ્યાન શાળાઓ અને કાર્યાલયો એક અઠવાડીયાની રજા રાખે છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=34}} સિક્કિમના મુસલમાનો ઈદ-ઉલ-ફિત્ર અને મહોરમ જેવા તહેવારો મનાવે છે.<ref>{{cite book | title = Bulletin of Tibetology |author=Sikkim Research Institute of Tibetology | year = ૧૯૯૫ | publisher = Namgyal Institute of Tibetology | location = | isbn = | page = 79 }}</ref> ઑફ સિઝનના સમયે પ્રવાસીઓને આકર્ષવા અહીં નાતાલ ઉજવવાને પ્રોત્સાહન અપાય છે. <ref name="Culture">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | title = Culture and Festivals of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714040958/http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> પશ્ચિમિ રૉક સંગીત અને ભારતીય પૉપ સંગીતનો ઘણો મોટો વર્ગ સિક્કિમમાં છે. નેપાળી રૉક સંગીત અને લેપ્ચા સંગીત પણ પ્રસિદ્ધ છે.{{sfn|Bareh|2001|p=286}} ફૂટબોલ અને ક્રિકેટ સિક્કિમની લોકપ્રિય રમતો છે. પ્રવાસનના ભાગ તરીકે હેન્ડ ગ્લાઈડિંગ અને રીવર રાફ્ટીંગ પણ લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref>{{cite book | title = Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment | last = Lama | first = Mahendra P. | year = ૧૯૯૪ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-013-6 | page = 128 }}</ref> ===ખાન-પાન=== સિક્કિમમાં સામાન્ય રીતે નૂડલ્સ આધારીત વાનગીઓ જેમકેે ઠુપ્કા, ચાઉમીન, થાન્થુક,ગ્યાથુક અને વોન્ટોન પ્રચલિત છે. મોમો નામનું તાજું ફરસાણ અહીં લોકપ્રિય છે. આ એક પ્રકારની ભરેલી વાનગી છે જેમાં શાકભાજી, સ્થાનીય ભેંસનું માંસ કે પોર્ક (ડુક્કરનું માંસ) ભરાય છે અને તેને સૂપ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref name="tele030902">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | title = Sleepy capital comes alive to beats of GenX | last = Shangderpa | first = Pema Leyda | work = The Telegraph | date = ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ | access-date = ૭ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080510102545/http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં બીયર, રમ, વ્હીસ્કી અને બ્રાંડી છૂટથી પીવાય છે,<ref>{{cite book | title = Surajkund, the Sikkim story | chapter = Sikkimese cuisine| last=Shrivastava | first = Alok K. | year = ૨૦૦૨ | publisher = South Asia Foundation | location = New Delhi | isbn = 81-88287-01-6 | page = 49 }}</ref> તે સિવાય અહીં બાજરામાંથી બનતો ટોંગબા નામનો સ્થાનીય દારૂ પણ લોકપ્રિય છે. દારૂના પ્રતિ વ્યક્તિ સેવનમાં પંજાબ અને હરિયાણા પછી સિક્કિમ ત્રીજા ક્રમાંકે આવે છે.<ref>{{cite news | first = Rema | last = Nagarajan | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2231571.cms | title = India gets its high from whisky | date = ૨૫ જુલાઇ ૨૦૦૭ | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | work = Times of India }}</ref> ==સમાચાર માધ્યમો== [[File:Dodrulchortenstupa.jpg|thumb|upright|દ્રો-દુલ ચોર્ટન સ્તૂપ, ગંગટોક]] દક્ષિણ સિક્કિમમાં અંગ્રેજી, હિંદી અને નેપાળી વર્તમાન પત્રો મળે છે. નેપાળી અને અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રો સિક્કિમમાં સ્થાનીય રીતે પ્રસિદ્ધ થાય છે. હિંદી અને અંગ્રેજી વર્તમાન પત્રો સિલીગુડીમાંથી આવે છે. "જમારો પ્રજાશક્તિ" (નેપાળી વર્તમાન પત્ર), હિમાલયન મિરર, સિક્કિમ એક્સપ્રેસ સિક્કિમ નાઉ (અંગ્રેજી વર્તમાનપત્ર) સમય દૈનિક તથા કાંચનજંઘા ટાઇમ્સ અને પ્રજ્ઞા ખબર (નેપાળી સાપ્તાહિક) અને હીમાલીબેલા એ સિક્કિમના જાણીતા પ્રકાશનો છે. <ref name="newspapers-list">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | title = Newspapers and Journalists in Sikkim | publisher = IT Department, Government of Sikkim | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080121045116/http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | archive-date = 2008-01-21 | url-status = dead }}</ref> આ સિવાય રાષ્ટ્રીય છાપા જેમ કે ધ સ્ટેટ્સ મેન, ધ ટેલિગ્રાફ, ધ હિંદુ, ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, હિમાલય દર્પણની સ્થાનીય આવૃત્તિઓ પણ અહીં આવે છે. સિક્કિમ હેરાલ્ડ એ અહીંની રાજ્ય સરકારનું સાપ્તાહિક છે. હિમગિરી એ નેપાળી અને અંગ્રેજીમાં હાલખબર એ ઓનલાઈન વર્તમાનપત્રો છે. આ સિવાય તિસ્તારંગીત, અવ્યક્ત, બિલોકન, જર્નલ ઑફ હીલ રીસર્ચ, ખબેર કાગઝ અને સિક્કિમ સાયંસ સોસાયટી ન્યૂઝ લેટર એ અન્ય પ્રકાશનો છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = https://rni.nic.in/search_place.asp | title = Publication Place Wise-Registration | publisher = Registrar of Newspapers for India | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619090128/https://rni.nic.in/search_place.asp | url-status = dead }} If one types ''Sikkim'' in the input box and submits, the list is displayed.</ref> સિક્કિમના શહેરોમાં ઇન્ટરનેટ કૅફે જોવા મળે છે. જોકે, બ્રોડબેન્ડ સુવિધા વધુ પ્રચલિત નથી. મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં ડીશ એન્ટેના દ્વારા સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન માણી શકાય છે. ભારતમાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં બતાવાતી ચેનલો અહીં પણ જોઈ શકાય છે. વધારામાં અહીં નેપાળી ભાષાની ચેનલો પણ જોવાય છે. ડીશ ટીવી, દૂરદર્શન અને નાયુમા એ મુખ્ય સેવા પૂરી પાડનાર કંપનીઓ છે. ==શિક્ષણ== સિક્કિમમાં પ્રૌઢ સાક્ષરતાનો દર ૬૯.૬૮% છે. જેમાં ૭૬.૭૩% પુરુષો અને ૬૧.૪૬% સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે. સિક્કિમમાં ૧૧૫૭ શાળાઓ છે જેમાં ૭૬૫ રાજ્ય સંચાલિત, ૭ કેન્દ્ર સંચાલિત અને ૩૮૫ ખાનગી શાળાઓ છે. <ref>{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | title = In the process of Constitutional democracy, Sikkim has not lagged behind-Governor | date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦ | author = Balmiki Prasad Singh Governor of Sikkim | access-date = ૧૧ માર્ચ ૨૦૧૦ | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304065745/http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં ૧૨ કૉલેજો આવેલી છે. સિક્કિમ મણીપાલ વિદ્યાપીઠ એ સિક્કિમની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જે અભિયાંત્રિકી(એન્જિનિયરીંગ), વૈદકીય અને વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) જેવા ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.smude.edu.in | title = Distance Education | publisher=Sikkim Manipal University|date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦ | author = Sailesh | access-date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦}}</ref> રાજ્ય સરકાર સંચાલિત બે પોલીટૅક્નીક શાળાઓ છે જે વિવિધ એન્જિનિયરીંગમાં પદવી (ડિપ્લોમા) પ્રદાન કરે છે. આ પોલીટેક્નીક છે એડવાન્સસ ટેકનિકલ ટ્રેઈનિંગ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (ATTC) અને બીજી છે સેંટર ફોર કોમ્પ્યુટર ઍન્ડ કોમ્યુનિકેશન્સ ટેકનોલોજી (CCCT). (ATTC) એ બારદંગ, સિંગતમમાં આવેલી છે જ્યારે CCCT ચીસોપાની, નામ્ચીમાં આવેલી છે. ૨૦૦૮માં યાંગાંગમાં સિક્કિમ વિશ્વવિદ્યાપીઠ શરૂ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | title = Do-it-yourself mantra for varsity | last = Chettri | first = Vivek | date = ૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮ | work = The Telegraph | access-date = ૧૫ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012112302/http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Sikkim|સિક્કિમ}} * {{Official website|http://www.sikkim.gov.in/|Official website of the Government of Sikkim}} * {{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/ | title = Details of the census | archive-url = https://web.archive.org/web/20060619194905/http://www.censusindia.net/profiles/sik.html | archive-date = 2006-06-19 | access-date = 2014-07-05 | url-status = live }} * [http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm "Buddhist Monasteries of Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828072311/http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm |date=2010-08-28 }}. Sikkim.nic.in. {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = સિક્કિમ |ઉત્તર = [[તિબેટ]], [[ચીન]] |ઈશાન = તિબેટ |પૂર્વ = {{flag|ભૂતાન}} |અગ્નિ = {{flag|ભૂતાન}} |દક્ષિણ = [[પશ્ચિમ બંગાળ]] |નૈઋત્ય =[[બિહાર]], પશ્ચિમ બંગાળ |પશ્ચિમ = {{flag|નેપાળ}} |વાયવ્ય = {{flag|નેપાળ}} }} {{ભારત}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:ઉમદા લેખ]] bu3dcil6buntkap7ugmtgx8foyw79lo 0 2429 905903 904983 2026-09-30T16:12:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905903 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox country |conventional_long_name=સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા |common_name=સંયુક્ત રાજ્ય |image_flag=Flag of the United States.svg |image_coat=Great Seal of the United States (obverse).svg |symbol_type=મહાન નિશાન |national_motto=<div style="padding-bottom:0.5em;text-align:center;">"[[In God We Trust]]"<ref>{{USC|36|302}} ''મુદ્રાલેખ''</ref><ref>[[#God|Dept. of Treasury, 2011]]</ref></div> {{collapsible list |title=''{{nobold|અન્ય પારંપરિક આદર્શ વાક્ય &nbsp;}} '' |titlestyle=background:transparent;text-align:center;line-height:1.15em; |liststyle=text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|la|"[[E pluribus unum]]"|italics=off}} {{small|(de facto)}}<br>{{small|"Out of many, one"}} |{{native phrase|la|"[[Annuit cœptis]]"|italics=off}}<br>{{small|"[[God|He]] has favored our undertakings"}} |{{native phrase|la|"[[Novus ordo seclorum]]"|italics=off}}<br>{{small|"New order of the ages"}} }} |national_anthem="[[સ્ટાર-સ્પાંગલ્ડ બૅનર]]"<br><br>{{center|[[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]}}<br> {{center|'''March:''' "[[The Stars and Stripes Forever]]"<ref name="national march">{{cite web|title=U.S. Code: Title 36, 304|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/36/304|date=August 12, 1998|website=[[Cornell Law School]]|access-date=February 9, 2017|quote=The composition by John Philip Sousa entitled 'The Stars and Stripes Forever' is the national march.}}</ref>}}<br>{{center|[[File:The Stars and Stripes Forever - U.S. Navy Band.ogg]]}} |image_map=USA orthographic.svg <!-- Consensus map, see talk page. --> |map_width=220px |alt_map=Projection of North America with the United States in green |map_caption=[[સંદિગ્ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]; [[અલાસ્કા]] અને [[હવાઈ]]સાથે |image_map2=US insular areas SVG.svg |alt_map2= |map_caption2=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના બધા ઇલાકાઓ |capital=[[વોશિંગટન ડી.સી.]]<br>{{small|{{coord|38|53|N|77|01|W|display=inline}}}} |largest_city=[[ન્યુ યોર્ક શહેર]]<br>{{small|{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}}}} |official_languages={{nowrap|ફેડરલ સ્તરે કંઈ નહિં{{refn|group=fn|English is the [[Official language of the United States|official language]] of 32 states; English and [[Hawaiian language|Hawaiian]] are both official languages in [[Hawaii]], and English and [[Alaska Native languages|20 Indigenous languages]] are official in [[Alaska]]. [[Algonquian languages|Algonquian]], [[Cherokee language|Cherokee]], and [[Sioux language|Sioux]] are among many other official languages in Native-controlled lands throughout the country. [[French language|French]] is a ''de facto'', but unofficial, language in [[Maine]] and [[Louisiana]], while [[New Mexico]] law grants [[Spanish language|Spanish]] a special status.<ref>New Mexico Code 1–16–7 (1981).</ref><ref>New Mexico Code 14–11–13 (2011).</ref><ref name=C&F>{{cite book|last1=Cobarrubias|first1=Juan|last2=Fishman|first2=Joshua A.|authorlink2=Joshua Fishman|year=1983|title=Progress in Language Planning: International Perspectives|publisher=Walter de Gruyter|page=195|isbn=90-279-3358-8|url=https://books.google.com/books?id=x9KoAkzfVqIC&pg=PA195|access-date=December 27, 2011}}</ref><ref>{{cite book|last=García|first=Ofelia|year=2011|title=Bilingual Education in the 21st Century: A Global Perspective|publisher=John Wiley & Sons|page=167|isbn=1-4443-5978-9|url=https://books.google.com/books?id=bW6V__K95ckC&pg=PT167|access-date=December 27, 2011}}</ref>}}}} |languages_type=[[રાષ્ટ્રીય ભાષા]] |languages=[[અંગ્રેજી ભાષા]]<ref group="fn" name="language"/> |ethnic_groups='''{{small|વંશીય:}}'''<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/00|title=UNITED STATES|publisher=US Census Bureau|access-date=May 20, 2017|date=2015}}</ref><br>77.1% [[સફેદ લોક|સફેદ]]<br>13.3% [[અફ્રિકન અમેરિકન|કાળા]]<br>2.6% [[બહુવંશીય લોક|બહુવંશીય]]<br>5.6% [[એશીયન લોક|એશીયન]]<br>1.2% [[મૂળ અમેરિકનો]]<br>0.2% [[પેસિફિક આઇલેન્ડર]]<br>'''{{small|નસ્લી:}}'''<br>17.6% હિસ્પેનિક કે લતીનો<br>82.4% બિન-હિસ્પાનિક કે લતીનો |demonym=અમેરિકન/અમેરિકી |government_type=સંઘીય અધ્ય્ક્ષીય બંધારણીય પ્રજાસત્તાક |leader_title1=રાષ્ટ્રપ્રમુખ |leader_name1={{nowrap|[[ડોનાલ્ડ ટ્રંપ]]}} |leader_title2=ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ |leader_name2={{nowrap|[[માઇક પેન્સ]]}} |leader_title3={{nowrap|[[Speaker of the United States House of Representatives|Speaker of the House]]}} |leader_name3={{nowrap|[[પૉલ રાયન]]}} |leader_title4=[[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] |leader_name4=[[જૉન રોબર્ટ્ઝ]] |legislature=[[United States Congress|Congress]] |upper_house=[[United States Senate|Senate]] |lower_house=[[United States House of Representatives|House of Representatives]] |sovereignty_type=<div style="text-align: left;">[[American Revolution|Independence]] from [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]]</div> |established_event1=[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું|જાહેરનામું]] |established_date1=July 4, 1776 |established_event2=[[Articles of Confederation|Confederation]] |established_date2=March 1, 1781 |established_event3=[[Treaty of Paris (1783)|Treaty of Paris]] |established_date3=September 3, 1783 |established_event4={{nowrap|[[United States Constitution|Constitution]]}} |established_date4=June 21, 1788 |established_event5=[[Northern Mariana Islands|Last polity admitted]] |established_date5=March 24, 1976 |area_label=Total area |area_footnote=<ref name="WF"/>{{refn|group=fn|Whether the United States or [[China]] is larger has been [[List of countries and dependencies by area|disputed]]. The figure given is from the U.S. Census and United Nations.<ref name="State and other areas"/>}} |area_rank=3rd/4th |area_sq_mi=3,796,742 |percent_water=6.97 |area_label2=Total land area |area_data2={{convert|3,531,905|sqmi|km2|abbr=on}} |population_estimate=323,127,513<ref name=PEPANNRES2016>{{cite web|url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2016_PEPANNRES&src=pt|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2016|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=July 25, 2017|archive-date=ઑગસ્ટ 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812060921/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=PEP_2016_PEPANNRES&src=pt|url-status=dead}} The 2016 estimate is as of July 1, 2016. The 2010 census is as of April 1, 2010.</ref> |population_census=308,745,538<ref name=PEPANNRES2016 /> |population_estimate_year=2016 |population_estimate_rank=3rd |population_census_year=2010 |population_census_rank=3rd |population_density_sq_mi=90.6<!-- Figures use (population/land area) as of May 2015. --> |population_density_rank=180th |GDP_PPP={{nowrap|$18.558 trillion<!-- End nowrap. -->}}<ref name=imf2/> |GDP_PPP_year=2016 |GDP_PPP_rank=2nd |GDP_PPP_per_capita=$57,220<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank=14th |GDP_nominal={{nowrap|$18.558 trillion}}<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=June 19, 2016}}</ref> |GDP_nominal_year=2016 |GDP_nominal_rank=1st |GDP_nominal_per_capita=$57,467<ref>Data refer to the year 2016. [http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true] (selecting all countries, GDP per capita (current US$), [[World Bank]]. Accessed on July 1, 2017.</ref> |GDP_nominal_per_capita_rank=7th |Gini=40.8<!-- Number only. --> |Gini_year=2013 |Gini_change=<!-- Increase/decrease/steady. --> |Gini_ref=<ref>{{cite web|title=OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts|url=http://www.oecd.org/els/soc/income-distribution-database.htm|website=Organisation for Economic Co-operation and Development}}</ref><ref>{{cite web|title=Global inequality: How the U.S. compares|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/19/global-inequality-how-the-u-s-compares/|website=Pew Research}}</ref><ref>{{cite web|title=Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY|url=http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|website=OECD|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402093506/http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=46189|archive-date=April 2, 2015}}</ref> |HDI=0.920<!-- Number only. --> |HDI_year=2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> |HDI_change=increase<!-- Increase/decrease/steady. --> |HDI_ref=<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|year=2016|access-date=March 23, 2017|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |HDI_rank=10th |currency=[[{{#property:p38}}]] ($) |currency_code=USD |utc_offset=−4 to −12, +10, +11 |utc_offset_DST=−4 to −10<ref group="fn" name="time"/> |date_format = mm/dd/yyyy&nbsp;([[Anno Domini|AD]]) |drives_on=right<ref group="fn" name="drive"/> |calling_code=[[North American Numbering Plan|+1]] |iso3166code=US |cctld={{nowrap|[[.us]]{{nbsp|3}}[[.gov]]{{nbsp|3}}[[.mil]]{{nbsp|3}}[[.edu]]}} |official_website= <!-- "Religion" parameter displays but is undocumented, as of February 2017. --> |religion = 70.6% [[Christianity in the United States|Christian]]<br>1.9% [[American Jews|Jewish]]<br>0.9% [[Islam in the United States|Muslim]]<br>0.7% [[Buddhism in the United States|Buddhist]]<br>0.7% [[Hinduism in the United States|Hindu]]<br>1.8% [[Religion in the United States|Other faiths]]<br>22.8% [[Irreligion in the United States|Unaffiliated]]<ref name="pew2015">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=America's Changing Religious Landscape|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life|date=May 12, 2015}}</ref> |latm=|latNS=|longd=|longm=|longEW=|languages2_type=|leader_name5=|leader_name6=|leader_name7=|leader_name8=|leader_name9=|FR_total_population_estimate_year=|FR_foot=|FR_total_population_estimate=|FR_total_population_estimate_rank=|FR_metropole_population_estimate_rank=}} '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ''', ('''યુએસએ''') '''સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા''' કે '''અમેરિકા''' તરીકે સામાન્યપણે સંદર્ભમાં લેવાતું '''ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા''' [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો અને પ્રદેશોની યાદી|પચાસ રાજ્યો]] અને એક સંઘીય જિલ્લાનું બનેલું સંઘીય (ફેડેરલ) બંધારણીય પ્રજાસત્તાક છે.દેશ મુખ્યત્વે મધ્ય [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં આવેલો છે, જ્યાં તેના 48 સમીપ-વર્તી રાજ્યો અને પાટનગર જિલ્લો [[વોશિંગ્ટન ડી. સી.|વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] [[પ્રશાંત મહાસાગર|પ્રશાંત મહસાગર]] અને [[એટલાન્ટિક મહાસાગર|એટલાન્ટિક મહાસાગરની]] વચ્ચે આવેલા છે, જેમની ઉત્તરમાં [[કેનેડા]] અને દક્ષિણમાં [[મેક્સિકો]]ની સરહદો છે. [[અલાસ્કા]]નું રાજ્ય ખંડની ઉત્તર-પશ્ચિમે આવેલું છે અને તેની પૂર્વમાં [[કેનેડા]] અને પશ્ચિમમાં બેરિંગની સામુદ્રધુનીની પેલે પાર [[રશિયા]] આવેલું છે. [[હવાઈ ટાપુઓ|હવાઈ]] રાજ્ય પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્યમાં આવેલો દ્વીપસમૂહ છે.દેશના કેટલાંક પ્રદેશો [[કેરેબિયન સાગર|કેરેબીયન સાગરમાં]] અને પ્રશાંત મહસાગરમાં પણ આવેલા છે. અંદાજે 30.5 કરોડની વસતી સાથે 37.9 કરોડ ચોરસ માઇલ (98.3 લાખ ચોરસ કિલોમીટર) વિસ્તાર ધરાવતું ધી યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ કુલ વિસ્તાર પ્રમાણે [[વિસ્તાર પ્રમાણે દેશોની યાદી|ત્રીજા કે ચોથા ક્રમનો]] સૌથી મોટો અને જમીન ક્ષેત્ર તથા વસતી પ્રમાણે [[વસ્તી પ્રમાણે દેશોની યાદી|ત્રીજો]] સૌથી મોટો દેશ છે.ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વના સૌથી વધારે વંશીય રીતે વૈવિધ્યપૂર્ણ અને બહુસાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રો પૈકીનો એક છે અને ઘણા દેશોમાંથી કાયમી વસવાટ માટે મોટા પાયે સ્થળાંતર કરનારા લોકોનો બનેલો છે.<ref name="DD">આદમ્સ, જે. ક્યુ. અને પર્લાઇટ સ્ટ્રોથર-આદમ્સ (2001)''વૈવિધ્ય સાથે વહેવાર''શિકાગોઃ કેન્ડોલ-હન્ટઆઇએસબીએન 078728145એક્સ</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું અર્થતંત્ર|અમેરિકી અર્થતંત્ર]] 2008માં અંદાજે 1430 અબજ [[ડોલર|યુએસ $]] ([[:en:United States dollar|US$]])(નોમિનલ જીડીપીના આધારે વિશ્વના કુલ જીડીપીના 23 ટકા અને સમતુલ્ય ખરીદ શક્તિએ લગભગ 23 ટકા)ના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીડીપી) સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.<ref name="IMF GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/index.aspx|publisher=International Monetary Fund|title=World Economic Outlook Database|month=October|year=2008|access-date=2008-10-27}}</ref><ref>[[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]]) સંયુક્તપણે વિશાળ અર્થતંત્ર ધરાવે છે, પરંતુ તે એક રાષ્ટ્ર નથી.</ref> આ દેશની સ્થાપના એટલાન્ટિકના કાંઠે આવેલા [[બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટનના]] 13 સંસ્થાનોએ કરી હતી. 4 જુલાઈ, 1776માં તેમણે સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું કર્યું હતું, જેણે ગ્રેટ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]થી અલગ પડીને તેમની સ્વતંત્રતાની અને એક સહકારયુક્ત સંઘની રચનાની જાહેરાત કરી હતી.બળવાખોર રાજ્યોએ સ્વતંત્રતાના પ્રથમ સફળ સંસ્થાનવાદી યુદ્ધ, [[અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધ|અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધમાં]] ગ્રેટ બ્રિટનને હાર આપી હતી.<ref>ડુલ, જોનાથન આર. (2003).''એ કમ્પેનીયન ટુ અમેરિકન રીવોલ્યુશન''માં પ્રકરણ, "ક્રાંતિની મુત્સદ્દીગીરી, 1783 સુધી," પૃષ્ઠ 352, સંપા.જેક પી. ગ્રીન અને જે. આર. પોલમેઇડન, માસઃ બ્લેકવેલ, પૃષ્ઠ352–361આઇએસબીએન 1405116749.</ref>[[ફિલાડેલ્ફિયા, પેન્સિલવેનિયા|ફિલાડેલ્ફીયા]] સંમેલને 17 સપ્ટેમ્બર, 1787એ હાલના [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નું બંધારણ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બંધારણને]] અપનાવ્યું હતું, ત્યાર પછીના વર્ષે તેને બહાલી મળતાં રાજ્યો એક મજબૂત કેન્દ્રીય સરકાર સાથે એક પ્રજાસત્તાકના ભાગ બન્યા હતા.1791માં બહાલી આપવામાં આવેલા દસ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસનું બંધારણ|બંધારણીય સુધારા]] ધરાવતા હક પત્રકે ઘણા બધા બૂનિયાદી નાગરિક અધિકારો અને મુક્તિઓની ખાત્રી આપી હતી. 19મી સદીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ફ્રાન્સ, સ્પેન, બ્રિટન, મેક્સિકો અને રશિયા પાસેથી જમીન ખરીદી અને ટેક્સાસ પ્રજાસત્તાક તથા હવાઈ પ્રજાસત્તાકનું વિલીનીકરણ કર્યું હતું. રાજ્યોના હકો અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|ગુલામી પ્રથા]]ના વિસ્તાર અંગે કૃષિપ્રધાન દક્ષિણ અને ઔદ્યોગિક ઉત્તરવચ્ચે થયેલા વિવાદોએ 1860ના અમેરિકી આંતરવિગ્રહને જન્મ આપ્યો હતો.ઉત્તરના વિજયે દેશના કાયમી ભાગલા થતા અટકાવ્યા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો|કાનૂની ગુલામી]]નો અંત આવ્યો હતો.1870 સુધીમાં, દેશનું અર્થતંત્ર દુનિયામાં સૌથી મોટું બન્યું હતું.<ref>{{cite web|author=Maddison, Angus|url=http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|title=Historical Statistics for the World Economy|publisher=|year=2006|access-date=2008-11-06|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205205145/http://www.ggdc.net/maddison/Historical_Statistics/horizontal-file_09-2008.xls|url-status=dead}}</ref> [[સ્પેન-અમેરિકી યુદ્ધ]] અને [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધે]] લશ્કરી સત્તા તરીકેના દેશના દરજ્જાને અનુમોદન આપ્યું હતું. 1945માં, [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]<nowiki/>માંથી બહાર આવેલો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અણુ શસ્ત્રો ધરાવતા પ્રથમ દેશ, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા સમિતિ]]<nowiki/>ના કાયમી સભ્ય અને [[નોન એટોમિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન|નાટો]] ([[:en:NATO|NATO]])ના સ્થાપક સભ્ય તરીકે સ્થાપિત થયું હતું. [[શીત યુદ્ધ]]ના અંતે એક માત્ર મહાસત્તા તરીકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રહ્યું હતું. દેશ [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|વૈશ્વિક લશ્કરી ખર્ચના લગભગ 50 ટકા]] ધરાવે છે અને વિશ્વમાં અગ્રણી આર્થિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક બળ છે.<ref>{{cite web|author=Cohen, Eliot A.|url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html|title=History and the Hyperpower|work=Foreign Affairs|date=July/August 2004|access-date=2006-07-14|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower|url-status=dead}} {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm|title=Country Profile: United States of America|publisher=BBC News|date=2008-04-22|access-date=2008-05-18}}</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == 1507માં જર્મન [[નકશા આલેખન કલા|નકશા આલેખક]] [[માર્ટિન વાલ્ડસીમુલર|માર્ટિન વાલ્ડસીમુલરે]]તૈયાર કરેલા નકશામાં ઇટાલીના સંશોધક અને નકસા આલેખક [[અમેરિગો વેસ્પુસી]] ના નામ પરથી પશ્ચિમી ગોળાર્ધની ભૂમિને [[અમેરિકા ખંડ|"અમેરિકા"]] નામ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/nation/2007-04-24-america-turns-500_N.htm?csp=34|title=Cartographer Put 'America' on the Map 500 years Ago|work=USA Today|date=2007-04-24|access-date=2008-11-30}} </ref> ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ સંસ્થાનોએ દેશના આધૂનિક નામનો ઉપયોગ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું|સ્વતંત્રતાનું જાહેરનામું]]માં કર્યો હતો, જે 4 જુલાઇ, 1776ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાના પ્રતિનિધિઓએ અમેરિકાના 13 યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા અપનાવાયેલી સર્વસંમત ઘોષણા હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html|title=The Charters of Freedom|publisher=National Archives|access-date=2007-06-20}}</ref>વર્તમાન નામ 15 નવેમ્બર, 1777માં છેવટે નક્કી થયું, જ્યારે [[દ્વિતિય ખંડીય કોંગ્રેસ|બીજી ખંડીય કોંગ્રેસે]] [[મહાસંઘની કલમો|મહાસંઘના અનુચ્છેદો]] ([[:en:Articles of Confederation|Articles of Confederation]]) અપનાવ્યા હતા, જેમાં પ્રથમ જણાવે છે, "આ સમવાયનું શીર્ષક રહેશે 'ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા'."ટૂંકુ રુપ ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' પણ સ્વીકૃત છે.અન્ય સામાન્ય રુપોમાં ''યુ.એસ'', 'ધી યુએસએ'' અને ''અમેરિકા''નો સમાવેશ થાય છે.લોકબોલીમાં ''યુ.એસ. ઓફ એ.'' અને ''ધી સ્ટેટ્સ''નો પણ સમાવેશ થાય છે.''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટેનું એક વેળાનું લોકપ્રિય નામ [[કોલંબિયા (નામ)|કોલમ્બીયા]] [[ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ|ક્રિસ્ટોફર કોલમ્બસ]])પરથી આવ્યું હતું.તે "[[વોશિંગ્ટન ડી.સી.|કોલમ્બીયાનો જિલ્લો]] નામમાં જણાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિકનો નિર્દેશ કરવાનો સ્વીકૃત માર્ગ ''[[અમેરિકન (શબ્દ)|અમેરિકી]] તરીકે સંબોધવાનો છે. ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' સત્તાવાર વિશેષણ છે, તેમ છતાં ''અમેરિકી'' અને ''યુ.એસ.'' દેશનો નિર્દેશ કરવા માટે વપરાતા સૌથી સામાન્ય વિશેષણો છે. ("અમેરિકી મૂલ્યો", "યુ.એસ. દળો").''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે જોડાયેલા ના હોય તેવા લોકો માટે અંગ્રેજીમાં ભાગ્યે જ અમેરિકી'' શબ્દ વપરાય છે.<ref>વિલ્સન, કેનેથ જી. (1993).''ધી કોલમ્બીયા ગાઇડ ટુ સ્ટાન્ડર્ડ અમેરિકન ઇંગ્લિશ''ન્યૂ યોર્ક, કોલમ્બીયા પ્રેસ, 27–28આઇએસબીએન 0231069898.</ref>"યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ" શબ્દ-સમૂહ મૂળે બહુવચન ગણાતો હતો, દા.ત. 1885માં બહાલી પામેલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો]] ([[:en:Thirteenth Amendment to the United States Constitution|Thirteenth Amendment to the United States Constitution]])માં સમાવિષ્ટ "ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર"આંતર વિગ્રહના અંત પછી તેને એકવચન ગણવાનું સામાન્ય બન્યું, દા.ત. "ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇઝ"એકવચન રુપ હવે સ્વીકૃત છે, બહુવચન રુપ "ધીસ યુનાઇટ્ડ સ્ટેટ્સ" રુઢીપ્રયોગમાં જળવાયું છે.<ref>{{cite web|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002663.html|author=Zimmer, Benjamin|date=2005-11-24|title=Life in These, Uh, This United States|publisher=University of Pennsylvania—Language Log|access-date=2008-02-22}}</ref> == ભૂગોળ અને હવામાન == [[ચિત્ર:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|સમીપવર્તી અમેરિકી રાજ્યો ભૌગોલિક વર્ણન કરતો નકશો]] [[સમીપવર્તી અમેરિકી રાજ્યો|સમીપ-વર્તી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] નો કુલ જમીન વિસ્તાર અંદાજે 1.9 અબજ એકર છે.કેનેડા દ્વારા સમીપ-વર્તી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી છુટું પડતું અલાસ્કા 36.5 લાખ એકર વિસ્તાર ધરાવતું સૌથી મોટું રાજ્ય છે.ઉત્તર અમેરિકાની દક્ષિણપશ્ચિમે મધ્ય પ્રશાંતમાં દ્વિપ-સમૂહ હવાઈ માત્ર 40 લાખ એકર વિસ્તાર ધરાવે છે.<ref>{{cite web| author = Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz| url = http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/| title = AREI Chapter 1.1: Land Use| publisher = Economic Research Service| date = 2006-07-21| access-date = 2009-03-09| archive-date = 2006-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/| url-status = dead}}</ref>રશિયા અને કેનેડા પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કુલ વિસ્તારની રીતે વિશ્વનું ત્રીજુ કે ચોથુ [[કુલ ક્ષેત્ર પ્રમાણે દેશો અને નજીકના પ્રદેશોની યાદી|સૌથી મોટું રાષ્ટ્ર]] ([[:en:List of countries and outlying territories by total area|largest nation by total area]]) છે અને ક્રમ નિર્ધારણમાં [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]])થી સહેજ ઉપર અથવા નીચે છે.ચીન અને [[ભારત]] ([[:en:India|India]]) દ્વારા વિવાદીત પ્રદેશોની કઈ રીતે ગણતરી થાય છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું કુલ કદ કઈ રીતે ગણાય છે તેના આધારે ક્રમ નિર્ધારણ બદલાય છે. સીઆઈએ ''વર્લ્ડ ફેક્ટ બુક'' 3,794,083 ચો.મી. (9,826,630 ચોરસ કિમી){{convert|3794083|sqmi|km2|0|abbr=on}}, <ref name="WF">{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| title = United States| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2008-10-14| archive-date = 2018-12-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html| url-status = dead}}</ref>ધી યુનાઇટેડ નેશન્સ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ડિવિઝન 3,717,813 ચો.મી. (9,629,091 ચો.મી.){{convert|3717813|sqmi|km2|0|abbr=on}}, <ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|access-date=2008-03-25}}</ref>અને ''એનસાઇક્લોપીડીયા બ્રિટાનિકા'' 3,676,486 ચો.મી. (9,522,055 ચો.મી.) દર્શાવે છે{{convert|3676486|sqmi|km2|0|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=2008-03-25|archive-date=2012-07-29|archive-url=https://archive.is/20120729115512/http://www.britannica.com/eb/article-9111233/United-States|url-status=bot: unknown}}</ref>માત્ર જમીનના વિસ્તારનો જ સમાવેશ કરીએ તો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કદમાં રશિયા અન ચીન પછી ત્રીજા ક્રમે છે અને કેનેડાથી સહેજ આગળ છે.<ref>{{cite web| url = http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF| title = World Factbook: Area Country Comparison Table| publisher = Yahoo Education| access-date = 2007-02-28| archive-date = 2009-07-24| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20090724122121/http://education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html;_ylt=As1XMsN8kgSx746VWazy_s7PecYF| url-status = dead}}</ref> [[ચિત્ર:Barns grand tetons.jpg|thumb|ધી ટેટોન રેન્જ, રોકી પર્વતમાળાનો ભાગ]] એટલાન્ટિક દરિયાકાંઠાના પ્રદેશમાં અંદરની બાજુ [[પાનખરના]]જંગલો અને [[પીડમેન્ટ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પીડમોન્ટ]] ની પર્વતમાળા આવેલી છે.[[એપલેચીયન પર્વતો|અપલેચીયન પર્વતો]] પૂર્વીય સાગરકાંઠાના પ્રદેશને [[મહાન સરોવરો]] અને [[મધ્યપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|મધ્યપશ્ચિમ]] ([[:en:Midwestern United States|Midwest]])ના ઘાસના મેદાનોથી અલગ પાડે છે. દુનિયાની [[લંબાઈ પ્રમાણે નદીઓની યાદી|ચોથા ક્રમની સૌથી મોટી નદી વ્યવસ્થા]][[મિસિસિપી નદી|મિસિસિપી]]-[[મિસૂરી નદી|મિસૂરી]] મુખ્યત્વે ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ દેશના મધ્યભાગમાં થઈને વહે છે. [[મહાન મેદાનો]] ના સપાટ, ફળદ્રુપ ઘાસના મેદાનો, [[પ્રેઇરી (ઘાસના મેદાનો)|પ્રેઇરી]], પશ્ચિમ સુધી લંબાય છે, જે દક્ષિણપૂર્વમાં [[યુ.એસ. અંતરિયાળ ઉચ્ચપ્રદેશ|એક ઉચ્ચપ્રદેશ]] થી ખંડીત થાય છે.મહાન મેદાનોની પશ્ચિમી ધારે આવેલી [[રોકી પર્વતમાળા]] ઉત્તરથી પશ્ચિમ સુધી સમગ્ર દેશમાં પથરાયેલી છે, જે [[કોલોરાડો]] માં 14,000 ફુટ (4300 મીટર)થી પણ વધારે ઊંચાઇએ પહોંચે છે.એની પશ્ચિમે ખડકાળ [[મહાન બેસન]] ([[:en:Great Basin|Great Basin]]) અને [[મોહાવી રણ|મોહાવી]] જેવા રણો આવેલા છે.[[સીયેર નવાડા (યુ.એસ.)|સીયેર નવાડા]] અને [[કેસ્કેઇડ પર્વતમાળા|કેસ્કેઇડ]] પર્વતમાળાઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો પશ્ચિમ દરિયાકાંઠો|પ્રશાંત કાંઠા]] ની નજીક આવેલી છે.20,320 ફુટે (6,194 મી) અલાસ્કાનો [[મકિન્લી પર્વત|પર્વત મકિન્લી]] દેશનું સૌથી ઊંચુ શિખર ધરાવે છે. અલાસ્કાના [[એલેક્ઝાન્ડર દ્વીપસમૂહ|એલેક્ઝાન્ડર]] ([[:en:Alexander Archipelago|Alexander]]) અને [[આલુશન ટાપુઓ]] માં સક્રિય [[જ્વાળામુખી]] આવેલા છે, જ્યારે હવાઈના કેટલાક ટાપુઓ જ્વાળામુખીના બનેલા છે.રોકી પર્વતમાળામાં [[યલોસ્ટોન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]હેઠળનો [[મહાજ્વાળામુખી]] સમગ્ર ખંડના મોટામાં મોટા જ્વાળામુખી લક્ષણો ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone?|author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|access-date=2007-06-13|archive-url=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archive-date=2012-05-25|url-status=live}}</ref> [[ચિત્ર:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|left|thumb|upright|[[બાલ્ડ ઇગલ]]છેક 1782થી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી]] છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેના વિશાળ કદ અને ભૌગોલિક વૈવિધ્ય સાથે મોટા ભાગના આબોહવા પ્રકારો ધરાવે છે.[[100 રેખાંશ પશ્ચિમ|100 રેખાંશ]] ની પૂર્વમાં આબોહવા ઉત્તરમાં [[આદ્ર ખંડીય]] થી દક્ષિણમાં [[આદ્ર પેટાઉષ્ણપ્રદેશીય]] પ્રકારની છે.[[ફ્લોરિડા]]નો દક્ષિણ છેડો ઉષ્ણપ્રદેશીય છે, એ જ રીતે હવાઈ પણ.100 રેખાંશની પશ્ચિમે આવેલા મહાન મેદાનો અર્ધ-સૂકા છે.મોટા ભાગના પશ્ચિમી પર્વતો [[આલ્પાઇન આબોહવા|આલ્પાઇન]] છે. મહાન બેસનમાં આબોહવા સૂકી,દક્ષિણપશ્ચિમમાં રણ પ્રકારની, [[કેલિફોર્નીયાનો સમુદ્રકાંઠો|તટવર્તી કેલિફોર્નીયા]] માં [[ભૂમધ્ય આબોહવા|ભૂમધ્ય પ્રકાર]] ની અને તટવર્તી [[ઓરેગોન]], [[વોશિંગ્ટન]] અને દક્ષિણ અલાસ્કામાં [[સમુદ્રની આબોહવા|સામૂદ્રીક]] છે.અલાસ્કાનો મોટો ભાગ ધ્રુવ પ્રદેશીય કે પેટાઆર્કટિક છે.અત્યંત વિષમ આબોહવા અસામાન્ય નથી - [[મેક્સિકોની ખાડી]] ની સરહદે આવેલા રાજ્યો [[હરીકેન]]નો ભોગ બને છે અને દુનિયાનો મોટા ભાગનો [[ટોર્નેડો]] દેશમાં ફુંકાય છે, ખાસ કરીને મધ્યપશ્ચિમના [[ટોર્નેડો વિસ્તાર|ટોર્નેડો વિસ્તારમાં]] .<ref>{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-date=2007-07-01|title=Tornado Alley, USA|access-date=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News|url-status=live}}</ref> અમેરિકાનું પર્યાવરણ અત્યંત વૈવિધ્યપુર્ણ છે. સમીપ-વર્તી અમેરિકી રાજ્યો અને અલાસ્કામાં અંદાજે 17,000 [[ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિઓ|ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ]] ([[:en:vascular plants|vascular plants]])ની પ્રજાતિઓ છે અને હવાઈમાં [[સપુષ્પીય વનસ્પતિઓ|બારમાસી વનસ્પતિઓ]] ([[:en:flowering plants|flowering plants]])ની 1800 કરતા વધારે પ્રજાતિઓ આવેલી છે, જેમાંની કેટલીક મુખ્યભૂમિમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|access-date=2008-10-27|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|url-status=dead}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 400 કરતા વધારે સસ્તન પ્રાણીઓ, 750 પક્ષીઓ અને 500 સરિશૃપો અને ઉભયજીવી પ્રજાતિઓ વસે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|access-date=2009-01-20|archive-date=2009-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|url-status=dead}}</ref>લગભગ 91,000 કીટ પ્રજાતિઓ વર્ણવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|access-date=2009-01-20}}</ref>1973નો [[જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિઓ ધારો|જોખમમાં મુકાયેલી પ્રજાતિ ધારો]] ([[:en:Endangered Species Act|Endangered Species Act]])જેનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાયું છે તેવી પ્રજાતિઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોની સુરક્ષા કરે છે, જેની ઉપર [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મત્સ્ય અને વન્ય જીવન સેવા]] ([[:en:United States Fish and Wildlife Service|United States Fish and Wildlife Service]]) ચાંપતી દેખરેખ રાખે છે.58 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વ્યવસ્થામાં આવેલા વિસ્તારોની યાદી|રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો]] છે અને અન્ય સંઘીય રીતે સંચાલિત થતા અન્ય સેંકડો ઉદ્યાનો, જંગલો અને [[વાઇલ્ડરનેસ એરીયા|વાઇલ્ડરનેસ વિસ્તારો]] છે.<ref>{{cite web | url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 | title=National Park Service Announces Addition of Two New Units | publisher=National Park Service | date=2006-02-28 | access-date=2006-06-13 | archive-date=2006-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639 | url-status=dead }}</ref>બધી મળીને દેશના જમીન વિસ્તારની 28.8 ટકા જમીન સરકારની માલિકીની છે.<ref name=FL>{{cite web| url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf| title=Federal Land and Buildings Ownership| publisher=Republican Study Committee| date=2005-05-19| access-date=2009-03-09| archive-date=2009-03-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf| url-status=dead}}</ref>આમાંની મોટા ભાગની [[સંરક્ષિત વિસ્તાર|સંરક્ષિત]] ([[:en:Protected area|protected]]) છે, તેમ છતાં કેટલીક તેલ અને ગેસ સારકામ, ખાણકામ, વૃક્ષ કટાઈ કે ઘેટા બકરા ઉછેર માટે ભાડા પટ્ટા પર આપવામાં આવી છે, 2.4 ટકા જમીન લશ્કરી ઉપયોગ માટે વપરાય છે.<ref name=FL/> == ઇતિહાસ == {{main|History of the United States}} === દેશી અમેરિકીઓ અને યુરોપિય વસાહતીઓ === [[અલાસ્કાના વતનીઓ|અલાસ્કાના વતની]] સહિતના અમેરિકાની મુખ્યભૂમિના [[અમેરિકાના મૂળ નિવાસીઓ|મૂળ નિવાસીઓ]] [[નવી દુનિયામાં વસવાટ માટે થતા સ્થળાંતરના નમુનાઓ|એશિયામાંથી સ્થળાંતર કરીને]] ([[:en:Models of migration to the New World|migrated from Asia]]) આવ્યા હતા.તેઓ ઓછામાં ઓછા 12,000 અને વધુમાં વધુ 40,000 વર્ષો પહેલાં આવવા માંડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|title=Peopling of Americas |publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June | year=2004|access-date=2007-06-19}}</ref>એમાંના [[પૂર્વ-કોલમ્બીયાઇ|પૂર્વ-કોલમ્બીયાઈ]] ([[:en:pre-Columbian|pre-Columbian]]) [[મિસિસિપી સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Mississippian culture|Mississippian culture]])ના લોકોએ કૃષિ, ભવ્ય સ્થાપત્ય અને રાજ્યકક્ષાના સમાજો વિકસાવ્યા હતા.અમેરિકામાં યુરોપિયનોએ વસવાટ કરવાનું શરુ કર્યું ત્યાર બાદ [[અમેરિકાના મૂળ નિવાસી લોકોની વસતીનો ઇતિહાસ|લાખો મૂળ નિવાસી અમેરિકીઓ [[શીતળા]] ([[:en:smallpox|smallpox]]) જેવા આયાતી રોગોના રોગચાળામાં મૃત્યુ]] ([[:en:Population history of American indigenous peoples|many millions of indigenous Americans died]]) પામ્યા હતા.<ref>{{citation |author=Meltzer, D.J. |year=1992 |title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them? |journal=New Scientist |pages=38–38 |url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}</ref> વિલિયમ હેલસોલની'' ધી મેફ્લાવર ઇન પ્લાઇમાઉથ હાર્બર'', 1882માં વર્ણવ્યા પ્રમાણે, 1620માં નવી દુનિયામાં [[ચિત્ર:MayflowerHarbor.jpg|left|thumb|ધી ''[[મેફ્લાવર]] ' દ્વારા લવાઈ રહેલા [[પિલગ્રિમ્સ (યાત્રાળુઓ)|પિલગ્રિમ્સ]] .]] 1492માં [[જેનોવા|જેનોવાવાસી]] ([[:en:Genoa|Genoese]]) સંશોધક [[ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ]] સ્પેનના રાજા સાથેના કરાર હેઠળ, કેટલાક કેરિબીયન ટાપુઓ પર પહોંચ્યો હતો અને મૂળ નિવાસી લોકો સાથે [[પ્રથમ સંપર્ક (નૃવંશશાસ્ત્ર)|પ્રથમ સંપર્ક]] કર્યો હતો.2 એપ્રિલ, 1513એ સ્પેનિશ [[કોંક્વિસ્ટેડોર (વિજેતા )|કોંક્વિસ્ટેડોર]] ( વિજેતા) [[જુઆન પોન્સ ડી લીઓન|જુઆન પોન્સ ડી લીઓને]]જેને "[[ફ્લોરિડાનો ઇતિહાસ|લા ફ્લોરિડા]] ([[:en:History of Florida|La Florida]])" કહી હતી તેના પર ઉતરાણ કર્યું હતું. એક એવી જગ્યાએ એક યુરોપવાસીનું દસ્તાવેજીકરણ પામેલું આ સર્વપ્રથમ આગમન હતું, જે પાછળથી યુ.એસ. મુખ્યભૂમિના નામે ઓળખાઈ હતી.પ્રદેશમાં સ્પેનિશ વસાહતોના પગલે હાલના [[દક્ષિણપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|દક્ષિણપશ્ચિમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] માં વસાહતો થઈ, જ્યાં હજારો લોકો મેક્સિકો મારફતે આવ્યા હતા.ફ્રાન્સના [[ફરનો વેપાર|ફર વેપારીઓ]] ([[:en:fur trade|fur trade]])એ [[મહાન સરોવરો]] ([[:en:Great Lakes|Great Lakes]])ની આસપાસ [[ન્યૂ ફ્રાન્સ]] ના થાણા સ્થાપ્યા હતા. પાછળથી ફ્રાન્સે છેક મેક્સિકોની ખાડી સુધી ઉત્તર અમેરિકાના ઘણા બધા અંતરિયાળ પ્રદેશ પર દાવો કર્યો હતો.પ્રથમ સફળ અંગ્રેજ વસાહતો 1607માં [[જેમ્સટાઉન, વર્જીનીયા|જેમ્સટાઉન]] માં [[વર્જીનીયાનું સંસ્થાન|વર્જિનીયા સંસ્થાન]] ([[:en:Colony of Virginia|Virginia Colony]]) અને 1620માં [[પિલગ્રિમ (યાત્રાળુ)|પિલગ્રિમ્સ]] ([[:en:Pilgrim|Pilgrim]])નું [[પ્લાયમાઉથ સંસ્થાન]] ([[:en:Plymouth Colony|Plymouth Colony]])હતા.[[મેસચુસિટ્સ બે સંસ્થાન|મેસેચુસેટ્સ બે સંસ્થાન]] ([[:en:Massachusetts Bay Colony|Massachusetts Bay Colony]])નું 1628માં ખતપત્ર થતાં વસાહતીઓનું મોજું આવ્યું હતું, 1634 સુધીમાં [[ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ]] ([[:en:New England|New England]])માં દસેક હજાર [[પ્યુરિટન|પ્યુરિટન્સ]] ([[:en:Puritan|Puritan]]) આવીને વસ્યા હતા.1610ના અંતમાં અને અમેરિકી ક્રાન્તિની પહેલાં લગભગ 50,000 ગુનેગારોને બ્રિટનના અમેરિકી સંસ્થાનોમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|work=American Historical Review 2|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=October|year=1896|access-date=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20020602194900/http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|archive-date=2002-06-02|url-status=dead}}</ref>1614માં ડચ લોકો [[મેનહટ્ટન|મેનહટ્ટન ટાપુ]] ([[:en:Manhattan|Manhattan Island]]) પરના [[ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ|ન્યૂ એમ્સ્ટર્ડમ]] ([[:en:New Amsterdam|New Amsterdam]]) સહિત [[હડસન નદી]] ([[:en:Hudson River|Hudson River]])ના હેઠવાસમાં સ્થાયી થયા હતા. 1674માં હોલેન્ડે એ વખતનો તેમનો અમેરિકી વિસ્તાર [[ન્યૂ નેધરલેન્ડ|ન્યૂ નેધરલેન્ડ્સ]] ([[:en:New Netherland|New Netherland]]) પ્રાંત ઇંગ્લેન્ડને સોંપી દીધો, જેને ન્યૂ યોર્ક નામ આપવામાં આવ્યું હતું.ઘણા નવા વસાહતીઓ, ખાસ કરીને [[દક્ષિણી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો ઇતિહાસ|દક્ષિણ]] ([[:en:History of the Southern United States|the South]])માં, [[ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ|ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ્સ]] ([[:en:indentured servants|indentured servants]]) હતા, 1630થી 1680ની વચ્ચે વર્જિનાયાના તમામ વસાહતીઓના બે-તૃતિયાંશ લોકો ઇન્ડેચર્ડ સર્વન્ટ્સ હતા.<ref>રસેલ, ડેવિડ લી (2005)''દક્ષિણના સંસ્થાનોમાં અમેરિકી ક્રાન્તિ''જેફરસન, એન.સી., અને લંડનઃ મેકફારલેન્ડ, પા.12આઇએસબીએન 0786407832.</ref>સદીના અંતે [[સંસ્થાનવાદી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|આફ્રિકી ગુલામો]] ([[:en:Slavery in the colonial United States|African slaves]]) બંધુઆ મજુરીનો પ્રાથમિક સ્રોત બન્યા હતા.[[ધી કેરોલિનાસ|કેરોલિનાસ]] ([[:en:the Carolinas|the Carolinas]])ના 1729ના ભાગલા અને 1732માં [[જ્યોર્જીયા (યુ.એસ. સ્ટેટ)|જ્યોર્જીયા]] ([[:en:Georgia (U.S. state)|Georgia]])ના સંસ્થાનકરણ સાથે 13 બ્રિટિશ સંસ્થાનો સ્થપાયા, જે પાછળથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા બન્યા.[[ઇંગ્લિશમેનના હકો|ઇંગ્લિશમેનના પ્રાચીન હકો]] ([[:en:rights of Englishmen|rights of Englishmen]]) પ્રત્યે વધતી જતી ભક્તિ અને [[પ્રજાસત્તાકવાદ]] ([[:en:republicanism|republicanism]])ને તરવરાટભર્યું સમર્થન આપતી સ્વ-સરકારની ભાવના સાથે એ તમામની સ્થાનિક સરકારો હતી, જેમાં મોટા ભાગના મુક્ત લોકો ચુંટણીમાં ભાગ લઈ શકતા હતા. તમામે [[આફ્રિકી ગુલામ વેપાર|આફ્રીકી ગુલામ વેપાર]] ([[:en:African slave trade|African slave trade]])ને કાનૂની બનાવ્યો.ઊંચો જન્મ દર, નીચો મૃત્યુ દર અને સ્થિર હિજરતીઓના પ્રવાહે સંસ્થાનિક વસતીને ઝડપથી વધારી હતી.[[પ્રથમ મહાન જાગૃતિ|મહાન જાગૃતિ]] ([[:en:First Great Awakening|Great Awakening]])ના નામે ઓળખાયેલી 1730 અને 1740ની ખ્રિસ્તી [[પુનરુત્થાનવાદ|પુનરુત્થાનવાદી]] ([[:en:Revivalism|revivalist]]) ચળવળે ધર્મ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા બંનેમાં રસ વધાર્યો હતો.[[ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધ]] ([[:en:French and Indian War|French and Indian War]])માં બ્રિટિશ દળોએ ફ્રાન્સ પાસેથી કેનેડા આંચકી લીધું હતું, પરંતુ [[ફ્રેન્ચભાષી]] ([[:en:francophone|francophone]]) વસતી દક્ષિણના સંસ્થાનોથી રાજકીય રીતે અલગ જ રહી."અમેરિકી ઇન્ડિયન્સ"ના નામે જાણીતા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમેરિકાના મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native Americans]]) વિસ્થાપિત થઈ રહ્યા હતા, તેમને બાદ કરતા બાકીના તેર સંસ્થાનોની વસતી 1770માં 26 લાખ હતી, જે બ્રિટનની વસતીના એક-તૃતિયાંશ ભાગ જેટલી હતી. દર પાંચ અમેરિકીઓએ એક અ-શ્વેત ગુલામ હતો. <ref>બ્લેકબર્ન, રોબિન (1998).''ધી મેકિંગ ઓફ ન્યૂ વર્લ્ડ સ્લેવરી. ફ્રોમ ધી બેરોક ટુ ધી મોડર્ન, 1492-1800''.લંડન અને ન્યૂ યોર્ક વર્સો.પી.460આઇએસબીએન 1859841953.</ref>[[પ્રતિનિધિત્વ નહીં, તો વેરો નહીં|બ્રિટનના વેરા ભરવા]] છતાં અમેરિકી સંસ્થાનવાસીઓનું [[ગ્રેટ બ્રિટનની સંસદ]] માં કોઈ પ્રતિનિધિત્વ ન હતું. === સ્વતંત્રતા અને વિસ્તરણ === [[જહોન ટ્રંબુલ]] ([[:en:John Trumbull|John Trumbull]]) દ્વારા [[ચિત્ર:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|''[[ટ્રંબુલની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા|સ્વતંત્રતાની ઘોષણા]] ([[:en:Trumbull's Declaration of Independence|Declaration of Independence]])'', 1817-18]] અમેરિકી સંસ્થાનવાસીઓ અને બ્રિટન વચ્ચે 1760થી 1770ની શરુઆતના [[અમેરિકી ક્રાન્તિ|ક્રાન્તિકારી સમયગાળા]] ([[:en:American Revolution|revolutionary period]]) દરમિયાન થયેલા તનાવને કારણે [[અમેરિકી ક્રાંતિ સંગ્રામ|અમેરિકી ક્રાન્તિકારી યુદ્ધ]] ([[:en:American Revolutionary War|American Revolutionary War]]) શરુ થયું હતું, જે 1775થી 1781 સુધી લડાયું હતું.14 જુન, 1775એ [[ફિલાડેલ્ફીયા]] ([[:en:Philadelphia|Philadelphia]])માં મળેલી [[દ્વિતિય ખંડીય કોંગ્રેસ|ખંડીય કોંગ્રેસે]] ([[:en:Second Continental Congress|Continental Congress]]) [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] ([[:en:George Washington|George Washington]])ની આગેવાની હેઠળ [[ખંડીય લશ્કર]] ([[:en:Continental Army|Continental Army]])ના સ્થાપના કરી હતી."[[બધા માણસો સર્જાયા છે સમાન|તમામ માણસો સમાન છે]] ([[:en:all men are created equal|all men are created equal]])" અને "ચોક્કસ [[મૂળભૂત હકો]] ([[:en:inalienable rights|unalienable Rights]])" ધરાવે છે, તેવી જાહેરાત સાથે કોંગ્રેસે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા|સ્વતંત્રતાની ઘોષણા]] ([[:en:United States Declaration of Independence|Declaration of Independence]])ને 4 જુલાઈ, 1776માં બહાલી આપી હતી, જેનો મુસદ્દો મહદઅંશે [[થોમસ જેફરસન|થોમસ જેફરસને]] ([[:en:Thomas Jefferson|Thomas Jefferson]]) ઘડ્યો હતો.આ તારીખે હવે દર વર્ષે અમેરિકાના [[સ્વતંત્રતા દિવસ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|સ્વતંત્રતા દિન]] ([[:en:Independence Day (United States)|Independence Day]])ની ઉજવણી થાય છે.1777માં, [[મહાસંઘના અનુચ્છેદો]] ([[:en:Articles of Confederation|Articles of Confederation]])ના આઘારે એક નબળી સંઘીય સરકારની સ્થાપના થઈ, જે 1789 સુધી કાર્યાન્વિત રહી હતી. [[અમેરિકી ક્રાન્તિ યુદ્ધમાં ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સની મદદથી]] ([[:en:France in the American Revolutionary War|assisted by the French]]) અમેરિકી દળોએ [[યોર્કટાઉનનો ઘેરો|બ્રિટનને હરાવ્યા]] ([[:en:Siege of Yorktown|British defeat]]) પછી ગ્રેટ બ્રિટને [[પેરિસની સંધિ (1783)|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્વતંત્રતા]] ([[:en:Treaty of Paris (1783)|recognized the independence of the United States]]) અને [[મિસિસિપી નદી]] ([[:en:Mississippi River|Mississippi River]])ની પશ્ચિમ સુધીના અમેરિકી વિસ્તાર પરના રાજ્યોના [[સાર્વભૌમત્વ]] ([[:en:sovereignty|sovereignty]])ને સ્વીકાર્યું હતું.કરવેરાની સત્તાઓ સાથેની મજબૂત રાષ્ટ્રીય સરકાર સ્થાપવા માગતા લોકોએ 1787માં [[ફિલાડેલ્ફીયા સંમેલન|બંધારણીય સંમેલન]] ([[:en:Philadelphia Convention|constitutional convention]]) બોલાવ્યું હતું.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ બંધારણ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બંધારણ]] ([[:en:United States Constitution|United States Constitution]])ને 1788માં બહાલી આપવામાં આવી હતી અને નવા પ્રજાસત્તાકની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસની પ્રથમ કોંગ્રેસ|પ્રથમ સેનેટ પ્રતિનિધિગૃહ]] ([[:en:1st United States Congress|first Senate, House of Representatives]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|president]]) જ્યોર્જ વોશિંગ્ટને 1789માં કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો.વ્યક્તિગત આઝાદીઓના સંઘીય અંકુશોને નકારતો અને અસંખ્ય કાનૂની રક્ષણો પ્રદાન કરતો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ હકોનો ખરડો|હકોનો ખરડો]] ([[:en:United States Bill of Rights|Bill of Rights]])1791માં પસાર થયો હતો. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી|ગુલામી]] ([[:en:Slavery in the United States|slavery]]) તરફના અભિગમો બદલાઈ રહ્યા હતા, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પ્રથમ#કલમ 9 કોંગ્રેસ પર નિયંત્રણો|બંધારણના એક અનુચ્છેદે]] ([[:en:Article One of the United States Constitution#Section 9: Limits on Congress|clause in the Constitution]])આફ્રિકી ગુલામી વેપારને માત્ર 1808 સુધી જ સંરક્ષિત કર્યો હતો.17890થી 1804ના ગાળામાં ઉત્તરના રાજ્યોએ ગુલામી નાબૂદ કરી હતી. દક્ષિણના [[ગુલામ રાજ્ય|ગુલામ રાજ્યો]] ([[:en:slave state|slave state]]) આ "[[વિલક્ષણ સંસ્થા|વિશિષ્ટ સંસ્થા]] ([[:en:peculiar institution|peculiar institution]])"ના બચાવકાર તરીકે રહ્યા.લગભગ 1800માં શરુ થયેલી [[દ્વિતિય મહાન જાગૃતિ|બીજી મહાન જાગૃતિ]] ([[:en:Second Great Awakening|Second Great Awakening]])એ [[ઇસુના શુભસંદેશનો વાદ (ઇવેંજેલિકલિઝમ)|ઇસુના શુભસંદેશના વાદ]] ([[:en:evangelicalism|evangelicalism]])ને જન્મ આપ્યો, જેને કારણે [[ગુલામીના અંતની નીતિ|ગુલામી પ્રથાની નાબૂદી]] ([[:en:abolitionism|abolitionism]]) સહિતની વિવિધ [[સુધારણા ચળવળ|સામાજિક સુધારણા]] ([[:en:reform movement|reform movement]])ની ચળવળો શરુ થઈ. [[ચિત્ર:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|તારીખ પ્રમાણે પ્રદેશોનું સંપાદન]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રદેશોનું સંપાદન|પશ્ચિમમાં આગળ વિસ્તરણ]] ([[:en:Territorial acquisitions of the United States|expand westward]]) કરવાની અમેરિકીઓની ઇચ્છાને કારણે [[ઇન્ડિયન યુદ્ધો]] ([[:en:Indian Wars|Indian Wars]])ની લાંબી શૃંખલા ચાલી અને બની [[ઇન્ડિયન હકાલપટ્ટી|ઇન્ડિયન હટાવવાની]] ([[:en:Indian removal|Indian removal]]) નીતિ, જેણે મૂળ વતનીઓનો જમીનનો અધિકાર છીનવી લીધો1803માં પ્રમુખ થોમસ જેફરસનના શાસનમાં ફ્રાન્સના દાવાવાળા વિસ્તારની [[લુઇસીયાના ખરીદી]] ([[:en:Louisiana Purchase|Louisiana Purchase]])એ દેશના કદને લગભગ બમણું કરી દીધું.વિવિધ તકલીફો અંગે બ્રિટન સામે ઘોષિત થયેલા [[1812નું યુદ્ધ|1812ના યુદ્ધ]] ([[:en:War of 1812|War of 1812]])નું કોઈ પરીણામ આવ્યું નહીં, પરંતુ તેનાથી અમેરિકાનો [[રાષ્ટ્રવાદ]] ([[:en:nationalism|nationalism]]) મજબૂત બન્યો.ફ્લોરિડામાં શ્રેણીબદ્ધ અમેરિકી લશકરી કાર્યવાહીને પરીણામે [[આદમ્સ-ઓનિસ સંધિ|સ્પેને તેને અને અન્ય ખાડી કાંઠાના વિસ્તારને 1819માં સોંપી દીધો]] ([[:en:Adams-Onís Treaty|Spain to cede]]).યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 1845માં [[ટેક્સાસ પ્રજાસત્તાક]] ([[:en:Republic of Texas|Republic of Texas]])નું વિલનીકરણ કર્યું.આ ગાળામાં [[મેનિફેસ્ટ ડેસ્ટિની]] ([[:en:Manifest Destiny|Manifest Destiny]])નો વિચર લોકપ્રિય થયો હતો.<ref>મોરિસન, માઇકલ એ. (1999).''સ્લેવરી એન્ડ ધી અમેરિકન વેસ્ટઃ ધી એક્લિપ્સ ઓફ મેનિફેસ્ટ ડેસ્ટિની એન્ડ ધી કમિંગ ઓફ ધી સિવિલ વોર''.ચેપલ હિલઃ યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ, પેજીઝ13-21આઇએસબીએન 0807847968.</ref>1846માં બ્રિટન સાથે [[ઓરેગોન સંધિ]] ([[:en:Oregon Treaty|Oregon Treaty]])ને કારણે યુ.એસ. વર્તમાન [[ઉત્તરપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકી ઉત્તરપશ્ચિમ]] ([[:en:Northwestern United States|American Northwest]]) ક્ષેત્ર પર અંકુશ જમાવી શક્યું હતું. [[મેકિસકન-અમેરિકી યુદ્ધ|મેક્સિકો-અમેરિકી યુદ્ધ]] ([[:en:Mexican-American War|Mexican-American War]])માં અમેરિકાના વિજયને પરીણામે 1848માં [[કેલિફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]])ની [[મેકિસકો સોંપણી|સોંપણી]] ([[:en:Mexican Cession|cession]]) થઈ અને હાલનો [[દક્ષિણપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|દક્ષિણપશ્ચિમ]] ([[:en:Southwestern United States|American Southwest]]) ક્ષેત્ર બન્યો. 1848-49માં [[કેલિફોર્નીયા સોના માટેની હોડ|કેલિફોર્નીયાની સોનાની દોટે]] ([[:en:California Gold Rush|California Gold Rush]]) પશ્ચિમમાં હિજરતને ઉત્તેજન આપ્યું હતું.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રેલ પરીવહન#ઇતિહાસ|નવી રેલવે]] ([[:en:Rail transport in the United States#History|New railways]])એ વસાહતીઓનો પુનર્વસવાટ સરળ બનાવ્યો અને અમેરિકી મૂળ વતનીઓ સાથે સંઘર્ષ વધાર્યો હતો. અડધી સદી દરમિયાન ચામડા-માંસ માટે તેમ જ રેલવે ઝડપથી નાંખવા માટે 4 કરોડ [[અમેરિકી બિસન]] ([[:en:American Bison|American bison]]) કે પાડાની કતલ કરવામાં આવી હતી.[[મેદાનોના ઇન્ડિયન્સ|મેદાની ઇન્ડિયન્સ]] ([[:en:plains Indians|plains Indians]]) માટે પ્રાથમિક સ્રોત જેવા બિસન ખતમ થવાથી મૂળ વતનીઓનીસંસ્કૃતિ પર આકરો પ્રહાર પડ્યો હતો. === આંતરવિગ્રહ અને ઔદ્યોગિકરણ === {{main|American Civil War|Reconstruction era of the United States|Spanish-American War}} [[ચિત્ર:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|''[[ગેટીસબર્ગનું યુદ્ધ|બેટલ ઓફ ગેટીસબર્ગ]] ([[:en:Battle of Gettysburg|Battle of Gettysburg]])'', [[કુરીયર એન્ડ ઇવ્સ]] ([[:en:Currier and Ives|Currier & Ives]]) દ્વારા લિથોગ્રાફ, કે.1863]] [[રાજ્યોના હકો|રાજ્ય અને સંઘ સરકાર]] ([[:en:states' rights|state and federal governments]]) વચ્ચેના સંબંધો અંગે થતી દલીલોથી તેમ જ નવા રાજ્યોમાં ગુલામીના પ્રસાર પર થતી [[લોહી નીતરતું કેન્સાસ|હિંસક અથડામણો]] ([[:en:Bleeding Kansas|violent conflicts]])થી ગુલામ રાજ્યો અને [[મુક્ત રાજ્ય (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|મુક્ત રાજ્યો]] ([[:en:Free state (United States)|free states]]) વચ્ચે [[અમેરિકી આંતર વિગ્રહના મૂળ|તનાવ]] ([[:en:Origins of the American Civil War|Tensions]]) વધવા માંડ્યો હતો.વ્યાપક રીતે ગુલામ-વિરોધી [[રીપબ્લિક પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|રીપબ્લિકન પક્ષ]] ([[:en:Republican Party (United States)|Republican Party]])ના ઉમેદવાર [[અબ્રાહમ લિંકન]] ([[:en:Abraham Lincoln|Abraham Lincoln]]) 1860માં પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા હતા.તેમણે કાર્યભાર સંભાળ્યો તે પહેલાં સાત ગુલામ રાજ્યોએ [[છૂટા પડવું|અલગ પડવાની]] ([[:en:secession|secession]]) ઘોષણા કરીને [[અમેરિકાના રાજ્યોનો સંઘ|કોન્ફડરેટ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]] ([[:en:Confederate States of America|Confederate States of America]])ની સ્થાપના કરી, તેમની ઘોષણાને સંઘ સરકારે ગેરકાનૂની ગણાવી.[[ફોર્ટ સુમ્ટરનું યુદ્ધ|ફોર્ટ સુમ્ટર પર કોન્ફડરેટના હુમલા]] ([[:en:Battle of Fort Sumter|attack upon Fort Sumter]]) સાથે [[અમેરિકી આંતર વિગ્રહ|અમેરિકી આંતરવિગ્રહ]] ([[:en:American Civil War|American Civil War]])નો પ્રારંભ થયો અને ચાર વધુ ગુલામ રાજ્યો કોન્ફડરેસીમાં જોડાયા.લિંકનના [[મુક્તિનું જાહેરનામુ|મુક્તિ જાહેરનામા]] ([[:en:Emancipation Proclamation|Emancipation Proclamation]])એ [[સંઘ (અમેરિકી આંતર વિગ્રહ)|સંઘ]] ([[:en:Union (American Civil War)|Union]])ને ગુલામીનો અંત લાવવા પ્રતિબદ્ધ બનાવ્યું.1865માં સંઘના વિજયના પગલે યુ.એસ. બંધારણમાં ત્રણ સુધારા સાથે ગુલામ રખાયેલા લગભગ 40 લાખ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]])ઓને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં તેરમો સુધારો|આઝાદીની ખાત્રી]] ([[:en:Thirteenth Amendment to the United States Constitution|ensured freedom]]) પૂરી પાડવામાં આવી, <ref>{{cite web | url = http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf| title = 1860 Census | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2007-06-10}}પાનુ સાત કુલ ગુલામ વસતી 3,953,760 દર્શાવે છે.</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ચૌદમો સુધારો|તેમને નાગરિક બનાવવામાં આવ્યા]] ([[:en:Fourteenth Amendment to the United States Constitution|made them citizens]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં પંદરમો સુધારો|મતદાનના અધિકારો આપવામાં આવ્યા]] ([[:en:Fifteenth Amendment to the United States Constitution|gave them voting rights]]).યુદ્ધ અને તેના નિવારણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સંઘીયતા|સંઘની સત્તા]] ([[:en:Federalism in the United States|federal power]])માં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો.<ref>ડી રોસા, માર્શલ એલ. (1997).''ધી પોલિટિક્સ ઓફ ડિસોલ્યુશનઃ ધી ક્વેસ્ટ ફોર અ નેશનલ આઇડેન્ટિટી એન્ડ ધી અમેરિકન સિવિલ વોર''.એડિસન, એનજેઃ ટ્રાંઝેક્શન, પા.266આઇએસબીએન 1560003499.</ref> [[ચિત્ર:Ellis island 1902.jpg|thumb|[[એલિસ ટાપુઓ]] ([[:en:Ellis Island|Ellis Island]]), ન્યૂ યોર્ક ખાતે ઉતરાણ કરતા આધિવાસીઓ, 1920]] યુદ્ધ પછી [[અબ્રાહમ લિંકનની હત્યા|લિંકનની હત્યા]] ([[:en:Abraham Lincoln assassination|assassination of Lincoln]])એ [[ઉદ્દામ રીપબ્લિકન (યુએસએ)|ઉદ્દામ બનાવેલી રીપબ્લિકનો]] ([[:en:Radical Republican (USA)|radicalized Republican]])ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો પુનર્ગઠન યુગ|પુનઃનિર્માણ]] ([[:en:Reconstruction era of the United States|Reconstruction]])ની નીતિઓએ દક્ષિણી રાજ્યોને ફરીથી એકીકૃત કરવાના અને તેમનું પુનઃનિર્માણ કરવાના ઉદ્દેશ નવા મુક્ત થયેલા ગુલામોના અધિકારો માટે ખાત્રી પુરી પાડી.[[1877નું સમાધાન|1877ના સમાધાન]] ([[:en:Compromise of 1877|Compromise of 1877]])થી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1876|1876ની વિવાદીત પ્રમુખીય ચુંટણી]] ([[:en:United States presidential election, 1876|1876 presidential election]])ના નિરાકરણને કારણે પુનઃનિર્માણનો અંત આવ્યો, [[જિમ ક્રો કાયદા]] ([[:en:Jim Crow laws|Jim Crow laws]])ઓએ તુરત જ ઘણા [[આંતર વિગ્રહ પછી નાગરિકતા-મતાધિકાર હરણ|આફ્રિકી અમેરિકીઓના મતાધિકારને છીનવીલીધો]] ([[:en:Disfranchisement after the Civil War|disenfranchised many African Americans]]).ઉત્તરમાં, શહેરીકરણ અને [[દક્ષિણી યુરોપ|દક્ષિણ]] ([[:en:Southern Europe|Southern]]) તેમ જ [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])માંથી આવી રહેલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આધિવાસ#આધિવાસ 1850થી 1930|આધિવાસીઓના અભૂતપૂર્વ પ્રવાહે]] ([[:en:Immigration to the United States#Immigration 1850 to 1930|influx of immigrants]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તકનીકિ અને ઔદ્યોગિક ઇતિહાસ #તકનીકિ પ્રણાલીઓ અને માળખાં|દેશના ઔદ્યોગિકરણ]] ([[:en:United States technological and industrial history#Technological systems and infrastructure|country's industrialization]])ને ઝડપી બનાવ્યું.આધિવાસનું મોજુ 1929 સુધી ટક્યું અને તેણે શ્રમ પૂરો પાડ્યો અને અમેરિકી સંસ્કૃતિમાં પરિવર્તન આણ્યું.આયાત-નિકાસની ચીજો પરની ઊંચી જકાતો, રાષ્ટ્રીય માળખકાકીય સવલતોનું નિર્માણ અને નવા બેન્કિંગ નિયમનોએ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપ્યું.1867માં રશિયા પાસેથી [[અલાસ્કા ખરીદી|અલાસ્કાની ખરીદી]] ([[:en:Alaska purchase|Alaska purchase]])એ દેશના મુખ્યભૂમિ વિસ્તરણને પૂર્ણ કર્યું.1890નો [[વુન્ડેડ ની હત્યાકાંડ]] ([[:en:Wounded Knee massacre|Wounded Knee massacre]]) [[ઇન્ડિયન યુદ્ધો]] ([[:en:Indian Wars|Indian Wars]])માં છેલ્લો મોટો સશસ્ત્ર સંઘર્ષ હતો. 1893માં, [[હવાઈ સામ્રાજ્ય|હવાઈના પ્રશાંત સામ્રાજ્ય]] ([[:en:Kingdom of Hawaii|Kingdom of Hawaii]])ની [[પ્રાચીન હવાઈ|મૂળ નિવાસી રાજાશાહી]] ([[:en:Ancient Hawaii|indigenous monarchy]])ને અમેરિકી નિવાસીઓના બળવાએ ઉથલાવી પાડી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 1898માં દ્વિપસમૂહને વિલીન કર્યું. એ જ વર્ષે [[સ્પેન-અમેરિકા યુદ્ધ|સ્પેન-અમેરિકી યુદ્ધ]] ([[:en:Spanish-American War|Spanish-American War]])માં વિજયે દર્શાવ્યું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[મહાન સત્તા|વિશ્વસત્તા]] ([[:en:Great power|world power]]) છે અને પ્વેર્ટો રિકો, ગ્વામ અને [[ફિલિપાઇન્સ]] ([[:en:Philippines|Philippines]])નું વિલીનીકરણ થયું.અડધી સદી પછી ફિલિપાઇન્સે આઝાદી મેળવી, જ્યારે પ્વેર્ટો રિકો અને ગ્વામ યુ.એસ. વિસ્તારો તરીકે રહ્યા. === પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, મહાન મંદી અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ === {{main|American Expeditionary Force|Great Depression in the United States|Military history of the United States during World War II}} [[ચિત્ર:Dust Bowl - Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|[[ડસ્ટ બાઉલ]] ([[:en:Dust Bowl|Dust Bowl]]) દરમિયાન છોડી દેવાયેલું ફાર્મ, [[દક્ષિણ ડાકોટા]] ([[:en:South Dakota|South Dakota]]), 1936]] 1914માં [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|બીજુ વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War I|World War I]]) ફાટી નીકળ્યું, ત્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તટસ્થ રહ્યું હતું.મોટા ભાગના અમેરિકીઓને બ્રિટન અને ફ્રાન્સ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ હતી, પરંતુ ઘણા લોકો હસ્તક્ષેપ કરવાની વિરુદ્ધમાં હતા.<ref>ફોનર, એરિક અને જહોન એ. ગેરેટી (1991).''ધી રીડર્સ કમ્પેનીયન ટુ અમેરિકન હિસ્ટ્રી''ન્યૂ યોર્ક હાઉટન મિફિન, પા.576આઇએસબીએન 0395513723.</ref>1917માં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના મિત્ર દેશો|મિત્ર રાજ્યો]] ([[:en:Allies of World War I|Allies]]) સાથે જોડાયું અને [[કેન્દ્રીય સત્તાઓ|ધરી રાષ્ટ્રો]] ([[:en:Central Powers|Central Powers]])ની વિરુદ્ધમાં બાજી પલટી.યુદ્ધ પછી સેનેટે [[લીગ ઓફ નેશન્સ]] ([[:en:League of Nations|League of Nations]])ની સ્થાપના કરતી [[વર્સાઇની સંધિ (1919)|વેર્સાઇની સંધિ]] ([[:en:Treaty of Versailles (1919)|Treaty of Versailles]])ને બહાલી આપી નહીં.દેશે [[અલગતાવાદ|પૃથકતાતાવાદ]] ([[:en:isolationism|isolationism]]) સુધી લઈ જનારી [[એકપક્ષીયવાદ|એકપક્ષીયતા]] ([[:en:unilateralism|unilateralism]])ની નીતિ અપનાવી, <ref>મેકડફી, જેરોમ, ગેરી વેઇન પિગ્રેમ અને સ્ટીવ ઇ. વુડવર્થ (2005).''યુ.એસ. હિસ્ટ્રી સુપર રીવ્યૂ''પિસ્કાટાવે, એનજે, રીસર્ચ એન્ડ એજ્યુકેશન એસોસિએશન, પા.418આઇએસબીએન 0738600709.</ref>1920માં, [[સ્ત્રીઓના અધિકારો|મહિલા અધિકાર]] ([[:en:women's rights|women's rights]]) આંદોલન [[અમેરિકામાં મહિલા મતાધિકારનો ઇતિહાસ|મહિલાઓને મતદાનનો આધિકાર]] ([[:en:History of women's suffrage in the United States|women's suffrage]]) આપતો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ઓગણીસમો સુધારો|બંધારણીય સુધારો]] ([[:en:Nineteenth Amendment to the United States Constitution|constitutional amendment]]) પસાર કરાવવામાં જીત મેળવી.[[ગર્જના કરતો બીજો દાયકો|ગર્જના કરતા બીજા દાયકા]] ([[:en:Roaring Twenties|Roaring Twenties]])ની સમૃદ્ધિનો અંત [[1929નો વોલ સ્ટ્રીટનો કડાકો|1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકા]] ([[:en:Wall Street Crash of 1929|Wall Street Crash of 1929]]) સાથે આવ્યો, જેણે [[અમેરિકામામ મહા મંદી|મહાન મંદી]] ([[:en:Great Depression in the United States|Great Depression]])ના પગરણ માંડ્યા.1932માં પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા બાદ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ|ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટે]] ([[:en:Franklin D. Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]]) અર્થતંત્રમાં સરકારી હસ્તક્ષેપ વધારતી નીતિઓ, [[ન્યૂ ડીલ]] ([[:en:New Deal|New Deal]])ને હાથ ધર્યું1935ની આસપાસ આવેલા [[ડસ્ટ બાઉલ|ડસ્ટ બાઉલે]] ([[:en:Dust Bowl|Dust Bowl]]) સંખ્યાબંધ ખેડુત સમુદાયોને કંગાળ બનાવ્યા અને પશ્ચિમી સ્થળાંતરનું નવું મોજુ સર્જ્યું. 6 જુન, 1944ના [[ડી-ડે (આયોજિત લશ્કરી હુમલાનો દિવસ)|ડી-ડે]] ([[:en:D-Day|D-Day]]) ટાણે [[યુ. એસ. લશ્કર|યુ.એસ. લશ્કર]] ([[:en:U.S. Army|U.S. Army]])ના [[પ્રથમ પાયદળ ડિવિઝન (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પ્રથમ પાયદળ ડિવિઝન]] ([[:en:1st Infantry Division (United States)|1st Infantry Division]])ના [[ચિત્ર:1944 NormandyLST.jpg|thumb|સૈનિકો [[નોર્મન્ડી પર આક્રમણ|નોર્મન્ડી પર ઉતરાણ]] ([[:en:Invasion of Normandy|landing in Normandy]]) કરે છે.]] [[બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])ના પ્રારંભિક તબક્કામાં અસરકારકપણે તટસ્થ રહેલું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સપ્ટેમ્બર 1939માં [[નાઝી જર્મની]] ([[:en:Nazi Germany|Nazi Germany]])ના [[પોલાન્ડ પર આક્રમણ (1939)|પોલાન્ડ]] ([[:en:Invasion of Poland (1939)|invasion of Poland]]) પર આક્રમણ પછી [[જમીન ભાડાપટ્ટો|જમીન ભાડાપટ્ટો કાર્યક્રમ]] ([[:en:Lend-Lease|Lend-Lease]]) મારફતે માર્ચ 1941થી [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના મિત્ર દેશો|મિત્ર રાજ્યો]] ([[:en:Allies of World War II|Allies]])ને [[લશ્કરી સામગ્રી]] ([[:en:materiel|materiel]]) પૂરી પાડવા માંડ્યું હતું.7 ડીસેમ્બર, 1941એ જાપાનના [[પર્લ હાર્બર પર આક્રમણ|પર્લ હાર્બર પરના આશ્ચર્યજનક હુમલા]] ([[:en:attack on Pearl Harbor|attack on Pearl Harbor]]) પછી [[ધરી દેશો]] ([[:en:Axis powers|Axis powers]])ની સામે મિત્ર રાજ્યો સાથે જોડાયું હતું.અમેરિકાના ઇતિહાસમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ અન્ય કોઈ પણ યુદ્ધ કરતા વધારે ખર્ચાળ પુરવાર થયું,<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2005/0829/p15s01-cogn.html|author=Francis, David R. |title=More Costly than "The War to End All Wars"|date=2005-08-29|access-date = 2006-10-24 |work=Christian Science Monitor}}</ref> પરંતુ તેણે મૂડી રોકાણ અને નોકરીઓ પૂરી પાડીને અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.મુખ્ય યુદ્ધરત દેશોમાં યુદ્ધને કારણે ગરીબ બનવાને બદલે અમેરિકા સમૃદ્ધ બનનાર, ખરેખર અત્યંત સમૃદ્દ બનનાર એક માત્ર દેશ બન્યો.<ref>કેનેડી, પાઉલ (1989).''મહાન સત્તાઓનું ઉત્થાન અને પતન''.ન્યૂ યોર્ક, વિન્ટિજ, પૃ.358આઇએસબીએન 0670728197.</ref>[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો વિત્તીય અને નાણાકીય પરીષદ|બ્રેટન વુડ્સ]] ([[:en:United Nations Monetary and Financial Conference|Bretton Woods]]) અને [[યાલ્ટા પરીષદ|યાલ્ટા]] ([[:en:Yalta Conference|Yalta]]) ખાતે મળેલી મિત્ર રાજ્યોની પરીષદોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોની નવી વ્યવસ્થાની રુપરેખા ઘડી કાઢી હતી, જેણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States and the United Nations|United States]]) અને [[સોવિયેત યુનિટન અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સોવિયેત યુનિયન]] ([[:en:Soviet Union and the United Nations|Soviet Union]])ને વિશ્વ પ્રવાહોના કેન્દ્ર સ્થાને મુક્યા હતા.[[યુરોપમાં વિજયનો દિવસ|યુરોપમાં વિજય]] ([[:en:Victory in Europe Day|victory was won in Europe]])ની સાથે 1945માં [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નીયા|સાનફ્રાન્સિસ્કો]] ([[:en:San Francisco, California|San Francisco]])માં યોજાએલી [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|આંતરરાષ્ટ્રીય પરીષદે]] ([[:en:United Nations Conference on International Organization|international conference]]) [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો ખતપત્ર|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું ખતપત્ર]] ([[:en:United Nations Charter|United Nations Charter]]) ઘડી કાઢ્યું, જે યુદ્ધ પછી સક્રિય બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941–October 1945|month=October|year=2005|access-date=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian|archive-url=https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archive-date=2005-10-23|url-status=live}}</ref>[[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ|અણુ શસ્ત્રો વિકસાવનાર પ્રથમ દેશ]] ([[:en:Manhattan Project|developed the first nuclear weapons]])અમેરિકાએ આ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ ઓગસ્ટમાં જાપાનના શહેરો [[હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુ બોમ્બ ફેંકાયા|હિરોશિમા અને નાગાસાકી]] ([[:en:atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|Hiroshima and Nagasaki]]) પર કર્યો હતો.2 સપ્ટેમ્બરે [[જાપાનની શરણાગતિ|જાપાને શરણાગતિ]] ([[:en:surrender of Japan|Japan surrendered]]) સ્વીકારતા યુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો.<ref>પ્રશાંત યુદ્ધ સંશોધન સમાજ (2006).''જાપાનનો સૌથી લાંબો દિવસ''.ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.આઇએસબીએન 4770028873.</ref> === શીત યુદ્ધ અને દેખાવોની રાજનીતિ === {{main|Cold War|African-American Civil Rights Movement (1955–1968)|Vietnam War}} [[ચિત્ર:Martin Luther King - March on Washington.jpg1963માં, "[[મારું એક સ્વપ્ન છે|મારું એક સ્વપ્ન છે]] ([[:en:I Have a Dream|I Have a Dream]])" એ ભાષણ આપતાં |thumb|left|upright|[[માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર]] ([[:en:Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King, Jr.]])]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે [[શીત યુદ્ધ]] ([[:en:Cold War|Cold War]])દરમિયાન સત્તા માટે સ્પર્ધા શરુ થઈ, જેણે [[નાટો]] ([[:en:NATO|NATO]]) અને [[વોર્સો કરાર|વોર્સો કરારો]] ([[:en:Warsaw Pact|Warsaw Pact]]) દ્વારા યુરોપની લશ્કરી બાબતો પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે [[ઉદારવાદી લોકશાહી]] ([[:en:liberal democracy|liberal democracy]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું, જ્યારે સોવિયેત યુનિયને સામ્યવાદ અને કેન્દ્રીય [[આયોજિત અર્થતંત્ર]] ([[:en:planned economy|planned economy]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. બંનેએ સરમુખત્યારશાહીને સમર્થન આપ્યું અને [[પરોક્ષ યુદ્ધ]] ([[:en:proxy war|proxy war]])માં જોતરાયા હતા.1950-53ના [[કોરીયાઇ યુદ્ધ|કોરીયાના યુદ્ધ]] ([[:en:Korean War|Korean War]])માં અમેરિકી દળો [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|સામ્યવાદી ચીની]] ([[:en:People's Republic of China|Communist Chinese]]) દળો સામે લડ્યા હતા.[[ગૃહની યુએન-અમેરિકી કામગીરી સમિતિ|ગૃહની બિન-અમેરિકી પ્રવૃત્તિ સમિતિ]] ([[:en:House Un-American Activities Committee|House Un-American Activities Committee]])એ શંકાસ્પદ ડાબેરી ભાગંફોડમાં શ્રેણીબદ્ધ તપાસો હાથ ધરી હતી, જ્યારે સેનેટર [[જોસેફ મેકકાર્થી]] ([[:en:Joseph McCarthy|Joseph McCarthy]]) સામ્યવાદ-વિરોધી લાગણીના મુખ્ય પ્રવક્તા બન્યા. 1961માં સોવિયેત યુનિયને [[વોસ્ટોક 1|પ્રથમ માનવરહિત અવકાશયાન]] ([[:en:Vostok 1|first manned spaceflight]]) છોડતાં પ્રમુખ [[જહોન એફ. કેનેડી]] ([[:en:John F. Kennedy|John F. Kennedy]])એ અમેરિકાને [[એપોલો કાર્યક્રમ|"ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવી"]] ([[:en:Apollo program|"a man on the moon,"]]) મોકલનાર પ્રથમ દેશ બનવાનું આહ્વાન કર્યું હતું, જે 1969માં સિદ્ધ થયું હતું. કેનેડીએ ક્યુબામાં સોવિયેત દળો સાથે [[ક્યુબા પ્રક્ષેપાસ્ત્ર કટોકટી|તનાવપૂર્ણ આણ્વિક મૂઠભેડ]] ([[:en:Cuban Missile Crisis|tense nuclear showdown]])નો પણ સામનો કર્યો હતો.દરમિયાન અમેરિકાએ સાતત્યપૂર્ણ આર્થિક વિસ્તરણ સાધ્યું હતું.[[રોઝા પાર્ક્સ]] ([[:en:Rosa Parks|Rosa Parks]]) અને [[માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર|માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર]] ([[:en:Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King, Jr.]]) જેવા આફ્રિકી અમેરિકીઓની આગેવાની હેઠળની મજબૂત થતી જતી [[આફ્રિકી-અમેરિકી નાગરિક અધિકાર ચળવળ (1955-1968)|નાગરિક અધિકાર ચળવળે]] ([[:en:African-American Civil Rights Movement (1955–1968)|civil rights movement]]) પૃથકતાવાદ અને ભેદભાવ સામે સંઘર્ષ આદર્યો.1993માં [[જહોન એફ. કેનેડીની હત્યા|કેનેડીની હત્યા]] ([[:en:John F. Kennedy assassination|Kennedy's assassination]]) બાદ પ્રમુખ [[લીંડન બી. જહોન્સન|લીન્ડન બી. જહોન્સન]] ([[:en:Lyndon B. Johnson|Lyndon B. Johnson]])ના શાસન દરમિયાન [[1964નો નાગરિક અધિકારો ધારો|1964નો નાગરિક અધિકાર કાયદો]] ([[:en:Civil Rights Act of 1964|Civil Rights Act of 1964]]) અને [[1965નો મતદાન અધિકારો ધારો|1965નો મતદાન અધિકાર કાયદો]] ([[:en:Voting Rights Act of 1965|Voting Rights Act of 1965]]) પસાર થયા.જહોન્સન અને તેમના અનુગામી [[રિચાર્ડ નિક્સન|રિચાર્ડ નિક્સને]] ([[:en:Richard Nixon|Richard Nixon]])દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં પરોક્ષ યુદ્ધને નિષ્ફળ [[વિયેતનામ યુદ્ધ]] ([[:en:Vietnam War|Vietnam War]]) સુધી વિસ્તાર્યું હતું.[[વિયેતનામ સામે વિરોધ|યુદ્ધ-વિરોધ]] ([[:en:Opposition to the Vietnam War|opposition to the war]]), [[અ-શ્વેત રાષ્ટ્રવાદ|અશ્વેત રાષ્ટ્રવાદ]] ([[:en:black nationalism|black nationalism]]) અને [[લૈંગિક ક્રાન્તિ]] ([[:en:sexual revolution|sexual revolution]])થી પ્રોત્સાહિત થયેલી [[1960ની પ્રતિસંસ્કૃતિ|પ્રતિસંસ્કૃતિ ચળવળ]] ([[:en:Counterculture of the 1960s|countercultural movement]])વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાઈ ગઈ. [[બેટ્ટી ફ્રિડેન|બેટી ફ્રીડેન]] ([[:en:Betty Friedan|Betty Friedan]]) અને [[ગ્લોરીયા સ્ટાઇનમ]] ([[:en:Gloria Steinem|Gloria Steinem]]) અને અન્યોએ [[નારીવાદનું બીજુ મોજુ|નારીવાદનું નવું મોજુ]] ([[:en:Second-wave feminism|new wave of feminism]]) ફેલાવ્યું, જેણે નારી માટે રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક સમાનતાની માગણી કરી. [[વોટરગેટ કૌભાંડ]] ([[:en:Watergate scandal|Watergate scandal]])ને પરીણામે 1974માં નિક્સન રાજીનામુ આપનારા પ્રથમ પ્રમુખ બન્યા હતા. ન્યાયમાં રુકાવટ અને સત્તાના દુરુપયોગ સહિતના આરોપો અંગે તેમની સામે [[મહાઅભિયોગ]] ([[:en:impeachment|impeached]])ની કાર્યવાહી થઈ નહીં. ઉપપ્રમુખ [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]] ([[:en:Gerald Ford|Gerald Ford]]) તેમના [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખના ઉત્તરાધિકારી|અનુગામી]] ([[:en:United States presidential line of succession|succeeded]]) બન્યા હતા.1970ના અંતભાગમાં [[જિમી કાર્ટર]] ([[:en:Jimmy Carter|Jimmy Carter]])નું વહીવટીતંત્ર [[સ્ટેગફ્લેશન]] ([[:en:stagflation|stagflation]]) અને [[ઇરાન અપહ્રત કટોકટી]] ([[:en:Iran hostage crisis|Iran hostage crisis]])થી ઘેરાયેલું રહ્યું.1980માં [[રોનાલ્ડ રીગન]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]])ની પ્રમુખ તરીકેની ચુંટણીએ અમેરિકી રાજનીતિમાં નોંધપાત્ર [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રુઢીચુસ્તવાદ|જમણેરી ઝુકાવ]] ([[:en:Conservatism in the United States|rightward shift in American politics]])નો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેનું પ્રતિબિંબ [[રીગેનોમિક્સ|કરવેરા અને ખર્ચ કરવાની અગ્રતા]] ([[:en:Reaganomics|taxation and spending priorities]])માં મહત્વના ફેરફારોમાં પડ્યું.કેમના કાર્યકાળની બીજી મુદતમાં [[ઇરાન-કોન્ટ્રા અફેર|ઇરાન-કોન્ટ્રા કૌભાંડ]] ([[:en:Iran-Contra affair|Iran-Contra scandal]]) અને [[શીત યુદ્ધ (1985-1991)|સોવિયેત યુનિયન સાથે નોંધપાત્ર રાજનૈતિક પ્રગતિ]] ([[:en:Cold War (1985–1991)|diplomatic progress with the Soviet Union]]) બંને જોવા મળ્યા.પાછળથી સોવિયેત યુનિયનમાં ભંગાણ પડતા શીત યુદ્ધનો અંત આવ્યો === સાંપ્રત યુગ === [[ચિત્ર:WTC9-11.jpg[[11 સપ્ટેમ્બર હુમલો|11 સપ્ટેમ્બર, 2001]] ([[:en:September 11 attacks|September 11, 2001]])ની સવારે|thumb|right| ધી [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] ([[:en:World Trade Center|World Trade Center]])]] {{Main|September 11 attacks|Iraq War|Late 2000s recession}} પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશ]] ([[:en:George H. W. Bush|George H. W. Bush]])ના શાસનમાં યુએન-સંમત [[ખાડીનું યુદ્ધ|ખાડી યુદ્ધ]] ([[:en:Gulf War|Gulf War]])માં અને [[બિલ ક્લિન્ટન]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]])ના શાસનમાં [[યુગોસ્લાવ યુદ્ધો]] ([[:en:Yugoslav wars|Yugoslav wars]])માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના સાથી દેશોએ ભજવેલી નેતૃત્વની ભૂમિકાએ મહાસત્તા તરીકેના અમેરિકાના સ્થાનને જાળવી રાખવામાં મદદ કરી હતીઆધૂનિક અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબુ આર્થિક વિસ્તરણ માર્ચ 1991થી માર્ચ 2001ના ગાળામાં થયું, જેમાં ક્લિન્ટનના વહીવટ અને [[ડોટ-કોમ ફુગ્ગો|ડોટ કોમ ફુગ્ગાનો સમાવેશ થાય છે]] ([[:en:dot-com bubble|dot-com bubble]]).<ref>{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|access-date=2007-08-16|archive-date=2006-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|url-status=dead}}</ref>એક [[પાઉલા જોન્સ|દિવાની દાવો]] ([[:en:Paula Jones|civil lawsuit]]) અને [[લેવિન્સ્કી કૌભાંડ|સેક્સ કૌભાંડ]] ([[:en:Lewinsky scandal|sex scandal]])ને પરીણામે [[બિલ ક્લિન્ટનનો મહાઅભિયોગ|ક્લિન્ટન સામે મહાઅભિયોગ કાર્યવાહી]] ([[:en:Impeachment of Bill Clinton|Clinton's impeachment]]) થઈ, પરંતુ તેઓ સત્તા પર ચાલુ રહ્યા.અમેરિકાના ઇતિહાસમાં કાંટાની ટક્કર સમી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 2000|2000ની પ્રમુખપદની ચુંટણી]] ([[:en:United States presidential election, 2000|2000 presidential election]])નું નિરાકરણ [[બુશ વિ. ગોર|યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય]] ([[:en:Bush v. Gore|U.S. Supreme Court decision]])થી થયું અને જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશના પુત્ર [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ]] ([[:en:George W. Bush|George W. Bush]]) પ્રમુખ બન્યા. [[11 સપ્ટેમ્બર હુમલા|11 સપ્ટેમ્બર, 2001]] ([[:en:September 11 attacks|September 11, 2001]])એ [[અલ-કાયદા]] ([[:en:al-Qaeda|al-Qaeda]])ના ત્રાસવાદીઓ ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] ([[:en:World Trade Center|World Trade Center]]) અને વોશિંગ્ટન ડી.સી. પાસે [[પેન્ટાગોન]] ([[:en:The Pentagon|The Pentagon]]) પર ત્રાટક્યા હતા, જેમાં અંદાજે ત્રણ હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા.તેના પ્રતિભાવમાં [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશનું પ્રમુખપદ|બુશ વહીવટીતંત્ર]] ([[:en:Presidency of George W. Bush|Bush administration]])એ "[[ત્રાસવાદ સામેનું યુદ્ધ|ત્રાસવાદ સામે યુદ્ધ]] ([[:en:War on Terrorism|War on Terrorism]])" શરુ કર્યું.2001ના અંતે યુ.એસ. દળોએ [[અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધ (2001-અત્યાર સુધી)|અફઘાનિસ્તાનમાં આક્રમણ]] ([[:en:War in Afghanistan (2001–present)|invasion of Afghanistan]])ની આગેવાની લીધી, [[તાલિબાન|તાલિબાન સરકાર]] ([[:en:Taliban|Taliban]]) અને અલ-કાયદાની તાલિમ છાવણીઓને દૂર કરી. તાલિબાન વિદ્રોહીઓએ ગેરીલા યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું છે.2002માં બુશ વહીવટીતંત્રએ [[ઇરાક યુદ્ધ માટેના કારણો|વિવાદાસ્પદ કારણો]] ([[:en:Rationale for the Iraq War|controversial grounds]])આગળ ધરીને [[શાસન પરીવર્તન|સત્તાપલટા]] ([[:en:regime change|regime change]]) માટે દબાણ કરવા માંડ્યું હતું.<ref>{{cite web| title = Many Europeans Oppose War in Iraq| work = USA Today| url = http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm| date = 2003-02-14| access-date = 2008-09-01}}{{cite web| author = Springford, John| title = 'Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy| publisher = Centre for European Reform| url = http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf| month = December| year = 2003| access-date = 2008-09-01| archive-date = 2004-03-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf| url-status = dead}}</ref>લશ્કરી હસ્તક્ષેપ માટે નાટોના ટેકા વિના કે યુએના સ્પષ્ટ આદેશ વિના, બુશે [[સંમત દેશોનું જોડાણ]] ([[:en:Coalition of the willing|Coalition of the Willing]]) રચ્યું. જોડાણ દળોએ ઇરાક [[દુશ્મન દેશ હુમલો કરે તે પહેલાં આક્રમણ કરવું|હુમલો કરે તે પહેલાં]] ([[:en:preemptive war|preemptively]]) તેની પર [[2003 ઇરાક પર આક્રમણ|આક્રમણ કરી]] ([[:en:2003 invasion of Iraq|invaded Iraq]])ને 2003માં સરમુખત્યાર અને એક વેળાના યુએસના સાથી [[સદ્દામ હુસેન]] ([[:en:Saddam Hussein|Saddam Hussein]])ને હટાવ્યા હતા. હવે મોટા ભાગના અમેરિકીઓ જેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે તે [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]]) હજુ ચાલુ છે, જોકે હિંસા ઘટવા માંડી છે.<ref>{{cite web| title = Iraq [poll]|publisher=PollingReport.com| url = http://www.pollingreport.com/iraq.htm| access-date = 2008-09-25}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ત્રાસવાદ સામેના યુદ્ધ અને ઇરાક યુદ્ધની તેની કામગીરીમાં માનવ અધિકારોનો ભંગ કર્યો હોવાનો આક્ષેપ [[એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ|એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે]] ([[:en:Amnesty International|Amnesty International]]) મુક્યો છે.<ref>{{cite web|author=|url=http://thereport.amnesty.org/eng/Regions/Americas|title=Amnesty International Report 2007|publisher=Amnesty International|access-date=2008-01-18|archive-date=2012-07-15|archive-url=https://archive.today/20120715080730/http://www.amnesty.org/en/annual-report/2012|url-status=dead}}</ref>2005માં, [[હરિકેન કટરિના]] ([[:en:Hurricane Katrina|Hurricane Katrina]])એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો ગલ્ફ કોસ્ટ|ગલ્ફ કોસ્ટ]] ([[:en:Gulf Coast of the United States|Gulf Coast]])ના મોટા હિસ્સામાં તીવ્ર નુકસાન પહોંચાડયું હતું અને [[ન્યૂ ઓર્લીયન્સ]] ([[:en:New Orleans|New Orleans]])ને નષ્ટ કરી દીધું હતું. 4 નવેમ્બર, 2008એ વૈશ્વિક [[2000ના આખરની મંદી#યુ.એસ.|આર્થિક મંદી]] ([[:en:Late 2000s recession#U.S.|economic recession]]) વચ્ચે [[બરાક ઓબામા]] ([[:en:Barack Obama|Barack Obama]]) રાષ્ટ્ર પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા.આ હોદ્દો સંભાળનારા તેઓ પ્રથમ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]]) છે. == સરકાર અને ચુંટણીઓ == {{main|Federal government of the United States|Elections in the United States}} [[ચિત્ર:Capitol Building Full View.jpg[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ]] ([[:en:United States Capitol|United States Capitol]])ના |thumb|right|પશ્ચિમ ભાગમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની કોંગ્રેસ]] ([[:en:United States Congress|United States Congress]]) બેસે છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વનું સૌથી જુનું હયાત [[સંઘ|સંઘરાજ્ય]] ([[:en:federation|federation]]) છે.તે [[બંધારણીય પ્રજાસત્તાક]] ([[:en:constitutional republic|constitutional republic]]) છે, "જેમાં [[બહુમતીનું રાજ|બુહમતી શાસન]] ([[:en:majority rule|majority rule]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો કાયદો|કાયદા]] ([[:en:Law of the United States|law]]) દ્વારા રક્ષિત [[લઘુમતીના હકો|લઘુમતી હકો]] ([[:en:minority rights|minority rights]])થી સૌમ્ય બનાવવામાં આવ્યું છે."<ref>સ્કેબ, જહોન એમ., અને જહોન એમ. સ્કેબ II (2002).''એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ધી અમેરિકન લીગલ સીસ્ટમ''ફ્લોરેન્સ, કેવાયઃ ડેલ્મર, પા.6આઇએસબીએન 0766827593.</ref>તેનું માળખું મૂળભૂતપણે [[પ્રતિનિધિયુક્ત લોકશાહી|પ્રતિનિધિ લોકશાહી]] ([[:en:representative democracy|representative democracy]]) તરીકે ઘડી કાઢવામાં આવ્યું છે, તેમ છતાં પ્રદેશોમાં વસતા યુ.એસ. નાગરિકોને સંઘરાજ્યના અધિકરીઓ માટે મતદાન કરવાથી દૂર રખાયા છે.<ref>રાસ્કિન, જેમ્સ બી. (2003). ''ઓવરરુલિંગ ડેમોક્રશીઃ ધી સુપ્રીમ કોર્ટ વિ. ધી અમેરિકન પીપલ''લંડન અને ન્યૂ યોર્ક, રાઉટલેજ, પા.36-38આઇએસબીએન 0415934397.</ref>સરકાર અમેરિકી બંધારણ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત અંકુશો [[સત્તાની વહેંચણી|અને સંતુલનો]] ([[:en:separation of powers|checks and balances]])ની વ્યવસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે દેશન સર્વોચ્ચ કાનૂની દસ્તાવેજ તરીકે અમેરિકાના લોકો માટે એક [[સામાજિક કરાર]] ([[:en:social contract|social contract]]) તરીકે કામ કરે છે.[[સંઘીયતા#યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકાની સંઘીય વ્યવસ્થા]] ([[:en:Federalism#United States|American federalist system]])માં નાગરિકો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાજકીય ભાગલા|સરકારના ત્રણ પ્રકારના સ્તરો]] ([[:en:Political divisions of the United States|three levels of government]])હેઠળ આવે છે, સંઘ, રાજ્ય અને સ્થાનિક. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્થાનિક સરકાર]] ([[:en:Local government in the United States|local government]])ની ફરજો સામાન્યપણે [[દેશ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|કાઉન્ટી]] ([[:en:County (United States)|county]]) અને મ્યુનિસિપલ સરકારો વચ્ચે વહેંચાય છે.લગભગ તમામ કિસ્સાઓમાં વહીવટી અને વૈધાનિક અધિકારીઓ જિલ્લાવાર નાગરિકોના [[બહુમતી મતદાન વ્યવસ્થા|બહુમતી મત]] ([[:en:plurality voting system|plurality vote]])થી ચુંટાય છે.સંઘ સ્તરે [[પ્રમાણસરનું પ્રતિનિધિત્વ|પ્રમાણસરના પ્રતિનિધિત્વ]] ([[:en:proportional representation|proportional representation]])ની જોગવાઈ નથી અને નીચલા સ્તરે તે અપવાદરુપ હોય છે.સંઘીય અને રાજ્યના અદાલતી અને [[મંત્રીમંડળ (સરકાર)|કેબિનેટ]] ([[:en:Cabinet (government)|cabinet]]) અધિકારીઓની નિમણૂંક વહીવટી પાંખ દ્વારા થાય છે અને તેને વિધાનસભા મંજુરી આપે છે, તેમ છતાં કેટલાર રાજ્યોમાં ન્યાયમૂર્તિઓ અને અધિકારીઓ લોકોના મતથી પણ ચુંટાય છે. [[ચિત્ર:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left|[[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]])નો દક્ષિણ સન્મુખ ભાગ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|યુ.એસ. પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|U.S. president]])નું ઘર અને કાર્યસ્થળ છે.]] સંઘ સરકાર ત્રણ પાંખની બનેલી છેઃ * [[વિધાનસભા]] ([[:en:legislature|Legislative]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટ|સેનેટ]] ([[:en:United States Senate|Senate]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહ|પ્રતિનિધિગૃહ]] ([[:en:United States House of Representatives|House of Representatives]])ની ની બનેલી [[દ્વિગૃહીયતા|દ્વિ-ગૃહીય]] ([[:en:bicameralism|bicameral]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]] ([[:en:United States Congress|Congress]]) [[સંઘીય કાયદો|સંઘીય કાયદા]] ([[:en:federal law|federal law]]) બનાવે છે, [[યુદ્ધની ઘોષણા|યુદ્ધ જાહેર કરે]] ([[:en:declaration of war|declares war]]) છે, સંધિઓને બહાલી આપે છે, [[નાણાકોથળીની તાકાત]] ([[:en:power of the purse|power of the purse]]) ધરાવે છે, અને [[મહાઅભિયોગ]] ([[:en:impeachment|impeachment]])ની શક્તિ પણ ધરાવે છે, જેના દ્વારા તે સરકારના હયાત સભ્યોને દૂર કરી શકે છે. * [[વહીવટી (સરકાર)|વહીવટી]] ([[:en:Executive (government)|Executive]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના રાષ્ટ્રપ્રમુખ|પ્રમુખ]] ([[:en:President of the United States|president]]) લશ્કરના [[કમાન્ડર-ઇન-ચીફ]] ([[:en:commander-in-chief|commander-in-chief]]) છે, [[ખરડો (સૂચિત કાયદો)|વૈધાનિક ખરડો]] ([[:en:Bill (proposed law)|legislative bills]]) કાયદો બને તે પહેલાં તેને અટકાવાનો અને રદ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસનુ મંત્રીમંડળ|મંત્રી મંડળ]] ([[:en:United States Cabinet|Cabinet]]) તથા અન્ય અધિકારીઓની નિમણૂંક કરે છે, જેઓ સંઘીય કાયદા અને નીતિઓ હાથ ધરે છે અને તેને લાગુ પાડે છે. * [[ન્યાયતંત્ર|ન્યાયિક]] ([[:en:Judiciary|Judicial]]): [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સર્વોચ્ચ અદાલત|સુપ્રીમ કોર્ટ]] ([[:en:Supreme Court of the United States|Supreme Court]]) અને નીચલી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંઘીય અદાલતો|સંઘીય અદાલતો]] ([[:en:United States federal courts|federal courts]]), જેના ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂંક પ્રમુખ સેનેટની મંજુરી સાથે કરે છે. તે કાયદાનું અર્થઘટન કરે છે અને તેમને [[બંધારણીયતા|ગેરબંધારણીય]] ([[:en:constitutionality|unconstitutional]]) લાગતા કાયદા રદ કરે છે. [[ચિત્ર:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વોચ્ચ અદાલતનું મકાન|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વોચ્ચ અદાલતના મકાન]] ([[:en:United States Supreme Court building|United States Supreme Court building]])નો પશ્ચિમ સન્મુખ ભાગ]] પ્રતિનિધિગૃહ 435 સભ્યો ધરાવે છે, દરેક સભ્ય બે વર્ષની મુદત માટે [[કોંગ્રેસના સભ્યને ચુંટતો જિલ્લો|કોંગ્રેસની ચુટણી માટેના જિલ્લા]] ([[:en:congressional district|congressional district]])નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.ગૃહની બેઠકો દર દસ વર્ષે વસતીના આધારે રાજ્યો વચ્ચે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ કોંગ્રેસની ચુટણી માટે બેઠકોની ફાળવણી|ફાળવાય]] ([[:en:United States congressional apportionment|apportioned]]) થાય છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વતી ગણતરી, 2000|2000ની વસતી ગણતરી]] ([[:en:United States Census, 2000|2000 census]]) પ્રમાણે, સાત રાજ્યો ઓછામાં ઓછો એક પ્રતિનિધિ ધરાવે છે, જ્યારે સૌથી વધારે વસતી ધરાવતો કેલિફોર્નીયા 53 પ્રતિનિધિઓ ધરાવે છે.સેનેટના 100 સભ્યો છે, દરેક રાજ્ય બે સેનેટરો ધરાવે છે. તેમાં એક છ વર્ષની મુદત માટે [[એટ-લાર્જ]] ([[:en:at-large|at-large]]) ચુંટાય છે, સેનેટની એકૃતૃતિયાંશ બેઠકોની દર બીજા વર્ષે ચુટણી થાય છે.રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચાર વર્ષની મુદત સુધી કામ કરે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હોદ્દાની મુદત|બેથી વધારે વખત ચુંટાઈ શકતા નથી.]] ([[:en:Term limits in the United States|no more than twice]])રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી|સીધા મતથી ચુંટાતા નથી]] ([[:en:United States presidential election|not elected by direct vote]]), પરંતુ આડકતરા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મતદાર મંડળ|મતદારમંડળ]] ([[:en:United States Electoral College|electoral college]])ની વ્યવસ્થાથી ચુંટાય છે, જેમાં રાજ્યની વસતી પ્રમાણે મતો નક્કી થાય છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ]] ([[:en:Chief Justice of the United States|Chief Justice of the United States]])ની આગેવાની હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ નવ સભ્યો ધરાવે છે, જેઓ જીવનભર કાર્યભાર સંભાળે છે.રાજ્ય સરકારોનું માળખું પણ લગભગ આ જ પ્રમાણે છે, જોકે, [[નેબ્રાસ્કા]] ([[:en:Nebraska|Nebraska]]) વિશિષ્ટપણે [[એક-ગૃહીય]] ([[:en:unicameral|unicameral]]) વિધાનસભા ધરાવે છે.દરેક રાજ્યના (વડા વહીવટદાર) [[ગવર્નર #યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|ગવર્નર]] ([[:en:Governor#United States|governor]]) સીધા ચુંટાય છે. રાજ્ય અને સંઘ બંને સરકારોના તમામ કાયદા અને કાર્યવાહી સમીક્ષાને પાત્ર છે અને બધારણના ભંગ કરતા કોઈ પણ કાયદાને ન્યાયતંત્ર રદ કરી શકે છે.બંધારણનો મૂળ મુસદ્દો સંઘ સરકારના માળખાં અને જવાબદારીઓ પ્રસ્થાપિત કરે છે અને તેની દરેક રાજ્ય સાથેની જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પ્રથમ|અનુચ્છેદ પ્રથમ]] ([[:en:Article One of the United States Constitution|Article One]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હેબીયસ કોર્પસ|હેબીયસ કોર્પસ]] ([[:en:Habeas corpus in the United States|habeas corpus]])ની "ગ્રેટ રિટ"ના હકનું રક્ષણ કરે છે, અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ ત્રણ|અનુચ્છેદ ત્રણ]] ([[:en:Article Three of the United States Constitution|Article Three]]) તમામ ફોજદારી ગુનાઓમાં [[જ્યુરી ટ્રાયલ#યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|જ્યુરી ટ્રાયલ માટેના હક]] ([[:en:Jury trial#The United States|right to a jury trial]])ની ગેરન્ટી આપે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણનો અનુચ્છેદ પાંચ|બંધારણમાં સુધારા]] ([[:en:Article Five of the United States Constitution|Amendments to the Constitution]]) માટે ત્રણ-ચતુર્થાં રાજ્યોની બહાલીની જરૂર પડે છે.બંધારણમાં 27 વખત સુધારા થયા છે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ હકોનો ખરડો|હકોનો ખરડો]] ([[:en:United States Bill of Rights|Bill of Rights]]) પ્રથમ દસ સુધારાથી બન્યો છે, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં ચૌદમો સુધારો|ચૌદ સુધારા]] ([[:en:Fourteenth Amendment to the United States Constitution|Fourteenth Amendment]]) અમેરિકીઓના વ્યક્તિગત હકોનો કેન્દ્રીય પાયો રચે છે. === પક્ષો, વિચારધારા અને રાજકારણ === [[ચિત્ર:Donald_Trump_swearing_in_ceremony.jpg|thumb|((યુ.એસ. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ [[જહોન જી. રોબર્ટ્સ]]સાથે ડોનાલ્ડ ટ્રંપને રાષ્ટ્રપ્રમુખના હોદ્દાના શપથ લેવડાવે છે. 20 જાન્યુઆરી, 2017))]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે તેના મોટા ભાગના ઇતિહાસ દરમિયાન [[બે-પક્ષી વ્યવસ્થા]] હેઠળ કામગીરી બજાવી છે.તમામ સ્તરે ચુંટણી દ્વારા નક્કી થતા હોદ્દાઓ માટે રાજ્ય-સંચાલિત [[પ્રાથમિક ચુટણી|પ્રાથમિક ચુટણીઓ]] પાછળથી યોજાનારી [[સામાન્ય ચુટણી|સામાન્ય ચુટણીઓ]] માટે મુખ્ય પક્ષના નામ-નિર્દિષ્ટોને પસંદ કરે છે.1856ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1856|સામાન્ય ચુટણી]] ([[:en:United States presidential election, 1856|general election of 1856]])થી અત્યાર સુધી બે મુખ્ય પક્ષો ચુટણી લડ્યા છે, જેમાં [[ડેમોક્રેટિક પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|ડેમોક્રેટિક પક્ષ]] અને [[રીપબ્લિકન પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|રીપબ્લિકન પક્ષ]] ([[:en:Republican Party (United States)|Republican Party]])ની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રીપબ્લિકન પક્ષનો ઇતિહાસ|સ્થાપના 1854માં]] થઈ હતી.આંતરવિગ્રહથી અત્યાર સુધીમાં [[ત્રીજો પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|ત્રીજા પક્ષ]]નો એક માત્ર ઉમેદવારે રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુટણીમાં 20 ટકા જેટલા લોકપ્રય મત મેળવ્યા હતા. અને તે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1912|1912]]માં [[પ્રોગ્રેસિવ પક્ષ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ)|પ્રોગ્રેસિવ પક્ષ]]ના [[થીયોડોર રુઝવેલ્ટ]]. અમેરિકાની [[રાજકીય સંસ્કૃતિ]] ([[:en:political culture|political culture]])માં રીપબ્લિકન પક્ષ કેન્દ્રથી જમણેરી કે "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રુઢીચુસ્તવાદ|રુઢીચુસ્ત]] ([[:en:Conservatism in the United States|conservative]])" અને ડેમોક્રેટિક પક્ષ કેન્દ્રથી ડાબેરી અથવા "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આધૂનિક ઉદારવાદ|ઉદારવાદી]] ([[:en:Modern liberalism in the United States|liberal]])" ગણાય છે.[[ઉત્તરપૂર્વીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|ઉત્તરપૂર્વ]] ([[:en:Northeastern United States#Politics|Northeast]]) અને [[પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|પશ્ચિમ કાંઠા]] ([[:en:Western United States#Politics|West Coast]])ના રાજ્યો અને [[મહાન સરોવરોનો વિસ્તાર (ઉત્તર અમેરિકા)|મહાન સરોવરો]] ([[:en:Great Lakes Region (North America)|Great Lakes]])ના કેટલાક રાજ્યો [[લાલ રાજ્યો અને વાદળી રાજ્યો|વાદળી રાજ્યો]] ([[:en:Red states and blue states|blue states]]) તરીકે ઓળખાય છે અને સરખામણીમાં ઉદારવાદી છે.[[દક્ષિણી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાજનીતિ|દક્ષિણ]] ([[:en:Politics of the Southern United States|South]])ના [[યુ.એસ. રાજ્યોમાં રાજકીય પક્ષ તાકાત|લાલ રાજ્યો]] ([[:en:Political party strength in U.S. states|red states]]) અને [[મધ્યપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટસ#રાજકીય પ્રવાહો|મહાન મેદાનો]] ([[:en:Midwestern United States#Political trends|Great Plains]]) અને [[પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#રાજનીતિ|રોકી માઉન્ટેઇન્સ]] ([[:en:Western United States#Politics|Rocky Mountains]])ના ઘણા રાજ્યો સરખામણીમાં રુઢીચુસ્ત છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 2008|2008ની રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુટણી]] ([[:en:United States presidential election, 2008|2008 presidential election]]) જીતનારા [[બરાક ઓબામા]] ([[:en:Barack Obama|Barack Obama]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના પ્રમુખોની યાદી|44મા યુએસ પ્રમુખ]] ([[:en:List of presidents of the United States|44th U.S. president]]) છે અને આ હોદ્દો ધરાવનારા પ્રથમ [[આફ્રિકી-અમેરિકી|આફ્રિકી અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]]) છે.અગાઉના તમામ રાષ્ટ્રપ્રમુખો વિશુદ્ધ યુરોપિય વંશના હતા.2008ની ચુટણીમાં ડેમોક્રેટિક પક્ષે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહની ચુટણીઓ, 2008|ગૃહ]] ([[:en:United States House of Representatives elections, 2008|House]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટની ચુટણીઓ, 2008|સેનેટ]] ([[:en:United States Senate elections, 2008|Senate]]) બંને પર તેના અંકુશને મજબૂત બનાવ્યો.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસની 111મી કોંગ્રેસ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની 111મી કોંગ્રેસ]] ([[:en:111th United States Congress|111th United States Congress]])માં, સેનેટમાં 56 ડેમોક્રેટો, બે [[સ્વાયત્ત (રાજકારણી)|સ્વાયત્તો]] ([[:en:Independent (politician)|independents]]) (જે ડેમોક્રેટો સાથે સંલગ્ન છે) અને 41 રીપબ્લિકનો છે. (એક બેઠક વિવાદીત છે). ગૃહમાં 254 ડેમોક્રેટો અને 178 રીપબ્લિકનો છે. (ત્રણ બેઠખો ખાલી છે). == રાજકીય ભાગલા == {{main|U.S. state|Territorial evolution of the United States|Territorial acquisitions of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પચાસ રાજ્યોનું [[સંઘ રાજ્ય|ફેડરલ યુનિયન]] ([[:en:federation|federal union]]) છે.મૂળ તેર રાજ્યો એ [[તેર સસ્થાનો|તેર સંસ્થાનો]] ([[:en:Thirteen Colonies|thirteen colonies]])માંથી બન્યા છે, જેમણે બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો કર્યો હતો.બાકીના મોટા ભાગના રાજ્યો યુદ્ધ દ્વારા અથવા યુ.એસ. સરકારે કરેલી ખરીદીથી પ્રાપ્ત થયા છે. આમાં અપવાદરુપ છે, [[વર્મોન્ટ|વેર્મોન્ટ]] ([[:en:Vermont|Vermont]]), [[ટેક્સાસ]] ([[:en:Texas|Texas]]) અને હવાઈ. સંઘમા જોડાતા પહેલાં તેઓ દરેક સ્વાયત્ત પ્રજાસત્તાક હતા.બીજું અપવાદરુપ જુથ એ રાજ્યોનું છે, જેમને મૂળ તેર રાજ્યોના વિસ્તારમાંથી રચવામાં આવ્યા.દેશના પ્રારંભિક ઇતિહાસમાં ત્રણ રાજ્યો આ રીતે રચવામાં આવ્યા. [[વર્જિનીયા]] ([[:en:Virginia|Virginia]])માંથી [[કેન્ટુકી]] ([[:en:Kentucky|Kentucky]]), [[ઉત્તર કેરોલિના|નોર્થ કેરોલિના]] ([[:en:North Carolina|North Carolina]])માંથી [[ટેનેસી]] ([[:en:Tennessee|Tennessee]]) અને [[મેસાચ્યુસેટ્સ|મેસેચુસેટ્સ]] ([[:en:Massachusetts|Massachusetts]])માંથી [[મેઇન]] ([[:en:Maine|Maine]]).[[અમેરિકી આંતર વિગ્રહ|અમેરિકી આંતરવિગ્રહ]] ([[:en:American Civil War|American Civil War]]) દરમિયાન વર્જિનીયામાંથી [[પશ્ચિમ વર્જિનીયા]] ([[:en:West Virginia|West Virginia]]) છુટું પડ્યું.સૌથી નવું રાજ્ય હવાઈ 21 ઓગસ્ટ, 1959માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું.રાજ્યોને સંઘમાંથી [[છૂટા પડવું|અલગ]] ([[:en:secession|secede]]) [[ટેક્સાસ વિરુદ્ધ વ્હાઇટ|પડવાનો અધિકાર નથી]] ([[:en:Texas v. White|do not have the right]]). રાજ્યો યુ.એસની જમીનનો વિશાળ ભાગ ધરાવે છે. દેશના બે અન્ય વિસ્તારો દેશના અંગભૂત ગણાય છે, તેઓ છે કોલમ્બીયા જિલ્લો. તે [[સંઘીય જિલ્લો|ફેડરલ જિલ્લો]] ([[:en:federal district|federal district]]) છે અને પાટનગર વોશિંગ્ટન તેમાં આવેલું છે. [[પામાઇરા એટોલ]] ([[:en:Palmyra Atoll|Palmyra Atoll]]) વસતી વગરનો, પરંતુ સંઘમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રદેશો|સામેલ કરેલો]] ([[:en:territories of the United States|incorporated territory]]) પ્રશાંત મહાસાગરમાં આવેલો વિસ્તાર છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દરિયાપારના પાંચ મોટા વિસ્તારો પણ ધરાવે છે. કેરિબીયનમાં [[પ્વેર્ટો રિકો]] ([[:en:Puerto Rico|Puerto Rico]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વર્જિન ટાપુઓ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વર્જિન ટાપુઓ]] ([[:en:United States Virgin Islands|United States Virgin Islands]]) અને પ્રશાંતમાં [[અમેરિકી સમોઆ]] ([[:en:American Samoa|American Samoa]]), [[ગ્વામ]] ([[:en:Guam|Guam]]) અને [[ઉત્તરીય મેરીયાના ટાપુઓ]] ([[:en:Northern Mariana Islands|Northern Mariana Islands]]).અમેરિકી સમોઆ સિવાયના વિસ્તારોમાં જન્મેલા લોકો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકામાં જન્મજાત નાગરિકત્વ|યુ.એસ. નાગરિકત્વ]] ([[:en:Birthright citizenship in the United States of America|U.S. citizenship]]) ધરાવે છે. {{USA midsize imagemap with state names}} == વિદેશી સંબંધો અને લશ્કર == {{main|Foreign policy of the United States|Military of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક, રાજકીય અને લશ્કરી વગ ધરાવે છે.તે [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિ]] ([[:en:United Nations Security Council|United Nations Security Council]])નું કાયમી સભ્ય છે અને ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો મુખ્ય મથક|સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું મુખ્ય મથક]] ([[:en:United Nations Headquarters|United Nations Headquarters]]) આવેલું છે. લગભગ તમામ દેશોની વોશિંગ્ટન ડીસીમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એલચી કચેરીઓની યાદી|એલચી કચેરીઓ]] ([[:en:List of diplomatic missions in the United States|embassies]]) છે અને ઘણાના દેશભરમાં [[કોન્સુલ (પ્રતિનિધિ)|કોન્સ્યુલેટ્સ]] ([[:en:Consul (representative)|consulates]]) છે.એ જ રીતે, લગભગ તમામ દેશોમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એલચી કચેરીઓ|અમેરિકાની એલચી કચેરીઓ]] ([[:en:Diplomatic missions of the United States|American diplomatic missions]]) છે.જોકે, [[ક્યુબા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ક્યુબા]] ([[:en:Cuba-United States relations|Cuba]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-ઇરાન સંબંધો|ઇરાન]] ([[:en:United States-Iran relations|Iran]]), [[ઉત્તર કોરીયા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ઉત્તર કોરીયા]] ([[:en:North Korea-United States relations|North Korea]]), [[ભૂતાન]] ([[:en:Bhutan|Bhutan]]), [[સુદાન]] ([[:en:Sudan|Sudan]]) અને [[રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] ([[:en:Republic of China|Republic of China]]) (તાઇવાન) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો ધરાવતા નથી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|યુનાઇટેડ કિંગડમ]] ([[:en:United Kingdom–United States relations|United Kingdom]]) સાથે [[ખાસ સંબંધો (યુએસ-યુકે)|ખાસ સંબંધો]] ([[:en:Special Relationship (US-UK)|special relationship]]) ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-ઓસ્ટ્રેલીયા સંબંધો|ઓસ્ટ્રેલીયા]] ([[:en:United States-Australia relations|Australia]]), [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] ([[:en:New Zealand-United States relations|New Zealand]]), [[જાપાન-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|જાપાન]] ([[:en:Japan-United States relations|Japan]]), [[ઇઝરાયેલ-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel-United States relations|Israel]]) તેમ જ નાટોના અન્ય સાથી સભ્યો સાથે મજબૂત સંબંધો ધરાવે છે.તે તેના પડોશીઓ સાથે [[અમેરિકી રાજ્યોનું સંગઠન|ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ અમેરિકન સ્ટેટ્સ]] ([[:en:Organization of American States|Organization of American States]]) દ્વારા અને [[કેનેડા-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|કેનેડા]] ([[:en:Canada – United States relations|Canada]]) તેમ જ [[મેક્સિકો-યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંબંધો|મેક્સિકો]] ([[:en:United States-Mexico relations|Mexico]]) સાથે ત્રિપક્ષીય [[ઉત્તર અમેરિકા મુક્ત વેપાર કરારો|ઉત્તર અમેરિકા મુક્ત વેપાર કરાર]] ([[:en:North American Free Trade Agreement|North American Free Trade Agreement]]) જેવા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મુક્ત વેપાર કરારો|મુક્ત વેપાર કરારો]] ([[:en:United States free trade agreements|free trade agreements]])થી ગાઢપણે કામ કરે છે. 2005માં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે [[સત્તાવાર વિકાસ સહાય]] ([[:en:official development assistance|official development assistance]]) પાછળ વિશ્વભરમાં સૌથી વધારે 27 અબજ ડોલર ખર્ચ્યા હતા, જોકે, [[કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (જીએનઆઇ)|કુલ રાષ્ટ્રીય આવક]] ([[:en:Gross National Income|gross national income]])ના ભાગ તરીકે જોતાં યુ.એસ.નું પ્રદાન ફક્ત 0.22 ટકા છે, જે 22 દાતા દેશોમાં વીસમા ક્રમે છે. ખાનગી ફાઉન્ડેશનો, કોર્પોરેશનો અને શૈક્ષણિક તથા ધાર્મિક સંસ્થાઓ જેવા બિન-સરકારી સ્રોતોએ 96 અબજ ડોલર દાન કર્યું હતું.123 અબજ $નું સંયુક્ત ટોટલ પણ વિશ્વમાં સૌથી વધારે છે અને જીએનઆઇની ટકાવારી તરીકે સાતમા ક્રમે છે.<ref>{{citeweb|title=Americans Favor Private Giving, People-to-People Contacts|date=2007-05-24|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2007&m=May&x=20070524165115zjsredna0.2997553|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://archive.is/20070613030525/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2007&m=May&x=20070524165115zjsredna0.2997553|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:USSRONALDREAGANgoodshot.jpg|thumb|left|ધી [[યુએસએસ રોનાલ્ડ રીગન (સીવીએન-76)|યુએસએસ ''રોનાલ્ડ રીગન'']] ([[:en:USS Ronald Reagan (CVN-76)|USS ''Ronald Reagan'']]) [[સુપરકેરીયર]] ([[:en:supercarrier|supercarrier]])]] રાષ્ટ્રપ્રમુખ દેશના લશ્કરી દળોના કમાન્ડર-ઇન-ચીફનો ખિતાબ ધરાવે છે અને તેના અગ્રણીઓ, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ પ્રધાન|સંરક્ષણ પ્રધાન]] ([[:en:United States Secretary of Defense|secretary of defense]]) અને [[જોઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ]] ([[:en:Joint Chiefs of Staff|Joint Chiefs of Staff]])ની નિમણૂંક કરે છે.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સંરક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લશ્કર|લશ્કર]] ([[:en:United States Army|Army]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|નૌકાદળ]] ([[:en:United States Navy|Navy]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મરીન કોર્પ્સ|મરીન કોર્પ્સ]] ([[:en:United States Marine Corps|Marine Corps]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ|હવાઈદળ]] ([[:en:United States Air Force|Air Force]]) સહિતના લશ્કરી દળોનું સંચાલન કરે છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોસ્ટ ગાર્ડ|કોસ્ટ ગાર્ડ]] ([[:en:United States Coast Guard|Coast Guard]])નું શાંતિના સમયમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી|હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Homeland Security|Department of Homeland Security]]) અને યુદ્ધના સમયમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ મંત્રાલય|નૌકાદળ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of the Navy|Department of the Navy]]) સંચાલન કરે છે.2005માં, લશ્કરમાં 13.8 લાખ વ્યક્તિઓ સક્રિય ફરજ બજાવતા હતા, <ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/tables/2005/1231militarypersonnel.pdf|title=Department of Defense Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|date=2005-12-31|publisher=Global Policy Forum|access-date=2007-06-21|archive-date=2008-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081112093417/http://www.globalpolicy.org/empire/tables/2005/1231militarypersonnel.pdf|url-status=dead}}</ref>જેમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના લશ્કરી દળોનો અનામત વિભાગ|અનામતદળો]] ([[:en:Reserve component of the Armed Forces of the United States|Reserves]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નેશનલ ગાર્ડ|નેશનલ ગાર્ડ]] ([[:en:National Guard of the United States|National Guard]]) દરેકના કેટલાક હજાર લોકોને સામેલ કરતા કુલ સંખ્યા [[કુલ સૈનિકોની સંખ્યા પ્રમાણે દેશોની યાદી|23 લાખ સૈનિકો]] ([[:en:List of countries by number of total troops|2.3 million troops]])ની થાય.સંરક્ષણ મંત્રાલય આ ઉપરાંત લગભગ સાત લાખ નાગરિકોને કામે રાખે છે, જેમાં કોન્ટ્રાક્ટરોનો સમાવેશ થતો નથી.લશ્કરી સેવા સ્વૈચ્છિક છે, જોકે, યુદ્ધના સમયમાં [[પસંદગીયુક્ત સેવા વ્યવસ્થા]] ([[:en:Selective Service System|Selective Service System]]) દ્વારા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફરજિયાત લશ્કરી તાલિમ|ફરજિયાત લશ્કરી સેવા]] ([[:en:Conscription in the United States|conscription]]) લાગુ પાડી શકાય છે. વાયુદળના ટ્રાંસપોર્ટ એરક્રાફ્ટ અને એરીયલ રીફ્યુએલિંગ ટેન્કર્સના વિશાળ કાફલા, નૌકાદળના 11 એક્ટિવ એરક્રાફ્ટ કેરીયર્સ તેમ જ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફ્લીટ ફોર્સીસ કમાન્ડ|એટલાન્ટિક]] ([[:en:United States Fleet Forces Command|Atlantic and]]) અને [[કમાન્ડર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક ફ્લીટ|પેસિફિક ફ્લીટ]] ([[:en:Commander United States Pacific Fleet|Pacific fleets]])માં [[મરિન એક્સપિડિશનરી યુનિટ]] ([[:en:Marine Expeditionary Unit|Marine Expeditionary Unit]]) દ્વારા અમેરિકી દળો ઝડપથી તૈનાત થઈ શકે છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહાર [[એન્ટાર્ક્ટિકમાં લશ્કરી પ્રવૃત્તિ|એન્ટાર્કટિકા સિવાય]] ([[:en:Military activity in the Antarctic|except Antarctica]]) દરેક ખંડમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના લશ્કરની મોરચા પર જમાવટ|770 લશ્કરી થાણા અને ફેસિલિટીઝમાં લશ્કર તૈનાત]] ([[:en:Deployments of the United States Military|deployed to 770 bases and facilities]]) છે.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/empire/intervention/2005/basestructurereport.pdf|title=Department of Defense Base Structure Report, Fiscal Year 2005 Baseline|publisher=Global Policy Forum|access-date=2007-06-21|archive-date=2007-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621150632/http://www.globalpolicy.org/empire/intervention/2005/basestructurereport.pdf|url-status=dead}}</ref>આ વૈશ્વિક લશ્કરી હાજરીનો વ્યાપ જોઇને ઘણા વિદ્વાનો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને "લશ્કરી થાણાઓનું સામ્રાજ્ય" જાળવતું હોવાનું વર્ણવવા પ્રેરાયા છે.<ref>{{cite web |author=Ikenberry, G. John |url=http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm |title=Illusions of Empire: Defining the New American Order |work=Foreign Affairs |date=March/April 2004 |access-date=2009-06-09 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://archive.today/20120525210055/http://people.cas.sc.edu/rosati/ttp.ikenberry.empirereviews.fa.march04.htm |url-status=dead }} {{cite web|author=Kreisler, Harry, and Chalmers Johnson|url=http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|title=Conversations with History|publisher=University of California at Berkeley|date=2004-01-29|access-date=2007-06-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610041016/http://globetrotter.berkeley.edu/people4/CJohnson/cjohnson-con3.html|url-status=dead}}</ref> 2006માં અમેરિકાનો કુલ લશ્કરી ખર્ચ 528 અબજ ડોલર કરતા વધારે હતો, જે વૈશ્વિક લશ્કરી ખર્ચના 46 ટકા છે. અને યાદીમાં તેની પછીના ચૌદ દેશોના રાષ્ટ્રીય લશ્કરી ખર્ચના કુલ સરવાળા કરતા પણ વધારે છે.([[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]])ના સંદર્ભમાં, તે યાદીમાં તેના પછીના આવા સંયુક્ત ખર્ચ કરતા પણ વધારે છે.)1,756 $નો માથાદીઠ ખર્ચ વૈશ્વિક સરેરા કરતા દસ ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download |title=The Fifteen Major Spender Countries in 2006 |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |year=2007 |access-date=2007-06-20 |archive-date=2007-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814224502/http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex_major_spenders.pdf/download |url-status=dead }}</ref>જીડીપીના 4.06 ટકાએ યુએસનો લશ્કરી ખર્ચ 172 દેશોમાં 27મા ક્રમે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html |title=Rank Order—Military Expenditures—Percent of GDP |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=2007-05-31 |access-date=2007-06-13 |archive-date=2018-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120113336/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html |url-status=dead }}</ref>2009 માટેનું [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું લશ્કરી બજેટ|સંરક્ષણ મંત્રાલયનું સૂચિત બજેટ]] ([[:en:military budget of the United States|Department of Defense budget]]) 515.4 અબજ $ છે, જે 2008ની સરખામણીમાં સાત ટકા અને 2001 કરતા લગભગ 74 ટકા વધારે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html |title=Department of Defense |publisher=Office of Management and Budget |work=Budget of the United States Government, FY 2009 |access-date=2008-03-02 |archive-date=2008-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306191929/http://www.whitehouse.gov/omb/budget/fy2009/defense.html |url-status=dead }}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]])નો ખર્ચ અંદાજે 2.7 ટ્રિલિયન $ થયો છે.<ref>{{cite web |author=Goldman, David |url=http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/ |title=Iraq War Could Cost Taxpayers $2.7 Trillion |publisher=CNNMoney |date=2008-06-12 |access-date=2009-03-10 |archive-date=2008-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080717162004/http://money.cnn.com/2008/06/11/news/economy/iraq_war_hearing/ |url-status=dead }}</ref>10 માર્ચ, 2009ની સ્થિતિએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે યુદ્ધમાં 4,257 લશ્કરી ખુવારી વહોરી છે અને 31,000થી વધારે ઘવાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Iraq Coalition Casualties |publisher=Iraq Coalition Casualty Count |date=2009-03-10 |access-date=2009-03-10 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |url-status=dead }}</ref> == અર્થતંત્ર == {{main|Economy of the United States}} {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" |- !સ્ટાઇલ=" બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પન="2"|આર્થિક સૂચકો |- |[[બેકારી]] ([[:en:Unemployment|Unemployment]])||8.1 % ^{ફેબ્રુઆરી 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title= Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2009-03-06|access-date = 2009-03-07}}</ref> |- |જીડીપી વૃદ્ધિ||-6.2%^{ચોથુ ત્રિ-માસિક 2008} (1.1%²⁰⁰⁸)<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls|title=Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2009-02-27|access-date=2009-02-28|archive-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826171407/https://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls|url-status=dead}}ત્રિમાસિક વૃદ્ધિ વાર્ષિક દરે દર્શાવવામાં આવે છે.</ref> |- |[[ગ્રાહક ભાવાંક|સીપીઆઇ]] ([[:en:Consumer price index|CPI]])ફુગાવો||0.0%^{જાન્યુઆરી 2008-જાન્યુઆરી 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/pdf/cpi.pdf|title=Consumer Price Index: November 2008|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2009-02-20|access-date = 2009-02-28}}</ref> |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ જાહેર દેવુ|રાષ્ટ્રીય દેવુ]] ([[:en:United States public debt|National debt]])||$10.881 ટ્રિલિયન^{ફેબ્રુઆરી 26, 2009}<ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|access-date=2009-02-28|archive-date=2011-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|url-status=dead}}</ref> |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરીબી|ગરીબી]] ([[:en:Poverty in the United States|Poverty]])||12.5%²⁰⁰⁷<ref name="CBPR08">{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/income_wealth/012528.html|title=Household Income Rises, Poverty Rate Unchanged, Number of Uninsured Down|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-26|access-date = 2008-09-06}}</ref> |} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] ([[:en:capitalism|capitalist]]) [[મિશ્ર અર્થતંત્ર|મિશ્રિત અર્થતંત્ર]] ([[:en:mixed economy|mixed economy]]) ધરાવે છે, જે પુષ્કળ [[કુદરતી સંસાધનો]] ([[:en:natural resource|natural resource]]), સુ-વિકસિત આંતર-માળખું, અને ઊંચી ઉત્પાદકતા<ref>{{cite book|title=Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny|url=https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2|author=Lederman, Daniel, and William Maloney |publisher=World Bank|year=2007|isbn=0821365452|page=[https://archive.org/details/naturalresources0000unse_f4n2/page/185 185]}}</ref> દ્વારા આગળ વધ્યું છે.[[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાભંડોળ]] ([[:en:International Monetary Fund|International Monetary Fund]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે, અમેરિકાનો 14.3 ટ્રિલિયન $ જીડીપી બજાર વિનિમય દરોએ [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|કુલ વિશ્વ પેદાશ]] ([[:en:gross world product|gross world product]])ના 23 ટકા જેટલું છે અને [[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]]) (પીપીપી)એ કુલ વિશ્વ પેદાશના લગભગ 21 ટકા છે.<ref name="IMF GDP"/>તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ રાષ્ટ્રીય જીડીપી છે, જે 2007માં પીપીપીએ [[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]])ના સંયુક્ત જીડીપી કરતા લગભગ 4 ટકા હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=Rank Order—GDP (Purchasing Power Parity)|publisher=CIA|work=World Factbook|date=2008-10-09|access-date=2008-10-21|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> દેશ [[માથાદીઠ (ન્યૂનતમ) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથા દીઠ ન્યૂનતમ જીડીપી]] ([[:en:List of countries by GDP (nominal) per capita|nominal GDP per capita]])માં વિશ્વભરમાં સત્તરમાં સ્થાને અને [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|પીપીપીએ માથાદીઠ આવકમાં છઠ્ઠુ સ્થાન]] ([[:en:List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita at PPP]]) ધરાવે છે. <ref name="IMF GDP"/>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ચીજવસ્તુઓનો સૌથી મોટો આયાતકાર અને ત્રીજો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે, જોકે તેની [[માથાદીઠ નિકાસ પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ નિકાસ]] ([[:en:List of countries by exports per capita|exports per capita]]) સરખામણીમાં ઓછી છે.કેનડા, ચીન, મેક્સિકો, જાપાન અને જર્મની તેના ટોચના વેપારી ભાગીદાર દેશો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=U.S. Top Trading Partners, 2006|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=2007-03-26}}</ref>અગ્રણી નિકાસ ચીજ ઇલેક્ટ્રિકલ મશીનરી છે, જ્યારે વાહનો અગ્રણી આયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/foreign.pdf|title= Table 1289. U.S. Exports and General Imports by Selected SITC Commodity Groups: 2002 to 2005 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>માત્ર છ વર્ષ સુધી ટકેલા વિસ્તરણ પછી અમેરિકી અર્થતંત્ર ડીસેમ્બર 2007થી[[2000ના આખરની મંદી|મંદી]] ([[:en:Late 2000s recession|recession]])માં સપડાયું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/12/02/business/02markets.html|author=Grynbaum, Michael A.|title=Dow Plunges 680 Points as Recession Is Declared|work=New York Times|date=2008-12-01|access-date=2008-12-01}}</ref> [[ખાનગી ક્ષેત્ર]] ([[:en:private sector|private sector]]) અર્થતંત્રનો મુખ્ય હિસ્સો રોકે છે, જ્યારે સરકાર જીડીપીના 12.4 ટકા માટે સક્રિયપણે જવાબદાર છે. અર્થતંત્ર [[ઔદ્યોગિકરણ પછીનો સમાજ|ઔદ્યોગિકરણ પછીના તબક્કામાં]] ([[:en:post-industrial society|postindustrial]]) છે, જેમાં [[આર્થિક પ્રવૃત્તિનું તૃતિય ક્ષેત્ર|સેવા ક્ષેત્ર]] ([[:en:Tertiary sector of economic activity|service sector]])નો જીડીપીમાં 67.8 ટકા ફાળો છે. <ref name="Econ">{{citeweb|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|access-date=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-date=2008-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|url-status=dead}}</ref>કુલ બિઝનેસ આવક જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપારમાંથી આવે છે, જ્યારે ચોખ્ખી આવક નાણા અને વીમા ક્ષેત્રમાંથી થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title= Table 726. Number of Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2003 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>મુખ્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્ર તરીકે રસાયણિક પેદાશો સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઔદ્યોગિક તાકાત બની રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/manufact.pdf|title= Table 971. Gross Domestic Product in Manufacturing in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2000 to 2005 (2004)|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વમાં ક્રુડ તેલનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, તેમ જ તેનો સૌથી મોટો આયાતકાર પણ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2012-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|url-status=dead}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20|url-status=dead}} {{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2008-08-26|access-date=2008-09-10}}</ref>તે દુનિયાનો પ્રથમ ક્રમનો વીજળી અને અણુ ઉર્જા પેદા કરનારો દેશ છે, તેમ જ લિક્વિડ નેચરલ ગેસ, સલ્ફર, ફોસ્ફેટ્સ અને સોલ્ટનો પણ.[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કૃષિ|કૃષિ]] ([[:en:Agriculture in the United States|agriculture]]) જીડીપીમાં માત્ર એક જ ટકો હિસ્સો ધરાવતું હોવા છતાં <ref name="Econ"/>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મકાઈ<ref>{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley%2C+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|title= Corn|publisher=U.S. Grains Council|access-date=2008-03-13}}</ref> અને સોયાબિનમાં વિશ્વમાં ટોચનો ઉત્પાદક દેશ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|access-date=2008-03-13|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442|url-status=dead}}</ref>ડોલર વોલ્યૂમના પ્રમાણમાં [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ]] ([[:en:New York Stock Exchange|New York Stock Exchange]]) વિશ્વમાં સૌથી મોટું છે.<ref>{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|access-date=2007-08-03|archive-date=2013-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409073623/http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|url-status=dead}}</ref> [[કોકા-કોલા]] ([[:en:Coca-Cola|Coca-Cola]]) અને [[મેકડોનાલ્ડ્સ]] ([[:en:McDonald's|McDonald's]]) વિશ્વની બે સૌથી મોટી સ્વીકૃત બ્રાન્ડ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2 |title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands |publisher=Cheskin |date=2005-06-06 |access-date=2007-06-19 |archive-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:NYC NYSE.jpg|thumb|[[વોલ સ્ટ્રીટ]] ([[:en:Wall Street|Wall Street]])માં [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ|ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ આવેલું છે]] ([[:en:New York Stock Exchange|New York Stock Exchange]]).]] 2005માં, 15.5 કરોડ લોકો સ-વેતન નોકરીઓમાં હતા, જેમાંના 80 ટકા પૂર્ણકાલીન નોકરીઓ કરતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://pubdb3.census.gov/macro/032006/perinc/new05_001.htm|title=Labor Force and Earnings, 2005|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=2007-05-29|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205211749/http://pubdb3.census.gov/macro/032006/perinc/new05_001.htm|url-status=dead}}</ref>આમાં બહુમત લોકો એટલે કે 79 ટકા સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતા હતા.<ref name="WF" />લગભગ 1.55 કરોડ લોકો સાથે આરોગ્ય સંભાળ અને સામાજિક સહાય રોજગારી માટેનું અગ્રણી ક્ષેત્ર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2006pubs/07statab/business.pdf|title= Table 739. Establishments, Employees, and Payroll by Employment-Size Class and Industry: 2000 to 2003 |publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2007|month=October | year=2006|access-date=2007-08-26}}</ref>કામદારોના 12 ટકા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કામદાર મંડળો|સંઘોમાં સંગઠીત]] ([[:en:Labor unions in the United States|unionized]]) છે, સરખામણીએ યુરોપમાં 30 ટકા છે.<ref>{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|access-date=2007-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archive-date=2005-06-16|url-status=live}}</ref>કામદારોને ભાડે રાખવાના અને છૂટા કરવાના સરળ નિયમોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને વિશ્વ બેન્ક પ્રથમ ક્રમે મુકે છે.<ref name="EDBI">{{citeweb|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|access-date=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}</ref>1973થી 2003 દરમિયાન, સરેરા અમેરિકી માટે એક વર્ષનું કામ વધીને 199 કલાકનું થયું.<ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/usnews/opinion/articles/031110/10dobbs.htm|author=Dobbs, Lou|title=The Perils of Productivity|work=U.S. News & World Report|date=2003-11-02|access-date=2007-06-30}}</ref>તેને પરીણામે, કૈંક અંશે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે વિશ્વમાં સૌથી ઊંચી શ્રમ ઉત્પાદકતા જાળવી રાખી.જોકે, 1950થી 1990 સુધીના ગાળામાં હતી તેવી કલાક દીઠ ઉત્પાદકતા તે જાળવી શક્યું નથી. નોર્વે, ફ્રાન્સ, બેલ્જીયમ અને [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝમબર્ગ]] ([[:en:Luxembourg|Luxembourg]]) હવે કલાક દીઠ વધારે ઉત્પાદક છે.<ref>{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|title=Highlights of Current Labour Market trends|publisher=International Labour Organization|work=Key Indicators of the Labour Market Programme|date=2005-12-09|access-date=2007-12-20|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000018/http://kilm.ilo.org/2005/press/download/ExSumEN.pdf|url-status=dead}}</ref>યુરોપની સરખામણીમાં યુ.એસ.માં મિલકત અને કોર્પોરેટ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કરવેરા|આવક વેરાના દરો]] ([[:en:Taxation in the United States|income tax rates]]) ઊંચા છે, જ્યારે શ્રમ અને ખાસ કરીને વપરાશ પરના વેરાના દરો ઓછા છે.<ref>{{cite web|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|access-date=2007-06-28|archive-date=2010-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|url-status=dead}}</ref> === આવક અને માનવ વિકાસ === {{main|Income in the United States|Income inequality in the United States|Poverty in the United States|Affluence in the United States}} [[ચિત્ર:Income gains.jpg1979થી 2005ની વચ્ચે ટોચના એક ટકા અને ચોથા ક્વિન્ટાઇલ્સ માટે વેરા પછીની ઘરેલુ આવકમાં |thumb|300px|ફુગાવો-એડજસ્ટેડ ટકાવારીમાં વધારો (ટોચના એક ટકાના લાભો બોટમ બારમાં જણાય છે.)<ref>{{cite web|url=http://www.cbpp.org/1-23-07inc.htm|author=Sherman, Arloc, and Aviva Aron-Dine|title=New CBO Data Show Income Inequality Continues to Widen|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|date=2007-01-23|access-date=2007-11-24}}</ref>]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વસતી ગણતરી|યુનાઇટેડ સ્ટેટચ્સ સેન્સસ બ્યૂરો]] ([[:en:United States Census Bureau|United States Census Bureau]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2007માં કરવેરા પહેલાની[[મધ્યવર્તી ઘરેલુ આવક]] ([[:en:median household income|median household income]]) $50,233 હતી.આ સરેરાશ [[મેલેન્ડ|મેરીલેન્ડ]] ([[:en:Maryland|Maryland]])માં $68,080થી [[મિસિસિપી]] ([[:en:Mississippi|Mississippi]])માં $36,338 હતી.<ref name="CBPR08"/>[[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ]] ([[:en:purchasing power parity|purchasing power parity]]) વિનિમય દરનો ઉપયોગ કરતા, સમગ્રપણે આ મધ્યવર્તી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઘરેલુ આવક#આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી|વિકસિત દેશો]] ([[:en:Household income in the United States#International comparison|developed nations]])ના સૌથી સમૃદ્ધ જુથો જેટલી જ છે.વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં તીવ્રપણે ઘટ્યા બાદ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરીબી|ગરીબી દરો]] ([[:en:Poverty in the United States|poverty rates]]) 1970ના આરંભકાળથી ઊંચા ગયા છે. દર વર્ષે 11-15 ટકા અમેરિકીઓ [[ગરીબી રેખા]] ([[:en:poverty threshold|poverty line]])ની નીચે છે અને 25થી 75 વર્ષની વચ્ચેના 68.5 ટકા લોકો ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ ગરીબીમાં પસાર કરે છે.<ref name="USCB IP&HIC 2007">{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August | year=2008|access-date = 2008-11-13}}</ref><ref>{{citation |last=Hacker |first=Jacob S. |year=2006 |title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream |location=New York |publisher=Oxford University Press}}</ref>2007માં, 3.73 કરોડ અમેરિકીઓ ગરીબીમાં જીવતા હતા.<ref name="CBPR08"/> [[સાપેક્ષ ગરીબી]] ([[:en:relative poverty|relative poverty]]) અને [[ગરીબી રેખા|નિરપેક્ષ ગરીબી]] ([[:en:Poverty threshold|absolute poverty]])ને સમૃદ્ધ દેશોની સરેરાશ કરતા ઘટાડીને યુ.એસ. કલ્યાણ રાજ્ય વિકસિત દેશોમાં હવે સૌથી સાદગીભર્યું છે.<ref name="Sme">સ્મીડિંગ, ટી. એમ. (2005)"પબ્લિક પોલિસીઃ ઇકોનોમિક ઇનઇક્વોલિટી એન્ડ પોવર્ટી, ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇન કમ્પેરેટિવ પર્સ્પેક્ટિવ"''સોશલ સાયન્સ ક્વાર્ટલી'' 86, 955-983</ref><ref>કેનવર્થી, એલ. (1999)"ડુ સોશલ-વેલ્ફેર પોલિટિક્સ રીડ્યુશ પોવર્ટી?એ ક્રોસ નેશનલ એસેસમેન્ટ"'' સોશલ ફોર્સીસ'' 77(3), 1119-1139.બ્રેડલી, ડી, ઇ. હુબેર, એસ. મોલર, એફ. નીલ્સન એન્ડ ડી. સ્ટીફન્સ (2003)"ડીટરમિનન્ટ્સ ઓફ રીલેટિવ પોવર્ટી ઇન એડવાન્સ્ડ કેપિટાલિસ્ટ ડેમોક્રસીઝ"'' અમેરિકન સોસીયલોજીકલ રીવ્યૂ'' 68(1), 22-51</ref>મોટી વયના લોકોમાં ગરીબી ઘટાડવામાં અમેરિકી કલ્યાણ રાજ્યએ સારી કામગીરી બજાવી છે, તેમ છતાં <ref>ઓર, ડી.(નવેમ્બર-ડીસેમ્બર, 2004)."સોશલ સીક્યુરિટી ઇઝન્ટ બ્રોકન: સો વ્હાઇ ધી રશ ટુ ફિક્સ ઇટ?"સિ. સ્ટર અને આર. વાસુદેવનમાં, સંપા.(2007). ''કરન્ટ ઇકોનોમિક ઇશ્યૂઝ''.બોસ્ટન: ઇકોનોમિક બ્યૂરો</ref>યુવાનો સરખામણીમાં ઓછી મદદ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|access-date=2008-07-24|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|url-status=dead}}</ref>21 ઔદ્યોગિક દેશોમાં બાળકોની સ્થિતિ અંગેના [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફંડ|યુનિસેફ]] ([[:en:United Nations Children's Fund|UNICEF]])ના એક અભ્યાસે અમેરિકાને છેલ્લેથી બીજા ક્રમે મુક્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|access-date=2007-09-10}}</ref> ઉત્પાદકતામાં મજબૂત વધારો, નીચી બેરોજગારી અને ફુગાવાનો નીચો દર છતાં 1980થી આવક લાભો અગાઉના દાયકાઓ કરતા ઓછા રહ્યા છે અને ઓછા વહેંચાયા છે અને આર્થિક અસલામતી વધી છે.1947થી 1979ની વચ્ચે [[સાચી આવક|વાસ્તવિક મધ્યવર્તી આવક]] ([[:en:Real income|real median income]]) તમામ વર્ગો માટે 80 ટકા વધી છે અને સમૃદ્ધ અમેરિકીઓ કરતા ગરીબ અમેરિકીઓની આવકો ઝડપથી વધી છે.<ref name="Bar">બાર્ટેલ્સ, એલ. એમ. (2008). ''અનઇક્વલ ડેમોક્રશી: ધી પોલિટિકલ ઇકોનોમી ઓફ ધી ન્યૂ ગિલ્ડેડ એઇજ''.પ્રિન્સટન, એનજેઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, C.|year=2008|title=By the Numbers: Income|access-date=2008-07-24|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|access-date = 2007-06-19}}</ref>બેવડી કમાણી ધરાવતા ઘરો, સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેની ઘટેલી અસમાનતા અને લાંબા કામના કલાકોને કારણે 1980થી તમામ વર્ગો માટે [[મધ્યવર્તી ઘરેલુ આવક]] ([[:en:Median household income|Median household income]]) વધી છે, પરંતુ વૃદ્ધિ ધીમી રહી છે અને એકદમ ટોચ તરફ મજબૂતપણે ઝુકેલી છે. (જુઓ ગ્રાફ).<ref name="Sme"/><ref name="Bar"/><ref>{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|access-date=2008-07-24|archive-date=2010-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|url-status=dead}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/10-17-05inc.htm|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|access-date=2007-05-16}}ગિલ્બર્ટ,ડી. (1998). ''ધી અમેરિકન ક્લાસ સ્ટ્રક્ચર''.બેલ્મોન્ટ, સીએઃ વેડ્સવર્થ.આઇએસબીએન 0534505201.</ref>પરીણામે, ટોચના 1 ટકાનો આવકમાં હિસ્સો 1980 પછી બમણા કરતા વધ્યો છે, જે 2005માં કુલ નોંધાયેલી આવકના 21.8 ટકા હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&en=fb472e72466c34c8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay| work = New York Times|date=2007-03-29|access-date=2007-05-16}}</ref>તેથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિકસિત દેશોમાં સૌથી વધારે આવક અસમાનતા ધરાવે છે.<ref name="Sme"/><ref>{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|access-date=2008-07-24}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead}}</ref>ટોચનો 1 ટકા વર્ગ તમામ સંઘીય વેરાના 27.6 ટકા ચુકવે છે, ટોચના 10 ટકા 54.7 ટકા ચુકવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml | title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005| publisher=Congressional Budget Office| access-date = 2008-11-02}}</ref>આવકની જેમ સંપત્તિ અત્યંત કેન્દ્રિત છે. પુખ્ત વસતીના સૌથી સમૃદ્ધ 10 ટકા દેશની ઘરેલુ સંપત્તિના 69.8 ટકા ધરાવે છે, જે વિકસિત દેશોમાં બીજા ક્રમનો સૌથી વધારે હિસ્સો છે.<ref>{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|access-date=2006-08-21|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|url-status=dead}}</ref>ટોચના 1 ટકા ચોખ્ખી સંપત્તિના 33.4 ટકા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher =Federal Reserve Board| work = Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|access-date=2007-06-24}}</ref> === સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી === {{main|Science and technology in the United States|Technological and industrial history of the United States}} [[ચિત્ર:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg[[ચંદ્ર પર ઉતરાણ|ચંદ્ર પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ]] ([[:en:moon landing|landing on the Moon]]) દરમિયાન |right|thumb|અવકાશયાત્રી [[બઝ એલ્ડ્રિન]] ([[:en:Buzz Aldrin|Buzz Aldrin]]), 1969]] 19મી સદીના અંતભાગથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને તકનીકિ શોધખોળમાં અગ્રણી છે.1876માં, [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ]] ([[:en:Alexander Graham Bell|Alexander Graham Bell]])ને [[ટેલીફોનની શોધ|ટેલીફોન માટેની પ્રથમ અમેરિકી પેટન્ટ]] ([[:en:Invention of the telephone|patent for the telephone]]) એનાયત થઈ હતી.[[થોમસ એડિસન|થોમસ એડીસન]] ([[:en:Thomas Edison|Thomas Edison]])ની પ્રયોગશાળાએ [[ફોનોગ્રાફ]] ([[:en:phonograph|phonograph]]), પ્રથમ [[તાપદીપ્ત વિદ્યુત ગોળો|લાંબો સમય ચાલનારો બલ્બ]] ([[:en:Incandescent light bulb|long-lasting light bulb]]) અને પ્રથમ ટકાઉ [[કાઇનેટોસ્કોપ|મુવી કેમેરા]] ([[:en:Kinetoscope|movie camera]]) વિકસાવ્યા.[[નીકોલા ટેસ્લા]] ([[:en:Nikola Tesla|Nikola Tesla]]) [[ઉલટસૂલટ પ્રવાહ]] ([[:en:alternating current|alternating current]]), [[એસી મોટર]] ([[:en:AC motor|AC motor]]) અને [[રેડીયો]] ([[:en:radio|radio]])માં અગ્રેસર હતા.વીસમી સદીની શરુઆતમાં [[રેનસમ ઇ. ઓલ્ડ્સ|રેન્સમ ઇ. ઓલ્ડ્સ]] ([[:en:Ransom E. Olds|Ransom E. Olds]]) અને [[હેનરી ફોર્ડ]] ([[:en:Henry Ford|Henry Ford]])ની ઓટોમોબાઇલ કંપનીઓએ [[એસેમ્બલી લાઇન]] ([[:en:assembly line|assembly line]])ને પ્રોત્સાહન આપ્યું.1903માં [[રાઇટ બંધુઓ]] ([[:en:Wright brothers|Wright brothers]])એ [[પ્રથમ ઉડ્ડયન યંત્ર|પ્રથમ ટકાઉ, અંકુશિત, હવા કરતા ભારે, ઉર્જાથી ચાલતું ઉડ્ડયન કર્યું]] ([[:en:first flying machine|first sustained and controlled heavier-than-air powered flight]]).<ref>{{cite web|author=Benedetti, François|url=http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|title=100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality|publisher=Fédération Aéronautique Internationale (FAI)|date=2003-12-17|access-date=2007-08-15|archive-date=2007-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp|url-status=dead}}</ref>1930માં [[નાઝીવાદ]] ([[:en:Nazism|Nazism]])ના પ્રાદુર્ભાવથી [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:Albert Einstein|Albert Einstein]]) અને [[એનરિકો ફર્મિ]] ([[:en:Enrico Fermi|Enrico Fermi]]) સહિતના યુરોપના ઘણા વૈજ્ઞાનિકોને યુનાઇટ્ડે સ્ટેટ્સમાં વસવાટ કરવા જવા પ્રેર્યા.બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અણુ શસ્ત્રો વિકસાવનાર [[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) [[અણુ યુગ]] ([[:en:Atomic Age|Atomic Age]])માં લઈ ગયો.[[અવકાશ સ્પર્ધા]] ([[:en:Space Race|Space Race]])એ રોકેટ વિજ્ઞાન, [[પરીમાણોનું વિજ્ઞાન|ભૌતિક વિજ્ઞાન]] ([[:en:materials science|materials science]]) અને કમ્પ્યુટર્સમાં ઝડપી પ્રગતિ સાધી.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે મુખ્યત્વે [[અપ્રાનેટ]] ([[:en:ARPANET|ARPANET]]) અને તેનું અનુગામી [[ઇન્ટરનેટ]] ([[:en:Internet|Internet]]) વિકસાવ્યા.આજે સંશોધન અને વિકાસ માટેના ભંડોળનો મોટો ભાગ, એટલે કે 40 ટકા ખાનગી ક્ષેત્રમાંથી આવે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2007-06-19 }}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન નિબંધો અને [[અસર પરીબળ]] ([[:en:impact factor|impact factor]])માં વિશ્વમાં અગ્રણી છે..<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | access-date = 2006-05-14 }}</ref>અમેરિકીઓ ઊંચી કક્ષાની તકનીકિ ગ્રાહક ચીજવસ્તુઓ ધરાવે છે <ref>{{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | title = Media Statistics > Televisions (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 | access-date = 2009-06-09 | archive-date = 2007-03-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070317112936/https://www.nationmaster.com/graph/med_tel_percap-media-televisions-per-capita | url-status = dead }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_per_com_percap-media-personal-computers-per-capita | title = Media Statistics > Personal Computers (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 }} {{cite web | url = http://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | title = Media Statistics > Radios (per capita) by Country | publisher = NationMaster | month = December | year = 2003 | access-date = 2007-06-03 | archive-date = 2006-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061222160715/https://www.nationmaster.com/graph/med_rad_percap-media-radios-per-capita | url-status = dead }}</ref>અને લગભગ દરેક અમેરિકી ઘર [[બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ એક્સેસ]] ([[:en:broadband Internet access|broadband Internet access]]) ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url = http://adage.com/digital/article?article_id=116136 | title = Download 2007 Digital Fact Pack | date=2007-04-23| work = Advertising Age | access-date = 2007-06-10 }}</ref>[[જનીનમાં ફેરફારથી બનાવેલો આહાર|જનીનમાં ફેરફારથી બનાવેલા આહાર]] ([[:en:genetically modified food|genetically modified food]])ને પ્રાથમિકપણે વિકસાવનાર અને ઉગાડનાર દેશ અમેરિકા છે. જૈવતકનીકિ પાક ઉગાડેલી દુનિયાની અડધા કરતા પણ વધારે જમીન અમેરિકામાં છે.<ref>{{cite web | url = http://www.isaaa.org/Resources/Publications/briefs/35/executivesummary/default.html | title = ISAAA Brief 35-2006: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2006 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications | access-date = 2007-06-19 }}</ref> === પરીવહન === {{main|Transportation in the United States}} [[ચિત્ર:Map of current Interstates.svg|thumb|[[આંતરરાજ્ય ઘોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા|Iઆંતરરાજ્ય ઘોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા]] ([[:en:Interstate Highway System|Interstate Highway System]]) લંબાય છે{{convert|46876|mi|km}}.<ref>{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |access-date=2009-03-04}}</ref>]] 2003ની સ્થિતિએ દર 1,000 અમેરિકીએ 759 ઓટોમોબાઇલ્સ હતા, તેની સરખામણીમાં પછીના વર્ષે યુરોપિય સંઘના દર હજાર રહીશોએ 472 હતા.<ref>{{cite web | url =http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/06/125| title =Car Free Day 2006: Nearly One Car per Two Inhabitants in the EU25 in 2004| date=2006-09-19|publisher =Europa, Eurostat Press Office| access-date = 2007-08-15 }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મુસાફરી વાહનો|વ્યક્તિગત વાહનો]] ([[:en:Passenger vehicles in the United States|personal vehicles]])ના લગભગ 40 ટકા વાન્સ, [[સ્પોર્ટ યુટિલિટી વાહનો|એસયુવીઝ]] ([[:en:Sport utility vehicle|SUVs]]) કે હળવી ટ્રક્સ<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|access-date =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|url-status =dead}}</ref> હતા.તમામ ડ્રાઇવરો અને બિન-ડ્રાઇવરો સહિતના સરેરાશ અમેરિકી પુખ્તો રોજના પ્રવાસમાં ડ્રાઇવિંગ પાછળ 55 મિનીટ ખર્ચે છે{{convert|29|mi|km|0}}.<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|access-date =2007-08-15|archive-date =2007-09-29|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|url-status =dead}}</ref>અમેરિકાની ઇન્ટરસિટી પેસેન્જર રેલ વ્યવસ્થા સરખામણીમાં નબળી છે.<ref>{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| access-date = 2007-06-20 }}</ref>યુરોપમાં 38.8 ટકાની સરખામણીમાં કુલ યુ.એસ. વર્ક ટ્રિપ્સના માત્ર 9 ટકા [[જાહેર પરીવહન|સમૂહ પરીવહનનો ઉ]] ([[:en:public transport|mass transit]])પયોગ કરે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | access-date = 2007-06-11 | archive-date = 2014-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | url-status = dead }}</ref>સાયકલનો ઉપયોગ ન્યૂનતમ છે, યુરોપના સ્તરોથી ઘણો નીચો.<ref>{{cite web | url = http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | author = Pucher, John, and Lewis Dijkstra | title = Making Walking and Cycling Safer: Lessons from Europe | month = February | year = 2000 | publisher = Transportation Alternatives | work = Transportation Quarterly | access-date = 2007-08-15 | archive-date = 2008-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080216000017/http://www.transalt.org/files/resources/other/010901TQpdf021.pdf | url-status = dead }}</ref>નાગરિક વિમાની ઉદ્યોગ સંપુર્ણપણે ખાનગી છે, જ્યારે મોટા ભાગના વિમાની મથકો જાહેર માલિકીના છે.પ્રવાસીઓની સંખ્યાના આધારે દુનિયાની સૌથી મોટી પાંચ વિમાની કંપનીઓ અમેરિકી છે. [[અમેરિકી વિમાની કંપનીઓ|અમેરિકન એરલાઇન્સ]] ([[:en:American Airlines|American Airlines]]) તેમાં પ્રથમ ક્રમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2006|access-date=2007-08-15|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323213100/http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-carried.htm|url-status=dead}}</ref>દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત ત્રીસ પ્રવાસી વિમાની મથકોમાં સોળ અમેરિકામાં છે, તેમાં સૌથી વ્યસ્ત [[હાર્ટ્સફીલ્ડ-જેક્સન એટલાન્ટા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથક]] ([[:en:Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport|Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport]]) (એટીએલ)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|access-date=2007-08-15|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|url-status=dead}}</ref> === ઉર્જા === {{main|Energy use in the United States|Energy policy of the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું ઉર્જા બજાર વર્ષે 29,000 [[ટેરાવોટ]] ([[:en:terawatt|terawatt]])નું છે.[[ઉર્જાના માથાદીઠ વપરાશ પ્રમાણે દેશોની યાદી|ઉર્જાનો માથાદીઠ વપરાશ]] ([[:en:List of countries by energy consumption per capita|Energy consumption per capita]])દર વર્ષે 7.8 ટન ક્રુડ તેલના સમતુલ્ય છે. તેની સરખાણીમાં જર્મનીમાં 4.2 ટન અને કેનેડામાં 8.3 ટન છે.2005માં 40 ટકા ઉર્જા પેટ્રોલીયમમાંથી, 23 ટકા કોલસામાંથી અને 22 ટકા કુદરતી વાયુમાંથી પ્રાપ્ત થઈબાકીની ઉર્જા અણુ શક્તિ અને [[પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા|પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્રોતો]] ([[:en:renewable energy|renewable energy]])માંથી મેળવવામાં આવી.<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf|title= Diagram 1: Energy Flow, 2007|work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration|access-date=2008-06-25}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વમાં સૌથી મોટુ પેટ્રોલીયમનું વપરાશકાર છે.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-09-06|access-date=2007-09-14|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20|url-status=dead}}</ref>દાયકાઓથી અન્ય વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં અણુશક્તિએ મર્યાદિત ભૂમિકા ભજવી છે.2007માં, નવા અણુ મથકો માટે કેટલીક અરજીઓ દાખલ થઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843|title= Atomic Renaissance|work=Economist|access-date=2007-09-06}}</ref> == વસતીગણતરી સંબંધિત == {{main|Demographics of the United States|Immigration to the United States}} [[ચિત્ર:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|thumb|right|કાઉન્ટી પ્રમાણે સૌથી મોટાં વંશીય જૂથો, 2000]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગેરકાનૂની આધિવાસ|ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર કરીને]] ([[:en:Illegal immigration to the United States|illegal immigrants]])અમરિકામાં વસેલા અંદાજે 1.12 કરોડ લોકો <ref name="POP">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|publisher=U.S. Census Bureau]|title=U.S. POPClock Projection}}આંકડો આપોઆપ અપડેટ થાય છે.</ref>સહિત અમેરિકાના વસતી ગણતરી બ્યૂરોએ અંદાજેલી વસતી છે{{uspop commas}}<ref>{{cite web | url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author =Camarota, Steven A., and Karen Jensenius | title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population | month =July | year =2008| publisher = Center for Immigration Studies | access-date = 2008-08-06}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ચીન અને ભારત પછી વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધારે વસતી ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે.[[વસતી વધારો|વસતી વૃદ્ધિ]] ([[:en:population growth|population growth]])નો દર 0.89%,<ref name="WF"/> છે, તેની સરખામણીમાં યુરોપિય સંઘનો 0.16%.<ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| title = European Union| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2007-06-15| archive-date = 2020-06-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20200615123528/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| url-status = dead}}</ref> છે.દર 1,000એ 14.6 ટકાનો [[જન્મ દર]] ([[:en:birth rate|birth rate]]) વિશ્વની સરેરાશ કરતા ઓછો છે અને [[આલ્બેનીયા|અલ્બેનીયા]] ([[:en:Albania|Albania]]) અને [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]] ([[:en:Republic of Ireland|Ireland]])ને બાદ કરતા યુરોપિય સંઘના કોઈ પણ દેશ કરતા વધારે છે.<ref>{{cite web| url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| title = Rank Order—Birth Rate| publisher = CIA| work = The World Factbook| date = 2007-05-31| access-date = 2007-06-13| archive-date = 2013-03-10| archive-url = https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| url-status = dead}}</ref>2007ના નાણાકીય વર્ષમાં 10.5 લાખ આધિવાસીઓને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કાયમી નિવાસી કાર્ડ|કાનૂની નિવાસ]] ([[:en:United States Permanent Resident Card|legal residence]]) આપવામાં આવ્યો હતો.બે દાયકા કરતા વધારે સમયથી મેક્સિકો નવા નિવાસીઓનો અગ્રણી સ્રોત છે, 1998થી ચીન, ભારત અને ફિલિપાઇન્સ દર વર્ષે નવા નિવાસીઓને મોકલનારા ટોચના ચાર દેશો રહ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|access-date=2008-09-06|archive-date=2008-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906133358/http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|url-status=dead}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક માત્ર એવો ઔદ્યોગિક દેશ છે, જયાં મોટા પાયે વસતી વૃદ્ધિના અંદાજો મુકાયા છે.<ref name="PRC">{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|access-date=2007-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archive-date=2007-06-04|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અત્યંત [[બહુવંશીય સમાજ|વૈવિધ્યપુર્ણ વસતી]] ([[:en:multiethnic society|diverse population]]) ધરાવે છે. 10 લાખ કરતાવધારે સભ્યો ધરાવતા 31 [[અમેરિકાની પ્રાચીન વંશાવળી|વંશીય જૂથો]] ([[:en:maps of American ancestries|ancestry groups]]) છે.<ref name="An2000">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|access-date=2007-06-13}}</ref>[[શ્વેત અમેરિકીઓ]] ([[:en:White Americans|White Americans]]) સૌથી મોટું [[વંશીય જૂથો|વંશીય જૂથ]] ([[:en:racial group|racial group]]) છે, ઉપરાંત [[જર્મન અમેરિકી]] ([[:en:German American|German American]]), [[આઇરિશ અમેરિકી]] ([[:en:Irish American|Irish American]]) અને [[ઇંગ્લિશ અમેરિકી]] ([[:en:English American|English American]]) દેશના ચાર મોટા વંશીય જૂથો પૈકીના ત્રણ છે.<ref name="An2000"/>[[આફ્રિકી અમેરિકી|આફ્રિકી અમરિકી]] ([[:en:African American|African American]])દેશની સૌથી મોટી [[લઘુમતી જૂથો|વંશીય લઘુમતી]] ([[:en:Minority group|racial minority]]) અને ત્રીજું સૌથી મોટું વંશીય જૂથ છે.<ref name="Cen2007">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/national/asrh/NC-EST2007-srh.html|title=Annual Estimates of the Population by Sex, Race, and Hispanic or Latino Origin for the United States: April 1, 2000 to July 1, 2007 (NC-EST2006-03)| publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2008-05-01| access-date = 2008-09-05}}</ref><ref name="An2000"/>[[એશિયાઇ અમેરિકી]] ([[:en:Asian American|Asian American]])દેશની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી વંશીય લઘુમતી છે. [[ચાઇનીઝ અમેરિકી|ચીની]] ([[:en:Chinese American|Chinese]]) અને [[ફિલિપિનો અમેરિકી|ફિલિપિનો]] ([[:en:Filipino American|Filipino]]) બે સૌથી મોટા એશિયાઇ અમેરિકી વંશીય જૂથો છે.<ref name="An2000"/>2007માં યુ.એસ.ની વસતીમાં 29 લાખ જેટલા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમેરિકી ઇન્ડિયનો]] ([[:en:Native Americans in the United States|American Indian]]) કે [[અલાસ્કાના મૂળ વતનીઓ|અલાસ્કાના મૂળવતની]] ([[:en:Alaska Natives|Alaskan native]])ઓ, 10 લાખથી વધારે [[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઈના વતની]] ([[:en:Native Hawaiians|native Hawaiian]]) અને 5 લાખ [[પ્રશાંત ટાપુવાસી|પ્રશાંત ટાપુ]] ([[:en:Pacific Islander|Pacific island]])ના વંશના મળીને અંદાજે 45 લાખ છે.<ref name="Cen2007"/><ref name="Minority">{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=July&x=20060707160631jmnamdeirf0.2887079|author=Friedman, Michael Jay|title=Minority Groups Now One-Third of U.S. Population|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of International Information Programs|date=2006-07-14|access-date=2007-06-13|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613222159/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=July&x=20060707160631jmnamdeirf0.2887079|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" |- !સ્ટાઇલ="બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પાન="2"|વંશ/વંશીયતા (2007)<ref name="Cen2007"/> |- |[[શ્વેત અમેરિકી|શ્વેત]] ([[:en:White American|White]])||80.0% |- |[[આફ્રિકી-અમેરિકી]] ([[:en:African American|African American]])||12.8% |- |[[એશિયાઇ અમેરિકી|એશિયાઇ]] ([[:en:Asian American|Asian]])||4.4% |- |[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|મૂળ અમેરિકી વતનીઓ અને અલાસ્કાના મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native American and Alaskan Native]])||1.0% |- |[[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઇના મૂળ વતનીઓ અને પ્રશાંત ટાપુવાસી]] ([[:en:Native Hawaiians|Native Hawaiian and Pacific Islander]])||0.2% |- |[[બહુવંશીય]] ([[:en:Multiracial|Multiracial]])||1.6% |- |[[હિસ્પેનિક અને લેટિન અમેરિકીઓ|હિસ્પેનિક કે લેટિનો]] ([[:en:Hispanic and Latino Americans|Hispanic or Latino]]) (''કોઈ પણ વંશના'')||15.1% |} </div> [[હિસ્પેનિક અને લેટિન અમેરિકીઓ|હિસ્પેનિક અને લેટિનો અમેરિકીઓ]] ([[:en:Hispanic and Latino Americans|Hispanic and Latino Americans]])ની(બંને શબ્દો સત્તાવાર રીતે એકબીજા માટે વાપરી શકાય તેવા છે) વસતીમાં વધારો એ [[વસતીને લગતાં આંકડામાં ફેરફાર|વસતી ગણતરીની તરાહમાં થયેલો સૌથી મોટો ફેરફાર]] ([[:en:Demographic transition|demographic trend]]) છે.વસતી ગણતરી બ્યુરોએ 4.54 કરોડ હિસ્પેનિક મૂળના અમેરિકીઓને એક અલગ "[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વસતી ગણતરીમાં વંશ અને નૃવંશીયતા|વંશીયતા]] ([[:en:Race and ethnicity in the United States Census|ethnicity]])" ધરાવે છે એમ ગણીને અલગ તારવ્યા છે. 64% of હિસ્પેનિક અમેરિકીઓf [[મેકિસકન-અમેરિકી|મેક્સિકન મૂળના]] ([[:en:Mexican American|Mexican descent]])છે.<ref name=CB2007>{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | access-date = 2008-09-26 | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | url-status = dead }}</ref>2000થી 2007 દરમિયાન દેશની હિસ્પેનિક વસતિમાં 27 ટકાનો વધારો થયો હતો, જ્યારે બિન-હિસ્પેનિક વસતિમાં માત્ર 3.6 ટકાનો જ વધારો થયો હતો.<ref name="Cen2007"/>આમાંની મોટા ભાગની વૃદ્ધિ આધિવાસને આભારી છે. અમેરિકી વસતિનો 12.4 ટકા હિસ્સો વિદેશ-જન્મ ધરાવે છે, જેમાં 54 ટકા લોકો [[લેટિન અમેરિકા]] ([[:en:Latin America|Latin America]])માં જન્મેલા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/cats/population/native_and_foreignborn_populations.html| title = Population: Native and Foreign-born Populations (Tables 42 and 43)| publisher = U.S. Census Bureau|work=2009 Statistical Abstract | date = 2008-12-23| access-date = 2009-01-21}}</ref>ફળદ્રુપતા પણ એક પરીબળ છે. સરેરાશ હિસ્પેનિક સ્ત્રી તેના જીવનકાળમાં ત્રણ બાળકોને જન્મ આપે છે.સરખામણીપાત્ર ફળદ્રુપતા દર બિન-હિસ્પેનિક અ-શ્વેત સ્ત્રી માટે 2.2 અને બિન-હિસ્પેનિક શ્વેત સ્ત્રી માટે 1.8 છે. (2.1ના [[કુલ ફળદ્રુપતા દર#પુરવણી દરો|પુરવણી દર]] ([[:en:Total fertility rate#Replacement rates|replacement rate]]) કરતા નીચે).<ref name="PRC"/>[[લઘુમતીઓ]] ([[:en:Minorities|Minorities]]) (વસતિ ગણતરી બ્યૂરોએ કરેલી વ્યાખ્યાપ્રમાણે, બિન-હિસ્પેનિક, બિન-બહુવંશીય ગોરાઓ ઉપરાંતના તમામ) વસતિના 34 ટકા છે, તેઓ 2042 સુધીમાં બહુમતી થવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|access-date=2008-09-06}}</ref> લગભગ 79 ટકા અમેરિકીઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ શહેરી વિસ્તાર|શહેરી વિસ્તારો]] ([[:en:United States urban area|urban areas]])માં રહે છે. (વસતિ ગણતરી બ્યુરોની વ્યાખ્યા પ્રમાણે આવા વિસ્તારોમાં [[પરુ|પરા]] ([[:en:suburb|suburb]])ઓનો સમાવેશ થાય છે).આમાં અડધા લોકો 50,000થી વધારે વસતિ ધરાવતા શહેરોમાં રહે છે.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| access-date = 2008-09-23| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| url-status = dead}}</ref>2006માં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના શહેરોની વસતિ પ્રમાણે યાદી|ઇનકોર્પોરેટેડ સ્થળો]] ([[:en:List of United States cities by population|incorporated places]])એક લાખથી વધારે વસતિ ધરાવતા હતા, નવ શહેરો 10લાખથી વધારે વસતિ ધરાવતા હતા અને ચાર [[વૈશ્વિક શહેર|વૈશ્વિક શહેરો]] ([[:en:global city|global cities]]) વીસ લાખથઈ વધારે વસતિ ધરાવતા હતા. (ન્યૂ યોર્ક શહેર, [[લોસ એંજલસ, કેલિફોર્નિયા|લોસ એન્જેલસ]] ([[:en:Los Angeles, California|Los Angeles]]), શિકાગો, અને[[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]]))<ref name=PopEstBigCities>{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2007/cb07-91table1.pdf|format=PDF| title =Table 1: Population Estimates for the 25 Largest U.S. Cities Based on July 1, 2006, Population Estimates: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date =2007-06-28| access-date = 2007-09-08}}</ref>દસ લખાથી વધાર વસતિ ધરાવતા પચાસ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ મેટ્રોપોલિટન આંકડાકીય વિસ્તારોનું કોષ્ટક|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો]] ([[:en:Table of United States Metropolitan Statistical Areas|metropolitan areas]]) છે.<ref name="PopEstMSA">{{cite web | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/cb07-51tbl2.pdf |format=PDF| title = Table 2. Population Estimates for the 100 Most Populous Metropolitan Statistical Areas Based on July 1, 2006, Population Estimates | work = 2006 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau| date =2007-04-05| access-date = 2007-06-17}}</ref>પચાસ સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી રહેલા મેટ્રો વિસ્તારોમાં 23 પશ્ચિમમાં અને 25 દક્ષિણમાં છે.[[એટલાન્ટા]] ([[:en:Atlanta|Atlanta]]), [[ડલાસ, ટેક્સાસ|ડલાસ]] ([[:en:Dallas, Texas|Dallas]]), [[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]]), [[ફિનિક્સ, એરિઝોના|ફિનીક્સ]] ([[:en:Phoenix, Arizona|Phoenix]]), અને [[રીવરસાઇડ, કેલિફોર્નીયા|રીવરસાઇડ]] ([[:en:Riverside, California|Riverside]])ના મેટ્રો વિસ્તારો 2000થી 2006ની વચ્ચે 10 લાખ લોકોના ત્રણ-ચતુર્થાંશ કરતા વધારે વૃદ્ધિ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/009865.html|title=50 Fastest-Growing Metro Areas Concentrated in West and South|publisher=U.S. Census Bureau|date=2007-04-05|access-date=2007-01-26}}</ref> {{Largest cities of the United States‎}} {{-}} === ભાષા === {{main|Languages of the United States|Language Spoken at Home (U.S. Census)}} <div style="font-size: 90%"> {| class="wikitable" border="1" table cellspacing="0" style="border:1px black; float:right; margin-left:1em;" !સ્ટાઇલ=" બેકગ્રાઉન્ડ:#F99;" કોલ્સ્પન="2"|ભાષાઓ (2005)<ref name="USCB Lang">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2007pubs/08statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2006| title=Table 52—Languages Spoken at Home by Language: 2005|access-date = 2008-10-18}}</ref> |- |અંગ્રેજી(''માત્ર'')||21.62 કરોડ |- |સ્પેનિશ,[[સ્પેનિશ આધારિત ક્રીયોલ ભાષાઓ|ક્રીયોલ]] ([[:en:Spanish-based creole languages|Creole]])||3.22 કરોડ |- |ચીની||23 લાખ |- |ફ્રેન્ચ,[[ફ્રેન્ચ-આધારિત ક્રીયોલ ભાષાઓ|ક્રીયોલ]] ([[:en:French-based creole languages|Creole]])||19 લાખ |- |[[તગાલોગ ભાષા|તગાલોગ]] ([[:en:Tagalog language|Tagalog]])||14 લાખ |- |[[વિયેટનામી ભાષા|વિયેટનામી]] ([[:en:Vietnamese language|Vietnamese]])||11 લાખ |- |જર્મન||11 લાખ |} </div> [[અમેરિકી અગ્રેજી|અંગ્રેજી]] ([[:en:American English|English]]) વાસ્તવિક [[રાષ્ટ્રીય ભાષા]] ([[:en:national language|national language]]) છે.સંઘીય સ્તરે કોઈ [[સત્તાવાર ભાષા]] ([[:en:official language|official language]]) નથી, તેમ છતાં કેટલાક કાયદાઓ, જેવા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રાષ્ટ્રીયતા કાયદો#કુદરતીકરણ|યુ.એ. નેચરલાઇઝેશન જરૂરિયાત]] ([[:en:United States nationality law#Naturalization|U.S. naturalization requirements]]) અંગ્રેજીને સ્વીકૃત ગણે છે.2005માં, લગભગ 21.6 કરોડ અથવા તો પાંચ વર્ષથી માંડીને મોટી વયના લોકો ઘરમાં માત્ર અંગ્રેજી બોલતા હતા.વસતિના 12 ટકા લોકો દ્વારા ઘરમાં બોલાતી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્પેનિશ|સ્પેનિશ]] ([[:en:Spanish in the United States|Spanish]]) બીજા ક્રમની સૌથી સામાન્ય ભાષા છે અને સૌથી વધારે શીખવાતી વિદેશી ભાષા છે.<ref name="USCB Lang"/><ref>{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| access-date = 2006-10-16| archive-date = 2008-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| url-status = dead}}</ref>અંગ્રેજી ઓછામાં ઓછા 28 રાજ્યોની સત્તાવારા ભાષા હોવાથી તેને દેશની સત્તાવાર ભાષા બનાવવાની કેટલાક અમેરિકીઓ હિમાયત કરે છે.<ref name=ILW>{{cite web| author = Feder, Jody| url = http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress| date = 2007-01-25| publisher = ILW.COM (Congressional Research Service)| access-date = 2007-06-19| archive-date = 2009-06-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20090618133418/http://www.ilw.com/immigdaily/news/2007,0515-crs.pdf| url-status = dead}}</ref>હવાઈમાં રાજ્યના કાયદાથી [[હવાઈ ભાષા|હવાઈ]] ([[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]) અને અંગ્રેજી બંને સત્તાવાર ભાષાઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|access-date=2007-06-19|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|url-status=dead}}</ref> [[ન્યૂ મેક્સિકો]] ([[:en:New Mexico|New Mexico]])એ અંગ્રેજી અને સ્પેનિશ બંનેના ઉપયોગ માટે જ્યારે [[લુઇસીયાના]] ([[:en:Louisiana|Louisiana]])એ અગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ માટે કાયદા ઘડ્યા છે, કેમ કે બંનેને કોઇ સત્તાવાર ભાષા નથી.<ref>{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1853596515}}</ref> [[કેલિફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]]) જેવા અન્ય રાજ્યો અદાલતના ફોર્મ્સ જેવા ચોક્કસ સરકારી દસ્તાવેજો સ્પેનિશમાં પ્રસિદ્ધ કરવા આદેશે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/waisgate?WAISdocID=90544325063+0+0+0&WAISaction=retrieve|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)| publisher=Legislative Counsel, State of California|access-date=2007-12-17}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms| publisher=Judicial Council, State of California|access-date=2007-12-17}}</ref>કેટલાક ઇન્સ્યુલર વિસ્તારો તેમની મૂળ દેશી ભાષાને અંગ્રેજીની સાથે સત્તાવાર સ્વીકૃતિ આપે છે. અમેરિકી સમોઆ અને ગ્વામે અનુક્રમે [[સમોઆઈ ભાષા|સમોઆઇ]] ([[:en:Samoan language|Samoan]]) અને [[ચમારો ભાષા|ચમારો]] ([[:en:Chamorro language|Chamorro]])ને સ્વીકારી છે. ઉત્તરીય મેરીયાના ટાપુઓએ [[કેરોલિનીયાઈ ભાષા|કેરોલિનીયાઇ]] ([[:en:Carolinian language|Carolinian]]) અને ચમારો ભાષાઓને સ્વીકારી છે. સ્પેનિ પ્વર્ટો રિકોની સત્તાવાર ભાષા છે. === ધર્મ === {{main|Religion in the United States|History of religion in the United States|Freedom of religion in the United States|Separation of church and state in the United States|List of religious movements that began in the United States}} [[ચિત્ર:Pisgah.jpg|thumb|right|એક [[દક્ષિણી બાપ્ટિસ્ટ સંમેલન|દક્ષિણી બાપ્ટિસ્ટ]] ([[:en:Southern Baptist Convention|Southern Baptist]]) ચર્ચ; મોટા ભાગના અમેરિકીઓ ક્રિશ્ચિયન તરીકે ઓળખાય છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સત્તાવાર રીતે [[બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય|બિનસાંપ્રદાયિક દેશ]] ([[:en:secular state|secular nation]]) છે. અમેરિકી બંધારણનો [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં પ્રથમ સુધારો|પ્રથમ સુધારો]] ([[:en:First Amendment to the United States Constitution|First Amendment]]) [[ધર્મની સ્થાપના|ધર્મના મુક્ત પાલન]] ([[:en:Establishment of religion|free exercise of religion]])ની ખાત્રી આપે છે અને કોઈ પણ પ્રકારના ધાર્મિક શાસનની સ્થાપનાની મનાઈ ફરમાવે છે.2002ના એક અભ્યાસમાં 59 ટકા અમેરિકીઓએ જણાવ્યું હતું કે "ધર્મ તેમના જીવનમાં અત્યંત મહત્વનો ભાગ" ભજવે છે. આ ટકાવારી અન્ય કોઈ પણ સમૃદ્દ દેશ કરતા ઘણી ઊંચી છે.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations…U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|access-date=2008-10-23|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|url-status=dead}}</ref>2007ના એક સરવે પ્રમાણે, 78.4 ટકા પુશ્ક લોકો પોતાને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] ([[:en:Christianity in the United States|Christian]]) તરીકે ઓળખાવે છે. <ref name="Pew">{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|access-date=2008-10-23}}</ref>આ ટકાવારી 1990માં 86.4 હતી.<ref name="ARIS">{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|title=American Religious Identification Survey|publisher=CUNY Graduate Center|year=2001|access-date=2007-06-17|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm|url-status=dead}}</ref>[[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટ]] ([[:en:Protestantism|Protestant]]) સંપ્રદાયના લોકો 51.3 ટકા હતા, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિકવાદ]] ([[:en:Roman Catholicism in the United States|Roman Catholicism]]) 23.9 ટકાએ સૌથી મોટી વ્યક્તિગત સંજ્ઞા છે.અભ્યાસ વસતિના 26.3 ટકા ગોરા [[ઇસુના શુભસંદેશનો વાદ (ઇવેંજેલિકલિઝમ)|ઇવેન્જેલિકલ્સ]] ([[:en:evangelicalism|evangelicals]])ને દેશનું સૌથી ધાર્મિક જૂથ ગણાવે છે, <ref name="Pew"/>જ્યારે અન્ય અભ્યાસ તમામ વંશોના ઇવેન્જેલિકલ્સને 30-35 ટકા ગણાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron|5=Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|access-date=2007-06-18|archive-date=2009-12-07|archive-url=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|url-status=dead}}</ref>2007માં વિવરણ હેઠળના કુલ બિન-ખ્રિસ્તી ધર્મો 4.7 ટકાહતા, જે 1990ના 3.3 ટકાથી વધ્યા હતા.<ref name="ARIS"/>અગ્રણી બિન-ખ્રિસ્તી પંથો [[અમેરિકી યહુદીઓ|યહુદી]] ([[:en:American Jews|Judaism]]) (1.7%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બુદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ([[:en:Buddhism in the United States|Buddhism]]) (0.7%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઇસ્લામ|ઇસ્લામ]] ([[:en:Islam in the United States|Islam]]) (0.6%), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હિન્દુ ધર્મ|હિન્દુ]] ([[:en:Hinduism in the United States|Hinduism]]) (0.4%), અને [[ઐક્યવાદી સર્વહિતવાદ]] ([[:en:Unitarian Universalism|Unitarian Universalism]]) (0.3%) છે.<ref name="Pew"/>પોતાને [[નિરીશ્વરવાદ|નિરિશ્વરવાદી]] ([[:en:agnosticism|agnostic]]), [[નાસ્તિકવાદ|નાસ્તિક]] ([[:en:atheism|atheist]]), કે કોઈ પણ જાતનો [[બિન-ધર્મ|ધર્મ નહીં]] ([[:en:irreligion|no religion]]) હોવાનું જણાવતા લોકો 1990માં 8.2 ટકાથી વધીને 2007માં <ref name="ARIS"/>16.1 ટકા થયા હતા, <ref name="Pew"/>જે સંખ્યા બ્રિટન (2005: 44%) અને સ્વીડન (2005: 85%) જેવા ઔદ્યોગિકરણ પછીના દેશોની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.adherents.com/Na/Na_46.html|title=Studies on Agnostics and Atheists in Selected Countries|publisher=Adherents.com|access-date=2007-06-14|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614114021/http://www.adherents.com/Na/Na_46.html|url-status=dead}}</ref> === શિક્ષણ === {{main|Education in the United States|Educational attainment in the United States|Higher education in the United States}} [[File:Monroe Township High School Front View.jpg|thumb|right|મનરો નગર, [[ન્યૂ જર્સી]] શાળા]] અમેરિકી [[જાહેર શિક્ષણ]] ([[:en:public education|public education]]) રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારો દ્વારા સંચાલિત છે અને સંઘીય અનુદાનોના અંકુશો દ્વારા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ શિક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું શિક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Education|United States Department of Education]]) તેનું નિયમન કરે છે.મોટા ભાગની શાળાઓમાં બાળકો છ કે સાત વર્ષની ઉંમરથી (સામાન્યપણે, [[કિંડરગાર્ટન]] ([[:en:kindergarten|kindergarten]]) અથવા [[પ્રથમ કક્ષા]] ([[:en:first grade|first grade]]))માં) દાખલ થાય છે અને અઢાર વર્ષના થાય ત્યાં સુધી (સામાન્યપણે [[બારમી કક્ષા]] ([[:en:twelfth grade|twelfth grade]]), [[હાઇ સ્કૂલ|હાઇસ્કુલ]] ([[:en:high school|high school]]))ના અંત સુધી) તેઓ ભણે છે. કેટલાક રાજ્યો વિદ્યાર્થીઓને સોળ કે સત્તર વર્ષે શાળા છોડવાની છુટ આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |access-date = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}</ref>લગભગ 12 ટકા બાળકો [[રુઢીચુસ્ત શાળા|રુઢીચુસ્ત શાળાઓ]] ([[:en:parochial school|parochial]]) કે [[બિન-સંકુચિત]] ([[:en:nonsectarian|nonsectarian]])કે [[ખાનગી શાળા|ખાનગી શાળાઓમાં]] ([[:en:private school|private school]]) દાખલ થાય છે.માત્ર બે ટકા બાળકો [[ઘરે બેઠા ભણતર|ધરે બેઠા ભણે]] ([[:en:homeschooling|homeschooled]]) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |access-date = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અમેરિકી સંસ્થાઓની યાદી|ઉચ્ચ શિક્ષણની ઘણી સ્પર્ધાત્મક જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓ]] ([[:en:List of American institutions of higher education|institutions of higher education]]) તેમ જ ખુલ્લી પ્રવેશ નીતિઓ સાથેની સ્થાનિક [[સમુદાય કોલેજ|સમુદાય કોલેજો]] ([[:en:community college|community college]]) છે.25 અને તેથી વધારે વર્ષની ઉંમરના અમેરિકીઓના 84.6 ટકા હાઇસ્કુલ સુધી ભણે છે, 52.6 ટકા કોલેજમાં જાય છે, 27.2 ટકા [[સ્નાતક ડીગ્રી|સ્નાતકની ડીગ્રી]] ([[:en:bachelor's degree|bachelor's degree]]) મેળવે છે અને 9.6 ટકા અનુ-સ્નાતક ડીગ્રીઓ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|access-date = 2006-08-01}}</ref>મૂળભૂત [[સાક્ષરતા#યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|સાક્ષરતા દર]] ([[:en:literacy#United States|literacy rate]]) અંદાજે 99 ટકા છે.<ref name="WF" /><ref>યુ.એસ. સાક્ષરતા અંગે વધારે વિગતો માટે, જુઓ [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF 21મી સદીમાં અમેરિકી પુખ્તોની સાક્ષરતા તરફ એક નજર], યુ.એસ. શિક્ષણ મંત્રાલય (2003).</ref>સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને 0.97નો શિક્ષણ આંક આપ્યો છે, જે તેને વિશ્વમાં 12મા સ્થાને મુકે છે.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|access-date=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archive-date=2007-06-20|url-status=live}}</ref> === આરોગ્ય === {{main|Health care in the United States|Health care reform in the United States|Health insurance in the United States}} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[અપેક્ષિત આયુષ્ય]] ([[:en:life expectancy|life expectancy]]) જન્મથી 77.8 વર્ષનું છે, <ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf#027|title=Health, United States, 2006|month=November | year=2006|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics|access-date = 2007-08-15}}</ref>જે પશ્ચિમ યુરોપમાં સમગ્ર આંકડા કરતા એક વર્ષ ઓછું છે અને નોર્વે, સ્વીટ્ઝર્લેન્ડ અને કેનેડા કરતા ત્રણથી ચાર વર્ષ ઓછું છે.<ref>{{cite web|author=Eberstadt, Nicholas, and Hans Groth|url=http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|title=Healthy Old Europe|date=2007-04-19|work=International Herald Tribune|access-date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070423013852/http://www.iht.com/articles/2007/04/19/opinion/edeber.php|archive-date=2007-04-23|url-status=live}}</ref>છેલ્લા બે દાયકામાં અપેક્ષિત આયુષ્યમાં દેશનો ક્રમ વિશ્વમાં 11મા સ્થાનેથી 42મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે.<ref>{{cite web|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|access-date = 2007-08-15}}</ref>દર હજારે 6.37નો [[બાળ મરણ|બાળ મરણ દર]] ([[:en:infant mortality|infant mortality rate]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને 221 દેશોમાં 42મા સ્થાને મુકે છે, જે પશ્ચિમ યુરોપના તમામ દેશો કરતા પાછળ છે.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Rank Order—Infant Mortality Rate|date=2007-06-14|publisher=CIA|work=The World Factbook|access-date=2007-06-19|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.નો કેન્સરથી ઉગરી જવાનો દર વિશ્વમાં સૌથી ઊંચો છે.<ref> {{cite news| first = Nicole| last = Martin| title = UK Cancer Survival Rate Lowest in Europe| url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1560849/UK-cancer-survival-rate-lowest-in-Europe.html | work = The Daily Telegraph| date = 2007-08-24}} {{cite journal| last = Gatta| first = Gemma | year = 2006| month = February| title = Survival from Rare Cancer in Adults: A Population-Based Study| journal = The Lancet Oncology| volume = 7| issue = 2| pages = 132–140| doi = 10.1016/S1470-2045(05)70471-X| issn = 1470-2045}}</ref>પુખ્ત વસતિનો અંદાજે એક-તૃતિયાંશ [[સ્થુળતા|સ્થુળ]] ([[:en:obesity|obese]]) છે અને તે ઉપરાંતનો એક-તૃતિયાંશ વધારે વ ધરાવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |access-date = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}</ref> સ્થુળતા દર ઔદ્યોગિક દેશોમાં સૌથી ઊંચો છે અને છેલ્લા પચીસ વર્ષમાં બમણા કરતા વધ્યો છે.<ref>{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0060938455 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationda01schl/page/240 240] }}</ref>આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસાયિકો સ્થુળતા સંબંધિત [[ડાયાબિટીસ મેલિટસ ટાઇપ 2|ટાઇપ ટુ ડાયાબીટીસ]] ([[:en:diabetes mellitus type 2|type 2 diabetes]])ને [[રોગચાળો]] ([[:en:epidemic|epidemic]]) ગણાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |access-date = 2007-06-17|work= Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology|publisher=American Heart Association}}</ref>દર હજારે 79.8નો યુ.એસ. સગીર સગર્ભાવસ્થા દર ફ્રાન્સ કરતા ચાર ગણો અને જર્મની કરતા પાંચ ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |title=Adolescent Sexual Health in Europe and the U.S.—Why the Difference? |month=October |year=2001 |access-date=2007-06-17 |publisher=Advocates for Youth |archive-date=2007-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520020329/http://www.advocatesforyouth.org/PUBLICATIONS/factsheet/fsest.htm |url-status=dead }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગર્ભપાત|ગર્ભપાત]] ([[:en:Abortion in the United States|Abortion]])ને કાયદેસર ગણવાની માગ અત્યંત વિવાદાસ્પદ છે.ઘણા રાજ્યોએ તેની કાર્યવાહીને જાહેર ભંડોળ પૂરું પાડવા પર પ્રતિબંધ મુક્યો છે અને મોડેથી થતા ગર્ભપાતો પર અંકુશ લાદ્યો છે. સગીરો માટે માતા-પિતાનું જાહેરનામુ જરૂરી બનાવ્યું છે અને રાહ જોવાનો ગાળો ફરજિયાત બનાવ્યો છે.ગર્ભપાતનો દર ઘટી રહ્યો છે, ત્યારે દર હજાર જન્મે 241નો ગર્ભપાત દર અને 15થી 44 વર્ષની ઉંમરની દર હજાર સ્ત્રીઓએ 15નો ગર્ભપાત દર મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશો કરતા વધારે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|access-date = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}</ref> [[હાઉસ્ટન, ટેક્સાસ|હાઉસ્ટન]] ([[:en:Houston, Texas|Houston]])માં [[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right| [[ટેક્સાસ તબીબી કેન્દ્ર]] ([[:en:Texas Medical Center|Texas Medical Center]]) વિશ્વનું સૌથી મોટું તબીબી કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts & Figures|access-date=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archive-date=2010-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|url-status=dead}}</ref>]] માથાદીઠ ખર્ચ અને જીડીપીની ટકાવારી બંને રીતે માપતાં યુ.એસ. આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા કોઈ પણ અન્ય દેશ કરતા વધારે છે.<ref>''ઓઇસીડી હેલ્થ ડેટા 2000: એ કમ્પેરેટિવ એનાલિસિસ ઓફ 29 કન્ટ્રીઝ'' [સીડી-રોમ] (ઓઇસીડી: પેરિસ, 2000).આ પણ જુઓ{{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive?|year=2001|access-date=2006-11-29|publisher=University of Maine|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604233313/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.%20HCweb.pdf|url-status=dead}}</ref> [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] ([[:en:World Health Organization|World Health Organization]])એ 2000માં યુ.એસ. આરોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને પ્રતિભાવ પાઠવવાની બાબતમાં પ્રથમ ક્રમે મુકી હતી, પરંતુ સમગ્ર કામગીરીની રીતે 37મા સ્થાને મુકી હતી.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તબીબી સંશોધનમાં અગ્રણી છે.2004માં, બિન-ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે જૈવતબીબી સંશોધન પાછળ યુરોપ કરતા ત્રણ ગણો માથાદીઠ ખર્ચ કર્યો.<ref>{{cite journal |author=Groves, Trish| year=2008|month=February |title=Stronger European Medical Research |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2008-02-16_336_7640/page/341|journal=British Medical Journal |volume=336 |pages=341–342| doi=10.1136/bmj.39489.505208.80 |pmid=18276671}}</ref> અન્ય તમામ વિકસિત દેશોથી વિપરીત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આરોગ્ય સુરક્ષા કવરેજ [[સાર્વત્રિક આરોગ્ય સુરક્ષા|સાર્વત્રિક]] ([[:en:Universal health care|universal]]) નથી.2004માં, ખાનગી વીમા કંપનીઓએ વ્યક્તિગત આરોગ્ય ખર્ચના 36 ટકા ચુકવ્યા, ખાનગી રોકડ ચુકવણીઓ 15 ટકા થઈ, જ્યારે સંઘ, રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારોએ 44 ટકા ચુકવ્યા.<ref name="CDC H">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|access-date = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}</ref>2005માં, વસતિના 15.9 ટકા એટલે કે, 4.66 કરોડ અમેરિકીઓ વીમા કવચ વિનાના હતા, જે 2001 કરતા 54 લાખ વધારે હતા.આ વધારાનું મુખ્ય કારણ માલિક-પ્રાયોજિત આરોગ્ય વીમા સાથે સંકળાયલા અમેરિકીઓની ઘટેલી સંખ્યા છે.<ref name="CBPP">{{cite web|url=http://www.cbpp.org/8-29-06pov.htm|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|access-date = 2007-06-24}}</ref>વીમા વિનાના અને અપૂરતો વીમા ધરાવતા અમેરિકીઓ (જેમની સંખ્યાના અંદાજો વ્યાપકપણે ભિન્ન છે), એક મોટો રાજકીય મુદ્દો છે.<ref>{{cite web|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|access-date=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|url=https://archive.org/details/sim_medical-care-research-and-review_2006-12_63_6/page/n4|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121}}</ref>2006માં, [[મેસચૂસિટ્સ]] ([[:en:Massachusetts|Massachusetts]]) સાર્વત્રિક આરોગ્ય વીમાને કાયદેસર બનાવનારું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|access-date=2007-06-19}}</ref> === ગુના અને કાયદાનું પાલન === {{main|Policing in the United States|Law of the United States|Crime in the United States|Prisons in the United States|Capital punishment in the United States}} [[ચિત્ર:Homicide rate2004.svg|right|400px]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાયદાનું પાલન પ્રાથમિકપણે સ્થાનિક પોલિસ અને [[શેરિફ]] ([[:en:sheriff|sheriff]])ના વિભાગની જવાબદારી છે, જ્યારે [[રાજ્યની પોલિસ|રાજ્ય પોલિસ]] ([[:en:state police|state police]]) વ્યાપક સેવાઓ પૂરી પાડે છે.[[ફેડરલ બ્યૂરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|Federal Bureau of Investigation]]) (એફબીઆઈ) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માર્શલ્સ સર્વિસ|યુ.એસ. માર્શલ્સ સર્વિસ]] ([[:en:United States Marshals Service|U.S. Marshals Service]]) જેવી સંઘીય એજન્સીઓની ખાસ ફરજો હોય છે.સંઘીય સ્તરે અને લગભગ તમામ રાજ્યોમાં [[સામાન્ય કાયદો|સામાન્ય કાયદા]] ([[:en:common law|common law]]) વ્યવસ્થાથી ન્યાયવિધિ ચાલે છે.રાજ્યોની અદાલતો મોટા ભાગની ફોજદારી કાર્યવાહી હાથ ધરે છે, જ્યારે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંઘીય અદાલતો|સંઘીય અદાલતો]] ([[:en:United States federal courts|federal courts]]) ચોક્કસ નિયુક્ત ગુનાઓ તેમ જ રાજ્ય વ્યવસ્થાઓ સામેની [[અપીલ|અપીલો]] ([[:en:appeal|appeal]]) હાથ ધરે છે. [[વિકસિત દેશ|વિકસિત દેશો]] ([[:en:developed country|developed nations]])માં યુનાટેડ સ્ટેટ્સ હિંસક ગુનાઓમાં સરેરાશથી ઊંચુ સ્તર ધરાવે છે અને ખાસ કરીને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બંદૂક હિંસા|બંદૂક હિંસા]] ([[:en:Gun violence in the United States|gun violence]]) અને [[હત્યા|હત્યાના ગુનાઓ]] ([[:en:homicide|homicide]]) ઊંચા સ્તરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|access-date=2008-05-18}} {{cite journal |author=Krug, E.G, K.E. Powell, and L.L. Dahlberg |year=1998 |title=Firearm-Related Deaths in the United States and 35 Other High- and Upper-Middle Income Countries |journal=International Journal of Epidemiology |volume=7|issue=2 |pages=214–221 |url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/27/2/214 |doi=10.1093/ije/27.2.214 |pmid=9602401}}</ref>2007માં દર એક લાખે 5.6 હત્યાઓ હતી, જે પડોશી દેશ કેનેડા કરતા <ref name="Crime 2007">{{cite web|url=http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|title=Crime in the United States by Volume and Rate per 100,000 Inhabitants, 1988–2007|work=Crime in the United States 2007|publisher=FBI|month=September|year=2008|access-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916005702/http://www.fbi.gov/ucr/cius2007/data/table_01.html|archive-date=2008-09-16|url-status=live}}</ref>ત્રણ ગણી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/legal02.htm?sdi=crimes|title=Crimes by Type of Offence|publisher=Statistics Canada|date=2008-07-17|access-date=2008-10-26}}</ref>યુ.એસ.માં હત્યાનો દર1991થી 1999ની વચ્ચે 42 ટકા ઘટ્યો હતો અને ત્યારથી લગભગ સ્થિર છે.<ref name="Crime 2007"/>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસના બંધારણમાં બીજો સુધારો|બંદૂક માલિકી હકો]] ([[:en:Second Amendment to the United States Constitution|Gun ownership rights]]) [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બંદૂકની રાજનીતિ|સતત ચાલતા રાજકીય વિવાદનો વિષય છે]] ([[:en:Gun politics in the United States|contentious political debate]]). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દુનિયામાં સૌથી ઊંચો દસ્તાવેજીકૃત [[જેલવાસ]] ([[:en:incarceration|incarceration]]) દર<ref name="SP">{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|access-date=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archive-date=2007-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611193444/http://www.sentencingproject.org/Admin/Documents/publications/inc_newfigures.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કુલ જેલ વસતિ<ref>{{cite web|author=Walmsley, Roy|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf|archive-date=2007-06-28|title=World Prison Population List|year=2005|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}છેલ્લામાં છેલ્લા આંકડા માટે, {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archive-url=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archive-date=2007-08-04|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}જુઓ ચીન અને ઉત્તર કોરીયામાં જેલવાસનો દરના અન્ય અંદાજો માટે જુઓ{{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|access-date=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}</ref> ધરાવે છે.2008ની શરુઆતમાં, 23 લાખ કરતા વધારે લોકો જેલમાં મોકલાયા હતા, જે આંકડો દર સો પુખ્તોએ એક કરતા વધારેનો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|title=Pew Report Finds More than One in 100 Adults are Behind Bars|date=2008-02-28|access-date=2008-03-02|publisher=Pew Center on the States|archive-date=2008-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303025427/http://www.pewcenteronthestates.org/news_room_detail.aspx?id=35912|url-status=dead}}</ref>હાલનો દર 19809ના આંકડા કરતા લગભગ સાત ગણો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006|access-date = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics}}</ref> ગોરા પુરુષો કરતા છ ગણા વધારે અને હિસ્પેનિક પુરુષો કરતા ત્રણ ગણા વધારે આફ્રિકી અમેરિકીઓ જેલમાં ધકેલાયા છે.<ref name="SP"/>2006માં, યુ.એસ. જેલવાસ દર પોલાન્ડ કરતા ત્રણ ગણો હતો. [[આર્થિક સહકાર અને વિકાસ માટેનું સંગઠન|આર્થિક સહકાર અને વિકાસ માટેના સંગઠન]] ([[:en:Organisation for Economic Co-operation and Development|Organisation for Economic Co-operation and Development]]) (ઓઇસીડી)નું સભ્ય પોલાન્ડ યુ.એસ પછી બીજા ક્રમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824173340/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/highest_to_lowest_rates.php|archive-date=2007-08-24|title=Entire World—Prison Population Rates per 100,000 of the National Population|year=2007|access-date=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|url-status=live}}</ref>દેશમાં જેલવાસનો ઊંચો દર મહદઅશે [[સંઘીય સજા માર્ગદર્શિકા|સજા]] ([[:en:Federal Sentencing Guidelines|sentencing]]) અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ડ્રગ નીતિ|ડ્રગ નીતિઓ]] ([[:en:Drug policy of the United States|drug policies]])ને કારણે છે.<ref name="SP"/><ref name="HRW">{{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |access-date = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}</ref>[[મૃત્યુ દંડ]] ([[:en:capital punishment|capital punishment]])ની સજા મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશોમાં રદ થઈ ગઈ છે, પરંતુ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેને ચોક્કસ સંઘીય અને લશ્કરી ગુનાઓ માટે બહાલી મળી છે અને તે તેર રાજ્યોમાં અમલમાં છે.1976માં, જ્યારે યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે ચાર વર્ષની માફી પછી [[ગ્રેગ વિ. જ્યોર્જીયા|મૃત્યુ દંડની સજા પાછી ચાલુ]] ([[:en:Gregg v. Georgia|reinstated the death penalty]]) કરી, ત્યારે 1,000 મૃત્યુદંડનો અમલ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|access-date=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|url-status=dead}}</ref>મૃત્યુદંડની સંખ્યામાં ચીન, ઇરાન, [[પાકિસ્તાન]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]), ઇરાક અને [[સુદાન]] ([[:en:Sudan|Sudan]]) પછીના ક્રમે આવતા અમેરિકાનો 2006ના વર્ષમાં વિશ્વભરમાં મૃત્યુદંડની સંખ્યામાં છઠ્ઠો ક્રમ હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective |title=Executions Around the World|access-date = 2007-06-15|year=2007 |publisher=Death Penalty Information Center}}</ref>1976માં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ, ડીસેમ્બર 2007માં [[ન્યૂ જર્સી]] ([[:en:New Jersey|New Jersey]]) મૃત્યુ દંડ નાબૂદ કરનારું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું. == સંસ્કૃતિ == {{main|Culture of the United States|Social class in the United States}} [[ચિત્ર:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|અમેરિકાના સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો: [[એપલ પાઇ]] ([[:en:apple pie|apple pie]]), [[બેઇઝબોલ]] ([[:en:baseball|baseball]]), અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો રાષ્ટ્રધ્વજ|અમેરિકાનો રાષ્ટ્રધ્વજ]] ([[:en:Flag of the United States|American flag]])]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[બહુસંસ્કૃતિ|બહુસાંસ્કૃતિક]] ([[:en:multicultural|multicultural]]) રાષ્ટ્ર છે, જ્યાં વિવિઝ વંશીય જૂથો, પરંપરાઓ અને મૂલ્યોને સ્થાન છે.<ref name="DD"/><ref name="Society in Focus">થોમ્પસન, વિલિયમ એન્ડ જોસેફ હિકી (2005)''સોસાયટી ઇન ફોક્સ''બોસ્ટનઃ પીયરસનઆઇએસબીએન 020541365X.</ref>હવે બહુ થોડા પ્રમાણમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મૂળ અમેરિકી વતનીઓ|અમરિકી મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native American]]) અને [[હવાઇના મૂળ વતનીઓ|હવાઈ મૂળ વતનીઓ]] ([[:en:Native Hawaiians|Native Hawaiian]])ને બાદ કરતા "અમેરિકી વંશીયતા" જેવું નથી. લગભગ બધા જ અમેરિકીઓ કે તેમના પૂર્વજો છેલ્લી પાંચ સદીઓમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા છે.<ref>ફ્લોરિડા, મોરિસ પી., અને પાઉલ ઇ. પીટરસન (2000). ''ધી ન્યૂ અમેરિકન ડેમોક્રશી''.લંડનઃલોંગમેન, પૃ.87આઇએસબીએન 0321070585.</ref>મોટા ભાગના અમેરિકીઓની સંસ્કૃતિ, એટલે કે મુખ્ય પ્રવાહની અમેરિકી સંસ્કૃતિ, [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Western culture|Western culture]]) છે, જે મોટે ભાગે [[યુરોપિય અમેરિકી|યુરોપિય આધિવાસઓની પરંપરાઓ]] ([[:en:European American|traditions of European immigrants]]) માથી આવી છે. તેમાં [[આફ્રિકી-અમેરિકી સંસ્કૃતિ|આફ્રિકાથી લવાયેલા ગુલામોની પરંપરાઓ]] ([[:en:African American culture|traditions brought by slaves from Africa]]) જેવા અન્ય સ્રોતોની અસરો ભળી છે.<ref name="DD"/><ref>હોલોવે, જોસેફ. ઇ. (2005).''અમેરિકી સંસ્કૃતિમાં આફ્રિકીવાદ'', બીજા આવૃત્તિબ્લુમિંગ્ટન, ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ.18-38આઇએસબીએન 0253344794.જહોનસન, ફર્ન એલ. (1999).''સ્પીકિંગ કલ્ચરલી, લેંગ્વેજ ડાયવર્સિટી ઇન ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ''થાઉસન્ડ ઓક્સ, કેલિ., લંડન અને ન્યૂ દિલ્હી, સેઇજ, પૃ.116.આઇએસબીએન 0803959125.</ref>[[એશિયાઇ અમેરિકી|એશિયા]] ([[:en:Asian American|Asia]]) અને ખાસ કરીને [[લેટિન-અમેરિકી સંસ્કૃતિ|લેટિન અમેરિકા]] ([[:en:Latin American culture|Latin America]])માંથી થયેલા તાજેતરના સ્થાયી વસવાટ માટેના સ્થળાંતરોએ એક સાંસ્કૃતિક મિશ્રણમાં ઉમેરો કર્યો છે, જેને એકરુપ કરી દેનારા [[મેલ્ટિંગ પોટ]] ([[:en:melting pot|melting pot]]) અને વૈવિધ્યપુર્ણ [[સલાડ બાઉલ (સાંસ્કૃતિક વિચાર)|સલાડ બાઉલ]] ([[:en:Salad bowl (cultural idea)|salad bowl]]) બંને તરીકે વર્ણવવામાં આવતા રહ્યા છે, જેમાં આધિવાસીઓ અને તેમના વારસદારો ચોક્કસ સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતાઓ જાળવી રાખે છે.<ref name="DD"/> [[ગીર્ટ હોફસ્ટીડ]] ([[:en:Geert Hofstede|Geert Hofstede]])ના સાંસ્કૃતિક વિશ્લેષણ પ્રમાણે, અભ્યાસ હેઠળના કોઈ પણ દેશ કરતા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[વ્યકિતવાદ|વ્યક્તિવાદ]] ([[:en:individualism|individualism]])માં સૌથી વધારે ગુણ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|access-date=2009-02-28}}</ref>મુખ્યપ્રવાહની સંસ્કૃતિ માને છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક [[વર્ગવિહીન સમાજ]] ([[:en:classless society|classless society]])છે, <ref>{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1903900085}}</ref> પરંતુ વિદ્વાનો દેશના [[સામાજિક-કરણ]] ([[:en:socialization|socialization]]), ભાષા અને મૂલ્યને અસર કરતા સામાજિક વર્ગો વચ્ચે નોંધપાત્ર ફરકો આલગ તારવે છે.<ref>{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0801488990}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |access-date=2007-01-27}}</ref>[[અમેરિકી મધ્યમ વર્ગ|અમેરિકી મધ્યમ અને વ્યવસાયિક વર્ગે]] ([[:en:American middle class|American middle and professional class]])ઘણા સાંપ્રત સામાજિક પ્રવાહોમાં પહેલ કરી છે, જેવા કે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્ત્રીઓનો ઇતિહાસ|આધૂનિક નારીવાદ]] ([[:en:History of women in the United States|modern feminism]]), [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પર્યાવરણનું આંદોલન|પર્યાવરણવાદ]] ([[:en:Environmental movement in the United States|environmentalism]]), અને બહુ-સંસ્કૃતિવાદ.<ref>{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0060973331}}</ref>અમેરિકીઓના સ્વ-આદર્શો, સામાજિક મંતવ્યો અને સાંસ્કૃતિક અપેક્ષાઓ અસામાન્યપણે ચુસ્ત ડીગ્રી પરત્વેના વળગણ સાથે સંબંધિત છે.<ref>{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0313261113}}</ref>[[એવરેજ જો|સામાન્ય કે સરેરાશ]] ([[:en:Average Joe|ordinary or average]]), કોઈ પણ પ્રકારની સામાજિક-આર્થિક સિદ્ધિઓને મહત્વની ગણવાના અમેરિકીઓના વલણને હકારાત્મક લક્ષણ ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |publisher=PublicAffairs |location=New York |id=ISBN 1-58648-270-X}}</ref>[[અમેરિકી સ્વપ્ન]] ([[:en:American Dream|American Dream]]) અથવા તો અમેરિકીઓ ઊંચી [[સામાજિક ગતિશીલતા]] ([[:en:social mobility|social mobility]]) ભોગવે છે, તેવો ખ્યાલ આધિવાસીઓને આકર્ષિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, તેમ છતાં કેટલાક વિશ્લેષકોને જણાય છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પશ્ચિમ યુરોપ કે કનેડા કરતા ઓછી ગતિશીલતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displayStory.cfm?story_id=3518560|title=Ever Higher Society, Ever Harder to Ascend: Whatever Happened to the Belief That Any American Could Get to the Top|work=Economist|date=2004-12-29|access-date=2006-08-21}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|access-date=2006-08-21|archive-date=2006-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|url-status=dead}}</ref> સ્ત્રીઓ હવે ઘરની બહાર કામ કરે છે અને મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં શૈક્ષણિક પ્રપ્તિ|સ્નાતકની પદવીઓ]] ([[:en:Educational attainment in the United States|bachelor's degrees]]) મેળવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |access-date=2007-06-06 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |url-status=dead }}</ref>2005માં, [[સોસાયટી ઓફ ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ#ઘરેલુ ગોઠવણીઓ|28 ટકા ઘરો]] ([[:en:Society of the United States#Household arrangements|28% of households]])બાળકો વિનાના વિવાહીત દંપતિઓના હતા, જે સૌથી સામાન્ય ગોઠવણ છે.<ref>વિલિયમ્સ, બ્રીયાન, સ્ટેસી સી. સોયર અને કાર્લ એમ. વેલસ્ટ્રોમ (2005).''મેરીજીઝ, ફેમિલીઝ એન્ડ ઇન્ટિમેટ રીલેશનશીપ્સ''બોસ્ટનઃ પીયરસનઆઇએસબીએન 0205366740</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન|સમ-લિંગી લગ્ન]] ([[:en:Same-sex marriage in the United States|Same-sex marriage]]) એક વિવાદાસ્પદ મુદ્દો છે, કેટલાક રાજ્યોએ લગ્નના વિકલ્પે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નાગરિક મંડળો|સિવિલ યુનિયન]] ([[:en:Civil union in the United States|civil unions]])ને મંજુરી આપી છે.2003 અને 2008ની વચ્ચે [[મેસચુસેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન|મેસચુસેટ્સ]] ([[:en:Same-sex marriage in Massachusetts|Massachusetts]]), [[કેલિફોર્નાયામાં સમ-લિંગી લગ્ન|કેલિફોર્નાયા]] ([[:en:Same-sex marriage in California|California]]), અને [[કનેક્ટિકટમાં સમ-લિંગી લગ્ન|કનેક્ટિકટ]] ([[:en:Same-sex marriage in Connecticut|Connecticut]])ની સુપ્રીમ કોર્ટોએ ઠરાવ્યું હતું કે સમ-લિંગી લગ્ન પરનો રાજ્યોનો પ્રતિબંધ ગેરકાનૂની છે.કેલિફોર્નીયાના ચુકાદાને નવેમ્બર, 2008માં મતદારોએ મંજુર કરેલા [[કેલિફોર્નાયા પ્રપોઝિશન 8 (2008)|રાજ્ય બંધારણીય સુધારા]] ([[:en:California Proposition 8 (2008)|a state constitutional amendment]]) દ્વારા રદ કરવામાં આવ્યો. આ સુધારો લગ્નને પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના સંબંધ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જોકે, તેની કાયદેસર હાલમાં અદાલતમાં પડકારાઇ રહી છે.2004 અને 2008 વચ્ચે [[રાજ્ય પ્રમાણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સમ-લિંગી લગ્ન કાયદો|13 અન્ય રાજ્યો]] ([[:en:Same-sex marriage legislation in the United States by state|13 other states]])ના મતદારોએ સમ-લિંગી લગ્ન પર આ જ પ્રકારના બંધારણીય પ્રતિબંધો મુક્યા. === લોકપ્રિય માધ્યમો === {{main|Cinema of the United States|Television in the United States|Music of the United States}} [[ચિત્ર:PB050006.JPG|thumb|ધી[[હોલીવુડ સાઇન]] ([[:en:Hollywood sign|Hollywood sign]])]] દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ચલચિત્રનું વેપારી ધોરણે પ્રદર્શન 1894માં ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં થયું હતું, જેમાં [[થોમસ એડિસન]] ([[:en:Thomas Edison|Thomas Edison]])ના [[કાઇનેટોસ્કોપ]] ([[:en:Kinetoscope|Kinetoscope]])નો ઉપયોગ થયો હતો..પછીના વર્ષે એક પ્રોજેક્ટે ફિલ્મનું પણ ન્યૂ યોર્કમાં સ્ક્રીનિંગ થયું હતું અને પછીના દાયકાઓમાં યુનાઇટેડસ સ્ટેટ્સ [[બોલતી ફિલ્મ|બોલતી ફિલ્મો]] ([[:en:sound film|sound film]])ના નિર્માણમાં મોખરે હતુ.વીસમી સદીના પ્રારંભથી યુ.એસ. ફિલમ ઉદ્યોગ મોટે ભાગે [[હોલીવુડ, લોસ એંજલસ, કેલિફોર્નિયા|હોલીવુડ]] ([[:en:Hollywood, Los Angeles, California|Hollywood, California]]) અને કેલિફોર્નીયાનીમાં અને તેની આસપાસ રહ્યો છે.નિર્દેશક [[ડી. ડબ્લ્યુ. ગ્રિફિથ|ડી. ડબ્લ્યુ. ગ્રિફિથે]] ([[:en:D. W. Griffith|D. W. Griffith]]) [[ફિલ્મનું વ્યાકરણ|ફિલ્મ ગ્રામર]] ([[:en:film grammar|film grammar]])ના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને [[ઓર્સન વેલ્ઝ|ઓર્સન વેલ્સ]] ([[:en:Orson Welles|Orson Welles]])ની ''[[સિટિઝન કેઇન|સિટિઝન કેન]] ([[:en:Citizen Kane|Citizen Kane]])'' (1941) તમામ યુગની સૌથી મહાન ફિલ્મ તરીકે વારંવાર સંદર્ભંમાં લેવાય છે.<ref>[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''વિલેજ વોઇસ'': 100 બેસ્ટ ફિલ્મ્સ ઓફ ધી 20th સેન્ચુરી (2001)].ફિલ્મસાઇટ.ઓઆરજી; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ટોપ ટેન પોલ 2002].19 જુન, 2007એ પ્રાપ્ત કરેલ.</ref>અમેરિકાના પડદાના કલાકારો [[જહોન વેઇન]] ([[:en:John Wayne|John Wayne]]) અને [[મેરિલીન મનરો]] ([[:en:Marilyn Monroe|Marilyn Monroe]]) મહાન આદર્શરુપ ચરિત્રો બન્યા છે, જ્યારે નિર્માતા/ઉદ્યોગ સાહસિક [[વોલ્ટ ડિઝની|વોલ્ટ ડીઝની]] ([[:en:Walt Disney|Walt Disney]]) [[એનિમેશન|એનિમેટેડ ફિલ્મ]] ([[:en:Animation|animated film]]) અને મુવી[[વાણિજ્ય|વેપાર]] ([[:en:merchandising|merchandising]]) બંનેમાં અગ્રણી હતા.હોલીવુડના [[મુખ્ય ફિલ્મ સ્ટુડીયો|અગ્રણી સ્ટુડીયોઝે]] ([[:en:major film studio|major film studio]]) ઇતિહાસમાં વેપારી રીતે સૌથી સફળ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું છે, જેવી કે ''[[Star Wars Episode IV: A New Hope|સ્ટાર વોર્સ]]'' (1977) અને''[[ટાઇટેનિક (1997 ફિલ્મ)|ટાઇટેનિક]] ([[:en:Titanic (1997 film)|Titanic]])'' (1997) અને હોલીવુડની પ્રોડક્ટ્સ આજે વૈશ્વિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રભુત્વ ભોગવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |access-date=2007-09-14}} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |access-date=2007-09-14}}</ref> અમેરિકીઓ વિશ્વમાં ટેલિવિઝનના સૌથી મોટા દર્શકો છે <ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics > Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |access-date=2007-06-03}}</ref>અને તેમનો સરેરાશ જોવાનો સમય વધતો રહ્યો છે, જે 2006માં દિવસના પાંચ કલાક સુધી પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |access-date=2007-06-10 |archive-date=2007-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611081621/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1005003 |url-status=dead }}</ref>ચાર મોટા પ્રસારણ નેટવર્ક્સ વ્યાપારી ધોરણે ચાલતા સ્વાયત્ત એકમો છે.મોટે ભાગે વેપારી ધોરણે ચાલતા રેડીયો કાર્યક્રમોને દિવસના માત્ર સરેરાશ અઢી કલાકથી વધુ સમયઅમેરિકીઓ સાંભળે છે, <ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |access-date=2007-06-10 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609155415/http://www.emarketer.com/Article.aspx?id=1004830 |url-status=dead }}</ref>[[વેબ પોર્ટલ]] ([[:en:web portal|web portal]])s અને [[વેબ સર્ચ એન્જિન|વેબ સર્ચ એન્જિનો]] ([[:en:web search engine|web search engine]]), ઉપરાંત સૌથી લોકપ્રિય વેબસાઇટો છે [[માઇસ્પેસ|માઇ સ્પેસ]] ([[:en:MySpace|MySpace]]), [[યુ ટ્યુબ]] ([[:en:YouTube|YouTube]]), [[ફેઇસબુક]] ([[:en:Facebook|Facebook]]), [[ઇબે]] ([[:en:eBay|eBay]]), અને [[વિકિપીડીયા]] ([[:en:Wikipedia|Wikipedia]]).<ref>{{cite web|url=http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none|title=Top Sites in United States|year=2008|publisher=Alexa|access-date=2008-12-29|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216145621/http://www.alexa.com//site//ds//top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none|url-status=dead}}</ref> [[આફ્રિકી-અમેરિકી સંગીત|આફ્રિકી અમેરિકી સંગીત]] ([[:en:African American music|African American music]])ની લયબદ્ધ અને તાલબ્ધ શૈલીઓએ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સંગીત|અમેરિકી સંગીત]] ([[:en:Music of the United States|American music]])ને વ્યાપકપણે પ્રભાવિત કર્યું છે અને તેને યુરોપિય પરંપરાથી અલગ પાડ્યું છે.[[બ્લુઝ]] ([[:en:blues|blues]]) જેવા અને હવે જે [[જુના સમયનું સંગીત|જુના સમયના સંગીત]] ([[:en:old-time music|old-time music]])તરીકે ઓળખાય છે તેવા [[લોક સંગીત|લોક]] ([[:en:Folk music|folk]]) રુઢિપ્રયોગોમાંથી તત્વો લઇને અને તેમનું રુપાંતર કરીને વૈશ્વિક દર્શકગણો માટેની [[લોકપ્રિય સંગીત|લોકપ્રિય શૈલીઓ]] ([[:en:popular music|popular genres]])નું સર્જન કરવામાં આવ્યું.વીસમી સદીના પ્રારંભકાળમાં [[લુઇસ આર્મસ્ટ્રોંગ]] ([[:en:Louis Armstrong|Louis Armstrong]]) અને [[ડ્યુક એલિંગ્ટન]] ([[:en:Duke Ellington|Duke Ellington]]) જેવા સર્જકોએ [[જાઝ]] ([[:en:Jazz|Jazz]]) વિકસાવ્યું હતું.1920 અને 1950ના અરસામાં [[કાઉન્ટી સંગીત|કન્ટ્રી સંગીત]] ([[:en:Country music|Country music]]), [[રીધમ અને બ્લુઝ]] ([[:en:rhythm and blues|rhythm and blues]]), અને [[રોક એન્ડ રોલ]] ([[:en:rock and roll|rock and roll]])નો ઉદ્ભવ થયો.1960માં [[અમેરિકી લોક સંગીતનો પુનરોદય|લોક પુનરોદય]] ([[:en:American folk music revival|folk revival]])માંથી બહાર આવેલા [[બોબ ડીલાન]] ([[:en:Bob Dylan|Bob Dylan]]) અમેરિકાના સૌથી મહાન ગીતલેખકો પૈકીના એક બન્યા અને [[જેમ્સ બ્રાઉન|જેમ્સ બ્રાઉને]] ([[:en:James Brown|James Brown]]) [[ફંક]] ([[:en:funk|funk]])ને વિકસાવ્યું.મોટા ભાગના તાજેતરના અમેરિકી સર્જનોમાં [[હિપ હોપ સંગીત|હિપ હોપ]] ([[:en:hip hop music|hip hop]]) અને [[ઘરેલુ સંગીત]] ([[:en:house music|house music]])નો સમાવેશ થાય છે.[[એવિસ પ્રેસ્લી]] ([[:en:Elvis Presley|Elvis Presley]]), [[માઇકલ જેક્સન]] ([[:en:Michael Jackson|Michael Jackson]]), અને [[મેડોના (કલાકાર)|મેડોના]] ([[:en:Madonna (entertainer)|Madonna]]) જેવા અમેરિકી પોપ સ્ટારો વૈશ્વિક કક્ષાએ વિખ્યાત થયા છે.<ref>બિડલ, જુલિયન (2001).''વોટ વોઝ હોટ !: ફાઇવ ડીકેડ ઓફ પોપ કલ્ચર ઇન અમેરિકા''.ન્યૂ યોર્ક સિટાડેલ, પૃ.9આઇએસબીએન 0806523115.</ref> === લિટરેચર, ફિલોસોફી એન્ડ ધી આર્ટ્સ === {{main|American literature|Visual arts of the United States|Theater in the United States|American classical music}} [[બીટ પેઢી]] ([[:en:Beat Generation|Beat Generation]])ના સૌથી શ્રેષ્ઠ સર્જકો પૈકીના એક [[ચિત્ર:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|લેખક [[જેક કેરુઆક]] ([[:en:Jack Kerouac|Jack Kerouac]])]] 18મી સદીમાં અને 19મી સદીના પ્રારંભમાં અમેરિકી કલા અને સાહિત્યએ યુરોપમાંથી મોટે ભાગે પ્રેરણા મેળવી હતી.[[નાથાનીયેલ હોથોર્ન]] ([[:en:Nathaniel Hawthorne|Nathaniel Hawthorne]]), [[એડગર એલન પો]] ([[:en:Edgar Allan Poe|Edgar Allan Poe]]), અને [[હેનરી ડેવિડ થોરો]] ([[:en:Henry David Thoreau|Henry David Thoreau]]) જેવા લેખકોએ 19મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં વિશિષ્ટ અમેરિકી સાહિત્યનો અવાજ પ્રસ્થાપિત કર્યો.સદીના ઉત્તરાર્ધમાં [[માર્ક ટ્વેઇન|માર્ક ટ્વેઇ]] ([[:en:Mark Twain|Mark Twain]]) અને કવિ[[વોલ્ટ વ્હીટમેન]] ([[:en:Walt Whitman|Walt Whitman]]) મોટા ગજાના સર્જકો હતા. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સાવ જ અજાણ્યા રહેલા [[એમિલી ડિકિન્સન]] ([[:en:Emily Dickinson|Emily Dickinson]]) હવે પ્રસ્થાપિત અમેરિકી કવયિત્રી તરીકે સ્વીકૃત છે.રાષ્ટ્રીય અનુભવ અને ચરિત્રના પાયાના પાસાઓને ઝીલતા સર્જનો - જેવા કે, [[હર્માન મેલવીલે]] ([[:en:Herman Melville|Herman Melville]])ની ''[[મોબિ-ડિક]] ([[:en:Moby-Dick|Moby-Dick]])'' (1851), ટ્વેઇનની ''[[હકલબેરી ફિનના પરાક્રમો]] ([[:en:Adventures of Huckleberry Finn|The Adventures of Huckleberry Finn]])'' (1885), and [[સ્કોટ ફિટ્ઝીરાલ્ડ|એફ. સ્કોટ ફિટ્ઝીરાલ્ડ]] ([[:en:F. Scott Fitzgerald|F. Scott Fitzgerald]])ની ''[[ધી ગ્રેટ ગેટ્સબી]] ([[:en:The Great Gatsby|The Great Gatsby]])'' (1925) - આ તમામને "[[મહાન અમેરિકી નવલકથા]] ([[:en:Great American Novel|Great American Novel]])" કહી શકાય. 11 યુ.એસ. નાગરિકો સાહિત્યનું [[સાહિત્યમાં નોબેલ પ્રાઇઝ|નોબેલ ઇનામ]] ([[:en:Nobel Prize in Literature|Nobel Prize in Literature]])જીત્યા છે, તાજેતરમાં 1993માં [[ટોની મોરિસન]] ([[:en:Toni Morrison|Toni Morrison]]) જીત્યા.1954ના નોબેલ ઇનામ વિજેતા [[અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે]] ([[:en:Ernest Hemingway|Ernest Hemingway]])ને મોટે ભાગે વીસમી સદીના સૌથી પ્રભુત્વશાળી લેખકો પૈકીના એક ગણવામાં આવે છે.<ref>મેયર્સ, જેફરી (1999).''હેમિંગ્વે, એ બાયોગ્રાફી''ન્યૂ યોર્ક, ડા કેપો, પૃ.139આઇએસબીએન 0306808900.</ref>[[પશ્ચિમી કથા સાહિત્ય|પશ્ચિમી]] ([[:en:Western fiction|Western]]) અને [[વાસ્તવિક|વાસ્તવિક અપરાધ કથાઓ]] ([[:en:Hardboiled|hardboiled crime fiction]]) જેવી લોકપ્રિય સાહિત્યિક શૈલીઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિકસી હતી. [[બીટ પેઢી]] ([[:en:Beat Generation|Beat Generation]])ના લેખકોએ નવા સાહિત્યિક અભિગમો શોધ્યા, જેમાં [[જહોન બાર્થ]] ([[:en:John Barth|John Barth]]), [[થોમસ પીન્ચોન]] ([[:en:Thomas Pynchon|Thomas Pynchon]]), અને [[ડોન ડેલિલો]] ([[:en:Don DeLillo|Don DeLillo]]) જેવા [[અનુ-આધૂનિક સાહિત્ય|અનુ-આધૂનિક]] ([[:en:postmodern literature|postmodernist]]) લેખકોનો સમાવેશ થાય છે. [[રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સન]] ([[:en:Ralph Waldo Emerson|Ralph Waldo Emerson]]) અને થોરોની આગેવાની હેઠળના [[ટ્રાંન્સેનડેન્ટલિઝમ|ટ્રાન્સેનડેન્ટાલિસ્ટો]] ([[:en:transcendentalism|transcendentalists]])એ અમેરિકાની પ્રથમ મોટી [[તત્ત્વજ્ઞાનની ચળવળ|તત્ત્વજ્ઞાનની ચળવળની સ્થાપના કરી હતી.]] ([[:en:philosophical movement|philosophical movement]])આંતર વિગ્રહ પછી [[વ્યવહારવાદ|વહેવારવાદ]] ([[:en:pragmatism|pragmatism]])ના વિકાસમાં [[ચાર્લ્સ પીયર્સ]] ([[:en:Charles Peirce|Charles Peirce]]) અને ત્યાર બાદ [[વિલિયમ જેમ્સ|વિલીયમ જેમ્સ]] ([[:en:William James|William James]]) અને[[જહોન ડેવી]] ([[:en:John Dewey|John Dewey]]) મોખરે હતા.વીસમી સદીમાં [[વિલાર્ડ વાન ઓર્માન ક્વાઇન|ડબ્લ્યુ. વી. ક્વાઇન]] ([[:en:Willard Van Orman Quine|W. V. Quine]]) અને [[રિચાર્ડ રોર્ટી]] ([[:en:Richard Rorty|Richard Rorty]])ની કૃતિઓએ અમેરિકી શિક્ષાવર્તુળોમાં [[વિશ્લેષણાત્મક તત્ત્વજ્ઞાન]] ([[:en:analytic philosophy|analytic philosophy]])ની ચર્ચા આણી.[[એઇન રેન્ડ]] ([[:en:Ayn Rand|Ayn Rand]])નો [[વસ્તુવાદ (એઈન રેન્ડ)|વસ્તુવાદ]] ([[:en:Objectivism (Ayn Rand)|objectivism]]) મુખ્યપ્રવાહમાં લોકપ્રિય બન્યા. દ્રશ્ય કલાઓમાં [[હડસન રીવર સ્કુલ]] ([[:en:Hudson River School|Hudson River School]]) યુરોપના [[કુદરતવાદ (કલા)|કુદરતવાદ]] ([[:en:Naturalism (arts)|naturalism]])નીપરંપરામાં 19મી સદીના મધ્યભાગમાં ચાલેલી ચળવળ હતી.1913માં, યુરોપિય [[આધૂનિક કલા|આધૂનિકતાવાદી કલા]] ([[:en:Modern art|modernist art]]) [[આર્મરી શો]] ([[:en:Armory Show|Armory Show]])ના ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં થયેલા પ્રદર્શને લોકોને આઘાત પહોંચાડ્યો હતો અને અમેરિકી કલા જગતમાં પરિવર્તન આણ્યું હતું.<ref>બ્રાઉન મિલ્ટન ડબ્લ્યુ. (1988 1963).''ધી સ્ટોરી ઓફ ધી આર્મરી શો''.ન્યૂ યોર્ક એબીવીલઆઇએસબીએન 0896597954.</ref>[[જ્યોર્જીયા ઓકીફ]] ([[:en:Georgia O'Keeffe|Georgia O'Keeffe]]), [[માર્સ્ડન હાર્ટલે]] ([[:en:Marsden Hartley|Marsden Hartley]]) અને અન્યોએ નવી શૈલીઓના પ્રયોગો કર્યા અને અત્યંત ઊંચી વ્યક્તિનિષ્ઠ સંવેદનશીલતા ઉજાગરકરી.[[જેકસન પોલોક]] ([[:en:Jackson Pollock|Jackson Pollock]]) અને[[વિલેમ ડી કુનિંગ]] ([[:en:Willem de Kooning|Willem de Kooning]])ના [[અમૂર્ત અભિવ્યક્તિવાદ]] ([[:en:abstract expressionism|abstract expressionism]]) અને [[એન્ડી વારહોલ]] ([[:en:Andy Warhol|Andy Warhol]]) અને [[રોય લિક્ટનસ્ટીન]] ([[:en:Roy Lichtenstein|Roy Lichtenstein]])ની [[પોપ કલા]] ([[:en:pop art|pop art]]) જેવી અગ્રણી કલાત્મક ચળવળો મોટે ભાગે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિકસી હતી. આધૂનિકતાવાદ અને ત્યાર બાદ [[અનુ-આધૂનિકતાવાદ]] ([[:en:postmodernism|postmodernism]])ના જુવાળે [[ફ્રાન્ક લોઇડ રાઇટ]] ([[:en:Frank Lloyd Wright|Frank Lloyd Wright]]), [[ફિલિપ જહોનસન]] ([[:en:Philip Johnson|Philip Johnson]]), અને [[ફ્રાન્ક ગેરી]] ([[:en:Frank Gehry|Frank Gehry]]) જેવા અમેરિકી સ્થપતિઓને પ્રસિદ્ધિ અપાવી. [[ચિત્ર:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|ન્યૂ યોર્ક શહેરનું [[બ્રોડવે થીયેટર|બ્રોડવે થીયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] ([[:en:Broadway theatre|Broadway theater district]]) ઘણા લોકપ્રિય કાર્યક્રમો માટેનું સ્થળ છે.]] અમેરિકી થીયેટરના સૌ પ્રથમ અગ્રણી પ્રાયોજકો પૈકીના એક હતા [[પી. ટી. બાર્નમ]] ([[:en:P. T. Barnum|P. T. Barnum]]), જેમણે 1841માં લોઅર [[મેનહટ્ટન]] ([[:en:Manhattan|Manhattan]])માં એક મનોરંજન કોમ્પલેક્સ શરુ કર્યું હતું.1870ના અંતભાગમાં [[એડવર્ડ હેરીગન|હેરીગન અને હાર્ટ]] ([[:en:Edward Harrigan|Harrigan and Hart]])ની ટીમે ન્યૂ યોર્કમાં લોકપ્રિય [[મ્યુઝિકલ થીયેટર|સંગીતબદ્ધ]] ([[:en:musical theatre|musical]]) કોમેડીઝની શ્રેણી રજુ કરી.વીસમી સદીમાં [[બ્રોડવે થીયેટર|બ્રોડવે]] ([[:en:Broadway theatre|Broadway]]) પર આધૂનિક સંગીતબદ્ધ સ્વરુપ બહાર આવ્યું, [[ઇર્વિંગ બર્લિન]] ([[:en:Irving Berlin|Irving Berlin]]), [[કોલ પોર્ટર]] ([[:en:Cole Porter|Cole Porter]]), અને [[સ્ટીફન સોન્ધેમ]] ([[:en:Stephen Sondheim|Stephen Sondheim]]) જેવા મ્યુઝિકલ થીયેટર કમ્પોઝર્સના ગીતો [[પરંપરાગત પોપ સંગીત|પોપ સ્ટાન્ડર્ડ]] ([[:en:Traditional pop music|pop standards]]) બન્યા.નાટ્ય લેખક [[યુજીન ઓનીલ]] ([[:en:Eugene O'Neill|Eugene O'Neill]]) 1936માં સાહિત્યનું નોબેલ ઇનામ જીત્યા, અન્ય લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત નાટ્યકારોમાં [[નાટક માટેનું પુલિત્ઝર ઇનામ|પુલિત્ઝર ઇનામ]] ([[:en:Pulitzer Prize for Drama|Pulitzer Prize]]) વિજેતાઓ[[ટેનેસી વિલિયમ્સ]] ([[:en:Tennessee Williams|Tennessee Williams]]), [[એડવર્ડ એલ્બી]] ([[:en:Edward Albee|Edward Albee]]), અને [[ઓગસ્ટ વિલ્સન]] ([[:en:August Wilson|August Wilson]])નો સમાવેશ થાય છે. 1910ના [[ચાર્લ્સ ઇવ્સ]] ([[:en:Charles Ives|Charles Ives]])ના મોટેભાગે એ વખતે ઉવેખાયેલા કાર્યએ તેમને પ્રશિષ્ટ પરંપરાના યુ.એસ.ના પ્રથમ અગ્રણી કમ્પોઝર તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યા હતા. અન્યમાં [[હેનરી કોવેલ]] ([[:en:Henry Cowell|Henry Cowell]]) અને [[જહોન કેઇજ]] ([[:en:John Cage|John Cage]]) જેવા પ્રયોગવાદીઓએ પ્રશિષ્ટ કમ્પોઝિશનમાં અમેરિકી અભિગમ રચ્યો.[[એરોન કોપલેન્ડ]] ([[:en:Aaron Copland|Aaron Copland]]) and [[જ્યોર્જ ગર્શ્વિન|જ્યોર્જ ગર્શ્વિને]] ([[:en:George Gershwin|George Gershwin]]) લોકપ્રિય અને પ્રશિષ્ટ સંગીતનું વિશિષ્ટ સંયોજન વિકસાવ્યું.[[કોરીયોગ્રાફી|કોરીયોગ્રાફર્સ]] ([[:en:Choreography|Choreographers]]) [[ઇસાડોરા ડંકન]] ([[:en:Isadora Duncan|Isadora Duncan]]) અને [[માર્થા ગ્રેહામ|માર્થા ગ્રેહામે]] ([[:en:Martha Graham|Martha Graham]]) [[આધૂનિક નૃત્ય]] ([[:en:modern dance|modern dance]])ની રચનામાં મદદ કરી હતી, જ્યારે [[જ્યોર્જ બેલેન્ચાઇન]] ([[:en:George Balanchine|George Balanchine]]) and [[જેરોમ રોબિન્સ]]s ([[:en:Jerome Robbins|Jerome Robbins]]) વીસમી સદીના બેલેમાં અગ્રણી હતા.[[આલ્ફ્રેડ સ્ટીગ્લીટ્ઝ]] ([[:en:Alfred Stieglitz|Alfred Stieglitz]]), [[એડવર્ડ સ્ટેઇચેન]] ([[:en:Edward Steichen|Edward Steichen]]) અને [[એન્સેલ આદમ્સ]] ([[:en:Ansel Adams|Ansel Adams]]) જેવા અગ્રણી ફોટોગ્રાફરોને કારણે [[ફોટોગ્રાફી]] ([[:en:photography|photography]])ના આધૂનિક કલાત્મક માધ્યમમાં અમેરિકીઓ ઘણા લાંબા સમયથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. [[કોમિક સ્ટ્રિપ|કોમિક સ્ટ્રિપ]] ([[:en:comic strip|comic strip]]) અને [[અમેરિકી કોમિક બુક|કોમિક બુક]] ([[:en:American comic book|comic book]]) બંને અખબારો અમેરિકાના સર્જન છે.પ્રશિષ્ટ કોમિક પુસ્તક [[સુપરમેન|સુપરમેન]] ([[:en:Superman|Superman]]) અને [[સુપરહીરો|સુપરહીરો]] ([[:en:superhero|superhero]]) અમેરિકી આદર્શ બન્યા છે. === આહાર === {{main|Cuisine of the United States}} [[ચિત્ર:Strip Mall.jpg|thumb|right|મેક્સિકન અને ચાઇનીઝ આહાર પૂરો પાડતી હોટલો સાથેના અમેરિકી [[સ્ટ્રિપ મોલ]] ([[:en:strip mall|strip mall]])નું દ્રશ્ય.]] મુખ્યપ્રવાહની અમેરિકી [[રાંધણ કલા]] ([[:en:culinary art|culinary art]])ઓ અન્ય પશ્ચિમી દેશો જેવી જ છે.[[ઘઉં]] ([[:en:Wheat|Wheat]]) પ્રાથમિક [[ધાન્ય]] ([[:en:cereal|cereal]]) છે. પરંપરાગત અમેરિકી રાંધણ કલામાં [[ટર્કી (પક્ષી)|ટર્કી]] ([[:en:Turkey (bird)|turkey]]), [[વ્હાઇટ-ટેલ્ડ ડીયર]] ([[:en:white-tailed deer|white-tailed deer]]) [[હરણનું માંસ]] ([[:en:venison|venison]]), [[બટાકા]] ([[:en:potato|potato]]), [[શક્કરીયા]] ([[:en:sweet potato|sweet potato]]), [[મકાઈ]] ([[:en:maize|corn]]), [[કોળુ (વનસ્પતિ)|કોળુ]] ([[:en:squash (plant)|squash]]), અને [[મેપલ સીરપ]] ([[:en:maple syrup|maple syrup]]), ઉપરાંત મૂળ વતનીઓ તેમ જ પ્રારંભિક યુરોપિય વસાહતીઓના દેશી ખોરાકના વિવધ તત્વોનો ઉપયોગ થાય છે.ધીમેથી રંધાતુ ભુંડનું માંસ, બીફ, [[શેકેલું માંસ]] ([[:en:barbecue|barbecue]]), [[ક્રેબ કેક|ક્ેરબ કેક]] ([[:en:crab cake|crab cake]]), [[બટાકાની વેફર|હટાકાની વેફર]] ([[:en:potato chip|potato chip]])અને [[ચોકોલેટ ચિપ કુકી|ચોકોલેટ ચિપ કુકીઝ]] ([[:en:chocolate chip cookie|chocolate chip cookie]]) વિશિષ્ટપણે અમેરિકી શૈલીનો આહાર છે.આફ્રિકી ગુલામોએ વિકસાવેલું [[સાઉલ ફુડ|સાઉલ ફૂડ]] ([[:en:Soul food|Soul food]]) દક્ષિણમાં તેમ જ બીજે ઠેકાણે વસતા આફ્રિકી અમેરિકીઓમાં લોકપ્રિય છે.[[સમન્વયવાદ|સમન્વયકારી]] ([[:en:Syncretism|Syncretic]]) રાંધણ કલા જેવી કે [[લુઇસીયાના ક્રીયોલ રાંધણ કલા|લુઇસીયાના ક્રીયોલ]] ([[:en:Louisiana Creole cuisine|Louisiana creole]]), [[કેજન રાંધણ કલા|કેજન]] ([[:en:Cajun cuisine|Cajun]]), અને [[ટેક્સ-મેક્સ રાંધણ કલા|ટેક્સ-મેક્સ]] ([[:en:Tex-Mex cuisine|Tex-Mex]]) પ્રાદેશિક મહત્વ ધરાવે છે.[[એપલ પાઈ|એપલ પાઇ]] ([[:en:apple pie|apple pie]]), [[તળેલી ચિકન|ફ્રાઇડ ચિકન]] ([[:en:fried chicken|fried chicken]]), [[પીત્ઝા|પિત્ઝા]] ([[:en:pizza|pizza]]), [[હેમબર્ગર]] ([[:en:hamburger|hamburger]]) અને[[હોટ ડોગ]] ([[:en:hot dog|hot dog]]) જેવી લાક્ષણિક વાનગીઓ વિવિધ આધિવાસીઓની રાંધણકલામાંથી આવી છે.[[બુરિટો]] ([[:en:burrito|burrito]]) અને [[ટેકો]] ([[:en:taco|taco]]) અને [[પાસ્તા]] ([[:en:pasta|pasta]]) જેવી મેક્સિકન વાનગીઓ તેમ જ [[ફ્રેન્ચ ફ્રાઇડ પોટેટોઝ|ફ્રેન્ચ ફ્રાઇઝ]] ([[:en:French fried potatoes|French fries]]) ઇટાલીયન સ્રોતમાંથી ફેરફાર કરીને અપનાવવામાં આવી અને વ્યાપકપણે ખવાય છે.<ref name="IFT">{{cite web |url=http://www.ift.org/cms/?pid=1000496 |author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|access-date=2007-06-19}}</ref>અમેરિકીઓ સામાન્યપણે ચા કરતા વધારે કોફીને પસંદ કરે છે.ઓરેન્જ જ્યુસ અને દૂધ નાસ્તા સાથે લેવાતા પીણા તરીકે પ્રચલિત થયા તેના માટે મોટે ભાગે અમેરિકી ઉદ્યોગોનું માર્કેટિંગ જવાબદાર છે.<ref>સ્મિથ, એન્ડ્રુ એફ.(2004)''ધી ઓક્સફર્ડ એન્સાઇક્લોપીડીયા ઓફ ફુડ એન્ડ ડ્રિન્ક ઇન અમેરિકા''ન્યૂ યોર્ક, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ.131-32આઇએસબીએન 0195154371.લેવેન્ટેઇન, હાર્વે (2003).''રીવોલ્યુશન એટ ધી ટેબલઃ ધી ટ્રાંસફોર્મેશન ઓફ ધી અમેરિકન ડાયેટ''બર્કલે, લોસ એન્જેલસ એન્ડ લંડન, યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નીયા પ્રેસ, પૃ.154-55આઇએસબીએન 0520234391.</ref>1980 અને 1990ના અરસામાં અમેરિકીઓના આહારમાં કેલરીના પ્રમાણમાં 24 ટકા વધારો થયો. <ref name="IFT" />[[ફાસ્ટ ફૂડ]] ([[:en:fast food|fast food]])ના આઉટલેટ્સ પર વાંરવાર જમવાની આદત, આરોગ્ય અધિકારીઓ જેને અમેરિકી "સ્થુળતા રોગચાળો" કહે છે, તેની સાથે સંકળાયેલી છે.અત્યંત મધુર [[હળવા પીણા]] ([[:en:soft drink|soft drink]]) વ્યાપકપણે લોકપ્રિય છે, ખાંડવાળા હળવા પીણા અમેરિકીઓના સરેરાશ કેલરી વપરાશમાં 9 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |access-date=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |access-date=2007-06-09 |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |url-status=dead }}</ref> === રમતો === [[ચિત્ર:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| [[કોલેજ ફુટબોલ]] ([[:en:college football|college football]]) ટીમનો [[ક્વાર્ટરબેક]] ([[:en:quarterback|quarterback]]) [[ફોરવર્ડ પાસ|પાસ]] ([[:en:forward pass|pass]]) કરવાની તૈયારીમાં.]] 19મી સદીના અંત ભાગથી [[બેઇઝબોલ|બેઝબોલ]] ([[:en:baseball|baseball]]) [[રાષ્ટ્રીય રમત]] ([[:en:national sport|national sport]]) ગણાય છે. [[અમેરિકી ફુટબોલ]] ([[:en:American football|American football]]), [[બાસ્કેટબોલ]] ([[:en:basketball|basketball]]), અને [[હોકી|આઇસ હોકી]] ([[:en:ice hockey|ice hockey]]) દેશના અન્ય ત્રણ મુખ્ય વ્યવસાયિક ટીમ સ્પોર્ટ્સ છે.[[કોલેજ ફુટબોલ|કોલેજ ફૂટબોલ]] ([[:en:College football|College football]]) અને [[કોલેજ બાસ્કેટબોલ|બાસ્કેટબોલ]] ([[:en:College basketball|basketball]]) મોટા પ્રમાણમાં પ્રેક્ષકોને આકર્ષે છે.કેટલાક માપદંડોથી હવે ફૂટબોલ સૌથી [[પ્રેક્ષણીય રમતો|પ્રેક્ષણીય રમત]] ([[:en:spectator sport|spectator sport]]) છે.<ref>{{cite web |author=Krane, David K. |title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport |url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |publisher=Harris Interactive |date=2002-10-30 |access-date=2007-09-14 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104143529/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337 |url-status=dead }}મેકકેમ્બ્રિજ, માઇકલ (2004). ''અમેરિકાઝ ગેઇમઃ ધી એપિક સ્ટોરી ઓફ હાવ પ્રો ફુટબોલ કેપ્ચર્ડ એ નેશન''.ન્યૂ યોર્ક રેન્ડમ હાઉસઆઇએસબીએન 0375504540.</ref>[[બોક્સિંગ]] ([[:en:Boxing|Boxing]]) અને [[હોર્સ રેસિંગ]] ([[:en:horse racing|horse racing]]) એક સમયે સૌથી વધારે નિહાળવામાં આવતા વ્યક્તિગત સ્પોર્ટ્સ ગણાતા હતા, પરંતુ હવે તેમનું સ્થાન [[ગોલ્ફ]] ([[:en:golf|golf]]) અને [[ઓટો રેસિંગ|ઓટો રેસિંગે]] ([[:en:auto racing|auto racing]]), ખાસ કરીને [[નાસ્કર|નાસ્કરે]] ([[:en:NASCAR|NASCAR]]) લીધું છે. [[એસોસિયેશન ફુટબોલ|સોકર]] ([[:en:Association football|Soccer]]) યુવા અને શિખાઉ સ્તરોએ વ્યાપકપણે રમાય છે અને એક વ્યવસાયિક રીતે પ્રેક્ષણીય રમત તરીકે વૃદ્ધિ પામી રહ્યું છે.[[ટેનિસ]] ([[:en:Tennis|Tennis]]) અને અન્ય ઘણી આઉટડોર રમતો પણ લોકપ્રિય છે. મોટા ભાગની અમેરિકી રમતો યુરોપિય પ્રણાલીઓમાંથી ઉતરી આવી છે, તેમ છતાં [[વોલીબોલ]] ([[:en:volleyball|volleyball]]), [[સ્કેટબોર્ડિંગ]] ([[:en:skateboarding|skateboarding]]), [[સ્નોબોર્ડિંગ]] ([[:en:snowboarding|snowboarding]]), અને [[ચીયરલીડિંગ]] ([[:en:cheerleading|cheerleading]]) અમેરિકાની મૌલિક રમતો છે.[[લક્રોસ]] ([[:en:Lacrosse|Lacrosse]])અને [[સર્ફિંગ]] ([[:en:surfing|surfing]]) અમેરકાના મૂળ વતનીઓ અને હવાઇના મૂળ વતનીઓની પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઉતરી આવ્યા છે, જે પશ્ચિમી સંપર્ક પહેલાની રમતો છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આઠ [[ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Olympic Games|Olympic Games]]) [[ઓલીમ્પિક રમતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|યોજાઈ છે.]] ([[:en:United States at the Olympics|taken place in the United States.]])[[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Summer Olympic Games|Summer Olympic Games]])માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 2,301 ચંદ્રકો જીત્યા છે, જે કોઈ પણ દેશ કરતા વધારે છે <ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | access-date=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| access-date=2008-09-02}}</ref>અને [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો]] ([[:en:Winter Olympic Games|Winter Olympic Games]])માં બીજા ક્રમે 216 ચંદ્રકો મેળવ્યા છે.<ref>{{cite web |title=All-Time Medal Standings, 1924–2006 |publisher=Information Please |url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html |access-date=2007-06-14}}નોર્વે પ્રથમ છે, સોવિયેત સંઘ ત્રીજુ છે અને જો તેના ચંદ્રકો રશિયાના ચંદ્રકોની સાથે ગણવામાં આવે તો બીજુ હશે.</ref>{{clear}} == સંદર્ભો == <!--Please DO NOT use a scroll template or form/table for the reflink, please read warning on the scroll template page [[Template:Scroll box#Warning]].--> {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == <!--Please: 1) Follow the [[WP:EL]] guideline where possible and consider discussing on the talk page; 2) Do not turn these bullets into headers! They expand the TOC and make the FAC people rather unhappy.--> ;સરકાર * [http://www.usa.gov/ યુ.એસ. સરકારની સત્તાવાર વેબ પોર્ટલ] સરકારી સાઇટો તરફનો ગેટ વે * [http://www.house.gov/ હાઉસ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રતિનિધિગૃહની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.senate.gov/ સેનેટ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.whitehouse.gov/ વ્હાઇટ હાઉસ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ પ્રમુખની સત્તાવાર વેબ સાઇટ * [http://www.supremecourtus.gov/ સુપ્રીમ કોર્ટ] યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સર્વોચ્ચ અદાલતની સત્તાવાર વેબ સાઇટ ;ઓવરવ્યૂઝ એન્ડ ડેટા * {{CIA World Factbook link|us|United States}} * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html ઇન્ફોયુએસએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }} યુ.એસ. ઇન્ફર્મેશન એજન્સી રીસોર્સીસની પોર્ટલ * [http://www.loc.gov/index.html લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ] યુ.એસ.[[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી]] ([[:en:Library of Congress|Library of Congress]])ની સત્તાવાર સાઇટ * [http://www.census.gov/hhes/www/ યુ.એસ. વસતિ ગણતરી ગૃહ અને આર્થિક આંકડાઓ ] [[યુ.એસ. વસતી ગણતરી બ્યૂરો]] ([[:en:U.S. Census Bureau|U.S. Census Bureau]])માંથી લેવાયેલા વ્યાપક આંકડા * [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis યુ.એસ. નાગરિકત્વ અને આધિવાસ સેવાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102175016/http://www.uscis.gov/portal/site/uscis |date=2006-11-02 }} સત્તાવાર સરકારી સાઇટ * યુ.એસ. [[ઇકોનોમિક રીસર્ચ સર્વિસ]] ([[:en:Economic Research Service|Economic Research Service]])માંથી લેવાયેલા [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ સ્ટેટ ફેક્સ શીટ્સ] વસતિ, રોજગારી, આવક અને ફાર્મ આંકડા * યુ.એસ. [[એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] ([[:en:Energy Information Administration|Energy Information Administration]])માંથી દરેક રાજ્ય માટેના [http://tonto.eia.doe.gov/state/ રાજ્ય ઉર્જા પ્રોફાઇલ્સ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }} આર્થિક, પર્યાવરણીય અને ઉર્જાની આંકડાકીય માહિતી * પોપ્યુલેશન રેફરન્સ બ્યૂરોમાંથી [http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 વસતિ ગણતરીની હાઇલાઇટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525084335/http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 |date=2009-05-25 }} આંકડાઓ * [http://www.teacheroz.com/states.htm યુ.એસ.એ.ના 30 રાજ્યો] દરેક રાજ્ય માટેની સંયુક્ત માહિતીપ્રદ લિન્ક્સ * [[વિકિટ્રાવેલ]] ([[:en:Wikivoyage|Wikivoyage]])માંથી [[wikivoyage:United States of America|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રાવેલ ગાઇડ]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] ''એનસાઇક્લોપીડીયા બ્રિટાનિકા'' એન્ટ્રી * {{dmoz|Regional/North_America/United_States}} ;ઇતિહાસ * [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html હિસ્ટોરિકલ ડોક્યુમેન્ટ્સ] કલેક્ટેડ બાય ધી નેશનલ સેન્ટર ફોર પબ્લિક પોલિસી રીસર્ચ * [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm યુ.એસ. નેશનલ મોટ્ટોસઃ હિસ્ટરી એન્ડ કન્સ્ટિટ્યુશનાલિટી] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20061212193931/http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm |date=2006-12-12 }} એનાલીસિસ બાય ધી ઓન્ટારીયો કન્સલ્ટન્ટ્સ ઓન રીલીજ્યસ ટોલરન્સ * ઐતિહાસિક વિગતો માટેની [http://www.historicalstatistics.org/index2.html યુએસએ] સંયુક્ત લિન્ક્સ ;નકશઓ * [http://nationalatlas.gov/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાષ્ટ્રીય નકસાપોથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720093336/http://nationalatlas.gov/ |date=2006-07-20 }}, અમેરિકાના આંતરિક બાબતોના મંત્રાલયના સત્તાવાર નકસાઓ * [[વિકિમેપીયા]] ([[:en:WikiMapia|WikiMapia]]) (જે વિકિપેડીયા/ [[વિકિમીડીયા ફાઉન્ડેશન]] ([[:en:Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]])સાથે જોડાયેલું નથી)માં [http://www.wikimapia.org/#y=41771312&x=-99492187&z=4&l=0&m=a યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]નો સેટેલાઇટ વ્યૂ [[શ્રેણી:અમેરિકા]] pco23ffy23hf7kn946e1fhybenhxlwn 0 7724 905893 865607 2026-09-30T13:27:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905893 wikitext text/x-wiki [[File:Welterbe.svg|thumb|150px|‘વિશ્વ ધરોહર સ્થળો સમિતિ’નો લોગો]] ==વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની યાદી== આ સ્થળોને [[યુનેસ્કો]](UNESCO)એ ભારત ખાતેનાં વિશ્વધરોહર(World Heritage) સ્થળો જાહેર કરેલ છે.<ref>[http://whc.unesco.org/en/statesparties/in યુનેસ્કોની યાદી]</ref>: :'''નામ''': વિશ્વ ધરોહર સમિતિ દ્વારા નિશ્ચિત :'''વિસ્તાર''': ભારતમાં સ્થળ, રાજ્ય. :'''સમય''': બાંધકામ કે અસ્તિત્વમાં આવ્યાનો સમય :'''યુનેસ્કો વિગત''': વિશ્વ ધરોહર સંદર્ભ ક્રમાંક; વિશ્વ ધરોહરની યાદીમાં સમાવ્યા વર્ષ; સમાવેશનો માનદંડ: માનદંડ ''(i)'' થી ''(vi)'' એટલે ‘સાંસ્કૃતિક’, જ્યારે ''(vii)'' થી ''(x)'' એટલે ‘પ્રાકૃતિક’. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%; border:0; text-align:left; line-height:150%;" |- ! Sr.<br /> No. ! નામ ! class="unsortable"| ચિત્ર ! વિસ્તાર ! સમય ! યુનેસ્કો વિગત |- |'''૦૧''' |[[કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક]] |[[File:Kazi rhino edit.jpg|100px|Great Indian [[One-Horned Rhinoceros]]]] |[[આસામ]] |{{hs|015}}૨૦મી સદી |{{sort|૦૩૩૭|૩૩૭; ૧૯૮૫; ix, x}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/337.pdf|format=PDF|title =Nomination to the World heritage List|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region|title=World Heritage List|publisher=Unesco|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/337|title=Kaziranga National Park|publisher=UNESCO|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref> |- |'''૦૨''' |[[માનસ નેશનલ પાર્ક]] |[[File:Capped langur in manas.jpg|100px| [[Capped langur]] in [[Manas Wildlife Sanctuary]] in [[Assam]]]] [[File:Manas National Park.jpg|100px|Manas National Park]] |ડાંગેર, [[આસામ]] |{{hs|015}}૨૦મી સદી |{{sort|૦૩૩૮|૩૩૮; ૧૯૮૫; vii, ix, x}}<ref name=list>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/list/338|format=PDF|title =Manas Wild Life Sanctuary|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/danger/|title=List of World heritage in danger|publisher=UNESCO|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/338.pdf|format=PDF|title=Nomination to the World Heritage List|publisher=Unesco|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref> |- |'''૦૩''' |[[મહાબોધી મંદિર]] |[[File:Mahabodhitemple.jpg|100px| Mahabodhi temple and the Bodhi Tree to its left, [[Bihar]]]] |[[બિહાર]] |{{hs|015}} ઈ.પૂ. ૩જી સદી, ૫મી અને ૬ઠી સદી ઈસ. અને ૧૯મી સદી. |{{sort|૧૦૫૬rev|૧૦૫૬ rev; ૨૦૦૨; i,ii, iii, iv, vi}}<ref name=Maha>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1056|title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Bodhi>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1056rev.pdf |title=Mahabodhi Temple (India) No.1056rev|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૪''' |[[હુમાયુનો મકબરો]] |[[File:Tomb of Humayun, Delhi.jpg|100px| Front view [[Delhi]]]] [[File:Humayun's Tomb from the entrance, Delhi.jpg|100px|Humayun's Tomb]] |[[દિલ્હી]] |{{hs|015}} ૧૫૭૦ |{{sort|૨૩૨| ૨૩૨, ૧૯૯૩, (ii), (iv)}}<ref name=Humayun>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/232|title=Humayun’s Tomb, Delhi|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Tomb>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/232.pdf |format=PDF|title=World Heritage List: Humayun’s TombNo. 232|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૫''' |[[કુતુબ મિનાર]] |[[File:Qutub minar.JPG|100px| Front view with reflections, central water channel in the 'Chahr Bagh' Garden, [[Delhi]]]] [[File:Alai Darwaza - Qutub Minar Complex.jpg|100px|Alai Darwaza]] |[[દિલ્હી]] |{{hs|015}} ૧૨મી સદીના અંતભાગે |{{sort|૨૩૩| ૨૩૩, ૧૯૯૩, (iv)}}<ref name=Qutb>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/233|title= Qutb Minar and its Monuments, Delhi|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Minar>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/233.pdf |format=PDF|title=World Heritage List: Qutb Minar and its Monuments, Delh, No. 233|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૬''' |[[લાલ કિલ્લો]] |[[File:Red Fort 3.jpg|100px|Red Fort]] |[[દિલ્હી]] |{{hs|015}}૧૬૪૮ |{{sort|૨૩૧rev| ૨૩૧rev, ૨૦૦૭, (i),(ii), (iii), (vi)}}<ref name=Red>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/231/|title=Red Fort Complex|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Fort>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/231rev.pdf |title=Red Fort Complex (Delhi) No. 231 rev|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૭''' |[[બેસિલિકા ઑફ બોમ જીસસ]]અને ગોઆનાં અન્ય ચર્ચ |[[File:Bom jesus.jpg|100px| [[Basilica of Bom Jesus|Basílica do Bom Jesus]], [[Velha Goa]]]] [[File:St Cajetan Goa.jpg|100px|St Cajetan Goa]] |[[ગોઆ]] |{{hs|015}} ૧૬મી અને ૧૮મી સદી |{{sort|૨૩૨|૨૩૨; ૧૯૮૬; (ii)(iv)(vi)}}<ref name=Goa>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/234|title=Churches and Convents of Goa|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Churches>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/234.pdf|format=PDF|title=Churches and Convents at Goa: World Heritage List N0. 232|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૮''' |[[ચાંપાનેર]], [[પાવાગઢ]] |[[File:Top of Pavadagh hill.JPG|100px|Pavgadha hill]] |[[ગુજરાત]] |{{hs|015}}પ્રાગઐતિહાસિક અને ૮મીથી ૧૪મી સદી |{{sort|૧૧૦૪|૧૧૦૪; ૨૦૦૪; iii, iv, v, vi}}<ref name=Champa>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1101|title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Pavagarh>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1101.pdf|format=PDF|title=Champaner-Pavagadh (India) No. 1101|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૦૯''' |[[હમ્પી]] |[[File:Hampi virupaksha temple.jpg|100px| Virupaksha temple at Hampi]] |[[બેલ્લારી જિલ્લો]], [[કર્ણાટક]] |{{hs|015}}૧૪મી અને ૧૬મી સદી |{{sort|૨૪૧ |૨૪૧ ; ૧૯૮૬; (i)(iii)(iv)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/241|title=Group of Monuments at Hampi|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/241.pdf|format=PDF|title= Group of Monuments at Hampi|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |'''૧૦''' |[[પત્તાદકલ]] |[[File:Group of monuments At Pattadakal.jpg|100px|A panoramic view of Group of monuments at Pattadakal]] [[File:Virupaksha temple at Pattadakal.jpg|100px| Virupaksha temple at Pattadakal]] |[[બિજાપુર]], [[કર્ણાટક]] |{{hs|015}} ૮મી સદી |{{sort| ૨૩૯| ૨૩૯ ; ૧૯૮૭; (i)(iii)(vi)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/239|title=Group of Monuments at Pattadakal|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/239.pdf|format=PDF|title= Group of Monuments at Pattadakal|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |'''૧૧''' |[[સાંચીનો સ્તુપ]] |[[File:Sanchi.jpg|100px|Sanchi]] |[[મધ્ય પ્રદેશ]] |{{hs|015}}ઈ.પૂ. બીજી અને પહેલી સદીથી ઈસ.૧૨મી સદી |{{sort|૦૫૨૪|૫૨૪; ૧૯૮૯; (i)(ii)(iii)(iv)(vi)}}<ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/list/524|format=PDF|title= Buddhist Monuments at Sanchi |access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name="List of World heritage in danger">{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/danger/|title=List of World heritage in danger|publisher=UNESCO|access-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/524.pdf|format=PDF|title=Nomination to the World Heritage List|publisher=Unesco|access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref> |- |'''૧૨''' |[[ભીમ બેટકાની ગુફાઓ]] |[[File:Bhimbetka Cave Paintings.jpg|100px|ભીમ બેટકાના ચિત્રો, [[મધ્ય પ્રદેશ]]]] [[File:Bhimbetka Caves, Madhya Pradesh.jpg|100px|ભીમ બેટકાની ગુફાઓ]] |[[ભોપાલ]], [[મધ્ય પ્રદેશ]] |{{hs|015}}ઈ.પૂ. બીજી અને પહેલી સદી |{{sort|૦૯૨૫|૯૨૫; ૨૦૦૩; (iii) (v)}}<ref name="List of World heritage in danger" /><ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/list/925|format=PDF|title= Buddhist Monuments at Sanchi |access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/925.pdf|format=PDF|title=Bhimbetka (India)|publisher=Unesco|access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref> |- |'''૧૩''' |[[ખજુરાહો]] |[[File:Khajuraho5.jpg|100px| ખજુરાહો મંદિર]] |છત્તરપુર, [[મધ્ય પ્રદેશ]] |{{hs|015}} ૯૫૦ થી ૧૦૫૦ ઈસ. |{{sort|૦૨૪૦|૨૪૦; ૧૯૮૬; (i) (iii)}}<ref>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/list/240|title= Kajuraho Group of Monuments |access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/240.pdf|format=PDF|title= Kajuraho Group of Monuments|publisher=Unesco|access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref> |- |'''૧૪''' |[[અજંતાની ગુફાઓ]] |[[File:Ajanta (63).jpg|100px|Ajanta Caves]] |[[મહારાષ્ટ્ર]] |{{hs|015}} ઈ.પૂ. બીજી સદીથી છઠી સદી. |{{sort|૨૪૨|૨૪૨; ૧૯૮૩; i, ii, iii, vi}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/242 |title= ''Ajanta Caves, India: Brief Description,'' UNESCO World Heritage Site|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher = UNESCO}}</ref><ref>{{cite web |title = UNESCO page – Ancient City of Sigiriya|publisher = UNESCO.org|url = http://whc.unesco.org/en/list/202|access-date= ૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦ }}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf|format=PDF|title= Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation|page=2|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૧૫''' |[[ઇલોરાની ગુફાઓ]] |[[File:Kailasha temple at ellora.JPG|100px|Kailash temple, Ellora]] |[[મહારાષ્ટ્ર]] |{{hs|015}} ૬૦૦ થી ૧૦૦૦ ઈસ. |{{sort|૨૪૩|૨૪૩; ૧૯૮૩; (i)(iii)(vi)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/243|title= Ellora Caves , India: Brief Description, UNESCO World Heritage Site|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher = UNESCO}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/243.pdf|format=PDF|title= Ellora Caves: Advisory Body Evaluation|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૧૬''' |[[એલિફન્ટાની ગુફાઓ]] |[[File:Elephanta Caves, Mumbai.jpg|100px|Elephanta Caves]] [[File:Elephanta Caves Trimurti.jpg|100px|Trimurti in Elephanta Caves]] |કોલાબા [[મુંબઇ]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |{{hs|015}} ૫મી અને ૮મી સદી |{{sort|244rev|244rev; 1987; (i)(iii)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/244.pdf|format=PDF|title= Elephanta Caves|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/244|title=Elephanta Caves|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref> |- |'''૧૭''' |[[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ]] |[[File:Chhatrapati Shivaji Terminus (Victoria Terminus).jpg|100px|Chhatrapati Shivaji Terminus]] [[File:Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus at night, Mumbai, Maharashtra, India (2003).jpg|100px|Chhatrapati Shivaji Terminus]] |[[મુંબઇ]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |{{hs|015}} ૧૮૮૭–૧૮૮૮ |{{sort|૯૪૫rev|૯૪૫rev; ૨૦૦૪; (ii)(iv)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/945|title=Chhatrapati Shivaji Terminus|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/945rev.pdf|format=PDF|title= Chhatrapati Shivaji Terminus|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |'''૧૮''' |[[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] |[[File:Konark Sun Temple Front view.jpg|100px|Front view of Konark Sun Temple]] |[[પુરી જિલ્લો]], [[ઓરિસ્સા]] |{{hs|015}}૧૩મી સદી |{{sort| ૨૪૬| ૨૪૬; ૧૯૮૪;(i)(iii)(vi)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/246|title=Sun Temple, Konârak|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/246.pdf|format=PDF|title= Sun Temple, Konârak|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |'''૧૯''' |[[કેવલાદેવ નેશનલ પાર્ક]] |[[File:Sarus Crane, Keoladeo National Park.jpg|100px|Sarus Crane, Keoladeo National Park]] |[[ભરતપુર જિલ્લો|ભરતપુર]], [[રાજસ્થાન]] |{{hs|015}} ૧૯૮૧ |{{sort|૩૪૦|૩૪૦; ૧૯૮૫; (x)}}<ref name=Keoldeo>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/340|title=Keoladeo National Park|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=National>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/340.pdf|format=PDF|title= Keoladeo National Park No.340|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૨૦''' |[[જંતર મંતર]] |[[File:Yantramandir01.jpg|100px|Jantar Mantar]] | [[જયપુર]], [[રાજસ્થાન]] |{{hs|015}} ૧૭૨૭ અને ૧૭૩૪ |{{sort|૧૩૩૮|૧૩૩૮; ૨૦૧૦; (iii)(iv)}}<ref name=Jantar>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1338|title=Jantar Mantar, Jaipur|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Mantar>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1338.pdf|format=PDF|title= Jantar Mantar, Jaipur|access-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |rowspan=3|'''૨૧''' |rowspan=3|[[ચોલામંડલમ]] |[[File:Chola sculpture.jpg|100px|Chola temple sculpture]] |બ્રિહદીસ્વરાર મંદિર, [[તમિલ નાડુ]] |rowspan=3|{{hs|015}}૧૧મી અને ૧૨મી સદી |rowspan=3|{{sort|૨૫૦bis|૨૫૦bis; ૧૯૮૭; ((ii)(iii)}}<ref name=Chola>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/250|title=Great Living Chola Temples|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref name=Great>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/945rev.pdf|format=PDF|title= Great Living Chola Temples|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |[[File:Airavateshwarar Darasuram.jpg|100px|Airavateshwarar Temple]] |ઐરાવતેશ્વરાર મંદિર, [[તમિલ નાડુ]] |- |[[File:Thanjavur - Brihadisvara Temple (56).jpg|100px|Brihadeeswarar Temple]] |બૃહદેશ્વર મંદિર, [[તમિલ નાડુ]] |- |'''૨૨''' |[[મહાબલીપુરમ]] | |ચિંગલેપૂર, [[તામિલ નાડુ|તામિલનાડુ]] |{{hs|015}}૭મી અને ૮મી સદી |{{sort|૨૪૯|૨૪૯; ૧૯૮૪; (i)(ii)(iii)(vi)}}<ref name=Mababali>{{cite web|url= http://whc.unesco.org/en/list/249|title= Group of Monuments at Mahabalipuram |access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref name=Puram>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/249.pdf|format=PDF|title= Group of Monuments at Mahabalipuram|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref>'' |- |'''૨૩''' |[[આગ્રાનો કિલ્લો]] |[[File:AgraFort.jpg|100px|Agra Fort]] |[[આગ્રા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] |{{hs|015}} ૧૬મી સદી |{{sort|૨૫૧|૨૫૧; ૧૯૮૩; iii}}<ref name=fort>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/251.pdf|format=PDF|title=World Heritage List no. 251|access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Agra>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/251|title=Agra Fort|access-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૨૪''' |[[ફતેહપૂર સિક્રી]] |[[File:Fatehpur Sikri Panch Mahal.jpg|100px|[[Panch Mahal Fatehpur Sikri|Panch Mahal]], Fatehpur Sikri]] [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|100px|[[Buland Darwaza]], Fatehpur Sikri]] [[File:Fatehpur Sikiri Salim Chishti Tomb 2010.jpg|100px|[[Tomb of Salim Chishti]], Fatehpur Sikri]] |[[આગ્રા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] |{{hs|015}} ૧૬મી સદી |{{sort|૨૫૫|૨૫૫; ૧૯૮૬; ii,iii,iv}}<ref name=Sikri>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/255.pdf|format=PDF|title=World Heritage List no. 255|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૧|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Fatehpur>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/255|title=Fatehpur Sikri|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૧|publisher=UNESCO}}</ref> |- |'''૨૫''' |[[તાજ મહેલ]] |[[File:Taj Mahal at sunrise, Agra.jpg|100px|[[Taj Mahal]] at Sunrise, [[Uttar Pradesh]]]] |[[આગ્રા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] |{{hs|015}} ૧૭મી સદી |{{sort|૨૫૧|૨૫૨; ૧૯૮૩;i}}<ref name=taj>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/252|title=Taj Mahal|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref><ref name=Mahal>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/252.pdf|format=PDF|title=ICOMOS: World Heritage List-253|access-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=UNESCO}}</ref> |- |rowspan=3|'''૨૬''' |rowspan=3|[[ભારતની પર્વતીય રેલ્વે]] |[[File:Darjeelinghimalayanrailway.jpg|100px|દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે, ૧૯૯૯]] |[[દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે]] (૧૯૯૯), [[દાર્જિલિંગ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]] |rowspan=3|{{hs|015}}૧૯મી સદીના અંતભાગ અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં. |rowspan=3|{{sort|૯૪૪ter |૯૪૪ter; ૧૯૯૯, ૨૦૦૫, ૨૦૦૮; (i)(iii)(iv)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/944|title=Mountain Railways of India|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/944ter.pdf|format=PDF|title= Mountain Railways of India|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |[[File:Nilgiri Mountain Train.jpg|100px| નિલગીરી માઉન્ટેઇન રેલ્વે, ૨૦૦૫]] |[[નિલગીરી માઉન્ટેઇન રેલ્વે]] (૨૦૦૫), [[ઊટી]], [[તામિલ નાડુ|તામિલનાડુ]] |- |[[File:KSR Steam special at Taradevi 05-02-13 56.jpeg|100px|કાલ્કા-શિમલા રેલ્વે, ૨૦૦૮]] |[[કાલ્કા-શિમલા રેલ્વે]], [[શિમલા]], [[હિમાચલ પ્રદેશ]] (૨૦૦૮) |- |'''૨૭''' |[[નંદાદેવી નેશનલ પાર્ક]] અને [[વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ નેશનલ પાર્ક]] |[[File:Valley of flowers uttaranchal full view.JPG|100px| Valley of flowers]] [[File:Nanda devi.jpg|100px|Nanda Devi in the national park]] |[[ચમોલી જિલ્લો]], [[ઉત્તરાખંડ]] |{{hs|015}}૧૯૩૯ અને ૧૯૮૨ |{{sort| ૩૩૫bis|૩૩૫bis; ૧૯૮૮, ૨૦૦૫ ;(vii),(x)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/335|title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/335bis.pdf|format=PDF|title= Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |'''૨૮''' |[[સુંદરવન|સુંદરવન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] | [[File:Sunderbans map.png|100px| Sunderbans map]] [[File:Sundarban mangrove.jpg|100px| Sundarban mangrove forests]] [[File:Big croc.jpg|100px| Big crocodile in the park]] | [[બાંગ્લાદેશ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]] ([[ભારત]]) |{{hs|015}} ૧૯૩૯ અને ૧૯૮૨ |{{sort| ૪૫૨| ૪૫૨; ૧૯૮૭ ; (ix) અને (x)}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/452|title=Sundarbans National Park|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/452.pdf|format=PDF|title= Sundarbans National Park|access-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૦|publisher=Unesco}}</ref> |- |rowspan=7|'''૨૯''' |rowspan=7|[[પશ્ચિમ ઘાટ]] |[[File:AgasthyarkoodamPeak.JPG|100px|Agasthymalai Peak]] |[[અગસ્ત્યામલાઈ પર્વતમાળા]] |rowspan=7| |rowspan=7|૨૦૧૨<ref>{{cite web |author=K. S. Sudhi |url=http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/article3592246.ece |title=Sci-Tech / Energy & Environment : Western Ghats makes it to World Heritage List |publisher=The Hindu |date=૨ જુલાઇ ૨૦૧૨ |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114002919/http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/article3592246.ece |archive-date=2012-11-14 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=PTI Jul 2, 2012, 01.23PM IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town |title=UN designates Western Ghats as world heritage site |publisher=The Times of India |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ |archive-date=2013-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131192257/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-02/flora-fauna/32507340_1_world-heritage-list-western-ghats-border-town |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |title=India - UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1342/multiple=1&unique_number=1921 |title=Western Ghats |publisher=Whc.unesco.org |date= |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref><ref>{{cite web |author=Clara Lewis, TNN Jul 3, 2012, 04.02AM IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats |title=39 sites in Western Ghats get world heritage status |publisher=The Times of India |date=૩ માર્ચ ૨૦૧૨ |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707023508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats |url-status=dead }}</ref> |- |[[File:Periyar National Park.JPG|100px|Periyar National Park]] |[[પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] |- |[[File:Chinnar Wildlife Sanctuary.jpg|100px|Anamalai Mountains]] |[[અનામલાઈ ટેકરીઓ]] |- |[[File:Nilgiri Hills Tamil Nadu.jpg|100px|Nilgiri Hills]] |[[નીલગિરિ|નીલગિરિની પર્વતમાળા]] |- |[[File:Talakaveri valley.jpg|100px|Talakaveri Valley]] |[[તળકાવેરી વન્યજીવન અભયારણ્ય]] (પાંચ વસ્તુઓ) |- |[[File:Kudremukh hillside.jpg|100px|Kudremukh Hills]] |[[કુદ્રેમુખ પર્વતમાળા]] (પાંચ વસ્તુઓ) |- |[[File:Western-Ghats-Matheran.jpg|100px|Western Ghats, near Matheran, India]] |[[સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા]] |- |rowspan=6|'''૩૦''' |rowspan=6|[[રાજસ્થાનના પહાડી કિલ્લાઓ]] | |[[ચિત્તોડગઢ]] |rowspan=6| |rowspan=6|{{sort| ૨૪૭| ૨૪૭; ૨૦૧૩;(ii)(iii)}}<ref name="Whc.unesco.org">{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5583 |title=Hill Forts of Rajasthan-UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date=૨૧ જૂન ૨૦૧૩ }}</ref> |- |[[File:Aerial view of Kumbhalgarh.jpg|100px|kumbhalgarh Fort]] |[[કુંભલગઢ]] |- |[[File:Ranthambhore Fort.jpg|100px|Ranthambhore Fort]] |[[રણથંભોરનો કિલ્લો]] |- |[[File:Amber-fort.jpg|100px|Amber-fort]] |[[આમેરનો કિલ્લો]] |- |[[File:Jaisalmer Fort.jpg|100px|Jaisalmer-fort]] |[[જેસલમેર|જેસલમેરનો કિલ્લો]] |- | |[[ગાગરોનનો કિલ્લો]] |- | '''૩૧''' | [[રાણકી વાવ]] | [[File:Rani ki vav 02.jpg|100px|Rani ki vav, Patan, Gujarat]] | [[પાટણ]], [[ગુજરાત]] | ૧૧મી સદી<ref>http://whc.unesco.org/en/list/922</ref> | ૨૦૧૪ |- |'''૩૨''' |[[હિમાલયન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] |[[File:On_way_to_Sar_Pass-_colours_of_the_morning_I_IMG_7133.jpg|100px|Great Himalayan National Park,Kullu,Himachal Pradesh, India]] |[[હિમાચલ પ્રદેશ]] | | ૨૦૧૪ <ref>http://whc.unesco.org/en/list/1406</ref> |} ==ભારતનાં વિશ્વ ધરોહર સ્થળોનું નકશામાં સ્થાન== {{World Heritage Sites in India map}} ==સંદર્ભ== {{reflist|3}} [[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] [[શ્રેણી:ભારત]] 5ckjsptp9e1bjemkoquej22xor68c7o 0 7969 905920 772310 2026-09-30T18:08:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905920 wikitext text/x-wiki {{Refimprove}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} [[Image:gopalRao.jpg|thumb|200px|ગોપાલરાવ]] [[Image:bhaskar (gu).jpg|thumb|200px|ભાસ્કરરાવ]] '''ગોપાળરાવ''' (૧૮૯૬-૧૯૮૦) અને '''ભાસ્કરરાવ''' (૧૯૦૩-૧૯૮૪) વિદ્વાંસ બંધુઓ [[સૌરાષ્ટ્ર]]ના [[ભાવનગર રજવાડું|ભાવનગર રાજ્ય]]ના વિદ્વાન શિક્ષકો હતા. == કુટુંબ == અગાઉ વિદ્વાંસ કુટંબ [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યના [[રત્નાગિરી જિલ્લો|રત્નાગિરી જિલ્લા]]ના અંજરૅલા ગામમાં વસેલું. તેમની પારિવારીક અટક ‘થટ્ટે’ હતી, પણ ૩૦૦-૪૦૦ વર્ષો પહેલાં શિક્ષીત પરિવારને નાતે વિદ્વાંસ કહેવાયા. કુટુંબના કેટલાક સભ્યો પડોશના જરા વધારે સમૃદ્ધ [[ગુજરાત]] પ્રાંતમાં ધંધાપાણી માટે જઈને વસ્યા. નિવૃત્તી સમયે કેટલાક પાછા વતન ફર્યાં અને બાકીનાએ ગુજરાતને જ પોતાનું ઘર માન્યું. તેમાંનું એક વિદ્વાંસ કુટંબ “રોજી, રોટી” અર્થે દરિયાઈ રસ્તે [[મુંબઈ]]થી ભાવનગર પાસે [[ઘોઘા]] કે [[જાફરાબાદ]] બંદરે ઉતરી પડ્યું અને આમ કાઠિયાવાડમાં સ્થાયી થયું (તે સમયે [[મુંબઈ]] - [[ઘોઘા]] વચ્ચે દરિયાઈ વ્યવહાર ઘણો વિકસ્યો હતો). સમય જતાં તે પરિવારના પૌત્રાદિકોમાં એક '''ગજાનનરાવ''' હતા અને તે પણ તેમના ત્રણ પુત્રો ગોવીંદરાવ, ગોપાલરાવ અને ભાસ્કરરાવ ગુજરાતવાસી બન્યાં. ગજાનનરાવે [[વલ્લભીપુર]] રાજ્યમાં એક સફળ મોજણીદાર તરીકે નોકરી લીધી અને ૭૨ વર્ષે ૧૯૪૪માં મૃત્યુ પામ્યાં. મોટાં ગોવીંદરાવ પણ પિતાના માર્ગે [[લીંબડી]]માં મોજણીદાર બન્યાં. == જીવન == ગોપાલરાવે અને ભાસ્કરરાવે શિક્ષણ અને સાહિત્યક્ષેત્રે સિધ્ધીઓ મેળવી. તે બંન્નેએ જીવનભર ચુસ્ત ગાંધીવાદી તરીકે ગાંધી વિચાર અને વર્તન અપનાવ્યાં તેમજ સાહિત્ય અને શિક્ષણના સેવક બની રહ્યાં. === ગોપાલરાવ === વલ્લભીપુરના વસવાટ દરમ્યાન બીજા શહેરવાસી વકીલ [[ગિજુભાઈ બધેકા]]ની નજરમાં ગોપાલરાવની વિદ્વવત્તા આવી અને તેમને મેટ્રિક કરીને આગળ ભણતર વધારવા ઉત્તેજન આપ્યું. વિદ્વાંસ પરિવારની નાજુક આર્થિક સ્થિતી જોઈ ગિજુભાઈએ ભાવનગર રાજ્યની શિષ્યવૃત્તી અપાવી દીધી અને ગોપાલરાવને પુણેની ફરગ્યુસન કોલેજમા ભણવા મોકલ્યાં. ત્યારે ૧૯૧૮ના ભાવનગરમાં [[શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થા]] શરુ થઈ ગઈ હતી. પુનેનો અભ્યાસ પુરો થયે ગોપાલરાવે શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થામાં જોડાવાનું વચન આપ્યું હતું. ૧૯૨૨માં ગણિતના મુખ્ય વિષય સાથે બી.એ. થઈને ૧૯૨૨માં શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થામાં ૧૯૩૯ સુધી જોડાઈ રહ્યાં. આ વ્યવસ્થામાં [[નાનાભાઈ ભટ્ટ (શિક્ષણજગત)|નાનાભાઈ ભટ્ટનો]] પણ સાથ ઘણો હતો. તે દિવસો યાદ કરીને ગોપાલરાવના પુત્ર અશોકભાઈ આજે પણ પુજ્યભાવથી નાનાભાઈ ભટ્ટને યાદ કરે છે. ગોપાલરાવ કટ્ટર સિધ્ધાંતવાદી હતા અને અતિચોક્કસ હતા. એક સિધ્ધહસ્ત લેખકને ન્યાયે તેમણે ખસુસ ૬૮ ટુંકી વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ [[મરાઠી]]માંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદિત કરી. તેમાં “ક્રૌંચ વધ, નવે સંસાર, ચંદનવાડી, આધાર, ૧૦ કથાસંગ્રહ” વિગેરેનો સમાવેષ થાય છે. [[શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થા]] તેમનું મુખ્ય કાર્યક્ષેત્ર હતી. પત્ની સુમતિબાઈ સાથેના પચાસ વર્ષના લગ્ન જીવનમાં તેમને ત્રણ પુત્રો અને એક પુત્રી પ્રાપ્ત થયાં. === ભાસ્કરરાવ === ઉમ્મરમાં સાત વર્ષે નાનાભાઈ ભાસ્કરરાવ પણ મોટાભાઈના પગલે શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થામાં જોડાયાં. તે પછી તેમણે [[ગુજરાત વિદ્યાપીઠ]]માંથી સ્નાતક પદવી લીધી. ભાસ્કરરાવે શિક્ષણના વ્યવસાયને પોતાનો જીવન ધર્મ માન્યો અને ઉજાળ્યો. તેમના એક સહધર્મીએ કહ્યું હતું કે '''“વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતી વખતે ભાસ્કરરાવ તેમની પરમ કક્ષાએ હોય છે.”''' તેમણે ભૂગોળ વિષયક પાઠ્યપુસ્તકો લખ્યાં. શરુઆતમાં ભાવનગરની શ્રી દક્ષિણામુર્તિ સંસ્થામાં અને પછી [[અમદાવાદ]]માં ચિ.ન.વિદ્યાવિહાર શાળાઓમાં તેમણે સેવાઓ આપી હતી. ==સંકલન== * {{cite web|first1=કનક|last1=રાવળ|first2=શૈલા|last2=વિદ્વાંસ|url=http://vidwans.com|title=ગોપાલરાવ વિદ્વાંસના પુત્ર અશોકભાઈની નિજી માહિતી અને વેબસાઇટ પરથી|date=૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮|access-date=2008-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110408160026/http://vidwans.com/|archive-date=2011-04-08|url-status=dead}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભાવનગર]] m1plyaerhmrumie3op2m3qvl1s051oj 0 12586 905934 905751 2026-09-30T21:16:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905934 wikitext text/x-wiki {{Infobox Novel series | name = Harry Potter | books = [[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]<br />[[Harry Potter and the Chamber of Secrets]]<br />[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]<br />[[Harry Potter and the Goblet of Fire]]<br />[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]<br />[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]<br />[[Harry Potter and the Deathly Hallows]] | image = [[ચિત્ર:Harry potter stamps.jpg|300px]] | image_caption =A set of stamps commissioned by [[Royal Mail]], featuring the British children's covers of the seven books | author = [[J. K. Rowling]] | country = United Kingdom | language = English | genre = [[Fantasy literature|Fantasy]], [[Thriller (genre)|thriller]], [[bildungsroman]], [[Young-adult fiction]] | publisher = [[Bloomsbury Publishing]] (UK)<br />[[Scholastic Publishing]] (USA) | pub_date = 26 June 1997&nbsp;– 21 July 2007 | media_type = Print ([[hardcover]] and [[paperback]])<br />[[Audiobook]] }} '''''હેરી પોટર''''' બ્રિટિશ લેખિકા [[જે. કે. રોલિંગ|જે. કે. રોલિંગે]] ([[:en:J. K. Rowling|J. K. Rowling]]) લખેલી [[સપ્તગ્રંથશ્રેણી (હેપ્ટાલોજી)|સાત [[કાલ્પનિક નવલકથા]] ([[:en:fantasy novel|fantasy novel]])ઓની શ્રેણી]] ([[:en:Heptalogy|series of seven]]) છે. પુસ્તક નાયક કિશોર જાદુગર [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટરે]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) [[હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])ના તેના મિત્રો [[રોન વીઝ્લી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]) સાથે મળીને આદરેલા સાહસોને વર્ણવે છે. મુખ્ય [[કથાવસ્તુ|કથા વસ્તુ]] ([[:en:story arc|story arc]]) દુષ્ટ જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) સામેના હેરી પોટરના સંઘર્ષ સંબંધિત છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટે [[હેરી પોટરનું વિશ્વ|જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:Harry Potter universe|wizarding world]]) જીતવા માટે હેરીના માતાપિતાની હત્યા કરી હતી અને બિન-જાદુગર ([[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]])) લોકોને તેના શાસન હેઠળ આણ્યા હતા. આ શ્રેણીના આધારે કેટલીક સફળ ફિલ્મો, વિડીયો ગેમ્સ અને અન્ય થીમયુક્ત વ્યાપારી ચીજો બની. અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામના નવા શીર્ષકથી મુકાયેલી ''[[હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' નામની પ્રથમ નવલકથા 1997માં બહાર પાડી ત્યારથી આ પુસ્તકોને વિશ્વભરમાં બેહદ લોકપ્રિયતા, વિવેચકોની પ્રશંસા અને વ્યાપારી સફળતા મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|publisher=[[BBC]]|last=Allsobrook |first=Dr. Marian|date=2003-06-18|access-date= 2007-10-15}}</ref>જૂન, 2008 સુધીમાં આ પુસ્તક શ્રેણીની 40 કરોડ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ અને 67 ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે <ref name="Translations for Harry Potter" /><ref name="boxofficemojo" />અને છેલ્લા ચાર પુસ્તકોએ ઇતિહાસમાં સૌથી ઝડપથી વેચાતા પુસ્તકોના એક પછી એક વિક્રમો સ્થાપિત કર્યા છે. પુસ્તકોના અંગ્રેજી-ભાષાના વિવિધ રુપાંતરો બ્રિટનમાં [[બ્લુમ્સબરી પ્રકાશન|બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]), યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic Press]]), ઓસ્ટ્રેલીયામાં [[એલન એન્ડ અનવિન]] ([[:en:Allen & Unwin|Allen & Unwin]]) અને કેનેડામાં[[રેઇનકોસ્ટ બુક્સ|રેઇકોસ્ટ બુક્સે]] ([[:en:Raincoast Books|Raincoast Books]]) પ્રગટ કર્યા છે. આમ અત્યાર સુધીમાં પ્રથમ પાંચ પુસ્તકો પરથી [[હેરી પોટર ફિલ્મ શ્રેણી|ચલચિત્રોની શ્રેણી]] ([[:en:Harry Potter film series|a series of motion pictures]]) [[વોર્નર બ્રધર્સ|વોર્નર બ્રધર્સે]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) બનાવી છે. છઠ્ઠી ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' 17 જુલાઇ, 2009એ બહાર પડશે.શ્રેણીએ મોટા પાયે વ્યાપારી ચીજવસ્તુઓ પેદા કરી, જેણે હેરી પોટરની બ્રાન્ડને 7 અબજ [[બ્રિટિશ પાઉન્ડ|£]] ([[:en:British pound|£]]) (15 અબજ[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])) મૂલ્યની બનાવી. {{TOClimit|limit=3}} == પ્લોટ == {{see|Harry Potter universe}} નવલકથાઓ [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) નામના એક અનાથ બાળકની આસપાસ વણાયેલી છે, જેને એવી જાણ થાય છે કે તે એક જાદુગર છે.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/|title=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire'|date=2000-07-14|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>જાદુગરીની ક્ષમતા જન્મજાત છે, પરંતુ જાદુગરીની દુનિયામાં સફળતા મેળવવા માટે બાળકોને જાદુના કૌશલ્યો શીખવા [[જાદુગરીની દુનિયા|જાદુગરી શાળા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])માં મોકલવામાં આવે છે. <ref name="muggle guide" />હેરીને નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ|હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])માં ભણવા માટે નિમંત્રણ આપવામાં આવે છે. દરેક પુસ્તકમાં હેરીના જીવનનું એક વર્ષ આલેખાયું છે અને મોટા ભાગના બનાવો હોગવર્ટ્સ ખાતે બન્યા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|title=Harry Potter, Hogwarts and Home|last=Frauenfelder|first=David|date=17 July 2007|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-29|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218171928/http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|url-status=dead}}</ref>કિશોરાવસ્થામાં સંઘર્ષ કરતા કરતા હેરી અસંખ્ય જાદુઈ, સામાજિક અને લાગણીશીલ અવરોધો પાર કરવાનું શીખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story|title=Plot summaries for the first five Potter books|last=Hajela|first=Deepti|date=14 July 2005|publisher=SouthFlorida.com|access-date=2008-09-29}}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === જાદુગરીની દુનિયામાં પ્રવેશ === સમગ્ર શ્રેણી દરમિયાન ભૂતકાળના અવલોકનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્યારે હેરી બાળક હતો, ત્યારે [[લોહીની શુદ્ધતા (હેરી પોટર)|વંશીય શુદ્ધતા]] ([[:en:Blood purity (Harry Potter)|racial purity]])ના વળગણથી પીડાતા શેતાની જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) દ્વારા પોતાના માતાપિતાની હત્યા થતી જોઈ હતી.<ref name="hp-stories">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm|title=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review|publisher=''USA Today'' |access-date= 2008-09-28}}</ref>તત્કાળ નહીં જણાવાતા કારણોસર વોલ્ડેમોર્ટના હેરીની હત્યા કરવાના પ્રયાસો ઉલટા પડે છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટ દેખીતી રીતે મૃત્યુ પામે છે અને હૂમલાના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે કપાળે વીજળીના આકારની છાપ સાથે હેરી બચી જાય છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટના આંતકી સામ્રાજ્યમાંથી જાદુગરીની દુનિયાને બચાવનાર અભાન તારણહાર જેવો હેરી પોટર એક જીવંત દંતકથા બને છે.હેરીને તેના આશ્રયદાતા જાદુગર [[એલ્બસ ડમ્બલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]])ના આદેશથી તેના [[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]]) (બિન-જાદુગર) સંબંધીઓના ઘરે મુકવામાં આવે છે, જેઓ તેના સાચા વારસાથી સંપૂર્ણપણે અજ્ઞાન છે.<ref name="hp-stories" /> [[ચિત્ર:Hogwarts.jpg|thumb|right|[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|પ્રથમ ફિલ્મમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેની હોગવર્ટ્સ સ્કુલ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|first film]])]] શ્રેણીની પ્રથમ નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' હેરીની 11મી વર્ષગાંઠની આસપાસ શરુ થાય છે.અર્ધ-[[દાનવ (દંતકથા)|દાનવ]] ([[:en:giant (mythology)|giant]]) [[રુબીયસ હેગ્રીડ]] ([[:en:Rubeus Hagrid|Rubeus Hagrid]]) હેરીના ઇતિહાસનો ઘટસ્ફોટ કરે છે અને તેને [[જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])નો પરિચય કરાવે છે. <ref name="hp-stories" />જે. કે. રોલિંગે સર્જેલું જગત વાસ્તવિક જગતથી એકદમ અલગ છે અને સાથે સાથે તેની સાથે ઘનિષ્ટતાથી જોડાયેલું પણ છે. [[નાર્નીયા (વિશ્વ)|નાર્નીયા]] ([[:en:Narnia (world)|Narnia]])નું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|કાલ્પનિક જગત]] ([[:en:fantasy world|fantasy world]]) એક [[પરંપરાગત બ્રહ્માંડ (કલ્પિત કથા)|વૈકલ્પિક બ્રહ્માંડ]] ([[:en:Parallel universe (fiction)|alternative universe]]) છે અને ''[[લોર્ડ ઓફ ધી રિંગ્સ]] ([[:en:Lord of the Rings|Lord of the Rings]])''ની [[મીડલ-અર્થ]] ([[:en:Middle-earth|Middle-earth]]) દંતકથાનો અતીત છે, તો ''હેરી પોટર''ની જાદુગરીની દુનિયા વાસ્તવિક જગતની હારોહાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બિન-જાદુઈ દુનિયાની ચીજો જેવા જ જાદુઈ તત્વો ધરાવે છે.તેની ઘણી સંસ્થાઓ અને સ્થળો એવી જગ્યાએ છે, જે વાસ્તવિક જગતમાં ઓળખી શકાય છે, જેમ કે લંડન.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3|title=Harry Potter and the parallel universe|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029012225/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3|url-status=dead}}</ref>તેમાં [[મગલ|મગલો]] ([[:en:Muggle|Muggle]])ની બિન-જાદુગરી વસતી માટે અદ્રશ્ય રહેલો ગુપ્ત શેરીઓનો વેરવિખેર ઝમેલો, ઉવેખાયેલા અને પ્રાચીન મયખાના, એકલા અટુલા ગ્રામીણ સામંતી ઘરો અને એકલવાયા કિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="muggle guide">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm|publisher=BBC|title=A Muggle's guide to Harry Potter|date=2004-05-28|access-date= 2008-08-22}}</ref> હેગ્રીડની મદદથી હેરી હોગવર્ટ્સ ખાતે તેના અભ્યાસના પ્રથમ વર્ષ માટેની તૈયારીઓ આદરે છે અને તેનો પ્રારંભ કરે છે.જાદુઈ દુનિયામાં ડુબકી મારવાની હેરી શરુઆત કરે છે, તેની સાથે વાચકને શ્રેણી દરમિયાન આવતા ઘણા મૂળભૂત સ્થળોનો પરિચય થાય છે.હેરી મોટા ભાગના મુખ્ય પાત્રોને મળે છે અને તેના બે સૌથી ઘનિષ્ઠ મિત્રો પ્રાપ્ત કરે છેઃ એક પ્રાચીન જાદુગર કુટુંબનો મોજીલો સભ્ય [[રોન વીઝ્લી|રોન વિઝલી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને બિન-જાદુગર માબાપની પુસ્તક-ઘેલી જાદુગરણી [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]).<ref name="hp-stories" /><ref>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|title=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival|date=2004-08-15|publisher=J.K. Rowling.com|access-date=2008-09-27|archive-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|url-status=dead}}</ref>હેરીને શાળાના જાદુઈ કાઢાના શિક્ષક [[સીવીયરસ સ્નેપ]] ([[:en:Severus Snape|Severus Snape]])નો પણ ભેટો થાય છે, જેને હેરી પ્રત્યે ઊંડો અને અતાર્કિક ધિક્કાર હોવાનું જણાય છે. કથા-વસ્તુની હેરીની લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ સાથેની બીજી મૂઠભેડથી પૂર્ણાહૂતિ થાય છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ અમર થવાની તેમની ખોજમાં [[પારસમણિ]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])ની શક્તિ મેળવવા ઝંખે છે.<ref name="hp-stories" /> હોગવર્ટ્સ ખાતે હેરીના બીજા વર્ષનું વર્ણન કરતા પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])'' સાથે શ્રેણી ચાલુ રહે છે. તે અને તેના મિત્રો 50 વર્ષ જુના રહસ્યની તપાસ કરે છે, જેનો સંબંધ શાળામાં તાજેતરમાં બનેલા અશુભ બનાવો સાથે છે.નવલકથા હોગવર્ટ્સના ઇતિહાસ અને એક પ્રાચીન અનિષ્ટ તત્વની ભોંયરામાં આવેલી બોડ, એટલે કે રહસ્યમય ભોંયરાની આસપાસ ઘૂમરાતી એક દંતકથાની શોધખોળ ચલાવે છે. પ્રથમ વાર હેરીને અહેસાસ થાય છે કે જાદુગરીની દુનિયામાં પણ વંશીય પૂર્વગ્રહ હયાત છે અને તે એ પણ શીખે છે કે વોલ્ડેમોર્ટના આતંકનું રાજ મોટે ભાગે મગલોમાંથી ઉતરી આવેલા જાદુગરોની સામે તકાયેલું હતું.હેરીને એ જાણીને પણ આઘાત થાય છે કે તે [[સર્પભાષા]] ([[:en:Parseltongue|Parseltongue]]) બોલી શકે છે, આ વિરલ ક્ષમતા મોટે ભાગે [[ગુઢ કલા]] ([[:en:Black magic|dark arts]]) સાથે સરખાવાય છે.વોલ્ડેમોર્ટે એક ડાયરીમાં સંઘરેલી પોતાની યાદદાસ્ત દ્વારા પુનઃજીવિત થવાના વોલ્ડેમોર્ટના પ્રયાસને નિષ્ફળ બનાવીને હેરી રોનની નાની બહેન [[જિની વિઝ્લી]] ([[:en:Ginny Weasley|Ginny Weasley]])ની જિંદગી બચાવે છે અને અહીં નવલકથા પૂરી થાય છે. <ref name="hp-stories" /> ત્રીજી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])'' જાદુઈ શિક્ષણના હેરીના ત્રીજા વર્ષનુ વર્ણન કરે છે.શ્રેણીનું આ એક માત્ર પુસ્તક છે, જેમાં વોલ્ટેમોર્ટ નથી.એના બદલે હેરીના માતા-પિતાની હત્યામાં જેણે મદદ કરી હોવાનું મનાય છે તેવા ભાગી છૂટેલા હત્યારા [[સીરીયસ બ્લેક|સીરીયસ બ્લેકે]] ([[:en:Sirius Black|Sirius Black]]) હેરીને લક્ષ્ય બનાવ્યો હોવાની હેરીને થયેલી જાણકારી સાથે તેણે પનારું પાડવાનું છે.દેખીતી રીતે શાળાની રક્ષા કરતા અને માનવ આત્માને ચૂસી જવાની શક્તિ ધરાવતા શેતાની જીવો [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)#દમપિશાચો|દમ પિશાચ]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)#Dementors|dementors]]) સામે હેરી સંઘર્ષ કરે છે, ત્યારે તે [[રીમસ લ્યુપિન]] ([[:en:Remus Lupin|Remus Lupin]])ને મળે છે, જે [[ગુઢ કલાથી રક્ષણ|ગુઢ કલાથી રક્ષણના શિક્ષક]] ([[:en:Defence Against the Dark Arts|Defence Against the Dark Arts]]) છે.લ્યુપિન હેરીને રક્ષણાત્મક પગલાં શીખવે છે, જે તેની ઉંમરના લોકો દ્વારા સામાન્યપણે દર્શાવાતા જાદુના સ્તરથી ખાસા ઉપર છે. હેરીને જાણવા મળે છે કે લ્યુપિન અને બ્લેક બંને તેના પિતાના ખાસ મિત્રો હતા અને બ્લેકને તેમના ચોથા મિત્ર [[પીટર પેટીગ્રુ]] ([[:en:Peter Pettigrew|Peter Pettigrew]]) દ્વારા ફસાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="hp-plot-azkaban">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html?ex=1222747200&en=c3365ba3baa3bf40&ei=5070|title=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|last=Maguire|first=Gregory|date=1999-09-05|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> === વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફરે છે === ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં હેરીનું શાળાનું ચોથું વર્ષ વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેમાં હેરી અનિચ્છાએ ખતરનાક જાદુઈ સ્પર્ધા [[જાદુની ત્રિકોણીય સ્પર્ધા]] ([[:en:Triwizard Tournament|Triwizard Tournament]])માં ભાગ લે છે. <ref name="hp-plot-goblet">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?ex=1222747200&en=6a7b0d89257dcebb&ei=5070|title=Harry Potter and the Goblet of Fire|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પોતાને કોણે અને શા માટે સ્પર્ધામા ભાગ લેવાની ફરજ પાડી તે જાણવાના હેરીના પ્રયાસોની આસપાસ કથાવસ્તુ વણાયેલું છે.<ref name="hp-plot-goblet2">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|title=Harry Potter and the Goblet of Fire 2|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date=2008-09-28|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416015356/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|url-status=dead}}</ref>બેચેન હેરીને ગુઢ કલાથી રક્ષણના નવા શિક્ષક [[અલેસ્ટર મૂડી|પ્રોફેસર એલ્સેટર મૂડી]] ([[:en:Alastor Moody|Professor Alastor Moody]])ના માર્ગદર્શન હેઠળ સ્પર્ધામાં આગળ ધપે છે.જે બિન્દુએ રહસ્યોદ્ધાટન થાય છે, ત્યાંથી શ્રેણી પૂર્વ-સૂચના અને અનિશ્ચિતતા છોડીને સીધા સંઘર્ષ તરફ ગતિ કરે છે.નવલકથા વોલ્ડેમોર્ટના પુનરોદય અને એક વિદ્યાર્થીના મૃત્યુથી સમાપ્ત થાય છે.<ref name="hp-plot-goblet2" /> પાંચમા પુસ્તક, ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])''માં હેરીએ નવી રીતે પુનરોદય પામેલા વોલ્ડેમોર્ટનો સામનો કરવાનો છે. ફરી પ્રગટ થયેલા વોલ્ડેમોર્ટ સામે ડંબલડોર [[ફિનિક્સની ફોજ (સંગઠન)|ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)|Order of the Phoenix]])ને ફરી સક્રિય કરે છે, આ ફોજ વોલ્ડેમોર્ટના સાગરિતોને પરાજય આપવા અને વોલ્ડેમોર્ટના હેરી સહિતના લક્ષ્યોને રક્ષણ આપવા માટે કામ કરતો ગુપ્ત સમાજ છે.આ ફોજમાં લ્યુપિન, બ્લેક અને [[વીઝ્લી કુટુંબ]] ([[:en:Weasley family|Weasley family]])સહિતના હેરીના ઘણા વિશ્વાસુ વડીલોનો સમાવેશ થાય છે. વોલ્ડેમોર્ટની તાજેતરની પ્રવૃત્તિઓ અંગેના હેરીએ કરેલા વર્ણનો પછી પણ [[જાદુ મંત્રાલય]] ([[:en:Ministry of Magic|Ministry of Magic]]) અને જાદુઈ દુનિયાના ઘણા લોકો એવું માનવાનો ઇનકાર કરે છે કે વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફર્યો છે.<ref name="hp-phoenix-plot">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html?ex=1222747200&en=c19fb010046d89c7&ei=5070|title=Harry Potter and the Order of the Phoenix’ |date=2003-07-13|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> પોતાના મનગમતા અભ્યાસક્રમને લાગુ કરવા મંત્રાલય હોગવાર્ટ્સના નવા નિર્દેશક તરીકે [[ડોલોરસ અંબ્રિજ]] ([[:en:Dolores Umbridge|Dolores Umbridge]])ની નિમણૂંક કરે છે.તે શાળાને અર્ધ-તાનાશાહી શાસનમાં પરીવર્તિત કરે છે અને ગુઢ કલા સામે પોતાનું રક્ષણ કરવાના માર્ગો જાણવાની વિદ્યાર્થીઓને છૂટ આપવાનો ઇનકાર કરે છે.<ref name="hp-phoenix-plot" />હેરી ગુપ્ત અભ્યાસ જૂથ રચે છે અને તેના વર્ગમિત્રોને તેણે શીખેલા ઉચ્ચ-કક્ષાના કૌશલ્યો શીખવાડે છે. નવલકથા હેરીને વિચિત્ર [[ષડયંત્ર સિદ્ધાંતો]] ([[:en:conspiracy theories|conspiracy theories]])માં માનતી એક મોજીલી યુવાન જાદુગરણી [[લુના લવગુડ]] ([[:en:Luna Lovegood|Luna Lovegood]])નો ભેટો થાય છે.વધુમાં, તે હેરી અને વોલ્ડેમોર્ટ સંબંધિત એક મહત્વની આગાહીનો ઘટસ્ફોટ કરે છે.<ref name="Ivory Tower 1">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371]}}</ref>હેરીને એ પણ જાણવા મળે છે કે તેની અને વોલ્ડર્મોટની વચ્ચે ટેલીફોનિક જોડાણ છે, જેનાથી હેરી વોલ્ડર્મોટના કેટલાંક કૃત્યોને હેરી નિહાળી શકે છે.નવલકથાની પરાકાષ્ટામાં હેરી અને તેની શાળના મિત્રોની વોલ્ડેમોર્ટના [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]]) સાથે મૂઠભેડ થાય છે.ફિનિક્સની ફોજના સભ્યોનું સમયસરનું આગમન બાળકોની જિંદગીઓ બચાવે છે અને મૃત્યુભક્ષીઓ પૈકીના ઘણા પકડાઈ જાય છે.<ref name="hp-phoenix-plot" /> છઠ્ઠુ પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટે જાદુગરીના બીજા યુદ્ધની આગેવાની લીધી છે, એ એટલું હિંસક બન્યું છે કે મગલોએ પણ તેની કેટલીક અસરોની નોંધ લીધી છે.હેરી આ ભયથી કૈંક અંશે સુરક્ષિત રહે છે અને એવામાં તેનું હોગવર્ટ્સ ખાતે છઠ્ઠુ વર્ષ પૂરું થાય છે.નવલકથાના પ્રારંભમાં હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ નામના એક રહસ્યમય લેખકની સહી ધરાવતું, વિવરણો અને ભલામણો-સભર એક જૂનું કાઢા પાઠ્યપુસ્તક હેરીની ઠોકરે ચડે છે.<ref name="harry-potter-prince">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html?pagewanted=all|title=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |last=Kakutani|first=Michiko|date= 2005-07-16|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પુસ્તકમાં લખાયેલા શોર્ટકટ્સ હેરીને કાઢામાં નિપુણતા મેળવવામાં છેવટે મદદ કરે છે, ત્યારે તેને પાછળથી સમજાય છે કે તેમાંના કેટલાક મંત્રોની અનિષ્ટકારી અસરો છે. હેરી એલ્બસ ડંબલડોર સાથે ખાનગી પ્રશિક્ષણ સત્રોમાં પણ હિસ્સો લે છે. ડંબલડોર તેને વોલ્ડેમોર્ટના પ્રારંભિક જીવન સંબંધિત વિવિધ યાદો બતાવે છે.આ સત્રોથી જણાય છે કે વોલ્ડેમોર્ટનો આત્મા વિવિધ સ્થળોએ છુપાયેલી અનિષ્ટ સંમોહિત ચીજો એટલે કે [[હોરક્રક્સ]] ([[:en:horcrux|horcrux]])ની શ્રેણીમાં વિભાજીત થયેલો છે. <ref name="harry-potter-prince" /> શ્રેણીનું સૌથી છેલ્લું પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])'' છઠ્ઠા પુસ્તકની ઘટનાઓ પછી તુરત જ શરુ થાય છે.ડંબલડોરના મૃત્યુ પછી વોલ્ડેમોર્ટ સત્તાનશીન થાય છે અને જાદુ મંત્રાલય પર અંકુશ જમાવે છે. હેરી, રોન અને હર્માઇની શાળા છોડી દે છે, જેથી તેઓ વોલ્ડેમોર્ટના બાકી બચેલા હોરક્રક્સને શોધીને તેમનો નાશ કરી શકે.પોતાની તેમ જ પોતાના કુટુંબ અને મિત્રોની સુરક્ષા માટે તેમને એકાંતવાસમાં જવાની ફરજ પડે છે.હોરક્રક્સની શોધ દરમિયાન ત્રિપુટીને ડંબલડોરના ભૂતકાળ તેમ જ સ્નેઇપના સાચા ઉદ્દેશોની જાણ થાય છે. પુસ્તકના અંતે હોગવર્ટ્સ ખાતે ઘમસાણ યુદ્ધ થાય છે.હેરી, રોન અને હર્માઇની ફિનિક્સની ફોજના સભ્યો અને ઘણા બધા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની સાથે મળીને હોગવર્ટ્સને વોલ્ડેમોર્ટ, તેના મૃત્યુભક્ષી અને વિવિધ [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)|જાદુઈ જીવો]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)|magical creatures]]) સામે બચાવે છે.યુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં કેટલાક મુખ્ય પાત્રો માર્યા જાય છે.બચેલા લોકોને બચાવવાના પ્રયાસરુપે હેરી પોતે વોલ્ડેમોર્ટને શરણે થઈ જાય છે, જે હેરીને મારવાના પ્રયાસો કરે છે.હોગવર્ટ્સ શાળાના ઘણા વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ અને નજીકના ગામ [[હોગ્સમીડ]] ([[:en:Hogsmeade|Hogsmeade]])ના રહીશો ફિનિક્સની ફોજ ફરી તૈયાર કરવા આવે છે, ત્યારે યુદ્ધ ફરી શરુ થાય છે.છેલ્લા હોરક્રક્સના નાશ સાથે હેરી વોલ્ડેમોર્ટને મારવામાં સફળ થાય છે.ઉપસંહારમાં બચી ગયેલા પાત્રોના જીવનોનું વર્ણન આવે છે અને જાદુગરીની દુનિયામાં શાંતિ સ્થપાઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. === પૂરક કાર્યો === {{seealso|J. K. Rowling#Philanthropy|l1=J. K. Rowling: Philanthropy}} રોલિંગે વિવિધ સખાવતી સંસ્થાઓ માટે રચેલી કેટલીક પુસ્તિકાઓએ ''હેરી પોટરના વિશ્વ''ને વ્યાપક બનાવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6903111.stm|title=How Rowling conjured up millions|publisher=BBC|access-date= 2008-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alibris.com/search/books/qwork/1198169/used/Comic%20Relief%20:%20Quidditch%20through%20the%20ages|title=Comic Relief : Quidditch through the ages|publisher=Albris|access-date= 2008-09-07}}</ref>2001માં, તેમણે ''[[વિચિત્ર પશુ અને તેમને ક્યાં શોધવા|વિચિત્ર પશુઓ અને તેમને ક્યાં શોધવા]] ([[:en:Fantastic Beasts and Where to Find Them|Fantastic Beasts and Where to Find Them]])'' (હોગવર્ટ્સનું કથિત પાઠ્યપુસ્તક) અને ''[[ક્વિડિચ વિવિધ યુગોમાં]] ([[:en:Quidditch Through the Ages|Quidditch Through the Ages]])'' (હેરી જેને આનંદ માટે વાંચે છે તે પુસ્તક) બહાર પાડ્યા હતા.આ બે પુસ્તકોના વેચાણમાથી મળેલી કમાણી સખાવતી સંસ્થા [[કોમિક રીલીફ]] ([[:en:Comic Relief|Comic Relief]])ને આપવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|title=The Money|publisher=Comic Relief|access-date=2007-10-25|archive-date=2007-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029034316/http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|url-status=dead}}</ref>2007માં, રોલિંગે છેલ્લી નવલકથામાં આવતા પરીકથાઓના સંપુટ ''[[ધી ટેલ્સ ઓફ બીડલ ધી બાર્ડ|ધી ટેલ્સ ઓફ બીટલ ધી બાર્ડ]] ([[:en:The Tales of Beedle the Bard|The Tales of Beedle the Bard]])''ની હાથે લખેલી સાત નકલો કમ્પોઝ કરી હતી. આ પૈકીની એકનુ ગરીબ દેશોના માનસિક રીતે વિકલાંગ બાળકો માટેના ફંડ ચિલ્ડ્રન્સ હાઈ લેવલ ગ્રુપ માટે નાણા એકઠાં કરવા લિલામ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકનું 4 ડીસેમ્બર, 2008એ આંતરરા્ટ્રીય સ્તરે પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=JK Rowling Fairy Tales To Go On Sale For Charity|work=ANI|year=2008|url=http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|access-date=2008-08-02|archive-date=2008-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080810012453/http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|url-status=dead}}</ref><ref name="fetches">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7142656.stm|title=JK Rowling book fetches £2&nbsp;m|date= 2007-12-13|publisher=BBC|access-date= 2007-12-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/gp/feature.html?docId=1000137983|title=Amazon purchase book|publisher=Amazon.com Inc|access-date= 2007-12-14}}</ref>રોલિંગે 2008માં પુસ્તક વિક્રેતા [[વોટરસ્ટોન્સ]] ([[:en:Waterstones|Waterstones]]) દ્વારા યોજાએલા ભંડોળ એકઠું કરવાના કાર્યક્રમના ભાગરુપે 800 શબ્દોની [[હેરી પોટર પૂર્વકથા|પૂર્વકથા]] ([[:en:Harry Potter prequel|prequel]]) પણ લખી હતી.<ref>[[2008-05-31]] ([[:en:2008-05-31|2008-05-31]])એ {{cite web|title=Rowling pens Potter prequel for charities|author=Williams, Rachel |year=2008|publisher=''[[The Guardian]]''|url=http://www.guardian.co.uk/books/2008/may/29/harrypotter.jkjoannekathleenrowling|}}પુનઃ પ્રાપ્ત. </ref> == માળખું અને પ્રકાર == {{seealso|Harry Potter influences and analogues}} ''હેરી પોટર'' નવલકથાઓ [[કાલ્પનિક સાહિત્ય]] ([[:en:fantasy literature|fantasy literature]])ના પ્રકારમાં આવે છે. જોકે, ઘણા પાસાઓમાં તેઓ [[બિલ્ડોનસ્રોમેન|બિલ્ડોનસ્રોમન]] ([[:en:bildungsroman|bildungsroman]]) અથવા તો [[કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફ|કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફના પરીવર્તન]] ([[:en:coming of age|coming of age]])ની નવલકથાઓ પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|title=Wizards and wainscots: generic structures and genre themes in the Harry Potter series|last=Anne Le Lievre|first=Kerrie|year=2003|publisher=CNET Networks, Inc., a CBS Company|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206041643/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|url-status=dead}}</ref>તેમને બ્રિટિશ બાળકોના [[નિવાસી શાળા]] ([[:en:boarding school|boarding school]]) પ્રકારના ભાગરુપ ગણી શકાય, જેમાં [[એનિડ બ્લાઇટન]] ([[:en:Enid Blyton|Enid Blyton]])ની ''[[મેલોરી ટાવર્સ]] ([[:en:Malory Towers|Malory Towers]])'', ''[[સેન્ટ ક્લેર શ્રેણી|સેંટ ક્લેર્સ]] ([[:en:St. Clare's series|St. Clare's]])'' અને ''[[નોટીએસ્ટ ગર્લ]] ([[:en:Naughtiest Girl|Naughtiest Girl]])'' શ્રેણી અને [[ચાર્લ્સ હેમિલ્ટન (લેખક)|ફ્રાન્ક રિચાર્ડ્સની]] ([[:en:Charles Hamilton (writer)|Frank Richards's]])'' [[બિલી બન્ટર]] ([[:en:Billy Bunter|Billy Bunter]])'' નવલકથાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Harry Potter Boarding">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/563232.stm|title=Harry Potter makes boarding fashionable |year=1999|publisher=BBC|access-date= 2008-09-01}}</ref>જ્યાં અભ્યાસક્રમમાં [[જાદુ (હેરી પોટર)|જાદુ]] ([[:en:magic (Harry Potter)|magic]])ના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે, તેવી જાદુગરો માટેની એક કાલ્પનિક બ્રિટિશ નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts]])ની પૃષ્ઠભૂમિમાં બહુધા ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો રચાયા છે.<ref name="Harry Potter Boarding" />એ અર્થમાં આ પુસ્તકો "[[થોમસ હ્યુજીસ]] ([[:en:Thomas Hughes|Thomas Hughes]])ના'' [[ટોમ બ્રાઉન્સ સ્કુલ ડેઝ]] ([[:en:Tom Brown's School Days|Tom Brown's School Days]])'' અને [[પબ્લિક સ્કુલ|બ્રિટિશ જાહેર શાળા]] ([[:en:Public school|British public school]]) જીવન પરની વિક્ટોરીયા-યુગની અને એડવર્ડ-યુગની અન્ય નવલકથાઓમાંથી સીધા ઉતરી આવ્યા છે."<ref>{{cite book|last=Ellen Jones|first=Leslie|title=J.R.R. Tolkien: A Biography|url=https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone|publisher=Greenwood Press|year=2003|access-date= 2005-09-09|isbn=978-0313323409|page=[https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/28 28]}}</ref>[[સ્ટીફન કિંગ]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]])ના શબ્દોમાં તેઓ "કલાત્મક રહસ્ય વાર્તાઓ"<ref name="Wild About Harry">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Wild About Harry|date= 2000-07-23}}</ref> છે અને દરેક પુસ્તક [[શેરલોક હોમ્સ]] ([[:en:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]])ની શૈલીમાં [[રહસ્ય કથા|રહસ્ય]] ([[:en:Mystery fiction|mystery]]) સાહસની પદ્ધતિથી રચાયું છે.''[[હેરી પોટર એન્ડ ફીલોસોફર સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])'' અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ ડેથ્લી હેલોસ (Harry Potter and the Deathly Hallows)|કાતિલ સંતોના]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Deathly Hallows]])'' પ્રારંભિક પ્રકરણો અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (Harry Potter and the Half Blood Prince)|હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half Blood Prince|Half-Blood Prince]])''ના પ્રથમ બે પ્રકરણો જેવા બહુ થોડા અપવાદોને બાદ કરતા આ કથાઓ [[ત્રીજો પુરુષ કથન#થર્ડ પર્સન.2C લિમિટેડ|ત્રીજા પુરુષના મર્યાદિત]] ([[:en:Third-person narrative#Third person.2C limited|third person limited]]) દ્રષ્ટિકોણથી કહેવામાં આવી છે. દરેક પુસ્તકની મધ્યમાં હેરી તેની સમક્ષ આવતા પ્રશ્નો સામે ઝઝુમે છે અને તેમ કરવામાં શાળાના કેટલાક નિયમોનો ભંગ કરવાની જરૂર પડે છે. પકડાઈ જવાથી હોગવર્ટ્સના નિયમનોમાં નક્કી કર્યા પ્રમાણે શિસ્તભંગ બદલ સજાઓ ભોગવવી પડે છે. આ બાબતમાં ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો નિવાસી શાળા [[પ્રકાર|પેટા પ્રકાર]] ([[:en:Genre|sub-genre]])માં ઘણી પરંપરાઓ અનુસરે છે. <ref name="Harry Potter Boarding" />જોકે, કથાઓ [[અંતિમ પરીક્ષા|અંતિમ પરીક્ષાઓ]] ([[:en:Final examination|final exams]]) નજીક હોય ત્યારે અથવા તેની સમાપ્તિ બાદ તુરત જ [[ઉનાળુ સત્ર]] ([[:en:summer term|summer term]])માં પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે, જ્યારે ઘટનાઓ શાળાની અંદરના નાના મોટા ઝઘડા અને સંઘર્ષોથી ક્યાંય આગળ નીકળીને મોટું સ્વરુપ ધારણ કરે છે. હવે હેરીએ ક્યાં કો [[વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Voldemort|Voldemort]]) અથવા તેના અનુયાયી [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]])માંના કોઈ એકનો સામનો કરવો જ રહ્યો. જીવન-મરણના સવાલ જેવી આ બાબત છેલ્લા ચાર પુસ્તકો પૈકીના દરેકમાં એકથી વધારે પાત્રોના મૃત્યુથી ઉજાગર થાય છે.<ref name="Harry Potter Last Adventure" /><ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|title=Two characters to die in last 'Harry Potter' book: J.K. Rowling|year=2006|publisher=CBC|access-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302090331/http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|archive-date=2007-03-02|url-status=live}}</ref> ત્યાર બાદ તે [[વડા શિક્ષક]] ([[:en:head teacher|head teacher]]) અને [[માર્ગદર્શક]] ([[:en:mentor|mentor]]) [[એલ્બસ ડંબલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]]) સાથે સ્પષ્ટીકરણ અને ચર્ચાઓ દ્વારા મહત્વના પાઠ શીખે છે. છેલ્લી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો|હેરી પોટર અને કાતિલ સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''માં હેરી અને તેના મિત્રો તેમનો મોટા ભાગનો સમય હોગવાર્ટ્સથી દૂર વીતાવે છે અને [[અંત]] ([[:en:dénouement|dénouement]])માં વોલ્ડમોર્ટનો સામનો કરવા જ પાછા ફરે છે. <ref name="Harry Potter Last Adventure">{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|title=Harry Potter's Last Adventure|last=Grossman|first=Lev|publisher=Time Inc|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827145911/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|url-status=dead}}</ref>બિલ્ડોનસ્રોમેન શૈલી પ્રમાણે, આ ભાગમાં હેરીએ શાળામાં વિદ્યાર્થી તરીકેનું છેલ્લુ વર્ષ ગુમાવવાની શક્યતા સાથે અકાળે પુખ્ત થવાનું છે અને તેના નિર્ણયો પર અબાલ-વૃદ્ધ સૌ નિર્ભર છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6910106.stm|title=Press views: The Deathly Hallows |publisher=Bloomsbury Publishing|access-date= 2008-08-22}}</ref> == વિષયો == રોલિંગના જણાવ્યા પ્રમાણે, શ્રેણીનો મુખ્ય વિષય મૃત્યુ છેઃ "મારા પુસ્તકો મોટા ભાગે [[મૃત્યુ]] ([[:en:death|death]]) અંગેના છે.તેઓ હેરીના માતા-પિતાના મૃત્યુથી શરુ થાય છે.કોઈ પણ જાદુગરના ઉદ્દેશની જેમ તેમાં વોલ્ડેમોર્ટનું મૃત્યુ પર વિજય મેળવવાનું વળગણ અને કોઈ પણ ભોગે [[અમરત્વ]] ([[:en:immortality|immortality]]) પામવાની તેની ખોજ છે. શા માટે વોલ્ડેમોર્ટ મૃત્યુ પર વિજય મેળવવા માગે છે તે હું આમ સમજી છું.આપણે સૌ તેનાથી ભયભિત છીએ."<ref>{{cite web|author=Geordie Greig|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/01/10/nrowl110.xml|title='There would be so much to tell her...'|publisher=[[Daily Telegraph]]|access-date=2007-04-04|date=January 11, 2006|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml|url-status=dead}}</ref> શિક્ષણવિદો અને પત્રકારોએ પુસ્તકોના વિષયોના ઘણા અર્થો ઘટાવ્યા છે. એકબીજાથી ગહન અને કેટલાક [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય ગર્ભિતાર્થોથી સભર.]] ([[:en:politics of Harry Potter|political subtexts]])[[સામાન્યતા (વર્તન)|સામાન્યતા]] ([[:en:Normality (behavior)|normality]]), દમન, મૃત્યુ સામે ટકી જવું અને મોટા અવરોધો પાર કરવા - આ બધા વિષયો સમગ્ર શ્રેણીમાં વારંવાર આવ્યા છે.<ref name="Greenwald2005">{{cite journal|last=Greenwald|first=Janey|title=Understanding Harry Potter: Parallels to the Deaf World|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-deaf-studies-and-deaf-education_fall-2005_10_4/page/442|journal=The Journal of Deaf Studies and Deaf Education|volume=10|issue=4|pages=442–450|year=2005|doi=10.1093/deafed/eni041|pmid=16000691}}</ref>એ જ રીતે, કિશોરાવસ્થામાંથી પસાર થવાના અને જીવનની સૌથી કપરી કસોટીઓમાંથી પાર પડવાના અને એથી કરીને તેમની સાથે અનુકૂલન સાધવાના વિષયની પણ વિચારણા કરવામાં આવી છે.<ref name="Duffy2002">{{cite journal|last=Duffy|first=Edward|title=Sentences in Harry Potter, Students in Future Writing Classes|journal=Rhetoric Review|volume=21|issue=2|year=2002|pages=177|doi=10.1207/S15327981RR2102_03}}</ref>રોલિંગે જણાવ્યું છે કે પુસ્તકોમાં સહિષ્ણુતા માટેની એક પ્રલંબિત દલીલ, [[ધર્માંધતા]] ([[:en:bigotry|bigotry]])નો અંત આણવાની એક પ્રલંબિત દલીલ છે. અને "સત્તાધીશોને પ્રશ્ન પૂછો અને...એવું માની ના લો કે વ્યવસ્થા કે અખબારો તમને જે કંઈ કહે છે તે સાચું છે", અવો સંદેશ પણ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/10/20/j-k-rowling-at-carnegie-hall-reveals-dumbledore-is-gay-neville-marries-hannah-abbott-and-scores-more|title=J. K. Rowling at Carnegie Hall|work=The Leaky Cauldron|publisher= The Leaky Cauldron|access-date= 2007-10-21|year=2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7053982.stm|title=JK Rowling outs Dumbledore as gay|access-date= 2007-10-21|date=2007-10-21|work=BBC News|publisher=[[BBC]]}}</ref> સત્તા કે સત્તાનો દુરુપયોગ, [[પ્રેમ]] ([[:en:love|love]]), [[પૂર્વગ્રહ]] ([[:en:prejudice|prejudice]]) અને મુક્ત પસંદગી જેવા અન્ય ઘણા વિષયો આ પુસ્તકોમાં હોવાનું કહી શકાય છે, તેમ છતાં જે. કે. રોલિંગના શબ્દોમાં કહીએ તો, "તેઓ સમગ્ર કથાનકમાં ઊંડે સુધી ધરબાયેલા" છે. લેખિકા પલાંઠી વાળીને અને સભાનપણે આવા વિચારો તેના વાચકોને માથે મારવાના બદલે વિષયોને "કુદરતી રીતે વિકસવા " દેવાનું પસંદ કરે છે.<ref name="Mzimba, Lizo, moderator. Interview with [[Steve Kloves]] and J.K. Rowling">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm|publisher=Quick Quotes Quill|title=Mzimba, Lizo, moderator. Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling|date=February, 2003|access-date=2008-07-28|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess|url-status=dead}}</ref>સદા-હાજર કિશોરાવસ્થાનો વિષય પણ આ જ રીતે આવે છે, જેના વર્ણનમાં રોલિંગ પોતાના પાત્રોની લૈંગિકતાનો સ્વીકાર કરવામાં અર્થપુર્ણ રહ્યા છે, તેઓ કહે છે, હેરીને "કાયમી પૂર્વ-કિશોરાવસ્થાની સ્થિતિમાં ફસાયેલો" છોડી દેતા નથી.<ref name="Favourite chapter">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|publisher=Quick-Quote-Quill|title=About the Books: transcript of J.K. Rowling's live interview on Scholastic.com|date=February 16, 1999|access-date=2008-07-28|archive-date=2004-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20040110094409/http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|url-status=dead}}</ref>રોલિંગે કહેલું કે, તેમના માટે તેમની કથાઓનું નૈતિક મહત્વ "અતાર્કિકપણે સ્પષ્ટ" જણાય છે.શું સાચુ અને શું સરળ છે એ બેની વચ્ચેની પસંદગી એ જ એમના માટે ચાવીરુપ હતું. "કારણ કે... [[તાનાશાહી]] ([[:en:tyranny|tyranny]]) આ રીતે શરૂ થાય છે જ્યારે લોકો [[સંવેદનહીન]] ([[:en:apathetic|apathetic]]) બની જાય છે અને સરળ માર્ગો અપનાવે છે અને એકાએક પોતાની જાતને ઊંડી મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી જુએ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|first=Wyman|last=Max|title="You can lead a fool to a book but you cannot make them think": Author has frank words for the religious right|publisher=The Vancouver Sun (British Columbia)|date=October 26, 2000|access-date=2008-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184844/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|archive-date=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> == પ્રારંભ અને પ્રકાશનનો ઇતિહાસ == 1990માં, જે. કે. રોલિંગ [[માંચેસ્ટર]] ([[:en:Manchester|Manchester]])થી [[લંડન]] ([[:en:London|London]])ની ગીચોગીચ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અચાનક હેરીનો વિચાર "તેમના મગજમાં આવ્યો હતો".રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર આ અનુભવનું વર્ણન કરતા કહેલું,<ref name="Harry falls into author's head">{{cite web|publisher=JKRowling.com|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|title=Biography|first=J. K.|last=Rowling|access-date=2006-05-21|year=2006|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217022342/http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|url-status=dead}}</ref> {{quote|"I had been writing almost continuously since the age of six but I had never been so excited about an idea before. I simply sat and thought, for four (delayed train) hours, and all the details bubbled up in my brain, and this scrawny, black-haired, bespectacled boy who did not know he was a wizard became more and more real to me."}} રોલિંગે 1995માં ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' પૂરું કર્યું હતું અને તેની [[હસ્તપ્રત]] ([[:en:manuscript|manuscript]]) કેટલાક સંભવિત [[સાહિત્યિક એજન્ટ|એજન્ટો]] ([[:en:literary agent|agents]])ને મોકલવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_57676/entertainment/FACTBOX-Final-Harry-Potter-book-set-for-release/|title=Final Harry Potter book set for release|date=2007-07-15|publisher=[[Euskal Telebista]]|access-date= 2008-08-21}}</ref>તેમણે સંપર્ક કરેલા બીજા એજન્ટ ક્રિસ્ટોફર લિટલે તેમના વતી રજુઆત કરવાનું સ્વીકાર્યું અને બ્લુમ્સબરીને હસ્તપ્રત મોકલી હતી.અન્ય આઠ પ્રકાશકોએ ''પારસમણિ''ને પાછી ઠેલી ત્યાર બાદ બ્લુમ્સબરીએ રોલિંગને પુસ્તકના પ્રકાશન માટે આગોતરા 2,500 £ આપ્યા હતા.<ref>{{cite web|publisher=The McGraw-Hill Companies Inc.| url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_22/b3935414.htm| title=Nigel Newton | first=John| last=Lawless| access-date = 2006-09-09|year=2005}}</ref><ref name="Ivory Tower 2">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/351 351]}}</ref>''હેરી પોટર'' પુસ્તક લખવાનો પ્રારંભ કર્યો ત્યારે પોતાના મગજમાં કોઈ ચોક્કસ [[વસતીને લગતાં આંકડા|વય-જૂથ]] ([[:en:Demographic profile|age group]]) ન હતું, એવા રોલિંગના નિવેદન છતાં પ્રકાશકોએ પ્રારંભમાં નવથી અગિયાર વયના બાળકોને લક્ષ્ય બનાવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|title=The magic years|last=Huler|first=Scott|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218170339/http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|url-status=dead}}</ref>પ્રકાશનની સંધ્યાએ રોલિંગને તેના પ્રકાશકે આ વય-જૂથના કિશોરોને સ્પર્શવા માટે વધુ [[લિંગ-તટસ્થ]] ([[:en:gender-neutral|gender-neutral]]) [[તખલ્લુસ]] ([[:en:pen name|pen name]]) અપનાવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. તેમને ડર હતો કે તેઓ કોઈ મહિલા દ્વારા લખાયેલી નવલકથા વાંચવાનું પસંદ નહીં કરે.તેઓ મધ્ય નામ નહીં ધરાવતા હોવાથી પોતાની દાદીના નામનો [[મધ્ય નામ]] ([[:en:middle name|middle name]]) તરીકે ઉપયોગ કરીને તેમણે જે. કે. રોલિંગ (જોઆન કેથલીન રોલિંગ) લખવાનું પસંદ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1349288/Harry-Potter-and-the-mystery-of-J-Ks-lost-initial.html|title=Harry Potter and the mystery of J K's lost initial|last=Savill|first=Richard|date=2001-06-21|publisher=Telegraph.com|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Ivory Tower 2" /> બ્રિટનમાં ''હેરી પોટર''ના તમામ પુસ્તકોના પ્રકાશક [[બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])એ 1007માં ''હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)''નું પ્રકાશન કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820885.stm|title=The Potter phenomenon|date= 2003-02-18|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[1 સપ્ટેમ્બર]] ([[:en:1 September|1 September]]), [[1998]] ([[:en:1998|1998]])એ [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિકે]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) (પુસ્તકોના અમેરિકી પ્રકાશક) ''હેરી પોટર એન્ડ ધી સોર્સરર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Sorcerer's Stone)''<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|title=Wild about Harry|publisher=NYP Holdings, Inc.|access-date=2008-09-27|archive-date=2009-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821084927/http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|url-status=dead}}</ref>ના નામે આ પુસ્તક પ્રગટ કર્યું તે પહેલાં રોલિંગે અમેરિકી હકો માટે 105,000 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])પ્રાપ્ત કર્યા હતા. તે વખતના અજાણ્યા લેખક માટે આ એક અભૂતપૂર્વ રકમ હતી,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/04/21/business/web21interview.html?_r=2&pagewanted=1|title=A Brief Walk Through Time at Scholastic|last=Rozhon|first=Tracie|publisher=''The New York Times''|date=2007-04-21|access-date = 2007-04-21|page=C3}}</ref>[[ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન|ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન ( Philosopher's Stone)]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]]) રસાયણ સંબંધિત હોવાથી અમેરિકાના વાચકો પારસમણિ શબ્દને જાદુના વિષય સાથે સાંકળશે નહીં, તેવા ભયથી સ્કોલેસ્ટિકે આગ્રહ કર્યો હતો કે પુસ્તકને અમેરિકી બજાર માટે ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામ આપવું જોઇએ. બીજું પુસ્તક ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ચેમ્બર ઓફ સીક્રેટ્સ (Harry Potter and the Chamber of Secrets)'' મૂળે બ્રિટનમાં 2 જુલાઈ, 1998માં અને અમેરિકામાં [[2 જૂન|2 જૂન,]] ([[:en:2 June|2 June]])[[1999]] ([[:en:1999|1999]])માં પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates">{{cite news|url=http://www.thestar.com/entertainment/article/235354|title=A Potter timeline for muggles|date=2007-07-14|publisher=''[[Toronto Star]]''|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic">{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Harry Potter: Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic Inc|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર એન્ડ ધી પ્રીઝનર ઓફ અઝકાબાન (Harry Potter and the Prisoner of Azkaban)'' ત્યાર બાદ એક વર્ષ પછી બ્રિટનમાં 8 જુલાઈ, 1999એ અને અમેરિકામાં 8 સપ્ટેમ્બર, 1999એ પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates" /><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic" /> ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ગોબ્લેટ ઓફ ફાયર (Harry Potter and the Goblet of Fire)''[[બ્લુમ્સબરી|બ્લુમસબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])અને [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિક]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) દ્વારા એક જ સમયે 8 જુલાઈ, 2000માં પ્રગટ થઈ હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jul/19/jkjoannekathleenrowling|title=Speed-reading after lights out|date=2000-07-19|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''શ્રેણીના સૌથી લાંબા હેરી પોટર એન્ડ ધી ઓર્ડર ઓફ ધી ફીનિક્સ (Harry Potter and the Order of the Phoenix) '' પુસ્તકનું બ્રિટિશ સ્વરુપ 766 પાનાનું અને અમેરિકી સ્વરુપ 870 પાનાનું છે.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EFDC163CF937A25754C0A9659C8B63|title=Harry Potter and the Internet Pirates|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-08-21}}</ref>તે વિશ્વભરમાં અંગ્રેજી ભાષામાં 21 જૂન, 2003એ પ્રગટ થયું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jan/16/harrypotter.books|title=Harry Potter and the hottest day of summer|last=Cassy|first=John|date=2003-01-16|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ'' 16 જુલાઈ, 2005એ પ્રગટ થયું હતું અને વિશ્વભરમાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં તેની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|title=July date for Harry Potter book |date=2004-12-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |publisher=BBC News|access-date= 2008-08-21}}</ref>સાતમી અને છેલ્લી નવલકથા ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો'' 21 જુલાઈ, 2007એ પ્રગટ થઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6320733.stm|title=Rowling unveils last Potter date |date=2007-02-01|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં પુસ્તકની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ હતી, જેમાં બ્રિટનમાં 27 લાખ અને અમેરિકામાં 83 લાખ નકલો વેચાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |date=2007-07-23|publisher=BBC|access-date= 2008-08-20}}</ref> === અનુવાદો === {{main|Harry Potter in translation}} શ્રેણીનો 67 ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. <ref name="Translations for Harry Potter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|title=Rowling 'makes £5 every second' |date=October 3, 2008|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date= 2008-10-17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/business/2008/jun/18/harrypotter.artsandentertainment|title=Harry Potter breaks 400m in sales|date=June 18, 2008|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-10-17}}</ref>રોલિંગ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ અનુવાદિત લેખકોમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref>{{cite web|title=Guinness World Records: L. Ron Hubbard Is the Most Translated Author|author=KMaul|url=http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|publisher=The Book Standard|year=2005|access-date=2007-07-19|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308213411/http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|url-status=dead}}</ref>નવલકથાઓમાં વપરાયેલા ઘણા બધા શબ્દો અને વિચારો યુવાન અમેરિકી વાચકોને ગેરમાર્ગે દોરનારા હોઈ શકે છે, તેથી પ્રથમ અનુવાદ [[અમેરિકન અગ્રેજી|અમેરિકી અંગ્રેજી]] ([[:en:American English|American English]])માં થયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|title=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books|date=2008-01-21|publisher=FAST US-1|access-date=2008-08-17|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|url-status=dead}}</ref>ત્યાર બાદ, પુસ્તકો [[યુક્રેનની ભાષા|યુક્રેનીયન]] ([[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]), [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]]), [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]]), [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]] ([[:en:Welsh language|Welsh]]), [[આફ્રિકી]] ([[:en:Afrikaans|Afrikaans]]), [[લેટ્વીયન]] ([[:en:Latvian|Latvian]]) અને [[વિયેટનામી ભાષા|વિયેતનામી]] ([[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]) જેવી વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે. પ્રથમ ભાગનો [[લેટિન]] ([[:en:Latin|Latin]])માં અને [[પ્રાચીન ગ્રીક]] ([[:en:Ancient Greek|Ancient Greek]])<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|title=Harry Potter in Greek|last=Wilson |first=Andrew|year=2006|publisher=Andrew Wilson |access-date= 2008-07-28}}</ref>માં પણ અનુવાદ થયો છે. આ સાથે તે છેક ત્રીજી સદીમાં [[એમીસાના હેલીઓડોરસ|એમીસાના હેલીયોડોરસ]] ([[:en:Heliodorus of Emesa|Heliodorus of Emesa]])ની નવલકથાઓ પછી પ્રાચીન ગ્રીકમાં પ્રગટ થયેલું સૌથી લાંબુ સર્જન બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html|title=Harry Potter? It's All Greek to Me|last=Castle|first=Tim|date=2004-12-02|publisher=Reuters|access-date= 2008-07-28}}</ref> પુસ્તકોના અનુવાદકાર્ય માટે જેમની સેવાઓ લેવામાં આવી તેવા કેટલાક અનુવાદકો ''હેરી પોટર'' પરના તેમના કામ પહેલાં ઠીક ઠીક જાણીતા હતા, જેવા કે [[વિક્ટર ગોલીશેવ]] ([[:en:Viktor Golyshev|Viktor Golyshev]]), જેમણે શ્રેણીના પાંચમા પુસ્તકના રશિયન અનુવાદનું કામ સંભાળ્યું હતું.બીજાથી સાતમા પુસ્તકોના [[તુર્કી ભાષા|તુર્કી]] ([[:en:Turkish language|Turkish]]) અનુવાદનું કામ [[સેવિન ઓક્યેય|સેવિન ઓક્યેયે]] ([[:en:Sevin Okyay|Sevin Okyay]]) હાથ ધર્યું હતું, તેઓ લોકપ્રિય સાહિત્યિક વિવેચક અને સાંસ્કૃતિક આલોચક છે.<ref>{{cite web |title=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |last=Güler |first=Emrah |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |year=2005 |publisher=''The Turkish Daily News'' |access-date=2007-05-09 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |url-status=dead }}</ref>ગુપ્તતાના કારણોસર પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં બહાર પડી જાય, તે પછી જ અનુવાદ શરુ કરી શકાય છે, આમ, અનુવાદો ઉપલબ્ધ થતા કેટલાક મહિનાઓ લાગે છે. આને કારણે અંગ્રેજી નહીં બોલતા દેશોમાં આતુર ચાહકોએ મોટા પ્રમાણમાં અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ ખરીદી છે. પાંચમુ પુસ્તક વાચવા માટે તો એવો જુવાળ પેદા થયો કે તેની અંગ્રેજી ભાષાની આવૃત્તિ ફ્રાન્સમાં બેસ્ટસેલરની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનારું અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ પુસ્તક બન્યું હતુ.<ref>{{cite news|author=Staff Writer|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm|publisher=BBC|title=OOTP is best seller in France&nbsp;— in English!|date=2003-07-01|access-date= 2008-07-28}}</ref> === શ્રેણીની સમાપ્તિ === ડીસેમ્બર 20905માં, રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર જણાવ્યું હતું, "2006ના વર્ષમાં હું ''હેરી પોટર'' શ્રેણીનું અંતિમ પુસ્તક લખીશ."<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/12/27/showbuzz/index.html?iref=newssearch|title=Rowling gearing up for final 'Potter'|date=2005-12-27|publisher=CNN|access-date=2008-09-28}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>21 જુલાઇ, 2007ની પ્રકાશન તારીખ સાથે ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''ની પ્રગતિનો કાલક્રમ નોંધતી તેમની [[ઓનલાઇન ડાયરી]] ([[:en:online diary|online diary]])માં ત્યાર બાદ અપડેટ્સ આપવામાં આવ્યા હતા. પુસ્તક [[એડિનબર્ગ]] ([[:en:Edinburgh|Edinburgh]])ની [[બામોરલ હોટલ]] ([[:en:Balmoral Hotel|Balmoral Hotel]])માં 11 જાન્યુઆરી 2007એ પૂરું થયું હતું, જ્યાં [[હર્મીસ|હર્મીશ]] ([[:en:Hermes|Hermes]])ના પૂતળાની પીઠ પર તેમણે એક સંદેશો લખ્યો.તે હતો, "જે. કે. રોલિંગે 11 જાન્યુઆરી, 2007એ આ રુમ 652માં ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો''નું લખાણ પૂરું કર્યું હતું. "<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/6324289.stm|title=Potter author signs off in style|publisher=BBC|date=2007-02-02}}</ref> રોલિંગે પોતે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પુસ્તકનું છેલ્લું પ્રકરણ (હકીકતમાં, ઉપસંહાર) 1990ની આસપાસમાં પૂરું થયું હતું.<ref name="last chapter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5119836.stm|title="Rowling to kill two in final book"|publisher=BBC|date=2006-06-27|access-date= 2007-07-25}}</ref><ref name="last chapter means epilogue">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|title="Harry Potter and Me"|date=2001-12-28|access-date=2007-09-12|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305182235/http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|archive-date=2007-03-05|url-status=dead}}</ref>જૂન 20006માં, રોલિંગ બ્રિટિશ [[ટોક શો]] ([[:en:talk show|talk show]])'' [[રિચાર્ડ એન્ડ જુ઼ડી|રિચાર્ડ એન્ડ જુડી]] ([[:en:Richard & Judy|Richard & Judy]])''માં ઉપસ્થિત થયા ત્યારે જાહેરાત કરી હતી કે પ્રકરણ એવી રીતે સુધારવામાં આવ્યું હતુ કે એક પાત્ર બચી ગયું અને અગાઉ કથામાં જે બચી ગયા હતા, તે અન્ય બે પાત્રો હકીકતમાં માર્યા ગયા હતા.28 માર્ચ, 2007એ બ્લુમ્સબરી એડલ્ટ એન્ડ ચાઇલ્ડ વર્ઝન્સ અને સ્કોલેસ્ટિક વર્ઝન બહાર પડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2&sec2=1&sec3=7|title=Harry Potter and the Deathly Hallows at Bloomsbury Publishing|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-09-28|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810092541/http://harrypotter.bloomsbury.com/?sec=2&sec2=1&sec3=7%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/covers/art7.htm|title=Cover Art: Harry Potter 7|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref> == સિદ્ધિઓ == === સાસંકૃતિક અસર === {{details|Harry Potter fandom}} [[ચિત્ર:Harry Potter lines.jpg|thumb|right|[[ડેલુવેર|ડેલુવરે]] ([[:en:Delaware|Delaware]])ના નેવાર્ક ખાતે [[બોર્ડર્સ ગ્રુપ|બોર્ડર્સ સ્ટોર્સ]] ([[:en:Borders Group|Borders store]])ની બહાર લોકોના ટોળા ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ|હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સના મધ્યરાત્રી પ્રકાશનની રાહ જોઇ રહ્યા છે.]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'']] શ્રેણીના ચાહકો શ્રેણીના છેલ્લામાં છેલ્લા પુસ્તકના પ્રકાશન અંગે એટલા બધા આતુર હતા કે વિશ્વભરના બુકસ્ટોર્સ પુસ્તકોના મધ્યરાત્રીએ થનારા પ્રકાશનની જોડાજોડ ઇવેન્ટ્સ યોજવા માંડ્યા હતા, જેનો પ્રારંભ ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના 2000 વર્ષના પ્રકાશન સાથે શરુ થયો હતો.મોક કોર્ટ્સ, રમતો, [[શરીર પરના છૂંદણા|ફેઇસ પેઇન્ટિંગ]] ([[:en:Body painting|face painting]]) અને અન્ય [[જીવંત મનોરંજન]] ([[:en:Live Entertainment|live entertainment]]) ધરાવતા આ ઇવેન્ટ્સ સામાન્યપણે પોટરના ચાહકોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે અને ચાહકોને આકર્ષવામાં અને પુસ્તકો વેચવામાં અત્યંત સફળ બન્યા છે. ''હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સ''ના પ્રકાશનના પ્રથમ 24 કલાકમાં જ 1.08 કરોડ પ્રારંભિક મુદ્રીત નકલોમાંથી 90 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name="Harry Potter casts spell at checkouts">{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|publisher=Times Online|title=Harry Potter casts spell at checkouts|date=2005-07-18|access-date=2008-07-29|last=Freeman|first=Simon|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615074030/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Potter book smashes sales records">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4692093.stm|publisher=BBC |title=Potter book smashes sales records|date=2005-07-18|access-date= 2008-07-29}}</ref>શ્રેણીન પુખ્ત ચાહકો પણ મળ્યા, જેને પરીણામે ''હેરી પોટર''ના દરેક પુસ્તકની બે આવૃત્તિઓ બહાર પડી, જેનું લખાણ એકસરખું, પરંતુ એક આવૃત્તિના આવરણનું આર્ટવર્ક બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અને બીજાનું પુખ્ત વયનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|title=Harry Potter at Bloomsbury Publishing&nbsp;— Adult and Children Covers|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828054035/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|url-status=dead}}</ref>''હેરી પોટર''ના સુપર-ફેન્સ બ્લોગ્સ, [[પોડકાસ્ટ]] ([[:en:podcast|podcast]]) અને ફેનસાઇટ્સ મારફતે ઓનલાઇન મળવા ઉપરાંત ''હેરી પોટર'' [[શૈક્ષણિક પરીષદ|પરીસંવાદ]] ([[:en:Academic conference|symposia]]) ખાતે પણ મળી શકે છે. ''મગલ'' શબ્દ તેના'' હેરી પોટર ''મૂળિયાં વળોટીને ફેલાયો છે અને ઘણા જૂથો આ શબ્દ એવા લોકો માટે વાપરે છે, જેઓ કોક પ્રકારના કૌશલ્યથી વાકેફ ના હોય કે તેનો અભાવ હોય. 2003માં ''મગલ'' [[ઓક્સફર્ડ અંગ્રેજી શબ્દકોશ]] ([[:en:Oxford English Dictionary|Oxford English Dictionary]])માં તે વ્યાખ્યા સાથે દાખલ થયો હતો.<ref>{{cite web|title='Muggle' Redux in the Oxford English Dictionary|author= McCaffrey, Meg|url=http://www.schoollibraryjournal.com/article/CA294413.html|date=2003-05-01|access-date = 2007-05-01|publisher=School Library Journal}}</ref>હેરી પોટરના ચાહકવર્ગે તેમનામાં થતી છેલ્લામાં છેલ્લી ચર્ચામાં ડોકિયું કરવા માટે નિયમિતપણે, મોટે ભાગે સાપ્તાહિક ધોરણે પોડકાસ્ટના માધ્યમને અપનાવ્યું છે.[[એપલ આયએનસી (Apple Inc)|એપલ ઇન્કોર્પોરશને]] ([[:en:Apple Inc.|Apple Inc.]]) પોડકાસ્ટના બે વર્ઝન બહાર પાડ્યા છે, [[મગલકાસ્ટ]] ([[:en:MuggleCast|MuggleCast]]) અને [[પોટરકાસ્ટ]] ([[:en:PotterCast|PotterCast]]).<ref name=apple-enews>{{cite news|url=https://www.apple.com/enews/2005/09/08enews1.html|title=Book corner: Secrets of Podcasting|date=2005-09-08|access-date= 2007-01-31|publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref>બંને પોડકાસ્ટ રેન્કિંગ્સ [[આયટ્યુન્સ (iTunes)|આઇટ્યુન્સ]] ([[:en:iTunes|iTunes]])માં ટોચના સ્થાને પહોંચ્યા છે અને મોજણીમાં ટોપ 50 પોડકાસ્ટ્સમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref name=pr-newswire-mc>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/11-08-2005/0004210790&EDATE=|title=Mugglenet.com Taps Limelight's Magic for Podcast Delivery of Harry Potter Content|date=2005-11-08|access-date= 2007-01-31|publisher=PR Newswire}}</ref> === એવોર્ડ્સ અને સન્માનો === ''પારસમણિ''ના પ્રારંભિક પ્રકાશનથી શરુ કરીને અત્યાર સુધીમાં ''હેરી પોટર'' શ્રેણીને ઢગલાબંધ એવોર્ડ્સ પ્રાપ્ત થયા છે, જેમાં વ્હીટેકર પ્લેટિનમ બુક એવોર્ડ્સ (તમામ 2001માં મળ્યા), [[નેસ્લે સ્માર્ટીઝ બુક પ્રાઇઝ]] ([[:en:Nestlé Smarties Book Prize|Nestlé Smarties Book Prize]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/1556674.stm|title=Book honour for Harry Potter author|date=2001-09-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ત્રણ વાર (1007-1999), [[સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ|સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ બુક એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Scottish Arts Council|Scottish Arts Council Book Awards]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7626896.stm|title=JK Rowling: From rags to riches|date=2008-09-20|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>બે વાર (1999 અને 2001), <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1360641.stm|title=Book 'Oscar' for Potter author|date=2001-05-30|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી ઇનઓગરલ [[કોસ્ટા બુક એવોર્ડ્સ|વ્હાઇટબ્રેડ ચિલ્ડ્રન્સ બુક ઓફ ધી યર એવોર્ડ]] ([[:en:Costa Book Awards|Whitbread children's book of the year award]])(1999), <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/books/news/9907/16/harry/index.html|title=Harry Potter casts a spell on the world|date=1999-07-18|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી [[બ્રિટિશ બુક એવોર્ડ્સ|ડબ્લ્યુએચસ્મિથ બુક ઓફ ધી યર]] ([[:en:British Book Awards|WHSmith book of the year]]) (2006) <ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref>અને અન્ય એવોર્ડ્સ.2000માં ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને શ્રેષ્ઠ પુસ્તક માટેના [[હુગો એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Hugo Awards|Hugo Awards]]) માટે નામનિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યું, જ્યારે 2001માં ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])'' આ એવોર્ડ જીત્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|title=Moviegoers get wound up over ‘Watchmen’|date=2008-07-22|publisher=MSNBC|access-date=2008-09-28|archive-date=2012-09-16|archive-url=https://archive.is/20120916/http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|url-status=dead}}</ref>તેમના સન્માનોમાં [[કાર્નેગી મેડલ]] ([[:en:Carnegie Medal|Carnegie Medal]]) માટે અભિવાદન, [[ગાર્ડીયન એવોર્ડ|ગાર્ડીયન ચિલ્ડ્રન્સ એવોર્ડ]] ([[:en:Guardian Award|Guardian Children's Award]]) (1998) માટેની <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/823533.stm|title=Harry Potter beaten to top award|date= 2000-07-07|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>પસંદગી યાદીમાં સ્થાન ઉપરાંત સંખ્યાબંધ નોંધપાત્ર પુસ્તકોની તથા એડિટર્સ ચોઇસીસની યાદીમાં તેમ જ [[અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશન|અમેરિકન લાયબ્રેરી એસોસિએશન]] ([[:en:American Library Association|American Library Association]]), ''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])'', [[શિકાગો પબ્લિક લાયબ્રેરી]] ([[:en:Chicago Public Library|Chicago Public Library]]) અને ''[[પબ્લિશર્સ વીક્લી]] ([[:en:Publishers Weekly|Publishers Weekly]])''ની શ્રેષ્ઠ પુસ્તકોની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતુ. <ref>{{cite web|publisher=Arthur A. Levine Books|url=http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|title=Awards|first=Arthur|last=Levine|access-date=2006-05-21|date=2001–2005|archive-date=2006-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060429093544/http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|url-status=dead}}</ref> === વ્યાપારી સફળતા === {{seealso|List of best-selling books}} ''હેરી પોટર'' શ્રેણીની લોકપ્રિયતાથી રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને ''હેરી પોટર''ના સંબંધિત અન્ય પરવાના ધારકોને મોટા પ્રમાણમાં નાણાકીય સફળતા મળી છે.સફળતાએ રોલિંગને પ્રથમ અને એકમાત્ર [[અબજોપતિ]] ([[:en:billionaire|billionaire]]) લેખક બનાવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2004/02/26/cx_jw_0226rowlingbill04.html|title=J. K. Rowling And The Billion-Dollar Empire|last=Watson|first=Julie|date=2004-02-26|publisher=Forbes|access-date= 2007-12-03}}</ref>વિશ્વભરમાં પુસ્તકોની 40 કરોડથી વધારે નકલો વેચાઈ છે અને [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) નિર્મિત લોકપ્રિય [[ફિલ્મ રુપાંતરણ|ફિલ્મ રુપાંતરણો]] ([[:en:film adaptation|film adaptation]]) થયા છે, જે બધાં જ પોતાની રીતે સફળ થયા છે, જેમાંની પહેલી ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' સર્વ-કાલીન સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|ફુગાવા માટે અ-સમાયોજિત યાદી]] ([[:en:List of highest-grossing films|inflation-unadjusted list of all-time highest grossing films]])માં ચોથો ક્રમ આવ્યો હતો, જ્યારે બાકીની ચાર'' હેરી પોટર'' ફિલ્મો દરેક રેન્કિંગમાં ટોપ 20માં સ્થાન પામી હતી.<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|title=J.K. Rowling publishes Harry Potter spin-off|date=2007-11-01|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010200554/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="boxofficemojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|publisher=BoxOfficeMojo.com|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|date=2008-04-27|access-date= 2008-07-29|date=1998–2008|publisher=Box Office Mojo, LLC.}}</ref>આ ફિલ્મોના પરીણામે આઠ વિડીયો ગેમ્સનું નિર્માણ થયું અને 400થી વધારે હેરી પોટર પ્રોડક્ટ્સ માટે પરવાના મેળવવામાં આવ્યા, જેમાં એક [[આઇપોડ]] ([[:en:iPod|iPod]])નો પણ સમાવેશ થાય છે, જેણે 2005ની સ્થિતિએ હેરી પોટરની બ્રાન્ડને અંદાજે 4 અબજ [[યુએસ$|યુ.એસ. $]] ([[:en:US$|US$]])મૂલ્યની અને જે. કે, રોલિંગને યુએસ ડોલર મૂલ્યમાં અબજોપતિ<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2007/10/07billionaires_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html|title=The World's Billionaires:#891 Joanne (JK) Rowling|date=2007-03-08|publisher=Forbes|access-date= 2008-07-29}}</ref> બનાવ્યા છે. કેટલાક અહેવાલો પ્રમાણે તેઓ [[બ્રિટનના એલિઝાબેથ બીજા|રાણી એલિઝાબેથ બીજા]] ([[:en:Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]]) કરતા પણ ધનિક છે. <ref name="J. K. Rowling Richer than the Queen">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2979033.stm|publisher=BBC|title=J. K. Rowling Richer than the Queen|date=2003-04-27|access-date= 2008-07-29}}</ref><ref name="Harry Potter Brand Wizard">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/innovate/content/jul2005/di20050721_060250.htm|publisher= ''Business Week''|title=Harry Potter Brand Wizard|date=2005-07-21|access-date= 2008-07-29}}</ref>જોકે, રોલિંગે જણાવ્યું હતુ કે આ ખોટું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3492060.stm|title=Rowling joins Forbes billionaires|publisher=BBC|access-date= 2008-09-09}}</ref> હેરી પોટરના પુસ્તકો માટેના મોટી માગે ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ને 2000માં ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના પ્રકાશનની પહેલાં બાળ સાહિત્ય માટેની અલગ બેસ્ટ સેલર યાદી રચવાની પ્રેરણા આપી હતી.24 જુન, 2000 સુધીમાં રોલિંગની નવલકથાઓ 79 સ્ટ્રેઇટ વીક્સ માટેની યાદી પર પહોંચી ગઈ હતી, જેમાં પહેલી ત્રણ નવલકથાઓ પૈકીની દરેક હાર્ડકવર બેસ્ટસેલર યાદીમાં હતી.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E0DD1730F937A15755C0A9669C8B63|title=The Times Plans a Children's Best-Seller List |last=Smith|first=Dinitia|date=24 June, 2000|publisher=The New York Times|access-date= 2008-09-30}}</ref>12 એપ્રિલ, 2007એ [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) જાહેર કર્યું હતું કે ''મોતની સોગાદો''એ [[પ્રી-ઓર્ડર|આગોતરા ઓર્ડર]] ([[:en:pre-order|pre-order]]) માટેનો તેનો રેકોર્ડ તોડ્યો છે અને પાંચ લાખ નકલો માટે તેની સાઇટ પર આગોતરા ઓર્ડર મુકાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|title=New Harry Potter breaks pre-order record|date=2007-04-13|publisher=RTÉ.ie Entertainment|access-date=2007-04-23|archive-date=2007-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418090204/http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|url-status=dead}}</ref>''આગનો પ્યાલો'' બહાર પડી ત્યારે પુસ્તકોની ડીલીવરી માટે [[ફેડેક્સ|ફેડએક્સ]] ([[:en:FedEx|FedEx]])ની 9,000 ટ્રકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name=ew-gof-midnight>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|title=Wild About Harry|date=2005-08-31|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-03-04|last=Fierman|first=Daniel|quote=When I buy the books for my grandchildren, I have them all gift wrapped but one...that's for me. And I have not been 12 for over 50 years.|archive-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331142859/http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|url-status=dead}}</ref>એમેઝોન.કોમ અને [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ્ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) ભેગા મળીને પુસ્તકની સાત લાખ કરતા વધારે નકલોનું આગોતરું વેચાણ કર્યું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/> અમેરિકામાં પુસ્તકનું પ્રારંભિક મુદ્રણ 38 લાખ નકલોમાં થયું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/>આ વિક્રમ આમકડો 85 લાખ નકલો સાથે ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજે]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])'' તોડ્યો, જેને ત્યાર બાદ ''હાફ-બ્લડ પ્રીન્સે'' 1.08 કરોડ નકલો સાથે તોડ્યો હતો.<ref name=cnn-hbp>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|title=Harry Potter hits midnight frenzy|date=2005-07-15|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-01-15|archive-date=2006-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061221021913/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|url-status=dead}}</ref>અમેરિકામાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ ચોવીસ કલાકમાં જ ''પ્રીન્સ''ની 69 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી, જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રથમ દિવસે તેની 20 લાખ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name=bbc-hbp-record>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4700000/newsid_4701400/4701409.stm|title=Worksheet: Half-Blood Prince sets UK record|date=2005-07-20|publisher=BBC|access-date= 2007-01-19}}</ref>''મોતની સોગાદો''નું અમેરિકામાં પ્રારંભિક મુદ્રણ 1.2 કરોડ નકલોનું હતું અને એમેઝોન.કોમ અને બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે 10 લાખ નકલો માટેના આગોતરા ઓર્ડર બુક કર્યા હતા. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6452987.stm|title=Record print run for final Potter|date=2007-03-15|publisher=BBC|access-date= 2007-05-22}}</ref> == વિવેચન, વખાણ અને વિવાદ == === સાહિત્યિક વિવેચન === પ્રારંભથી જ ''હેરી પોટર''ની હકારાત્મક સમીક્ષાઓ થઈ હતી, જેનાથી શ્રેણીને વિશાળ વાચકવર્ગ પ્રાપ્ત થયો હતો.પ્રથમ ભાગ ''હેરી પોટર અને પારસમણિ''એ તેના પ્રકાશન ટાણે સ્કોટિશ અખબારોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, જેમ કે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્સમેને]] ([[:en:The Scotsman|The Scotsman]])'' જણાવ્યું હતું કે તે "પ્રશિષ્ટ સાહિત્યમાં સ્થાન પામવાના તમામ લક્ષણો"<ref name="newspaper-reviews-hp-ps">{{cite book|last=Eccleshare|first=Julia|title=A Guide to the Harry Potter Novels|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2002|isbn=9780826453174|url=http://books.google.com/books?id=cHjF5K2uVdsC&pg=PA10&dq=the+most+imaginative+debut+since+Roald+Dahl&sig=ACfU3U0iH-hqblVhP0MjtLQNpPGTsygQCA|page=10}}</ref> ધરાવે છે અને ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ગ્લાસ્ગો હેરાલ્ડે]] ([[:en:The Herald (Glasgow)|The Glasgow Herald]])'' તેને "જાદુઈ સામગ્રી" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" />થોડાક જ સમયમાં અંગ્રેજી અખબારો પણ જોડાયા અને એકથી વધારે અખબારોએ તેને [[રોનાલ્ડ ડહલ]] ([[:en:Roald Dahl|Roald Dahl]])ના સર્જન સાથે સરખાવ્યું. ''[[ધી મેઇલ ઓન સન્ડે]] ([[:en:The Mail on Sunday|The Mail on Sunday]])''એ તેને "રોનાલ્ડ ડહલ પછીની સૌથી સર્જનાત્મક પ્રથમ કૃતિ" ગણાવી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> આ જ મતનો પડઘો પાડતા ''[[ધી સન્ડે ટાઇમ્સ|ધી સન્ડે ટાઇમ્સે]] ([[:en:The Sunday Times|The Sunday Times]])'' કહ્યું કે "ડહલ સાથેની સરખામણીઓ આ વખતે ઉચિત છે."<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> જ્યારે ''[[ધી ગાર્ડીયન|ધી ગાર્ડીયને]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]])'' તેને "સર્જનાત્મક વ્યંગ દ્વારા ઉંચકાયેલી સમૃદ્ધપણે વણાયેલી નવલ" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> પાંચમા ભાગ ''હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ''ના પ્રકાશન સુધીમાં પુસ્તકો વિષે સંખ્યાબંધ વિદ્વાનોએ સખત ટીકા કરવાનું શરુ કર્યું હતું. [[યેલ]] ([[:en:Yale|Yale]])ના પ્રોફેસર, સાહિત્યિક વિદ્વાન અને વિવેચક [[હેરોલ્ડ બ્લુમ|હેરોલ્ડ બ્લુમે]] ([[:en:Harold Bloom|Harold Bloom]]) પુસ્તકોની સાહિત્યિક ગુણવત્તા અંગે વિવેચન કરતા જણાવ્યું હતું, "રોલિંગનું મગજ બીબાઢાળ અને મરી પરવારેલા રુપકોથી એટલું બધું સંચાલિત છે કે તેની પોતાની કોઈ બીજી લેખન શેલી જ નથી."<ref>{{cite web|publisher=''The Boston Globe''|date=2003-09-24|url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/|title=Dumbing down American readers|first=Harold|last=Bloom|access-date=2006-06-20|archive-date=2006-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20060617015302/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/|url-status=dead}}</ref>''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ના ઓપેડ લેખમાં [[એ. એસ. બાયટ|એ. એસ બાયટે]] ([[:en:A. S. Byatt|A. S. Byatt]]) રોલિંગના વિશ્વને "ટીવી કાર્ટુન્સ અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ (વધારે ઉત્તેજક, પરંતુ જોખમકારક નહીં તેવા) ટીવી સીરીયલો, [[રીયાલિટી ટેલિવિઝન|રીયાલિટી ટીવી]] ([[:en:Reality television|reality TV]]) અને વિખ્યાત લોકોની ગપસપમાં જેમના સર્જનાત્મક જીવનો સીમિત છે તેવા લોકો માટે લખાયેલું...તમામ પ્રકારના [[બાળ સાહિત્ય]] ([[:en:children's literature|children's literature]])માંથી ઉઠાવેલી અને પેચવર્ક કરેલી, નકલી ભાતોનું બનેલું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|ગૌણ વિશ્વ]] ([[:en:Fictional universe|secondary world]])" કહ્યું હતું.<ref name="Harry Potter and the Childish Adult">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Harry Potter and the Childish Adult|date=2003-07-07|access-date=2008-08-01|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|first=A. S.|last=Byatt|archive-date=2008-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420190012/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|url-status=dead}}</ref> વિવેચક [[એન્થોની હોલ્ડન|એન્થોની હોલ્ડને]] ([[:en:Anthony Holden|Anthony Holden]]) ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી|હેરી પોટર અને અઝકાબાનના કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને [[1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ્સ|1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ]] ([[:en:1999 Whitbread Awards|1999 Whitbread Awards]]) માટે નક્કી કરવાના પોતાના અનુભવ અંગે ''[[ધી ઓબ્ઝર્વર]] ([[:en:The Observer|The Observer]])''માં લખ્યું હતું.શ્રેણી અંગેનું તેમનુ મંતવ્ય સમગ્રપણે નકારાત્મક હતું, "પોટર સાહસ ગાથા અનિવાર્યપણે ઉપકારક, રુઢિચુસ્ત, અત્યંત નકલખોર, અતીતમાં સરી ગયેલા બ્રિટન માટે હતાશ કરી નાંખે તેવા નિસાસા નાંખનારી હતી." તેઓ "નિમ્ન કક્ષાની, વ્યાકરણ-વિહોણી ગદ્ય શૈલી"ની નોંધ લે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jun/25/booksforchildrenandteenagers.guardianchildrensfictionprize2000|publisher=''The Observer''|title=Why Harry Potter does not cast a spell over me|date=2000-06-25|access-date= 2008-08-01|last=Holden|first=Anthony}}</ref> એનાથી વિપરીતપણે લેખક [[ફે વેલ્ડોન]] ([[:en:Fay Weldon|Fay Weldon]]), શ્રેણી "કવિઓએ જેની આશા રાખી હતી તેવી નથી" એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ કહ્યું, "પરંતુ આ કવિતા નથી, તે વાંચનક્ષમ, વેચાણક્ષમ, રોજે રોજનું, ઉપયોગી ગદ્ય છે."<ref name="Rowling books 'for people with stunted imaginations'">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jul/11/books.harrypotter|publisher=''The Guardian''|title=Rowling books 'for people with stunted imaginations'|date=2003-07-11|access-date= 2008-08-01|last=Allison|first=Rebecca}}</ref>સાહિત્યિક વિવેચક એ. એન. વિલ્સને ''[[ધી ટાઇમ્સ]] ([[:en:The Times|The Times]])''માં હેરી પોટર શ્રેણીની સરાહના કરતા જણાવ્યું, "આપણને પાના ઉથલાવીને, ખુલ્લેઆમ રડાવીને, આંસુ પાડતા અને થોડા પાના પછી સારી મજાકો ઉપર સતત હસતાં કરવાની ડિકન્સ-પ્રકારની જેકે રોલિંગ જેવી ક્ષમતા ધરાવતા બહુ થોડા લેખકો છે."આપણે એવા દાયકામાં જીવ્યા છીએ, જેમાં આપણે અત્યાર સુધીમાં લખાયેલી સૌથી જીવંત, સૌથી આનંદદાયક, સૌથી બિવડાવનારી અને સૌથી વધારે હચમચાવનારી બાળ વાર્તાઓમાંથી પસાર થયા છીએ."<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|title=Harry Potter and the Deathly Hallows by JK Rowling|last=Wilson|first=A. N.|date=2007-07-29|publisher=Times Online|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706162943/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|url-status=dead}}</ref>પ્રાથમિકપણે ફિલ્મ વિવેચક <ref>{{cite web|year=2000|publisher=Salon.com|url=http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|title=Salon Columnist|access-date=2008-08-03|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616165227/http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|url-status=dead}}</ref>એવા ચાર્લ્સ ટેલરે [[સેલોન.કોમ|સલોન.કોમ]] ([[:en:Salon.com|Salon.com]])માં ખાસ કરીને બાયટના વિવેચન અંગે મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો."ફરીથી પનપતા પોપ કચરા તરફ આપણને ધકેલતા અને કલાની મુંઝવનારી સંકુલતાઓથી દૂર લઈ જતા આવેગો અંગે એક ખુબ જ નાનો પણ યોગ્ય સાંસ્કૃતિક મુદ્દો" <ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile" />તેમની પાસે હોઈ શકે છે એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ તેમણે બાયટના એવા દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો કે શ્રેણીમાં ગંભીર [[સાહિત્યિક ગુણવત્તા]] ([[:en:literary merit|literary merit]]) નથી અને તેની સફળતા મુખ્યત્વે બાળપણને તે જે આશ્વાસનો પૂરા પાડે છે તેને આભારી છે.ટેલરે એક સહાધ્યાયી અને ખાસ મિત્રની હત્યા દ્વારા અને દરેકને કારણે પડતા મનોવૈજ્ઞાનિક જખમો અને [[સામાજિક અલગાવ]] ([[:en:social isolation|social isolation]])ને દર્શાવતા પુસ્તકોના પ્રગતિકારક ગાઢા સૂર પર ભાર મુક્યો હતો.ટેલરે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે શ્રેણીની સફળતાને પ્રોત્સાહન આપનારું અને પ્રકાશિત સાત પુસ્તકોમાં સૌથી હળવું ગણાતું ''પારસમણિ'' બાયટ દાવો કરે છે તે બાળપણની સુરક્ષાને પીંખે છે, ઉદાહરણરુપે, પુસ્તક [[બેવડી હત્યા]] ([[:en:double murder|double murder]])ના સમાચાર સાથે શરુ થાય છે.<ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile">{{cite news|title=A. S. Byatt and the goblet of bile|url=http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|publisher=Salon.com|date=2003-07-08|access-date=2008-08-03|first=Charles|last=Taylor|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616143458/http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|url-status=dead}}</ref> [[સ્ટીફન કિંગ|સ્ટીફન કિંગે]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]]) શ્રેણીને "ઉચ્ચકક્ષાની સર્જનાત્મકતા જ જે કરવા માટે સક્ષમ છે તેવી સિદ્ધિ" ગણાવી હતી અને "રોલિંગની શ્લેષ ધરાવતી, એક ભ્રમરને ઊંચી કરી દેતી હાસ્ય શક્તિ" "નોંધપાત્ર" હોવાનું જાહેર કર્યુ હતું કે જોકે, તેમણે લખ્યું હતું કે કથા "સારી" હોવા છતાં તમામ પુસ્તકોમાં એક ફોર્મ્યુલાની જેમ પ્રારંભમાં "હેરીને તેના ભયાનક માસી અને માસાની સાથે ઘરમાં જોઈને તેઓ થોડાક કંટાળી ગયા" છે. <ref name="Wild About Harry" />કિંગે એવી પણ મજાક કરી હતી કે "રોલિંગને જે ક્રિયાવિશેષણ ગમતો ના હોય, તેને તેઓ ક્યારેય મળ્યા નથી!"તેમણે જોકે આગાહી કરી છે કે હેરી પોટર "સમયની કસોટીમાંથી પાર ઉતરશે અને જ્યાં સૌથી ઉત્તમ પુસ્તકો રખાય છે તે છાજલી પર મુકાશે, હું માનું છું કે હેરી [[એલિસ (વંડરલેન્ડમાં એલિસના પરાક્રમો)|એલિસ]] ([[:en:Alice (Alice's Adventures in Wonderland)|Alice]]), [[ટોમ સોયર શ્રેણીમાં પાત્રોની યાદી# હક ફિન|હક]] ([[:en:List of characters in the Tom Sawyer series#Huck Finn|Huck]]), [[ફ્રોડો બેગ્ગિન્સ|ફ્રોડો]] ([[:en:Frodo Baggins|Frodo]]) અને [[ડોરોથી ગેઇલ|ડોરોથી]] ([[:en:Dorothy Gale|Dorothy]])ની સાથે સ્થાન મેળવશે અને આ એક એવી શ્રેણી છે, જે માત્ર દાયકાઓ માટે નહીં, બલકે યુગો માટે છે." <ref>{{cite web|publisher=Guardian Unlimited| url=http://www.guardian.co.uk/books/2006/dec/31/harrypotter.jkjoannekathleenrowling| title=JK Rowling:The mistress of all she surveys| first= Killian| last=Fox|date=2006-12-31|access-date = 2007-02-10}}</ref> === સાંસ્કૃતિક વિવેચન === [[ટાઇમ (મેગેઝિન)|ટાઇમ મેગેઝિને]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'' magazine]]) રોલિંગે [[હેરી પોટરનું ચાહકજગત|તેમના ચાહકવર્ગ]] ([[:en:Harry Potter fandom|her fandom]])ને આપેલી સામાજિક, નૈતિક અને [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય પ્રેરણા]] ([[:en:Politics of Harry Potter|political inspiration]])ની નોંધ લેતા તેમને તેના [[ટાઇમ પર્સન ઓફ ધી યર|2007ના પર્સન ઓફ ધી યર]] ([[:en:Time Person of the Year|Person of the Year]]) માટે રનર-અપ તરીકે પસંદ કર્યા હતા, તેમ છતાં શ્રેણી સંબંધિત <ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|title=Person of the Year 2007 Runners-Up: J. K. Rowling|date=2007-12-23|publisher=[[Time (magazine)|''Time'' magazine]]|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221164141/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|url-status=dead}}</ref>સાંસ્કૃતિક વિવેચનો મિશ્રિત પ્રકારના હતા.''[[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ|વોશિગ્ટંન પોસ્ટ]] ([[:en:Washington Post|Washington Post]])''ના પુસ્તક વિવેચક રોન ચાર્લ્સે જુલાઈ 2007માં અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે મોટા પ્રમાણમાં પુખ્ત લોકો ''પોટર'' શ્રેણી વાંચે છે, પરંતુ કેટલીક અન્ય કિતાબો સાંસ્કૃતિક અપરિપક્વતાના ખરાબ કિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે અને શ્રેણીનું સારા વિરુદ્ધ ખરાબનું વિષયવસ્તુ "બાલિશ" છે.તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે પાછલા પુસ્તકોના પ્રકાશન સાથે સંકળાયેલા સાંસ્કૃતિક અને માર્કેટિંગ "ઉન્માદ" વચ્ચે બાળકો અને પુખ્ત વયના લોકો કોલિસીયમની ગર્જનાની અપેક્ષા ધરાવવાની તાલિમ મેળવે છે, તે એક એવો [[સમૂહ માધ્યમો|સમૂહ માધ્યમ]] ([[:en:Mass media|mass-media]])અનુભવ છે, જે કોઈ અન્ય નવલકથા સંભવિતપણે પૂરી પાડી શકે તેમ નથી. "એમાં રોલિંગનો કોઈ વાંક નથી."<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/13/AR2007071301730_pf.html| title=Harry Potter and the Death of Reading |date=2007-07-15| author= Charles, Ron | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Washington Post]]''}}</ref> જેની સોયરે [[25 જુલાઈ|25 જુલાઇ]] ([[:en:25 July|25 July]]) [[2007]] ([[:en:2007|2007]])એ ''[[ક્રિશ્ચિયન સાયન્સ મોનિટર]] ([[:en:Christian Science Monitor|Christian Science Monitor]])''માં લખ્યું હતું કે દસ વર્ષ, 4,195 પાના અને 37.5 કરોડ નકલો પછી જે. કે. રોલિંગની વિશાળ સિદ્ધિમાં તમામ મહાન બાળ સાહિત્યના એક સીમાચિહ્નનો અભાવ વર્તાય છે અને તે છે નાયકની નૈતિક મુસાફરી...આ વાર્તાઓનું નૈતિક કેન્દ્ર આજની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ|પોપ સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Popular culture|pop culture]])માંથી નષ્ટ થઈ ગયું છે એ જોતાં આ પુસ્તકો પશ્ચિમના સમાજ અને વ્યાપારી વાર્તાકથનમાં એક વિક્ષુબ્ધ કરી નાંખે તેવી તરાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.સોયર દલીલ કરે છે કે હેરીપોટર કોઈ પણ જાતની નૈતિક લડાઈનો સામનો કરતો નથી કે પછી કોઈ નૈતિક વૃદ્ધિમાંથી પણ પસાર થતો નથી અને આમ, "જે સંજોગોમાં સાચુ અને ખોટું પારખવું મુશ્કેલ હોય તેવી પરિસ્થિતિમાં તે કોઈ માર્ગદર્શક નથી".<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2007/0725/p09s02-coop.html| title=Missing from 'Harry Potter"&nbsp;– a real moral struggle | author= Sawyer, Jenny | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Christian Science Monitor]]''|date=2007-07-25}}</ref> ક્રિસ સુએલેનટ્રોપે [[8 નવેમ્બર]] ([[:en:8 November|8 November]]), [[2002]] ([[:en:2002|2002]])એ ''[[સ્લેટ મેગેઝિન|સ્ટેટ મેગેઝિન]] ([[:en:Slate Magazine|Slate Magazine]])''ના એક લેખમાં આવી જ દલીલ કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે પોટર "ટ્રસ્ટના ભંડોળ પર નભતા બાળક જેવો છે, જેની શાળામાં સફળતા મોટે ભાગે તેના મિત્રો અને સ્વજનો તરફથી ઉદારતાથી તેને મળતી ભેટસોગાદો પર નિર્ભર છે."રોલિંગની કલ્પિત કથાઓમાં જાદુઈ ક્ષમતાની સંભાવના "એવું કૈંક છે જે તમારામાં જન્મજાત છે, નહીં કે એવું કૈંક જેને તમે હાંસલ કરી શકો છો", એની નોંધ લેતા સુએલેનટ્રોપે લખ્યું હતું કે "આપણી ક્ષમતાઓ કરતાં વધારે તો આપણી પસંદગીઓ દર્શાવે છે કે આપણે ખરેખર શું છીએ" એવો ડમ્બલડોરનો સિદ્ધાંત દંભી છે, કેમ કે "ડંબલડોર જે શાળા ચલાવે છે તે જન્મજાત ગુણોનું મૂલ્ય બધાથી ઊંચુ આંકે છે."<ref>{{cite web| url=http://www.slate.com/?id=2073627| title=Harry Potter: Fraud| author=Suellentrop, Chris| access-date=2008-04-16| publisher=''[[Slate Magazine]]''| date=2002-11-08| archive-date=2008-03-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20080327002437/http://www.slate.com/?id=2073627| url-status=dead}}</ref>12 ઓગસ્ટ, 2007''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ|માં ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])''માં ''મોતની સોગાદો''ની સમીક્ષામાં [[ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સ|ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સે]] ([[:en:Christopher Hitchens|Christopher Hitchens]]) સંપત્તિ અને વર્ગ અને અભિમાનના સપનાઓથી વીંટળાયેલી સાહિત્યિક પરંપરાઓમાંથી તેની "અગ્રેજી શાળાની વાર્તા"ને "બહાર કાઢવા" બદલ રોલિંગના વખાણ કર્યા હતા અને એવી દલીલ કરી હતી કે તેમણે આના બદલે "યુવાન લોકશાહી અને વૈવિધ્યના વિશ્વ"નું સર્જન કર્યું હતું. <ref>{{cite web | url=http://www.nytimes.com/2007/08/12/books/review/Hitchens-t.html?_r=1&pagewanted=2&oref=slogin| title=The Boy Who Lived | author= Hitchens, Christopher| access-date= 2008-04-01 | publisher= ''The New York Times''|date=2007-08-12|page=2}}</ref> === વિવાદો === {{main|Legal disputes over the Harry Potter series|Religious debates over the Harry Potter series|Politics of Harry Potter}} પુસ્તકોમાં જાદુ બાળકોમાં મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે એવા અમેરિકી ખ્રિસ્તી જૂથોના દાવાઓને કારણે અથવા તો કોપીરાઇટ અને ટ્રેડમાર્કના ભંગ અંગેના વિવિધ વિવાદોને કારણે આ પુસ્તકો સંખ્યાબંધ [[કાનૂની દાવો|કાનૂની કાર્યવાહી]] ([[:en:Lawsuit|legal proceedings]])નો ભોગ બન્યા છે.શ્રેણીની લોકપ્રિયતા અને [[બજાર મૂડીકરણ|ઊંચા બજાર મૂલ્ય]] ([[:en:Market capitalization|market value]])ને કારણે રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને [[ફિલ્મ વિતરક]] ([[:en:film distributor|film distributor]])[[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) તેમના કોપીરાઇટના રક્ષણ માટે કાનૂની પગલાં લેવા પ્રેરાયા છે, જેમાં ''હેરી પોટર''ના [[ડોમેન નામ]] ([[:en:domain name|domain name]]) અંગે વેબસાઇટોના માલિકોને લક્ષ્યમાં રાખીને હેરી પોટરના પ્રતીકની નકલોના વેચાણ પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે. તેમ જ રોલિંગે પોતાના લખાણને ચોરી લીધું છે તેવા આક્ષેપો બદલ લેખિકા [[નેન્સી સ્ટાઉફર]] ([[:en:Nancy Stouffer|Nancy Stouffer]]) સામે કાનૂની દાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=SScholastic Inc, J.K. Rowling and Time Warner Entertainment Company, L.P, Plaintiffs/Counterclaim Defendants, -against- Nancy Stouffer: United States District Court for the Southern District of New York|url=http://www.eyrie.org/~robotech/stouffer.htm|date=2002-09-17|access-date= 2007-06-12|publisher=ICQ}}</ref><ref>{{cite web|title=Warner Brothers bullying ruins Field family Xmas|author= McCarthy, Kieren|url=http://www.theregister.co.uk/2000/12/21/warner_brothers_bullying_ruins_field/ |year=2000|publisher=[[The Register]]|access-date= 2007-05-03}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/2092661.stm|publisher=BBC|title=Fake Harry Potter novel hits China|date=2002-07-04|access-date= 2007-03-11}}</ref>વિવિધ ધાર્મિક રુઢિચુસ્તોએ દાવો કર્યો છે કે પુસ્તકો મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને તેથી બાળકો માટે યોગ્ય નથી, <ref>{{cite web|title=Opinion Roundup: Positive About Potter|author= Olsen, Ted|url=http://www.cesnur.org/recens/potter_010.htm|publisher=Cesnur.org|access-date= 2007-07-06}}</ref>જ્યારે સંખ્યાબંધ વિવેચકોએ પુસ્તકોની વિવિધ રાજકીય ઉદ્દેશોને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ ટીકા કરી છે. <ref>{{cite journal |title=Tolkien's Timeless Tale |author=Bonta, Steve |journal=The New American |access-date= 2007-05-03 |date=[[2002-01-28]] |volume=18 |issue=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|title=Hogwarts is a winner because boys will be sexist neocon boys|last=Liddle|first=Rod|date=2007-07-21|publisher=''[[The Times]]''|access-date=2008-08-17|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604212652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|url-status=dead}}</ref> == રુપાંતરો == {{seealso|Harry Potter (film series)}} 1999માં રોલિંગે ''હેરી પોટર'' શ્રેણીના પ્રથમ ચાર પુસ્તકોના હકો [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]])ને 10 લાખ £ (1,982,900 $)માં વેચ્યા હોવાના અહેવાલો છે.<ref name="WiGBPd About Harry">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|publisher=''[[The Australian Financial Review]]''|title=WiGBPd About Harry|date=2000-07-19|access-date=2007-05-26|archive-date=2011-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034910/http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|url-status=dead}}</ref>ફિલ્મના મુખ્ય અભિનેતાઓ ચુસ્તપણે બ્રિટિશ જ હોવા જોઇએ તેવી રોલિંગે માગણી કરી હતી, તેમ છતાં ઘણા આઇરિશ કલાકારોને, જેવા કે દિવંગત [[રિચાર્ડ હેરિસ (અભિનેતા)|રિચાર્ડ હેરિસ]] ([[:en:Richard Harris (actor)|Richard Harris]])ને ડંબલડોર તરીકે, સમાવવાની છૂટ આપી હતી, તેમ જ ફ્રેન્ચ અને [[પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])ના કલાકારોને ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં કામ કરવાની છૂટ આપી હતી, કેમ કે તેમાં પુસ્તકના પાત્રો જ એ પ્રમાણે હતા. <ref name="Harry Potter and the Philosopher's Stone">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2001/nov/16/jkjoannekathleenrowling|publisher=Guardian Unlimited|title=Harry Potter and the Philosopher's Stone|date=2001-11-16|access-date= 2007-05-26}}</ref>[[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]] ([[:en:Steven Spielberg|Steven Spielberg]]), [[ટેરી જિલીયમ#જિલીયમ અને હેરી પોટર|ટેરી ગિલિયમ]] ([[:en:Terry Gilliam#Gilliam and Harry Potter|Terry Gilliam]]), [[જોનાથન ડેમી]] ([[:en:Jonathan Demme|Jonathan Demme]]) અને [[એલાન પાર્કર]] ([[:en:Alan Parker|Alan Parker]]) જેવા ઘણા નિર્દેશકોના નામોની વિચારણા કર્યા પછી [[28 માર્ચ]] ([[:en:28 March|28 March]]), [[2000]] ([[:en:2000|2000]])એ [[ક્રિસ કોલમ્બસ (ફિલ્મ નિર્માતા)|ક્રિસ કોલમ્બસ]] ([[:en:Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]]) (અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' શીર્ષક સાથે બહાર પડેલા) ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. ''[[હોમ એલોન]] ([[:en:Home Alone|Home Alone]])'' અને ''[[મિસિઝ ડાઉડફાયર|મિસીઝ ડાઉટફાયર]] ([[:en:Mrs. Doubtfire|Mrs. Doubtfire]])'' જેવી અન્ય કુટુંબ ફિલ્મોમા તેમના કાર્યને કારણે તેમની નિયુક્તિ થઈ હતી તેમ વોર્નર બ્રધર્સે જણાવ્યું હતું. <ref name=columbus>{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|title=Chris Columbus to Direct Harry Potter|access-date=2007-07-08|date=2000-03-28|publisher=IGN|author=Linder, Bran|archive-date=2008-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113042745/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|url-status=dead}}</ref>[[હેરી પોટરની ફિલ્મોના કલાકારો|સઘન પાત્ર પસંદગી]] ([[:en:List of Harry Potter films cast members|extensive casting]]) પછી <ref>{{cite news|url=http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|publisher=Warner Brothers|title=Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson bring Harry, Ron and Hermione to life for Warner Bros. Pictures: Harry Potter and the Sorcerer’s Stone"|date=2000-08-21|access-date=2007-05-26|archive-date=2002-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20020414155653/http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|url-status=dead}}</ref>લંડનમાં જ [[લીવેસ્ડન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ|લીવેસ્ડેન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ]] ([[:en:Leavesden Film Studios|Leavesden Film Studios]]) ખાતે ઓક્ટોબર 2000માં ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થયું હતું અને તેનો અંત જુલાઇ 2001માં આવ્યો હતો. <ref name=greg>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|access-date=2007-05-30|author=Schmitz, Greg Dean|publisher=[[Yahoo!]]|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529214251/http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|url-status=dead}}</ref>''પારસમણિ'' [[14 નવેમ્બર]] ([[:en:14 November|14 November]]), [[2001|2001એ બહાર પડી હતી.]] ([[:en:2001|2001]])''પારસમણિ'' પ્રદર્શિત થયાના માત્ર ત્રણ જ દિવસ પછી, ક્રિસ કોલમ્બસ દ્વારા નિર્દેશીત ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets (film)|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])''ના નિર્માણની કામગીરી શરુ થઈ હતી અને તે 2002ના ઉનાળામાં પૂરી થઈ હતી. ફિલ્મ 15 નવેમ્બર 2002એ પ્રદર્શિત થઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|title=Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)|publisher=Yahoo! Inc|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724130653/http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|url-status=dead}}</ref> ક્રિસ કોલમ્બસે ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (film)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''નું નિર્દેશન કરવાની ના પાડી હતી અને માત્ર [[ફિલ્મ નિર્માતા|નિર્માતા]] ([[:en:film producer|producer]]) તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. મેકિસકોના નિર્દેશક [[આલ્ફોન્સો ક્યુએરોન|આલ્ફોન્સો ક્યુએરોને]] ([[:en:Alfonso Cuarón|Alfonso Cuarón]]) આ કામ હાથમાં લીધું અને 2003માં શુટિંગ બાદ ફિલ્મ 4 જુન, 2004માં પ્રદર્શિત થઈ હતી. ત્રીજી ફિલ્મ બહાર પડે તે પહેલાં ચોથી ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થવાનું હોવાથી [[માઇક ન્યૂવેલ (નિર્દેશક)|માઇક ન્યૂવેલ]] ([[:en:Mike Newell (director)|Mike Newell]])ની ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''<ref>{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|title=Goblet Helmer Confirmed|publisher=[[IGN]]|date=2003-08-11|access-date=2007-07-29|archive-date=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629051548/http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|url-status=dead}}</ref>ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્તિ થઈ હતી, જે 18 નલેમ્બર, 2005એ બહાર પડી હતી.ન્યુવેલે નવા ફિલ્મનું નિર્દેશન કરવાની ના પાડતાં બ્રિટિશ ટેલિવિઝન નિર્દેશક [[ડેવિડ યેટ્સ]] ([[:en:David Yates|David Yates]])ની ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix (film)|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]) ''માટે પસંદગી થઈ, જેનું નિર્માણ જાન્યુઆરી 2006<ref>{{cite news|title='Phoenix' Rising|date=2007-04-06|page=28|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|last=Daly|first=Steve|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070406191438/http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|url-status=dead}}</ref>માં શરુ થયું અને 11 જુલાઈ 2007માં ફિલ્મ પ્રદર્શિત થઈ હતી. યેટ્સ હાલ ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]]) ''<ref name=yates-director-scifi>{{cite news|url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|title=Yates Confirmed For Potter VI|date=2007-05-03|publisher=Sci Fi Wire|access-date=2007-05-03|last=Spelling|first=Ian|archive-date=2007-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070505052125/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|url-status=dead}}</ref>પ્રીન્સનું નિર્દેશન કરી રહ્યા છે, જે 17 જુલાઇ, 2009એ પ્રદર્શિત થશે.<ref name="release-date-hbp-film">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/harry-potter-half-blood-prince-moves/story.aspx?guid={F4F52B7F-D1B1-4DC0-BF8A-AD0D9252BE7A}&dist=hppr|title=Harry Potter and the Half-Blood Prince|date=2008-08-14|publisher=Market Watch|access-date= 2008-08-17}}</ref>માર્ચ 2008માં, વોર્નર બ્રધર્સે જાહેરાત કરી હતી કે શ્રેણીનો અંતિમ હપ્તો''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows (film)|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''નું બે ભાગમાં ફિલ્માંકન થશે, જેમાં પહેલો ભાગ નવેમ્બર 2010માં અને બીજો ભાગ મે 2011માં પ્રદર્શિત થશે. યેટ્સ બંને ફિલ્મોનું નિર્દેશન કરવા પાછા ફરે તેવી અપેક્ષા છે. <ref>{{cite web|title=Final 'Harry Potter' book will be split into two movies|date=2008-03-13|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-potter13mar13,1,5626063.story|publisher=''Los Angeles Times''|access-date= 2008-03-13}}</ref> ''હેરીપોટર''ની ફિલ્મો [[બોક્સ ઓફિસ]] ([[:en:box office|box office]]) પર અત્યંત હિટ ગઈ.પાંચમાંથી ચાર ફિલ્મોએ વિશ્વભરમાં [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|સૌથી વધારે કમાણી કરતી વીસ ફિલ્મો]] ([[:en:List of highest-grossing films|20 highest-grossing films worldwide]])માં સ્થાન મેળવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2007-07-29}}</ref> ફિલ્મોના ચાહકોના અભિપ્રાયો સામાન્યપણે વહેંચાયેલા છે, એક જૂથ પહેલી બે ફિલ્મોના વધાર વફાદાર અભિગમને પસંદ કરે છે, જ્યારે બીજુ જૂથ પાછળની ફિલ્મોના પાત્ર-અભિમુખ શૈલીવાળા અભિગમને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|title=Harry Potter: Books vs films|publisher=digitalspy.co.uk|access-date=2008-09-07|archive-date=2008-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080709045904/http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|url-status=dead}}</ref>રોલિંગ હંમેશાં ફિલ્મો<ref name=jk-on-ps-film>{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0,12405,184807,00.html|title=Potter Power!|publisher=[[Time For Kids]]|access-date=2007-05-31|archive-date=2007-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201055432/http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0%2C12405%2C184807%2C00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=jk-on-poa-film>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2004-05-27-potter-movie-book_x.htm|title=New 'Potter' movie sneaks in spoilers for upcoming books|date=2004-05-27|access-date= 2007-05-31|publisher=''[[USA Today]]''|last=Puig|first=Claudia}}</ref><ref name=jk-on-gof-film>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4410000/newsid_4415400/4415454.stm|title=JK 'loves' Goblet Of Fire movie|date=2005-11-07|access-date= 2007-05-31|publisher=BBC [[Newsround]]}}</ref>ના સમર્થક રહ્યાં છે અને ''ફિનિક્સની ફોજ''ને શ્રેણીની અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે મૂલવી છે. પુસ્તકમાંથી ફિલ્મ તરફના પરિવર્તનો અંગે તેમણે તેમની વેબસાઇટ પર લખ્યું હતું, "ચાર કલાક લાંબી ફિલ્મમાં મારી દરેક કથાવસ્તુને સામેલ કરવી લગભગ અસંભવ છે."દેખીતી રીતે, ફિલ્મોને સમય અને નાણાની મર્યાદા છે, જે નવલકથાની નથી હોતી. હું બીજા કશાં ઉપર નહીં માત્ર મારા પોતાના અને મારા વાચકોની કલ્પનાઓના આદાનપ્રદાન પરથી ઝમકદાર અસરો સર્જી શકું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |title=How did you feel about the POA filmmakers leaving the Marauder’s Map’s background out of the story? (A Mugglenet/Lexicon question) |publisher=J. K. Rowling |last=Rowling |first=J. K. |access-date=2008-09-06 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806214315/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |url-status=dead }}</ref> શ્રેણી આધારિત એક સંગીત નાટિકાનું હાલમાં આયોજન થઈ રહ્યું છે, શક્યતઃ 2008માં [[વેસ્ટ એન્ડ થીયેટર|લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં ભજવાશે]] ([[:en:West End theatre|London's West End]]).<ref>{{cite web|url=http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|title='Harry Potter' Musical to Open Next Year|date=2007-08-26|publisher=Hollywood.com, Inc.|access-date=2008-08-22|archive-url=https://archive.today/20120903160717/http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|archive-date=2012-09-03|url-status=live}}</ref>''[[ધી સન્ડે મીરર|ધી સન્ડે મીરરે]] ([[:en:The Sunday Mirror|The Sunday Mirror]])'' અહેવાલ આપ્યો છે કે નિર્માતાઓને વિખ્યાત સંગીતકારો તેનું સંગીત તૈયાર કરે તેવી આશા છે.હજુ એ નક્કી થયું નથી કે આ નિર્માણ સમગ્ર કથા કહેશે કે પછી એક ચોક્કસ [[સબપ્લોટ|પેટા-કથાનક]] ([[:en:Subplot|sub-plot]]) પર કેન્દ્રિત હશે, જોકે તેમને "પ્રેક્ષણીય ઉડતા દ્રશ્યો, જીવંત ક્વિડિચ અને વોલ્ડેમોર્ટ સાથેના મહાસંગ્રામ"નો સમાવેશ કરવાની આશા છે. <ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Sean |title=Harry Potter... The Musical |url=http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |publisher=''The Sunday Mirror'' |access-date=2007-08-27 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201143650/http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{portal}} {{wikiquote}} {{commons|Category:Harry Potter|Harry Potter}} <!-- Fan sites are covered within [[Harry Potter fandom]]. No need to include them again here. --> * [http://www.jkrowling.com/ જે. કે. રોલિંગની વ્યક્તિગત વેબસાઇટ] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ સત્તાવાર હેરી પોટર મુવીઝ વેબસાઇટ (વોર્નર બ્રધર્સ)] * [http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ બ્લુમ્સબરી.કોમ પર હેરી પોટર (આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050806022619/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |date=2005-08-06 }} * [http://www.scholastic.com/harrypotter/ સ્કોલેસ્ટિક.કોમ પર હેરી પોટર (અમેરિકી પ્રકાશક)] * [http://www.raincoast.com/harrypotter/ રેઇનકોસ્ટ.કોમ પર હેરી પોટર (કેનેડીયન પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2004-08-04 }} * [http://harrypotter.wikia.com/ હેરી પોટર વિકિ] {{Harrypotter}} {{witchcraft}} [[શ્રેણી:Harry Potter]] [[શ્રેણી:Fantasy books by series]] 7xazpao121pe6bhyhkjw65v1sj8ytpw 0 18163 905937 829940 2026-09-30T23:12:39Z Sintegrity 89305 905937 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument |monument_name = ''ક્રાઇસ્ટ ધ રિડીમર'' |image = Christ the Redeemer - Cristo Redentor.jpg |caption = ૨૦૨૨માં ક્રાઇસ્ટ ધ રિડીમર |location = કોર્કોવાડો પર્વત,<br />રીઓ ડી જાનેરો, [[બ્રાઝિલ]] |mapframe = yes |mapframe-zoom = 11 |designer = સ્થપતિ: પોલ લાન્ડોવસ્કી, એન્જિનિયર: હેઇટર ડા સિલ્વા કોસ્ટા, આલ્બર્ટ કાકૌટ. ચહેરો: ગેર્ગે લિઓનિડા |material = શંખજીરાના પથ્થર |length = |width = {{Convert|28|m|feet}} |height = {{Convert|30|m|feet}}, {{Convert|38|m|ft}} પાયા સાથે |begin = |complete = સમર્પિતઃ [[ઓક્ટોબર ૧૨|૧૨ ઓક્ટોબર]] ૧૯૩૧ |open = |dedicated_to = |map_image = |map_caption = |map_width = |coordinates = {{coord|22|57|7|S|43|12|38|W|type:landmark_region:BR-RJ|display=inline}} |lat = |long = |extra = વિશ્વની સાત નવી અજાયબીઓ: [[જુલાઇ ૭|૭ જુલાઇ]], ૨૦૦૭<br />{{designation list|embed = yes| designation1 = Brazil| designation1_date = ૨૦૦૧|designation1_number =1478}} }} '''ક્રાઇસ્ટ ધ રિડીમર''' (પોર્ટુગિઝઃ O Cristo Redentor, પૂર્વે: Christo redemptor) એ [[બ્રાઝિલ]]નાં શહેર [[રિયો ડિ જેનેરો]]માં આવેલી [[ઇસુ|ઇસુ ખ્રિસ્ત]]ની એક વિશાળ પ્રતિમા છે જેની ગણના વિશ્વની વિશાળતમ કલાત્મક પ્રતિમા તરીકે થાય છે.<ref name="Largest christ">{{cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html | title=Christ the redeemer | publisher=TIME | date=૨૬ ઓક્ટોબર ૧૯૩૧ | access-date=૧૧ જુલાઇ ૨૦૦૭ | archive-date=2013-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130812022608/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|thumb|1930]] આ પ્રતિમાની ઉંચાઈ ૩૯.૬ મી. (૧૩૦ ફુટ) છે, જેમાં તેની ૯.૫ મી. (૩૧ ફુટ) ઉંચી પિઠિકાનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે જ્યારે તેની પહોળાઇ ૩૦ મી. (૯૮ ફુટ) છે. તેનું વજન ૬૩૫ ટન (૬,૩૫,૦૦૦ કિલો) છે અને તે શહેરની સરહદ પર આવેલા તિજુકા વન રાષ્ટ્રિય ઉદ્યાનના કોર્કોવાડો પર્વતનાં ૭૦૦ મી. (૨,૩૦૦ ફુટ) ઉંચા શિખર પર બિરાજમાન છે. તે વિશ્વની આ પ્રકારની બહુ જૂજ ઉંચામાં ઉંચી પ્રતિમાઓ પૈકીની એક છે. બોલિવિયાનાં શહેર કોચાબામ્બા સ્થિત ક્રિસ્ટો ડે લા કોન્કોર્ડિયાની પ્રતિમા આના કરતાં થોડીક જ ઉંચી છે, ૬.૨૪ મી. (૨૦.૫ ફુટ)ની પિઠિકા સહિત તેની ઉંચાઇ ૪૦.૪૪ મી. છે અને પહોળાઇ ૩૪.૨૦ મી. (૧૧૨.૨ ફુટ) છે. [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]નાં પ્રતિક રૂપ આ ક્રાઇસ્ટ ધ રિડીમરની પ્રતિમા રીઓ ડી જાનેરો અને બ્રાઝિલની ઓળખ સમાન બની ગઈ છે.<ref name="Hindustan times">{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c7e6494a-0e6c-46b4-9982-60b6b4bf20c1&ParentID=f702d4d5-e16e-4a07-bd0a-5bebf5c9b825&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=The+new+Seven+Wonders+of+the+World | title=The new Seven Wonders of the world | publisher=Hindustan Times | date=૮ જુલાઇ ૨૦૦૭ | access-date=૧૧ જુલાઇ ૨૦૦૭ | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043832/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c7e6494a-0e6c-46b4-9982-60b6b4bf20c1&ParentID=f702d4d5-e16e-4a07-bd0a-5bebf5c9b825&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=The+new+Seven+Wonders+of+the+World | url-status=dead }}</ref> આ પ્રતિમા બ્રાઝિલનાં [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી સમાજ ]]માટે એક અગત્યનું પ્રતિક છે.<ref name="KNOWBOLIVIA">{{cite web | url=http://www.knowbolivia.com/detalle.php?l=3&cod=45 | title=LUGAR RECOMENDADO CRISTO DE LA CONCORDIA | publisher=KNOWBOLIVIA | access-date=૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૯ | archive-date=2008-12-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081226202628/http://www.knowbolivia.com/detalle.php?l=3&cod=45 | url-status=dead }}</ref> તે પ્રબલિત કાંકરેટ અને શંખજીરાના પથ્થરની બનેલી છે.<ref name="Largest christ" /><ref name="Travel Channel">{{cite web | url=http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b | title=Brazil: Crocovado mountain - Statue of Christ | publisher=Travel Channel | access-date=૭ જુલાઇ ૨૦૦૭ | archive-date=2007-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516094903/http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b | url-status=dead }}</ref><ref name="BBC">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6046538.stm | title=Sanctuary Status for Rio landmark | publisher=[[બીબીસી]] | access-date=૭ જુલાઇ ૨૦૦૭ | date=૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> {{Height comparison of notable statues}} == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:વિશ્વની સાત અજાયબીઓ (નવી)]] 3bb9xemn6tcavxhe9hclru2z5q5t845 0 24646 905898 901831 2026-09-30T13:59:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905898 wikitext text/x-wiki '''ભારતીય સિનેમા''' માં ભારતભરમાં નિર્માણ થતી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે જેમાં [[મુંબઈ]]ના સિનેમાની સંસ્કૃતિ ઉપરાંત [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[આસામ]], [[કર્ણાટક]], [[કેરળ]], [[પંજાબ]], [[તમિલનાડુ]] અને [[પશ્ચિમ બંગાળ]] જેવા રાજ્યોની સિનેમાની પરંપરાનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય ફિલ્મો સમગ્ર [[દક્ષિણ એશિયા]] અને મધ્ય પૂર્વમાં જોવાય છે. સિનેમાને એક માધ્યમ તરીકે દેશમાં લોકપ્રિયતા મળી છે અને દર વર્ષે વિવિધ [[ભારતીય ભાષાઓ]]માં લગભગ 1000 ફિલ્મનું નિર્માણ થાય છે. બ્રિટન અને અમેરિકા જેવા દેશમાં વસતા ભારતીયોના કારણે [[હિંદી ભાષા]]ની ફિલ્મોને આંતરરાષ્ટ્રીય દર્શકો મળી રહે છે. 20મી સદીમાં અમેરિકન અને [[ચાઇનીઝ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ની સાથે ભારતીય સિનેમા વૈશ્વિક સાહસ બન્યું.<ref name="Khanna155">ખન્ના, 155</ref> સુધરેલી ટેકનોલોજીના કારણે પ્રોડક્ટ રજૂ કરવાના પ્રસ્થાપિત સિનેમેટિક નિયમોમાં સુધારો થયો અને લક્ષ્યાંકિત દર્શકો સુધી સામગ્રી પહોંચાડવાની પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર થયો.<ref name="Khanna155" /> ભારતીય સિનેમાને 90થી વધુ દેશોમાં બજાર મળ્યું જ્યાં ભારતની ફિલ્મો પણ પ્રદર્શિત થતી હતી.<ref name="Khanna158">ખન્ના, 158</ref> ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવોમાં પણ ભાગ લીધો ખાસ કરીને સત્યજિત રે (બંગાળી), અદૂર ગોપાલ ક્રિષ્નન, શાજી એન કરૂણ (મલયાલમ).<ref name="Khanna158" /> શેખર કપૂર, મીરા નાયર, દીપા મહેતા વગેરે જેવા ભારતીય ફિલ્મનિર્માતાઓએ વિદેશમાં સફળતા મેળવી.<ref name="Khanna158-59">ખન્ના, 158–159</ref> ભારત સરકારે વિદેશમાં ફિલ્મ પ્રતિનિધિમંડળ મોકલ્યા જેમ કે યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા અને જાપાનમાં, જ્યારે દેશના ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર્સ ગિલ્ડે સમગ્ર યુરોપમાં આવા મિશન મોકલ્યા હતા.<ref name="Khanna159">ખન્ના, 159</ref> ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોટો ફિલ્મ નિર્માતા દેશ છે જ્યાં દર વર્ષે લગભગ એક હજાર ફિલ્મો બને છે.<ref name="eb-watson">વોટસન(2009)</ref><ref name="Khanna2-140">ખન્ના, "ધ બિઝનેસ ઓફ હિન્દી ફિલ્મ્સ", 140</ref> કુલ ફિલ્મોમાંથી લગભગ 600 ફિલ્મો [[તેલુગુ]] અને [[હિંદી]]માં હોય છે, બંને ભાષામાં આશરે 300 ફિલ્મો બને છે જ્યારે બાકીની ફિલ્મો અન્ય ભાષામાં બને છે.<ref name="Khanna2-140"/> જોકે ભારતમાં સિનેમા દ્વારા પેદા થતી કુલ આવકમાં [[હિંદી ફિલ્મો]]નો હિસ્સો લગભગ અડધો છે.<ref name="Khanna2-140"/> 100% ટકા સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ માટે છૂટ મળવાના કારણે [[20થ સેન્ચ્યુરી ફોક્સ]], [[સોની પિક્ચર્સ]] અને [[વોર્નર બ્રધર્સ]] જેવા વિદેશી સાહસો માટે ભારતીય ફિલ્મ માર્કેટ આકર્ષક બન્યું છે.<ref name="Khanna156">ખન્ના, 156</ref> અગ્રણી ભારતીય સાહસો જેમ કે [[ઝી]], [[યુટીવી]] અને [[એડલેબ્સ]] વગેરે પણ ફિલ્મ નિર્માણ અને વિતરણમાં સક્રિય છે.<ref name="Khanna156"/> મલ્ટીપ્લેક્સીસને કર રાહત મળવાના કારણે ભારતમાં મલ્ટીપ્લેક્સ ક્ષેત્રે તેજી આવી છે.<ref name="Khanna156"/> 2003 સુધીમાં [[નેશનલ સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ ઓફ ઇન્ડિયા]] પર લગભગ 30 ફિલ્મ નિર્માણ કંપનીઓ લિસ્ટેડ હતી જેના કારણે આ માધ્યમની વ્યાપારી હાજરી વર્તાતી હતી.<ref name="Khanna156">ખન્ના, 156</ref> વિદેશમાં [[ભારતીય મૂળ]]ના કરોડો લોકો વસવાટ કરે છે જેમના માટે ડીવીડી દ્વારા અને તેમના રહેણાંકના દેશમાં જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ફિલ્મનું સ્ક્રીનિંગ કરીને તેમના માટે ફિલ્મ ઉપલબ્ધ કરાવાય છે.<ref name="Potts74">પોટ્ટ્સ, 74</ref> મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો દ્વારા પેદા થતી આવકમાં 12 ટકા હિસ્સો વિદેશમાં સ્ક્રીનિંગની આવકનો હોય છે જે ભારતીય સિનેમાની એકંદર આવકમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે, જેનું નેટવર્થ 2000માં 1.3 અબજ અમેરિકન ડોલર આંકવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Potts75">પોટ્ટ્સ, 75</ref> ભારતમાં ફિલ્મ નિર્માણ માટે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓમાં [[તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ના ઘર ગણાતા [[હૈદરાબાદ]]માં રામોજી સિટી છે જેને ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ દ્વારા વિશ્વના સૌથી મોટા સ્ટુડિયો કોમ્પ્લેક્સ તરીકે પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Kumar132">શહેરની અંદર એક શહરે, રામોજી ફિલ્મ સિટી (આરએફસી) વિશ્વનું સૌથી મોટુ, સૌથી સર્વાંગી અને સૌથી પ્રોફેશનલી પ્લાન્ડ ફિલ્મ નિર્માણ કેન્દ્ર હોવાનો દાવો કરે છે....ઓગણત્રીસ વિભાગોમાં સાડા સાત હજારથી વધુ કર્મચારી સાથે રામોજી ફિલ્મ સિટી એક સાથે વીસ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મનો સમાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને સાથે સાથે ચાલીસ ભારતીય ફિલ્મોની જરૂરીયાત સંતોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે – કુમાર, 132.</ref> ભારતીય સિનેમામાં સંગીત આવક પેદા કરવાનું અન્ય એક મહત્વનું સાધન છે. ભારતમાં ફિલ્મ દ્વારા પેદા થતી આવકમાં 4-5% ટકા હિસ્સો એકલા સંગીતના અધિકારોનો હોય છે.<ref name="Potts75"/> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Raja Harishchandra.jpg|thumb|પૂર્ણ કક્ષાનું પ્રથમ ચલચિત્ર રાજા હરિશચંદ્ર (1913)નું એક દૃશ્ય]] [[ચિત્ર:Achhut Kanya2.jpg|thumb|દેવિકા રાની અને અશોક કુમાર અછૂત કન્યામાં (1936).]] લંડનમાં [[લ્યુમિયર]] ચલચિત્રના પ્રદર્શન (1895) બાદ યુરોપભરમાં સિનેમાએ હલચલ મચાવી દીધી અને જુલાઇ 1896 સુધીમાં લ્યુમિયર ફિલ્મો બોમ્બે (હવે [[મુંબઈ]])માં દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref name="Burra&Rao252">બુર્રા એન્ડ રાવ, 252</ref> ભારતમાં પ્રથમ ટૂંકી ફિલ્મોનું નિર્દેશન [[હીરાલાલ સેન]]એ કર્યું હતું જેની શરૂઆત ''ધી ફલાવર ઓફ પર્શિયા'' (1898) સાથે થઇ હતી.<ref name="Hiralal2">{{cite web |last = McKernan |first = Luke|date = 1996-12-31|url = http://www.victorian-cinema.net/sen.htm|title = Hiralal Sen (copyright British Film Institute)|access-date = 2006-11-01}}</ref> ભારતમાં પૂર્ણ લંબાઇના ચલચિત્રનું નિર્માણ [[દાદાસાહેબ ફાળકે]]એ કર્યું હતું જેઓ ભારતીય ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિના વિદ્વાન હતા અને [[સંસ્કૃત]] મહાકાવ્યો પરથી પ્રેરણા લઇને [[મરાઠી]]માં મૂંગી ફિલ્મ ''[[રાજા હરિશ્ચંદ્ર]]'' (1913) બનાવી હતી. (રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં સ્ત્રીના પાત્રો પુરુષ કલાકારોએ ભજવ્યા હતા.)<ref name="Burra&Rao253">બુર્રા એન્ડ રાવ, 253</ref> ભારતમાં સિનેમા થિયેટરની પ્રથમ ચેઇનની માલિકી [[કલકત્તા]]ના ઉદ્યોગ સાહસિક [[જમશેદજી ફ્રામજી મદન]] પાસે હતી જેઓ દર વર્ષે 10 ફિલ્મના ઉત્પાદન પર દેખરેખ રાખતા હતા અને સમગ્ર [[ભારતીય ઉપખંડ]]માં તેનું વિતરણ કરતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> 20મી સદીની શરૂઆતમાં એક માધ્યમ તરીકે સિનેમાએ ભારતીય પ્રજામાં અને તેના ઘણા આર્થિક વર્ગમાં લોકપ્રિયતા મેળવી.<ref name="Burra&Rao252"/> ટિકીટના દર ઘટાડવામાં આવ્યા જેથી તે સામાન્ય માણસને પોસાવા લાગી અને નાણાકીય રીતે સક્ષમ માટે વધારાની ટિકીટના દરે વધુ સગવડો પૂરી પાડવામાં આવી.<ref name="Burra&Rao252"/> બોમ્બેમાં મનોરંજનનું આ પોસાય તેવું માધ્યમ એક ''આના'' (4 ''પૈસા'' ) જેટલા નીચા દરે ઉપલબ્ધ હોવાથી દર્શકો સિનેમા હોલ પર ઉભરાવા લાગ્યા.<ref name="Burra&Rao252"/> ભારતીય કોમર્શિયલ સિનેમાની સામગ્રી વધુને વધુ આ લોકોને અપીલ કરે તેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી.<ref name="Burra&Rao252"/> યુવા ભારતીય નિર્માતાઓ તેમની ફિલ્મોમાં ભારતીય સામાજિક જીવન અને સંસ્કૃતિના પાસાને વણવા લાગ્યા.<ref name="Burra&Rao252-253">બુર્રા એન્ડ રાવ, 252–253</ref> બીજા તેમની સાથે દુનિયાભરના વિચાર લઇ આવ્યા.<ref name="Burra&Rao252-253"/> આ સમયે વૈશ્વિક દર્શકો અને બજારોને ભારતીય ફિલ્મ વિશે જાણ થવા લાગી.<ref name="Burra&Rao252-253"/> [[અરદેશિર ઇરાની]]એ 14 માર્ચ 1931ના રોજ ભારતની પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ ''[[આલમ આરા]]'' રિલિઝ કરી.<ref name="Burra&Rao253"/> ભારતમાં ‘ટોકિઝ’ની શરૂઆત થયા બાદ કેટલાક ફિલ્મ કલાકારોની ભારે માંગ રહેતી હતી અને તેઓ અભિનય દ્વારા સારી એવી આવક મેળવતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> 1930માં સાઉન્ડ ટેકનોલોજીનો વિકાસ થયો તેની સાથે ભારતીય સિનેમામાં સંગીતનું પ્રમાણ વધ્યું અને ''ઇન્દ્રસભા'' અને ''દેવી દેવયાની'' જેવી સંગીત આધારિત ફિલ્મો બનવા લાગી જેની સાથે ભારતીય ફિલ્મોમાં સંગીત અને નૃત્યનો યુગ શરૂ થયો.<ref name="Burra&Rao253"/> [[ચેન્નાઇ]], કોલકતા અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં સ્ટુડિયો બનવા લાગ્યો કારણ કે ફિલ્મ એક કળા તરીકે 1935 સુધીમાં પ્રસ્થાપિત થઇ ચૂકી હતી, ''[[દેવદાસ]]'' તેનું ઉદાહરણ હતું જેણે દેશભરમાં દર્શકોને મોહિત કર્યા હતા.<ref name="Burra&Rao254">બુર્રા એન્ડ રાવ, 254</ref> 1934માં [[બોમ્બે ટોકિઝ]]ની સ્થાપના થઇ અને [[પૂણે]]માં પ્રભાત સ્ટુડિયોએ [[મરાઠી ભાષા]]ના દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખી ફિલ્મો બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="Burra&Rao254"/> ફિલ્મ નિર્માતા આર. એસ. ડી. ચૌધરીએ ''વ્રેથ'' (1930)નું નિર્માણ કર્યું જેના પર ભારતમાં [[બ્રિટીશ રાજ]]એ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો કારણ કે તેમાં કલાકારોને ભારતીય નેતાઓ તરીકે દર્શાવાયા હતા જે [[ભારતીય સ્વતંત્રતાની ચળવળ]] દરમિયાન સેન્સરને પાત્ર હતી.<ref name="Burra&Rao253"/> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી ભારતમાં ''[[મસાલા ફિલ્મ]]'' નું આગમન થયું જે ગીત, સંગીત અને રોમાન્સથી ભરપૂર કોમર્શિયલ ફિલ્મો માટે વપરાતો શબ્દ છે.<ref name="Burra&Rao254"/> એસ. એસ. વાસનની ''[[ચંદ્રલેખા]]'' રિલીઝ થવાની સાથે સમગ્ર ભારતમાં દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મોને પ્રાધાન્ય મળવા લાગ્યું.<ref name="Burra&Rao254"/> 1940ના દાયકા દરમિયાન ભારતના કુલ સિનેમા હોલમાંથી લગભગ અડધા સિનેમા હોલ [[દક્ષિણ ભારત]]માં આવેલા હતા અને સિનેમાને સાંસ્કૃતિ પુનઃજાગૃતિના સાધન તરીકે જોવામાં આવ્યું.<ref name="Burra&Rao254"/> સ્વતંત્રતા બાદ [[ભારતનું વિભાજન]] થતા રાષ્ટ્રની સંપત્તિમાં પણ ભાગ પડ્યા અને ઘણા સ્ટુડિયો નવા રચાયેલા [[પાકિસ્તાન]]માં જતા રહ્યા.<ref name="Burra&Rao254"/> ભાગલા સમયના હુલ્લડો ત્યાર પછીના દાયકાઓમાં ફિલ્મ નિર્માણમાં મહત્વનો વિષય બન્યા.<ref name="Burra&Rao254"/> સ્વતંત્રતા પછી ભારતીય સિનેમા એસ. કે પાટિલ કમિશન હેઠળ આવ્યું.<ref name="Rajadhyaksa96-679">રાજાધ્યક્ષ, 679</ref> કમિશનના વડા એસ. કે. પાટિલે ભારતીય સિનેમાના કોમર્શિયલ મૂલ્યને ધ્યાનમાં લેવા ઉપરાંત તેને ‘કળા, ઉદ્યોગ અને શોમેનશિપના સંયોજન’ તરીકે જોતા હતા.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> પાટિલે [[નાણા મંત્રાલય]] હેઠળ ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનની રચના કરવા ભલામણ કરી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684"/> 1960માં આ સલાહ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું અને સમગ્ર ભારતમાં પ્રતિભાશાળી ફિલ્મ નિર્માતાઓને નાણાકીય સલાહ પૂરી પાડવા માટે આ સંસ્થાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684">રાજાધ્યક્ષ, 684</ref> ભારત સરકારે 1949 સુધીમાં એક ફિલ્મ ડિવિઝનની રચના કરી હતી જે પછી વિશ્વમાં સૌથી મોટું દસ્તાવેજી ફિલ્મ નિર્માતા બન્યું અને જેણે વર્ષે લગભગ 200થી વધુ ટૂંકી ફિલ્મો બનાવી. દરેક ફિલ્મ 18 ભાષામાં બનતી હતી અને દેશભરમાં કાયમી ફિલ્મ થિયેટર માટે 9000 પ્રિન્ટ બનાવવામાં આવી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-681-683">રાજાધ્યક્ષ, 681–683</ref> [[ઇન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટર એસોસિયેશન]] (આઇપીટીએ) સામ્યવાદ તરક જુકાવ ધરાવતી કળાની ચળવળ છે જેની શરૂઆત 1940 અને 1950ના દાયકામાં થવા લાગી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> આઇપીટીએના ઘણા વાસ્તવવાદી નાટકો જેમ કે 1944માં [[બિજોન ભટ્ટાચાર્ટ]]નું ''[[નબાન્ના]]'' ([[1943ના બંગાળના ભૂખમરા]] પર આધારિત) દ્વારા ભારતીય સિનેમામાં વાસ્ત્વવાદનો પાયો મજબૂત થયો હતો જેમાં પછી 1946માં [[ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ]]ની ''[[ધરતી કે લાલ]]'' (ચિલ્ડ્રન ઓફ ધી અર્થ) જેવી કૃતિઓ આવી.<ref name="Rajadhyaksa96-679"/> આઇપીટીએ ચળવળે વાસ્તવવાદ પર ભાર મૂકવાનું ચાલુ રાખ્યું અને ''[[મધર ઇન્ડિયા]]'' અને ''[[પ્યાસા]]'' જેવી ફિલ્મો બનાવી જે ભારતની સૌથી વધુ ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિનેમેટિક નિર્માણ ગણાય છે.<ref name="Rajadhyaksa96-681">રાજાધ્યક્ષ, 681</ref> === ભારતીય સિનેમાનો સુવર્ણ યુગ === [[ભારતની સ્વતંત્રતા]] પછી 1940ના દાયકાથી 1960ના દાયકા સુધીનો યુગ ફિલ્મ ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતીય સિનેમાના ‘સુવર્ણયુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=17}}</ref><ref>{{citation|title=Gender, Nation, and Globalization in Monsoon Wedding and Dilwale Dulhania Le Jayenge|first=Jenny|last=Sharpe|journal=Meridians: feminism, race, transnationalism|volume=6|issue=1|year=2005|pages=58–81 [60 & 75]}}</ref><ref>{{citation|first=Sharmistha|last=Gooptu|title=Reviewed work(s): ''The Cinemas of India'' (1896–2000) by Yves Thoraval|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=37|issue=29|year=2002|date=July 2002|pages=3023–4}}</ref> વિવેચકો દ્વારા વખાણવામાં આવેલી ભારતની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોનું નિર્માણ આ ગાળામાં થયું હતું. કોમર્શિયલ [[હિંદી સિનેમા]]માં તે સમયની વિખ્યાત ફિલ્મોમાં [[ગુરુ દત્ત]]ની ફિલ્મો ''[[પ્યાસા]]'' (1957) અને ''[[કાગઝ કે ફુલ]]'' (1959) અને [[રાજ કપૂર]]ની ફિલ્મો ''[[આવારા]]'' (1951) અને ''[[શ્રી 420]]'' (1955)નો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મોએ શહેરી ભારતમાં કામદાર વર્ગ પર આધારિત સામાજિક થીમ રજૂ કરી. ''આવારા'' એ શહેરને એક દુઃસ્વપ્ન અને સ્વપ્ન સમાન રજૂ કર્યું, જ્યારે ''પ્યાસા'' માં શહેરી જીવનની બનાવટનું નિરૂપણ કર્યું.<ref name="Gokulsing-18">{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=18}}</ref> આ સમયમાં ભારતીય સિનેમાની કેટલીક [[યાદગાર ફિલ્મો]]માં [[વિદેશી ભાષાની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે એકેડેમી એવોર્ડ]]<ref>{{imdb title|id=0050188|title=Mother India}}</ref> માટે નામાંકિત થયેલી [[મહેબુબ ખાન]]ની ''[[મધર ઇન્ડિયા]]'' (1957) અને [[કે આસિફ]]ની ''[[મોગલ-એ-આઝમ]]'' (1960)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Film Festival – Bombay Melody|publisher=[[University of California, Los Angeles]]|date=17 March 2004|url=http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|access-date=2009-05-20|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620171328/http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|url-status=dead}}</ref> [[વી. શાંતારામ]]ની ''[[દો આંખે બારહ હાથ]]'' (1958) પરથી પ્રેરણા લઇને [[હોલીવૂડ]]ની ફિલ્મ ''[[ધ ડર્ટી ડઝન]]'' (1967) બની હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Bobby">{{cite web|title=Do Ankhen Barah Haath (1957)|author=Bobby Sing|publisher=Bobby Talks Cinema|date=10 February 2008|url=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|access-date=2009-05-30|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114034802/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|url-status=dead}}</ref> [[બિમલ રોય]] દ્વારા નિર્મિત અને [[રિત્વિક ઘટક]] દ્વારા લખાયેલી ''[[મધુમતી]]'' (1958)એ [[પશ્ચિમી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં [[પુનઃજન્મ]]ની થીમને લોકપ્રિય બનાવી હતી.<ref name="Doniger">{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [135]|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|isbn=0195160169}}</ref> તે સમયે મુખ્યધારાના અન્ય ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં [[કમાલ અમરોહી]] અને [[વિજય ભટ્ટ]]નો સમાવેશ થતો હતો. કોમર્શિયલ ભારતીય સિનેમાનો વિકાસ થતો હતો ત્યારે નવી [[સમાંતર સિનેમા]]ની ચળવળ પણ જોવા મળી જેમાં [[બંગાળી સિનેમા]]એ મુખ્યત્વે આગેવાની લીધી હતી.<ref name="Gokulsing-18"/> આ ચળવળની ફિલ્મોના શરૂઆતના ઉદાહરણોમાં [[ચેતન આનંદ]]ની ''[[નીચા નગર]]'' (1946),<ref name="Hindu">[http://www.hindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm મેકર ઓફ ઇનોવેટિવ મીનિંગફૂલ મૂવીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107142440/http://www.hindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm |date=2012-11-07 }}. ધ હિન્દુ''[[]]'' , 15 જૂન 2007</ref> રિત્વિક ઘટકની ''[[નાગરિક]]'' (1952)<ref>{{Citation | surname1 = Ghatak | given1 = Ritwik | year = 2000 | title = Rows and Rows of Fences: Ritwik Ghatak on Cinema | publisher = Ritwik Memorial & Trust Seagull Books | ISBN = 8170461782 | pages= ix & 134–36 }}</ref><ref>{{Citation | surname1 = Hood | given1 = John | year = 2000 | title = The Essential Mystery: The Major Filmmakers of Indian Art Cinema | publisher = Orient Longman Limited | ISBN = 8125018700 | pages=21–4 }}</ref> અને [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (દો બિઘા જમીન) (1953) સામેલ છે જેણે ભારતમાં [[નવવાસ્તવવાદ]]<ref name="filmreference">[http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html દો બિઘા જમીન ફિલ્મરેફરન્સ ખાતે]</ref>નો અને "Indian New Wave".નો પાયો નાખ્યો<ref name="Srikanth Srinivasan">{{cite web|title=Do Bigha Zamin: Seeds of the Indian New Wave|author=Srikanth Srinivasan|publisher=Dear Cinema|date=4 August 2008|url=http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy|access-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307010006/http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy/|archive-date=2009-03-07|url-status=dead}}</ref> ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' (1955–1959)ના પ્રથમ ભાગ ''[[પાથેર પંચાલી]]'' (1955) દ્વારા [[સત્યજિત રે]]એ ભારતીય સિનેમામાં યાદગાર પ્રવેશ કર્યો.<ref name="Rajadhyaksa96-683">રાજાધ્યક્ષ, 683</ref> તમામ મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય [[ફિલ્મ મહોત્સવ]]માં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ને મોટા એવોર્ડ મળ્યા અને ભારતીય સિનેમામાં સમાંતર સિનેમાનો પાયો મજબુત બન્યો. [[વિશ્વ સિનેમા]] પર તેનો પ્રભાવ “પચાસના દાયકાના મધ્યથી કળા ગૃહોને છલકાવતા યુવાનીથી ભરપૂર [[નવા યુગ]]ના [[ડ્રામા]]” પર જોવા મળે છે જેણે ”અપુ ટ્રિલોજીની દેન છે”<ref name="Sragow"/> સત્યજિત રે અને રિત્વિવ ઘટકે ઘણી વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી [[આર્ટ ફિલ્મો]]નું નિર્માણ કર્યું અને [[મૃણાલ સેન]], [[અદૂર ગોપાલક્રિષ્નન]], [[મણી કૌલ]] અને [[બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા]] જેવા પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય સ્વતંત્ર ફિલ્મ નિર્માતાઓ તેમને અનુસર્યા હતા.<ref name="Gokulsing-18"/> 1960ના દાયકા દરમિયાન [[ઇંદિરા ગાંધી]]એ ભારતના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી તરીકે દરમિયાનગીરી કરી અને અને ભારતમાં ઓફ-બીટ ફિલ્મોનું નિર્માણ શરૂ થયું જેને ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન દ્વારા સત્તાવાર મદદ મળી રહી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-684"/> સત્યજિત રેની ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' દ્વારા પ્રારંભ કરનારા સિનેમેટોગ્રાફર [[સુબ્રતા મિત્રા]]એ વિશ્વભરતમાં [[સિનેમેટોગ્રાફી]] પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો હતો. તેમની ખૂબ મહત્વની ટેકનિક પૈકી એક [[બાઉન્સિંગ લાઇટ્સ]] છે જેનાથી તેઓ સેટ પર દિવસના અજવાળાની અસર પેદા કરતા હતા. તેમણે ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ના બીજા ભાગ ''[[અપરાજિતો]]'' (1956)ના ફિલ્માંકન દરમિયાન આ ટેકનિકમાં કૌશલ્યે મેળવ્યું હતું.<ref name="cinematographers">{{cite web|title=Subrata Mitra|publisher=Internet Encyclopedia of Cinematographers|url=http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm|access-date=2009-05-22|archive-date=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602164022/http://www.cinematographers.nl/GreatDoPh/mitra.htm|url-status=dead}}</ref> સત્યજિત રેએ જે ટેકનિક વિકસાવી તેમાં [[ફોટો-નેગેટિવ]] [[ફ્લેશબેક્સ]] અને [[એક્સ-રે]] [[ડિગ્રેશન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે જે ''[[પ્રતિદ્વંદી]]'' (1972)ના ફિલ્માંકન વખતે વિકસાવાઇ હતી.<ref>{{cite web|title=First Light: Satyajit Ray From the Apu Trilogy to the Calcutta Trilogy|author=Nick Pinkerton|date=April 14, 2009|publisher=''[[The Village Voice]]''|url=http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy|access-date=2009-07-09|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625154630/http://www.villagevoice.com/2009-04-15/film/first-light-satyajit-ray-from-the-apu-trilogy-to-the-calcutta-trilogy|url-status=dead}}</ref> ''[[ધ એલિયન]]'' નામની ફિલ્મ માટે રેની 1967ની સ્ક્રિપ્ટ, જે પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી, પરથી [[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]]ને ''[[ઇ.ટી.]]'' (1982) બનાવવાની પ્રેરણા મળી હોવાનું કહેવાય છે.<ref name="unmaderay">{{cite web|url=http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx|title=Ordeals of the Alien|last=Ray|first=Satyajit|work=The Unmade Ray|publisher=Satyajit Ray Society|access-date=2008-04-21|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427215538/http://www.satyajitrayworld.com/raysfilmography/unmaderay.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="IMDbRay">{{cite web|author= Neumann P|publisher=Internet Movie Database Inc|url=http://www.imdb.com/name/nm0006249/bio|title=Biography for Satyajit Ray|access-date=2006-04-29}}</ref><ref name="UCSCcurrents">{{cite news|author=Newman J|url=http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html|title=Satyajit Ray Collection receives Packard grant and lecture endowment|publisher=UC Santa Cruz Currents online|date=2001-09-17|access-date=2006-04-29|archive-date=2005-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104203511/http://www.ucsc.edu/currents/01-02/09-17/ray.html|url-status=dead}}</ref> રિત્વિક ઘટકની કેટલીક ફિલ્મો અને ત્યાર પછીની અમુક આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મો વચ્ચે ઘણી સમાનતા છે જેમ કે ''[[બારી થેકે પાલિયે]]'' (1958) અને [[ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોત]]ની ''[[ધ 400 બ્લોઝ]]'' (1959)માં સામ્યતા છે. ''[[આજંત્રિક]]'' (1958) ઘણા અંશે ''[[ટેક્સી ડ્રાઇવર]]'' (1976) અને [[હર્બી]] ફિલ્મ્સ (1967-2005)ને મળતી આવે છે. આ ગાળામાં અન્ય પ્રાદેશિક ઉદ્યોગ માટે પણ ‘સુવર્ણ યુગ’ હતો. કોમર્શિયલ [[તમિલ સિનેમા]]એ વ્યાપારી દૃષ્ટિએ અનેક સફળ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરીને વૃદ્ધિનો અનુભવ કર્યો હતો. તે સમયની કેટલીક સૌથી લોકપ્રિય તમિલ ફિલ્મ હસ્તિઓમાં [[એમ. જી. રામચંદ્રન]], [[શિવાજી ગણેસન]], એમ. એન. નામ્બિયાર, અશોકન અને [[નાગેશ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Nagesh: A legacy like no other|publisher=India Glitz|date=1 February 2009|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/44687.html|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221162551/http://indiaglitz.com/channels/tamil/article/44687.html|url-status=dead}}</ref> [[મરાઠી સિનેમા]]એ પણ તે સમયે ‘સુવર્ણ યુગ’નો અનુભવ કર્યો હતો જેમાં [[વી. શાંતારામ]] જેવા તેના કેટલાક નિર્દેશકોએ મુખ્યધારાની હિંદી સિનેમાના ‘સુવર્ણ યુગ’માં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{cite web|title=Marathi cinema gets a shot in the arm|date=29 August 2004|author=Mukta Rajadhyaksha|publisher=''[[Times of India]]''|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/831206.cms|access-date=2009-05-29}}</ref> ચેતન આનંદની [[સામાજિક વાસ્તવવાદી]] ફિલ્મ ''[[નીચા નગર]]'' ને [[પ્રથમ કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]<ref name="Hindu"/> ખાતે [[ગ્રાન્ડ પ્રાઇઝ]] મળ્યું ત્યારથી ભારતીય ફિલ્મો [[કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[પામ ડી’ઓર]] માટે 1950 દરમિયાન અને 1960ના દાયકામાં વારંવાર નિયમિત રીતે સ્પર્ધામાં રહી છે, જેમાંથી ઘણી ફિલ્મોને આ મહોત્સવ દરમિયાન મોટા ઇનામ મળ્યા હતા. સત્યજિત રેને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' ની બીજી ફિલ્મ ''[[અપરાજિતો]]'' (1956) માટે [[ગોલ્ડન લાયન]] એવોર્ડ અને [[બર્લિન ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં [[ગોલ્ડન બેર]] તથા [[શ્રેષ્ઠ ડિરેક્ટર માટે બે સિલ્વર બેર]] મળ્યા હતા.<ref name="passionforcinema">{{cite web|title=India and Cannes: A Reluctant Courtship|publisher=Passion For Cinema|year=2008|url=http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship|access-date=2009-05-20|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620032814/http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship/|url-status=dead}}</ref> રેના સમકાલિન રિત્વિક ઘટક અને ગુરુ દત્તની તેમના જીવન કાળ દરમિયાન અવગણના થઇ હતી પરંતુ 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકામાં તમને તેમને મોડેથી ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મળી હતી.<ref name="passionforcinema"/><ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=18–9}}</ref> રેને [[20મી સદીના સિનેમા]]માં સૌથી [[મહાન હસ્તિ]]ઓ પૈકી એક ગણવામાં આવે છે,<ref>{{Citation|surname1 = Santas|given1 = Constantine|year = 2002|title =Responding to film: A Text Guide for Students of Cinema Art|publisher = Rowman & Littlefield|ISBN =0830415807|page=18}}</ref> જ્યારે દત્ત<ref name="Lee">{{cite web|title=A Slanted Canon|author=Kevin Lee|publisher=Asian American Film Commentary|date=2002-09-05|url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|access-date=2009-04-24|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://www.webcitation.org/684ysTg3l?url=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|url-status=dead}}</ref> અને ઘટક<ref name="Totaro">{{citation|title=The “Sight & Sound” of Canons|first=Donato|last=Totaro|journal=Offscreen Journal|publisher=[[Canada Council|Canada Council for the Arts]]|date=31 January 2003|url=http://www.horschamp.qc.ca/new_offscreen/canon.html|access-date=2009-04-19}}</ref>ને પણ સૌથી મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં ગણવામાં આવે છે. 1992માં ''[[સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ]]'' ક્રિટિક્સ પોલમાં રેને 7મું સ્થાન મળ્યું હતું અને અત્યાર સુધીના ટોચના 10 ડિરેક્ટરોમાં સ્થાન મળ્યું હતું<ref>{{cite web|title=Sight and Sound Poll 1992: Critics|publisher=[[California Institute of Technology]]|url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html|access-date=2009-05-29|archive-date=2015-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618053015/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/sight/1992_1.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે દત્તને 2002ના ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ના સૌથી મહાન ડિરેક્ટરોના પોલમાં 73મું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Lee"/> વિવિધ વિવેચકો અને ડિરેક્ટરોના તારણમાં આ યુગની અનેક ભારતીય ફિલ્મોને ઘણી વખત [[અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મો]]માં સ્થાન મળે છે. ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ક્રિટિક્સના તારણમાં સત્યજિત રેની ઘણી ફિલ્મોને સ્થાન મળ્યું છે જેમાં ''ધ અપુ ટ્રિલોજી'' (સંયુક્ત મત ગણવામાં આવે તો 1992માં ક્રમ# 4),<ref name="Caldwell">{{cite web|author=Aaron and Mark Caldwell|title=Sight and Sound|publisher=Top 100 Movie Lists|year=2004|url=http://www.geocities.com/aaronbcaldwell/dimsscri.html|access-date=2009-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20010414021113/http://www.geocities.com/aaronbcaldwell/dimsscri.html|archive-date=2001-04-14|url-status=live}}</ref> ''[[ધ મ્યુઝિક રૂમ]]'' (1992માં ક્રમ #27), ''[[ચારુલતા]]'' (1992માં ક્રમ #41)<ref name="SS-1992-ranking">{{cite web|title=SIGHT AND SOUND 1992 RANKING OF FILMS|url=http://www.geocities.com/the7thart/ranking.html|access-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023170331/http://www.geocities.com/the7thart/ranking.html|archive-date=2007-10-23|url-status=live}}</ref> અને ''[[ડેઝ એન્ડ નાઇટ ઇન ફોરેસ્ટ]]'' (1982માં ક્રમ #81) સામેલ છે. <ref name="SS-1982-ranking">{{cite web|title=SIGHT AND SOUND 1982 RANKING OF FILMS|url=http://www.geocities.com/the7thart/1982.html|access-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023170326/http://www.geocities.com/the7thart/1982.html|archive-date=2007-10-23|url-status=dead}}</ref> 2002ના ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ'' ક્રિટિક્સ અને ડિરેક્ટર્સ પોલમાં પણ ગુરુદત્તની ફિલ્મો ''પ્યાસા'' અને ''કાગઝ કે ફુલ'' (બંનેનો ક્રમ #10) સમાવેશ થાય છે. રિત્વિત ઘટકની ''[[મેઘે ઢકા તારા]]'' (ક્રમ# 231 ) અને ''કોમલ ગાંધાર'' (ક્રમ # 346 પર) અને રાજ કપુરની ''આવારા'' , [[વિજય ભટ્ટ]]ની ''[[બૈજુ બાવરા]]'' , મહેબુબ ખાનની ''મધર ઇન્ડિયા'' અને કે આસિફની ''મોગલ-એ-આઝમ'' તમામને ક્રમ # 346 મળ્યો હતો.<ref name="Cinemacom">{{cite web|title=2002 Sight & Sound Top Films Survey of 253 International Critics & Film Directors|publisher=Cinemacom|year=2002|url=http://www.cinemacom.com/2002-sight-sound.html|access-date=2009-04-19}}</ref> 1998માં [[એશિયન ફિલ્મ]] મેગેઝિન ''[[સિનેમાયા]]'' દ્વારા કરવામાં આવેલા વિવેચકોના પોલમાં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' (સંયુક્ત વોટ ગણવામાં આવે તો ક્રમ 1 પર), રેની ''ચારુલતા'' અને ''મ્યુઝિક રૂમ'' (ક્રમ 11 પર), અને ઘટકની ''[[સુબ્રણરેખા]]'' (તે પણ 11મા ક્રમે)નો સમાવેશ થયો હતો.<ref name="Totaro"/> 1999માં ''[[ધ વિલેજ વોઇસ]]'' ટોપ 250 “બેસ્ટ ફિલ્મ્સ ઓફ ધી સેન્ચુરી” વિવેચકોના પોલમાં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' (તમામ મત સંયુક્ત રીતે ગણવામાં આવે તો ક્રમ 5 પર)નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="villagevoice"/> 2005માં ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' અને ''પ્યાસા'' ને [[ટાઇમ મેગેઝિનના ઓલ-ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો]]ની યાદીમાં પણ સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Time"/> === આધુનિક ભારતીય સિનેમા === [[શ્યામ બેનેગલ]] જેવા કેટલાક ફિલ્મ નિર્માતાઓએ 1970ના દાયકામાં વાસ્તવવાદી [[સમાંતર સિનેમા]] બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું<ref name="Rajadhyaksa96-685">રાજાધ્યક્ષ, 685</ref> તેમની જેમ [[બંગાળી સિનેમા]]માં [[સત્યજિત રે]], [[રિત્વિક ઘટક]], [[મૃણાલ સેન]], [[બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા]] અને [[ગૌતમ ઘોષ]], [[મલયાલમ સિનેમા]]માં [[અદૂર ગોપાલક્રિષ્નન]], [[જ્હોન અબ્રાહમ]] અને [[જી. અરવિંદન]] અને [[હિંદી સિનેમા]]માં [[મણી કૌલ]], [[કુમાર સાહની]], [[કેતન મહેતા]], [[ગોવિંદ નિહલાની]] અને [[વિજય મહેતા]]એ આવી ફિલ્મો બનાવી હતી.<ref name="Gokulsing-18"/> જોકે 1976માં જાહેર સાહસો અંગેની કમિટીની તપાસ દરમિયાન ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનના આર્ટ ફિલ્મો તરફી જુકાવની ટીકા થઇ હતી અને આ સંસ્થા કોમર્શિયલ સિનેમાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પૂરતી મદદ કરતી ન હોવાના આરોપ થયા હતા.<ref name="Rajadhyaksa96-688">રાજાધ્યક્ષ, 688</ref> 1970ના દાયકામાં જોકે ''[[શોલે]]'' (1975) જેવી ફિલ્મને મળેલી ભારે સફળતાના કારણે કોમર્શિયલ સિનેમાનો યુગ ફરી આવ્યો હતો. આ ફિલ્મથી [[અમિતાભ બચ્ચન]]નું સ્થાન મુખ્ય કલાકાર તરીકે પ્રસ્થાપિત થયું હતું.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> ભક્તિ પર આધારિત ક્લાસિક ફિલ્મ ''[[જય સંતોષી માં]]'' પણ 1975માં રજૂ થઇ હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> 1975માં રજૂ થયેલી અન્ય એક મહત્વની ફિલ્મ ''[[દિવાર]]'' હતી જેનું નિર્દેશન [[યશ ચોપરા]]એ કર્યું હતું અને [[સલીમ-જાવેદે]] પટકથા લખી હતી. આ [[ક્રાઇમ ફિલ્મ]] “વાસ્તવિક જીવનના દાણચોર [[હાજી મસ્તાન]] પર આધારિત હતી જેમાં એક પોલિસ અધિકારી અને તેનો ગેંગ લીડર ભાઈ આમને સામને આવી જાય છે.” અમિતાભ બચ્ચને ગેંગ લીડરની ભૂમિકા ભજવી હતી અને [[ડેની બોયલ]]એ તેને “ભારતીય સિનેમાની મુખ્ય ચાવી” સમાન ફિલ્મ ગણાવી હતી.<ref name="Kumar"/> 1980 અને 1990ના દાયકામાં કોમર્શિયલ સિનેમાનો વધુ વિકાસ થયો હતો અને ''[[મિ. ઇન્ડિયા]]'' , (1987), ''[[કયામત સે કયામત તક]]'' (1988), ''[[તેઝાબ]]'' (1988), ''[[ચાંદની]]'' (1989), ''[[મૈને પ્યાર કિયા]]'' (1989), ''[[બાઝીગર]]'' (1993),<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> ''[[ડર]]'' (1993), ''[[દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે]]'' (1995) અને ''[[કુછ કુછ હોતા હૈ]]'' (1998) જેવી ફિલ્મો રજૂ થઇ હતી જેમાંથી ઘણી ફિલ્મોમાં [[આમિર ખાન]], [[સલમાન ખાન]] અને [[શાહરુખ ખાન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. 1990ના દાયકામાં જ [[તમિલ સિનેમા]]ની રાષ્ટ્રવ્યાપી લોકપ્રિયતામા વધારો થયો હતો જેમાં [[મણિ રત્નમ]] દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મોએ સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.<ref name="Rajadhyaksa96-688"/> આવી કેટલીક ફિલ્મોમાં ''[[રોજા]]'' (1992) અને ''[[બોમ્બે]]'' (1995)નો સમાવેશ થાય છે. રત્નમની શરૂઆતની ફિલ્મ ''[[નાયગન]]'' (1987)માં [[કમલ હસન]] મુખ્ય ભૂમિકામાં હતો અને આ ફિલ્મને સત્યજિત રેની ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' (1955-1959) અને [[ગુરુદત્ત]]ની ''[[પ્યાસા]]'' (1957) સાથે [[ટાઇમ મેગેઝિનની ઓલ ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો]]માં સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="Time"/> અન્ય તમિલ નિર્દેશક [[એસ. શંકર]]એ પણ પોતાની ફિલ્મ ''[[કાધલન]]'' દ્વારા ચર્ચા જગાવી હતી જે તેના સંગીત અને [[પ્રભુ દેવા]]ના નૃત્યના કારણે જાણીતી બની હતી. [[દક્ષિણ ભારત]]ની ફિલ્મ ઉદ્યોગે માત્ર રાષ્ટ્રીય અપીલ ધરાવતી ફિલ્મો રિલીઝ કરી ન હતી, પરંતુ બહુસાંસ્કૃતિક સંગીત પણ તેની વિશેષતા હતી જેનાથી રાષ્ટ્રીય ભારતીય દર્શકોમાં લોકપ્રિયતા મળી હતી.<ref name="Rajadhyaksa96-688-689">રાજાધ્યક્ષ, 688–689</ref> કેટલાક તમિલ ''[[ફિલ્મી]]'' સંગીતકારોમાં [[એ. આર. રહેમાન]] અને [[ઇલિયારાજા]]એ રાષ્ટ્રીય અને ત્યાર બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસકો મેળવ્યા છે. રહેમાનનો [[રોજા માટે પ્રથમ સાઉન્ડ ટ્રેક|''રોજા'' માટે પ્રથમ સાઉન્ડ ટ્રેક]] ટાઇમ મેગેઝિનના સર્વકાલિન “[[10 શ્રેષ્ઠ સાઉન્ડટ્રેક્સ]]”માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો<ref name="Timetop10s">{{cite web | author=Corliss, Richard | title=Best Soundtracks – ALL TIME 100 MOVIES – TIME | work=[[Time (magazine)|TIME]] | url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html | year=2005 | dateformat=mdy | access-date=24 February 2008 | archive-date=12 માર્ચ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html | url-status=dead }}</ref> અને તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ [[સ્લમડોગ મિલિયનેર (2008) સાઉન્ડટ્રેક|''સ્લમડોગ મિલિયનેર'' (2008) સાઉન્ડટ્રેક]] માટે બે [[એકેડેમી એવોર્ડ]] મળ્યા હતા. [[કન્નડ ફિલ્મ]] ''[[તબારાના કાથે]]'' ને તાશ્કંદ, નાન્તેસ, ટોકયો અને રશિયન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ સહિત વિવિધ ફિલ્મ મહોત્સવમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil&lr=|chapter=|isbn= 9781851096367|pages=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref> ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણયુગ પછી દક્ષિણ ભારતના [[કેરળના મલયાલમ સિનેમા]]એ 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં પોતાના સુવર્ણ યુગનો અનુભવ કર્યો હતો. તે સમયના કેટલાક પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મ નિર્માતાઓમાંથી કેટલાક મલયાલમ ઉદ્યોગના હતા જેમાં [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]], [[જી. અરવિંદન]], [[ટી. વી. ચંદ્રન]] અને [[શાજી એન. કરૂણ]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="malayalamcinema1">{{cite web |url=http://malayalamcinema.com/Content-4/CinemaHistory.html |title=Cinema History Malayalam Cinema |publisher=Malayalamcinema.com |date= |access-date=2008-12-30 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223132036/http://malayalamcinema.com/Content-4/CinemaHistory.html |url-status=dead }}</ref> અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નને ઘણી વખત સત્યજિત રેના આધ્યાત્મિક વારસદાર ગણવામાં આવે છે,<ref>{{cite web|title=The Movie Interview: Adoor Gopalakrishnan|publisher=[[Rediff.com|Rediff]]|date=31 July 1997|url=http://www.rediff.com/movies/jul/31adoor.htm|access-date=2009-05-21}}</ref> તેમણે આ ગાળામાં કેટલીક ઘણી વખણાયેલી ફિલ્મો બનાવી હતી જેમાં [[લંડન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[સુધરલેન્ડ ટ્રોફી]] જીતનારી ''[[ઇલિપથાયમ]]'' (1981) અને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં મોટા ઇનામો જીતનારી ''[[મથિલુકાલ]]'' (1989)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{imdb name|id=0329715|name=Adoor Gopalakrishnan}}</ref> શાજી એન. કરૂણની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[પિરાવી]]'' (1989)ને [[1989ના કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] દરમિયાન [[કેમેરા ડી’ઓર]] મળ્યો હતો જ્યારે તેમની બીજી ફિલ્મ ''[[સ્વહમ]]'' (1994) [[1994માં કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] વખતે [[પામ ડી’ઓર]] માટે સ્પર્ધામાં હતી.<ref>{{imdb name|id=0440267|name=Shaji N. Karun}} .અન્ય મલયાલમ ફિલ્મ "યોધા"ને તેની શ્રેષ્ઠ એક્શન સિક્વન્સ અને ટેકનોલોજીકલ બાબતો માટે ભારતભરમાંથી સરાહના પ્રાપ્ત થઇ.</ref> 1990ના દાયકામાં સમાંતર ફિલ્મે હિંદી સિનેમામાં પુનર્જન્મનો અનુભવ કરવાનું શરૂ કર્યું જેના માટે મુખ્યત્વે [[ઓછા બજેટની ફિલ્મ]] ''[[સત્યા]]'' (1998)ને મળેલી વિવેચકોની અને કોમર્શિયલ સફળતા જવાબદાર હતી. [[મુંબઇની અંધારી આલમ]] પર બનેલી આ ફિલ્મનું નિર્દેશન [[રામ ગોપાલ વર્મા]]એ કર્યું હતું અને [[અનુરાગ કશ્યપ]]એ વાર્તા લખી હતી. આ ફિલ્મને મળેલી સફળતાના કારણે ''[[મુંબઈ નોઇર]]'' <ref name="Nayar">{{cite news| title = Bollywood on the table| author = Aruti Nayar| work = The Tribune| date = 2007-12-16| access-date = 2008-06-19| url = http://www.tribuneindia.com/2007/20071216/spectrum/main11.htm}}</ref> તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ય પ્રકારનો ઉદભવ થયો હતો જે શહેર આધારિત ફિલ્મો હતી અને [[મુંબઈ]] શહેરની સામાજિક સમસ્યાઓ પર પ્રકાશ ફેંકતી હતી.<ref name="Jungen">{{cite web|title=Urban Movies: The Diversity of Indian Cinema|author=Christian Jungen|publisher=[[FIPRESCI]]|date=4 April 2009|url=http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|access-date=2009-05-11|archive-date=2009-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617225942/http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ ''મુંબઈ નોઇર'' પ્રકારની ફિલ્મોમાં [[મધુર ભંડારકર]]ની ''[[ચાંદની બાર]]'' (2001) અને ''[[ટ્રાફિક સિગ્નલ]]'' (2007), રામ ગોપાલ વર્માની ''[[કંપની]]'' (2002) અને તેની પ્રિક્વલ ''[[ડી]]'' (2005), અનુરાગ કશ્યપની ''[[બ્લેક ફ્રાઇડે]]'' (2004), અને ઇરફાન કાલની ''થેંક્સ મા'' (2009) સામેલ છે. આજે સક્રિય હોય તેવા અન્ય આર્ટ ડિરેક્ટરોમાં મૃણાલ સેન, બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા, ગૌતમ બોઝ, [[સંદીપ રે]], [[અપર્ણા સેન]] અને [[રિતુપર્ણો ઘોષ]] બંગાળી સિનેમામાં, અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન, શાજી એન, કરુણ અને ટી. વી. ચંદ્રન મલયાલમ સિનેમામાં, મણી કૌલ, કુમાર સાહની, કેતન મહેતા, [[ગોવિંદ નિહલાની]], શ્યામ બેનેગલ,<ref name="Gokulsing-18"/> [[મીરા નાયર]], [[નાગેશ કુકુનુર]], [[સુધીર મિશ્રા]] અને [[નંદિતા દાસ]] હિંદી સિનેમામાં, મણી રત્નમ અને સંતોષ સિવાન તમિલ સિનેમામાં, અને [[દીપા મહેતા]], [[અનંત બાલાની]], [[હોમી અડાજણીયા]], વિજય સિંઘ અને [[સૂની તારાપોરવાલા]] [[ભારતીય અંગ્રેજી]] સિનેમામાં સક્રિય છે. == પ્રભાવો == [[ચિત્ર:Imax theater hyderabad.jpg|right|thumb|હૈદરાબાદ ખાતે પ્રસાદ આઇમેક્સ થિયેટર, વિશ્વનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થ્રીડી થિયેટર (વિશ્વનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થિયેટર ઓસ્ટ્રેલિયાના સિડનીમાં આવેલું છે.).<ref>http://www.rediff.com/money/2003/jun/10imax.htm</ref>]] ભારતમાં લોકપ્રિય સિનેમાની રૂપરેખા તૈયાર કરવામાં મુખ્યત્વે છ પ્રભાવની ભૂમિકા જોવા મળે છે. સૌથી પહેલી અસર ''[[મહાભારત]]'' અને ''[[રામાયણ]]'' જેવા [[ભારતીય મહાકાવ્યો]]ની હતી જેણે લોકપ્રિય ભારતીય સિનેમાના વિચાર અને કલ્પના પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો હતો. ખાસ કરીને તેના વર્ણનમાં તેનો પ્રભાવ છે. આ પ્રભાવની ટેકનિકના ઉદાહરણમાં [[સાઇડ સ્ટોરી]], [[બેક-સ્ટોરી]] અને [[વાર્તાની અંદર વાર્તા]]નો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં ઘણી વખત એવા પ્લોટ હોય છે જેની પેટા-પ્લોટમાં શાખા પડે છે, આ પ્રકારના વર્ણનના ઉદાહરણ 1993ની ફિલ્મો ''[[ખલનાયક]]'' અને ''[[ગર્દિશ]]'' માં જોઇ શકાય છે. બીજો પ્રભાવ પ્રાચિન [[સંસ્કૃત નાટકો]]ની અસર રૂપે જોવા મળે છે જે એકદમ છટાદાર હતા અને ભવ્યતા પર વધુ ધ્યાન અપાયું હતું જેમાં [[સંગીત]], [[નૃત્ય]] અને સંજ્ઞાની મદદથી "એક જોશપૂર્ણ કલાકારીયુક્ત એકમની રચના થતી હતી જેમાં નૃત્ય અને માઇમને નાટ્યાત્મક અનુભવમાં" કેન્દ્ર સ્થાન મળતું હતું. સંસ્કૃત નાટકો ''[[નાટ્ય]]'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને આ નામ ''નૃત'' (નૃત્ય) પરથી ઉતરી આવ્યું હતું. તેમાં શાનદાર નૃત્ય આધારિત ડ્રામા સામેલ હતા જે ભારતીય સિનેમામાં હજુ પણ ચાલુ છે.<ref name="Gokulsing-98"/> સંસ્કૃત નાટકોના સમયથી શરૂ થયેલી પ્રદર્શનની ''[[રસ]]'' પદ્ધતિ ભારતીય સિનેમાને વિશ્વના સિનેમાથી અલગ પાડતી પાયાની વિશેષતા છે. ''રસ'' પદ્ધતિમાં કલાકાર દ્વારા [[ભારપૂર્વક]] લાગણી વ્યક્ત કરવામાં આવે છે અને દર્શકો તે સંવેદનાનો અનુભવ કરે છે. તેનાથી વિપરીત [[પશ્ચિમી સ્ટાનિસ્લાવિસ્કી પદ્ધતિ]] છે જેમાં કલાકારોએ માત્ર સંવેદના વ્યક્ત કરવાના બદલે પાત્રનું જીવતું જાગતું સ્વરૂપ બની જવું પડે છે અભિનયની ''રસ'' પદ્ધતિ હિંદી ફિલ્મોના લોકપ્રિય કલાકારો [[અમિતાભ બચ્ચન]] અને [[શાહરૂખ ખાન]], રાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત ફિલ્મ ''[[રંગ દે બસંતી]]'' (2006)<ref name="Jones">{{citation|title=Bollywood, Rasa and Indian Cinema: Misconceptions, Meanings and Millionaire|author=Matthew Jones|soi=10.1080/08949460903368895|journal=Visual Anthropology|volume=23|issue=1|date=January 2010|pages=33–43}}</ref> અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિ પામેલી [[સત્યજિત રે]] દ્વારા નિર્દેશિત બંગાળી ફિલ્મોમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.<ref name="Cooper 2000 1-4"/> ત્રીજો પ્રભાવ પરંપરાગત લોક નાટકોના [[ભારતીય થિયેટર]]નો છે જે સંસ્કૃત થિયેટરના પતન સાથે 10મી સદીમાં વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા હતા. આ પ્રાદેશિક પરંપરામાં [[બંગાળ]]માં [[યાત્રા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં [[રામલીલા]] અને [[તમિલ નાડુ]]માં [[ટેરુક્કુટુ]]નો સમાવેશ થાય છે. ચોથો પ્રભાવ [[પારસી]] થિયેટરનો હતો જેમાં [[વાસ્તવવાદ]] અને [[કલ્પના]], સંગીત અને નૃત્ય, વર્ણન, ભવ્યતા, સાદા સંવાદો, અને સ્ટેજ પર રજૂઆતની સંર્જનશીલતાનું મિશ્રણ કરવામાં આવતું હતું જેમાંથી [[મેલોડ્રામા]]નું સર્જન થતું હતું. પારસી નાટકોમાં હલકી કક્ષાની રમુજ, સુમધુર ગીતો અને સંગીત, સનસનાટી અને ભવ્ય સ્ટેજની કળાનો ઉપયોગ થતો હતો.<ref name="Gokulsing-98">{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=98}}</ref> આ તમામ પ્રભાવની અસર [[મનમોહન દેસાઇ|મનમોહન દેસાઈ]]ની 1970ના દાયકાની અને 1080ના પ્રારંભમાં ''[[મસાલા]]'' ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે જેમાં ''[[કુલી]]'' (1983) મુખ્ય છે. અમુક અંશે તાજેતરની વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી ''રંગ દે બસંતી'' જેવી ફિલ્મ પર પણ તેનો પ્રભાવ છે.<ref name="Jones"/> પાંચમો પ્રભાવ [[હોલિવૂડ]]નો છે જ્યાં 1920ના દાયકાથી 1950ના દાયકા દરમિયાન [[મ્યુઝિકલ]] લોકપ્રિય હતા, જોકે ભારતીય ફિલ્મોએ અમુક અંશે હોલિવૂડની ફિલ્મો કરતા અલગ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. ઉદાહરણ તરીકે હોલિવૂડના મ્યુઝિકલનો પ્લોટ મનોરંજન જગત પર આધારિત રહેતો હતો. ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ ભારતીય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં વ્યાપક કલ્પનાના તત્વનો ઉમેરો કરીને તેમની ફિલ્મોમાં ગીત અને સંગીતનો ઉપયોગ જેતે સ્થિતિની રજૂઆતના કુદરતી માધ્યમ તરીકે કર્યો હતો. પૌરાણિક કથા, ઇતિહાસ, પરીકથા વગેરેને ગીત અને સંગીત દ્વારા રજૂ કરવાની એક મજબુત ભારતીય પરંપરા છે. આ ઉપરાંત હોલિવૂડના ફિલ્મનિર્માતાઓ વાસ્તવવાદી વર્ણન સંપૂર્ણપણે પ્રભાવ જમાવે તે માટે તેમના કામના ઉભા કરાયેલા પ્રકારને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા જ્યારે ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ એ હકીકત છુપાવવાનો બિલકુલ પ્રયાસ ન કર્યો કે સ્ક્રીન પર જે દર્શાવવામાં આવે છે તે એક સર્જન, ભ્રમણા અને કલ્પના છે. જોકે તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે કઇ રીતે આ સર્જન લોકોના જીવનમાં જટિલ અને રસપ્રદ રીતે આંતરિક રીતે વણાયેલ છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=98–99}}</ref> અંતિમ પ્રભાવ પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ ટેલિવિઝન ખાસ રરીને એમટીવીનો હતો જેનો પ્રભાવ 1990ના દાયકાથી વધી રહ્યો હતો. તેની અસર ગતિ, કેમેરાના એંગલ, ડાન્સ સિક્વન્સ અને તાજેતરની ફિલ્મોના સંગીત પર જોવા મળે છે. [[મણી રત્નમ]]ની ''[[બોમ્બે]]'' (1995) આ વલણનું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=99}}</ref> મુખ્યપ્રવાહના લોકપ્રિય ભારતીય સિનેમાની જેમ ભારતીય [[સમાંતર સિનેમા]] પર પણ ભારતીય થિયેટર (ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકો) અને [[ભારતીય સાહિત્ય]] (ખાસ કરીને [[બંગાળી સાહિત્ય]])નો પ્રભાવ જોવા મળે છે, પરંતુ વિદેશી પ્રભાવની વાત આવે ત્યારે અલગ પડે છે જ્યાં તે હોલિવૂડ કરતા [[યુરોપિયન સિનેમા]] (ખાસ કરીને [[ઇટાલિયન નવ વાસ્તવવાદ]] અને ફ્રેન્ચ [[કાવ્યાત્મક વાસ્તવવાદ]])થી વધુ પ્રભાવિત છે. સત્યજિત રેએ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[પાથેર પાંચાલી]]'' (1955) પર ઇટાલીયન ફિલ્મ નિર્માતા [[વિટ્ટોરિયો ડી સિકા]]ની ''[[બાઇસિકલ થિવ્ઝ]]'' (1948) અને ફ્રેન્ચ ફિલ્મ નિર્માતા [[જીન રેનોર]]ની ''[[ધ રિવર]]'' (1951), જેમાં તેઓ સહાયક હતા, તેનો પ્રભાવ હોવાનું જણાવ્યું હતું. યુરોપિયન સિનેમા અને બંગાળી સાહિત્યના પ્રભાવ ઉપરાંત રે પર ભારતીય થિયેટરની પરંપરાનો, ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકની પદ્ધતિ રસનો પ્રભાવ હતો. ''રસ'' ની જટિવ વિચારધારામાં લાગણી વ્યક્ત કરવા માટે માત્ર મુખ્ય પાત્રો પર નહીં, પરંતુ અમુક આર્ટિસ્ટીક પદ્ધતિનો પણ ઉપયોગ કરીને દર્શકને તેનો અનુભવ કરાવવામાં આવે છે. ''રસ'' ના આ બેવડા પ્રકાર ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' માં જોવા મળે છે.<ref name="Cooper 2000 1-4">{{citation|last=Cooper|first=Darius|title=The Cinema of Satyajit Ray: Between Tradition and Modernity|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=0521629802|pages=1–4}}</ref> [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (1953) પર ડી સિકાની ''બાઇસિકલ થિવ્ઝ'' નો પ્રભાવ છે અને તેનાથી ભારતમાં એક નવી લહેરનો માર્ગ ખુલ્યો હતો જે સમયે [[ફ્રેન્ચ ન્યુ વેવ]] અને [[જાપાનના ન્યુ વેવ]]નો પણ પ્રારંભ થયો હતો.<ref name="Srikanth Srinivasan"/> == પ્રાદેશિક ઉદ્યોગો == === મરાઠી સિનેમા === મરાઠી સિનેમા (मराठी चित्रपट) ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં મરાઠી ભાષામાં બનેલી ફિલ્મોના સંદર્ભમાં વપરાય છે. તે ભારતમાં સૌથી જૂનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. ભારતમાં પ્રથમ ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર (1913) નામે એક મૂંગી ફિલ્મ હતી જે એક મહારાષ્ટ્રીયન દાદાસાહેબ ફાળકેએ મરાઠી ભાષામાં બનાવી હતી અને તેમાં મરાઠી કલાકારોનો ઉપયોગ કરાયો હતો જેઓ મરાઠી અને સંસ્કૃત સંગીત નાટિકાઓ (મ્યુઝિકલ્સ) તથા તે સમયે મરાઠીમાં ભજવાતા નાટકોમાં કામ કરતા હતા. પ્રથમ બોલતી હિંદી ફિલ્મ આલમઆરા રિલિઝ થયાના માત્ર એક વર્ષ બાદ પ્રથમ મરાઠી બોલતી ફિલ્મ અયોધ્યાચા રાજા (પ્રભાત ફિલ્મનું નિર્માણ) 1932માં રજૂ થઇ હતી. મરાઠી સિનેમાનો આ ગાળામાં વિકાસ થયો હતો. આ ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઇ ખાતે આવેલો હતો. મરીઠી સિનેમા એ ભારતીય સિનેમા જેટલું જ જૂનું છે. વાસ્તવમાં ભારતમાં સિનેમા ક્ષેત્રે [[દાદાસાહેબ ફાળકે]] અગ્રણી હતા જેઓ 1913માં પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[રાજા હરિશ્ચંદ્ર]]'' દ્વારા ભારતમાં ચાલતા ચિત્રોની ક્રાંતિ લાવ્યા હતા. આ ફિલ્મ મરાઠી કલાકારોને લઇને બની હોવાથી [[IFFI]] અને [[NIFD]] દ્વારા તેને મરાઠી સિનેમાનો હિસ્સો ગણવામાં આવે છે. === આસામી સિનેમા === [[આસામી ભાષા]]ના ફિલ્મ ઉદ્યોગના મૂળ ક્રાંતિકારી વિચારક [[રૂપકુંવર જ્યોતિપ્રસાદ અગરવાલ]]ની અસલ કૃતિઓમાં રહેલું છે જેઓ વિખ્યાત કવિ, નાટ્યલેખક, સંગીતકાર અને [[સ્વતંત્રતા સેનાની]] હતા. તેમણે 1935માં પ્રથમ આસામી ફિલ્મ [[જોયમતિ]]ના નિર્માણમાં ભૂમિકા ભજવી હતી જે ચિત્રકલા મૂવીટોનના બેનર હેઠળ બની હતી.<ref>જોયમોતી (1935) [http://www.imdb.com/title/tt0151153/ ], IMDB.com</ref> 21મી સદીની શરૂઆતમાં [[બોલિવૂડ]] સ્ટાઇલની આસામી ફિલ્મો રજૂ થવા લાગી હતી, પરંતુ આ ઉદ્યોગ માર્કેટમાં સ્પર્ધા કરવામાં સક્ષમ રહ્યો નથી અને [[બોલિવૂડ]] જેવું મોટું ફિલ્મ ઉદ્યોગ તેના પર છવાઇ ગયું છે.<ref>લક્ષ્મી બી, ઘોષ, ''આસામીઝ સિનેમાની દુનિયામાં ડોકીયું'' [http://www.hindu.com/2006/01/05/stories/2006010504870200.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110195304/http://www.hindu.com/2006/01/05/stories/2006010504870200.htm |date=2006-01-10 }}, ધ હિન્દુ, 2006</ref> === બંગાળી સિનેમા === [[ચિત્ર:Satyajit Ray.jpg|thumb|right|150px|સત્યજીત રે, બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા]] [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં [[ટોલીગંજ]]ની [[બંગાળી ભાષા]]ની સિનેમેટિક પરંપરાએ ઘણા પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મનિર્માતાઓ આપ્યા છે જેમાં [[સત્યજિત રે]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને [[મૃણાલ સેન]] સૌથી વધુ સુપ્રસિદ્ધ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake138">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 138</ref> તાજેતરમાં જે બંગાળી ફિલ્મોએ રાષ્ટ્રનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે તેમાં [[ઐશ્વર્યા રાય]] દ્વારા અભિનિત [[રિતુપર્ણો ઘોષ]]ની ''[[ચોકેર બાલી]]'' સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake139">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 139</ref> બંગાળી ફિલ્મનિર્માણમાં [[બાંગ્લા સાયન્સ ફિક્શન]] ફિલ્મો તથા સામાજિક મુદ્દા પર બનેલી ફિલ્મો સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake138-140">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 138–140</ref> 1993માં બંગાળી ફિલ્મોનું કુલ ઉત્પાદન 57 ફિલ્મનું હતું.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> [[બંગાળ]]માં સિનેમાનો ઇતિહાસ 1890ના દાયકાથી શરૂ થાય છે જ્યારે [[કોલકાતા|કલકત્તા]]ના થિયેટરમાં પ્રથમ [[બાયોસ્કોપ]] દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. એક દાયકાની અંદર [[વિક્યોરિયન યુગ]]ના અગ્રણી [[હીરાલાલ સેન]]એ ઉદ્યોગના બીજ રોપ્યા હતા જેમણે [[રોયલ બાયોસ્કોપ કંપની]]ની સ્થાપના કરીને [[સ્ટાર થિયેટર, કલકત્તા]], [[મિનરવા થિયેટર]], ક્લાસિક થિયેટર ખાતે અનેક લોકપ્રિય શોના સ્ટેજ પ્રદર્શનોના દૃશ્યો રજુ કર્યા હતા. સેનના કામ પછી લાંબા વિરામ બાદ [[ધિરેન્દ્ર નાથ ગાંગુલી]] (ડી. જી. દાસ તરીકે જાણીતા) દ્વારા 1918માં [[ઇન્ડો બ્રિટિશ ફિલ્મ કંપની]]ની રચના કરવામાં આવી હતી જે બંગાળી માલિકીની પ્રથમ પ્રોડક્શન કંપની હતી. જોકે, પ્રથમ બંગાળી ફિલ્મ [[બિલવામંગલ]]નું નિર્માણ 1919માં [[મદન થિયેટર]]ના બેનર હેઠળ થયું હતું. [[બિલાટ ફેરત]] 1921માં આઇબીએફસીનું પ્રથમ નિર્માણ હતું. [[મદન થિયેટર]] દ્વારા બનાવાયેલી [[જમાઇ શષ્ઠી]] પ્રથમ બંગાળી ટોકી હતી.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0316049/ આઇએમડીબી પેજ ઓન જમાઇ શષ્ઠીઃ પ્રથમ બંગાળી ટોકી]</ref> 1932માં બંગાળી સિનેમા માટે [[ટોલીવૂડ]] શબ્દ પ્રચલિત થયો હતો જેમાં ટોલીગંજને [[હોલિવૂડ]] સાથે પ્રાસ બેસાડવામાં આવ્યો હતો અને તે સમયે તે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર હતું. ત્યાર બાદ તેના પરથી બોલીવૂડ શબ્દ રચાયો હતો અને મુંબઇ સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકે ટોલીગંજને પાછળ રાખી દીધું હતું. [[હોલિવૂડ પ્રેરિત નામ]] ઉતરી આવ્યા હતા.<ref name="Sarkar">{{citation|first=Bhaskar|last=Sarkar|title=The Melodramas of Globalization|journal=Cultural Dynamics|year=2008|volume=20|pages=31–51 [34]}}</ref> બંગાળી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં [[સમાંતર સિનેમા]]ની ચળવળ 1950ના દાયકામાં શરૂ થઇ હતી. ત્યાર બાદ લાંબો ઇતિહાસનો પથ કાપવામાં આવ્યો છે જેમાં [[સત્યજિત રે]], [[મૃણાલ સેન]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને બીજા મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસા મેળવી અને [[ફિલ્મના ઇતિહાસ]]માં તેમનું સ્થાન સુરક્ષિત કર્યું. === ભોજપુરી સિનેમા === [[ભોજપુરી ભાષા]]ની ફિલ્મો મુખ્યત્વે [[બિહાર]] અને પૂર્વ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં વસતા લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને બને છે. [[દિલ્હી]] અને [[મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં પણ ભોજપુરી ફિલ્મોને ઘણા દર્શકો મળી રહે છે જ્યાં ભોજપુરી ભાષી વિસ્તારના ઘણા લોકો સ્થળાંતર કરીને વસવાટ કરવા ગયા છે. ભારત ઉપરાંત ભોજપુરી ભાષી દેશોમાં પણ આ ફિલ્મો માટે મોટું માર્કેટ છે જેમાં [[વેસ્ટ ઇન્ડિઝ]], [[ઓસેનિયા]] અને દક્ષિણ અમેરિકા સામેલ છે.<ref>{{cite book |title=Language in Indenture: A Sociolinguistic History of Bhojpuri-Hindi in South Africa |last=Mesthrie |first=Rajend |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=041506404X |pages=19–32 }}</ref> ભોજપુરી ભાષાની ફિલ્મોનો ઇતિહાસ 1962માં શરૂ થાય છે જ્યારે [[ગંગા મૈયા તોહો પિયારી ચઢાઇબો]] (ગંગા માતા, હું તને પીળી સાડી ચઢાવું છું) જેનું નિર્દેશન કુંદન કુમારે કર્યું હતું.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0233774/ આઇએમડીબી]</ref> ત્યાર પછીના દાયકામાં ભોજપુરી ફિલ્મોનું નિર્માણ અટકી અટકીને ચાલતું હતું. [[બિદેશિયા]] (વિદેશી, 1963, એસ. એન. ત્રિપાઠી દ્વારા નિર્દેશિત) અને ''ગંગા'' (ગંગા, 1965, કુંદન કુમાર દ્વારા નિર્દેશિત) નફો કરી શકી અને લોકપ્રિય બની. પરંતુ 1960 અને 1970ના દાયકામાં સામાન્ય રીતે ભોજપુરી ફિલ્મો બનતી ન હતી. 2001માં સુપરહિટ ફિલ્મ ''સૈયાં હમાર'' (માય સ્વીટહાર્ટ, નિર્દેશન મોહન પ્રસાદ) રજૂ થવાની સાથે ઉદ્યોગમાં ફરી તેજી આવી. તે ફિલ્મના હિરો રવિ કિશન સુપરસ્ટાર બની ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1060414/asp/etc/story_6075200.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5guab5?url=http://www.telegraphindia.com/1060414/asp/etc/story_6075200.asp |url-status=dead }}</ref> સફળતા પછી બીજી કેટલીક નોંધપાત્ર સફળ ફિલ્મો બની હતી જેમાં ''પંડિતજી બતાઇના બિયાહ કબ હોઇ'' (પંડિતજી, મને કહો કે મારા લગ્ન ક્યાર થશે, 2005, મોહન પ્રસાદ દ્વારા નિર્દેશિત) અને ''સસુરા બડા પૈસે વાલા'' (મારો સસરો પૈસાવાળો, 2005) સામેલ છે. ભોજપુરી ફિલ્મો ઉદ્યોગના વિકાસના માપરૂપે આ બંને ફિલ્મોએ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાં તે સમયની મુખ્ય ધારાની બોલિવૂડની હિટ ફિલ્મો કરતા પણ સારો બિઝનેસ કર્યો હતો. બંને ફિલ્મો અત્યંત નીચા બજેટથી બનાવાઇ હતી અને નિર્માણ ખર્ચ કરતા તેને 10 ગણી વધુ આવક મેળવી હતી.<ref>"મૂવ ઓવર બોલિવૂડ, હિયર ઇસ ભોજપૂરી," બીબીસી ન્યૂઝ ઓનલાઇન: http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/1/hi/world/south_asia/4512812.stm</ref> અન્ય ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગોની સરખામણીમાં તે નાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હોવા છતાં તેની ઝડપી સફળતાના કારણે ભોજપુરી સિનેમાની હાજરીમાં નાટ્યાત્મક વધારો થયો છો. ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગ હવે એક એવોર્ડ શો<ref>{{Cite web |url=http://www.bhojpurifilmaward.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091102163552/http://www.bhojpurifilmaward.com/ |url-status=dead }}</ref> અને ટ્રેડ મેગેઝિન ''ભોજપુરી સિટી'' પણ ચલાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhojpuricity.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090904183654/http://www.bhojpuricity.com/ |url-status=dead }}</ref> ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. બિહારના મુખ્ય મંત્રી નિતિશ કુમાર રાજગીરમાં (પટનાથી 80 કિમીના અંતરે) ફિલ્મ ઉદ્યોગ શરૂ કરી રહ્યા છે. આ ફિલ્મ ઉદ્યોગથી બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશમાં ઘણા લોકોને રોજગારી મળશે. એવી ઘણી ફિલ્મો છે જેમાં અમિતાભ બચ્ચન, અજય દેવગણ, નગ્મા, મિથુન ચક્રવર્તી જેવા બોલિવૂડના કલાકારોએ કામ કર્યું છે અને ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગને ટેકો આપ્યો છે.... === હિંદી સિનેમા === [[મુંબઈ]]નો [[હિંદી ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ એ ભારતીય સિનેમાની સૌથી મોટી અને સૌથી લોકપ્રિય શાખા છે જે બોમ્બે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>{{cite book|author=Pippa de Bruyn; Niloufer Venkatraman; Keith Bain|title=Frommer's India|year=2006|publisher=Frommer's|isbn=0471794341|pages=579}}{{cite book|author=Crusie, Jennifer;Yeffeth, Glenn|title=Flirting with Pride & Prejudice|year=2005|publisher=BenBella Books, Inc.|isbn=1932100725|pages=92}}</ref> હિંદી સિનેમાએ શરૂઆતમાં જાતિ અને સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓ પર ફિલ્મો બનાવી હતી જેમાં ''[[અછુત કન્યા]]'' (1936) અને ''[[સુજાતા]]'' (1959) સામેલ છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake10-11">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 10–11</ref> [[રાજકપૂર]]ની ''[[આવારા]]'' સાથે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી.<ref name="Gokulsing&Dissanayake10">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 10</ref> 1990ના દાયકામાં હિંદી સિનેમાના ક્ષેત્રમાં વધારો થયો હતો અને 1991માં લગભગ 215 ફિલ્મો બની હતી.<ref name="Potts74"/> ''[[દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે]]'' સાથે હિંદી સિનેમાએ [[પશ્ચિમના વિશ્વ]]માં તેની કોમર્શિયલ હાજરી પ્રસ્થાપિત કરી હતી.<ref name="Potts74"/> 1995માં ભારતીય અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર વાર્ષિક વૃદ્ધિ જોવા મળી અને કોમર્શિયલ સાહસ તરીકે હિંદી સિનેમાએ વાર્ષિક 15%ના દરે વૃદ્ધિ નોંધાવી હતી.<ref name="Potts74"/> કોમર્શિયલ અસરમાં વધારો થવાના કારણે [[શાહરુખ ખાન]], [[આમિર ખાન]] અને [[રિત્વિક રોશન]] જેવા જાણીતા ભારતીય કલાકારોની આવક 2010 સુધીમાં ફિલ્મ દીઠ રૂ. 15 કરોડ સુધી પહોંચી ગઇ હતી.<ref name="Potts75">પોટ્ટ્સ, 75</ref> [[માધુરી દિક્ષિત]] જેવા મહિલા કલાકારને પણ એક ફિલ્મ માટે રૂ. 1.25 કરોડ મળવા લાગ્યા હતા.<ref name="Potts74"/> ઘણા કલાકારોએ એક સાથે 3-4 ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે કરાર કર્યા.<ref name="Potts75"/> હિંદી ફિલ્મોને ફાઇનાન્સ કરવા માટે [[ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા]] જેવી સંસ્થાઓ પણ આગળ આવી.<ref name="Potts75"/> ''[[ફિલ્મફેર]]'' , ''[[સ્ટારડસ્ટ]]'' , ''[[સિનેબ્લિટ્ઝ]]'' જેવા ઘણા મેગેઝિન લોકપ્રિય બન્યા.<ref name="Gokulsing&Dissanayake11">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 11</ref> === ગુજરાતી સિનેમા === ગુજરાતમાં પ્રાદેશિક ફિલ્મોનો સફર 1932માં શરૂ થયો હતો. ત્યારથી [[ગુજરાતી ફિલ્મો]]એ ભારતીય સિનેમાને પુષ્કળ યોગદાન આપ્યું છે. ભારતીય પ્રાદેશિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગુજરાતી ફિલ્મોને લોકપ્રિયતા મળી છે. ગુજરાતી ફિલ્મો હંમેશા પૌરાણિક કથાઓથી લઇને ઇતિહાસ અને સામાજિકથી લઇને રાજકીય વિષયોની પટકથા પર આધારિત હોય છે. પ્રારંભથી જ ગુજરાતી સિનેમાએ વિવિધ વાર્તાઓ અને ભારતીય સમાજના મુદ્દાઓ પર પ્રયોગાત્મક ફિલ્મો આપી છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતે બોલીવૂડને પણ નોંધપાત્ર યોગદાના આપ્યું છે કારણ કે કેટલાક ગુજરાતી કલાકારો ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગ્લેમર લાવ્યા છે. ગુજરાતી ફિલ્મોની સ્ક્રિપ્ટ અને વાર્તા માનવ સંવેદનાઓ પર આધારિત હતી. તેમાં માનવીય આકાંક્ષાઓ સાથે પારિવારિક સંબંધો પરની ફિલ્મો બનતી હતી જેમાં ભારતીય કૌટુંબિક સંસ્કૃતિને લગતા વિષય હતા. તેથી ગુજરાતી સિનેમામાં માનવીય સંવેદનાથી ઇનકાર કરી શકાતો નથી. પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ 'નરસિંહ મહેતા' 1932માં રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન નટુભાઈ વકીલે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં મુખ્ય કલાકારોમાં મોહનલાલા, મારુતિરાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મેહતાબ હતા. તે સંત ફિલ્મ પ્રકારની ફિલ્મ હતી જેમાં સંત નરસિંહ મહેતાના જીવનનું આલેખન હતું. તેઓ જે સંપ્રદાયમાં થઇ ગયા તે સંપ્રદાયમાં સદીઓ બાદ મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ પણ થયો હતો. આ ફિલ્મ અતુલ્ય હતી કારણ કે તેમાં કોઇ ચમત્કારનું વર્ણન કરાયું ન હતું. 1935માં અન્ય એક સામાજિક ફિલ્મ 'ઘર જમાઇ' રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન હોમી માસ્ટરે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજહાં, અમુ અલીમિયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસૂલે ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મમાં ઘરજમાઇ અને તેના દુઃસાહસી કારનામા તથા મહિલા સ્વતંત્રતા વિરૂદ્ધ તેનું સમસ્યા પેદા કરતું વલણ રજૂ કરાયું હતું. તે કોમેડી પ્રકારની ફિલ્મ હતી અને ઉદ્યોગમાં તેને ભારે સફળતા મળી હતી. [[ગુજરાતી ફિલ્મો]]એ આ રીતે કેટલાક અન્ય મહત્વના સામાજિક, રાજકીય તથા ધાર્મિક મુદ્દાઓ ધ્યાને લીધા છે. 1948, 1950, 1968 અને 1971માં વિવિધતામાં વિસ્તાર થયો હતો. ચતુરભાઈ દોશી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ કરિયાવર, રામચરણ ઠાકોર દ્વારા નિર્દેશિત વડીલોના વાંકે, રતિભાઈ પુનાતર દ્વારા નિર્દેશિત ગાડાનો બેલ, અને વલ્લભ ચોક્સી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ લીલુડી ધરતીએ ઉદ્યોગને ભારે સફળતા અપાવી હતી. આધુનિકીકરણની સમસ્યા કેટલીક ફિલ્મોમાં મુખ્યત્વે જોવા મળે છે. ગાડાનો બેલ જેવી ફિલ્મમાં મજબુત વાસ્તવવાદ અને સુધારાવાદ જોવા મળે છે. ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગે વિવિધ મુદ્દા પર પ્રયોગ પણ કર્યા છે. લીલુડી ધરતી જેવી ગુજરાતી ફિલ્મમાં ફળદ્રુપતાની વિધિ સાથે ગ્રામિણ વિશ્વનું પ્રતિબિંબ છે. 1975માં ચંદ્રકાંત સંગાણી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ તાનારીરીમાં અકબરની ઓછી જાણીતી બાજુ રજૂ કરવામાં આવી હતી જેને સામાન્ય રીતે કાયમ દયાશીલ શાસક તરીકે દર્શાવાય છે. ગિરિશ મનુકાંત દ્વારા નિર્દેશિત અને 1976માં રિલીઝ કરવામાં આવેલી ફિલ્મ સોનબાઇની ચુંદડી ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ સિનેમાસ્કોપ ફિલ્મ હતી. આ ઉપરાંત 1980માં કેતન મહેતા દ્વારા નિર્દેશિત ભવની ભવાઇ રિલીઝ થઇ હતી. આ ફિલ્મમાં ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, કુશળ કેમેરા વર્ક જોવા મળ્યું અને બે એવોર્ડ જીત્યા તેમાં બેસ્ટ ફિચર ફિલ્મ ઓન નેશનલ ઇન્ટીગ્રેશન માટે નેશનલ એવોર્ડ તથા ફ્રાન્સમાં નેન્ટસ ફેસ્ટિવલમાં અન્ય એક એવોર્ડ મળ્યો હતો. 1992માં સંજીવ શાહ દ્વારા નિર્દેશિત હું, હુશી હુંશીલાલને આધુનિક ફિલ્મ ગણવામાં આવી હતી. અમુક ફિલ્મ હસ્તિઓના પ્રભાવશાળી કામના કારણે ગુજરાતી ફિલ્મો સમૃદ્ધ બની હતી. અનુપમા, ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી,સ્નેહલતા, અરવિંદ ત્રિવેદી, રમેશ મહેતા અને વેલજીભાઈ ગજ્જર, દિલીપ પટેલ, રણજીતરાજ, સોહિલ વિરાણી, નારાયણ રાજગોર, પ્રેમશંકર ભટ્ટ, જય પટેલ, અશ્વિન પટેલ, ગિરિજા મિત્રા, અંજાના, મનમોહન દેસાઈ, સંજય ગઢવી, કલ્યાણજી આનંદજી, દિપીકા ચિખલિયા, બિંદુ ઝવેરી,આશા પારેખ,રીતા ભાદુરી,કિરણકુમાર, રેણુકા સહાને અને પ્રિતિ પારેખ જેવી હસ્તિઓએ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગને યોગદાન આપ્યું છે. === કન્નડ સિનેમા === ''સેંડલવુડ'' તરીકે ઓળખાતો કન્નડ ફિલ્મ ઉદ્યોગ [[બેંગલોર]] સ્થિત છે અને મોટા ભાગે [[કર્ણાટક]] રાજ્યના લોકોને ધ્યાનમાં રાખી ફિલ્મો બનાવે છે. [[ડો. રાજકુમાર]] કન્નડ ફિલ્મોની પ્રતિમા સમાન છે. પોતાની કારકિર્દીમાં તેમણે વિવિધ પાત્રો ભજવ્યા છે અને ફિલ્મો અને આલ્બમ માટે લગભગ 300 ગીતો ગાયા છે.{{Citation needed|date=January 2010}} કેટલાક જાણીતા કન્નડ ફિલ્મ નિર્દેશકોમાં [[ગિરિશ કાસરવલ્લી]], [[પુત્તના કાનાગલ]], [[જી. વી. ઐયર]], [[ગિરિશ કર્નાડ]], [[ટી. એસ. નાગાભારણા]], [[યોગરાજ ભટ]], [[સુરી]] સામેલ છે. લોકપ્રિય કલાકારોમાં [[વિષ્ણુવર્ધન]], [[અંબરિશ]], [[રવિચંદ્રન]], [[રમેશ]], [[અનંત નાગ]], [[શંકર નાગ]], [[પ્રભાકર]], [[ઉપેન્દ્ર]], [[સુદીપ]], [[દર્શન]], [[શિવરાજ કુમાર]], [[પુનિત રાજકુમાર]], કલ્પના, ભારતી, જયંતિ, પંડરી બાઇ, બી. સરોજદેવી, સુધારાણી, માલાશ્રી, તારા, ઉમાશ્રી અને રમ્યાનો સમાવેશ થાય છે. જાણીતા સંગીત નિર્દેશકોમાં [[જી. વી. વેંકટેશ]], [[વિજય ભાસ્કર]], ટી. જી. લિંગપ્પા, [[રાજન-નાગેન્દ્ર]], [[હમસાલેખા]] અને [[ગુરુકિરણ]]નો સમાવેશ થાય છે. બંગાળી સિનેમા અને મલયાલમ સિનેમાની સાથે કન્નડ સિનેમાએ ભારતીય [[સમાંતર સિનેમા]]ને ઘણું યોગદાન આપ્યું છે. આ પ્રકારની કેટલીક પ્રભાવશાળી ફિલ્મોમાં ''[[સમસ્કારા]]'' ([[યુ. આર. અનંતમૂર્તિ]]ની નવલકથા પર આધારિત), [[બી. વી. કારંથ]]ની ''[[ચોમાના ડુડી]]'' , ''[[તબારાના કાથે]]'' સામેલ છે. [[સમસ્કારા]], [[વામસવૃક્ષ]], [[પાનિયમ્મા]], [[કાડુ કુદુરે]], [[હમસાગીથે]], [[ચોમાના ડુડી]], [[એક્સિડન્ટ]], [[ઘાટ શ્રદ્ધા]], [[આક્રમણ]], [[મુરુ ધારીગુલુ]], [[તબારાના કાથે]], [[બનાધા વેશા]], [[માને]], [[ક્રાઉર્ય]], [[તાયી સાહેબા]], [[દ્વીપા]] વગેરે પ્રતિષ્ઠિત ''આર્ટહાઉસ'' ફિલ્મો છે. === મલયાલમ સિનેમા === [[ચિત્ર:Adoor gopalakrishnan.jpg|thumb|left|આદૂર ગોલાપકૃષ્ણન, મલયાલમ ફિલ્મ નિર્માતા]] દક્ષિણના રાજ્ય [[કેરળ]] સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગને મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગ કહેવામાં આવે છે જે [[સમાંતર સિનેમા]] અને મુખ્યપ્રવાહના સિનેમા વચ્ચેની ખાઇ પૂરે છે અને વિચારોત્તેજક સામાજિક મુદ્દા પર ફિલ્મો બનાવે છે. જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]], [[શાજી એન. કરુણ]], [[જી. અરવિંદન]], [[પદ્મરાજન]], [[સાથ્યાન આંથિકડ]], [[પ્રિયદર્શન]] અને [[શ્રીનિવાસન]]નો સમાવેશ થાય છે. 1928માં નિર્માણ થયેલી અને જે. સી. ડેનિયલ દ્વારા નિર્દેશિત [[મૂંગી ફિલ્મ]] વિગતકુમારનથી મલયાલમ સિનેમાની શરૂઆત થઇ હતી. 1938માં રજૂ થયેલી બાલન પ્રથમ મલયાલમ [[બોલતી ફિલ્મ]] હતી. મલયાલમ ફિલ્મો 1947 સુધી મોટા ભાગે [[તમિલ]] નિર્માતાઓ દ્વારા બનતા હતી, 1947માં પ્રથમ સ્ટુડિયો [[ઉદય]]ની કેરળમાં સ્થપના થઇ હતી. 1954માં ''નીલાક્કુયિલ'' ફિલ્મે રાષ્ટ્રપતિનો રજત ચંદ્રક જીતીને દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. જાણીતા મલયાલમ નવલકથાકાર [[ઉરુબ]] દ્વારા લખાયેલી અને [[પી. ભાસ્કરન]] તથા [[રામુ કરિયાત]] દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મને પ્રથમ વાસ્તવિક મલયાલી ફિલ્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_2.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204063033/http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_2.html |url-status=dead }}</ref> રામુ કરિયત દ્વારા નિર્દેશિત અને [[તાકાઝી સિવશંકર પિલ્લાઇ]]ની વાર્તા પર આધારિત [[ચીમીન]] (1965) અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને [[શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ માટે નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ]] જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ બની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_3.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731013632/http://www.cinemaofmalayalam.net/malayalam_his_3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.asia.si.edu/kerala/Malayalam_Cinema.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119140418/http://www.asia.si.edu/kerala/Malayalam_Cinema.pdf |url-status=dead }}</ref> મલયાલમ ફિલ્મના પ્રારંભિક ગાળામાં [[પ્રેમ નાઝિર]], [[સથ્યન]], [[શીલા]] અને [[શારદા]] જેવા કલાકારોનું પ્રભુત્વ હતું. 70ના દાયકામાં ન્યુ વેવ મલયાલમ સિનેમાનો ઉદભવ થયો. અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''[[સ્વયંવરમ]]'' (1972) દ્વારા ખ્યાતિ મેળવી. આ ગાળામાં બનેલી અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં એમ. ટી. વાસુદેવન નાયરની ''[[નિર્મલમ]]'' , જી. અરવિંદનની ''[[ઉત્તરાયણમ]]'' , ''[[ચેરિયાચાંટે કૃરાક્રિથયાંગલ]]'' (1979) અને [[જોન અબ્રાહમ]]ની ''[[અમ્મા અરિયા]]'' (1986)નો સમાવેશ થાય છે. 1980ના દાયકાથી 1990ના દાયકાની શરૂઆતના ગાળાને મલયાલમ સિનેમાના સુવર્ણ યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે જેમાં [[મામુટી]] અને [[મોહનલાલ]] જેવા કલાકારોનો ઉદભવ થયો અને [[આઇ. વી. સાસી]], [[ભારથન]], [[પદમરાજન]], [[સાથ્યન અંતિકાડ]], [[પ્રિયદર્શન]], [[એ. કે. લોહિતાદાસ]], [[સિદ્દીકી-લાલ]] અને [[શ્રીનિવાસન]] જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ આવ્યા. આ ગાળાની લોકપ્રિય સિનેમામાં રોજબરોજના જીવનને અને સામાજિક તથા વ્યક્તિગત સંબંધોને કેન્દ્ર સ્થાને રાખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Malayalam+Cinema.html?newsid=143&linkid=21 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-12-19 |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5woVNJ?url=http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Malayalam+Cinema.html?newsid=143 |url-status=dead }}</ref> ''[[નાડોદીક્કટુ]]'' (1988)માં જોવા મળે છે તેમ આ ફિલ્મોમાં વ્યક્તિગત સંઘર્ષ અને રચનાત્મક રમૂજનો સમન્વય થયો છે. [[શાજી એન. કરુણ]]ની ''[[પિરાવી]]'' (1989) [[કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે [[કેમેરા ડી’ઓર]]-મેન્શન જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ હતી. આ ગાળામાં ''[[રામજી રાવ સ્પીકિંગ]]'' (1989) જેવી ઉત્કૃષ્ટ રીતે બનેલી રમૂજી ફિલ્મોની શરૂઆત પણ થઇ હતી. મલયાલમમાં જ ભારતની પ્રથમ થ્રીડી ફિલ્મ (માય ડિયર કુટ્ટીચટ્ટન થ્રીડી)નું અસલ વર્ઝન બન્યું હતું જે કેરળના જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતા નવોદય અપ્પાચન દ્વારા બનાવાઇ હતી. 1990 અને 2000ના દાયકા દરમિયાન મલયાલમ સિનેમાએ ફોર્મ્યુલા આધારિત ફિલ્મો અને કોમેડી તરફ વળવા લાગી. મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગને તાજેતરમાં [[સેટેલાઇટ ટેલિવિઝન]] અને બધે પ્રચલિત ફિલ્મ [[પાઇરસી]]ના કારણે સહન કરવું પડ્યું છે. === ઉડિયા સિનેમા === [[ભુવનેશ્વર]] અને [[કટક]] સ્થિત [[ઉડિયા ભાષા]]ના ફિલ્મ ઉદ્યોગને ઉડિયા કે ઓરિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણી વખત ઉડિયા અને [[હોલીવૂડ]] શબ્દના [[મિશ્રણ]]ને ઓલીવૂડ તરીકે પણ ઓળખાય છે, જોકે આ નામ ક્યાંથી આવ્યું તે વિશે મતભેદ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.izeans.com/ollywoodhistory |title=History Of Oriya Film Industry |3=iZeans |publisher=www.izeans.com |access-date=2008-10-23 |last= |first= |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920045053/http://www.izeans.com/ollywoodhistory |url-status=dead }}</ref>પ્રથમ ઉડિયા બોલતી ફિલ્મ [[1936]]માં [[મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી]]એ બનાવેલી [[સીતા બિબાહ]] હતી. મોહમ્મદ મોહસિને ઉડિયા સંસ્કૃતિની વિશિષ્ટતાઓ પર ભાર મૂકવા ઉપરાંત તેમાં નવાપણું જાળવીને ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એક ક્રાંતિની શરૂઆત કરી હતી. તેમની ફિલ્મોના કારણે ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સુવર્ણ યુગ આવ્યો હતો અને ઉડિયા ફિલ્મોમાં એક પ્રકારની તાજગી જોવા મળી હતી.<ref>{{cite web |url=http://orissacinema.com/history.html |title=Orissa Cinema :: History of Orissa Cinema, Chronology of Orissa Films |publisher=orissacinema.com |access-date=2008-10-23 |last= |first= |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705050243/http://www.orissacinema.com/history.html |url-status=dead }}</ref> તે સમયે પ્રથમ રંગીન ફિલ્મ દંતકથારૂપ સિનેમેટોગ્રાફર એમ. સુરેન્દ્ર સાહુની "બનારા છાઇ" (જંગલનો પડછાયો) હતી. === પંજાબી સિનેમા === કે. ડી. મહેરાએ પ્રથમ પંજાબી ફિલ્મ શીલા (પિંડ દી કુડી તરીકે પણ જાણતી) બનાવી હતી. બેબી નૂરજહાંને આ ફિલ્મમાં અભનેત્રી અને ગાયિકા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. શીલાનું નિર્માણ કલકત્તામાં થયું હતું અને પંજાબની રાજધાની લાહોરમાં રિલીઝ કરાઇ હતી. તે ઘણી સફળ રહી અને આખા પ્રાંતમાં હિટ થઇ હતી. આ પ્રથમ ફિલ્મને મળેલી સફળતાના કારણે ઘણા નિર્માતાઓ પંજાબી ફિલ્મો બનાવવા લાગ્યા હતા. 2009 સુધીમાં પંજાબી સિનેમાએ 900થી 1000 ફિલ્મો બનાવી છે. 1970ના દાયકામાં દર વર્ષે રજૂ થતી ફિલ્મોની સરેરાશ સંખ્યા નવ હતી, 1980ના દાયકામાં આઠ અને 1990ના દાયકામાં છ હતી. 1995માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મોની સંખ્યા 11 હતી. 1996માં તે ઘટીને સાત થઇ અને 1997માં માત્ર પાંચ ફિલ્મ રિલીઝ થઇ હતી. 2000 બાદ પંજાબી સિનેમામાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું છે અને દર વર્ષે વધુ મોટા બજેટની વધુ ફિલ્મો રિલીઝ થઇ રહી છે જેમાં સ્થાનિક કલાકારો ઉપરાંત પંજાબી મૂળના બોલીવૂડના કલાકારો કામ કરે છે. === તમિલ સિનેમા === [[તમિલ ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ તમિલ સિનેમા તરીકે ઓળખાય છે અને તે ગુણવત્તા અને ટેકનોલોજીની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટા ફિલ્મ ઉદ્યોગ પૈકી એક છે જે [[તમિલનાડુ]]માં [[ચેન્નાઇ]]ના [[કોડામ્બાક્કમ]] જિલ્લામાં સ્થિત છે. વિશ્વભરમાં વસતા તમિલ લોકો તથા [[દક્ષિણ ભારત]]ના તમામ રાજ્યોના લોકો તમિલ ફિલ્મો જુએ છે. તમિલ ફિલ્મોમાં તમિલ સંસ્કૃતિનું સારું એવું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે જેમાં અમુક અંશે જાતિય અભિવ્યક્તિ તથા ઉત્તર ભારતીય ફિલ્મોની સરખામણીમાં પ્રમાણસર ગ્લેમર હોય છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake132">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 132</ref> તમિલનાડુ રાજ્યમાં સ્થાનિક રાજકારણમાં પણ તમિલ સિનેમા એક બળ પૂરવાર થયું છે જ્યાં [[એમ. જી. રામચંદ્રન]], [[એમ. કરૂણાનિધિ]] અને [[જે. જયલલિતા]] જેવી ફિલ્મ ઉદ્યોગની હસ્તિઓએ રાજકીય પદ ધારણ કર્યા છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake132-33">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 132–133</ref> મદ્રાસ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની રચના બાદ તમિલ સિનેમાની ગુણવત્તામાં 1980ના દાયકામાં સુધારો થયો છે અને [[મણી રત્નમ]] જેવા ફિલ્મનિર્માતાઓની કામથી તેના વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ મળ્યું છે.આજે તમિલ ફિલ્મો શ્રીલંકા, સિંગાપોર, સાઉથ કોરિયા, મલેશિયા, મોરેશિયસ, સાઉથ આફ્રિકા, પશ્ચિમ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા જેવા દેશોમાં અને તમિલ મૂળના લોકો વસવાટ કરતા હોય તેવા અન્ય ભાગોમાં રિલીઝ થાય છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake133">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 133</ref> 1993માં તમિલ ઉદ્યોગે કુલ 168 ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> [[કમલ હસન]] જેવા તમિલ કલાકારને સૌથી વધુ ''[[નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ]]'' અને ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યા છે ''[[એકેડેમી એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ફોરેન લેંગ્વેજ ફિલ્મ]]'' માટે તેમની સૌથી વધુ ફિલ્મો મોકલવામાં આવી છે. [[રજનિકાંત]] મોટી સંખ્યામાં ચાહકો ધરાવે છે અને ભારતમાં સૌથી વધુ રકમ મેળવતા કલાકાર છે. [[ઇલિયારાજા]], [[એ. આર. રહેમાન]] જેવા મહાન ફિલ્મ નિર્દેશકો તમિલ ફિલ્મ ઉદ્યોગની દેન છે. === તેલુગુ સિનેમા === [[આંધ્ર પ્રદેશ]]નો [[તેલુગુ ભાષા]]નો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હાલમાં દર વર્ષે નિર્માણ થતી ફિલ્મોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811085956/http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |url-status=dead }}</ref> [[આંધ્ર પ્રદેશ]] રાજ્ય ભારતમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં સિનેમા હોલ ધરાવે છે. 2006માં તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં ફિલ્મો બનાવી હતી અને તે વર્ષે 245 ફિલ્મનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |title=તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગનો નવા યુગમાં પ્રવેશ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090811085956/http://www.blonnet.com/2007/11/06/stories/2007110650842300.htm |url-status=dead }}</ref> આંધ્રપ્રદેશની રાજધાની હૈદરાબાદની બહાર [[રામોજી ફિલ્મ સિટી]] છે જે વિશ્વનો સૌથી મોટો ફિલ્મ સ્ટુડિયો કોમ્પ્લેક્સ છે. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં વિવિધ નાના પ્રાદેશિક ઉદ્યોગ પણ સામેલ છે જે ચોક્કસ ભાષાના દર્શકો માટે ફિલ્મો બનાવે છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129">ગોકુલસિંગ એન્ડ ડિસાનાયાકે, 129</ref> જોકે વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચે નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક સંબંધ જોવા મળે છે અને એક વિસ્તારના કલાકારો ઘણી વખત બીજા વિસ્તારની ફિલ્મોમાં પણ કામ કરે છે.<ref name="Gokulsing&Dissanayake129"/> કે. વિશ્વનાથ, બાપુ, જંધ્યાલા, સિંગથમ શ્રીવાસરાવ, રામ ગોપાલ વર્મા, ક્રાંતિ કુમાર, દસારી નારાયણ રાવ, રાઘવેન્દ્ર રાવ, ક્રિષ્ના વામશી, પુરી જગન્નાથ, રાજા મૌલી, વી. વી. વિનાયક, સુરેન્દ્ર રેડ્ડી, બોમ્મારિલુ ભાસ્કર, શેખર કામ્મુલા વગેરે તેલુગુ સિનેમાના ઇતિહાસમાં થઇ ગયેલા શ્રેષ્ઠ નિર્દેશકો છે. દંતકથારૂપ કલાકારો [[એનટીઆર]] અને [[એએનઆર]] તેલુગુ ઉદ્યોગમાં થયા છે. [[આંધ્રપ્રદેશ]]ના રાજકારણી [[ચિરંજીવી]]એ તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એક કલાકાર તરીકે કરી હતી. == પ્રકાર અને શૈલી == === મસાલા ફિલ્મો === ''મસાલા'' ફિલ્મો ભારતીય સિનેમાની, ખાસ કરીને [[બોલીવૂડ]] અને [[દક્ષિણ ભારતીય]] ફિલ્મોની [[શૈલી]] છે જેમાં એક ફિલ્મમાં વિવિધ શૈલીનું મિશ્રણ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે એક ફિલ્મમાં [[એક્શન]], [[કોમેડી]], [[ડ્રામા]], [[રોમાન્સ]] અને [[મેલોડ્રામા]] એક સાથે જોવા મળે છે. આમાંની ઘણી ફિલ્મો [[મ્યુઝિકલ]] હોય છે જેમાં નયનરમ્ય સ્થળો પર ગીતોનું ફિલ્માંકન કરવામાં આવે છે જે બોલીવૂડની ફિલ્મોમાં બહુ સામાન્ય છે. આવી ફિલ્મોની વાર્તા અજાણ્યા દર્શકો માટે બિનતાર્કિક અને માનવામાં ન આવે તેવી હોય છે. આ પ્રકાર માટે ''[[મસાલા]]'' શબ્દ વપરાય છે જે [[ભારતીય વાનગીઓ]]માં વપરાતા [[મરીમસાલા]] માટે વપરાતો શબ્દ છે. === સમાંતર સિનેમા === ''[[આર્ટ સિનેમા]]'' અથવા ''ઇન્ડિયા ન્યુ વેવ'' તરીકે ઓળખાતું ''સમાંતર સિનેમા'' એ ભારતીય સિનેમાની એક ચોક્કસ ચળવળ છે જે તેની ગંભીર સામગ્રી, વાસ્તવવાદ અને યથાર્થવાદ માટે જાણીતું છે જેમાં જે તે સમયના સામાજિક-રાજકીય વાતાવરણ પર ધ્યાન અપાય છે. આ ચળવળ મુખ્યપ્રવાહની [[બોલીવૂડ]] સિનેમા કરતા અલગ છે અને [[ફ્રેન્ચ ન્યુ વેવ]] અને [[જાપાનીઝ ન્યુ વેવ]]ની સાથે જ તેની શરૂઆત થઇ હતી. શરૂઆતમાં આ ચળવળની આગેવાની [[બંગાળી સિનેમા]] (જેનું નિર્માણ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ફિલ્મ નિર્માતાઓ [[સત્યજિત રે]], [[મૃણાલ સેન]], [[રિત્વિક ઘટક]] અને અન્ય દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.)એ લીધી હતી ત્યાર બાદ ભારતમાં અન્ય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પણ તેને પ્રાધાન્ય મળ્યું. આ ચળવળની કેટલીક ફિલ્મોને કોમર્શિયલ સફળતા મળી જેમાં તે કળા અને કોમર્શિયલ સિનેમા વચ્ચે સફળ સંતુલન જાળવી શકી. [[બિમલ રોય]]ની ''[[ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ]]'' (1953)નું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે જેને કોમર્શિયલ તથા ક્રિટિકલ સફળતા મળી હતી અને [[1954માં કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય એવોર્ડ મળ્યો હતો. આ ફિલ્મની સફલતાએ ઇન્ડિયન ન્યુ વેવ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.<ref name="filmreference"/><ref name="Srikanth Srinivasan"/><ref>[http://www.filmreference.com/encyclopedia/Independent-Film-Road-Movies/India-TRENDS-AND-GENRES.html વલણ અને પ્રકારો]</ref> બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા સત્યજિત રે સૌથી વિખ્યાત ભારતીય [[નવ-યથાર્થવાદી]] હતા જેમના પછી રિત્વિક ઘટક, મૃણાલ સેન, [[શ્યામ બેનેગલ]], [[અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન]]<ref name="Gokulsing-18"/> અને [[ગિરિશ કસરવલ્લી]]<ref name="Gokulsing&Dissanayake132"/>નો સમાવેશ થાય છે. રેની સૌથી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં ''[[ધી અપુ ટ્રિલોજી]]'' ની ગણતરી થાય છે જેમાં ''[[પાથેર પંચાલી]]'' (1955), ''[[અપરાજિતો]]'' (1956) અને ''[[ધ વર્લ્ડ ઓફ અપુ]]'' (1959)નો સમાવેશ થાય છે. આ ત્રણેય ફિલ્મોને [[કાન]], [[બર્લિન]] અને [[વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં મોટા એવોર્ડ મળ્યા હતા અને [[અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મો]]માં વારંવાર તેની ગણના થાય છે.<ref name="villagevoice">{{cite web |url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=2006-07-27 |year=1999 |publisher=''[[The Village Voice]]'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=2007-08-26 |url-status=live }}</ref><ref name="Time">{{cite web|url=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|title=[[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies|All-Time 100 Best Movies]]|year=2005|access-date=2008-05-19|work=Time|publisher=Time, Inc.|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|url-status=dead}}</ref><ref name="bfipoll">{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html|title=The Sight & Sound Top Ten Poll: 1992|work=[[Sight & Sound]]|publisher=[[British Film Institute]]|access-date=2008-05-20|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309164155/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/history/1992.html|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes">[http://www.nytimes.com/ref/movies/1000best.html The Best 1,000 Movies Ever Made] By THE FILM CRITICS OF THE NEW YORK TIMES, New York Times [[2002]].</ref> == ફિલ્મ સંગીત == [[ચિત્ર:Bollywood dance show in Bristol.jpg|thumb|right|ભારતીય ફિલ્મ નૃત્યુ સામાન્ય રીતે ફિલ્મી ગીતોને અનુસરે છે.]] ભારતીય ફિલ્મોનું સંગીત નોંધપાત્ર આવક પેદા કરે છે, ભારતમાં ફિલ્મ દ્વારા પેદા થતી કુલ ચોખ્ખી આવકમાં સંગીતના હકના વેચાણનો હિસ્સો 4-5% જેટલો હોય છે.<ref name="Potts75"/> ભારતની મુખ્ય ફિલ્મ સંગીત કંપનીઓમાં [[સારેગામા]], [[સોની મ્યુઝિક]] વગેરે સામેલ છે.<ref name="Potts75"/> કોમર્શિયલ રીતે જોતા ભારતના કુલ સંગીત વેચાણમાં ફિલ્મ સંગીતનો હિસ્સો 48% છે.<ref name="Potts75"/> ભારતીય ફિલ્મમાં આખી ફિલ્મ દરમિયાન નૃત્યબદ્ધ કરાયેલા ઘણા ગીતો હોઇ શકે છે.<ref name="Thompson">[170] ^ થોમ્પસન 1982.</ref> બહુસાંસ્કૃતિક અને વધુ વૈશ્વિક બની રહેલા ભારતીય દર્શકોની માંગના કારણે વિવિધ શુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મ્યુઝિક પરંપરાનો સમન્વય થયો છે.<ref name="Thompson"/> સ્થાનિક નૃત્ય અને ગીતો આમ છતાં હંમેશા સફળ રહ્યા છે અને ભારતની સરહદ બહાર વિદેશમાં વસવાટ કરતા મૂળ ભારતીયોમાં ચાહના મેળવી છે.<ref name="Thompson"/> [[લતા મંગેશકર]] જેવા પ્લે બેક ગાયિકા રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સંગીતના સ્ટેજ શોમાં મોટી સંખ્યામાં દર્શકોને આકર્ષે છે.<ref name="Thompson"/> 19મી સદીના અંતમાં અને 21મી સદીની શરૂઆતમાં ભારત અને પશ્ચિમી જગતના કલાકારો વચ્ચે સંવાદ થયો.<ref name="Zumkhawala-Cook312"/> ભારતીય મૂળના કલાકારોએ પોતાના દેશના વારસાની પરંપરાનું સંયોજન કરીને લોકપ્રિય સમકાલીન સંગીતને ઉત્તેજન આપ્યું છે.<ref name="Zumkhawala-Cook312">ઝૂમખાવાલા-કૂક, 312</ref> == વૈશ્વિક સંવાદ == બ્રિટીશ શાસન વખતે ભારતીયો યુરોપથી ફિલ્મના ઉપકરણો ખરીદતા હતા.<ref name="Burra&Rao252-253"/> [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] વખતે બ્રિટીશરોએ યુદ્ધ સમયની પ્રચાર ફિલ્મો માટે ભંડોળ આપ્યું હતું જેમાંથી અમુકમાં [[ભારતીય સેના]]ને [[સત્તાની ધરી]] સામે લડતી દર્શાવાઇ હતી, ખાસ કરીને [[જાપાનના સામ્રાજ્ય]] સામેની લડાઇ ડે ભારતમાં અંદર સુધી આવી ગઇ હતી.<ref name="Velayutham174">વેલાયુથમ, 174</ref> આવી એક વાર્તા ''બર્મા રાની'' ની હતી જેમાં મ્યાનમારમાં હાજર બ્રિટીશ અને ભારતીયો દ્વારા જાપાનના કબ્જા સામેનો સંઘર્ષ રજૂ કરાયો હતો.<ref name="Velayutham174"/> જે. એફ. મદન અને અબ્દુલાલ્લી ઇસુફલી જેવા સ્વતંત્રતા પહેલાના બિઝનેસમેન વૈશ્વિક સિનેમામાં વ્યાપાર કરતા હતા.<ref name="Burra&Rao253"/> આ ફિલ્મો [[સોવિયેત યુનિયન]], મધ્ય પૂર્વ અને [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા]] અને ચીનમાં જવા લાગી તે સાથે અન્ય વિસ્તારો સાથે ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક સંબંધ સ્થપાયા.<ref name="Desai38">દેસાઈ, 38</ref> [[રાજકપૂર]] જેવા મુખ્યપ્રવાહની [[હિંદી ફિલ્મ]]ના સિતારાએ સમગ્ર એશિયા<ref>{{cite web|title=Lagaan revives memories of Raj Kapoor in China|author=Anil K. Joseph|publisher=[[Press Trust of India]]|date=20 November 2002|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|access-date=2009-01-30|archive-date=2012-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6AC5TaOD8?url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Rahman's 'Lagaan' cast a spell on me|publisher=[[Sify]]|date=13 February 2004|url=http://sify.com/peopleandplaces/fullstory.php?id=13388284|access-date=2009-02-24}}</ref> અને [[પૂર્વ યુરોપ]]<ref>{{cite web|url=http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|title=RussiaToday : Features : Bollywood challenges Hollywood in Russia|access-date=2010-06-23|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020120/http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|title=Promoting Bollywood Abroad Will Help to Promote India|last=Ashreena|first=Tanya|access-date=2010-06-23|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003948/http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|url-status=dead}}</ref>માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી. ભારતીય ફિલ્મો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અને [[ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં રજૂ થવા લાગી.<ref name="Desai38"/> તેનાથી [[સત્યજિત રે]] જેવા [[સમાંતર]] [[બંગાળી ફિલ્મોના નિર્માતાઓ]]ને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ મળવા લાગી જેમાં તેમની ફિલ્મો યુરોપિયન, [[અમેરિકન]] અને એશિયન દર્શકોમાં સફળતા મેળવવા લાગી.<ref>{{cite web|title=Why we admire Satyajit Ray so much|author=Arthur J Pais|publisher=[[Rediff.com]]|date=14 April 2009|url=http://movies.rediff.com/report/2009/apr/14/why-we-admire-satyajit-ray-so-much.htm|access-date=2009-04-17}}</ref> રેના કામની વૈશ્વિક અસર પડી અને [[માર્ટિન સ્કોર્સેસી]],<ref>{{cite web | author=Chris Ingui | publisher=Hatchet | url=http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | title=Martin Scorsese hits DC, hangs with the Hachet | access-date=2009-06-06 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826214118/http://media.www.gwhatchet.com/media/storage/paper332/news/2002/03/04/Arts/Martin.Scorsese.Hits.Dc.Hangs.With.The.Hachet-195598.shtml | url-status=dead }}</ref> [[જેમ્સ આઇવરી]],<ref>{{cite web |author = Sheldon Hall |publisher = Screen Online | url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/532213/index.html | title=Ivory, James (1928–) | access-date=2007-02-12 }} </ref> [[અબ્બાસ કિયારોસ્તામી]], [[એલિયા કાઝન]], [[ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોત]],<ref>{{cite web|title=THE 'WORLD' OF SATYAJIT RAY: LEGACY OF INDIA'S PREMIER FILM MAKER ON DISPLAY|author=Dave Kehr|publisher=''[[Daily News (New York)|Daily News]]''|date=5 May 1995|url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1995/05/05/1995-05-05_the__world__of_satyajit_ray_.html|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204359/http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1995/05/05/1995-05-05_the__world__of_satyajit_ray_.html|url-status=dead}}</ref> [[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]],<ref name="unmaderay"/><ref name="IMDbRay"/><ref name="UCSCcurrents"/> [[કાર્લોસ સોરા]],<ref>{{cite web|title=Satyajit Ray is this Spanish director's inspiration|author=Suchetana Ray|publisher=[[CNN-IBN]]|date=11 March 2008|url=http://ibnlive.in.com/news/satyajit-ray-is-this-spanish-directors-inspiration/60900-8.html|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915212023/http://ibnlive.in.com/news/satyajit-ray-is-this-spanish-directors-inspiration/60900-8.html|url-status=dead}}</ref> [[જીન-લુક ગોડાર્ડ]],<ref>{{cite web | author=André Habib | publisher=Senses of Cinema | url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | title=Before and After: Origins and Death in the Work of Jean-Luc Godard | access-date=2006-06-29 | archive-date=2006-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060614150838/http://www.sensesofcinema.com/contents/01/16/godard_habib.html | url-status=dead }}</ref> [[ઇસાઓ ટાકાહાટા]],<ref>{{cite web|author=Daniel Thomas|title=Film Reviews: Grave of the Fireflies (Hotaru no Haka)|date=20 January 2003|url=http://www.danielthomas.org/pop/film_reviews/fireflies.htm|access-date=2009-05-30|archive-date=2012-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030085422/http://www.danielthomas.org/pop/film_reviews/fireflies.htm|url-status=dead}}</ref> [[ગ્રેગરી નાવા]], [[ઇરા સેક્સ]] અને [[વેસ એન્ડરસન]]<ref name="The Statesman">{{cite web| title = On Ray's Trail| url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1| publisher = The Statesman| access-date = 2007-10-19| archive-date = 2008-01-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20080103071501/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=172929&usrsess=1| url-status = dead}}</ref> જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ પર રેની સિનેમેટિક સ્ટાઇલની અસર પડી અને [[અકિરા કુરોસાવા]] જેવા લોકોએ તેમના કામની પ્રશંસા કરી.<ref>{{Citation |surname1 = Robinson |given1 = A |year = 2003 |title = Satyajit Ray: The Inner Eye: The Biography of a Master Film-Maker |publisher = I. B. Tauris |ISBN = 1860649653 |page = 96}}</ref> 'યુવાનીથી ભરપૂર [[નવા યુગ]]ના [[ડ્રામા]] પચાસના દાયકાના મધ્યથી આર્ટ હાઉસમાં છલકાઇ રહ્યા છે જે [[અપુ ટ્રિલોજી]]ને ઘણા અંશે આભારી છે.'<ref name="Sragow">{{citation|title=An Art Wedded to Truth|first=Michael|last=Sragow|year=1994|journal=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]]|publisher=[[University of California, Santa Cruz]]|url=http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html|access-date=2009-05-11|archivedate=2009-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412212046/http://satyajitray.ucsc.edu/articles/sragow.html}}</ref> [[સુબ્રતા મિત્રા]]ની [[બાઉન્સિંગ લાઇટ્સ]]ની સિનેમેટોગ્રાફિક ટેકનિક પણ ''ધી અપુ ટ્રિલોજી'' થી પ્રેરિત હતી.<ref name="cinematographers"/> [[રિત્વિક ઘટક]]<ref>{{citation|first=Megan|last=Carrigy|title=Ritwik Ghatak|journal=[[Senses of Cinema]]|date=October 2003|url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/directors/03/ghatak.html|access-date=2009-05-03}}</ref> અને [[ગુરુ દત્ત]]<ref>{{cite web|title=Asian Film Series No.9 GURU DUTT Retorospective|publisher=[[Japan Foundation]]|year=2001|url=http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|access-date=2009-05-13|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620144748/http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|url-status=dead}}</ref> જેવા ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ, જેમની અગાઉ અવગણના થઇ હતી, તેમને 1980ના દાયકાથી મરણોપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી છે. ઘણા એશિયન અને [[દક્ષિણ એશિયન]] દેશોને પશ્ચિમી સિનેમા કરતા ભારતીય સિનેમા તેમની સંવેદના સાથે વધુ મેળ ખાતું હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Desai38"/> જિજ્ઞા દેસાઈ જણાવે છે કે 21મી સદી સુધીમાં ભારતીય સિનેમા પ્રાદેશિકતાના બંધનમાંથી મુક્ત થયું હતું અને [[ભારતીય મૂળ]]ના લોકો જ્યાં વસવાટ કરતા હતા તેવા ઘણા દેશોમાં ફેલાવો થયો હતો તથા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમાનો વિકલ્પ બન્યું હતું.<ref name="Desai37">દેસાઈ, 37</ref> ભારતીય સિનેમાએ તાજેતરમાં પશ્ચિમની [[મ્યુઝિકલ ફિલ્મ]] પર પ્રભાવ પાડવાની શરૂઆત કરી છે અને [[પશ્ચિમી જગત]]માં આ પ્રકારને પુનઃજીવંત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. [[બાઝ લુહરમેન]]એ જણાવ્યું હતું કે તેમની સફળ મ્યુઝિકલ ફિલ્મ ''[[મુલા રુઝ!]]'' (2001)ની પ્રેરણા બોલિવૂડ મ્યુઝિકલ્સ પરથી મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|title=Baz Luhrmann Talks Awards and "Moulin Rouge"|publisher=[[About.com]]|access-date=2009-05-15|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502074825/http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|url-status=dead}}</ref> ''મુલા રુઝ'' ને વિવેચકોની અને નાણાકીય સફળતા મળ્યા બાદ તે સમયે નિષ્ક્રિય થયેલા પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ પ્રકારની ફિલ્મો માટે ફરીથી રસ જાગ્યો હતો અને આ પ્રકારની ફિલ્મોમાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Guide Picks – Top Movie Musicals on Video/DVD|publisher=[[About.com]]|url=http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|access-date=2009-05-15|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124220433/http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|url-status=dead}}</ref> [[ડેની બોયલ]]ની [[ઓસ્કાર]] એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ ''[[સ્લમડોગ મિલિયનેર]]'' (2008) ભારતીય ફિલ્મો<ref name="Kumar">{{cite web|author=Amitava Kumar|title=Slumdog Millionaire's Bollywood Ancestors|publisher=''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]''|date=23 December 2008|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors.html|access-date=2008-01-04|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529011746/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors|url-status=dead}}</ref><ref name="Age">{{cite web|title=Slumdog draws crowds, but not all like what they see|publisher=''[[The Age]]''|date=25 January 2009|url=http://www.theage.com.au/world/slumdog-draws-crowds-but-not-all-like-what-they-see-20090124-7p33.html|access-date=2008-01-24}}</ref> પરથી પ્રભાવિત હતી અને તેને હિંદી કોમર્શિયલ સિનેમાને શ્રદ્ધાંજલિ સમાન ગણવામાં આવે છે.<ref name="Hindu"/> અન્ય ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ પણ વધુ વૈશ્વિક દર્શકો સુધી પહોંચવા પ્રયત્નશીલ છે જેમાં નવી ફિલ્મો લાવી રહેલા નિર્દેશકો [[વિધુ વિનોદ ચોપરા]], [[જાહનુ બરુઆ]], [[સુધીર મિશ્રા]] અને [[પાન નલીન]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7412344.stm</ref> == પુરસ્કારો == {| class="wikitable" border="1" |- ! એવોર્ડ ! કયારથી ! કોના દ્વારા પુરસ્કાર |- | [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર]] | 1954 | [[ડિરેક્ટોરેટ ઓફ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ]], [[ભારત સરકાર]] |- | [[બેંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ]] | 1937 | [[બેંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ્સ એસોસિયેશન એવોર્ડ્સ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર]] |- | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર]] | 1954 | [[ફિલ્મફેર]] |- | [[સ્ટાર સ્ક્રીન પુરસ્કાર]] | 1995 | [[સ્ટાર ટીવી (એશિયા)]] |- | [[ઝી સિને પુરસ્કાર]] | 1998 | [[ઝી એન્ટરટેનમેન્ટ એન્ટરપ્રાઇઝિસ]] |- | [[આયફા (IIFA)]] | 2000 | |- |} અન્ય એવોર્ડ્સમાં સામેલ છે [[ઇન્ટરનેશન ઇન્ડિયન ફિલ્મ એકેડેમી એવોર્ડ્સ]], [[ઇન્ટરનેશનલ તમિલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ]], [[બોલીવૂડ મૂવી એવોર્ડ્સ]], ધી [[નંદી એવોર્ડ્સ]] અને ધી [[ગ્લોબલ ઇન્ડિયન ફિલ્મ એવોર્ડ્સ]] == ભારતમાં ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ == કેટલીક સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓ ફિલ્મનિર્માણના કેટલાક પાસાનું વિધિવત શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. તેમાંથી અમુક સામેલ છેઃ * [[સ્ક્રીપ્ટ હબ]] * [[એમ. જી. આર. ગવર્નમેન્ટ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, તારામણી]], ચેન્નાઇ * [[ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા]], પૂણે * [[એલ. વી. પ્રસાદ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન એકેડેમી]], હૈદરાબાદ * [[સત્યજિત રે ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]], કોલકતા * [[વિશલિંગ વુડ્સ ઇન્ટરનેશનલ]] * [[માઇન્ડસ્ક્રીન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] * [[એશિયન એકેડેમી ઓફ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન]] '''નોંધઃ''' ''આ યાદી સંપૂર્ણ નથી.'' == નોંધ == {{Reflist|3}} == સંદર્ભો == * બોલિવૂડ શોપેલેસિસ, સિનેમા થિયેટર્સ ઇન ઇન્ડિયા, ડેવિડ વિનેલ્સ એન્ડ બ્રેન્ટ સ્કેલી, ISBN 0-9516563-5-X * બુરા, રાની ડે એન્ડ રાવ, મૈથિલી (2006) “સિનેમા”, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા'' (વોલ્યુમ ''1)'' , થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31350-2. * દેસાઈ, જિજ્ઞા (2004), ''બિયોન્ડ બોલિવૂડઃ ધ કલ્ચરલ પોલિટિક્સ ઓફ સાઉથ એશિયન ડાયસ્પોરિક ફિલ્મ'' , રોલ્ટેજ, ISBN 0-415-96684-1. * ગોકુલસિંગ, કે. એમ. એન્ડ ડિસાનાયાકે, ડબલ્યુ. (2004), ''ઇન્ડિયન પોપ્યુલર સિનેમાઃ એ નેરેટિવ ઓફ કલ્ચરલ ચેન્જ (બીજી આવૃત્તિ)'' , ટ્રેન્ટહેમ બુક્સ, ISBN 1-85856-329-1. * ખન્ના, અમિત (2003), ધ બિઝનેસ ઓફ હિંદી ફિલ્મસ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ હિંદી સિનેમાઃ હિસ્ટોરિકલ રેકોર્ડ, ધ બિઝનેસ એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર, નેરેટિવ ફોર્મ્સ, એનાલિસિસ ઓફ ધ મિડિયમ, માઇલસ્ટોન્સ, બાયોગ્રાફિઝ'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા (ઇન્ડિયા) પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ISBN 81-7991-066-0. * ખન્ના, અમિત (2003), ધ ફ્યુચર ઓફ હિંદી ફિલ્મ બિઝનેસ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ હિંદી સિનેમાઃ હિસ્ટોરિકલ રેકોર્ડ, ધ બિઝનેસ એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર, નેરેટિવ ફોર્મ્સ, એનાલિસિસ ઓફ ધી મિડિયમ, માઇલસ્ટોન્સ, બાયોગ્રાફિઝ'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા (ઇન્ડિયા) પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ISBN 81-7991-066-0. * કુમાર, શાંતિ (2008), બોલિવૂડ એન્ડ બિયોન્ડઃ ધ ટ્રાન્સનેશનલ ઇકોનોમી ઓફ ફિલ્મ પ્રોડક્શન ઇન રામોજી ફિલ્મ સિટી, હૈદરાબાદ, ''ગ્લોબલ બોલિવૂડઃ ટ્રાવેલ્સ ઓફ હિંદી સોંગ એન્ડ ડાન્સ'' , યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ, પોટ્સ, મિશેલ ડબલ્યુ (2006), ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી, એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા (વોલ્યુમ 2), થોમ્સન ગેલ, ISBN 978-0-8166-4578-7. * પોટ્સ, મિશેલ ડબલ્યુ (2006), ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા (વોલ્યુમ'' ''2'' ), થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31351-0. * રાજાધ્યક્ષ, આશિષ (1996), ઇન્ડિયાઃ ફિલ્મિંગ ધ નેશન, ધ ''ઓક્સફર્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ સિનેમા'' , ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-811257-2. * થોમ્સન, ગોર્ડન (2006), ફિલ્મિજિટ, ''એન્સાયક્લોપેડિયા ઓફ ઇન્ડિયા'' (વોલ્યુમ ''2)'' , થોમ્સન ગેલ, ISBN 0-684-31351-0. * વેલાયુથમ, સેલવેરાજ (2008), ધ ડાયસ્પોરા એન્ડ ધી ગ્લોબલ સર્ક્યુલેશન ઓફ તમિલ સિનેમા, ''તમિલ સિનેમાઃ ધ કલ્ચરલ પોલિટીક્સ ઓફ ઇન્ડિયાઝ અધર ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી'' , રોલ્ટેજ, ISBN 978-0-415-39680-6. * વોટ્સન, જેમ્સ એલ. (2009), ''ગ્લોબલાઇઝેશન'' , એન્સાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા. * ઝુમખાવાલા-કુક, રિચાર્ડ (2008), બોલિવૂડ ગેટ્સ ફંકીઃ અમેરિકન હિપ-હોપ, બેઝમેન્ટ ભાંગરા, એન્ડ ધ રેસિયલ પોલિટિક્સ ઓફ મ્યુઝિક, ''ગ્લોબલ બોલિવૂડઃ ટ્રાવેલ ઓફ હિંદી સોંગ એન્ડ ડાન્સ'' , યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા પ્રેસ ISBN 978-0-8166-4578-7. == માહિતીની સાઇટ == * [http://www.bollypedia.de જર્મન બોલિવૂડ લેક્સિકન]{{Dead link|date=મે 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ભારતીય સિનેમા]] [[શ્રેણી:ભારત]] pems0644aviuvkeagl0xtfled3mit7y 0 24911 905931 862748 2026-09-30T20:34:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905931 wikitext text/x-wiki '''જગદગુરુ શંકરાચાર્ય સ્વામી ભારતીકૃષ્ણ તીર્થ''' અથવા '''સ્વામી ભારતીકૃષ્ણ તીર્થ''' કે '''જગદગુરુ સ્વામી ભારતીકૃષ્ણ તીર્થ'' ([[માર્ચ ૧૪| ૧૪મી માર્ચ]], ૧૮૮૪ - [[ફેબ્રુઆરી ૨|બીજી ફેબ્રુઆરી]], ૧૯૬૦) પહેલા [[દ્વારકા]] મઠ અને પછી [[જગન્નાથપુરી|પુરી]] મઠના [[શંકરાચાર્ય]] હતા. શાસ્ત્રોક્ત અષ્ટાદશ વિદ્યાઓના જ્ઞાતા, અનેક ભાષાઓના પ્રખર પંડિત તથા દર્શનના અધ્યેતા પુરીના શંકરાચાર્ય સ્વામી ભારતીકૃષ્ણ તીર્થ મહારાજ [[વૈદિક ગણિત]]ની શોધ માટે જાણીતા છે.<ref>{{cite news|title=Understanding ancient Indian mathematics|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article2747006.ece|newspaper=The Hindu|date=26 December 2011|location=India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702225543/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article2747006.ece|archive-date=2 જુલાઈ 2014|access-date=12 ઑગસ્ટ 2023|url-status=dead}}</ref> તેઓ એક એવા અનોખા ધર્માચાર્ય હતા કે જેમણે શિક્ષણના પ્રસારથી લઇને [[સ્વદેશી]], સ્વાધીનતા તથા સામાજિક ક્રાંતિમાં અનોખું યોગદાન કરી સમસ્ત સંસારમાં ખ્યાતિ મેળવી હતી. ==પરિચય== ૧૪મી માર્ચ ૧૮૮૪ના દિવસે તિરુન્નિવલ્લી ખાતે ડેપ્યુટી કલેક્ટર પી. નૃસિંહ શાસ્ત્રીના ઘરે પુત્રના રૂપમાં જન્મેલા વેંકટરમણ જન્મજાત અસાધારણ પ્રતિભાના સ્વામી હતા. એમણે ઇ. સ. ૧૯૦૪ના વર્ષમાં એકી સાથે સાત વિષયોમાં એમ.એ. સુધીનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું હતું. સાહિત્ય, [[ભૂગોળ]], [[ઇતિહાસ]], [[સંગીત]], [[ગણિત]], જ્યોતિષ જેવા વિષયોમાં એમની અત્યંત ઊંડી પકડ હતી. જે દિવસોમાં તેઓ [[વડોદરા]]ની કોલેજમાં [[વિજ્ઞાન]] તથા [[ગણિત]] વિષયોના પ્રાધ્યાપક હતા, ત્યારે એ જ કૉલેજમાં મહર્ષિ અરવિંદ દર્શનશાસ્ત્ર વિષયનું અધ્યાપન કરતા હતા. તેઓ બંન્ને એકબીજાના સંપર્કમાં આવ્યા તથા રાષ્ટ્રીય ચેતના જાગૃત કરી દેશને સ્વાધીન કરાવવાને માટેની યોજના બનાવવા લાગ્યા. ઇ. સ. ૧૯૦૫ના વર્ષમાં બંગાળમાં સ્વદેશી આંદોલને જોર પકડ્યું હતું. વેંકટરમણ શાસ્ત્રી તથા મહર્ષિ અરવિંદ બંન્નેએ [[કોલકાતા|કલકત્તા]] પહોંચીને એમણે આ ચળવળને ગતિ પ્રદાન કરી. એમના ઓજસ્વી તથા તર્કપૂર્ણ ભાષણોના કારણે બંગાળનું પ્રશાસન કાંપી ઉઠ્યું હતું. વેંકટરમણ શાસ્ત્રીની રુચિ આધ્યાત્મ તરફ વધતી ગઇ તથા એમણે [[શૃંગેરી]]ના મઠના જગદગુરુ શંકરાચાર્ય સ્વામી સચ્ચિદાનંદ શિવાભિનવ નૃસિંહ સરસ્વતીજી મહારાજના સાનિધ્યમાં કઠોર યોગ સાધના આદરી. ગોવર્ધનપીઠ, પુરીના શંકરાચાર્ય સ્વામી મધુસૂદન તીર્થે એમને સંન્યાસ દીક્ષા આપીને વેંકટરમણ નામ બદલીને સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ એવું નામકરણ કર્યું. ઇ. સ. ૧૯૨૧માં એમને શંકરાચાર્ય પદ પર અભિષિક્ત કરવામાં આવ્યા. એ જ વર્ષમાં એમને અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ મહાસમિતિની કાર્યકારિણીના સદસ્ય તરીકે પણ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આ દિવસોમાં સ્વામીજીએ ''રાજધર્મ ઔર પ્રજાધર્મ'' વિષય પર એક ભાષણ આપ્યું, જેને સરકારે પ્રજાને રાજદ્રોહ માટે ભડકાવવાના અપરાધ હેઠળ એમને ગિરફ્તાર કરી કરાંચીની જેલમાં બંધ કરી દિધા હતા. ત્યારબાદ સ્વામીજી કોંગ્રેસના ચર્ચિત અલી બંધુઓની સાથે બિહારની જેલમાં પણ રહ્યા હતા. કારાગારના એકાંતવાસમાં જ સ્વામીજીએ અથર્વવેદનાં સોળ સૂત્રો આધાર તરીકે લઇ તેના પર ગણિત વિષયક અનેક પ્રવૃત્તિઓનું સમાધાન તથા અનુસંધાન મેળવવાનું કાર્ય કર્યું. તેઓ બીજગણિત, ત્રિકોણમિતિ આદિ ગણિતશાસ્ત્રની જટિલ ઉપપ્રશાખાઓનું સમાધાન વેદમાં શોધવામાં સફળ રહ્યા. જેલમાંથી બહાર આવ્યા બાદ એમણે અનેક વિશ્વવવિદ્યાલયોમાં ગણિત પર વ્યાખ્યાન આપ્યાં. થોડા જ સમયમાં દેશ - વિદેશમાં એમના શોધકાર્યની ચર્ચા થવા લાગી હતી. સ્વામીજીએ અંગ્રેજી ભાષામાં લગભગ પાંચ હજાર પૃષ્ઠો ધરાવતો એક બૃહદ ગ્રંથ ‘વંડર્સ ઑફ વૈદિક મૈથેમેટિક્સ’ લખ્યો હતો. સ્વામીજીના આ ગ્રંથનું ''વૈદિક ગણિત'' એવા નામથી હિંદી અનુવાદ પણ કરવામાં આવ્યો છે. સ્વામીજીએ વૈદિક ગણિત સિવાય બ્રહ્માસૂત્ર ભાષ્યમ, ધર્મ વિધાન તથા અન્ય અનેક ગ્રંથોનું પણ સર્જન કર્યું હતું. બ્રહ્માસૂત્રના ત્રણ ખંડોનું પ્રકાશન કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલય તરફથી કરવામાં આવ્યું હતુ. ઇ. સ. ૧૯૫૩ના વર્ષમાં એમણે વિશ્વપુનર્નિર્માણ સંઘની સ્થાપના કરી હતી. એમનો મત એવો હતો કે આધ્યાત્મિક મૂલ્યોના માધ્યમ દ્વારા જ વિશ્વશાંતિ સ્થાપિત કરી શકાશે. સ્વામી ભારતી કૃષ્ણતીર્થ આદિ શંકરાચાર્યજી દ્વારા સ્થાપિત મઠોના શંકરાચાર્યની શૃંખલામાં એક એવા અનોખા ધર્માચાર્ય હતા, જેમના વ્યક્તિત્વમાં બહુમુખી પ્રતિભા તથા વિભિન્ન વિધાઓનો અનુપમ સંગમ થયો હતો. અનોખા જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હોવા છતાં તેઓ પરમ વિરક્ત તથા પરમહંસ કોટિના સંન્યાસી હતા. તેઓ અસ્વસ્થ થયા ત્યારે એમના ભક્તોની ઇચ્છા હતી કે એમને અમેરિકા લઇ જઇ ત્યાં એમની ચિકિત્સા કરાવવી. એમણે ૨જી (બીજી) ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૦ના દિવસે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું તેના એક સપ્તાહ પૂર્વે જ કહી દિધું હતું કે સંન્યાસીએ નશ્વર શરીરની ચિંતા નહીં કરવી જોઇએ, જ્યારે ભગવાનનું તેડું આવે તેણે પરલોક ગમન કરવા માટે તૈયાર રહેવું જોઇએ. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20070504052911/http://vedicmathsindia.org/father_of_vedic_math.htm A Pictorial Biography of Bharti Krishna Tirthaji Maharaja, includes Historic Pictures and Newspaper Article] * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409014349/http://www.bespokewear.com/vm/aboutbkt.php|date=9 April 2005|title=A biography of Sri Bharati Krishna Tirthaji (1884–1960)}} * {{cite web|author=Puroshattam D. Chidgupkar and Mangesh T. Karad|year=2004|title=The Implementation of Vedic Algorithm in Digital Signal Processing|url=http://www.wiete.com.au/journals/GJEE/Publish/vol8no2/Chidgupkar.pdf|publisher=Global Journal of Engineering Education}} * S.G. Dani. [http://www.math.tifr.res.in/~dani/vmss.pdf "Vedic Mathematics": a dubious pursuit]. [[શ્રેણી:ભારતીય ગણિતજ્ઞ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૦માં મૃત્યુ]] h7z52imrd5x4jwcbi765yjqni53aqyf 0 27115 905940 877629 2026-10-01T05:33:56Z ~2026-52703-98 89309 905940 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = અરણીવાડા | state_name = ગુજરાત | district = બનાસકાંઠા | taluk_names = કાંકરેજ | latd = 24.0389 | longd = 71.9415 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] મગફળી | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''અરણીવાડા (તા. કાંકરેજ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લામાં]] આવેલા [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. અરણીવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમજ મગફળી અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કાંકરેજ તાલુકો]] tommmiw8ixzeeil2fbqjp8qm68ckinv 0 27829 905926 899604 2026-09-30T19:50:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905926 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} [[File:Siddi Woman.jpg|thumb|સીદી સ્ત્રીનું ચિત્ર, ભારતનાં કર્ણાટક રાજ્યનાં હલિયાલ જિલ્લાની વતની.]] '''સીદી''' અથવા '''શીદી''' [[ભારતીય ઉપમહાદ્વિપ]]માં વસતો એક માનવ સમુદાય છે, જેમનુ મુળ વતન [[આફ્રિકા]] છે. ભારતમાં [[ગુજરાત]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[કર્ણાટક]] તથા [[આંધ્ર પ્રદેશ]] તથા [[પાકિસ્તાન]]નાં મકરાણ અને કરાંચી તેઓની વસ્તીનાં મુખ્ય કેન્દ્ર છે. તેઓની વસ્તી અંદાજે ૫૫,૦૦૦ આસપાસ હોવાનો અંદાજ છે. ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]]નાં [[તાલાલા]] વિસ્તારમાં તેઓની ઘણી વસતી છે. તેઓ ’હબસી’ તરીકે પણ ઓળખાવાય છે અને તેઓને અનુસુચિત જનજાતી (ST)નો દરજ્જો મળેલો છે.<ref name="singhlal2003">{{Citation | title=Gujarat | author=Kumar Suresh Singh, Rajendra Behari Lal | year=2003 | publisher=Anthropological Survey of India (Popular Prakashan) | isbn=81-7991-106-3 | url=http://books.google.com/?id=IWrTs5yt1DkC | quote=''... At present the Siddis are living in the western coast of Gujarat, Andhra Pradesh, Maharashtra and Karnataka states. Their main concentration is in Junagadh district of Rajkot division. They are a [[scheduled tribe]]. According to the 1981 census, the population of the Siddi tribe is 54,291, The Siddi speak Gujarati language within their kin circle as well as with the outsiders. Gujarati script is used ...''}}</ref> ધાર્મિક દૃષ્ટીએ સીદીઓ મુખ્યત્વે [[મુસ્લિમ]] ધર્મની સુફી પરંપરાનું પાલન કરે છે. જો કે કેટલાંક [[હિન્દુ]] અને રોમન કેથૉલિક ખ્રિસ્તી પરંપરામાં પણ માન્યતા ધરાવે છે.<ref name="ali1996j">{{Citation | title=The African dispersal in the Deccan | author=Shanti Sadiq Ali | year=1996 | publisher=Orient Blackswan | isbn=81-250-0485-8 | url=http://books.google.com/?id=-3CPc22nMqIC | quote=''... Among the Siddi families in Karnataka there are Catholics, Hindus and Muslims ... It was a normal procedure for the Portuguese to baptise African slaves ... After living for generations among Hindus they considered themselves to be Hindus ... The Siddi Hindus owe allegiance to Saudmath ...''}}</ref> == નામનું વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == There are conflicting hypotheses on the origin of the name ''Siddi''. One theory is that the word was a term of respect in North Africa, similar to the word ''sahib'' in modern India and Pakistan.{{citation needed|date=September 2012}} A second theory is that the term ''Siddi'' is derived from the title borne by the captains of the Arab vessels that first brought Siddi settlers to India. These captains were known as ''Sayyid''.<ref name="Prashad">{{Citation | title=Everybody Was Kung Fu Fighting: Afro-Asian Connections and the Myth of Cultural Purity | author=Vijay Prashad | year=2002 | publisher=Beacon Press | isbn=0-8070-5011-3 | url=http://books.google.com/?id=xiO6zUS9gigC | quote=''... since the captains of the African and Arab vessels bore the title Sidi (from Sayyid, or the lineage of the prophet Muhammad), the African settlers on the Indian mainland came to be called Siddis ...''}}</ref> Similarly, another term for Siddis, ''habshi'' (from ''Al-Habsh'', the Arabic term for [[Ethiopia|Abyssinia]]), is held to be derived from the common name for the captains of the [[Ethiopia]]n/[[Habesha people|Abyssinian]] ships that also first delivered Siddi slaves to the subcontinent.<ref name=autogenerated2>Vijay Prashad, ''Everybody Was Kung Fu Fighting: Afro-Asian Connections and the Myth of Cultural Purity'', (Beacon Press: 2002), p.8</ref> The term eventually came to be applied to other Africans and not only to emancipated Siddis. In time, it came to be used to refer to their descendants as well. It is sometimes pronounced "Hafsi" and is considered an insult.<ref name="segal2002">{{Citation | title=Islam's Black Slaves: The Other Black Diaspora | author=Ronald Segal | year=2002 | publisher=Macmillan | isbn=0-374-52797-0 | url=http://books.google.com/?id=fdh3GYnXvrAC | quote=''... Ethiopians were particularly favored; the term Habashi or Habshi— from the Arabic word for Ethiopian – came to be applied to other Africans as well, and referred not only to the freed but to their descendants ...''}}</ref> Siddis are also sometimes referred to as Afro-Indians.<ref name="mazrui1986">{{Citation | title=The Africans: a reader | author=Ali Al'Amin Mazrui, Toby Kleban Levine | year=1986 | publisher=Praeger | isbn=0-03-006209-8 | url=http://books.google.com/?id=SpQEAQAAIAAJ | quote=''... continue to exist in three main communities. These Afro-Indians, known as "Siddis" ...''}}</ref><ref name="harris1971">{{Citation | title=The African presence in Asia: consequences of the East African slave trade | author=Joseph E. Harris | year=1971 | publisher=Northwestern University Press | isbn=0-8101-0348-6 | url=http://books.google.com/?id=l8G4AAAAIAAJ | quote=''... In fact, it is frequently said that Afro-Indians in western Gujarat are descendants of escaped slaves. ...''}}</ref><ref name="hamilton2007">{{Citation | title=Routes of Passage: Rethinking the African Diaspora | author=Ruth Simms Hamilton | year=2007 | publisher=Michigan State University Press | isbn=0-87013-632-1 | url=http://books.google.com/?id=bL2RAAAAMAAJ | quote=''...}}</ref> Siddis were referred to as ''[[Zanj]]i'' by Arabs; in China, various [[transcription into Chinese characters|transcriptions]] of this Arabic word were used, including ''Xinji'' (辛吉) and ''Jinzhi'' (津芝).<ref name="David Brion Davis 2006 p.12">David Brion Davis, ''Challenging the boundaries of slavery'', (Harvard University Press: 2006), p.12</ref><ref>''Ci Hai'' 7(1): [http://books.google.com/books?ei=n8wyTLPMJovRcaSS6dYD&ct=result&id=PqcGAQAAIAAJ&q=%E8%BE%9B%E5%90%89%E8%B5%B7%E4%B9%89 125]</ref><ref name="Roland Oliver 1975 p.192">Roland Oliver, ''Africa in the Iron Age: c.500 BC-1400 AD'', (Cambridge University Press: 1975), p.192</ref><ref name="F.R.C. Bagley 1997 p.174">F.R.C. Bagley et al., ''The Last Great Muslim Empires'', (Brill: 1997), p.174</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Sidi-Saiyyed-Jaali-Ahmedabad.jpg|left|thumb|250px|A fine example of [[Indo-Islamic architecture]], the [[Sidi Saiyyed Mosque]] in [[Ahmedabad]], India was constructed in 1572 by Sidi Saiyyed, a slave of Sultan [[Ahmed Shah of Gujarat|Ahmad Shah]].<ref>Brajesh Kumar, ''Pilgrimage Centers of India'', (Diamond Pocket Books (P) Ltd.: 2003), p.154.</ref>]] The first Siddis are thought to have arrived in [[India]] in 628 AD at the [[Bharuch]] port. Several others followed with the first Arab Islamic invasions of the subcontinent in 712 AD.<ref name="pandya2002">{{Citation | title=The Ahmedabad Chronicle: Imprints of a Millennium | author=Yatin Pandya, Trupti Rawal | year=2002 | publisher=Vastu Shilpa Foundation for Studies and Research in Environmental Design | isbn= | url=http://books.google.com/?id=ZXJuAAAAMAAJ | quote=''... The first Muslims in Gujarat to have arrived are the Siddis via the Bharuch port in 628 A.D. ... The major group, though, arrived in 712 A.D. via Sindh and the north ... With the founding of Ahmedabad in 1411 A.D. it became the concentrated base of the community ...''}}</ref> The latter group are believed to have been soldiers with [[Muhammad bin Qasim]]'s Arab army, and were called ''Zanjis''. Most Siddis, however, are believed to be the descendants of [[slavery|slaves]], sailors, servants and merchants from [[East Africa]] who arrived and became resident in the subcontinent during the 1200-1900 AD period.<ref name="bbc2007k">{{Citation | title=The lost Africans of India |newspaper=BBC | date=2000-11-27 | access-date = 2009-04-27 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1035389.stm | quote=''... "The Sidis are descendants of African slaves, sailors and servants, and merchants who remained in India after arriving through the sea trade with East Africa and the Gulf", says Amy Catlin of the University of California, who is making a special study of Sidi culture. "That was a process which began in the 12th century or before, and lasted until the late 19th century" ...''}}</ref> A large influx of Siddis to the region occurred in the 17th century when [[Portugal|Portuguese]] slave traders sold a number of them to local princes.{{citation needed|date=September 2012}} [[File:Flag of Janjira.svg|175px|thumb|Flag of the Siddis from [[Murud-Janjira]] an important vassal of the [[Mughal Empire]].]] In [[West India|Western India]] (the modern [[States and territories of India|Indian states]] of [[Gujarat]] and [[Maharashtra]]), the Siddi gained a reputation for physical strength and loyalty, and were sought out as mercenaries by local rulers, and as domestic servants and farm labor.{{citation needed|date=September 2012}} Some Siddis escaped slavery to establish communities in forested areas, and some even established small Siddi principalities on [[Janjira]] Island and at [[Jaffrabad]] as early as the twelfth century. A former alternative name of [[Janjira]] was Habshan (i.e., land of the Habshis). In the [[Delhi Sultanate]] period prior to the rise of the Mughals in India, [[Jamal-ud-Din Yaqut]] was a prominent Siddi slave-turned-nobleman who was a close confidant of [[Razia Sultana]] (1205–1240 CE). Although this is disputed, he may also have been her lover.<ref name="meri2006">{{Citation | title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia | author=Josef W. Meri, Jere L. Bacharach | year=2006 | publisher=Taylor & Francis | isbn=0-415-96692-2 | url=http://books.google.com/?id=LaV-IGZ8VKIC | quote=''... she appointed Jala ad-Din Yaqut, an Abyssinian slave, to the post of master of the stables, a position traditionally reserved for a distinguished Turk. Her partiality for Yaqut has led later historians to speculae whether there had been a sexual relationship between them, but contemporaneous sources do not indicate that this was necessarily the case ...''}}</ref> As a power centre, Siddis were sometimes allied with the [[Mughal Empire]] in its power-struggle with the [[Maratha Confederacy]].{{citation needed|date=September 2012}} However, [[Malik Ambar]], a prominent Siddi figure in Indian history at large, is sometimes regarded as the "military guru of the Marathas", and was deeply allied with them.<ref name="hindu2008q">{{Citation | title=Malik Ambar: Military guru of the Marathas | newspaper=The Hindu | date=2008-10-12 | access-date=2009-04-27 | url=http://www.hindu.com/mag/2008/10/12/stories/2008101250220700.htm | quote=''... Malik Ambar provided the inspiring leadership for this enterprise ... the Marathas, fostered and trained by him, would soon be a force to reckon with. Skilfully adopting the guerrilla tactic, they would bring about the downfall of Aurangzeb ...'' | archivedate=2008-10-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081020055516/http://www.hindu.com/mag/2008/10/12/stories/2008101250220700.htm }}</ref> He established the town of Khirki which later became the modern city of [[Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]], and helped establish the Marathas as a major force in the Deccan. Later, the Marathas adapted Siddi [[guerrilla warfare]] tactics to grow their power and ultimately demolish the Mughal empire.<ref name="hindu2008q" /> Some accounts describe the Mughal emperor [[Jahangir]] as obsessed by Ambar due to the Mughal empire's consistent failures in crushing him and his Maratha cavalry, describing him derogatorily as "the black faced" and "the ill-starred" in the royal chronicles and even having a painting commissioned that showed Jahangir killing Ambar, a fantasy which was never realised in reality.<ref name="eaton2005">{{Citation | title=A Social History of the Deccan, 1300–1761: Eight Indian Lives | author=Richard M. Eaton | year=2005 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-25484-1 | url=http://books.google.com/?id=cGd2huLXEVYC | quote=''... In his memoir for the year 1612, Jahangir calls him "Ambar, the black faced" ... the portrait reveals the emperor's profound frustration with his failure ever to vanquish Ambar: he fantasised in art what he could not accomplish on the battlefield ...''}}</ref> Most Siddis are descended from [[Bantu peoples]] from Southeast Africa that were brought by the Portuguese.<ref name="Shah"/> While most of these migrants became [[Muslim]] and a small minority became [[Christian]], very few became [[Hindu]] since they could not find themselves a position in the traditional [[Caste system in India|Hindu caste]] hierarchy.<ref name="Khodai">''Empires of the Indus: The Story of a River'', Alice Albinia, W. W. Norton & Company, 2010, p. 61</ref> == ભારતનાં સીદીઓ == === ગુજરાતનાં સીદીઓ === [[File:Siddi Folk Dancers, at Devaliya Naka, Sasan Gir, Gujarat.jpg|right|thumb|Siddi Folk Dancers, at Devaliya Naka, [[Sasan Gir]], Gujarat.]] Supposedly presented as slaves by the [[Portugal|Portuguese]] to the local Prince, [[Nawab of Junagadh]], the Siddis also live around [[Gir Forest National Park]] and Wildlife Sanctuary, the last refuge in the world of the almost extinct [[Asiatic Lions]], in [[Junagadh]] a district of the state of [[Gujarat]], India.<ref>{{cite web|title=Siddis stray from tradition|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-12-05/india/27157026_1_siddis-community-saurashtra|access-date=5 December 2004|archive-date=2012-07-11|archive-url=https://archive.today/20120711025553/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-12-05/india/27157026_1_siddis-community-saurashtra|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120711025553/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-12-05/india/27157026_1_siddis-community-saurashtra |date=2012-07-11 }}</ref> <blockquote> On the way to Deva-dungar is the quaint village of Sirvan, inhabited entirely by Siddis, a tribe of African people. They were brought 300 years ago from Africa, by the Portuguese for the Nawab of Junagadh. Today, they follow very few of their original customs, with a few exceptions like the traditional Dhamal dance.<ref>{{Cite web |url=http://travel.expressindia.com/story/20499.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2013-01-16 |archive-date=2007-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070115035750/http://travel.expressindia.com/story/20499.html |url-status=dead }}</ref> </blockquote> Although Gujarati Siddis have adopted the language and many customs of their surrounding populations, some African traditions have been preserved. These include the ''[[Siddi Goma|Goma]]'' music and dance form, which is sometimes called ''Dhamaal'' (Gujarati: ધમાલ, fun).<ref name="jias1993w">{{Citation | title=Journal of the Indian Anthropological Society | year=1993 | publisher=Indian Anthropological Society | volume=28 | issue=3 | isbn= | url=http://books.google.com/?id=UUGBAAAAMAAJ | quote=''... The word goma is derived from the Swahili word for dance, ngoma, which in the East African ... Siddi servants used to perform goma dances with drums ...''}}</ref> The term is believed to be derived from the [[Ngoma drums|Ngoma drumming]] and dance forms of Bantu East Africa.<ref name="jias1993w" /> The Goma also has a spiritual significance and, at the climax of the dance, some dancers are believed to be vehicles for the presence of Siddi saints of the past.<ref name="jayasuriya2003">{{Citation | title=The African diaspora in the Indian Ocean | author=Shihan de S. Jayasuriya, Richard Pankhurst | year=2003 | publisher=Africa World Press | isbn=0-86543-980-X | url=http://books.google.com/?id=mdpcgy_aopwC | quote=''... At the climax, when large numbers of people are simultaneously possessed, the presence of Sidi saints among the living is experienced through the bodies chosen by the saints as vehicle. This happens during dancing sessions called damal or goma ...''}}</ref> ===કર્ણાટકનાં સીદીઓ=== [[File:Siddi Girl.jpg|thumb|Siddi Girl from Yellapur District, Karnataka, India.]] The [[Siddis of Karnataka]] ({{lang-kn|ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿದ್ಧಿಗಳು}}) (also spelled ''Siddhis'') are an ethnic group of mainly Bantu descent that has made [[Karnataka]] their home for the last 400 years.<ref name="Shah"/> There is a 50,000 strong Siddhi population across India, of which more than a third live in [[Karnataka]]. In Karnataka, they are concentrated around [[Yellapur]], [[Haliyal]], [[Ankola]], [[Joida]], [[Mundgod]] and [[Sirsi, Karnataka|Sirsi]] taluks of [[Uttara Kannada]] and in [[Khanapur]] of [[Belgaum]] and [[Kalghatgi]] of [[Dharwad district]]. Many members of the Siddis community of Karnataka had migrated to [[Pakistan]] after independence and have settled in [[Karachi]], [[Sindh]]. The majority of the Siddhis in Karnataka are descendants of Siddhi [[slave]]s who were brought from [[East Africa]] (mostly [[Mozambique]]) and Ethiopia to [[Goa]] by the [[Portugal|Portuguese]], [[British India|British]] and the [[Arabs]] between the 16th and 19th centuries. During the [[Goa Inquisition|Goan Inquisition]], some of these slaves were freed and some escaped into the forests of the neighbouring Karnataka state. It has been reported that these Siddis believe that [[Barack Obama]] shares their genepool and that they wanted to gift a bottle of honey to him on his visit to India in 2010.<ref name="http://www.openthemagazine.com">[http://www.openthemagazine.com/shorts/smallworld/2010-10-30#1 Anil Budur Lulla, '' A Bottle of Honey for Our Brother Prez''], Short Takes section, Open Magazine, October 30, 2010</ref> ===હૈદરાબાદ, ભારતનાં સીદીઓ=== In the 18th century, a Siddi community was established in [[Hyderabad State]] by the [[Arab]] Siddi diaspora, who would frequently serve as [[cavalry]] guards of the [[Asif Jahi]] [[Nizam]]'s irregular army. The Asif Jahi Nizams patronized them with rewards and the traditional [[Marfa music]] gained popularity and would be performed during official celebrations and ceremonies.<ref name="TheHindu1">{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2216021.ece# |title=‘Marfa' band of the Siddis ‘losing' its beat |publisher=The Hindu |date=10 July 2011 |access-date=19 september 2011 |location=Hyderabad, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108233620/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2216021.ece |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="An_African_Indian_community_in_Hyderabad">{{Cite book|title=An African Indian community in Hyderabad: Siddi identity, its maintenance and Change |author=Ababu Minda Yimene |pages=209–211 |publisher=Greenwood |isbn=3-86537-206-6 |year=2004 |publisher=cuvillier verlag gottingen |url=http://books.google.ae/books?id=DigPvwHTqJ4C&pg=PA210&lpg=PA210&dq=marfa+hyderabad+history&source=bl&ots=93TrCzhaSa&sig=UvMCTjrDfbe-jNXy0M-Th0t-NaE&hl=en&ei=QK4aTsCNONDtObnB9PUI&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDIQ6AEwBDgU#v=onepage&q=marfa%20hyderabad%20history&f=false| access-date= 19 september 2011}}</ref><ref name="The African dispersal in the Deccan">{{Cite book|title=The African dispersal in the Deccan: from medieval to modern times |author=Shanti Sadiq Ali | publisher=oriental longman ltd |isbn=81-250-0485-8 |year=1995 |url=http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false| access-date= 22 september 2011}}</ref> The Siddis of Hyderabad have traditionally resided in the A.C. Guards (African Cavalry Guards) area near Masjid Rahmania, known locally as Siddi Risala. == પાકિસ્તાનનાં સીદીઓ == In Pakistan, locals of Black African descent are called "Makrani", or "Sheedi". They live primarily along the [[Makran Coast]] in [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]] (see also [[Makrani]]), and lower [[Sindh]]. In the city of [[Karachi]], the main Sheedi centre is the area of [[Lyari Town|Lyari]] and other nearby coastal areas.<ref>{{cite news|url=http://dawn.com/2012/03/29/the-good-the-bad-the-lyari/|title=The good, the bad & the Lyari|work=Dawn|date=29 March 2012|access-date= 16 May 2012|first=Nadeem Farooq|last=Paracha}}</ref> Technically, the Sheedi are a brotherhood or community distinct from the other Afro-Pakistanis. The Sheedis are divided into four clans, or houses: Kharadar Makan, Hyderabad Makan, Lassi Makan and Belaro Makan.<ref name="thenews.com.pk">[http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=122726 Sheedi Mela begins with ritual aplomb]{{dead link|date=March 2011}}, [[The News International]], July 7, 2008</ref> The [[sufi]] saint [[Pir Mangho]] is regarded by many as the patron saint of the Sheedis, and the annual [[Sheedi Mela]] festival, is the key event in the Sheedi community's cultural calendar.<ref name="thenews.com.pk"/> Some glimpses of the rituals at Sidi/Sheedi Festival 2010 include visit to sacred alligators at Mangho pir, playing music and dance.<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2010/06/100615_sheedi_mela.shtml], [[BBC Urdu (online news service)]], 18 June 2010</ref> Clearly, the instrument, songs and dance appear to be derived from Africa.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1869876.stm Pakistan's Sidi keep heritage alive], [[BBC News]], 13 March 2002</ref><ref>[http://www.dawn.com/2007/07/16/local9.htm Manghopir urs a living tribute to Sheedi culture], ''[[Dawn (newspaper)|Dawn]]'' July 16, 2007</ref> Linguistically, Makranis are [[Balochi language|Balochi]] and [[Sindhi language|Sindhi]] and speak a dialect of [[Urdu language|Urdu]] referred to as Makrani. In [[Sindh]], the Sheedis have traditionally intermarried only with people such as the Mallahs (fisherpeople), Khaskeli (laborers), Khatri (dyeing caste) and Kori (clothmakers). Famous Sheedis include the historic Sindhi army leader [[Hoshu Sheedi]]<ref>[http://www.dawn.com/2007/03/21/local34.htm ‘Hoshu Sheedi Day’on March 23], [[Dawn (newspaper)]], March 21, 2007</ref> and [[Urdu poet]] [[Noon Meem Danish]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080105020227/http://www.dawn.com/weekly/books/archive/071209/books6.htm A poet in New York], [[Dawn (newspaper)]], December 09, 2007</ref><ref>[http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=45 Afro-Asia in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113160800/http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=45 |date=2009-01-13 }} Hasan Mujtaba, Samar Magazine, Issue 13: Winter/Spring, 2000</ref> Sheedis are also well known for their excellence in sports, especially in [[Association football|football]] and [[boxing]]. The musical anthem of the ruling [[Pakistan Peoples Party]], "Bija Teer", is a Balochi song in the musical style of the Sheedis with Black African style rhythm and drums.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=5us7DISO0v4 YouTube - teer bija<!-- Bot generated title -->]</ref> Younis Jani is a popular Sheedi singer famous for singing an [[Urdu]] version of the [[reggaeton]] song "[[Papi chulo... (te traigo el mmmm...)]]."<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=4m_tiPGFl9s YouTube - Younis Jani - Papi Chulo<!-- Bot generated title -->]</ref> Most Makranis in [[Pakistan]] have [[Black people|Black Africans]] links from the female side. Many [[Zamindar|Sindhi feudals]] imported African female slaves; so did the Omani Arabs of [[Gwadar]], a coastal city of Balochistan which was in control of [[Oman]] in the 17th century. ===નિમ્ન સિંધનાં સીદીઓ=== Sheedis are largely populated in different towns and villages in lower [[Sindh]]. They are very active in cultural activities and organise annual festivals, like, Habash Festival, with the support of several community organisations. In the local culture, when there is a dance it is not performed by some selected few and watched idly by others but it is participated by all the people present there, ending difference between the performers and the audience. Sheedis in [[Sindh]] also proudly call themselves the Qambranis, {{lang-ur|{{Nastaliq|قمبرانی }}}}; {{lang-sd|قمبراڻي}}. <ref>{{cite news|url=http://archives.dawn.com/archives/77851|title=Sheedi basha hum basha: black people dance away sorrows|work=Dawn|date=24 October 2009|access-date= 16 October 2012|first=M. Hashim|last=Bhurgari}}</ref> ==આનુવંશિકતા== Recent advances in genetic analyses have helped shed some light on the [[ethnogenesis]] of the Siddi. [[Genetic genealogy]], although a novel tool that uses the genes of modern populations to trace their ethnic and geographic origins, has also helped clarify the possible background of the modern Siddi. === વાય રંગસૂત્ર (Y DNA)=== A [[Y chromosome|Y-chromosome]] study by Shah et al. (2011) tested Siddi individuals in India for paternal lineages. The authors observed the [[Haplogroup E1b1a (Y-DNA)|E1b1a haplogroup]], which is frequent amongst [[Bantu peoples]], in about 42% and 34% of Siddis from [[Karnataka]] and [[Gujarat]], respectively. Around 14% of Siddis from Karnataka and 35% of Siddis from Gujarat also belonged to the Sub-Saharan [[Haplogroup B (Y-DNA)|B haplogroup]]. The remaining 30% of Siddi had Indian or Near Eastern-associated clades, including haplogroups [[Haplogroup H (Y-DNA)|H]], [[Haplogroup L (Y-DNA)|L]], [[Haplogroup J (Y-DNA)|J]] and [[Haplogroup P (Y-DNA)|P]].<ref name="Shah">{{cite journal|last=Shah|first=Anish M.|coauthors=et al.|title=Indian Siddis: African Descendants with Indian Admixture|journal=American Journal of Human Genetics|date=15|year=2011|month=July|volume=89|issue=1|pages=154–161|doi=10.1016/j.ajhg.2011.05.030|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929711002230|access-date= 18 December 2012}}</ref> Thangaraj (2009) observed similar, mainly Bantu-linked paternal affinities amongst the Siddi.<ref name="Mishra">{{cite book|last=Mishra|first=Rakesh K.|title=Chromosomes To Genome|year=2009|publisher=I. K. International Pvt Ltd.|isbn=9380026218|pages=183|url=http://books.google.com/books?id=39Yh3iclF7IC&pg=PA183#v=onepage&q&f=false}}</ref> ===એમ.ટી. રંગસૂત્ર (mtDNA)=== According to an [[mtDNA]] study by Shah et al. (2011), the maternal ancestry of the Siddi consists of a mixture of Sub-Saharan and Indian haplogroups, reflecting substantial female gene flow from neighboring Indian populations. About 53% of the Siddis from Gujarat and 24% of the Siddis from Karnataka belonged to various Sub-Saharan [[Macro-haplogroup L (mtDNA)|macro-haplogroup L]] sub-clades. The latter mainly consisted of [[Haplogroup L0 (mtDNA)|L0]] and [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2a]] sublineages associated with Bantu women. The remainder possessed Indian-specific subclades of the Eurasian haplogroups [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] and [[Haplogroup N (mtDNA)|N]], which points to recent admixture with autochthonous Indian groups.<ref name="Shah"/> ===ઓટોસોમલ રંગસૂત્ર (Autosomal DNA)=== Narang et al. (2011) examined the [[Autosome|autosomal]] [[DNA]] of Siddis in India. According to the researchers, about 58% of the Siddis' ancestry is derived from Bantu peoples. The remainder is associated with local [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking North and Northwest Indian populations, due to recent admixture events.<ref name="Narang">{{cite journal|last=Narang|first=Ankita|coauthors=et al.|title=Recent Admixture in an Indian Population of African Ancestry|journal=American Journal of Human Genetics|date=15|year=2011|month=July|volume=89|issue=1|pages=111–120|doi=10.1016/j.ajhg.2011.06.004|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929711002576|access-date= 18 December 2012}}</ref> Similarly, Shah et al. (2011) observed that Siddis in Gujarat derive 66.90%-70.50% of their ancestry from Bantu forebears, while the Siddis in Karnataka possess 64.80%-74.40% such Southeast African ancestry. The remaining autosomal DNA components in the studied Siddi were mainly associated with local South Asian populations. According to the authors, gene flow between the Siddis' Bantu ancestors and local Indian populations was also largely unidirectional. They estimate this admixture episode's time of occurrence at within the past 200 years or eight generations.<ref name="Shah"/> ==જાણીતા સીદીઓ== [[File:Sidis of Bombay.jpg|thumb|Sidis of Bombay]] * [[Jamal-ud-Din Yaqut]], confidante of [[Razia Sultana]] * [[Yakut Khan]], naval admiral * [[Malik Ambar]], prime minister of [[Ahmadnagar Sultanate]] * [[Hoshu Sheedi]], Sindhi commander * [[Noon Meem Danish]], Urdu poet * Nawab of [[Janjira]] * Juje Siddi, former [[Indian national football team]] and [[Salgaocar SC]] goalkeeper<ref>{{Cite web |url=http://www.goa-fa.com/?q=node/19 |title=GOALKEEPERS {{!}} Goa Football Association<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-01-16 |archive-date=2018-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901113212/http://www.goa-fa.com/?q=node%2F19 |url-status=dead }}</ref> == ચલચિત્રો == * ''From Africa...To Indian Subcontinent: Sidi Music in the Indian Ocean Diaspora'' (2003) by Amy Catlin-Jairazbhoy, in close collaboration with Nazir Ali Jairazbhoy and the Sidi community. * ''Mon petit diable (My Little Devil)'' (1999) was directed by Gopi Desai. Om Puri, Pooja Batra, Rushabh Patni, Satyajit Sharma. * ''Razia Sultan'' (1983), an Indian Urdu film directed by Kamal Amrohi, is based on the life of Razia Sultan (played by [[Hema Malini]]) (1205–1240), the only female Sultan of Delhi (1236–1240), and her speculated love affair with the Abyssinian slave Jamal-ud-Din Yakut (played by [[Dharmendra]]). He was referred to in the movie as a habshee. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Siddi people}} * [http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304636404577294730846658816.html Karnataka's Indian-African Tribe] * Alice Albinia, [http://www.empiresoftheindus.co.uk/ Empires of the Indus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725194458/http://www.empiresoftheindus.co.uk/ |date=2013-07-25 }}, W. W. Norton & Company, 2010, 52–78. * Shanti Sadiq Ali, [http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&printsec=frontcover&source=gbs_atb The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times], [[Orient Blackswan]], 1996 * Ababu Minda Yimene, [http://books.google.com/books?id=DigPvwHTqJ4C&printsec=frontcover&source=gbs_atb An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change], Cuvillier Verlag, 2004, pg 201 * Omar H. Ali, [http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php The African Diaspora in India, Schomburg Center for Research in Black Culture, The New York Public Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019050614/http://exhibitions.nypl.org/africansindianocean/index2.php |date=2019-10-19 }} * [http://www.pambazuka.org/en/category/comment/51594 Bantu origins of the Sidis of India; By Abdulaziz Y. Lodhi (2008-10-29) in PAMBAZUKA NEWS] * [http://siddijanavikas.blogspot.in/ Siddi Jana Vikas Sanga] * [http://www.kamat.com/kalranga/people/1097.htm Indians of African Origin] * [http://www.kamat.com/kalranga/people/afro-indians/3358.htm Black, Indian, & Hindu] * [http://www.colorq.org/MeltingPot/article.aspx?d=Asia&x=Habshi Habshis and Siddis – Africans and African descendants in South Asia ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114084113/http://www.colorq.org/MeltingPot/article.aspx?d=Asia&x=Habshi |date=2013-01-14 }} * [http://www.cwo.com/~lucumi/ethiopia.html The Global African Community/Great Habshis in Ethiopian/Indian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425025009/http://www.cwo.com/~lucumi/ethiopia.html |date=2011-04-25 }} * [http://www.addistribune.com/Archives/2000/04/21-04-00/Hist.htm History of the Ethiopian Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312130358/http://www.addistribune.com/Archives/2000/04/21-04-00/Hist.htm |date=2007-03-12 }} * [http://www.historyworkshop.org.uk/south-asian-communities-with-african-roots/ Historical overview of South Asian communities with African roots by Dr Shihan de Silva Jayasuriya]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1869876.stm Pakistan's Sidi keep heritage alive] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1035389.stm BBC: The lost Africans of India] * [http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/picture_gallery/06/africa_india0s_african_communities/html/1.stm BBC In pictures: India's African communities] * http://travel.expressindia.com/story/20499.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115035750/http://travel.expressindia.com/story/20499.html |date=2007-01-15 }} * http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=xtras&subsection=womensextra&xfile=January2007_extraspecial_standard805&child=extraspecial {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603115747/http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=xtras&subsection=womensextra&xfile=January2007_extraspecial_standard805&child=extraspecial |date=2008-06-03 }} [[શ્રેણી:માનવશાસ્ત્ર]] 0zunjz0z70k2shp39cwn1l6y5vc9cc1 0 28691 905897 896769 2026-09-30T13:58:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905897 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Indian political party |party_name = Communist Party of India (Marxist) |party_logo = [[File:South Asian Communist Banner.svg|200px]] |colorcode = red |eci = Recognised Party |secretary = [[Prakash Karat]] |foundation = 1964 |alliance = [[Left Front]] |ideology = [[Communism]]<br>[[Marxism-Leninism]] |loksabha_leader = [[Basudev Acharia]]<ref name="sabha">http://cpim.org/content/pr-dasmunshis-statement</ref> |rajyasabha_leader = [[Sitaram Yechuri]]<ref name="sabha"/> |loksabha_seats = 16 |rajyasabha_seats = 14 |publication = ''People's Democracy'' ([[English language|English]]),<br>''Lok Lehar'' ([[Hindi]]) |headquarters = [[New Delhi]], [[India]] |students = [[Students Federation of India]] |youth = [[Democratic Youth Federation of India]] |women = [[All India Democratic Womens Association]] |labour = [[Centre of Indian Trade Unions]] |peasants = [[All India Kisan Sabha (Ashoka Road)|All India Kisan Sabha]] |culture = |electoral_symbol = |website = [http://cpim.org/ Official Website] }} '''કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સવાદી''' (સંક્ષિપ્ત રીતે '''સીપીઆઇ (એમ)''' અથવા '''સીપીએમ''' )એ [[ભારત|ભારત]]નો રાજકીય પક્ષ છે. તે [[કેરળ|કેરાલા]], [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]] અને [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]માં મજબૂત હાજરી ધરાવે છે. 2010ના અનુસાર સીપીઆઇ (એમ) આ ત્રણે રાજ્યોમાં નેતૃત્વ કરતી સરકાર હતી. આ પક્ષ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયાના ભાગલામાંથી 1964માં ઊભરી આવ્યો હતો. સીપીઆઇ (એમ)પોતાની પાસે 982,155 સભ્યો હોવાનો દાવો કર્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://cpim.org/documents/2008-19%20cong-pol-org%20report.pdf |title=Political-Organizational Report adopted at the XIXth Congress of the CPI(M) held in Coimbatore, Tamil Nadu, March 29-April 23, 2008 |access-date=ડિસેમ્બર 9, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 14, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214155949/http://cpim.org/documents/2008-19%20cong-pol-org%20report.pdf |url-status=dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષમાં ભાગલા અને સીપીઆઈ (એમ)ની રચના=== સીપીઆઇ (એમ) કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (સીપીઆઇ)ના ભાગલામાંથી ઊભરી આવ્યો હતો. અવિભાજિત સીપીઆઇએ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના વર્ષો દરમિયાનમાં ઉર્ધ્વગમન થતુ અનુભવ્યું હતું. સીપીઆઇએ તેલનગંગા, [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]] અને [[કેરળ|કેરાલા]]માં સશસ્ત્ર બળવાખોરોની આગેવાની લીધી હતી. જોકે, તેમણે સંસદીય માળખામાં કામ કરવાની તરફેણ કરતા સશસ્ત્ર ક્રાંતિની વ્યૂહરચનાનો તરત જ ત્યાગ કર્યો હતો. 1950 બી.ટી.રાણાડાઇવમાં,સીપીઆઇના સામાન્ય સચિવ અને પાર્ટીની અંદરના ઉદ્દામવાદી ભાગના આગળ પડતા પ્રતિનિધિને ડાબેરી-બેપરવાહીના ધોરણે પદચ્યુત કરવામાં આવ્યા હતા. [[File:Akgopalanbhavan240.jpg|thumb|left|એકેજી ભવ, દિલ્હી ખાતેનું સીપીઆઇ (એમ)નું રાષ્ટ્રીય વડુમથક[6]]] [[File:Cpimmobile.jpg|thumb|એર્નાકુલમમાં ઝુંબેશના વાહનો]] [[File:Cpimkolkatamural2005.jpg|thumb|18મી સીપીઆઇ (એમ) પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય પરિસંવાદ ભીંતચિત્ર]] જવાહરલાલ નહેરુના પક્ષ ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસની સરકાર હેઠળ સ્વતંત્ર ભારતે [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત સંઘ]] સાથે ગાઢ સંબંધો અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વિકસાવી હતી. પરિણામે સોવિયેત સરકારે એવી ઇચ્છા કરી હતી કે ભારતીય સામ્યવાદીઓ ભારતીય રાજ્ય તરફની તેમની ટીકાને હળવી બનાવે અને કોંગ્રેસ સરકારો પરત્વે ટેકાત્મક ભૂમિકા બજાવે. જોકે, સીપીઆઇના મોટા ભાગનાએ એવો દાવો કર્યો હતો કે ભારત અર્ધ જાગીરશાહી ધરાવતો દેશ છે અને તે વર્ગના સંઘર્ષને સોવિયેત વેપાર અને વિદેશી નીતિના હિતોના રક્ષણાર્થે અગ્રિમતામાં ઘટાડો કરવા માટે મૂકી શકાય નહી. વધુમાં, ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ મોટે ભાગે રાજકીય સ્પર્ધા તરફે હરીફ તરીકે ઉભરી આવી હતી. 1959માં, કેન્દ્ર સરકારે ઇ.એમ.એસ. નામ્બૂદીરીપાડ કેબિનેટ (દેશમાં એક માત્ર કોંગ્રેસ વિનાની સરકાર)ને ગબડાવીને [[કેરળ|કેરાલા]]માં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવા બાબતે દરમિયાનગીરી કરી હતી. તેની સાથે જ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ સોવિયેત યુનિયન અને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇના વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવી હતી. 1960ના પ્રારંભમાં, કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇનાએ સીપીએસયુની સુધારાવાદી તરફ વળવાને કારણે ટીકા કરવાનું શરૂ કર્યું હતું અને માર્ક્સીઝમ-લેનિનિઝમના માર્ગેથી ફંટાવાનું શરૂ કર્યું હતું. સરહદી વિવાદોને કારણે 1962નું ભારત-ચીન યુદ્ધ ફીટા નીકળતા સાઇનો ઇન્ડિયન સંબંધો પણ વણસ્યા હતા. યુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય સામ્યવાદીઓના થોડા ભાગે ભારતીય સરકારની સ્થિતિને ટેકો આપ્યો હતો, જ્યારે અન્ય ભાગે સમાજવાદી અને [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] રાજ્ય વચ્ચે સંઘર્ષ હોવાનો દાવો કર્યો હતો. અસંખ્ય સીપીઆઇ નેતાઓ કે જેમની પર ચાઇનીઝ તરફી હોવાનો આરોપ હતો તેમને જેલમાં નાખવામાં આવ્યા હતા. તેમજ કેટલાક રાષ્ટ્રવાદીઓને પણ જેલભેગા કરાયા હતા, કેમ કે તેઓ ફક્ત પક્ષના મંચ પર જ તેમના મંતવ્યો વ્યક્ત કરવા ટેવાયેલા હતા અને સીપીઆઇનું સત્તાવાર વલણ ચાઇના તરફી હતું. હજ્જારો સામ્યવાદીઓને કેસ કર્યા વિના જ કેદ કરી લેવાયા હતા. <ref>સીપીઆઈની ડાબી પાંખમાંથી અટકાયતી કેદીઓનું ઝુંડ આવ્યું હતું જોકે, સોશ્યાલિસ્ટ યુનિટી સેન્ટર ઓફ ઇન્ડિયા અને વર્કર્સ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયાના હોદ્દેદારોને પણ નિશાન બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. [http://www.ganashakti.com/archive/left_unity.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017160748/http://www.ganashakti.com/archive/left_unity.htm |date=2007-10-17 }}</ref> જેમને રાજ્ય દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા તેમણે, પક્ષના અંકુશ પર પોતાનું નેતૃત્વ ધરાવવા માટે કોંગ્રેસ સરકાર સાથે સીપીઆઇના કાવતરાની સોવિયેત તરફી નેતાગીરીને આરોપી ઠરાવી હતી. સીપીઆઇના સામાન્ય સચિવ અજોય ઘોષનું 1962માં અવસાન થયું હતું. તેમના મૃત્યુ બાદ, એસ.એ. ડાંગેને પક્ષના અધ્યક્ષ (નવો દરજ્જો) તરીકે અને ઇ.એમ.એસ. ના્બૂદીરીપાદને સામાન્ય સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. સમાધાન સુધી પહોંચવાનો આ એક પ્રયત્ન હતો. ડાંગેએ પક્ષના જમણેરી ભાગનું અને ઇ.એમ.એસ.એ ડાબેરી ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. 11 એપ્રિલ 1964ના રોજ, સીપીઆઇ નેશનલ કાઉન્સીલની યોજાયેલી બેઠકમાં 32 કાઉન્સીલના સભ્યોએ વિરોધમાં બેઠકનો ત્યાગ કર્યો હતો અને ડાંગે અને તેમના અનુયાયીઓને "એકતા વિરોધી અને વિરોધી કોમ્યુનિસ્ટ નીતિ" બદલ આરોપી ઠરાવ્યા હતા. <ref>આ 32 લોકોમાં પી. સુંદરૈય્યા, એમ. બસાવાપુન્નિઆહ, ટી.નાગી રેડ્ડી, એમ. હનુમંત રાવ, ડી.વી. રાવ, એન. પ્રસાદ રાવ, જી. બાપાનૈય્યા, ઈ.એમ.એસS. નામ્બૂદિરિપાદ, એ.કે. ગોપાલન, એ.વી. કુન્હામ્બુ, સી.એચ. કાનારાન, ઈ.કે. નયનાર, વી.એસ. અચ્યુતાનંદન દૂર કરવામાં આવ્યા, ઈ.કે. ઇમ્બિચિબાવા, પ્રમોદ દાસગુપ્તા, મુઝફ્ફર અહેમદ, જ્યોતિ બસુ, અબ્દુલ હલિમ, હરેક્રિશ્ન કોનાર, સરોજ મુખરજી, પી. રામમૂર્તિ, એમ.આર. વેંકટરામન, એન. શંકરૈય્યાહ, કે. રામાણી, હરકિશન સિંહ સુરજીત, જગજિત સિંહ લયલપુરી, ડી.એસ. તાપિયાલા, ડો. ભગત સિંહ, શિઓ કુમાર મિશ્રા, આર.એન. ઉપાધ્યાય, મોહન પૂનમિયા અને આર.પી. સરાફ.નો સમાવેશ થતો હતો. સ્રોતઃ બોઝ, શાંતિ શેખર દ્વારા લિખિત ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળના દસ્તાવેજો ઉપરની ટૂંકી નોંધ કોલકાતા: 2005, નેશનલ બુક એજન્સી, પી. 37.</ref> 32 નેશનલ કાઉન્સીલ સભ્યોને લાગેવળગતા ડાબેરી વિભાગે 7થી 11 જુલાઇ સુધી તેનાલી, [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]માં એક સંમેલનનું આયોજન કર્યું હતું. આ સંમેલનમાં, પક્ષના આંતરિક વિવાદોના મુદ્દાની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. 146 પ્રતિનિધિઓ 100,000 સીપીઆઇ સભ્યોને રજૂ કરતા કરતા હોવાનો દાવો હતો તેમણે કાર્યવાહીમાં ભાગ લીધો હતો. આ સંમેલનમાં સમાન વર્ષમાં પાછળથી કલકત્તામાં 7મી પાર્ટી કોંગ્રેસ ઓફ સીપીઆઇની બેઠક યોજવાનું નક્કી કર્યું હતું. <ref name="basu51">બાસુ, પ્રદિપ. ટુવર્ડ્ઝ નક્સલબારી (1953-1967) - પક્ષના આંતરિક સિદ્ધાંતોના સંઘર્ષનું ખાતું કોલકાતા: પ્રોગ્રેસિવ પબ્લિશર્સ, 2000. પી. 51.</ref> ડાંગેના સીપીઆઇના વિભાગ તરફના તફાવતને નોંધતા તેનાલી સંમેલનમાં ચાઇનીઝ સામ્યવાદી નેતા માઓ ઝેડોંગની મોટી છબી મૂકવામાં આવી હતી. <ref name="basu51"></ref> {{Indcom}} તેનાલી સંમેલન ખાતે બંગાળ સ્થિત ચાઇનીઝ તરફી જૂથ કે જે સીપીઆઇની ડાબેરી પાંખના અનેક ઉદ્ધામવાદી મૂળ પ્રવાહોમાંના એકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા તેમણે તેમનો પોતાની મુસદ્દા કાર્યક્રમ દરખાસ્ત રજૂ કરી હતી. આ ઉદ્દામવાદીઓએ વર્ગ સંઘર્ષને ગુપ્ત રાખવા બદલ અને સીપીએસયુ અને સીપીસી વચ્ચે વિચારધારા સંઘર્ષમાં ચાઇનીઝ તરફી સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવામાં નિષ્ફળતા બદલ એમ. બાસાવાપુન્નીયાહ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ મુસદ્દા કાર્યક્રમ દરખાસ્તની ટીકા કરી હતી. <ref>જૂથના સભ્ય સુનીતિ કુમાર ઘોષે આ દસ્તાવેજની વૈકલ્પિક રૂપરેખા રજૂ કરી હતી. બંગાળી પક્ષની શાખામાં તેમનું જૂથ ડાબેરી ઝોક ધરાવતા જૂથોમાંનું એક હતું. બસુ, પ્રદિપ. ''ટુવર્ડ્ઝ નક્સલબારી (1953-1967) – એન અકાઉન્ટ ઓફ ઇનર-પાર્ટી આઇડિયોલોજિકલ સ્ટ્રગલ'' . કોલકાતા: પ્રોગ્રેસિવ પબ્લિશર્સ, 2000. પી. 32.</ref> તેનાલી સંમેલન બાદ સીપીઆઇ ડાબેરી પાંખે પાર્ટી જિલ્લા અને રાજ્ય પરિસંવાદોનું આયોજન કર્યું હતું. [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]માં, આમાંની થોડી બેઠકો અત્યંત ઉદ્દામવાદી અને વધુ મદાર મતવાદી નેતાગીરી વચ્ચે યુદ્ધમેદાનમાં ફેરવાઇ ગઇ હતી. કોલકત્તા પાર્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ કોન્ફરન્સમાં વૈકલ્પિક મુસદ્દા કાર્યક્રમ પરિમલ દાસ ગુપ્તા (પાર્ટીમાં દૂરના ડાબેરી બુદ્ધિશાળીઓમાં અગ્રણી વ્યક્તિત્વ)દ્વારાની નેતાગીરી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. અન્ય વૈકલ્પિક દરખાસ્ત અઝીઝુલ હક દ્વારા કલકત્તા પાર્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ કોન્ફરન્સમાં આગળ ધપાવવામાં આવી હતી, પરંતુ કોન્ફરન્સ આયોજકો દ્વારા હક પર પ્રારંભમાં તેને રજૂ કરવા સામે પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો. કલકત્તા પાર્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ કોન્ફરન્સ ખાતે 42 પ્રતિનિધિમંડળોએ એમ. બાસવાપુન્નીયાહના સત્તાવાર મુસદ્દા કાર્યક્રમ દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો હતો. સિલીગુરી પાર્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ કોન્ફરન્સ ખાતે મુખ્ય મુસદ્દા દરખાસ્તને પાર્ટી કાર્યક્રમ માટે સ્વીકારી લેવામાં આવી હતી, પરંતુ સમાન વધારાના મુદ્દાઓ સાથે દૂરના ડાબેરી ઉત્તર બંગાળ વખત (કેડર)ના ચારુ મજૂમદાર દ્વારા સુચવવામાં આવી હતી. જોકે, હરેક્રિશ્ના કોનારે (જેઓ સીપીઆઇ ડાબેરી પાંખની નેતાગીરી છતી કરતા હતા) ઉભરી રહેલા સૂત્ર ''માઓ ત્સે તુંગ ઝીંદાબાદ'' (માઓ ત્સે તુંગ વધુ જીવો)નો કોન્ફરન્સ ખાતે વિરોધ કર્યો હતો. સીપીઆઇ ડાબેરી પાંખની વેસ્ટ બેંગાલ સ્ટેટ કોન્ફરન્સમાં નેતાગીરી સમક્ષ પણ પરિમલ દાસ ગુપ્તાનો દસ્તાવેજ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. દાસ ગુપ્તા અને અન્ય લોકોએ કોન્ફરન્સ ખાતે સંબોધન કર્યું હતું અને 1951ની સીપીઆઇ કોન્ફરન્સના ભારતીયપણાના વર્ગ પૃથ્થકરણને પાર્ટીએ અપનાવી લેવું જોઇએ તેવી માગ કરી હતી. જોકે તેમની દરખાસ્તને ફગાવી દેવામાં આવી હતી. <ref>બસુ, પ્રદિપ. ટુવર્ડ્ઝ નક્સલબારી (1953-1967) – એન અકાઉન્ટ ઓફ ઇનર-પાર્ટી આઇડિયોલોજિકલ સ્ટ્રગલ. કોલકાતા: પ્રોગ્રેસિવ પબ્લિશર્સ, 2000. પી. 52-54.</ref> કોલકત્તા કોંગ્રેસનું 31 ઓક્ટોબર અને 7 નવેમ્બરની મધ્મયાં દક્ષિણ કલકત્તામાં ત્યાગરાજા હોલ ખાતે આયોજન કરાયું હતું. તેની સાથે જ ડાંગે જૂથે બોમ્બેમાં સીપીઆઇની પાર્ટી કોંગ્રેસ બોલાવી હતી. આમ, સીપીઆઇ બે અલગ પક્ષોમાં વિભાજિત થયું હતું. જે જૂથ કલકત્તામાં એકત્ર થયું હતું તેણે પાછળથી પોતાની જાતે ડાંગે જૂથથી અલગ બતાવવાના ઉદ્દેશથી 'કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સવાદી)' એવુ નામ અપનાવ્યું હતું. સીપીઆઇ (એમ) પણ તેના પોતાના રાજકીય કાર્યક્રમોને અપનાવ્યા હતા. પી.સુંદરાયાને પાર્ટીના સામાન્ય સચિવ તરીકે ચુંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા. કુલ 422 પ્રતિનિધિઓએ કોલકત્તા કોંગ્રેસમાં ભાગ લીધો હતો. સીપીઆઇ (એમ)એ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ પાર્ટીના કુલ સભ્યપદમાંથી 60 ટકા એટલે કે 104,421 સીપીઆઇ સભ્યોને રજૂ કરે છે. કલકત્તા કોન્ફરન્સ ખાતે પાર્ટીએ ભારતીયપણાના પાત્રના વર્ગ પૃથ્થકરણને અપનાવ્યું હતું, જેણે ભારતીય મોટો મધ્યમ વર્ગ વધુને વધુ સામ્રાજ્યવાદ સાથે ભળી રહ્યો હોવાનો દાવો કર્યો હતો. <ref name="autogenerated2">બાસુ, પ્રદિપ. ટુવર્ડ્ઝ નક્સલબારી (1953-1967) – એન અકાઉન્ટ ઓફ ઇનર-પાર્ટી આઇડિયોલોજિકલ સ્ટ્રગલ. કોલકાતા: પ્રોગ્રેસિવ પબ્લિશર્સ, 2000. પી. 54.</ref> પરિમલ દાસ ગુપ્તાનો વૈકલ્પિક મુસદ્દા કાર્યક્રમ કલકત્તા કોન્ફરન્સ ખાતે વહેંચવામાં આવ્યો ન હતો. જોકે, દૂરના ડાબેરીના મજબૂત ગઢ દાર્જીલીંગના પ્રતિનિધિ સૌરેન બાસુએ કોન્ફરન્સમાં સંબોધન કરતા જણાવ્યું હતું કે અન્ય કોમ્યુનિસ્ટ વફાદારોના ચિત્રો સાથે માઓ ત્સે તૂંગનું ચિત્ર શા માટે ઊભુ કરવામાં આવ્યું નથી. તેમના હસ્તક્ષેપને કોન્ફરન્સના પ્રતિનિધિઓ તરફથી ભારે વધાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="autogenerated2"></ref> ===સીપીઆઈ (એમ)નાં શરૂઆતનાં વર્ષો=== સીપીઆઇ (એમ)નો ઉદ્ભવ વિપરીત રાજકીય આબોહવામાં થયો હતો. તેની કલકત્તા કોંગ્રેસ જાળવી રાખવાના સમયે તેના નેતા અને કેડરોના મોટા ભાગને સૂનાવણી વિના જ જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. ફરીથી 29-30 ડિસેમ્બરના રોજ હજ્જારો સીપીઆઇ (એમ) કેડરોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને સૂનાવણી વિના જ જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. 1965માં [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]માં સીપીઆઇ (એમ) કેડરોની ધરપકડ કરવાનું નવું મોઝુ ફૂંકાયું હતું, કેમ કે પાર્ટીએ કલકત્તા ટ્રામવેયઝમાં વધારવામાં આવેલા ભાડા સામે અને તે સમયે પ્રવર્તતી અનાજની કટોકટી સામે ધરણા કર્યા હતા. 5, ઓગસ્ટ, 1965, 10-11 માર્ચ 1966 અને 6 એપ્રિલ 1966ના રોજ રાજ્યભરમાં હડતાલો બંધ દુકાનો કરવામાં આવી હતી. માર્ચ 1966 પડેલી સામાન્ય હડતાલને લીધે પોલીસ સાથેની અથડામણમાં વિવિધ લોકો માર્યા ગયા હતા. કેરાલામાં પણ 1965માં સીપીઆઇ (એમ) કેડરની ધરપકડો હાથ ધરવામાં આવી હતી. બિહારમાં પણ, [[પટના|પટણા]] ખાતે પાર્ટીએ કોંગ્રેસ રાજ્ય સરકારની વિરુદ્ધમાં 9 ઓગસ્ટ, 1965માં ''બંધ'' (સામાન્ય હડતાલ)નું એલાન આપ્યું હતું. હડતાલ દરમિયાન, પોલીસે હડતાલના આયોજકો સામે હિંસક પગલાંનો આશરો લીધો હતો. રા્જ્યના અન્ય ભાગમાં હડતાલ બાદ દેખાવો કરવામાં આવ્યા હતા. પી.સુંદરાઇયાહને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા બાદ સપ્ટેમ્બર 1965-ફેબ્રુઆરી 1966 સુધીનો સમય તબીબી સારવાર માટે મોસ્કોમાં ગાળ્યો હતો. મોસ્કોમાં તેમણે સીપીએસયુ સાથે પણ વાતચીત કરી હતી. <ref>એમ.વી.એસ. કોટેશ્વર રાવ. ''કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીઝ એન્ડ યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ - એક્સપિરિયન્સ ઇન કેરાલા એન્ડ વેસ્ટ બેન્ગાલ'' . [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]]: પ્રજાશક્તિ બુક હાઉસ, 2003. પી. 17-18</ref> સીપીઆઇ (એમ)ની મધ્યસ્થ સમિતિએ તેની પ્રથમ બેઠક 12-19 જૂવ 1966માં યોજી હતી. નિયમિત મળતી સીસી બેઠકમાં મોડું કરવાનું કારણ એ હતું કે કલકત્તા કોંગ્રેસ ખાતે સીસી સભ્યો તરીકે ચુંટાયેલી વ્યક્તિઓ તે સમયે જેલમાં હતી. <ref>કોલકાતા કોંગ્રેસના સમયમાં નવા સીસીના જે સભ્યોને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા હતા તેમાં બી. ટી. રણદિવ, મુઝફ્ફર અહેમદ, હરેક્રિશ્ન કોનાર અને પ્રમોદ દાસગુપ્તાનો સમાવેશ થતો હતો. સ્રોતઃ બોઝ શાંતિ શેખઃ ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળ અંગે દસ્તાવેજી તત્વો ઉપર લખવામાં આવેલી ટૂંકી નોંધ કોલકાતા: 2005, નેશનલ બુક એજન્સી, પી. 44-5.</ref> સીસી બેઠક 1964ના છેલ્લા દિવસોમાં ત્રિચુરમાં યોજાવાની હતી, પરંતુ પાર્ટી સામેના ધરપકડના દોરને કારણે રદ થઇ હતી. આ બેઠકમાં ચુંટણીલક્ષી જોડાણ માટેની યુક્તિની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી અને અંતે એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતં કે પાર્ટીએ પશ્ચિમ બંગાળમાં પ્રતિક્રિયા નહી દર્શાવતી તમામ પાર્ટીઓ (એટલે કે દરેક પાર્ટીઓ સિવાય કે જન સંઘ અને સ્વતંત્ર પાર્ટી)સાથે વ્યાપક ચુંટણીલક્ષી જોડાણો કરવાની ઇચ્છા રાખવી જોઇએ. આ નિર્ણયની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇના, પાર્ટી ઓફ લેબર ઓફ અલ્બાનીયા, કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ન્યુઝીલેન્ડ અને પાર્ટીમાં જ રહેલા ઉદ્દામવાદીઓ દ્વારા આકરી ટીકા કરવામાં આવી હતી. ઓક્ટોબર 1966માં જલ્લન્દરમાં નેશનલ કાઉન્સીલ બેઠક ખાતે લાઇન બદલવામાં આવી હતી, જ્યાં એવું નક્કી કરાયું હતું કે પાર્ટીએ પસંદગીની ડાબેરી પાર્ટીઓ સાથે જોડાણો કરવા જોઇએ. <ref>એમ.વી.એસ. કોટેશ્વર રાવ. ''કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીઝ એન્ડ યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ - એક્સપિરિયન્સ ઇન કેરાલા એન્ડ વેસ્ટ બેન્ગાલ'' . [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]]: પ્રજાશક્તિ બુક હાઉસ, 2003. પી. 234-235.</ref> ===1967ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ=== 1967ની [[લોક સભા|લોક સભા]]ની ચુંટણીમાં સીપીઆઇ (એમ)ના 59 ઉમેદવારો ઉમેદવારી કરી હતી. તેમાંથી કુલ 19 લોકોએ ચુંટણી જીતી હતી. પાર્ટીએ 6.2 મિલીયન મતો (રાષ્ટ્રીય સ્તરના કુલ 4.28 ટકા મતો)મેળવ્યા હતા. તુલનાત્મક રીતે, સીપીઆઇએ 23 બેઠકો જીતી હતી અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે 5.11 ટકા મતો મેળવ્યા હતા. તેની સાથે યજાયેલી રાજ્ય વિધાનસભાની ચુંટણીમાં, સીપીઆઇ (એમ) કેરાલા અને પશ્ચિમ બંગાળામાં મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી આવી હતી. કેરાલામાં ઇ.એમ.એસ. નામ્બૂદિરીપાડના નેતૃત્વ હેઠળની યુનાઇટેડ ફ્રંટ સરકાર રચાઇ હતી. <ref>કેરાલામાં ચૂંટણીના સમયે યુનાઇટેડ ફ્રન્ટમાં ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી), ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ, મુસ્લિમ લિગ, રિવોલ્યુશનરી સોશ્યાલિસ્ટ પાર્ટી, કારશાકા તોઝાહિલાલી પાર્ટી અને કેરાલા સોશ્યાલિસ્ટ પાર્ટીનો સમાવેશ થતો હતો. [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/political.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060805205314/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/political.htm |date=2006-08-05 }}</ref> પશ્ચિમ બંગાળમાં સીપીઆઇ (એમ), યુનાઇટેડ ફ્રંટની રચાયેલ સરકાર પાછળ મુખ્ય પરિબળ હતું. મુખ્ય પ્રધાનપદુ બાંગ્લા કોંગ્રેસ (ઇન્ડિયન નેશનલ કોગ્રેસનું પ્રાદેશિક ફાંટા જુથ)ના અજોય મુખર્જીને આપવામાં આવ્યું હતું. ===નક્સલબારીનો ઉદય=== આ તબક્કે પાર્ટી ચોરાહા પર ઊભી હતી. પાર્ટીના ઉદ્ધામવાદી વિભાગો પણ હતા, જેઓ ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરાલામાં ચુંટણી જીત બાદ પાર્ટીના સંસદ પરત્વે વધતા જતા ધ્યાન બાબતે સાવધાની વર્તતા હતા. ચીનમાં થયેલી પ્રગતિએ પણ પાર્ટીની અંદરની સ્થિતિને માઠી અસર પહોંચાડી હતી. પશ્ચમ બંગાળમાં બે અલગ આંતરિક મતભેદ વલણો વિકસ્યા હતા, જેને બન્નેને ચાઇનીઝ લાઇનના ટેકા તરીકે ઓળખી શકાય. <ref>તેમ બસુ દ્વારા (બાસુ, પ્રદિપ; ટુવર્ડ્ઝ નક્સલબારી (1953–67) : એન અકાઉન્ટ ઓફ ઇનર-પાર્ટી આઇડિયોલોજિકલ સ્ટ્રગલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું. કોલકાતા: પ્રોગ્રેસિવ પબ્લિશર્સ, 2000.) પશ્ચિમ બંગાળમાં પક્ષ સંગઠનનાં મૂળનાં બે મધ્યવર્તી ભાગ રહેલા છે. એક "સૈદ્ધાંતિક" વિભાગ કોલકાતા ખાતે પરિમલ દાસગુપ્તા દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે કે જે પક્ષના નેતૃત્વને આંતરિક પક્ષની ચર્ચા વિચારણા દ્વારા સાચી દિશા આપવા માગે છે. જ્યારે અન્ય એક "પગલાં લક્ષી" પંથ છે કે જેનું નેતૃત્વ ઉત્તર બંગાળમાં ચારુ મજુમદાર અને કનુ સન્યાલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. 'પગલાં લેનારા' લોકો અધીરાઈ ભરેલા છે. તેઓ હથિયારધારી જાગૃતિ લાવવાની વ્યવસ્થા કરે છે. બસુના જણાવ્યા અનુસાર યુવાઓ અને વિદ્યાર્થી બળવાખોરો ઉપર પોતાનું પ્રભુત્વ હોવાને કારણે 'પગલાં લેનારાઓ'એ સૈદ્ધાંતિક બાબતોનો સહારો લેવાને બદલે ભારતમાં માઓવાદી ચળવળમાં પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપ્યું. જોકે, આ દ્વિભાજન પદ્ધતિને મૂળ પક્ષો દ્વારા અટકાવવામાં આવી દા. ત. [http://www.cpiml.org/liberation/year_2001/october/charu.htm સીપીઆઈ (એમએલ) લિબરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927013802/http://www.cpiml.org/liberation/year_2001/october/charu.htm |date=2007-09-27 }}</ref> 1967માં, ઉત્તરીય પશ્ચિમ બંગાળમાં નક્સલબારીમાં ખેડૂત અશાંતિ પેદા થઇ હતી. આ બળવાખોરીની આગેવાની જિલ્લા સ્તરના સીપીઆઇ (એમ) સંકુચિત નેતાઓ ચારુ મજૂમદાર અને કાનુ સનવાલ દ્વારા લેવામાં આવી હતી. સીપીઆઇ (એમ)માં રહેલા સંકુચિતોએ નક્સલબારીના ઉદભવને એક ચિનગારી તરીકે જોઇ હતી, જે ભારતીય ક્રાંતિને પલીતો ચાંપનાર હતી. કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇનાએ નક્સલબારી ચળવણને વખાણી હતી, જે સીપીઆઇ (એમ)-સીપીસી સંબંધોમાં ઓચિંતી બ્રેક સમાન પૂરવાર થઇ હતી. <ref>તારીખ 1લી જુલાઈએ પિપલ્સ ડેઇલી નામના અખબારમાં એક લેખ છાપવામાં આવ્યો હતો જેનું મથાળું હતું [http://www.marxists.org/subject/china/documents/peoples-daily/1967/07/05.htm સ્પ્રિન્ગ થન્ડર ઓવર ઇન્ડિયા], આ લેખમાં નક્સલબારી બળવાખોરોને સીપીસીનો ટેકો હોવાનું છાપવામાં આવ્યું હતું. તારીખ 18થી 27મી ઓગસ્ટ 1967ના રોજ મદુરાઈ ખાતે યોજાઈ ગયેલી સીપીઆઈ (એમ)ની કેન્દ્રીય સમિતિની એક બેઠકમાં એક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો જેનું મથાળું 'રિઝોલ્યુશન ઓન ડાયવર્જન્ટ વ્યૂઝ બીટવિન અવર પાર્ટી એન્ડ ધ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇના ઓન સર્ટેઇન ફંડામેન્ટલ ઇશ્યૂઝ ઓફ પ્રોગ્રામ એન્ડ પોલિસી'. સ્રોત: બોઝ, શાંતિ શેખર; અ બ્રીફ નોટ ઓન ધ કન્ટેન્ટ્સ ઓફ ડોક્યુમેન્ટ્સ ઓફ ધ કોમ્યુનિસ્ટ મુવમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા કોલકાતા: 2005, નેશનલ બુક એજન્સી, પી. 46.</ref> નક્સલબારી ચળવળને પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા હિંસક રીતે દાબી દેવામાં આવી હતી, જેમાંથી સીપીઆઇ (એમ) મોટી ભાગીદાર હતી. પાર્ટીમાં, સંકુચિત લોકોની સંખ્યા ઓલ ઇન્ડિયા કોઓર્ડિનેશન કમિટી ઓફ કોમ્યુનિસ્ટ રિવોલ્યુશનરીઝ સુધી પ્રસરી હતી. 1968 બાદ સીપીઆઇ (એમ)ની બુર્દવાન બેઠકે (5-12 એપ્રિલ, 1968ના રોજ યોજાયેલ), એઆઇસીસીસીઆરને પોતાને સીપીઆઇ (એમ)થી અલગ પાડી દીધા હતા. આ ભાગલાએ દેશભરમાં પાર્ટીને અલગ પાડી દીધી હતી. પરંતુ નોંધપાત્ર છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં કે જે ઇદ્દામવાદી પ્રવાહનું કેન્દ્ર હતું,ત્યાં કોઇ આગળ પડતી વ્યક્તિએ પાર્ટી છોડી ન હતી. પાર્ટી અને નક્સલવાદ (જેમકે બળવાખોરોને કહેવાતું હતું) ટૂંક સમયમાં જ લોહીયાળ જંગમાં ફેરવાયો હતો. આંધ્રપ્રદેશમાં અન્ય બળવો આકાર લઇ રહ્યો હતો. ત્યાં નક્સલવાદ તરફી મતભેદોએ સ્થાન લીધું ન હતું. પરંતુ પાર્ટીના સંચાલનમાં તેલનગંગા સશસ્ત્ર સંઘર્ષમાંથી ઘણા નિવૃત્તો હતા, જેમણે કેન્દ્રિય પાર્ટી નેતાગીરી સામે વિરોધ કર્યો હતો. આધ્રપ્રદેશમાં ઉદ્દામવાદીઓ રાજ્ય સ્રતની નેતાગીરીમાં પણ મજબૂત પાયો ધરાવતા હતા. ઉદ્દામવાદી વલણના મુખ્ય નેતા ટી. નેગી રેડ્ડી હતા, જેઓ રાજ્ય ધારાસભાના સભ્ય હતા. 15 જૂન 1968ના રોજ ઉદ્દામવાદી વલણ અખાબારી નિવેદનમાં પ્રકાશિત થયું હતું જેમાં સીપીઆઇ (એમ)ની પ્રગતિના ટીકાકારો પર ભાર મૂકાયો હતો. તેમાં ટી. નેગી રેડ્ડી, ડી.વી.રાવ, કોલ્લા વેંકીયાહ અને ચંદ્ર પુલ્લા રેડ્ડીએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. <ref>આ અખબારી નિવેદનને સંપૂર્ણ રીતે કેન્દ્રીય સીપીઆઈ (એમ)ના પ્રકાશન પીપલ્સ ડેમોક્રેસીમાં તારીખ 30મી જૂનના રોજ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. પી. સુંદરૈય્યાહ અને એમ. બાસાવાપન્નિઆહ સીપીઆઈ (એમ)ના પોલિટ બ્યુરો તરીકે ફરજ બજાવતા હતા તેમણે આ નિવેદન માટેનો જવાબ તારીખ 16મી જૂનના રોજ તૈયાર કર્યો હતો જેને 'રીબફ ધ રેબેલ્સ, અપહોલ્ડ પાર્ટી યુનિટી'. મથાળું આપવામાં આવ્યું હતું. સ્રોત: બોઝ, શાંતિ શેખર; અ બ્રીફ નોટ ઓન ધ કન્ટેન્ટ્સ ઓફ ડોક્યુમેન્ટ્સ ઓફ ધ કોમ્યુનિસ્ટ મુવમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા કોલકાતા: 2005, નેશનલ બુક એજન્સી, પી. 48.</ref> આંધ્રપ્રદેશમાં આશરે 50 ટકા પાર્ટી કેડરોએ આંધ્રપ્રદેશ કોઓર્ડિનેશન કમિટી ઓફ કોમ્યુનિસ્ટ રિવોલ્યુશનરીઝની ટી. નેગી રેડ્ડીની નેતાગીરી હેઠળ રચના કરવા માટે પાર્ટી છોડી દીધી હતી. <ref>કેટલીક સમજ એવી હતી કે તે સમયે ચીની નેતૃત્વએ ભારતનાં વિવિધ પક્ષોને સમજી શક્યું નથી. તેથી તેમણે મજુમદાર અને સન્યાલનાં જૂથને પૂરેપૂરો ટેકો આપ્યો હતો અને આંધ્રપ્રદેશનાં વર્તુળ (કે જેની પાસે સારી એવી સંખ્યામાં અનુયાયીઓ હતા)ને તેમનાથી દૂર રાખ્યું.</ref> ===પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરાલામાં સંયુક્ત મોરચા સરકારની બરતરફી === નવેમ્બર 1967માં, પશ્ચિમ બંગાળ યુનાઇટેડ ફ્રંટ સરકારને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બરતરફ કરવામાં આવી હતી. શૂઆતમાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસે પ્રફુલ ચંદ્ર ઘોષના નેતૃત્વમાં લઘુમતી સરકારની રચના કરી હતી, પરંતુ તે કેબિનેટ લાંબા સમય સુધી ટકી શકી ન હતી. યુનાઇટેડ ફ્રંટ સરકારને પદચ્યુત કરવામાં આવી છે તેવી જાહેરાતને પગલે રાજ્યભરમાં 48 કલાક સુધી દુકાનો બંધ રહી હતી. ઘોષ કેબિનેટના પતન બાદ રાજ્ય રાષ્ટ્રપતિ શાસન હેઠળ હતું. સીપીઆઇ (એમ)એ પશ્ચિમ બંગાળમાં કેન્દ્ર સરકારના હસ્તક્ષેપ સામે દેખાવો કર્યા હતા. સીપીઆઇ (એમ)ની 8મી પાર્ટી કોંગ્રેસ 23-29, 1968ના રોજ કોચીન, કેરાલામાં યોજાઇ હતી. 25 ડિસેમ્બર 1968ના રોજ, જ્યારે કોંગ્રેસનું આયોજન કરાયું હતું ત્યારે કિલાવેનમાનીના તમિલ ગામમાં 42 દલિતોને જીવતા સળગાવી દેવામાં આવ્યા હતા. ઊંચા વેતન માટે દલિત મજૂરોએ સીપીઆઇ (એમ) દેખાવોમાં ભાગ લીધો હોવાથી તેના બદલારૂપે જમીનમાલિકો દ્વારા આ હત્યાકંડ આચરવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://www.frontlineonnet.com/fl1712/17121050.htm દલિત્સ એન્ડ લેન્ડ ઇશ્યૂઝ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://nhrc.nic.in/Publications/NHRCJournal2002.pdf |title=અનટાઇટલ્ડ-1 |access-date=2010-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023515/http://nhrc.nic.in/Publications/NHRCJournal2002.pdf |url-status=dead }}</ref> સીપીઆઇ, આરએસપી, કેટીપી અને મુલ્સીમ લીગ પ્રધાનોએ રાજીનામુ આપી દેતા કેરાલા સ્થિત યુનાઇટેડ ફ્રંટ સરકારને ઓક્ટોબર 1969માં ઓફિસ છોડી દેવાની ફરજ પડી હતી. ઇ.એમ.એસ. નામ્બીદિરીપાડે 24 ઓક્ટોબરા રોજ પોતાનું રાજીનામુ સુપરત કર્યું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.kerala.gov.in/knowkerala/political.htm |title=ઓફિશિયલવેબસાઇટ ઓફ કેરાલા.જીઓવી.ઇન |access-date=2010-12-09 |archive-date=2006-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060805205314/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/political.htm |url-status=dead }}</ref> સીપીઆઇ નેતા સી. અચ્યુથા મેનનના નેતૃત્વ હેઠળ યુતિ સરકારની રચના ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના બહારના ટેકાથી થઇ હતી. ===પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરાલામાં ચુંટણીઓ=== પશ્ચિમ બંગાળમાં નવેસરથી ચુંટણીઓ યોજાઇ હતી. સીપીઆઇ (એમ)એ 97 બેઠકો પરથી ચુંટણી લડી હતી અને 80 પર જીત પ્રાપ્ત કરી હતી. હવે આ પાર્ટી પશ્ચિમ બંગાળ ધારાસભામાં સૌથી મોટી હતી. <ref>ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે 55 બેઠકો ઉપર વિજય મેળવ્યો, બંગાળ કોંગ્રેસે 33 બેઠકો અને સીપીઆઈએ 30 બેઠકો ઉપર વિજય મેળવ્યો. સીપીઆઈ (એમ) અને જોડાણોએ પણ કેટલીક બેઠકો ઉપર વિજય મેળવ્યો.[http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1969/StatReport_WB_69.pdf ઈસીઆઈ: 1969માં યોજાયેલી પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભાની ચૂંટણીનો આંકડાકીય અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071129141351/http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1969/StatReport_WB_69.pdf |date=2007-11-29 }}</ref> પરંતુ સીપીઆઇ અને બાંગ્લા કોંગ્રેસના સક્રિય ટેકાને કારણે અજોય મુખર્જી રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાન તરીકે પરત ફર્યા હતા. સીપીઆઇ, બાંગ્લા કોંગ્રેસ અને ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ વચ્ચે સીપીઆઇ (એમ) વિરુદ્ધ એક સંધિ થતા 16 માર્ચ 1970ના રોજ મુખર્જીએ રાજીનામુ આપ્યું હતું. સીપીઆઇ (એમ)નવી સરકારની રચનાથી વંચિત રહી ગઇ હતી, પરંતુ તેના બદલે કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યને રાષ્ટ્રપતિ શાસન હેઠળ મૂકી દીધું હતું. કેરાલામાં 1970માં નવેસરથી ચુંટણીઓ યોજાઇ હતી. સીપીઆઇ (એમ)એ 73 બેઠકો માટે ઉમેદવારી નોંધાવી હતી અને 29 પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો. ચુંટણી બાદ અચ્યુથા મેનને નવા મંત્રાલયની રચના કરી હતી, જેમાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના પ્રધાનોનો પણ સમવેશ કરાયો હતો. ===સીઆઈટીયુ (સિટુ)ની રચના=== {{Main|Centre of Indian Trade Unions}} [[File:Channel PhotoMultiplier.jpg|thumb|સીપીઆઇ (એમ)ના જાદવપુરમાં ઉમેદવાર સુજન ચક્રવર્તીનું 2004 ચુંટણી ભીંતચિત્ર]] 1964ના ભાગલાને પગલે સીપીઆઇ (એમ) કેડર ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ સાથે સક્રિય રહી હતી. પરંતુ સીપીઆઇ અને સીપીઆઇ (એમ) વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવી જતા, અને પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરાલામાં અથડામણો થતા આ ભાગલા એઆઇટીયુસી (આઇટુક)માં પણ સપાટી પર આવી ગયા હતા. ડિસેમ્બર 1969માં આઠ સીપીઆઇ (એમ) સભ્યોએ વર્કીંગ કમિટી બેઠકનો ત્યાગ કર્યો હતો. આ આઠેય જણાએ ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન સંમેલન બોલાવવાની હાકલ કરી હતી, જે 9-10 એપ્રિલ, 1970માં [[ગોઆ|ગોવા]]માં યોજાઇ હતી. આ સંમેલનનમાં એવું નક્કી કરાયું હતું કે ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન કોન્ફરન્સ કલકત્તા ખાતે 28-31 મે દરમિયાન યોજવામાં આવશે. કલકત્તા કોન્ફરન્સ, નવી સીપીઆઇ (એમ) તરફી વ્યાપારી સંગઠન ચળવળ સેન્ટર ઓફ ઇન્ડિયન ટ્રેડ યુનિયન્સની સ્થાપના અંગેની કોન્ફરન્સ હશે. <ref>બોઝ, શાંતિ શેખર; અ બ્રીફ નોટ ઓન ધ કન્ટેન્ટ્સ ઓફ ડોક્યુમેન્ટ્સ ઓફ ધ કોમ્યુનિસ્ટ મુવમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા કોલકાતા: 2005, નેશનલ બુક એજન્સી, પી. 56-59</ref> ===પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું=== 1971માં બાંગ્લાદેશે (અગાઉનું પૂર્વ પાકિસ્તાન) [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]]થી પોતાની સ્વતંત્રતા જાહેર કરી હતી. પાકિસ્તાની લશ્કરે આ ઉદભવને કચડી નાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. ભારતે લશ્કરી માર્ગે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો અને બાંગ્લાદેશી પ્રતિકારને સક્રિય ટેકો આપ્યો હતો. કરોડો બાંગ્લાદેશીઓ આશ્રિતોએ ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારત પાસે આશ્રય માંગ્યો હતો. બાંગ્લાદેશી કોમ્યુનિસ્ટ ચળવળના ઉદ્દામવાદી વિભાગના સમયે ભાગલામાં વિભાજન કરાયું હતું. તે સમયે સોવિયેત તરફી કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ બાંગ્લાદેશે પ્રતિકાર સંઘર્ષમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો, ચાઇની તરફી કમ્યુનિસ્ટ વલણે પોતાની જાતને વિચિત્ર સ્થિતિમાં અનુભવી હતી, કેમ કે ચાઇના પાકિસ્તાન સાથેના યુદ્ધમાં અલગ પડી ગયું હતું. કલકત્તામાં, જ્યાં ઘણા બાંગ્લાદેશી ડાબેરીઓએ આશ્રય માંગ્યો હતો, ત્યારે સીપીઆઇ (એમ)એ નવા રાજકીય સંગઠનની રચના કરવા માટેના પ્રયત્નોમાં સંકલન કરવાની કામગીરી કરી હતી. ત્રણ નાના જૂથોના પતનમાં કે જે તમામને સીપીઆઇ (એમ) આધારિત હતા તેઓ બાંગ્લાદેશ કો્યુનિસ્ટ પાર્ટી (લેનિનીસ્ટ)ની રચના કરવા માટે એકત્ર થયા હતા. નવો પક્ષ બાંગ્લાદેશમાં સીપીઆઇ (એમ)ના પેટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો. <ref>આ જ વસ્તુ વર્કર્સ પાર્ટી ઓફ બાંગ્લાદેશ માટે પણ સાચી છે કે જેની સ્થાપના વર્ષ 1980માં બીસીપી (એલ) અન્ય જૂથો સાથે વિલીન થઈ ગયું તે દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. રાજકીય રીતે નજીક હોવા છતાં પણ ડબલ્યૂપીબીમાં સીપીઆઈ (એમ) કરતાં વધારે માઓવાદી ગુણો રહેલા છે.</ref> ===1971ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ=== [[File:Martyrscolumnharipada.jpg|thumb|right|હરીપાદ, કેરાલામાં શહીદ કોલમ]] બાંગ્લાદેશ યુદ્ધના પગલે અને પ્રજાવાદી રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા ગાંધી]]ની ઉભરતી ભૂમિકાને લીધે 1971ની [[લોક સભા|લોક સભા]]ની ચુંટણી યોજાઇ હતી. સીપીઆઇ (એમ)એ 85 બેઠક પર ચુંટણી લડી હતી અને 25 પર જીત પ્રાપ્ત કરી હતી. પાર્ટીએ કુલ 7510089 મતો મેળવ્યા હતા (રાષ્ટ્રીય મતના 5.12%). જેમાં 20 બેઠકો પશ્ચિમ બંગાળમાંથી આવી હતી (જેમાં બુર્દવાનમંથી ચુંટાયેલા સોમનાથ ચેટર્જીનો સમાવેશ થાય છે, કેરાલામાંથી 2 બેઠકો (જેમાં ત્રિચુરમાંથી ચુંટાયેલા એ.કે. ગોપાલનનો સમાવેશ થાય છે), 2 ત્રિપુરામાંથી (બિરેન દત્તા અને દસરથ દેબ) અને 1 આંધ્રપ્રદેશમાંથી જીતી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |title=ઈસીઆઈ: વર્ષ 1971ની લોકસભાની ચૂંટણીનો આંકડાકીય અહેવાલ |access-date=2010-12-09 |archive-date=2007-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616182735/http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |url-status=dead }}</ref> સમાન વર્ષમાં, રાજ્યની ધારસભાની ચુંટણીઓ ત્રણ રાજ્યોમાં યોજાઇ હતી; પશ્ચિમ બંગાળ, તામિલનાડુ અને ઓરિસ્સા. પશ્ચિમ બંગાળમાં સીપીઆઇ (એમ) પાસે 241 ઉમેદવારો હતા, જેમણે 113 બેઠકો જીતી હતી. પાર્ટીએ કુલ 4241557 મતો મેળવ્યા હતા (રાજ્ય સ્તરના 32.86% મત). તામિલનાડુમાં સીપીઆઇ (એમ)એ 37 બેઠકો માટે ચુંટણી લડી હતી, પરંતુ એક પણ હાંસલ કરી ન હતી. પાર્ટીએ 259298 મતો મેળવ્યા હતા. (રાજ્ય સ્તરે 1.65% મત). ઓરિસ્સામાં પાર્ટીએ 11 બેઠકો પર ચુંટણી લડી હતી અને બે જીતી હતી. સીપીઆઇ (એમ)ના રાજ્યમાં 52785 મત હતા (રાજ્ય સ્તરે 1.2% મત). <ref>[http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_OR_71.pdf ઈસીઆઈ: વર્ષ 1971ની ઓરિસ્સાની વિધાનસભા ચૂંટણીઓનો આંકડાકીય અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616182919/http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_OR_71.pdf |date=2007-06-16 }}, [http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_TN_71.pdf ઈસીઆઈ: વર્ષ 1971ની તામિલનાડુ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનો આંકડાકીય અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616183041/http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_TN_71.pdf |date=2007-06-16 }}, [http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_WB_71.pdf ઈસીઆઈ: વર્ષ 1971ની પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનો આંકડાકીય અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616182944/http://www.eci.gov.in/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_WB_71.pdf |date=2007-06-16 }}</ref> ===1970, 1980, 1990=== {{Expand|date=February 2007}} 1977માં, સીપીઆઇ (એમ)એ [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]] રાજ્યમાં કોંગ્રેસ (આઇ)ને હરાવીને કાયદા વિધાનસભામાં બહુમતી પ્રાપ્ત કરી હતી. જ્યોતિ બાસુ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા અને તેઓ 2000માં નિવૃત્ત થયા ત્યાં સુધી તેમણે ઓફિસ સંભાળી હતી. સીપીઆઇ (એમ)એ 1977થી પશ્ચિમ બંગાળ સરકારમાં સતત બહુમતી જાળવી રાખી હતી. પાર્ટીએ ત્રિપુરામાં પણ 60 બેઠકોમાંથી 49 બેઠકો જીતી લીધી હતી. તે રાજસ્થાન વિધાનસભામાં 3 સંસદસભ્યો ધરાવે છે. બિહારમાં તે સીપીઆઇ (એમએલ) એલ અને સીપીઆઇ સાથે જોડાણ ધરાવે છે. તે રાજ્યમાં મજબૂત પાયો ધરાવે છે અને તામિલનાડુમાં તેણે દલિતો માટે કામ કર્યું છે. ==વિવાદો== ====ભ્રષ્ટાચારના આરોપો==== [http://cag.nic.in/ ધી કંપ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802053147/http://cag.nic.in/ |date=2012-08-02 }}એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે પિનારવી વિજયને (પોલીટબ્યુરોના સભ્ય અને સીપીઆઇ (એમ)ના કેરાલા રાજ્ય સચિવ)1998માં કેરાલાના ઉર્જા પ્રધાન તરીકે કેનેડાની કંપની એસએનસી લાવલીન સાથે એક સોદો કર્યો હતો, જેમાં ત્રણ જનરેટરની મરમ્મત કરવાની હતી, જે એક મોટું કૌભાંડ હતું અને તેના કારણે સરકારી તિજોરી પર રૂ. 3.76 અબજનો ખર્ચ થયો હતો. 16 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ કેરાલા હાઇ કોર્ટે એસએનસી લાવનીન કેસમાં તપાસ કરવાના સીબીઆઇને આદેશ આપ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/businessline/blnus/27161507.htm |title=Kearala to go by HC order in Lavalin case |publisher=The Hindu Business Line}}</ref>. 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, સીબીઆઇએ કેરાલા હાઇકોર્ટમાં પ્રગતિ અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો. પિનારવી વિજયનનું નામ કેસમાં 9મા આરોપી તરીકે હતું. <ref>{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/CBI_finds_Pinarayi_guilty_in_Lavalin_scam_moralistic_CPM_yet_to_act/articleshow/4014521.cms| title=CBI finds Pinarayi guilty in Lavalin scam, moralistic CPM yet to act}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indianexpress.com/news/cbi-seeks-nod-to-prosecute-cpms-kerala-unit-chief/413768/|title=CBI seeks nod to prosecute CPM’s Kerala unit chief}}</ref>. સીપીએમે વિજયનને એમ કહીને ટેકો આપ્યો હતો કે આ કેસ રાજકીય પ્રેરિત છે. <ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/India/CPM_backs_Pinarayi_Vijayan_says_CBI_move_is_politically_motivated/articleshow/4018616.cms | title = CPM backs Pinarayi Vijayan, says CBI move is politically motivated | date = 23 January 2009 | publisher = [[The Times of India]] }}</ref><ref>{{cite news | url = http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/Does_C_in_CPM_mean_corruption/articleshow/4034604.cms | title = Does C in CPM mean corruption? | date = 27 January 2009 | publisher = [[The Economic Times]] }}</ref><ref>{{cite news | url = http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/CPM_conspiracy_theory_falls_flat_in_face_of_facts/articleshow/4031752.cms | title = CPM conspiracy theory falls flat in face of facts | date = 27 January 2009 | publisher = [[The Economic Times]] }}</ref>. સીપીએમના નેતૃત્ત્વવાળી કેરાલા સરકારે કેસમાં કાર્યવાહી નહી કરવાનું નક્કી કર્યું હતું <ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Kerala-govt-not-to-prosecute-Vijayan-in-Lavlain-case-/articleshow/4490668.cms | title = Kerala govt not to prosecute Vijayan in Lavlain case | date = 6 May 2009 | publisher = [[The Times of India]]. }}</ref>. કેબિનેટની ભલામણને ધ્યાનમાં લીધા વિના ગવર્નરે વિજયન સામે પ્રથમ દર્શનીય અહેવાલને આધારે સીબીઆઇને કાર્યવાહી હાથ ધરવાની મંજૂરી આપી હતી <ref>{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/India/Governor-allows-CBI-to-prosecute-Vijayan/articleshow/4629178.cms | title = Governor allows CBI to prosecute Vijayan | date = 8 June 2009 | publisher = [[The Times of India]]. }}</ref>. ભ્રષ્ટાચારના કેસમા પોલીટબ્યુરોના સભ્ય સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોય તેવું પાર્ટીના ઇતિહાસમાં આવું પ્રથમ વાર બન્યું હતું <ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/news/CBI-gets-Governor-nod-to-book-Pinarayi/472895 | title = CBI gets Governor nod to book Pinarayi | date = 8 June 2009 | publisher = [[The Indian Express]]. }}</ref>. બાદમાં સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટીગેશને વિજયનને આ કેસમાં દોષમુક્ત જાહેર કર્યા હતા. <ref>[http://www.hindustantimes.com/CBI-clean-chit-for-Pinarayi/Article1-532694.aspx હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સમાં છપાયેલો લેખ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. રાજકીય કારણોસર વિજયન પર ભ્રષ્ટાચારનું આરોપણ કરાયું હતું અને તેમની પાર્ટી સીપીઆઇએમએ હંમેશા આ મુદ્દે વિજયનને ટેકો આપ્યો હતો. <ref>[http://cpim.org/content/polit-bureau-communique-9#lavalin પીબી કોમિન્ક(સીપીઆઈએમ) ઓન એસએનસી લવલિન કેસ]</ref> ====વી. એસ. અચ્યુથાનંદન સામે શિસ્તભંગનાં પગલાં==== 12 જુલાઇ 2009ના રોજ, સીપીઆઇએમ મધ્યસ્થ સમિતિએ કેરાલાના મુખ્ય પ્રધાન વી.એસ. અચ્યુથાનંદનને તેના પોલીટબ્યુરોમાંથી દૂર કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. આ નિર્ણયે સામાન્ય પ્રજા અને પાર્ટીના કાર્યકરો તરફથી મોટા પાયે ટીકાઓને જન્મ આપ્યો હતો, કેમ કે આ નિર્ણયને પિનારવી વિજયન કે જેમને કરોડાના ભ્રષ્ટાચાર કેસમાં આરોપી ઠરાવાયા હતા તેમને તરફેણ કરતો અને વી.એસ. દ્વારા લેવાયેલ ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધના વલણ તરીકે જોવાયો હતો. <ref>{{cite news | url = http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=VS+’+sacking+rocks+‘red+forts’&artid=CCdPSZedzH8=&SectionID=1ZkF/jmWuSA=&MainSectionID=fyV9T2jIa4A=&SectionName=X7s7i | xoz5y = &SEO= | title = VS ’ sacking rocks ‘red forts’ | date = 14 July 2009 | publisher = [[The Indian Express]]. }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | url = http://ibnlive.in.com/news/cpim-the-loser-in-achuthanandanpinnarayi-war/97057-37.html | title = CPI-M the loser in Achuthanandan-Pinnarayi war | date = 14 July 2009 | publisher = [[CNN IBN]]. | access-date = 9 ડિસેમ્બર 2010 | archive-date = 17 જુલાઈ 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090717143448/http://ibnlive.in.com/news/cpim-the-loser-in-achuthanandanpinnarayi-war/97057-37.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/news/Founding-member--outdated--for-CPM/488534/ | title = Founding member ‘outdated’ for CPM | date = 14 July 2009 | publisher = [[The Indian Express]]. }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=a1207c67-2436-437d-be0c-c1d6e2ea0cd2&ParentID=52189a16-362a-441c-afa2-6db62613316f&Headline=CPM+action+against+Achuthanandan+may+widen+Kerala+unit+split | title = CPM action against Achuthanandan may widen Kerala unit split | date = 12 July 2009 | publisher = [[Hindustan Times]]. }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===આર્થિક નીતિઓની ટીકા-ટિપ્પણી=== સીપીઆઇ (એમ) તેની દેખરેખ નીતિઓ બાબતે ડાબેરીપાંખ ક્ષેત્ર તરફથી ટીકાઓનો સામનો કરે છે. <ref name="autogenerated1">"રિફલેક્શન્સ ઇન ધ આફ્ટરમેથ ઓફ નંદીગ્રામ. આ લેખ "સીપીઆઈ (એમ)ના ટેકેદાર" ઇકોનોમિક એન્ડ પોલિટિકલ વીકલી દ્વારા લખવામાં આવ્યો હતો. [http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10564.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408203853/http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10564.pdf |date=2008-04-08 }}</ref> કેટલાક સીપીઆઇ (એમ)ના આંતરિક વર્તુળોએ પણ સીપીઆઇ (એમ)ના કોર્પોરેટ હિતો સાથેના સમાધાન બાબતે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. બુદ્ધાદેબ ભટ્ટાચાર્યના પોતાના કેબિનેટ પ્રધાન (જમીન સુધારણા પ્રધાન) અને સીપીઆઇ (એમ)ના નેતા અબ્દુલ રજ્જાક મોલ્લાહે બુદ્ધાદેબની સંભવિત "નિયો લિબરલ" (આર્થિક વૃદ્ધિની જરૂર વાળી નીતિ) લાઇનનો વિરોધ કર્યો હતો. {{Citation needed|date=January 2008}} તેમણે પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય વિધાનસભામાં જમીન સંપાદન ખરડાની જોગવાઇઓનો વિરોધ કર્યો હતો. ભૂતપૂર્વ પશ્ચિમ બંગાળના નાણાપ્રધાન અને પૂર્વ સીપીઆઇ (એમ) રાજ્ય સભાના સભ્ય ડો. અશોક મિત્રાએ પણ સીપીઆઇ (એમ)ની આર્થિક ઉદારીકરણ તરફની વિચારધારાના પરિવર્તન અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. કેરાલામાં, પ્રોફે. એમ.એન. વિજયન, કે જેઓ સીપીઆઇ (એમ)ની માલિકીના "દેશાભિમાની સાપ્તાહિક"ના પૂર્વ સંપાદક હતા તેમણે દલીલ કરી હતી કે સીપીઆઇ (એમ)ની નીતિઓ પર હવે ઉદાર આર્થિક સુધારાનો પ્રભાવ છે અને પાર્ટીની કામગીરી પર વિદેશી ભંડોળના પ્રભાવ, સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે મૂડીના પ્રભાવ સામે બળવો પોકાર્યો હતો અને ઓળખપાત્ર રાજકારણ સાથે વર્ગ આધારિત રાજકારણને બદલવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. <ref>"કેરાલા ઇન્ટ્રા-પાર્ટી ડિફરન્સિસ". ઇકોનોમિક એન્ડ પોલિટિકલ વીકલીમાં છપાયેલો લેખ [http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/1900.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155539/http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/1900.pdf |date=2007-09-30 }}</ref> એમ.એન. વિજયનની નેતાગીરી હેઠળ કેરાલામાં અભિનીવેસા પ્રથીરોધા સમિતિ (રેઝીસ્ટીંગ ઇમ્પીરિયલીસ્ટ ગ્લોબલાઇઝેશન માટેની કાઉન્સીલ)ની રચના કરાઇ હતી. <ref>એમ. એન. વિજયન અને કાઉન્સિલ ફોર રેઝિસ્ટિંગ ઇમ્પિરિયાલિસ્ટ ગ્લોબલાઇઝેશન અંગે લખાયેલો મુખ્યપ્રવાહનો લેખ. [http://www.mainstreamweekly.net/article386.html ]</ref> સીપીઆઇ (એમ)ના અર્થશાસ્ત્રી પ્રભાત પટનાયકે પણ પશ્ચિમ બંગાળમાં ઔદ્યોગિક નીતિની આવશ્યક શરત હોવાથી ગ્રાન્ડે ઉદ્યોગના માર્ગનો ઉપયોગ કરીને ઔદ્યોગિકીકરણના તર્કના પ્રભાવ સામે પ્રશ્નાર્થ ઊભો કર્યો હતો. <ref>"ઈન ધ આફ્ટરમેથ ઓફ નંદીગ્રામ" લેખ સીપીઆઈ (એમ)ના અર્થશાસ્ત્રી તેમજ પક્ષના સભ્ય પ્રભાત પટનાઇક દ્વારા લખવામાં આવ્યો હતો. સીપીઆઈ (એમ)ના નેતૃત્વવાળી કેરાલા સરકારમાં શ્રી પટનાઇક આયોજન પંચના ડેપ્યુટી ચેરમેન છે. [http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10646.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408203853/http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10646.pdf |date=2008-04-08 }}[http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10646.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408203853/http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/10646.pdf |date=2008-04-08 }}</ref>.<ref name="autogenerated1"></ref> ===હિંસાના ઉપયોગની ટીકા=== ડેમોક્રેટિક ઇન્ડિયાની અસંખ્ય અન્ય રાજકીય પાર્ટીઓની જેમ સીપીઆઇ (એમ)એ પણ વિવિધ રાજકીય પાર્ટીઓમાં તાકાત સંઘર્ષને પ્રતિભાવ આપવાના ઉદ્દેશથી હિંસક માર્ગોનો ઉપયોગ કરવા બદલ આરોપી ઠેરવી હતી. <ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_tension-continues-as-cpim-activist-attacked-in-kannur_1390205 સીપીઆઈએમના ચળવળકારીનું આરએસએસ દ્વારા ખૂન કરવામાં આવ્યું]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/2007/05/06/stories/2007050601251100.htm |title=આરજેડીના સાંસદ શાહબુદ્દીને અનેક લોકોની હત્યા કરી હતી. |access-date=2010-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403143945/http://www.thehindu.com/2007/05/06/stories/2007050601251100.htm |archive-date=2008-04-03 |url-status=dead}}</ref> <ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/specials/tribune_125/main7.htm રાજકારણમાં અપરાધીકરણ અંગે બી. જી. વર્ગિસ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tehelka.com/story_main35.asp?filename=Ne031107Ahmedabad.asp |title=ગુજરાતનાં રમખાણોના નરોડા-પાટિયા કાંડમાં બીજેપીનો હાથ |access-date=2010-12-09 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927182216/http://www.tehelka.com/story_main35.asp?filename=Ne031107Ahmedabad.asp |url-status=dead }}</ref><ref> [http://www.zeenews.com/news627894.html વર્ષ 1984નાં શીખ વિરોધી રમખાણોમાં કોંગ્રેસ સામેલ]</ref> તેને વિરોધ પક્ષો દ્વારા પણ તેમની સામે હિંસક માર્ગોનો ઉપયોગ કરવા સામે આરોપી ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. <ref name="pioneer20112007">[http://dailypioneer.com/65452/BJP-to-campaign-against-CPM-violence-.html સીપીએમની હિંસા વિરુદ્ધ બીજેપી પ્રચાર કરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610223329/http://dailypioneer.com/65452/BJP-to-campaign-against-CPM-violence-.html |date=2011-06-10 }} - ધ પાયોનીયર 20 નવેમ્બર 2007</ref> ==પક્ષનું સત્તામંડળ== સીપીઆઇ (એમ)એ છેલ્લી સંસદીય ચુંટણીમાં (મે 2004) 5.66 ટકા મતો પ્રાપ્ત કર્યા હતા અને તેની પાસે 43 સંસદસભ્યો હતા. તેણે 69 બેઠકો પર ચુંટણી લડી હતી તેમાં સરેરાશ 42.31% જીતી હતી. તેણે નવી ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ-ની આગેવાની વાળી યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસીવ એલાયંસ સરકારને તેનો ભાગ બન્યા સિવાય ટેકો આપ્યો હતો. 9 જુલાઇ 2008ના રોજ તેણે યુપીએ સરકારને ખાસ કરીને એવું સમજાવતા ઔપચારીક રીતે ટેકો પાછો ખેંચ્યો હતો કે આ ઇન્ડો યુએસ ન્યુક્લિયર સોદો અને આઇએઇએ સેફગાર્ડઝ કરાર વિશે મતભેદો છે. <ref>ધી હિન્દુમાં 9 જુલાઇ 2008ના રોજ આવેલો લેખ: [http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200807091250.htm Left meets President, hands over letter of withdrawal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080713070349/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200807091250.htm |date=2008-07-13 }}</ref> [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચમ બંગાળ]] અને [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]માં તે ડાબેરી મોરચામાં ભાગ લે છે. [[કેરળ|કેરાલા]]માં પાર્ટી એ ડાબેરી લોકશાહી મોરચાનો ભાગ છે. [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]]માં તે શાસકપક્ષ દ્રવિડ મુન્નેત્ર કઝગામ (ડીએમકે)ની આગેવાની હેઠળના ડેમોક્રેટિક પ્રોગ્રેસિવ એલાયંસનો એક ભાગ હતી. જોકે, ત્યારથી તેણે ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો. તેના ગ્રેટ બ્રિટનના સભ્યો મતાધિકારને લગતા મોરચા યુનિટી ફોર પીસ એન્ડ સોસિયાલિઝમમાં હતા, જેની સાથે કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ બ્રિટન અને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ બાંગ્લાદેશના બ્રિટીશ રહેવાસી વિભાગો અને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ગ્રીસ (કેકેઇ) હતા. મે 2008ની લંડન વિધાનસભા ચુંટણીના લંડનમાં પથરાયેલી યાદી વિભાગમાં 13 ઉમેદવારો સાથે ઊભી છે. <ref>{{Cite web |url=http://ufps.org.uk/ |title=Unity For Peace and Socialism homepage |access-date=2010-12-09 |archive-date=2010-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218093242/http://ufps.org.uk/ |url-status=dead }}</ref> ===સભ્યપદ=== [[File:Cpmcongress (87).JPG|thumb|દિલ્હીમાં સીપીઆઇ (એમ) 18મી કોંગ્રેસ રેલી]] [[File:Cpmrallyagartala (34).JPG|thumb|અગરતલામાં સીપીઆઇ (એમ) રેલી]] [[File:Hammer and Sickle - Kerala.jpg|thumb|right|100px|કેરાલા, ભારતમાં સીપીઆઇ (એમ)ની રેલીમાં કોમ્યુનિસ્ટ પક્ષનો અત્યંત પ્રખ્યાત નિશાની એવી ધણ અને દાંતરડું લઇને ઊભેલા બે ખેડૂતોને દર્શાવતું લાક્ષણિક ચિત્રદ્રશ્ય.]]2004ના રોજ, પાર્ટીએ 867,763નું સભ્યપદ હોવાનો દાવો કર્યો હતો. <ref>Membership figures from http://www.cpim.org/pd/2005/0403/04032005_membership.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224023939/http://www.cpim.org/pd/2005/0403/04032005_membership.htm |date=2008-02-24 }}. Electorate numbers taken from http://www.eci.gov.in/SR_KeyHighLights/LS_2004/Vol_I_LS_2004.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227165455/http://www.eci.gov.in/SR_KeyHighLights/LS_2004/Vol_I_LS_2004.pdf |date=2008-02-27 }}. [[પૉંડિચેરી|Puducherry]] is counted as part of Tamil Nadu, [[ચંડીગઢ|Chandigarh]] counted as part of Punjab.</ref> {| class="wikitable sortable" !'''રાજ્ય''' !2001 !2002 !2003 !2004 !મતદાર સંઘમાં પક્ષના સભ્યોની ટકાવારી<br><br> |- | [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્ર પ્રદેશ]] | 40785 | 41879 | 45516 | 46742 | 0.0914 |- | [[આસામ|આસામ]] | 10480 | 11207 | 11122 | 10901 | 0.0726 |- | આંદામાન અને નિકોબાર | 172 | 140 | 124 | 90 | 0.0372 |- | બિહાર | 17672 | 17469 | 16924 | 17353 | 0.0343 |- | [[છત્તીસગઢ|છત્તીસગઢ]] | 1211 | 1364 | 1079 | 1054 | 0.0077 |- | [[દિલ્હી|દિલ્હી]] | 1162 | 1360 | 1417 | 1408 | 0.0161 |- | [[ગોઆ|ગોવા]] | 172 | 35 | 40 | 67 | 0.0071 |- | [[ગુજરાત|ગુજરાત]] | 2799 | 3214 | 3383 | 3398 | 0.0101 |- | [[હરિયાણા|હરિયાણા]] | 1357 | 1478 | 1477 | 1608 | 0.0131 |- | [[હિમાચલ પ્રદેશ|હિમાચલ પ્રદેશ]] | 1005 | 1006 | 1014 | 1024 | 0.0245 |- | જમ્મુ અને કાશ્મીર | 625 | 720 | 830 | 850 | 0.0133 |- | [[ઝારખંડ|ઝારખંડ]] | 2552 | 2819 | 3097 | 3292 | 0.0200 |- | [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] | 6574 | 7216 | 6893 | 6492 | 0.0168 |- | [[કેરળ|કેરાલા]] | 301562 | 313652 | 318969 | 316305 | 1.4973 |- | [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]] | 2243 | 2862 | 2488 | 2320 | 0.060 |- | [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]] | 8545 | 9080 | 9796 | 10256 | 0.0163 |- | મણીપુર | 340 | 330 | 270 | 300 | 0.0195 |- | [[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]] | 3091 | 3425 | 3502 | 3658 | 0.0143 |- | પંજાબ | 14328 | 11000 | 11000 | 10050 | 0.0586 |- | [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]] | 2602 | 3200 | 3507 | 3120 | 0.0090 |- | [[સિક્કિમ|સિક્કિમ]] | 200 | 180 | 65 | 75 | 0.0266 |- | [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]] | 86868 | 90777 | 91709 | 94343 | 0.1970 |- | [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]] | 38737 | 41588 | 46277 | 51343 | 2.5954 |- | ઉત્તરાંચલ | 700 | 720 | 740 | 829 | 0.0149 |- | [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]] | 5169 | 5541 | 5477 | 5877 | 0.0053 |- | [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]] | 245026 | 262882 | 258682 | 274921 | 0.579 |- | સીસી સ્ટાફ | 96 | 95 | 95 | 87 | |- | '''કુલ''' | 796073 | 835239 | 843896 | 867763 | 0.1292 |} ===નેતાગીરી=== [[File:Cpmleadership18thcongress.jpg|thumb|18મી પાર્ટી કોંગ્રેસ ખાતે સીપીઆઇ (એમ) નેતાઓ]] [[File:Cpmcongress1316.JPG|thumb|હરકિશન સિંહ સુરજીત અને જ્યોતિ બાસુ]] સીપીઆઇ (એમ)ના હાલના સામાન્ય સચિવ પ્રકાશ કરાત છે. સીપીઆઇ (એમ)ની 19મી પાર્ટી કોંગ્રેસ કોઇમ્બતોરમાં 29 માર્ચ-3 એપ્રિલ 2008ના રોજ મળી હતી અને 87 સભ્યો સાથે મધ્યસ્થ સમિતિને ચુંટી કાઢી હતી. મધ્યસ્થ સમિતિએ બાદમાં 15 સભ્યના પોલીટબ્યુરોને ચુંટી કાઢ્યું હતું : *પ્રકાશ કરાત *સીતારામ યેચુરી *એસ. રામચંદ્રન પિલ્લાઇ *બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્ય *માણિક સરકાર *એમ. કે. પાંઢે *બિમાન બોઝ *પિનારાયી વિજયન *કે. વરદરાજન *બી. વી. રાઘાવુલુ *બ્રિન્દા કરાત *નિરૂપમ સેન *કોડિયેરી બાલક્રિશ્નન *મોહંમદ અમીન સૌથી વરિષ્ઠ સભ્ય, વી.એસ. અચ્યુથાનંદનને 12 જુલાઇ 2009ના રોજ પોલીટ બ્યુરોમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. 19મી કોંગ્રેસે પોલીટ બ્યુરોના છેલ્લા બે સભ્યોની વિદાય જોઇ હતી, જેઓ મૂળ પોલીટ બ્યુરોમાં 1964થી સ્થાન ધરાવતા હતા, જેમાં હરકિશેનસિંહ સુરજીત અને જ્યોતિ બાસુનો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://www.telegraphindia.com/1080404/jsp/frontpage/story_9094771.jsp "Nine to none, founders’ era ends in CPM"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703162453/https://www.telegraphindia.com/1080404/jsp/frontpage/story_9094771.jsp |date=2018-07-03 }}, ''ધી ટેલિગ્રાફ'' (કલકત્તા), 3 એપ્રિલ, 2008.</ref> ==રાજ્ય સમિતિના સચિવો== *અંદામાન અને નિકોબાર: કે. જી. દાસ *[[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]: બી.વી. રાઘાવુલુ *[[આસામ|આસામ]]: ઉદ્ધવ બર્મન *બિહાર: વિજયકાન્ત ઠાકુર *છત્તીસગઢ: એમ.કે. નાંદી *[[દિલ્હી|દિલ્હી]]: પી.એમ.એસ. ગ્રેવાલ *[[ગોઆ|ગોવા]]: થાએલમાન પરેરા *[[હરિયાણા|હરિયાણા]]: ઇન્દ્રજિત સિંહ *[[ઝારખંડ|ઝારખંડ]]: જે.એસ. મજુમદાર *[[કર્ણાટક|કર્ણાટક]]: વી.જે.કે. નાયર *[[કેરળ|કેરાલા]] : પિનારાયી વિજયન *[[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]]: બાદલ સરોજ *[[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]: અશોક ધાવળે *[[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]]: જનાર્દન પતિ *પંજાબ: ચરણ સિંહ વિરડી(કાર્યકારી) *[[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]: વાસુદેવ શર્મા *[[સિક્કિમ|સિક્કીમ]]: બલરામ અધિકારી *[[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]: જી.રામક્રિશ્નન *[[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]: બૈદ્યનાથ મજુમદાર *ઉત્તરાંચલ: વિજય રાવત *[[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]: એસ.પી. કશ્યપ *[[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]: બિમાન બોઝ<ref>{{Cite web |url=http://cpim.org/content/leadership |title=રાજ્ય સચિવોની યાદી |access-date=2010-12-09 |archive-date=2010-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212015159/http://www.cpim.org/content/leadership |url-status=dead }}</ref> ===સીપીઆઈ (એમ)ના પ્રમુખ સંગઠન દળો=== *ડેમોક્રેટિક યુથ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા *સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા *સેન્ટર ઓફ ઇન્ડિયન ટ્રેડ યુનિયન્સ ખાસ વર્ગનું સંગઠન મંડળ *ઓલ ઇન્ડિયા કિસાન સભા ખેડૂતો માટેનું સંગઠન મંડળ *ઓલ ઇન્ડિયા એગ્રિકલ્ચરલ વર્કર્સ યુનિયન *ઓલ ઇન્ડિયા ડેમોક્રેટિક વિમેન્સ એસોસિયેશન *બેન્ક એમ્પ્લોઇઝ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા *ઓલ ઇન્ડિયા લોયર્સ યુનિયન [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]માં, ગણમુક્તિ પરિષદ એ રાજ્યના [[આદિવાસી|આદિજાતિ]] લોકોમાં મોટી જંગી સંસ્થા છે. કેરાલામાં આદિવાસી ક્ષેમા સમિથી, એ આદિવાસી સંસ્થા છે અને તેની પર સીપીઆઇ (એમ)નો અંકુશ છે. આ સિવાય, સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે વધુમાં વધુમાં 12 જેટલી મોટી સંસ્થાઓની આગેવાની સીપીઆઇ (એમ) કરે છે. ===પક્ષનાં પ્રકાશનો=== કેન્દ્રમાંથી બે સાપ્તાહિક અખબારોનું પ્રકાશન થાય છે, ''પીપલ્સ ડેમોક્રેસી'' (ઇંગ્લીશ) અને ''લોક લેહર'' (હિન્દી). પાર્ટીનું કેન્દ્રિય થિયોરેટિકલ અંગ ''ધી માર્ક્સસીસ્ટ'' છે, જે ઇંગ્લીશમાં ત્રિમાસિક ધોરણે પ્રકાશિત થાય છે. ====દૈનિક સમાચારપત્રો==== *''ગણશક્તિ'' ([[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]) *''દેશાભિમાની'' ([[કેરળ|કેરાલા]], [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]) *''ડેઇલી દેશેર કથા'' ([[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]) *''ઠીકાથિર'' ([[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]], તામિલ) *[http://prajasakti.com/ પ્રજાશક્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418084658/http://www.prajasakti.com/ |date=2009-04-18 }} ([[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]) *''દેશ સેવક'' ([[પંજાબ|પંજાબ]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]) ====સાપ્તાહિકો==== *''અબશાર'' ([[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દૂ]]) *''સ્વાધિનતા'' ([[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]) *''દેશ હિતેષી'' ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]) *''જનશક્તિ'' ([[કર્ણાટક|કર્ણાટક]], કન્નડ)<ref>''જનશક્તિ'' એ કર્ણાટક, ''ઇક્યારાંગા'' માં અગાઉના સીપીઆઇ (એમ)અંગનું સ્થાન લીધું હતું. </ref> *''જીવન માર્ગ'' ([[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]], મરાઠી) *''સામ્યબાદી'' ([[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]], [[ઓરિયા ભાષા|ઉરિયા]]) *''દેશાભિમાની વારિકા.'' ([[કેરળ|કેરાલા]], [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]) *''ગણશક્તિ'' ([[આસામીઝ ભાષા|આસામી]], [[આસામ|આસામ]]) ====પખવાડિક==== *''લોકજતન'' ([[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]], [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]) *''લોકસંવાદ'' ([[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]], [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]) *''સરફરોશ ચિંતન'' ([[ગુજરાત|ગુજરાત]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]) ====માસિકો==== *''શબતાબ'' ([[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દૂ]]) *''યહ નયા રાસ્તે'' (જમ્મુ અને કાશ્મીર, [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દૂ]]) *''લોક લહર'' ([[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]) *''નંદન'' ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]) *''માર્કસિસ્ટ'' (તમિલ ભાષા) ====સૈદ્ધાંતિક પ્રકાશનો==== *''માર્કસિસ્ટ'' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]) *''માર્ક્સવાદી પથ'' ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]) *''ચિંતા'' ([[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]) *''માર્કસિસ્ટ'' ([[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]) ====પ્રકાશન ગૃહો==== *લેફ્ટવર્ડ પબ્લિકેશન *સીપીઆઈ (એમ) પબ્લિકેશન *નેશનલ બુક એજન્સી ([[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]) *ચિત્રા પબ્લિકેશન ([[કેરળ|કેરાલા]]) *પ્રજાશક્તિ બુક હાઉસ ([[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]) *દેશાભિમાની બુક હાઉસ ([[કેરળ|કેરાલા]]) *નતુન સાહિત્ય પરિષદ ([[આસામ|આસામ]]) ==રાજ્ય સરકાર== 2008ના અનુસાર, સીપીઆઇ (એમ)એ પશ્ચિમ બંગાળ, કેરાલા અને ત્રિપુરામાં રાજ્ય સરકારનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. પાર્ટીને લાગેવળગતા મુખ્ય પ્રધાનોમાં બુદ્ધાદેબ ભટ્ટાચારજી, વી.એસ. અચ્યુથાનંદન અને માનિક સરકારનો સમાવેશ થાય છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને ત્રિપુરામાં પાર્ટીએ તેના પોતાના રાજ્યની વિધાનસભામાં મહત્તમ બેઠકો પ્રાપ્ત કરી હતી, પરંતુ તેની સંભાળ લેફ્ટ ફ્રંટ ભાગીદાર સાથે લીધી હતી. કેરાલામાંસ પાર્ટીએ લેફ્ટ ડેમોક્રેટિક ફ્રંટનું સૌથી મોટું ઘટક છે. ==નામ== [[File:Cpmmural12.jpg|thumb|right|2004ની લોકસભાની ચુંટણીમાં કોલકાતા ઉત્તર પશ્ચિમ મતવિસ્તારમાં સીપીઆઇ (એમ)ના ઉમેદવાર મોહમ્હદ સલીમનું ઉર્દુ ભીંતચિત્ર]] [[હિંદી ભાષા|હિંદી]]માં સીપીઆઇ (એમ)ને ઘણી વખત मार्क्सवादी कमयुनिस्ट पार्टी (''માર્કવાદી કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી'' કહેવાય છે, જેનું સંક્ષિપ્ત ''MaKaPa'' થાય છે). જોકે હિન્દીમાં પાર્ટીનું સત્તાવાર નામ જોકે ''ભારતીય કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)'' છે. 1964માં ભાગલા પડ્યા બાદના પ્રારંભિક ગાળમાં, પાર્ટીને ઘણી વખત 'લેફ્ટ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (લેફ્ટ-ડાબેરી)' તરીકે સંબોધવામાં આવતી હતી. સીપીઆઇ ત્યારથી, સમાન બોલચાલમાં 'રાઇટીસ્ટ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી' તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. માર્ચ 1965ના કેરાલા ધારાસભા વિધાનસભાની ચુંટણી બાદ ચુંટણી પ્રતીક પ્રાપ્ત કરવા માટે 'કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સસીસ્ટ)' એવું નામ અપનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. <ref>બાસુ જ્યોતિ. ''આત્મચરિત્ર - રાજકીય આત્મકથા'' . કલકત્તા: નેશનલ બુક એજન્સી, 1999. પૃષ્ઠ 189.</ref> ==ભાગલાઓ અને શાખાઓ== {{main|Various Communist/Leftist Parties in India}} અસંખ્ય વિશાળ પાર્ટઓની રચના સીપીઆઇ (એમ)માં થયેલા ભાગલાને પરિણામે થઇ હતી, જેમ કે કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સીસ્ટ-લેનિનીસ્ટ), માર્ક્સસીસ્ટ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા, [[ઝારખંડ|ઝારખંડ]]માં માર્ક્સસીસ્ટ કોઓર્ડિનેશન કમિટી, જાનાથીપથીયા સમરક્ષણા સમિથી, કોમ્યુનિસ્ટ માર્ક્સસીસ્ટ પાર્ટી અને [[કેરળ|કેરાલા]]માં બીટીઆર-ઇએમએસ-એકેજી જાનકીવા વેદી, [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]માં પાર્ટી ઓફ ડેમોક્રેટિક સોસિયાલિઝમ, [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]માં જંગાનોતાંત્રિક મોર્ચા, પંજાબમાં રામ પાસલા ગ્રુપ, [[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]]માં ઓરિસ્સા કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી વગેરે. ==ચૂંટણીના પરિણામો== {{main|CPI(M) election results}} 2009 લોક સભાની ચુંટણીમાં પાર્ટીએ જેની પર તેની મજબૂત પક્કડ હતી તેમાંથી બેમાં, પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરાલામાં વિવિધ બેઠકો ગુમાવી હતી, જ્યારે જેની પર તેની મજબૂત પક્કડ હતી તેવી ત્રીજી ત્રિપુરાની બેઠક પર પ્રભુત્વ જાળવી રાખ્યું હતું. ==બાહ્ય લિન્ક્સ== {{Communist Parties}} ===પક્ષને લગતી વેબસાઇટ્સ=== *[http://vote.cpim.org/ સીપીઆઈ(એમ) ઇલેક્શન વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409213057/http://vote.cpim.org/ |date=2009-04-09 }} *[http://www.cpim.org/ સીપીઆઈ(એમ) વેબસાઇટ] *[http://www.leftword.com લેફ્ટવર્ડ બુક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150826213029/http://www.leftword.com/ |date=2015-08-26 }} સીપીઆઈ(એમ) પબ્લિશિંગ હાઉસ *[http://www.cpimap.com/ સીપીઆઈ(એમ) આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ કમિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315181047/http://cpimap.com/ |date=2009-03-15 }} ===પક્ષનાં પ્રકાશનો=== *[http://pd.cpim.org '''''પીપલ્સ ડેમોક્રેસી'' ''' ] *[http://www.dailydesherkatha.com '''''ડેઇલી દેશેર કથા'' ''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410210154/http://www.dailydesherkatha.com/ |date=2021-04-10 }} *[http://www.deshabhimani.com/ '''''દેશાભિમાની'' ''' ] *[http://www.ganashakti.com/ '''''ગણશક્તિ'' ''' ] *[http://www.lok-samvad.page.tl/ '''''લોકસંવાદ'' ''' ] *[http://www.prajasakti.com/ '''''પ્રજાશક્તિ'' ''' ] *[http://www.theekkathir.in '''''ઠીકાથિર'' ''' ] *[http://janashakthi.wordpress.com '''''જનશક્તિ'' ''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615065450/http://janashakthi.wordpress.com/ |date=2011-06-15 }} ===લેખો=== *[http://www.telegraphindia.com/1050331/asp/opinion/story_4549192.asp સર્ચ ફોર વેઝ ટુ કીપ માર્ક્સ અલાઇવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220059/http://www.telegraphindia.com/1050331/asp/opinion/story_4549192.asp |date=2016-03-04 }} સુમન્તા સેન દ્વારા આપવામાં આવેલા પક્ષનાં માળખાંના અભિપ્રાયો. ''ધ ટેલીગ્રાફ'' કોલકાતા, ભારત. માર્ચ 31, 2005. પ્રથમ જોવાઈ એપ્રિલ 1, 2005. *[http://www.hindu.com/2005/04/07/stories/2005040708001100.htm વેટરન કોમ્યુનિસ્ટ્સ ઓનર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094513/http://www.hindu.com/2005/04/07/stories/2005040708001100.htm |date=2012-11-03 }} પક્ષની પરિષદોના ઇતિહાસ ઉપરનો નવો લેખ ''ધ હિન્દુ'' એપ્રિલ 6, 2005. પ્રથમ જોવાઈ એપ્રિલ 6, 2005. *[http://us.rediff.com/news/2005/apr/09cpm.htm ઓલ યુ વોન્ટેડ ટુ નો અબાઉટ સીપીઆઈ-એમ] સીપીઆઈ-એમ ઉપરનો નવો લેખ. ''રીડિફ ન્યૂઝ'' . એપ્રિલ 8, 2005. પ્રથમ જોવાઈ એપ્રિલ 8, 2005. *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2209/stories/20050506002101600.htm ''એન અપબીટ લેફ્ટ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017154618/http://hinduonnet.com/fline/fl2209/stories/20050506002101600.htm |date=2007-10-17 }} વેંકિટેશ રામક્રિશ્નન દ્વારા. '''ફ્રન્ટલાઇન''' ગ્રંથ 22 - અંક 09, એપ્રિલ 23 - મે 6, 2005 ==આ પણ જુઓ== {{Commons|Communist Party of India (Marxist)|Communist Party of India (Marxist)}} * ભારતના રાજકીય પક્ષોની યાદી * ભારતનું રાજકારણ * સામ્યવાદી પક્ષોની યાદી * બ્રિટનમાં સામ્યવાદી પક્ષોને સહકાર આપતી સમિતિ * કેરાલા, દક્ષિણ ભારતમાંસામ્યવાદી માર્ક્સવાદી પક્ષ * ભારતના ઉત્તરીય વિસ્તાર પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલીકોમ્યુનિસ્ટ્સ પાર્ટી ઓફ રિવોલ્યૂશનરી માર્કસિસ્ટ * ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)નાં ચૂંટણી પરિણામો * ભારતીય માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી પક્ષ * ભારતીય માર્ક્સવાદી સામ્યવાદી પક્ષ (સંગઠીત) * તમિલનાડુ, ભારત સ્થિત માર્ક્સવાદી પેરિયારિસ્ટ સામ્યવાદી પક્ષ, ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} {{Indian political parties}} {{DEFAULTSORT:Communist Party Of India (Marxist)}} [[Category:ભારત સ્થિત સામ્યવાદી પક્ષો]] [[Category:ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ છૂટાં પડેલાં જૂથો]] [[Category:ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)]] k48c401o20wxyk314lczhujkbetzgyi 0 30128 905918 905709 2026-09-30T17:44:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905918 wikitext text/x-wiki {{About|the U.S. state of Vermont}} {{pp-move-indef}} {{US state |Name = Vermont |Fullname = State of Vermont |Flag = Flag of Vermont.svg |Flaglink = [[Flag of Vermont|Flag]] |Seal = Great seal of Vermont bw.png |Map = Map of USA VT.svg |Nickname = The Green Mountain State |Motto = [[Freedom and Unity]] |Former = Vermont Republic |Capital = [[Montpelier, Vermont|Montpelier]] |LargestCity = [[Burlington, Vermont|Burlington]] |Demonym = Vermonter |Governor = [[Jim Douglas]] (R) |Lieutenant Governor = [[Brian Dubie]] (R) |Legislature = [[Vermont General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Vermont Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Vermont House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Patrick Leahy]] (D)<br />[[Bernie Sanders]] (I) |Representative =[[Peter Welch]] (D) |OfficialLang = English |AreaRank = 45th |TotalAreaUS = 9,620 |TotalArea = 24,923 |LandAreaUS = 9250 |LandArea = 24,923 |WaterAreaUS = |WaterArea = 989 |PCWater = 4.1 |PopRank = 49th |2000Pop = 621,760 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web|title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000, to July 1, 2009|publisher = United States Census Bureau|access-date = 2009-12-23|url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}</ref> <br /> 609,903 (2000) | DensityRank = 30th |2000DensityUS =65.8 |2000Density = 25.9 |MedianHouseholdIncome = $52,104 |IncomeRank = 20th |AdmittanceOrder = 14th |AdmittanceDate = March 4, 1791 |TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]–5/[[Daylight saving time|−4]] |Longitude = 71° 28′ W to 73° 26′ W |Latitude = 42° 44′ N to 45° 1′ N |WidthUS = 80 |Width = 130 |LengthUS = 160 |Length = 260 |HighestPoint = [[Mount Mansfield|Mt. Mansfield]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =ઑક્ટોબર 6, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |HighestElevUS = 4,395 |HighestElev = 1,340 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 300 |LowestPoint = |LowestElevUS = 95 |LowestElev = 29 |ISOCode = US-VT |Website = www.vermont.gov }} [[ચિત્ર:Meeting house marlboro vermont 20040911.jpg|thumb|વર્મોન્ટના નગરોમાં સ્થાનિક સરકારોનો મોટાભાગનો વ્યવસાય દર વર્ષે માર્ચમાં બેઠકસ્થળમાં યોજવામાં આવતી નગરબેઠકમાં, જેમકે વર્મોન્ટમાં એક માલબોરો ખાતે, થાય છે.]] '''વર્મોન્ટ''' ({{IPAc-en|en-us-Vermont.ogg|v|ər|ˈ|m|ɒ|n|t}}) એ ઉત્તરપૂર્વીય યુનાઈટેડ રાજ્ય્સ ઓફ અમેરિકાના ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ પ્રાંતમાં આવેલું રાજ્ય છે. આ રાજ્ય {{convert|9250|sqmi|km2}} જમીન સાથે વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ 43માં અને કુલ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ 45મા ક્રમે આવે છે. તેની વસતી 621,270 છે જે તેને સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું બીજા ક્રમનું રાજ્ય બનાવે છે.<ref>વ્યોમિંગ હેઝ ફ્યૂઅર રેસિડન્ટ્સ</ref> તે ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડનું એક માત્ર એવું રાજ્ય છે કે જે એટલાન્ટિક સમુદ્રનો તટ ધરાવતું નથી, વેર્મોન્ટ તેના શેમ્પલેઇન લેક (જે વર્મોન્ટની પશ્ચિમી સરહદનો પચાસ ટકા હિસ્સો આવરી લે છે) અને ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ લંબાતા ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ માટે જાણીતું છે. દક્ષિણની સરહદે મેસેચ્યુસેટ્સ, પૂર્વમાં ન્યૂ હેમ્પશાયર, પશ્ચિમમાં ન્યૂ યોર્ક અને ઉત્તરમાં કેનેડાનો ક્વિબેક પ્રાંત આવેલા છે. શરૂઆતમાં મૂળ અમેરિકન (આબેનાકી અને ઇરોક્વોઇઝ) લોકો વર્મોન્ટનાં રહેવાસી હતા. હાલમાં વર્મોન્ટના તાબામાં રહેલાં મોટા ભાગનાં પ્રદેશ ઉપર ફ્રાન્સનો દાવો હતો પરંતુ ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધમાં ફ્રાન્સનો પરાજય થયા બાદ આ પ્રદેશ બ્રિટનની કબજા હેઠળ આવ્યો હતો. ઘણાં વર્ષો સુધી, આસપાસની વસાહતોના (તે સમયે ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સ તરીકે ઉલ્લેખ કરાતો), ખાસ કરીને ન્યૂ હૅમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્કના વિસ્તારોના નિયંત્રણ અંગે વિવાદ હતો. આ વસાહતો પાસેથી જમીનના અધિકારો મેળવનારા રહેવાસીઓનો ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝ દળ દ્વારા વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો, જે આગળ જઈને વર્મોન્ટ રિપબ્લિક નામનાં એક સ્વતંત્ર રાજ્યમાં પરિણમ્યું હતું. આ રાજ્ય 14 વર્ષ સુધી ચાલેલા ક્રાતિકારી યુદ્ધ દરમિયાન સ્થપાયું હતું; આમ વર્મોન્ટ એ અમેરિકાના 17 એવા રાજ્ય (ટેક્સાસ, હવાઈ, કેલિફોર્નિયા રિપબ્લિક અને મૂળ 13 વસાહતો પૈકીની પ્રત્યેક વસાહત) પૈકીનું એક છે જે એક સમયે પોતાની સાર્વભૌમ સરકાર ધરાવતા હતા. 1791માં, વર્મોન્ટ અમેરિકાનાં 14માં રાજ્ય તરીકે જોડાયું. તે મૂળ 13 વસાહતો બહારનું સૌ પ્રથમ રાજ્ય હતું. વર્મોન્ટ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેપલ સિરપનું ઉત્પાદન કરનારું મોખરાનું રાજ્ય છે.<ref>{{cite web|title=US Department of Agriculture – Economic Research Service|work='Table 44—U.S. maple syrup production and value, by state, calendar years|url=http://www.ers.usda.gov/briefing/sugar/data/table44.xls|access-date=2007-01-05|archive-date=2003-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20030607045816/http://ers.usda.gov/Briefing/Sugar/Data/Table44.xls|url-status=dead}}</ref> માઉન્ટપિલિયર આ રાજ્યની રાજધાની છે, અને બર્લિંગ્ટન તેનું સૌથી વિશાળ શહેર અને મહાનગરીય વિસ્તાર છે. અન્ય કોઈ રાજ્ય બર્લિંગ્ટન જેટલું નાનું શહેર<ref>[http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1118_burlington.html નેશનલ જીયોગ્રાફિક]. સુધારો જૂન 30, 2008</ref> અને માઉન્ટપિલિયર જેટલી નાની રાજધાની ધરાવતું નથી.<ref name="nyt_mont">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1995/09/17/travel/a-picture-perfect-capital.html|title=A Picture-Perfect Capital|last=Wetherell|first=W. D.|date=September 17, 1995|work=NY Times|access-date=2009-03-31}}</ref> == ભૂગોળ == {{See also|List of counties in Vermont|List of towns in Vermont|List of mountains in Vermont}} પૂર્વીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ પ્રદેશમાં વર્મોન્ટ વસેલું છે અને તે {{convert|9614|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે, જે તેને અમેરિકાનું 45મું સૌથી વિશાળ રાજ્ય બનાવે છે. આ પૈકી, જમીન {{convert|9250|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તાર અને જળ {{convert|365|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તાર બનાવે છે, જે વર્મોન્ટને જમીન વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે 43મું અને જળ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે 47મું સૌથી મોટું રાજ્ય બનાવે છે. કુલ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે અલ સાલ્વાડોર કરતા વધુ મોટું અને [[હૈતી]] કરતા નાનું છે. [[ચિત્ર:National-atlas-vermont.png|thumb|શહેરો, રોડ અને નદીઓ દર્શાવતો વર્મોન્ટનો નકશો]] કનેક્ટિકટ નદીનો પશ્ચિમીતટ આ રાજ્યની પૂર્વીય (ન્યૂ હેમ્પશાયર) સીમારૂપ છે (ખુદ આ નદી પણ ન્યૂ હેમ્પશાયરનો એક ભાગ છે).<ref> ''વેરમોન્ટ વી. ન્યૂ હેમ્પશાયર'' {{Ussc|289|593|1933}}</ref> વર્મોન્ટમાં આવેલું મોટું તળાવ- લૅક શેમ્પલેઇન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તાજા જળનું છઠ્ઠું સૌથી વિશાળ જળાશય છે અને તે વર્મોન્ટના ઉત્તરપશ્ચિમ હિસ્સાને ન્યૂ યોર્કથી અલગ પાડે છે. ઉત્તરથી દક્ષિણ વર્મોન્ટ {{convert|159|mi|km|abbr=off}} લંબાઈ ધરાવે છે. પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ કેનેડાની સરહદે તે {{convert|89|mi|km|abbr=off}}ની મહત્તમ પહોળાઈ ધરાવે છે; મેસેચ્યુસેટ્સ લાઇન પાસે તે સૌથી સાંકડી પહોળાઈ {{convert|37|mi|km|abbr=off}} ધરાવે છે. આ રાજ્યનું ભૌગૌલિક કેન્દ્ર વૉશિંગ્ટન છે, જે રોક્સબરીથી ત્રણ માઇલ (5 કિ.મી.) પૂર્વમાં છે. વર્મોન્ટ અને કેનેડાની વચ્ચે અમેરિકાની 15 ફેડરલ સીમા આવેલી છે. ફ્રેન્ચ સંશોધક સેમ્યુઅલ દ કેમ્પ્લેઇને 1647ના પોતાના નકશામાં વર્મોન્ટના પર્વતોને “વર્ડ મોન્ટ” (પુરાણી ફ્રેન્ચમાં લીલો પર્વત) નામ આપ્યું હતું અને કદાચ તેણે વર્મોન્ટ રાજ્યનું નામ પણ આપ્યું હતું. વર્મોન્ટ નામ ({{lang-fr|vert mont}})નો ઉદભવ કેવી રીતે થયો તે જાણી શકાયું નથી, પરંતુ તે વર્મોન્ટ નામનો ઉદભવ તેનાથી થયો હોય એવી શક્યતા છે, જેની રજૂઆત થોમસ યંગે 1777માં કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.vt-fcgs.org/vermont_by_andre.html|title=The Name Vermont|author=Joseph-Andre Senecal|access-date=2011-02-10|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010204053/http://www.vt-fcgs.org/vermont_by_andre.html|url-status=dead}}</ref> કેટલાક સત્તાવાર સૂત્રો એવું કહે છે કે આ પ્રદેશનું નામ વર્મોન્ટ રાખવામાં આવ્યું હતું કારણ કે આ પ્રદેશ ન્યૂ હૅમ્પશાયરના વ્હાઇટ માઉન્ટેઇન અને ન્યૂ યોર્કના એડિરોન્ડૅક્સની તુલનાએ વધુ વન સંવર્ધન ધરાવતું હતું; અન્ય લોકો એવું કહે છે કે અબરખ-ક્વાર્ટ્ઝ-ક્લોરાઇટના ખડકોની પૂર્વે લીલા રંગના રૂપાંતરિત પોચા ખડકો આ નામ પાછળ કારણરૂપ છે. ગ્રીન માઉન્ટેઇન પર્વતમાળા રાજ્યની ઉત્તર-દક્ષિણ હિસ્સામાં પથરાયેલી છે જે પોતાના કેન્દ્રની સ્હેજ પશ્ચિમે રહીને રાજ્યની લંબાઈનો મોટા ભાગનો હિસ્સો આવરી લે છે. રાજ્યના દક્ષિણપશ્ચિમ હિસ્સામાં ટેકોનિક પર્વતો; ઉત્તરપૂર્વમાં ગ્રેનાઇટિક પર્વતો આવેલા છે.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=8NWPJkRK-VMC&pg=RA1-PA274-IA1&lpg=RA1-PA274-IA1&dq=%22granitic+mountains%22+vermont#PRA1-PA272,M1 |title=Google Books |publisher=Books.google.com |date=2006-08-28 |access-date=2010-07-31}}</ref> ઉત્તરપશ્ચિમમાં, શેમ્પલેઇન લેક નજીક, ફળદ્રુપ શેમ્પલેઇન ખીણ આવેલી છે. આ ખીણની દક્ષિણે બોમોસીન તળાવ આવેલું છે. [[ચિત્ર:Vermont (1).png|thumb|left|વર્મોન્ટમાં 14 કાઉન્ટીઓ છેમાત્ર બે – લેમોઇલ અને વોશિંગ્ટન – વર્મોન્ટના પ્રદેશોથી સંપૂર્ણ રીતે ઘેરાયેલા છે.]] અહીંના વિવિધ પર્વતો બારે માસ આપમેળે વિકસી શકે એવી જૈવિક પદ્ધતિ ધરાવતા આલ્પાઇનના વૃક્ષોની હારમાળા ધરાવે છે. આ પર્વતોમાં રાજ્યનો સૌથી ઊંચો પર્વત માઉન્ટ મૅન્સફીલ્ડ, બીજા ક્રમનો સૌથી ઊંચો પર્વત કિલિન્ગ્ટન પીક, ત્રીજા ક્રમનો સૌથી ઊંચો પર્વત કૅમલ’સ હમ્પ અને પાંચમા ક્રમના સૌથી ઊંચા શિખર માઉન્ટ અબ્રાહમનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યનો આશરે 77 ટકા હિસ્સો વનઆચ્છાદિત છે; બાકીનો હિસ્સો ઘાસવાળી જમીન, ઊંચાણવાળાં પ્રદેશ, તળાવો, સરોવરો અને ભીનાશવાળી પોચી જમીન વડે બનેલો છે. વર્મોન્ટમાં આવેલ માર્શ-બિલિંગ્સ-રોકફૅલર નેશનલ હિસ્ટોરિકલ પાર્ક (વૂડસ્ટોકમાં) અને એપ્પલાચિયન નેશનલ સિનીક ટ્રેઇલ સહિતના વિસ્તારોનું સંચાલન નેશનલ પાર્ક સર્વિસ દ્વારા થાય છે.<ref>{{cite web|title = Vermont|publisher = National Park Service|access-date = 2008-07-15|url = http://www.nps.gov/state/vt|archive-date = 2008-06-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080616102625/http://www.nps.gov/state/vt/|url-status = dead}}</ref> === શહેરો === {{Fix bunching|beg}} [[ચિત્ર:Burlington, Vermont.jpg|thumb|બર્લિંગ્ટન, વર્મોન્ટનું સૌથી મોટું શહેર]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Downtown Rutland, Vermont.jpg|thumb|રટલેન્ડ]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Montpelier with state capitol in distance.jpg|thumb|માઉન્ટપિલિટર, વર્મોન્ટની રાજધાની]] {{Fix bunching|end}} શહેરો (2008ના અંદાજ મુજબ વસતી): * બર્લિંગ્ટન – 38,897 * સાઉથ બર્લિંગ્ટન – 17,574 * રટલેન્ડ – 16,742 * બાર – 8,837 * માઉન્ટપિલિયર – 7,760 * સેન્ટ અલબન્ઝ – 7,250 * વિનૂસ્કી – 6,429 * ન્યૂપોર્ટ – 5,148 * વર્જીનીસ – 2,666 === સૌથી મોટા નગરો === આ નગરો શહેર તરીકે ગણવા જેટલા મોટા છે પરંતુ તેમની તે રીતે ગણતરી થતી નથી. સૌથી મોટા નગરો (2008ના અંદાજ મુજબ વસતી): * એસેક્સ – 19,649 * કોલચેસ્ટર – 17,237 * બેનિંગ્ટન – 15,093 * બ્રેટલબરો – 11,491 * મિલ્ટન – 10,714 * હાર્ટફોર્ડ – 10,696 * સ્પ્રિંગફીલ્ડ – 8,602 * વિલિસ્ટન – 8,430 * મિડલબરી – 8,271 * સેન્ટ જોહ્ન્સબરી – 7,421 * શેલબર્ન – 7,041 * નોર્થફીલ્ડ – 5,740 === આબોહવા === [[ચિત્ર:vermont fall covered bridge 2009.JPG|thumb|ઢંકાયેલો પૂલ, ફોલ ફોલિયેજ સામે સ્થાપવામાં આવેલો, 2009]] વર્મોન્ટ ભેજયુક્ત ખંડીય આબોહવા ધરાવે છે, અહીંનો ઊનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, શિયાળો ઠંડો હોય છે, ઊંચાણવાળી જગ્યાઓએ વધુ ઠંડી પડે છે.<ref>{{cite web |url=http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/weather/weather_and_climate_of_vermont.htm |title=accessed September 15, 2007 |publisher=Academics.smcvt.edu |date=1911-07-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813094937/http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/weather/weather_and_climate_of_vermont.htm |url-status=dead }}</ref> તે મિન્સ્ક, સ્ટોકહૉમ અને ફાર્ગોને સમાન ડીએફબી (Dfb)ની કોપ્પેન વર્ગની આબોહવા ધરાવે છે.<ref>[http://vermont.wedding.net/geography.html ઉપયોગ સપ્ટેમ્બર 15, 2007]</ref> વર્મોન્ટ વસંતઋતુમાં તેની મડ મોસમ માટે જાણીતું છે. ત્યાર બાદ સામાન્યપણે હળવા પ્રારંભિક ઊનાળો, ગરમ ઓગસ્ટ, રંગબેરંગી શરદઋતુ આવે છે અને શિયાળો ઠંડો હોય છે. ઉત્તરપૂર્વના ગ્રામીણ વિસ્તારો સહિતનો રાજ્યનો ઉત્તરીય હિસ્સો (જેને “નોર્થઇસ્ટ કિંગડમ”નું ઉપનામ મળેલું છે) અસાધારણપણે ઠંડા શિયાળા માટે જાણીતું છે, અહીંના તાપમાનની સરેરાશ ઠંડક રાજ્યના દક્ષિણીય વિસ્તારોની સરખામણીએ ઘણીવાર 10 ડીગ્રી ફેરનહીટ (5.56 ડીગ્રી સેલ્શિયસ)ની હોય છે. વાર્ષિક હિમવર્ષા પ્રદેશની ઊંચાઇ મુજબ સરેરાશ {{convert|60|in|cm|0}} થી {{convert|100|in|cm|0}}ની વચ્ચે હોય છે. રાજ્યનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|43|°F|°C|0}} છે.<ref>[http://encyclopedia.jrank.org/VAN_VIR/VERMONT.html વર્મોન્ટ ઓનલાઇન એનસાયક્લોપેડીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207061153/http://encyclopedia.jrank.org/VAN_VIR/VERMONT.html |date=2013-12-07 }} સુધારો મે 28, 2008</ref> શરદમાં ઠંડી ઋતુનું આગમન થતાં વર્મોન્ટના પર્વતો પરના સુગર મેપલ ઉપર લાલ, કેસરી અને સોનેરી પાંદડા જોવા મળે છે. આ જે રંગો જોવા મળે છે તે સુગર મૅપલના કોઇ એક ખાસ પ્રકારની હાજરીને આભારી નથી, બલકે આ વિસ્તારની વિવિધ પ્રકારની માટી અને આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ તેનું કારણ છે. વર્નોન ખાતે 4 જુલાઈ, 1911ના રોજ સૌથી ઊંચુ તાપમાન {{convert|105|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું; નીચામાં નીચું તાપમાન 30 ડિસેમ્બર 1933ના રોજ બ્લૂમફીલ્ડ ખાતે {{convert|-50|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું. નીચામાં નીચું તાપમાન ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ (બિગ બ્લેક નદી, મેરાઇન ખાતે પણ 2009માં -50 ડીગ્રી ફેરનહીટનું તાપમાન ખાતરીપૂર્વક નોંધાયેલું છે) ખાતે નોંધાયું હતું.<ref>ધો ધીઝ વોસ ટાઇડ બાય બિગ બ્લેક રિવર, મૈની, ઇન 2009</ref><ref>{{cite book|author = Adams, Glenn |title = Maine ties Vt. for record low temperature|publisher = Burlington Free Press|date = February 11, 2009}}</ref> ખેતી માટેની વાવણીની ઋતુ 120થી 180 દિવસ ચાલે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.garden.org/regional/report/description/full/14 |title=National Gardening Association |publisher=Garden.org |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627174702/http://www.garden.org/regional/report/description/full/14 |url-status=dead }}</ref> === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === વર્મોન્ટને પાંચ અલગ કુદરતી પ્રદેશમાં વહેચાયેલું છે. ભૌગોલિક અને ભૌતિક ગુણધર્મોને આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલ આ પાંચ પ્રદેશોમાં ઉત્તરપુર્વીય ઉચ્ચપ્રદેશ, ગ્રીન માઉન્ટેઇન, ટેકોનિક માઉન્ટેઇન, શેમ્પલેઇનનો નીચાણવાળો પ્રદેશ અને વર્મોન્ટ પીડમોન્ટનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Academics Content Server at Saint Michael's|work=The Physiographic Regions of Vermont|url=http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/physiographic/physiographic_regions_of_vermont.htm|access-date=2007-01-03|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514235917/http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/physiographic/physiographic_regions_of_vermont.htm|url-status=dead}}</ref> મધ્ય અને દક્ષિણી ગ્રીન માઉન્ટેઇન પર્વતમાળામાં વર્મોન્ટનાં સૌથી જુના ખડકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની રચના આશરે એક અબજ વર્ષ પૂર્વે જયારે સૌપ્રથમ વખત પર્વતો બનવાનું શરુ થયું હતું તે સમયગાળામાં (અથવા ઓરોજેની) થઇ હતી. ત્યાર પછી, આશરે {{Nowrap|400 million}} વર્ષ પૂર્વે, પર્વત નિર્માણનો બીજો તબક્કો શરુ થયો જેમાં ગ્રીન માઉન્ટેઇનનાં શિખરો રચાયા, આ શિખરો {{convert|15000|-|20000|ft}} ઊંચા હતા, એટલે કે હાલની ઉંચાઈ કરતા ત્રણથી ચાર ગણ ઊંચા હતા તેમજ તે વખતે તેઓ [[હિમાલય]]ની સાથે તુલના કરી શકાય તેવા હતા. આ પર્વતો (હાલ શેમ્પલેઇન લેકનો પૂર્વીય કાંઠો)ની પશ્ચિમે ઉત્તર-દક્ષિણ લંબાતી શેમ્પલેઇન થ્રસ્ટ (થ્રસ્ટ એટલે જમીનના પદ નીચે આવેલ જુદી જાતના ખડકમાં રહેલી તિરાડ કે ભંગાણ)ને નજર સમક્ષ રાખવામાં આવે તો આ શિખરોની રચના કરનાર ભૌગોલિક દબાણનો ખ્યાલ મેળવી શકાય છે. જમીનની અંદર રહેલા ખડકોને ઊંચકીને નવા પર્વતોની રચના કરનારા ભૌગોલિક દબાણનું આ એક ઉદાહરણ છે. આ રાજ્યમાં ગ્રેનાઈટનાં ભંડારો મળી આવેલ છે. વર્મોન્ટનાં બારમાં આવેલ રોક ઓફ એજીસ કવોરી એ દેશમાંથી ગ્રીનાઈટની નિકાસ કરતી મોખરાની નિકાસકાર છે. આ કંપનીના તાલીમબદ્ધ શિલ્પીઓની કલાકૃતિ {{convert|3|mi}} નીચે હોપ સિમેટ્રી ખાતે જોઇ શકાય છે જ્યાં કબરના પત્થરો અને સ્મૃતિસ્તંભ જોઇ શકાય છે. જર્મની, હોંગ કોંગ અને આબુ ધાબીના કેટલાક મકાનોનું બાંધકામ લગભગ વર્મોન્ટનાં ગ્રેનાઈટ{{Clarify||what does "almost primarily" mean EXACTLY|date=June 2010}} વડે જ કરાયેલું છે. અહી બાર અલગ રંગોમાં ગ્રેનાઈટ મળે છે જેમાં બાર ગ્રે, બેથલ વ્હાઈટ, ગેલેક્ટીક બ્લ્યુ, સેલીસ્બરી પિંક, અમેરિકન બ્લેક, ગાર્ડનિયા વ્હાઈટ, લોરેન્શિયન પિંક અને સ્ટેનસ્ટેડ ગ્રે વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rockofages.com/en/quarry-blocks |title=QUARRIES &#124; Rock of Ages Corporation |publisher=Rockofages.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929091156/http://rockofages.com/en/quarry-blocks |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.anr.state.vt.us/dec/geo/images/gengeo52.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-10 |archive-date=2012-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405135709/http://www.anr.state.vt.us/dec/geo/images/gengeo52.pdf |url-status=dead }}</ref> ઇસ્લે લા મોત્તે ખાતે પણ ચેઝી ફોર્મેશનનાં અવશેષો જોવા મળી શકે છે. આ સૌપ્રથમ ખંડીય ખડકો પૈકીના એક હતા. આ સ્થળ ફિસ્ક કવોરીનાં ચુનાના પત્થરોનું છે, જ્યાં સ્ટ્રોમેટોપોરોઇડ્સ જેવા પૌરાણિક જળચર સજીવોનાં અવશેષો સચવાયેલા પડ્યા છે. આ અવશેષોના મૂળ {{Nowrap|200 million}} વર્ષ પૂર્વે સુધી લંબાય છે.{{Clarify||vague term needs quantifying|date=June 2010}} એવું માનવામાં આવે છે કે કોઈ એક સમયે વર્મોન્ટ આફ્રિકા (પેન્ગાઈયા) સાથે જોડાયેલું હતું. આફ્રિકા અને અમેરિકા, બંનેનાં દરિયાકાંઠે મળી આવેલ અવશેષો અને ખડક રચના પેન્ગાઈયાનાં સિદ્ધાંતનાં વધુ પુરાવા સમાન છે.{{Citation needed|date=June 2010}} પાછલી ચાર સદીઓમાં, વર્મોન્ટએ કેટલાક ભૂકંપ અનુભવ્યા છે જેમનું કેન્દ્ર વર્મોન્ટની નીચે હતું, 1952મા આવેલો સૌથી મોટો ભૂકંપનો આચકો 6.૦ની તીવ્રતાનો હતો.<ref name="bfp100624">{{Cite news|title=Canada quake shakes Vt.|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A,4A|date={{Nowrap|24 June}} 2010}}</ref> === પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ === વર્મોન્ટ સમશીતોષ્ણના પહોળા પર્ણ અને મિશ્ર વનવિસ્તારના જૈવપ્રદેશો ધરાવે છે. મોટા ભાગનું રાજ્ય, ખાસ કરીને વ્હાઈટ માઉન્ટેઇન ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ-અકાડિઅન જંગલોના કૉનિફર (શંકુ આકરના વૃક્ષો) અને ઉત્તરીય ભાગ સાગના સખત લાકડા વૃક્ષો દ્વારા છવાયેલું છે. ન્યૂ યોર્ક સાથેની પશ્ચિમી સીમા અને શેમ્પલેઇન લેકની આસપાસનો વિસ્તાર પૂર્વીય ગ્રેટ લૅકસના નીચાણવાળા જંગલોનાં એક હિસ્સારૂપ છે. રાજ્યનો દક્ષિણપશ્ચિમ ખૂણો અને કનેક્ટિકટ નદીનો ભાગ મિશ્ર ઓકના ઉત્તરપૂર્વીય તટીય જંગલો વડે આચ્છાદિત છે.<ref name="ecoregions">{{cite journal |author = Olson, D. M, E. Dinerstein, ''et al'' |title = Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal = [[BioScience]] |year = 2001 |volume = 51 |issue = 11 |pages = 933–938 |url = http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |doi = 10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |access-date = 2011-02-10 |archive-date = 2011-10-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111014034322/http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |url-status = dead }}</ref> આ રાજ્ય સરીસૃપ તથા ઉભયજીવીની 41 પ્રજાતિઓ, માછલીઓની 89 પ્રજાતિઓ ધરાવે છે જે પૈકીની 12નું મૂળ વતન વર્મોન્ટ નથી;<ref name="c101124">{{Cite news | first=Joseph | last=Gresser | title=How all those fish got to Vermont | url=| work= | publisher=the chronicle | location=Barton, Vermont | pages= 17 | date=24 November 2010 | id= | access-date=}}</ref> સંવર્ધિત પક્ષીઓની 193 પ્રજાતિઓ, સસ્તન પ્રાણીઓની 58 પ્રજાતિઓ, જંતુઓની 15,000 કરતા પણ વધુ પ્રજાતિઓ, અને હાયર પ્લાન્ટ તેમજ ફૂગ, શેવાળની 2,000 પ્રજાતિઓ અને 75 અલગ અલગ કુદરતી જાતિઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.vtfishandwildlife.com/about_history.cfm |title=Vermont Fish and Wildlife Department |publisher=Vtfishandwildlife.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522031818/http://www.vtfishandwildlife.com/about_history.cfm |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટમાં ઇસ્ટર્ન ટિમ્બર રેટલસ્નેક નામનો ઝેરી સાપ મળે છે. તે પશ્ચિમ રટલેન્ડ કાઉન્ટીના કેટલાક એકર સુધી મર્યાદિત છે.<ref>{{cite news|first=Candace|last=Page|title=Sightings of milk snakes, rattlesnake mimics, shake residents|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|9 July}} 2009}}</ref> 19મી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં, અતિરેકપૂર્ણ શિકાર અને કુદરતી નિવાસસ્થાનના વિનાશને કારણે આ રાજ્યમાંથી જંગલી મરઘાઓ નામશેષ થઈ ગયા હતા. 1969માં પુનઃ 16 મરઘાને વસાવવામાં આવ્યા અને 2009માં તેમની સંખ્યા વધીને અંદાજિતપણે 45,000 થઈ હતી.<ref>{{cite news|title=Hunting Wild Turkeys|publisher=Newport Daily Express|location=Newport, Vermont|pages= THREE, HUNTING GUIDE|date=September 2009}}</ref> 1970થી અત્યાર સુધીમાં, ખેતજમીનમાં ઘટાડો થયો છે તેથી પર્યાવરણમાં ઘટાડો થયો છે અને ઝાડ પર વસનારા વિવિધ પક્ષીઓની સંખ્યા પણ ઘટી છે જેમાં અમેરિકન વૂડકૉક, બ્રાઉન થ્રેશર, ઇસ્ટર્ન ટોવહી, વિલો ફ્લાયકેચર, ગોલ્ડન-વિન્ગ્ડ વાર્બલર, બ્લ્યૂ-વિન્ગ્ડ વાર્બલર, ફીલ્ડ સ્પેરો અને બાલ્ટિમોર ઓરિયોલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite news|first=Candace|last=Page|title=Saving shrubland|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|6 July}} 2010}}</ref> આ રાજ્યના જંગલો, છોડની મૂળ જાતિઓ અને વન્યજીવન માટે હુમલાખોર વાઇલ્ડ હનીસકલને ભયરૂપ માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|first=Larson|last=Dimarlo|title=Using undiluted herbicides to fight invasive species|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=2D |date={{Nowrap|13 June}} 2010}}</ref> ડીડીટી (DDT)ને કારણે માછલી મારનારા એક મોટા પક્ષી ઓસપ્રેના ઈંડાઓ નાશ પામતા, આ રાજ્યમાં તેઓ જોવા મળતા નથી. 1998થી આ પ્રજાતિ પુનઃજીવિત થવા લાગી છે. 2010 સુધીમાં, આ પક્ષી હવે રાજ્યમાં ભયની સૂચિની બહાર આવી ગયું છે.<ref>{{Cite news|first=Natalie|last=Diblasio|title=Lake Arrowhead failure is first in 12 years|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100730/NEWS02/100729036/Ospreys-fail-to-reproduce-at-Lake-Arrowhead|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=1B|date=30 July 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008થી 2010 સુધીના ગાળા દરમિયાન વ્હાઇટ-નોઝ સિન્ડ્રોમે આ રાજ્યમાં આખા શિયાળા દરમિયાન જમીનમાં વસનારા તમામ ચામાચીડીયા પૈકી અંદાજે બે-તૃતીયાંશ ચામાચીડીયાને મારી નાખ્યા હતા.<ref>{{Cite news|first=Candace|last=Page|title=Bats struggle to survive|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100727/NEWS02/7270303/Bats-struggle-to-survive|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=1B,4B|date=27 July 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પૂરની પરિસ્થિતિ ટાળવા માટે વિનૂસ્કી નદી સહિતની વર્મોન્ટની ઘણી નદીઓ ઉપર માનવ-સર્જિત બંધો બનાવવામાં આવ્યા છે. 1927ના નવેમ્બર મહિનામાં ઉથલપાથલ મચાવનારા પૂરની જેમ પૂર જમીનના કુદરતી દેખાવ માટે વિનાશક બની શકે છે, પરંતુ તે ખેતજમીન ઉપર પોષકતત્વોથી ભરપૂર કાંપ {{convert|1|ft}} સુધી નિક્ષેપિત કરી શકે છે.{{Citation needed|reason=the precision of "one foot" cries out for a footnote|date=June 2010}} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Vermont}} [[ચિત્ર:Mount mansfield 20040926.jpg|thumb|માઉન્ટ મેન્સફીલ્ડ, 4,393 ફૂટ (1,339 મીટર), વર્મોન્ટનું સૌથી ઊંચું સ્થળ]] === પૂર્વ કોલમ્બિયન === ઇ.સ.પૂ. 8,500થી 7,000 વચ્ચેના સમયગાળામાં, શેમ્પલેઇન સમુદ્રના સમયમાં, મૂળ અમેરિકનોએ વર્મોન્ટ પર વસવાટ કર્યો હતો અને તેઓ શિકાર કરતા હતા. ઇ.સ.પૂ આઠમી સહસ્ત્રાબ્દીથી ઇ.સ.પૂ. 1,000 સુધીના પ્રાચીન કાળ દરમિયાન, મૂળ અમેરિકનોએ વર્ષો સુધી સ્થળાંતર કર્યું. વૂડલૅન્ડ કાળ દરમિયાન ઇ.સ.પૂ. 1,000 ઇ.સ. 1,600 સુધીમાં ગામડાઓ અને વ્યાપારિક માળખાની સ્થાપના કરાઈ હતી તથા સિરામિક અને તીર કામઠાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં આવી હતી. કોલમ્બિયન યુગ પૂર્વેના વર્મોન્ટની હવે વાત કરીએ. રાજ્યના પશ્ચિમી હિસ્સામાં અલ્ગોન્ક્વિયન-ભાષી જાતિની નાની વસતી હતી, જેમાં મોહિકન અને અબેનાકી લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. 1,500 અને 1,600 વચ્ચેના કોઇ સમયે, ઇરોક્વોઇઝે નાની મૂળ જાતિઓને વર્મોન્ટની બહાર હાંકી કાઢી, અને બાદમાં આ વિસ્તારનો શિકાર પ્રદેશ તરીકે ઉપયોગ કર્યો તથા બાકી બચેલા અબેનાકી લોકો સાથે ઘર્ષણ થયું. 1,500માં આ લોકોની વસતી આશરે 10,000 હોવાનો અંદાજ છે. === સંસ્થાન === {{See also|List of forts in Vermont}} [[ચિત્ર:ConstitutionHouse WindsorVermont.JPG|thumb|વિન્ડસર ખાતેનું ધ ઓલ્ડ કન્સ્ટીટ્યુશન હાઉસ, જ્યાં જુલાઇ 8, 1777ના રોજ વર્મોન્ટના બંધારણને સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ]] [[ચિત્ર:The Green Mountain Boys Flag.jpg|right|thumb|180px|એ.સી. 1775 ફ્લેડ જેનો ઉપયોગ ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.]] 1535માં જેક્સ કાર્ટિયરે સૌથી પહેલા વર્મોન્ટને જોયું હતું એમ મનાય છે. 30 જુલાઈ, 1609ના રોજ ફ્રેન્ચ સંશોધક સેમ્યુઅલ દી શેમ્પલેઇને વર્મોન્ટ ન્યૂ ફ્રાન્સનો એક ભાગ છે એવો દાવો કર્યો અને એક કિલ્લાનું નિર્માણ કર્યું જે વર્મોન્ટમાં સ્થપાનાર સૌપ્રથમ યુરોપિયન બાંધકામ હતું. 1638માં સમગ્ર ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં એક “હિંસક” ભૂકંપ અનુભવવા મળ્યો, જેનું કેન્દ્ર સેંટ લૉરેન્સ વૅલિમાં હતું. વર્મોન્ટમાં નોંધાયેલી આ સૌ પ્રથમ ધરતીકંપ સંબંધિત હિલચાલ હતી.<ref name="bfp100624"/> 1690માં, આલ્બનીના [[નેધરલેંડ|ડચ]]-બ્રિટિશ લોકોના એક જૂથે હાલના એડિસનની પશ્ચિમે ચિમની પોઇન્ટ{{convert|8|mi}} ખાતે એક વસાહત અને ટ્રેડિંગ પોસ્ટ સ્થાપી. 1724માં નજીકની ડમર્સ્ટન અને બ્રેટલબરોની વસાહતોનું રક્ષણ કરતા ફોર્ટ ડમરનાં બાંધકામ સહિત સૌપ્રથમ બ્રિટનની કાયમી વસાહત સ્થાપવામાં આવી. 1731થી 1734ના ગાળામાં, ફ્રેન્ચ લોકોએ એક કિલ્લાનું નિર્માણ કર્યું જેના લીધે લૅક શેમ્પલેઇન ખીણમાં ન્યૂ ફ્રાન્સ/વર્મોન્ટ સીમાનો અંકુશ ફ્રાન્સને મળ્યો. 1755 અને 1758 વચ્ચેના ગાળામાં બ્રિટિશરો સેંટ ફ્રૅડેરિકના કિલ્લાને જીતવામાં ચાર વખત નિષ્ફળ નીવડ્યાં હતા 1759માં, સર જેફરી એમ્હર્સ્ટની આગેવાની હેઠળની 12,000 બ્રિટિશ નિયમિત અને પ્રાદેશિક સૈનિકોના સંયુક્ત દળે આ કિલ્લો જીતી લીધો. ફ્રાન્સના લોકોને આ વિસ્તારમાંથી હાંકી કઢાયા. ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ઘમાં ફ્રાન્સના પરાજય બાદ, 1763માં થયેલી પેરિસની સંધિએ આ જમીનનો અંકુશ બ્રિટિશને આપ્યો. આ યુદ્ધના અંતથી વર્મોન્ટમાં નવા વસાહતીઓ આવ્યા. આખરે, મેસેચ્યુસેટ્સ, ન્યૂ હેમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્ક – તમામ વચ્ચે આ સરહદી વિસ્તાર માટે હરીફાઇ થઈ. 20 માર્ચ, 1764ના રોજ, રાજા જ્યોર્જ ત્રીજાએ કનેક્ટીકટ નદીના પશ્ચિમી તટે ન્યૂ હેમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્ક વચ્ચે, ઉત્તરે મેસેચ્યુસેટ્સ અને ઉત્તર અક્ષાંશની 45 ડિગ્રી દક્ષિણે એક સીમા સ્થાપી. ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સ (ન્યૂ હૅમ્પશાયર દ્વારા રચાયેલા નગરો જે હાલમાં વર્મોન્ટમાં છે) મારફતે જમીનના અધિકારો માનવાનો ન્યૂ યોર્કે ઇનકાર કરી દેતા, અસંતોષ અનુભવી રહેલા વસાહતીઓ વિરોધનું આયોજન કર્યું, જેના કારણે 18 જાન્યુઆરી, 1777ના રોજ સ્વતંત્ર વર્મોન્ટની રચના કરવામાં આવી.<ref name="SLADE">સ્લેડ, વિલિયમ, જુનિયર, કમ્પાઇલર ''વર્મોન્ટ રાજ્ય પેપર્સ: વર્મોન્ટની પ્રજા દ્વારા સરકારની ધારણા અને સ્થાપના સાથે સંકળાયેલા દસ્તાવેજોનો સંગ્રહ, જર્નલ ઓફ ધ કાઉન્સિલ ઓફ સેફ્ટી, ફર્સ્ટ કન્સ્ટીટ્યુશનની સાથે, જનરલ એસેમ્બલી અને 1779થી 1786ની વચ્ચેના કાયદાની પ્રારંભિક જર્નલ, સર્વાંગી.'' ; મિડલબરી, વર્મોન્ટ; 1823. પાનાં.13–19.</ref><ref name="VAN ZANDT">વેન ઝેન્ડ્ટ, ફ્રેન્કલિન કે.; ''બાઉન્ડ્રીઝ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધ સેવરલ સ્ટેટ્સ'' ; જીયોલોજીકલ સરવે પ્રોફેશનલ પેપર 909. વોશિંગ્ટન, ડી.સી.; ગવર્નમેન્ટ પ્રિન્ટિંગ ઓફિસ; 1976. તેના વિષયોનું પ્રમાણભૂત કમ્પાઇલેશન. પાનું. 63</ref> 1770માં, ન્યૂ યોર્કથી આવતા નવા વસાહતીઓથી ન્યૂ હેમ્પશાયરના મૂળ વસાહતીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે ઇથાન એલને પોતાના ભાઈઓ ઇરા અને લેવી અને સેઠ વોર્નર સાથે મળીને એક ઔપચારિક દળ – ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝની રચના કરી. === સ્વતંત્રતા અને રાજ્યનો દરજ્જો === [[ચિત્ર:VTadmissionAct.JPG|thumb|left|upright|1970 એક્ટ ઓફ કોંગ્રેસ જેણે વર્મોન્ટને સંઘીય જોડાણમાં દાખલ કર્યું. રાજ્ય તરીકેની સત્તા માર્ચ 4, 1791થી શરૂ થઈ]] [[ચિત્ર:Vermont State House front.jpg|thumb|right|માઉન્ટપિલિયરમાં આવેલો નીઓક્લાસિકલ વર્મોન્ટ સ્ટેટ હાઉસ (કેપીટલ)નો ગોલ્ડ લીફ ડોમ ]] {{Main|Vermont Republic}} 18 જાન્યુઆરી, 1777ના રોજ, ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સના પ્રતિનિધિઓએ વર્મોન્ટની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરી.<ref>{{cite web|title=Second Vermont Republic|work=Vermont's Declaration of Independence (1777)|url=http://www.vermontrepublic.org/vermonts_declaration_of_independence_1777|access-date=2007-01-17}}</ref> રાજ્યના અસ્તિત્વના પ્રથમ છ મહિના સુધી આ રાજ્ય ન્યૂ કનેક્ટિકટ તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref name="autogenerated1">એસ્થર મનરો સ્વિફ્ટ, ''વર્મોન્ટ પ્લેસ-નેમ્સ: ફૂટપ્રિન્ટ્સ ઇન હિસ્ટ્રી'' પિક્ટન પ્રેસ, 1977</ref> 2 જૂન, 1777ના રોજ, “વર્મોન્ટ” નામ સ્વીકારવા માટે 72 પ્રતિનિધિઓનું બીજીવાર સંમેલન મળ્યું. એક પેન્સિલવેનિયાને મિત્રભાવે આપેલી સલાહને આધારે આમ કરવામાં આવ્યું. નવા સ્વતંત્ર થયેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 14માં રાજ્ય તરીકે પ્રવેશ કેવી રીતે મેળવવો તે અંગે તેણે એક પત્ર લખ્યો હતો.<ref name="autogenerated1"/> 4 જુલાઈના રોજ, વિન્ડસર ટાવેરન ખાતે વર્મોન્ટના બંધારણની રચના કરવામાં આવી જેને 8 જુલાઈના રોજ પ્રતિનિધિઓએ અપનાવ્યું. ઉત્તર અમેરિકાના સૌપ્રથમ લિખિત બંધારણો પૈકીનું આ એક બંધારણ હતું. પોતાના બંધારણમાં ગુલામીની પ્રથાને નાબૂદ કરનાર આ નિર્વિવાદપણે સૌપ્રથમ રાજ્ય હતું, બંધારણમાં પુરૂષોના સાર્વત્રિક મતાધિકારની જોગવાઈ કરવામાં આવી અને જાહેર શાળાઓના ટેકાની જરૂરત વર્ણવવામાં આવી. 1777થી 1791 સુધી તે અમલમાં હતું.<ref>[http://www.historicvermont.org/constitution/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311153218/http://www.historicvermont.org/constitution/ |date=2012-03-11 }} ધ ઓલ્ડ કન્સ્ટીટ્યુશન હાઉસ સ્ટેટ હિસ્ટરિક સાઇટ.</ref> 25 નવેમ્બર, 1858ના રોજ રાજ્યના કાયદા દ્વારા ગુલામી પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.bartonchronicle.com/index.php/reviews/books/110-asurpriseoneverypage બાર્ટન ક્રોનિક બૂક રિવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510020229/http://www.bartonchronicle.com/index.php/reviews/books/110-asurpriseoneverypage |date=2009-05-10 }}. સુધારો ઓગસ્ટ 21, 2009</ref> === ક્રાંતિકારી યુદ્ધ === {{Main|Battle of Bennington}} બૅનિંગ્ટનનું યુદ્ધ 16 ઓગસ્ટ, 1777ના રોજ લડાયું હતું, જે વર્મોન્ટ રાજ્યના ઇતિહાસનું બીજ રોપનાર એક ઘટના હતી. બૅનિંગ્ટનની સીમાની પેલે પાર હૂસિક, ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલી બ્રિટિશ સિપાહીઓની ટૂકડી ઉપર જનરલ સ્ટાર્કની આગેવાની હેઠળના અમેરિકાના સંયુક્ત દળે હુમલો કર્યો અને બ્રિટનની સમગ્ર ટૂકડીને ખતમ કરી નાખી અથવા તો કેદ કરી. જનરલ બર્ગોયન આ ફટકો સહન કરી શક્યો નહી અને આખરે તેણે પોતાના દળના 6,000 સૈનિકો સાથે 17 ઓક્ટોબરના રોજ ન્યૂ યોર્કના સારાટોગા ખાતે આત્મસમર્પણ કર્યું. બૅનિંગ્ટન અને સારાટોગાની લડાઇઓને ક્રાંતિકારી યુદ્ધમાં એક મહત્વનો વળાંક માનવામાં આવે છે કારણ કે બ્રિટિશ સૈન્યની આ સૌપ્રથમ મોટી હાર હતી. આ લડાઇની વર્ષગાંઠને વર્મોન્ટમાં હજુ પણ સત્તાવાર રજા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. હુબાર્ટનની લડાઈ (7 જુલાઈ, 1777) એ એકમાત્ર એવી લડાઈ હતી કે જે આ પ્રદેશમાં લડાઈ હતી. ટેક્નીકલ દ્વષ્ટિએ સ્થાનિક દળોની હાર થઈ હતી, તેમ છતાં બ્રિટિશ દળોને પણ એ હદે ફટકો પડ્યો હતો કે તેમણે વધુ લાંબો સમય અમેરિકનોનો સામનો (ટિકનડેરોગાના કિલ્લામાંથી પીછેહટ કરી) કર્યો નહીં. === રાજ્યનો દરજ્જો અને અમેરિકન ગૃહ યુદ્ધ પહેલાનો સમય === 14 વર્ષ સુધી વિન્ડસરના પૂર્વીય નગરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતા એક સાર્વભૌમ સંસ્થાન તરીકે વર્મોન્ટ વિકસતું રહ્યું. સ્વતંત્ર વર્મોન્ટે 1785થી 1788 સુધી પોતાના સિક્કાઓ જારી કર્યાં<ref>માર્ગારેટ બુચોલ્ટ [http://www.manchestervermont.net/about.php માન્ચેસ્ટર એન્ડ ધ માઉન્ટેઇન ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206163302/http://www.manchestervermont.net/about.php |date=2013-12-06 }} ''એન ઇનસાઇડર્સ ગાઇડ ટુ સધર્ન વર્મોન્ટ'' , પેન્ગ્વિન, 1991</ref> અને રાજ્યભરમાં ટપાલ સેવાનું સંચાલન કર્યું. 1778-1789 તથા 1790-1791 દરમિયાન થોમસ ચિટેન્ડન આ રાજ્યનો ગવર્નર હતો. આ રાજ્યએ ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ્સ અને અમેરિકાની સરકારો સાથે રાજદૂતોની આપ-લે કરી હતી. તે સમયે અમેરિકાની સરકાર ફિલાડેલ્ફિયામાં હતી. 1791માં, વર્મોન્ટ ફેડરલ સંઘમાં 14મા રાજ્ય તરીકે જોડાયું. મૂળ 13 વસાહતો બાદ આ સંઘમાં જોડાનારું આ સૌપ્રથમ બહારનું રાજ્ય હતું. 1836 સુધી વર્મોન્ટ એકગૃહી ધારાસભા ધરાવતું હતું. 1850ના દશકના મધ્યભાગથી ગુલામીપ્રથાને રોકવાની મોટે ભાગે તરફેણ કરતા વર્મોન્ટના લોકોએ પોતાના વલણમાં પરિવર્તન સાધીને આ પ્રથાનો વધુ ગંભીર વિરોધ કરવાનું વલણ અપનાવ્યું, ઉદ્દામવાદી રિપબ્લિકન અને નાબૂદીવાદી થેડિયસ સ્ટીવન્સનો જન્મ થયો. વ્હિગ પાર્ટીનો અસ્ત થયો તેવા સમયે રિપબ્લિકન પાર્ટીનો ઉદભવ થયો, વર્મોન્ટે પોતાના ઉમેદવારોને મજબૂતપણે ટેકો આપવાનું વલણ અપનાવ્યું. 1860માં તેણે પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનને મત આપ્યો, તેમને અન્ય કોઇ પણ રાજ્ય કરતા સૌથી વધુ મતે વિજય મળ્યો હતો. === ગૃહ યુદ્ધ === {{Main|Vermont in the American Civil War}} અમેરિકાના ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન, વર્મોન્ટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વિસમાં 34,000 કરતા વધુ લોકો મોકલ્યા હતા. વર્મોન્ટના લગભગ 5,200 લોકો અથવા 15 ટકા લોકો કાર્યવાહી દરમિયાન માર્યા ગયા અથવા ગંભીરપણે ઇજાગ્રસ્ત થયા અથવા રોગને કારણે મૃત્યુ પામ્યાં. અન્ય કોઇપણ રાજ્યની તુલનાએ આ સૌથી ઊંચી ટકાવારી હતી. આ યુદ્ધમાં સૌથી ઉત્તરે થયેલી ભૂમિગત કાર્યવાહી સેન્ટ અલબન્ઝ હુમલો વર્મોન્ટમાં થઈ હતી. === અમેરિકન ગૃહ યુદ્ધ અને ત્યાર બાદનો સમયગાળો === 18 ડિસેમ્બર, 1880ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણી એ સૌપ્રથમ એવી ચૂંટણી હતી કે જેમાં મહિલાઓને મત આપવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી, તે સમયે મહિલાઓને મર્યાદિત મત આપવામાં આવ્યા હતા અને તેમને સૌથી પહેલા નગરની ચૂંટણી અને ત્યારપછી રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મત આપવાની છૂટ અપાઇ હતી. રેડિયો સિટી મ્યુઝિક હોલના બાંધકામમાં વર્મોન્ટના ચૂનાનાં પત્થરોનો ઉપયોગ કરાયો હતો.{{Citation needed|date=June 2010}} 1927ના નવેમ્બર મહિનાના પ્રારંભમાં મોટાપાયે પૂર આવ્યું. આ બનાવ દરમિયાન, 84 લોકોના મોત થયા જેમાં રાજ્યના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web|author=btv webmaster |url=http://www.erh.noaa.gov/btv/events/27flood.shtml |title=National Weather Service – Burlington, VT – The Flood of 1927 |publisher=Erh.noaa.gov |date=2007-08-01 |access-date=2010-07-31}}</ref> 1973માં વધુ એક પૂર આવ્યું, જેના લીધે બે લોકોના મોત થયા અને કરોડો ડોલરની સંપત્તિને નુકશાન થયું. 1964માં, અમેરિકાની સુપ્રિમ કોર્ટે વર્મોન્ટમાં “એક-માણસ, એક-મત”નો નિયમ લાગુ કર્યો, સમગ્ર દેશ માટેના બન્ને ગૃહોમાં મતદાન કરવા માટે નગરોને પણ મતોનો એકસરખો હિસ્સો આપવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|title=Arizona State Library|work="One Man, One Vote" ... That's All She Wrote.|url=http://www.library.arizona.edu/exhibits/udall/congrept/88th/641014.html|access-date=2006-12-28|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010203724/http://www.library.arizona.edu/exhibits/udall/congrept/88th/641014.html|url-status=dead}}</ref> આ સમય સુધી, રાજ્યની સેનેટમાં કાઉન્ટીઓનું પ્રતિનિધત્વ ઘણીવાર વિસ્તારો કરતા હતા અને કરવેરાનું ભારણ વધવાથી શહેરોમાં શું સમસ્યાઓ થશે તે અંગેનું તેમનું વલણ ઘણીવાર સહાનુભૂતિ વિનાનું રહેતું. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == === વસતી === {{USCensusPop |1790 = 85425 |1800 = 154465 |1810 = 217895 |1820 = 235981 |1830 = 280652 |1840 = 291948 |1850 = 314120 |1860 = 315098 |1870 = 330551 |1880 = 332286 |1890 = 332422 |1900 = 343641 |1910 = 355956 |1920 = 352428 |1930 = 359611 |1940 = 359231 |1950 = 377747 |1960 = 389881 |1970 = 444330 |1980 = 511456 |1990 = 562758 |2000 = 608827 |estyear = 2009<ref name=09CenEst/> |estimate = 621760 }} વર્મોન્ટની વસતીનું કેન્દ્ર વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીના વૉરેન નગરમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt|title=Population and Population Centers by State: 2000|publisher=U. S. Census Bureau|access-date=2008-05-11}}</ref> યુ. એસ. સેન્સસ બ્યુરોએ જણાવ્યા અનુસાર, 2005 સુધીમાં, વર્મોન્ટની અંદાજિત વસતી 6,23,050 હતી, જેમાં આગલા વર્ષની તુલનાએ 1,817 અથવા 0.3 ટકાનો વધારો થયો હતો તથા વર્ષ 2000થી 14,223 લોકો અથવા 2.3 ટકાનો વધારો થયો હતો. છેલ્લી વસતી ગણતરીમાં 7,148ની વસતી નોંધાઇ હતી ઉપરોક્ત વસતીમાં છેલ્લી વસતી ગણતરી બાદ થયેલો કુદરતી વધારો અને 7,889 લોકોના રાજ્યમાં ચોખ્ખા સ્થાળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહારથી ઇમિગ્રેશનને કારણે 4350 લોકોનો વધારો નોંધાયો હતો અને દેશની અંદર સ્થાળાંતરથી 3,530 લોકોનો વધારો નોંધાયો હતો. 2004માં વર્મોન્ટની વસતીના અડધાથી વધુ લોકો રાજ્યની બહાર જન્મ્યા હતા. <ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2004/02/12/talking_bah_k_in_vermont/ |title=Talking 'bah-k' in Vermont – The Boston Globe |publisher=Boston.com |date=2004-02-12 |access-date=2010-07-31 |first1=Brian |last1=MacQuarrie |archive-date=2011-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628235531/http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2004/02/12/talking_bah_k_in_vermont/ |url-status=dead}}</ref> વર્મોન્ટ એ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડનું સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. 2006માં, રાષ્ટ્રમાં સૌથી નીચો જન્મદર વર્મોન્ટમાં હતો, 42/1,000 સ્ત્રી.<ref>{{cite book|author = Associated Press |title = Vt. birth rate ranks second lowest in U.S|publisher = Burlington Free Press|date = August 22, 2008}}</ref> કામ કરનારા લોકોની મધ્યમ વય 42.3 હતી, જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. 2009માં, અહીંના પ્રત્યેક 15 પૈકીના 12.6 ટકા લોકો છૂટાછેડાવાળા હતા. રાષ્ટ્રમાં આ પાંચમા ક્રમની સૌથી ઊંચી ટકાવારી છે.<ref>{{cite news|first=Tamara Lush and Deanna Martin|title=Indiana, Florida counties tops in divorce|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 3A|date={{Nowrap|25 September}} 2009}}</ref> === વંશ અને જાતિ === {{US Demographics}} [[ચિત્ર:Vermont population map1.png|thumb|right|300px|વર્મોન્ટનો વસતી ગીચતા દર્શાવતો નકશો]] વર્મોન્ટની વસતી આ મુજબ છે: * 51.0% સ્ત્રી * 49.0% પુરૂષ 50 રાજ્ય અને કોલમ્બિયા જિલ્લામાં, વર્મોન્ટનો ક્રમ: * ગોરા લોકોની મહત્તમ વસતીમાં બીજા ક્રમે * મધ્યમ વયના લોકોમાં બીજા ક્રમે<ref>2005માં 40.7, યુએસ સેન્સસ કમ્યુનિટી સરવે</ref> * એશિયનોની વસતીમાં 41માં ક્રમે * હિસ્પેનિક્સની વસતીમાં 49 ક્રમે * શ્યામ લોકોની વસતીમાં 48માં ક્રમે * મૂળ અમેરિકનોની વસતીમાં 29માં ક્રમે * મિશ્ર વંશના લોકોની વસતીમાં 39માં ક્રમે * પુરુષોની વસતીમાં 28માં ક્રમે * સ્ત્રીઓની વસતીમાં 24મા ક્રમે === માનવવંશ અને ભાષા === સૌથી વિશાળ વંશીય જૂથો આ પ્રમાણે છેઃ <ref>{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en |title=2006–2008 American Community Survey 3-Year Estimates |publisher=Factfinder.census.gov |access-date=2010-07-31 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211181919/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en |url-status=dead }}</ref> * 23.9% ફ્રેન્ચ અથવા ફ્રેન્ચ કેનેડિયન * 18.6% ઇંગ્લિશ * 17.9% આઇરિશ * 10.3% જર્મન * 7.5% ઇટાલિયન * 7.0% અમેરિકન * 5.0% સ્કોટિશ * 3.9% પોલિશ * 2.7% સ્કોચ આયરિશ * 1.9% સ્વીડિશ * 1.6% ડચ * 1.4% રશિયન * 1.4% વૅલ્શ વર્મોન્ટના મોટાભાગના હિસ્સામાં બ્રિટિશ વંશપરંપરા (ખાસ કરીને ઇંગ્લિશ)ના રહેવાસીઓ વસે છે. રાજ્યના ઉત્તરીય ભાગમાં ફ્રેન્ચ-કેનેડિયન વંશપરંપરાના લોકોની ટકાવારી નોંધપાત્ર સ્તરે જળવાઈ રહી છે. વર્મોન્ટની બોલચાલની છાંટ સાંભળવા મળે છે, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં લોકો અમેરિકન ધારાધોરણો પ્રમાણેની ઇંગ્લિશ ભાષાના રંગે વધુ રંગાયા છે. 2000ની અમેરિકાની વસતી ગણતરી અનુસાર, વસતીના 2.54 ટકા લોકોની વય પાંચ વર્ષની છે અને તેથી વધુ વયના લોકો ઘરમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે, જ્યારે 1 ટકા લોકો સ્પેનિશ બોલે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D50%26mode%3Dstate_tops |title=Language Map Data Center |publisher=Mla.org |date=2007-07-17 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205101002/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D50%26mode%3Dstate_tops |url-status=dead }}</ref> === ધર્મ === {| style="float:right" class="wikitable" |+ધાર્મિક ઓળખ |- !ધર્મ !1990<ref name="aris2008iiic">{{cite web |first=Barry A. |last=Kosmin |last2=Keysar |first2=Ariela |title=American Religious Identification Survey 2008: ARIS 2008 Report: Part IIIC – Geography |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/part3c_geog.html |publisher=[[Trinity College (Connecticut)|Trinity College]] |month=March |year=2009 |access-date=2009-04-07 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304012329/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/part3c_geog.html |url-status=dead }}</ref> !2001<ref>{{cite web |title=The Graduate Center, CUNY |work=American Religious Identification Survey 2001 |url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |access-date=2007-01-05 |archive-date=2005-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |url-status=dead }}</ref> !2008<ref name="aris2008iiic"/> |- | ખ્રિસ્તી | 84% | style="background:PeachPuff"|67% | style="background:PeachPuff"|55% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;રોમન કેથોલીક | 37% | style="background:PaleGreen"|38% | style="background:PeachPuff"|26% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;પ્રોટેસ્ટન્ટ | 47% | style="background:PeachPuff"|29% | 29% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;કોન્ગ્રેગેશનલ/યુનાઇટેડ<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો) | | 6% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;મેથોડિસ્ટ | | 6% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;એપિસ્કોપલ | | 4% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;અન્ય ખ્રિસ્તી | | 4% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;બાપ્ટીસ્ટ | | 3 | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;અન્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ્સ | | 2% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ઇવાન્જેલિકલ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;નોન-ડિનોમિનેશનલ | | 1% | |- | અન્ય ધર્મો | 3% | style="background:PeachPuff"|2% | style="background:PaleGreen"|4% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 13% | style="background:PaleGreen"|22% | style="background:PaleGreen"|34% |- | જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરનાર | 1% | style="background:PaleGreen"|8% | style="background:PeachPuff"|6% |} 2008માં લગભગ અડધાથી વધુ વર્મોન્ટવાસીઓએ પોતાને ખ્રિસ્તી ગણાવ્યા હતા. રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ રાજ્યમાં એકમાત્ર સૌથી મોટી ધાર્મિક સંસ્થા છે. એઆરડીએ (ARDA)ના 2000ના આંકડા અનુસાર, આ કેથોલિક ચર્ચના 1,47,918 સદસ્યો હતા. વર્મોન્ટના રહેવાસીઓના લગભગ એક-તૃતીયાંશ ભાગે પોતાને પ્રોટેસ્ટન્ટ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. ધ કોન્ગ્રેગેશનલ યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટ એ સૌથી વિશાળ (21,597) પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મસંઘ છે અને અન્ય કોઈ પણ રાજ્યની તુલનાએ વર્મોન્ટમાં આ ધર્મની ટકાવારી સૌથી ઊંચી છે.<ref>{{cite web |title=Adherents.com |work=Religion in Vermont |url=http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |access-date=2007-01-05 |archive-date=2013-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |url-status=dead }}</ref> કેથોલિક અનુયાયીઓની સંખ્યાની (133) સરખામણીમાં યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટના અનુયાયીઓની સંખ્યા (149) વધારે છે.<ref name="thearda.com">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/50_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126230453/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/50_2000.asp |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ એ બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મસંઘ છે જે 19,000 સદસ્યો ધરાવે છે;<ref name="thearda.com"/> ત્યારપછીના ક્રમે એપિસ્કોપેલિયન્સ, “અન્ય” ખ્રિસ્તીઓ અને બાપ્ટિસ્ટ્સ આવે છે. વર્મોન્ટના રહેવાસીઓ પૈકીના 24 ટકા લોકો નિયમિતપણે ચર્ચમાં ઉપસ્થિત થાય છે. સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આ આંકડાની બરાબરી માત્ર ન્યૂ હૅમ્પશાયરના આંકડા જ કરે છે.<ref>{{Cite book |author=Sullivan, Will |title=A New Shade of Granite |publisher=US News and World Report |date=2007-06-11}}</ref> 2008માં, વર્મોન્ટના 34 ટકા લોકોએ કોઇ ધર્મ ન અનુસરતા હોવાનો દાવો કર્યો હતો, આખા રાષ્ટ્રમાં આ પ્રકારના લોકોની આ સૌથી ઊંચી ટકાવારી છે.<ref>{{Cite book |url=http://www.americanreligionsurvey-aris.org/ |publisher=Trinity College |title=American Religious Identification Survey is Third in Landmark Series |access-date=2009-03-25 |archive-date=2020-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221145824/http://www.americanreligionsurvey-aris.org/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |last=Kosmin |first=Barry A. |last2=Keysar |first2=Ariela |publisher=Trinity College |title=American Religious Identification Survey 2008 Summary Report |page=17 |publication-date=March 2009 |access-date=2009-03-15 |archive-date=2009-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407053149/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> એક અભ્યાસમાં અનુસાર, સમગ્ર રાષ્ટ્રના લોકોની (71 ટકા) સરખામણીએ, વર્મોન્ટ અને ન્યૂ હૅમ્પશાયરના લોકો સાપ્તાહિક ધાર્મિક વિધિઓમાં ઉપસ્થિત રહેવાનું ઓછું પસંદ કરે છે અને તેમને ઇશ્વરમાં ઓછો વિશ્વાસ (54 ટકા) રાખવાનું પસંદ કરે છે. આ બન્ને રાજ્ય્સમાં બાકીના રાજ્ય્સની તુલનાએ ધાર્મિક પ્રતિબદ્ધતાનું સ્તર સૌથી ઓછું છે. લગભગ 23%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 39%) લોકો સપ્તાહમાં એક વખત ધાર્મિક વિધીમાં ભાગ લે છે. 36%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 56%) લોકો એવું માને છે કે ધર્મ તેમના માટે ખૂબ જ અગત્યનો છે.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080713/NEWS01/80712015 ]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> ચર્ચ ઓફ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટર-ડૅ સેન્ટ્સના બે સૌપ્રથમ આગેવાનો જોસેફ સ્મિથ, જુનિયર અને બ્રિઘૅમ યંગ, બન્નેનો જન્મ વર્મોન્ટમાં થયો હતો. શેરોનમાં જોસેફ સ્મિથના જન્મસ્થળે વર્ષે આશરે 70,000 મુલાકાતીઓ આવે છે, આ સ્થળની જાળવણી એલડીએસ (LDS) કરે છે. 2010 સુધીમાં આ ચર્ચએ રાજ્યભરમાં 12 ધર્મસંઘોમાં 4,386 સદસ્યો નોંધ્યા હતા.<ref>[http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/usa-vermont ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825071702/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/usa-vermont |date=2010-08-25 }} સુધારો ઓગસ્ટ 27, 2010.</ref> આ રાજ્યમાં યહુદી ધર્મના 5,000 લોકો છે જે પૈકીના 3,000 બર્લિંગ્ટન અને માઉન્ટપિલિયર-બાર તથા રટલેન્ડ- પ્રત્યેકમાં 500-500 છે.{{Citation needed|date=December 2009}} આ દેશમાં પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાંથી વટલાઇને બૌદ્ધ બનેલા લોકોની સંખ્યા સૌથી ઊંચી હોય તેવું બની શકે છે. રાજ્યમાં સંખ્યાબંધ બૌદ્ધ સાધના કેન્દ્રો આવેલા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2005/02/23/green_mountains_good_karma/ |title=Buddhist retreat centers |publisher=Boston.com |date=2005-02-23 |access-date=2010-07-31 |first=Sarah |last=Schweitzer |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728020602/http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2005/02/23/green_mountains_good_karma/ |url-status=dead}}</ref> રાજ્યમાં ઈસ્લામ ધર્મને અનુસરતા 2,000 લોકો રહેતા હોય એવો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vpr.net/episode/44351/ |title=Vermont Edition: Vermont's Muslims |publisher=Vpr.net |access-date=2010-07-31}}</ref> == અર્થતંત્ર == ''ફોર્બ્સ'' મેગેઝિને 2007માં વર્મોન્ટને વેપાર કરવા માટેના રાજ્ય્સમાં 32મો ક્રમ આપ્યો હતો. આગલા વર્ષે આ ક્રમ 30મા સ્થાને હતો.<ref>{{cite book|author = Gram, David |title = Forbes ranks Vt. 30th (sic) for business|publisher = Burlington Free Press|date = July 14, 2007}}</ref> 2008માં, એક અર્થશાસ્ત્રીએ એવું જણાવ્યું હતું કે આ રાજ્ય “ખરેખર એક સ્થિર અર્થતંત્ર ધરાવતું હતું, વર્મોન્ટ માટે અમે આ અર્થતંત્ર આગામી 30 વર્ષ સુધી ટકી રહેવાની આગાહી કરીએ છીએ. ” <ref>{{Cite news|first=Dan|last=McLean|title=IBM won't be No. 1 employer for much longer|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|29 June}} 2008}}</ref> 2010ના મે મહિનામાં, વર્મોન્ટમાં બેરોજગારીનો દર 6.2 ટકા હતો જે રાષ્ટ્રમાં ચોથાં ક્રમનો સૌથી નીચો દર હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstrk.htm |title=Unemployment Rates for States |publisher=Bls.gov |date=2010-07-20 |access-date=2010-07-31}}</ref> આ દર, મે મહિના પૂર્વેના સમયગાળાથી લઈ અત્યાર સુધી અમેરિકાના 50 રાજ્ય્સમાં આ બીજો સૌથી તીવ્ર ઘટાડો સૂચવે છે.<ref>{{cite news|last=Izzo |first=Phil |url=http://blogs.wsj.com/economics/2010/06/18/unemployment-rates-by-state-nevada-overtakes-michigan-for-nations-worst/ |title=Unemployment Rates by State: Nevada Overtakes Michigan for Nation’s Worst – Real Time Economics – WSJ |publisher=Blogs.wsj.com |date=2010-06-18 |access-date=2010-07-31}}</ref> યુ. એસ. બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસના 2005ના અહેવાલ અનુસાર, વર્મોન્ટની ગ્રોસ રાજ્ય પ્રોડક્ટ (જીએસપી (GSP)) {{Nowrap|$23 billion}} હતી. આ અહેવાલ 50 રાજ્ય્સમાં વર્મોન્ટને 50મો ક્રમ આપે છે. માથાદીઠ જીએસપી (GSP)માં આ રાજ્યનો ક્રમ 38મો છે.<ref>માથાદીઠ જીડીપી (GDP) (સામાન્ય) મુજબ અમેરિકાના રાજ્યોની યાદી </ref><ref>રહેણાંકના વિસ્તારોના ઊંચા ખર્ચ અને રહેણાંક વિસ્તારમાં નીચા ખર્ચનું ડાઉનરેટના રેન્કિંગનું વલણ</ref> 2004માં માથાદીઠ આવક 32,770 ડોલર હતી.{{Citation needed|date=July 2010}} જીએસપી GSPના ઘટકો આ પ્રમાણે હતા.<ref>ટકાવારી ચોકક્સ 100% ના હોઇ શકે</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm |title=Gross Domestic Product (GDP) by State |publisher=Bea.gov |date=2008-12-22 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105314/http://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm |url-status=dead }}</ref> * સરકાર – $3,083 મિલિયન (13.4%) * રિયલ એસ્ટેટ, ભાડા અને ભાડાપટ્ટાની ઉપજ– {{Nowrap|$2,667 million}} (11.6%) * ટકાઉ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન – {{Nowrap|$2,210 million}} (9.6%) * આરોગ્ય અને સામાજિક સહાય – {{Nowrap|$2,170 million}} (9.4%) * છૂટક વેપાર – $1,934 મિલિયન (8.4%) * ફાયનાન્સ અને વીમો – $1,369 મિલિયન (5.9%) * બાંધકામ – $1,258 મિલિયન (5.5%) * વ્યવસાયિક અને ટેકનીકલ સેવાઓ – {{Nowrap|$1,276 million}} (5.5%) * જથ્થાબંધ વેપાર – $1,175 મિલિયન (5.1%) * નિવાસ સગવડ અને ખાદ્ય સેવાઓ – {{Nowrap|$1,035 million}} (4.5%) * માહિતી – $958 મિલિયન (4.2%) * બિન-ટકાઉ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન – {{Nowrap|$711 million}} (3.1%) * અન્ય સેવાઓ – $563 મિલિયન (2.4%) * ઉપયોગી વસ્તુઓ – $553 મિલિયન (2.4%) * શૈક્ષણિક સેવાઓ – $478 મિલિયન (2.1%) * પરિવહન અને વૅરહાઉસિંગ – {{Nowrap|$484 million}} (2.1%) * વહીવટી અને પરચૂરણ સેવાઓ – {{Nowrap|$436 million}} (1.9%) * કૃષિ, વનસંવર્ધન, માછીમારી અને શિકાર– {{Nowrap|$375 million}} (1.6%) * કલા, મનોરંજન અને વિનોદ – {{Nowrap|$194 million}} (.8%) * ખનન – $100 મિલિયન (.4%) * કંપનીઓનું સંચાલન – $35 મિલિયન (.2%) 2007ના વર્ષમાં વિદેશ વેપારમાં વર્મોન્ટનું સૌથી ભાગીદાર રાષ્ટ્ર કેનેડા હતું. વિદેશ વેપારમાં રાજ્યનો બીજો સૌથી વિશાળ ભાગીદાર [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] છે.<ref>{{cite book|author = Creaser, Richard |title = Illuzi learns about economy of Taiwan during visit|publisher = the Chronicle|date = October 24, 2007}}</ref> આ રાજ્ય ક્વિબેક સાથે {{Nowrap|$4 billion}} મૂલ્યનું વાણિજ્ય ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = Curran, John |title = Vt. Quebec leaders promote 'green zone'|publisher = Burlington Free Press|date = October 7, 2008}}</ref> છૂટક વેચાણ એ આર્થિક ગતિવિધિનો એક માપદંડ છે. 2007માં આ રાજ્ય {{Nowrap|$5.2 billion}} ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Retail Sales by the numbers|publisher = Burlington Free Press|date = July 13, 2008}}</ref> 2008માં, વર્મોન્ટમાં 8,631 નવા વેપાર નોંધાયા હતા, જે 2007ની તુલનાએ 500નો ઘટાડો સૂચવતા હતા.<ref>{{cite book|author = Associated Press |title = Fewer businesses launched in '08|publisher = Burlington Free Press|date = January 26, 2009}}</ref> ==== અંગત આવક ==== 2002થી 2004 દરમિયાન મધ્ય ઘરદીઠ આવક $45,692 રહી હતી. રાષ્ટ્રમાં તેનો ક્રમ 15મો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov/hhes/www/income/income04/statemhi.html |title=ઇનકમ 2004 – થ્રી-યર-એવરેજ મેડીયન હાઉસહોલ્ડ ઇન્કમ બાય સ્ટેટ: 2001–2004 |access-date=2011-02-10 |archive-date=2005-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050924163536/http://www.census.gov/hhes/www/income/income04/statemhi.html |url-status=dead }}</ref> 2008માં આ રાજ્યમાં મધ્ય વેતન કલાકના $15.31 અથવા વર્ષે $31,845 હતું.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/article/20090813/NEWS02/90813016/1007/NEWS02/What-Vermonters-earn વોટ વર્મોન્ટર્સ અર્ન]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો ઓગસ્ટ 23, 2009.</ref> ફૂડ સ્ટેમ્પ્સ મેળવવાને લાયક એવા 68,000 વર્મોન્ટવાસીઓ પૈકીના આશરે 80 ટકા લોકોને 2007માં તે મળ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Ober, Lauren |title = Food stamp program set for expansion|publisher = Burlington Free Press|date = November 9, 2008}}</ref> 75 વર્ષ કે તેથી વધુ વયના વરિષ્ઠ લોકો પૈકીના 40 ટકા $21,260 અથવા તેથી ઓછી વાર્ષિક આવક ઉપર નિર્વાહ ચલાવે છે.<ref name="bfp090628">{{cite news|first=Jim|last=Coutts|title=My Turn:Vermont's energy support program is long overdue|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 7B|date={{Nowrap|28 June}} 2009}}</ref> ==== કૃષિ ==== રાજ્યના અર્થતંત્રમાં કૃષિ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે {{Nowrap|$2.6 billion}},<ref>આંકડામાં કૃષિ ઉપરાંતના અન્ય તમામ વિસ્તારોમાં સંભવિત આર્થિક અસરોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉપરોક્ત જીએસપી (GSP)માં વ્યાપક ફેરફાર અંગે સમજાવે છે.</ref> એટલે કે 12ટકા યોગદાન આપે છે.<ref>{{cite web|title=Vermont Sustainable Agriculture Council|work=Vermont's Agriculture: Generating Wealth from the Land|url=http://www.uvm.edu/~susagctr/CouncilReport05.PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605073512/http://www.uvm.edu/~susagctr/CouncilReport05.PDF|archive-date=2007-06-05|access-date=2007-01-06|format=PDF|url-status=live}}</ref> જો કે, અન્ય અભ્યાસમાં એવો દાવો કરાયો છે કે રાજ્યની સ્થાનિક પેદાશમાં કૃષિનો હિસ્સો 2.2 ટકાનો છે.<ref>[http://books.google.com/books?id=uTBCXqOou0YC&amp;pg=PA104&amp;lpg=PA104&amp; dq=reason+%22Orleans+County%22+vermont+%22named+after%22+history&amp;source=bl&amp;ots=AJVK2leu_W&amp;sig=CLVbgX4Yf6guzJ_m1l4QYyTDwHo&amp;hl=en&amp;ei=FZuKTLrALIi8sAPg-ITTBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;sqi=2&amp;ved=0CBcQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Orleans%20County&amp;f=false Vermont Encyclopedia, page 27]</ref> 2000માં, રાજ્યની કામ કરી શકે એવી વસતીનો આશરે 3 ટકા ભાગ કૃષિમાં રોકાયેલો હતો.<ref>{{cite book|author = Liz Halloran|title = Vermont's War|publisher = US News and World Report, January 22, page 45|year = 2007}}</ref> [[ચિત્ર:Vermont fall foliage hogback mountain.JPG|thumb|left|વિલ્મિંગ્ટનમાં હોગબેક પર્વત પરથી દેખાતા બરફ છવાયેલા વૃક્ષો]] પાછલી બે સદી દરમિયાન, અન્ય જંગલોમાં વધુ પડતા વૃક્ષછેદન અને ઉપયોગને કારણે ઝાડ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થયો છે અને વર્મોન્ટના જંગલોનું આકર્ષણ ઘટ્યું છે. પર્યાવરણના સહઅસ્તિત્વને કારણે ખેતરોમાં થયેલો ઘટાડો વર્મોન્ટના જંગલોના પુર્નવિકાસમાં પરિણમ્યો છે. આજે, વર્મોન્ટના મોટાભાગના જંગલો એ ત્યાંના મૂળ જંગલો નથી પણ બીજી વખતના છે. રાજ્ય તથા સેવાભાવી સંસ્થાઓ જંગલોના કાળજીપૂર્વક રીતે વન વ્યવસ્થાપનને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. રાજ્યની જમીનનો આશરે 78 ટકા વિસ્તાર વનઆચ્છાદિત છે. આ પૈકીનો આશરે 85 ટકા વિસ્તાર બિન-ઔદ્યોગિક અને ખાનગી વનભૂમિ પ્રકારનો છે જેની માલિકી વ્યક્તિઓ અથવા કુટુંબોની છે. આ મિલ્કતો માટે વન વ્યવસ્થાપનની ગતિવિધિઓના પરિણામે જમીનમાલિકોને વર્ષે કુલ આશરે {{Nowrap|$30 million}}ની ચૂકવણી કરાય છે.{{Citation needed|date=June 2010}} દૂધનું ઉત્પાદન એ કૃષિજન્ય આવકનો પ્રાથમિક સ્રોત છે. 20મી સદીના આખરી તબક્કામાં, ડેવલપપર્સે બિનખર્ચાળ અને ખુલ્લી જમીન ઉપર કોન્ડો અને ઘરો બનાવવાની યોજના બનાવી હતી. વર્મોન્ટના ડેરી ઉદ્યોગને હાનિ થતી અટકાવવા માટે વર્મોન્ટની સરકારે વિકાસને નિયંત્રણમાં રાખતા શ્રેણીબદ્ધ કાયદાઓ તથા કેટલાક પહેલરૂપ પગલાઓ સાથે આની પ્રતિક્રિયા આપી. વર્મોન્ટમાં ડેરી ફાર્મ ઘટી રહ્યાં છે. 1947માં વર્મોન્ટમાં 11,206 ડેરી ફાર્મ ચાલતા હતા, આ આંકડામાં આજે 85 ટકાથી પણ વધુનો ઘટાડો થયો છે. 2003માં આ રાજ્યમાં 1,500 કરતા પણ ઓછાં ડેરી ફાર્મ હતા, આ સંખ્યા ગટીને 2006માં 1,138 અને 1,087 થઇ હતી. 2007માં બચેલા ફાર્મની સંખ્યા 2006ની સંખ્યા કરતા ઓછી હતી. દર વર્ષે 10 ટકાના દરે ડેરી ફાર્મ્સની સંખ્યા ઘટતી જાય છે.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = Vermont Milk Commission considers price premium|publisher = the Chronicle|date = September 10, 2008}}</ref> વર્મોન્ટમાં દૂધાળાં [[ગાય|પશુઓ]]ની સંખ્યામાં 40 ટકાનો ઘટાડો થયો છે; જોકે, સમાન સમયગાળા દરમિયાન ગાય દીઠ ઉત્પાદન ત્રણ ગણું વધવાને લીધે દૂધનું ઉત્પાદન બમણું થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |title=Dairy Farm Numbers – Vermont Dairy |publisher=Vermontdairy.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180402/http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |url-status=dead }}</ref> દૂધનું ઉત્પાદન વધ્યું છે, તેવા સમયે વર્મોન્ટનો બજાર હિસ્સો ઘટ્યો છે. બોસ્ટન અને ન્યૂ યોર્ક શહેરના બજારોને પૂરવઠો પૂરો પાડતા રાજ્ય્સના જૂથમાં,<ref>કોલ્ડ "ફેડરલ ઓર્ડર વન"</ref> બજારહિસ્સાની દ્વષ્ટિએ 10.6 ટકાના હિસ્સા સાથે વર્મોન્ટનો ક્રમ ત્રીજો છે; ન્યૂ યોર્કનો હિસ્સો 44.9 ટકા અને પેન્સિલવેનિયાનો હિસ્સો 32.9 ટકા છે.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany |title = Vermont Milk Commission takes a look at hauling costs|publisher = the Chronicle|date = November 14, 2007}}</ref> 2007માં, દૂધ ઉત્પાદકોને {{convert|100|lb}} દૂધ માટે $23.60નો વિક્રમી ભાવ મળ્યો હતો. 2008માં આ ભાવ ઘટીને $17 થઈ ગયો.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. quoting from book by James Maroney Jr. |title = Former farmer has a plan for profits in Vermont dairying|publisher = the Chronicle|date = December 4, 2008}}</ref> 2008માં સરેરાશ ડેરી ફાર્મે {{Nowrap|1.3 million}} પાઉન્ડ દૂધનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Lefebvre, Paul |title = Average Vermont dairy farmer expected to lose $92,000|publisher = the Chronicle|date = February 11, 2009}}</ref> પશુઓના તબેલાઓ એ વર્મોન્ટની પ્રતિકાત્મક છબિ તરીકે રહ્યાં છે, પરંતુ 1947 અને 2003ની વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન સક્રિય ડેરી ફાર્મની સંખ્યામાં 87 ટકાનો ઘટાડો થવાને કારણે<ref>{{cite web |url=http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |title=Dairy Farm Numbers |publisher=Vermont Dairy |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180402/http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |url-status=dead }}</ref> પશુઓના તબેલાઓની જાળવણી એ કૃષિ અર્થતંત્રની પાયાની જરૂરિયાત તરીકે નથી થતી, તેને બદલે તે એક વારસો જાળવી રાખવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા ઉપર નિર્ભર બનતી જાય છે. શૈક્ષણિક અને સેવાભાવી રાજ્ય તથા સ્થાનિક હિસ્ટોરિકલ પ્રિઝર્વેશન પ્રોગ્રામ્સના સહકાર દ્વારા આયોજિત કરાયેલા વર્મોન્ટ બાર્ન સેન્સસે સમગ્ર વર્મોન્ટમાં પશુ તબેલાઓની સંખ્યા, સ્થિતિ અને ખાસિયતો નોંધવા માટે શૈક્ષણિક અને વહિવટી સિસ્ટમો વિકસાવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.uvm.edu/~barn/ |title=Vermont Barn Census |publisher=Uvm.edu |access-date=2010-07-31}}</ref> 2009માં, 543 સેન્દ્રીય ખેતર હતા. 20 ટકા ડેરી ફાર્મ અને 23 ટકા (128) શાકભાજીની વાડીઓ સેન્દ્રીય હતી. 2006-07માં સેન્દ્રીય ખેતીમાં વધારો થયો હતો, પરંતુ 2008-09માં તે બંધ થયું. 2010માં એક પણ ફાર્મની સંભાવના નથી.<ref>{{cite news|first=Terri|last=Hallenbeck|title=A look at Vermont organic farming|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 5D|date={{Nowrap|6 September}} 2009}}</ref> બોસ્ટનના બજારમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં દૂધ મોકલવામાં આવે છે. કોમનવૅલ્થ ઓપ મેસેચ્યુસેટ્સે એવું પ્રમાણપત્ર આપ્યું છે કે વર્મોન્ટના ફાર્મ મેસેચ્યુએટ્સના સ્વચ્છતાના ધારાધોરણોનું પાલન કરે છે. આ પ્રમાણપત્ર વિના કોઇ ખેડૂત જથ્થાબંધ બજારમાં વિતરણ માટે દૂધ વેચી શકતો નથી.<ref>[http://bulk.resource.org/courts.gov/c/F2/627/627.F2d.606.79-7759.79-7113.1070.1098.html લિક્લેર વિ. સૌડર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524030510/https://bulk.resource.org/courts.gov/c/F2/627/627.F2d.606.79-7759.79-7113.1070.1098.html |date=2013-05-24 }}. સુધારો 21 એપ્રિલ, 1980</ref> વર્મોન્ટના અર્થતંત્રમાં વર્મોન્ટ “બ્રાન્ડ”નાં આર્ટિઝન ખોરાક, ફેન્સી ફૂડ અને નોવેલ્ટી આઇટમોના ઉત્પાદન અને વેચાણનો હિસ્સો તથા મહત્વ વધતાં જાય છે. જેને રાજ્યનું સંચાલન અને સંરક્ષણ મળેલું છે. આ વિશિષ્ટ નિકાસોના ઉદાહરણમાં કેબોટ ચીઝ, વર્મોન્ટ ટેડી બૅર કંપની, ફાઇન પેઇન્ટ્સ ઓફ યુરોપ, વર્મોન્ટ બટર એન્ડ ચીઝ કંપની, કેટલીક માઇક્રો બ્રુઅરીઓ, જિનસેન્ગ ઉત્પાદકો, બર્ટન સ્નોબોર્ડસ, લૅક શેમ્પલેઇન ચોકલેટ્સ, કિંગ આર્થર ફ્લોર અને બેન એન્ડ જૅરી’સ આઇસક્રીમનો સમાવેશ થાય છે. 2010માં મેપલની પેદાશોનું ઉત્પાદન કરનારા આશરે 2,000 ઉત્પાદકો હતા.<ref>{{Cite news|first=Bethany|last=Dunbar|title=Maple season starts early with record sap run|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 23|date={{Nowrap|17 March}} 2010}}</ref> 2001માં, વર્મોન્ટે 2,75,000 યુએસ ગેલન (1,040,000 લિટર) મેપલ સિરપનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જે અમેરિકાના મેપલ સિરપના ઉત્પાદનનો આશરે એક-તૃતીયાંશ હિસ્સો છે. 2005માં આ સંખ્યા {{convert|410000|USgal}} હતી, જે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના 37 ટકા ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી.<ref>{{cite web|author = Vermont Maple Sugar Makers Assoc|title = Maple Facts|url = http://www.vermontmaple.org/maplefacts.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070402082309/http://www.vermontmaple.org/maplefacts.html|archive-date = 2007-04-02|access-date = 2007-04-08|url-status = live}}</ref> 2009માં આ સંખ્યા વધીને {{convert|920000|USgal}} થઈ હતી.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, જૂન 18, 2009, પાનું 17B, "બમ્પર સીઝન ફોર સુગર મેકર્સ"</ref> 1985માં વર્મોન્ટમાં શરાબ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. આજે શરાબ બનાવવાના 14 કારખાનાં છે.<ref>{{cite book|author = Curran, John |title = Winemakers hope new state council will help them grow|publisher = Burlington Free Press|date = July 29, 2007}}</ref> 2005 સુધીમાં, વર્મોન્ટના ખેતરોમાં 2,000 ગેરકાયદે પરદેશીવાસીઓને કામે રાખવામાં આવ્યા હોવાનો અંદાજ છે. સ્થાનિક સત્તાવાળાઓએ આ સમસ્યાની અવગણના કરી છે અને રોજગારદાતાઓ સારી રીતે ખેતર ચલાવી શકે તે માટે તેમના પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.blnz.com/news/2009/05/13/Vermont_dairy_farms_count_illegal_5695.html |title=Vermont dairy farms count on illegal immigrants> |publisher=Blnz.com |access-date=2010-07-31}}</ref> ==== ઉત્પાદન ==== એસેક્સ જંક્શનમાં આવેલી આઇબીએમ (IBM) એ વર્મોન્ટની સૌથી વિશાળ નફાલક્ષી રોજગારદાતા છે. વર્મોન્ટમાં ઉત્પાદનક્ષેત્રની કુલ નોકરીઓમાં આઇબીએમનો હિસ્સો 25 ટકાનો છે. 2007માં તેણે 6,800 કામદારોને નોકરી આપી હતી.<ref>[http://www.acinet.org/oview6.asp?soccode=&amp;stfips=50&amp;from=State&amp;id=11&amp;nodeid=12 અમેરિકાસ કરીયર ઇન્ફોનેટ]. સુધારો ફેબ્રુઆરી 3, 2008.</ref> રાજ્યના વાર્ષિક અર્થતંત્રમાં તેનું પ્રતિનિધિત્વ {{Nowrap|$1 billion}} છે.<ref>''ધ બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ'' , ફેબ્રુઆરી 28, 2007, પાનું 8C, " આઇબીએમ (IBM): એનરિચિંગ ઇકોનોમી ફોર 50 યર્સ."</ref> 2010માં યુનિવર્સિટી ઓફ કનેક્ટિકટના એક અભ્યાસમાં એવો સંકેત મળ્યો હતો કે રોહડે ટાપુઓ અને ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથેનું વર્મોન્ટનું જોડાણ ઉત્પાદન માટે સૌથી ખર્ચાળ છે.<ref>{{Cite news | first=Stephen | last=Singer | title=UConn study says Vermont costliet for manufacturers | url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100907/NEWS01/100908037/1003/UConn-study-finds-Vt.-most-expensive-for-manufacturers | work= | publisher=Burlington Free Press | location=Burlington, Vermont | pages=6B | date=9 September 2010 | id= | access-date= }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== આરોગ્ય ==== {{See also|Vermont#Public health and safety}} રાજ્યની વસતીની વય વૃદ્ધ થતી જાય છે જે વર્મોન્ટમાં આરોગ્ય ઉદ્યોગની સ્થિતિ સુધારે તેવી સંભાવના છે. 2008માં, ફ્લેચર એલન હેલ્થ કૅર એ રાજ્યમાં લોકોને નોકરી આપનારો બીજો સૌથી મોટો રોજગારદાતા હતો.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = IBM won't be No. 1 employer for much longer|publisher = Burlington Free Press|date = June 29, 2008}}</ref> ==== રહેણાક ==== 2007માં વર્મોન્ટ એ અમેરિકામાં ઘર ગીરો મૂકવાની સવલતની દ્વષ્ટિએ 17મો ક્રમ ધરાવતું હતું. જોકે, અન્ય 41 રાજ્યમાં રહેવાસીઓએ વર્મોન્ટની 18.4 ટકા મોર્ગેજ ઘરેલું આવકમાં ચાર ટકાની વધઘટમાં યોગદાન આપ્યું છે.<ref>{{cite web|title=Vermont Business Roundtable|work=Housing Prices, Availability, and Affordability in Vermont|url=http://www.vtroundtable.org/Portals/0/housingreport.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605073513/http://www.vtroundtable.org/Portals/0/housingreport.pdf|archive-date=2007-06-05|access-date=2007-01-07|format=PDF|url-status=dead}}</ref> 2000ના દશકના પ્રારંભિક ગાળામાં ઘરના ભાવમાં બહુ વધારો થયો નથી. પરિણામસ્વરૂપે, અહીં રિયલ એસ્ટેટના ભાવોનું એટલું બધું મહત્વ પણ નહોતું. 2007માં જ્યારે દેવાની રકમ ચૂકતે નહીં થઈ શકવાને લીધે મિલ્કતનો કબ્જો લેવાનું પ્રમાણ નોંધપાત્રરીતે વધ્યું ત્યારે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં ઘર જપ્તિની કાર્યવાહીની દ્વષ્ટિએ આ રાજ્યનો ક્રમ પચાસમો હતો.<ref>{{cite book|author = Braithwaite, Chris |title = Vermont weathers mortgage storm|publisher = the Chronicle|date = December 19, 2007}}</ref> 2004થી 2008ના ગાળામાં ઘરોનું વેચાણ વાર્ષિક ધોરણે ઘટ્યું હતું, ભાવો વધતા રહ્યાં હતા.<ref>{{cite book|author = Ryan, Matt |title = Moving In: Essex home prices edge higher|publisher = Burlington Free Press|date = August 3, 2008}}</ref> 2007માં, એનર્જી સ્ટાર પ્રોગ્રામ હેઠળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યા પ્રમાણે નવા ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઘરોના બાંધકામમાં વર્મોન્ટે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph |title = Vermont is top in N.E. for new energy efficient homes|publisher = the Chronicle|date = October 3, 2007}}</ref> જોકે, વર્મોન્ટના આશરે 60 ટકા ઘરોમાં 2008માં તેલ વડે ગરમી મેળવવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite book|author = Pollak, Sally |title = In from the cold|publisher = Burlington Free Press|date = September 14, 2008}}</ref> 2008ના ઓગસ્ટમાં વર્મોન્ટમાં ગરમીના વિવિધ સ્રોતોના {{Nowrap|1 million}} બીટીયુ (BTU) ખર્ચમાં કોર્ડ વૂડનો ભાવ $14.39 અને કેરોસીનનો $43.50 હતો. વર્મોન્ટમાં વેચાણ પામેલા ઘરની સંખ્યા 2004માં 8,318 હતી, જે 2005માં ઘટીને 8,120, 2006માં 6,919 અને 2007માં 5,820 થઈ હતી. સરેરાશ ભાવમાં વધારો થતો રહ્યો હતો. 2008માં સરેરાશ ભાવ વધીને $202,500 (2007માં $200,000) થયા હતા.<ref>{{cite book|author = Ryan, Matt and Hart, Melissa |title = Vermont Numbers|publisher = Burlington Free Press|date = November 30, 2008}}</ref> 2009માં બે બેડરૂમના એક એપાર્ટમેન્ટનું સરેરાશ ભાડું પ્રતિમાસ $920 હતું. ભાડાના ઘરોની પ્રાપ્તિનો દર 5.4 ટકા હતો, જે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં સૌથી નીચો હતો. 2010ના જાન્યુઆરીમાં 2,800 લોકોને ઘરવિહીન ગણવામાં આવ્યા હતા, જે 2008ની તુલનાએ 22 ટકા વધુ હતા.<ref>{{Cite news|first=+Nancy|last=Remsen|title=Home ownership still difficult goal in Vermont|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B, 3B|date={{Nowrap|16 June}} 2010}}</ref> ==== શ્રમ ==== 2006 સુધીમાં, વર્મોન્ટમાં 305,000 કામદારો હતા. આ પૈકીના 11 ટકા લોકો સંગઠિત હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.empirecenter.org/2007/01/unions_shrink_e.php |title=Unions Shrink Even in NY, Data Show |publisher=Empirecenter.org |date=2007-01-26 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070322212944/http://www.empirecenter.org/2007/01/unions_shrink_e.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bishca.state.vt.us/hcadiv/Data_Reports/healthinsurmarket/SurveyVTFamilyHealth2000/DataTables126_146/128_WorkingStatewideOfferFirm.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614075440/http://www.bishca.state.vt.us/hcadiv/Data_Reports/healthinsurmarket/SurveyVTFamilyHealth2000/DataTables126_146/128_WorkingStatewideOfferFirm.PDF |archive-date=2007-06-14 |title=A separate study shows over 325,000 workers in 2000 |format=PDF |access-date=2010-07-31 |url-status=dead }}</ref> 299,200 કામદારોના શ્રમબળ પૈકી, 52,000 લોકો સરકારી, ફેડરલ, રાજ્ય અને સ્થાનિક નોકરીઓમાં હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.nvda.net/pdf/RegionalPlan/VolumeII.Chapter6.EconomicDevelopment.pdf |title=Regional Plan Volume&nbsp;II. Chapter 6. Economic Development |year=2003}}</ref> 9 ટકાનો સૌથી ઊંચો બેકારી દર 1976ના જૂનમાં જોવા મળ્યો હતો. 2000ના ફેબ્રુઆરીમાં સૌથી નીચો 2.4 ટકાનો દર નોંધાયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&series_id=LASST50000003 |title=BLS Local Area Unemployment Statistics – History |publisher=Data.bls.gov |access-date=2010-07-31}}</ref> 2010ના સપ્ટેમ્બર સુધીમાં, બેકારીનો દર 5.8 ટકાના સ્તરે હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/lau/ |title=BLS Local Area Unemployment Statistics |publisher=Bls.gov |access-date=2010-10-26}}</ref> 2000થી 2006ના ગાળામાં રોજગારીનો દર 7.5 ટકા વધ્યો છે. 1980થી 2000ના ગાળામાં, રોજગારીમાં 34 ટકાનો વધારો થયો છે; રાષ્ટ્રના કિસ્સામાં આ આંકડો 46 ટકા છે. વાસ્તવિક વેતનનો આંકડો 2006માં $33,385 હતો જે 2010માં પણ સતત જળવાઈ રહ્યો હતો, રાષ્ટ્રની દ્વષ્ટિએ આ આંકડો $36,871 હતો.<ref>{{Cite news|first=John|last=Briggs|title=25 years of numbers|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B, 4B|date={{Nowrap|21 June}} 2010}}</ref> ==== વીમો ==== વર્મોન્ટની અર્થવ્યવસ્થામાં કેપ્ટીવ ઇન્સ્યોરન્સનો હિસ્સો વધતો જાય છે. વૈકલ્પિક વીમાના આ સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરવા માટે વિશાળ કંપનીઓ અથવા ઔદ્યોગિક સંગઠનો તેમના પોતાના જોખમો સામે વીમા કવચ મેળવવા માટે સ્વતંત્ર વીમા કંપનીઓની રચના કરે છે અને તે રીતે તેઓ તેમના વીમા પ્રીમિઅમનો ખર્ચ બચાવી લે છે અને વિવિધ પ્રકારનાં જોખમો સામે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કાબુ મેળવી લે છે. આ પ્રકારની કંપનીઓની રચના કરવાથી તેમજ આ કંપનીઓના કામકાજમાંથી કરવેરામાં પણ નોંધપાત્ર લાભ મળે છે. ઇન્સ્યોરન્સ ઇન્ફોર્મેશન ઇન્સ્ટીટ્યુટ અનુસાર, 2૦૦4મા વર્મોન્ટ એ કેપ્ટીવ ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીઓ માટેનું વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્થળ હતું, ત્યારપછીના ક્રમે અનુક્રમે બર્મુડા અને કાયમેન ટાપુઓ આવે છે.<ref>{{cite web|title=Insurance Information Institute|work=Captives & Other Risk-Financing Options|url=http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/test3/?table_sort_745148=2|access-date=2007-01-07|archive-date=2006-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008061328/http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/test3/?table_sort_745148=2|url-status=dead}}</ref> 2૦૦8મા આ પ્રકારની 550 કંપનીઓ હતી.<ref>{{cite news|first=Matt|last=Sutkoski|title=State unconcerned about insurance report|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 9B|date={{Nowrap|1 August}} 2009}}</ref> 2010મા આ રાજ્યમાં આ પ્રકારની 900 કંપનીઓ હતી.<ref>{{cite news|first=Terri |last=Hallenbeck |title=Captive industry descends on Vt. |publisher=Burlington Free Press |location=Burlington, Vermont|pages= 1B |date={{Nowrap|11 August}} 2010}}</ref> ==== પ્રવાસન ==== [[ચિત્ર:Stowe village Stevage.jpg|left|thumb|સ્ટોવ રીસોર્ટ વિલેજ]] આ રાજ્ય માટે પ્રવાસન એ એક મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. શિયાળામાં બર્ક પર્વતનો સ્કી એરિયા, બોલ્ટન વેલી, સ્ટોવ, સ્મગલર'સ નોચ, કિલિંગટન સ્કી રિસોર્ટ, મેડ રીવર ગ્લેન, સુગરબશ, સ્ત્રેતોન, જે પીક, ઓકેમો, સ્યુસાઈડ સિક્સ, માઉન્ટ સ્નો અને બ્રોમ્લી ખાતે સ્કી શોખીનો ઉમટી પડે છે. પ્રવાસીઓનું સૌથી મોટું જૂથ બોસ્ટન, મોન્ટ્રીઅલ અને ન્યુ યોર્ક જેવા શહેરી વિસ્તારોમાંથી આવે છે.{{Citation needed|date=September 2010}} ઉનાળામાં પ્રવાસીઓ સ્ટોવ, માન્ચેસ્ટર, ક્વીચી, વિલમિંગ્ટન અને વૂડસ્ટોક જેવા નગરોમાં આવેલ રિસોર્ટની મુલાકાત લેતા હોય છે. પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે બનાવવામાં આવેલ રિસોર્ટ, હોટેલો, રેસ્ટોરાં અને દુકાનોમાં લોકોને સમગ્ર વર્ષ કામ મળે છે. વર્મોન્ટનાં પ્રવાસન અર્થતંત્રમાં સમર કેમ્પનો પણ હિસ્સો છે. [[ચિત્ર:LakeChamplain.jpg|thumb|લેક શેમ્પલેઇન]] મુલાકાતીઓ ટ્રાઉટ ફિશિંગ, લેક ફિશિંગ અને આઈસ ફિશિંગમાં ભાગ લે છે. કેટલાક લોંગ ટ્રેઈલ વધારે છે. શિયાળામાં, નોર્ડિક અને બેકકન્ટ્રી સ્કીઅર્સ કેટમાઉન્ટ ટ્રેઈલનું મુસાફરી ખેડવા માટે મુસાફરો આવે છે. દરવર્ષે વિવિધ હોર્સ શો પણ યોજાય છે. મુલાકાતીઓને આકર્ષવા માટે વર્મોન્ટનાં સરકારી પાર્ક, ઐતિહાસિક સ્થળો, સંગ્રહાલયો, ગોલ્ફના મેદાનો, અને સ્પા સાથેની નવી બ્યુટીક હોટેલો બનાવવામાં આવી છે. 2000ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, વર્મોન્ટનાં તમામ રહેણાક એકમો પૈકીના લગભગ 15 ટકા ખાલી છે અને તેમને "ઋતુ અનુસાર, આનંદ-પ્રમોદ માટે અથવા પ્રાસંગિક ઉપયોગ" તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-context=dt&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=dt&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H001&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H005&-tree_id=4001&-redoLog=false&-all_geo_types=N&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en|title=Vacant housing units, Vermont, 2000 Census|access-date=2011-02-10|archive-date=2020-02-11|archive-url=https://archive.today/20200211210058/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-context=dt&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=dt&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H001&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H005&-tree_id=4001&-redoLog=false&-all_geo_types=N&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref>{{Clarify||this is apparently being hyped here as an asset of some sort. Not sure that is what figure shows at all. Need to clarify sentence and maybe change paragraph|date=September 2010}} સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં મૈની બાદ આ સૌથી ઉંચી ટકાવારી છે. વર્મોન્ટનાં કેટલાક શહેરોમાં, ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ અને ન્યુ યોર્ક શહેરના ધનિક રહીશોની માલિકીનાં વેકેશન હોમ ઘરોના કુલ પુરવઠાના મોટા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એક અંદાજ અનુસાર, 2009 સુધીમાં, લુડલોવ, વર્મોન્ટનાં તમામ ઘર પૈકીના 84 ટકા ઘરની માલિકી રાજ્યની બહારના રહીશોની હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.7dvt.com/2008cottage-industry|title=Cottage industry|access-date=2011-02-10|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165157/http://www.7dvt.com/2008cottage-industry|url-status=dead}}</ref> અન્ય નોંધપાત્ર વેકેશન-હોમ રિસોર્ટસમાં માન્ચેસ્ટર અને સ્ટોવનો સમાવેશ થાય છે. 2005મા, આ રાજ્યમાં અંદાજે {{Nowrap|13.4 million}} મુલાકાતીઓ આવ્યા હતા, તેમને {{Nowrap|$1.57 billion}}નો ખર્ચ કર્યો હતો.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = I can remember Barton when it was a booming town|publisher = The Chronicle|date = December 1, 2008}}</ref> 2000 -01મા, 4 ,579 ,719 સ્કીઅર અને સ્નોબોર્ડરે આ રાજ્યની મુલાકાત લીધી હતી. 2009 -2010માં 4,125,082 મુલાકાત લેવાઈ હતી, જે તાજેતરના વર્ષોની તુલનાએ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite news|title=Vt. ski area visits rise 1.4%|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 6C|date={{Nowrap|10 June}} 2010}}</ref> 2008 દરમિયાન, વર્મોન્ટની 138 સ્નોમોબીલિંગ ક્લબોમાં 35,000 સદસ્યો હતા. આ ક્લબો સંયુકતપણે 6,000 માઈલ લાંબી ટ્રેઈલ ધરાવે છે, જે મુખ્યત્વે ખાનગી જમીનો ઉપર છે. આ ઉદ્યોગ "સેંકડો મિલિયન ડોલરના મૂલ્યનો ધંધો રળી આપતો" હોવાનું કહેવાય છે.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Hard times may slow snowmobiling|publisher = Burlington Free Press|date = December 14, 2008}}</ref> શિકારને કાળા રીંછ, જંગલી મરઘા, હરણ અને મોટા કદના સાબર માટે મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news|title=Hunting Season Opening Dates|publisher=Newport Daily Express|location=Newport, Vermont|pages= TWO, HUNTING GUIDE|date=September 2009}}</ref> રાજ્યમાં 5,500 રીંછ છે. આમ કરવાનો હેતુ તેમની સંખ્યા 4,500 થી 6,000 વચ્ચે રાખવાનો છે.<ref>{{Cite news | first= | last= | title=Vermont bear hunting season opens on Sept. 1 | url=| work= | publisher=Bthe Chronicle | location=Barton, Vermont | pages= 8 | date=1 September 2010 | id= | access-date=}}</ref> ==== ખનન ==== અમેરિકામાં રટલેન્ડ અને બાર, આ બે સ્થળ આરસ તથા ગ્રેનાઈટનાં ખનન તથા કોતરકામ માટેના પરંપરાગત કેન્દ્રો છે. ઘણા વર્ષો સુધી વર્મોન્ટ પણ અમેરિકામાં આ ઉદ્યોગના એક નાનકડા સંગઠન- સ્ટોનકટર્સ એસોસીએશનનંબ કેન્દ્ર રહ્યું હતું, આ સંગઠનમાં 500 સદસ્યો હતા. અમેરિકામાં શરુ થનારી સૌપ્રથમ માર્બલ કવોરી માઉન્ટ એલુસ પર આવેલી હતી જે પૂર્વ દોર્સેટની સામે હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.virtualvermont.com/towns/dorset.html |title=VirtualVermont.com |publisher=VirtualVermont.com |date=2010-06-13 |access-date=2010-07-31}}</ref> રાજ્યની પશ્ચિમી બાજુએ "માર્બલ વેલી" પસાર થાય છે જે "સ્લેટ વેલી" સાથે જોડાય છે. સ્લેટ વેલી ન્યુ યોર્કમાં ચીમની પોઈન્ટથી થઈને પસાર થાય છે જે "ગ્રેનાઈટ વેલી"ને મળે છે. ગ્રેનાઈટ વેલી બારની પશ્ચિમ બાજુએથી પસાર થાય છે. બારમાં રોક ઓફ એજીસ કવોરી આવેલી છે, જે અમેરિકાની સૌથી વિશાળ ગ્રેનાઈટ કવોરી છે. અમેરિકામાં સ્લેટનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કરતુ કોઈ રાજ્ય હોય તો તે વર્મોન્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apartmentlinks.com/VT/Vermont.html |title=ApartmentLinks.com |publisher=ApartmentLinks.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531130133/http://www.apartmentlinks.com/VT/Vermont.html |url-status=dead }}</ref> ખનનની પ્રવૃત્તિમાં પરિમાણીય પત્થરના ઉપ્તાદન દ્વારા સૌથી વધુ આવક મળે છે. ==== સેવાભાવી અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ==== 2008મા વર્મોન્ટમાં 2,682 સેવાભાવી સંસ્થાઓ હતી, જેમની આવક {{Nowrap|$2.8 billion}} હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.wheremostneeded.org/2006/06/vermont_nonprof.html |title=Vermont Nonprofit Association Folds |publisher=Where Most Needed |date=2006-06-08 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034212/http://www.wheremostneeded.org/2006/06/vermont_nonprof.html |url-status=dead }}</ref> 2005-08ના સમયગાળા દરમ્યાન, સેવાભાવ માટે સમગ્ર દેશમાં આ રાજ્યનો ક્રમ નવમો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યની વસ્તીના 35.6 ટકા લોકોએ સેવા આપી હતી. તેની તુલનાએ સમગ્ર રાષ્ટ્રની સરેરાશ 26.4 ટકા હતી.<ref>{{cite news|first=Matt|last=Sutkoski|title=Vermont volunteering thrives|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|29 July}} 2009}}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Welcome to Vermont.jpg|thumb|એડિસનમાં રૂટ 17 પર ન્યૂ યોર્ક સરહદથી થોડા ઉપર, હાલમાં નહીં ઉપયોગમાં લેવાતા શેમ્પલેઇન પૂલ પર વર્મોન્ટમાં આવકારતું ચિહ્ન]] વર્મોન્ટમાં પરિવહનનું મુખ્ય માધ્યમ ઓટોમોબાઇલ છે. 2008માં વર્મોન્ટના લગભગ 5.7 ટકા ઘરોમાં કાર ન હતી.<ref>{{Cite news|first=Tim|last=Johnson|title=Ditch the ride and catch a ride|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1C|date={{Nowrap|20 June}} 2010}}</ref> 2009માં વાહન-સંબંધી અકસ્માતથી થયેલા મૃત્યુમાં રાજ્ય છેલ્લેથી ત્રીજા ક્રમે હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} સરેરાશ 20-25 લોકોએ શરાબ પીને ડ્રાઇવિંગ કરવાથી જાન ગુમાવી હતી, અને 70-80 લોકો રાજ્યમાં ગંભીર કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.autoinsurancetips.com/vermont-dui-laws|title=Vermont DUI Laws|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114050550/http://autoinsurancetips.com/vermont-dui-laws|url-status=dead}}</ref> 2010માં વર્મોન્ટ {{convert|2840|mi}} લાંબો હાઇવે ધરાવતો હતો. 50 રાજ્યમાં આ ત્રીજા નંબરનો સૌથી ઓછો જથ્થો હતો. લગભગ 2.5 ટકા હાઇવેને "ગીચ" ગણવામાં આવ્યા હતા, જે દેશમાં પાંચમા નંબરના સૌથી ઓછા છે. હાઇવે પર મૃત્યુનો દર એક પ્રતિ {{convert|100000000|mi}} હતો, જે દેશમાં 10મા નંબરનો સૌથી ઓછો દર છે. હાઇવેનો ખર્ચ {{convert|1|mi}} દીઠ 28,669 ડોલર છે, જે રાજ્ય્સમાં 17મા નંબરનો સૌથી વધારે ખર્ચ છે. 34.4 ટકા પૂલો નબળી કક્ષાના અથવા ઘસાઇ ગયેલા માનવામાં આવ્યા છે, જે દેશમાં ખરાબ દશામાં આવેલા પૂલોની સંખ્યા ધરાવતા રાજ્ય્સમાં આઠમો ક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news | first= | last= | title=Roadwork:Vermont highways don't measure up | url=| work= | publisher=Burlington Free Press | location=Burlington, Vermont | pages= 1B | date=7 September 2010 | id= | access-date=}}</ref> વ્યક્તિગત સમુદાયો અને કાઉન્ટીઓ જાહેર પરિવહન ધરાવે છે, પરંતુ તેમના દ્વારા આવરી લેવામાં આવતા વિસ્તારો ઘણીવાર મર્યાદિત હોય છે. ગ્રેયહાઉન્ડ લાઇન્સ અનેક નાના નગરોને સેવા પૂરી પાડે છે. બે એમટ્રેક ટ્રેઇન્સ, ધ વર્મોન્ટર <ref name="Amtrak Vermonter">{{cite web|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer/AM_Route_C/1241245667150/1237405732511|title=Amtrak Vermonter}}</ref> અને એથન એલન એક્સપ્રેસ વર્મોન્ટને સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="Amtrak Ethan Allen Express">{{cite web|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer/AM_Route_C/1241245666724/1237405732511|title=Amtrak Ethan Allen Express}}</ref> {{convert|80000|lb}} કરતાં વધારે વજન ધરાવતી ટ્રક વર્મોન્ટના દ્વિતીય કક્ષાના રોડનો ઉપયોગ કરે છે. ઇન્ટરસ્ટેટ રોડને મહત્તમ વજન સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યા છે. કામચલાઉ સંઘીય કાયદાએ વધારે વજન ધરાવતા વાહનોને વર્મોન્ટના ઇન્ટરસ્ટેટ રોડ પર 2010માં એક વર્ષ માટે છૂટછાટ આપી હતી.<ref>{{Cite news|first=Office of Senator Patrick Leahy|title=Pilot program will route heavy trucks onto interstate| work=the Chronicle|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 33|date={{Nowrap|22 December}} 2009}}</ref> === મુખ્ય માર્ગો === રાજ્યની સત્તામાં {{convert|2843|mi|km|0}} લાંબો હાઇવે આવે છે.<ref>{{cite book|author = Fahy, Jill |title = Vermont roads in the middle of the pack|publisher = Burlington Free Press|date = August 1, 2008}}</ref> વધારે ઊંડાણપૂર્વકની માહિતી માટે વર્મોન્ટના માર્ગોની યાદી જુઓ. {{anchor|North-South routes}} ==== ઉત્તર-દક્ષિણ માર્ગ ==== * [[ચિત્ર:I-89.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 89 – વ્હાઇટ રીવર જંક્શનથી વાવવ્યદિશા તરફ માઉન્ટપિલિયર અને બર્લિંગ્ટન રૂટ એમ બંનેને કેનેડિયન સરહદ સુધી સેવા પૂરી પાડે છે. * [[ચિત્ર:I-91.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 91 – મેસેચ્યુસેટ્સ સરહદથી ઉત્તર તરફ કેનેડિયન સરહદ તરફ બ્રેટલબરો, વ્હાઇટ રીવર જંક્શન અને સેન્ટ જ્હોન્સબરી અને ન્યૂપોર્ટને જોડે છે. * [[ચિત્ર:I-93.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 93 – તેનું ઉત્તરીય ટર્મિનસ સેન્ટ જોહ્ન્સબરીમાં આઇ-91 (I-91) ખાતે આવેલું છે અને સરાજ્યા ઉત્તરીય ભાગોને ન્યૂ હેમ્પશાયર અને દક્ષિણના સ્થાનો સાથે જોડે છે. * [[ચિત્ર:US 5.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 5 – દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ સરાજ્યી પૂર્વની સરહદની સાથે-સાથે સમગ્ર સરાજ્યાં તેની સંપૂર્ણ લંબાઈ પર આઇ-91 (I-91)ને સમાંતર યાત્રા કરે છે. * [[ચિત્ર:US 7.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 7 – સરાજ્યી પશ્ચિમી સરહદની સાથે-સાથે દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ યાત્રા કરે છે. યુ.એસ. 7 બર્લિંગ્ટનથી ઉત્તર તરફ કેનેડિયન સરહદ સુધી આઇ-89 (I-89)ને સમાંતર છે. * [[ચિત્ર:Vermont 100.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 100 – દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ સીધો જ લગભગ સરાજ્યી મધ્યમાંથી પસાર થાય છે, ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સની સંપૂર્ણ લંબાઈની સાથે-સાથે માર્ગ પૂરો પાડે છે. {{anchor|East-West routes}} ==== ઇસ્ટ-વેસ્ટ માર્ગો ==== * [[ચિત્ર:US 2.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 2 – ઉત્તરીય વર્મોન્ટને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પાર કરે છે અને બર્લિંગ્ટન, માઉન્ટપિલિયર અને સેન્ટ જોહ્ન્સબરીના વધારે વસતિ ધરાવતા કેન્દ્રોને જોડે છે. * [[ચિત્ર:US 4.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 4 – દક્ષિણ-મધ્ય વર્મોન્ટને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પાર કરે છે. તે ફેર હેવન શહેરમાં ન્યૂયોર્ક સરહદને રટલેન્ડ શહેર સાથે જોડે છે અને કિલિંગ્ટન અને વ્હાઇટ રીવર જંક્શનમાંથી પસાર થાય છે. * [[ચિત્ર:US 302.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 302 – માઉન્ટપિલિયર અને બારથી પૂર્વ દિશામાં ન્યૂ હેમ્પશાયર અને મૈઇન તરફ પસાર થાય છે. * [[ચિત્ર:Vermont 9.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 9 – સરાજ્યા દક્ષિણીય ભાગોમાંથી પસાર થઈને બેનિંગ્ટનથી બ્રેટલબરોને જોડે છે. * [[ચિત્ર:Vermont 105.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 105 – વર્મોન્ટના સૌથી ઉત્તરીય ભાગોમાંથી પસાર થઈને (કેટલીક વખત કેનેડિયન સરહદથી માત્ર થોડા જ માઇલ અંદર) સેન્ટ એલબન્ઝ અને ન્યૂપોર્ટ શહેરને જોડે છે. 2005-06માં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ અનુસાર "રોડની મરમ્મતમાં ખર્ચની અસરકારકતા" માટે વર્મોન્ટને 37મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો, જે 2004-05માં આપવામાં આવેલા 13મા સ્થાનથી નીચો આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.reason.org/ps360.pdf |title=Microsoft Word – ps360final.doc |publisher=Reason.org |date=2007-06-01 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025064914/http://www.reason.org/ps360.pdf |url-status=dead }}</ref> સંઘીય આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્મોન્ટના 2,691 પૂલોમાંથી 16 ટકાને 2006માં રાજ્ય દ્વારા માળખામાં ખામી હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|title = State to inspect bridges similar to Minn. span|publisher = Burlington Free Press|date = August 4, 2007}} પાનું 1બી</ref> 2007માં વર્મોન્ટમાં દેશમાં છઠ્ઠા નંબરના માળખાકીય રીતે સૌથી ખરાબ પૂલો આવેલા હતા.<ref>{{cite book|author = Creaser, Richard |title = The bridges of Orleans County await repair|publisher = the Chronicle|date = November 14, 2007}}</ref> === રેલ === [[ચિત્ર:White River Junction VT.jpg|thumb|વ્હાઇટ રીવર જંક્શનમાં એમટ્રેક સ્ટેશન ]] રાજ્યને એમટ્રેકની ''વર્મોન્ટર'' અને ''એથન એલેન એક્સપ્રેસ'' , ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ સેન્ટ્રલ રેલબોર્ડ, વર્મોન્ટ રેલવે અને ગ્રીન માઉન્ટેઇન રેલબોર્ડ દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ''એથન એલન એક્સપ્રેસ'' રટલેન્ડ અને કેસલ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે,<ref name="Amtrak Ethan Allen Express"/> જ્યારે ''વર્મોન્ટર'' સેન્ટ એલ્બન્સ, એસેક્સ જંક્શન, વોટરબરી, માઉન્ટપિલિયર, રેન્ડોલ્ફ, વ્હાઇટ રીવર જંક્શન, વિન્ડસર, બિલોઝ ફોલ્સ અને બ્રેટલબરોને સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="Amtrak Vermonter"/> === સ્થાનિક સમુદાય જાહેર અને ખાનગી પરિવહન === ગ્રેયહાઉન્ડ લાઇન્સ બિલોઝ ફોલ્સ, બ્રેટલબરો, બર્લિંગ્ટન,માઉન્ટપિલિયર અને વ્હાઇટ રીવર જંક્શન ખાતે થોભે છે. અન્ય પરિવહન સેવાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ<ref>{{cite web |url=http://www.greyhound.com/home/TicketCenter/en/locations.asp?state=vt |title=Locations: Vermont |publisher=Greyhound.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316180933/http://www.greyhound.com/home/TicketCenter/en/locations.asp?state=vt |url-status=dead }}</ref> * એડિસન કાઉન્ટી ટ્રાન્ઝીટ રીસોર્સીસ (એસીટીઆર (ACTR)) એડિસન કાઉન્ટી, મિડલબરીના કોલેજ ટાઉન, બ્રિસ્ટોલ અને વર્જીનીસને સેવા પૂરી પાડે છે. * બેનિંગ્ટન કાઉન્ટીને અમેરિકન રેડ ક્રોસ ગ્રીન માઉન્ટેઇન એક્સપ્રેસ (જીએમઇ (GME))ને બેનિંગ્ટનથી બહાર અને યાન્કી ટ્રેઇલ્સ (ટીસી (TC)) રેન્સેલેર, ન્યૂ યોર્કથી બહાર જવાની સેવા પૂરી પાડે છે. * વિન્ડહેમ કાઉન્ટીમાં બ્રેટલબરોને બીલાઇન (બેટલબરો ટાઉન બસ) સેવા પૂરી પાડે છે. વિન્ડહેમને, વેસ્ટ ડોવરથી બહાર મૂવર (ડીયરફીલ્ડ વેલી ટ્રાન્ઝિટ એસોસિયેશન અથવા ડીવીટીએ (DVTA)) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * બર્લિંગ્ટનમાં ચિટ્ટેન્ડેન કાઉન્ટી ટ્રાન્સપોર્ટેશન ઓથોરીટી (સીસીટીએ (CCTA)) અને સીએટીએસ (CATS) (યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ કેમ્પસ એરીયા ટ્રાન્સપોર્ટેશન સિસ્ટમ) આવેલી છે. * ચિટ્ટેન્ડેન કાઉન્ટીમાં કોલચેસ્ટર દ્વારા એસએસટીએ (સ્પેશ્યલ સર્વિસીસ ટ્રાન્સપોર્ટેશન એજન્સી)ના માધ્યમથી સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * રટલેન્ડ કાઉન્ટીમાં રટલેન્ડથી બહાર (માર્બલ વેલી રીજનલ ટ્રાન્ઝીટ ડિસ્ટ્રીક્ટ, એમવીઆઇટીડી (MVRTD)) બસ આવેલી છે. * વિન્ડસર કાઉન્ટીઃ ** લૂડલોવ (વિન્ડસર કાઉન્ટીમાં)ને એલએમટીએસ (લૂટલોવ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્ઝીટ સિસ્ટમ) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ** વિન્ડસરને એડવાન્સ ટ્રાન્ઝીટ (એટી) દ્વારા વિન્ડસરની બહાર સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ** કનેક્ટીક્યુટ રીવર ટ્રાન્ઝીટ (સીઆરટી (CRT)) સ્પ્રિંગફીલ્ડ, વર્મોન્ટની બહાર, વિંન્ડહેમ કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગોને સેવા પૂરી પાડે છે. ** નોર્વિચ અને હાર્ટફોર્ડ ઉપરાંત વ્હાઇટ રીવર જંક્શન સહિતના વિન્ડસર કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગોમાં અને ન્યૂ હેમ્પશાયરના કેટલાક ભાગોમાં એવાન્સ્ડ ટ્રાન્ઝિટ નામની વિનામૂલ્યે પરિવહન સેવા પણ આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.advancetransit.com/ |title=Advance Transit Home |publisher=Advancetransit.com |date=2010-06-16 |access-date=2010-07-31}}</ref> તેના માર્ગો અને ઘણી અલગ-અલગ લાઇનો ખીણ પ્રદેશના ઉપરીય વિસ્તારોમાં પથરાયેલા છે. * લેમોઇલ કાઉન્ટીમાં સ્ટોવને એસટીએસ (STS) (સ્ટોવ ટ્રોલી સિસ્ટમ, વિલેજ માઉન્ટેઇન શટલ, મોરીસ્વીલે શટલ) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * ઓરેન્જ કાઉન્ટીમાં રેંડોલ્ફની બહાર સ્ટેજકોચ ટ્રાન્સપોર્ટેશન સર્વિસસ (એસટીએસ (STS)) વિન્ડસર કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગને પણ સેવા પૂરી પાડે છે. * વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં, ગ્રીન માઉન્ટેઇન ટ્રાન્ઝીટ ઓથોરીટી (જીએમટીએ (GMTA)) રાજધાની માઉન્ટપિલિયરની બહાર સેવા પૂરી પાડે છે. * સેન્ટ અલબાન્સની બહાર દોડતી નેટવર્ક (નોર્થવેસ્ટ વર્મોન્ટ પબ્લિક ટ્રાન્ઝિટ નેટવર્ક, એનવીપીટી (NVPT)) ફ્રેંકલીન અને ગ્રાન્ડ આઇલ કાઉન્ટીઓને સેવા આપે છે. * સેન્ટ જ્હોહ્ન્સબરીની બહાર દોડતી રૂરલ કમ્યુનિટી ટ્રાન્સપોર્ટેશન (આરસીટી (RCT)) કેલેડોનિયા, એસેક્સ, લેમોઇલ અને ઓરલેન્સ કાઉન્ટીઓને સેવા આપે છે. વિવિધ નેટવર્કને જોડતી શટલ બસ પણ અહીંયા છે.<ref name="2007rpt">{{cite book|title = Annual City & School Report, City of Newport, Vermont|publisher = Memphremagog Press, Inc., Newport, Vermont|year = 2007}}</ref> * બર્લિંગ્ટન, શાર્લોટ, ગ્રાન્ડ આઇલ અને શોરહેમથી ન્યૂ યોર્ક રાજ્ય સુધીની ફેરી સર્વિસ પણ છે. શોરહેમ ફેરી સિવાયની તમામ સેવાઓ એલસીટીસી (LCTC) (લેક શેમ્પલેઇન ટ્રાન્સપોર્ટ કંપની) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. વધુમાં, ચિમની પોઇન્ટ, વીટી (VT), ખાતેના શેમ્પલેઇન બ્રિજના રીપ્લેસમેન્ટ સમયગાળા દરમિયાન, એલસીટીસી (LCTC)એ હાલમાં તોડી પાડવામાં આવેલા ન્યૂ યોર્કના ક્રાઉન પોઇન્ટ સુધીના બ્રિજથી થોડા દક્ષિણ તરફ વિનામૂલ્યે, 24 કલાક ફેરી સેવા પૂરી પાડી હતી, ન્યૂ યોર્ક અને વર્મોન્ટ રાજ્ય્સના કાર દીઠ 10 ડોલરના ખર્ચે.<ref>[http://poststar.com/news/local/article_e67d27be-6231-11df-a6b4-001cc4c03286.html બ્રીજ ઇઝ કોસ્ટલી બટ ફેરી ઇઝ મોર] નિક રીસમેન દ્વારા, Poststar.com, મે 18, 2010.</ref><ref>{{cite web |title=Ferry At Champlain Bridge Set To Start Running |date=January 31, 2010 |url=http://www.wptz.com/news/22352789/detail.html |publisher=WPTZ |access-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2011 |archive-date=જુલાઈ 19, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719011135/http://www.wptz.com/news/22352789/detail.html |url-status=dead }}</ref> === હવાઇમથકો === વર્મોન્ટને બે વ્યાવસાયિક હવાઇમથકો દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છેઃ * બર્લિંગ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ રાજ્યનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે, જે શિકાગો, ક્લેવલેન્ડ, ડેટ્રોઇટ, ન્યૂ યોર્ક સીટી, ઓરલેન્ડો, ફિલાડેલ્ફિયા અને વોશિંગ્ટન ડીસી સાથે સીધી હવાઈ સેવાઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.burlingtonintlairport.com/|title=Burlington International Airport}}</ref> * રટલેન્ડ સધર્ન વર્મોન્ટ રીજનલ એરપોર્ટ બોસ્ટોન વાયા કેપ એરથી નિયમિત હવાઈ સેવા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.flyrutlandvt.com/|title=Rutland Southern Vermont Regional Airport|access-date=2011-02-10|archive-date=2012-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616045007/http://www.flyrutlandvt.com/|url-status=dead}}</ref> == પ્રસાર માધ્યમો == [http://www.vermont-web-design.com/web-cams-in-vt.html વર્મોન્ટ વિડિયો વેબ કેમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906081535/http://www.vermont-web-design.com/web-cams-in-vt.html |date=2010-09-06 }} {{See|List of newspapers in Vermont|List of radio stations in Vermont|List of television stations in Vermont}} == સુવિધાઓ == === વિજળી === [[ચિત્ર:Vermont Yankee Nuclear Power Plant.jpg|thumb|right|વર્મોન્ટમાં વર્મોન્ટ યાન્કી ન્યૂક્લિઅર પાવર પ્લાન્ટ]] 2008માં રાજ્યની સૌથી વધુ વીજ જરૂરીયાત 1,100 મેગાવોટ (એમડબલ્યુ (MW)) હતી.<ref name="banner">{{cite news|first=Joel Banner|last=Baird|title=Vermont Dam Dilemma|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1D|date={{Nowrap|9 August}} 2009}}</ref> મે 2009માં, વર્મોન્ટે પ્રથમ પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પેદા કરવા માટેનો ફીડ-ઇન લો બનાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |last=Austin |first=Anna |url=http://www.biomassmagazine.com/article.jsp?article_id=2745 |title=Vermont first state to pass renewable energy feed-in law |publisher=Biomassmagazine.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416024722/http://www.biomassmagazine.com/article.jsp?article_id=2745 |url-status=dead }}</ref> 2010માં, રાજ્યમાં લગભગ 150 જેટલા મિથેન ડાઇજેસ્ટર્સ હતા, વર્મોન્ટ છ ઓનલાઇન ડાઇજેસ્ટર્સ સાથે દેશમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું.<ref>{{Cite news |first=Bethany M.| last=Dunbar|title=Dairy farmers are making more than milk these days| work=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 1|date={{Nowrap|10 February}} 2010}}</ref> વર્મોન્ટે 2007માં ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં વિજળી માટે સૌથી ઓછી કિંમત ચૂકવી હતી, છતાં તેનું નામ દેશના સૌથી વધુ કિંમત ચૂકવતા 11 રાજ્ય્સમાં હતું ; જે દેશની સરેરાશ કરતાં લગભગ 16 ટકા જેટલી વધારે હતી.<ref name="Handels">{{cite book|author = Handelsman, Richard |title = My Turn:Truths, half-truths about energy|publisher = Burlington Free Press|date = December 1, 2008}}</ref> 2009માં, રાજ્યમાં અમેરિકામાં સૌથી ઊંચા વીજ દર હતા અને સમગ્ર દેશમાં પોષણક્ષમતાનો તફાવત સૌથી વધારે ખરાબ હતો.<ref name="bfp090628"/> 2009માં રાજ્યે 1/3 અથવા 400 મેગાવોટ<ref name="banner"/> વિજળી હાઇડ્રો-ક્વિબેક અને 1/3 વર્મોન્ટ યાન્કીમાંથી મેળવી હતી.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = Ten candidates talk business|publisher = the Chronicle|date = October 22, 2008}}</ref> સમગ્ર રીતે જોતાં, રાજ્યએ તેની જરૂરિયાતની અડધા જેટલી વિજળી કેનેડા અને અન્ય રાજ્ય્સમાંથી મેળવી હતી. તેણે રાજ્યમાં પેદા કરવામાં આવતી કુલ વિજળીમાંથી 75 ટકા વિજળી વર્મોન્ટ યાન્કી તરફથી મેળવી હતી.<ref>{{cite news|first=Dennis|last=McMahon|title=My Turn:Getting real on electricity challenges|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 7B|date={{Nowrap|20 September}} 2009}}</ref> રાજ્યની બે સૌથી મોટી વિજ કંપનીઓ ગ્રીન માઉન્ટેઇન પાવર કોર્પોરેશન અને સેન્ટ્રલ વર્મોન્ટ પબ્લિક સર્વિસ કોર્પોરેશન સાથે મળીને વર્મોન્ટના લગભગ 80 ઘરોને વિજળી પૂરી પાડે છે.<ref name="bfp090628"/> વર્મોન્ટના નિષ્ણાતોના અંદાજ અનુસાર, રાજ્યની કુલ જળવિદ્યુત ક્ષમતા 134થી 175 મેગાવોટ જેટલી છે.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph| title = Panel considers small hydro power potential|publisher = the Chronicle|date = August 20, 2008}}</ref> 2006માં, વર્મોન્ટની ઊનાળાની ઋતુ દરમિયાનની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 1,117 મેગાવોટ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/st_profiles/e_profiles_sum.html |title=State Electric Profiles |publisher=Eia.doe.gov |access-date=2010-07-31}}</ref> 2005માં, રાજ્યના રહેવાસીઓએ માથાદીઠ સરેરાશ 5,883 કિલોવોટ કલાક વિજળીનો વપરાશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|author=U.S. Per Capita Electricity Use By State In 2005 |url=http://www.swivel.com/data_columns/spreadsheet/3987533 |title=Data – Swivel |publisher=Swivel.com |access-date=2010-07-31}}</ref> અન્ય એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે 2008માં દરેક ઘરે વાર્ષિક 7,100 કિલોવોટ કલાક વિજળીનો વપરાશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.sphere.com/2009/12/04/whats-the-greenest-place-in-america-hint-it-has-8-million-peo/?icid=main|2=htmlws-main-n|3=dl1|4=link5|5=http%3A%2F%2Fwww.sphere.com%2F2009%2F12%2F04%2Fwhats-the-greenest-place-in-america-hint-it-has-8-million-peo%2F|title=What's the Greenest Place in America? Hint: It Has {{Nowrap|8 Million}} People|accessauthor=Bill Morris|date=2009-12-04}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વર્મોન્ટ દેશમાં સૌથી ઊંચો 73.7 ટકા અણુ વિદ્યુત ઉત્પાદન દર ધરાવે છે.<ref>{{cite book|author = Hemingway, Sam |title = Nukes by the numbers|publisher = Burlington Free Press|date = July 20, 2008}}</ref> તેના કારણે વર્મોન્ય કોલસાનો ઉપયોગ નહીં કરતાં વિજ મથકો ધરાવતા માત્ર બે રાજ્ય્સમાં સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="autogenerated2">{{cite book|author = Handelsman, Richard, |title = My Turn:Truths, half-truths about energy|publisher = Burlington Free Press|date = December 1, 2008}}</ref> વર્મોન્ટની તમામ કંપનીઓ આઇએસઓ (ISO) ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ દ્વારા સંચાલિત લાઇનોમાંથી વિજળી મેળવે છે. દરેક કંપની આ લાઇનોમાં પરિવહન પામતી વિજળીની કિંમત ચૂકવે છે. વર્મોન્ટનો હિસ્સો લગભગ 4.5 ટકા છે.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph |title = VEC seeks a 9.2 percent rate hike|publisher = the Chronicle|date = November 5, 2008}}</ref> રાજ્યમાં 78 જેટલા જળવિદ્યુત બંધ છે. તેઓ 143 મેગાવોટ વિજળી પેદા કરે છે, જે રાજ્યની કુલ જરૂરીયાતની 12 ટકા જેટલી છે.<ref name="banner"/> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === * 2006ની સ્થિતિએ બ્રોડબેન્ડ કવરેજ<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070208/NEWS01/702080306/1009/NEWS05 Burlington Free Press.com ટોપ સ્ટોરીઝ]{{Dead link|date=October 2009}}</ref> ** કુલ કવરેજ = 87% ** કેબલ = 68% ** ડીએસએલ (DSL) = 69% ** વાયરલેસ ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર = 24% (ઉપરના આંકડા વસતિ દર્શાવે છે, નહીં કે જમીન.) સામાન્ય રીતે, પર્વતોને કારણે રાજ્યના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો બહારના વિસ્તારોમાં સેલ ફોન કવરેજ નબળું રહે છે. મોટા જમીન વિસ્તારોમાં નાના પ્રમાણમાં રહેતી ગ્રામીણ વસતિને સેવા પૂરી પડાવા માટેના પ્રયાસો વધારે પડતા મૂડી રોકાણને કારણે આર્થિક રીતે અયોગ્ય સાબિત થયા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200310/ai_n9323531 |title=Cell Service in Vermont: Can't hear the tourist for the trees Vermont Business Magazine &#124; Find Articles at BNET.com |publisher=Findarticles.com |date=2003-10-01 |access-date=2010-07-31 |first=Kevin |last=Kelley |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113180821/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200310/ai_n9323531 |url-status=dead }}</ref> યુનિસેલ, જે ગ્રામીણ પ્રદેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારને સમાવી લે છે, તેની માલિકી હવે એટીએન્ડટી (AT&amp;T) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |author=Posted by Aviv on December 22, 2008 at 3:57 pm PST |url=http://www.macblogz.com/2008/12/22/att-buys-unicel-iphone-finally-confirmed-heading-to-vermont/ |title=AT&T Buys Unicel: iPhone Finally Confirmed Heading to Vermont &#124; MacBlogz – One Stop Apple News |publisher=Macblogz.com |date=2008-12-22 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318141526/http://www.macblogz.com/2008/12/22/att-buys-unicel-iphone-finally-confirmed-heading-to-vermont/ |url-status=dead }}</ref> મે 2007માં, વર્મોન્ટે 2010 સુધીમાં સંઘનું પ્રથમ ઇ-રાજ્ય બનાવાના ઇરાદા સાથે તમામ નાગરીકોને સમગ્ર રાજ્યમાં ગમે તે જગ્યાએ બ્રોડબેન્ડ (લઘુતમ 3 એમબીટ) અને સેલ્યુલર કવરેજ મળી રહે તે માટેના પગલાં લીધાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://blog.tomevslin.com/2007/01/vermont_the_fir.html |title=A Synopsis of the extent of the measure to extend broadband |publisher=Blog.tomevslin.com |date=2007-01-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105170727/http://blog.tomevslin.com/2007/01/vermont_the_fir.html |url-status=dead }}</ref> 2010માં, 1,30,000 લોકોને હજુપણ "નબળી" સેવા મળી રહી હતી. રાજ્યે સંઘીય સરકાર પાસેથી 116 મિલિયન ડોલરની ગ્રાન્ટ મેળવી હતી. પ્રતિનિધિ વેલ્શે કહ્યું હતું કે આ ગ્રાન્ટ રાજ્યને સૌથી ઓછા કનેક્ટેડ રાજ્ય્સમાંથી દેશના સૌથી વધારે કનેક્ટેડ રાજ્ય બનવા સક્ષમ બનાવશે.<ref>{{Cite news|first=Sam|last=Hemingway|title=Vt. wins $115M grant for universal broadband|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date=5 August 2010}}</ref> 2008માં કોમકાસ્ટે રાજ્યભરમાં વધારાનું કેબલ એક્સેસ વિસ્તારવાનો પ્રારંભ કર્યો.<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200602/ai_n17179866 બીનેટ બિઝનેસ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113062406/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200602/ai_n17179866 |date=2013-01-13 }}. સુધારો ફેબ્રુઆરી 21, 2008.</ref> 2007માં, વર્મોન્ટની લગભગ બે તૃતિયાંશ વસતિ કેબલની પહોંચ ધરાવતી હતી. 2008ની આ પહેલની પૂર્ણાહૂતિએ વર્મોન્ટની લગભગ 90 ટકા વસતિ કેબલની પહોંચ ધરાવતી હશે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:VtSupremeCourt03.JPG|200px|right|thumb|માઉન્ટપિલિયરમાં વર્મોન્ટની સુપ્રીમ કોર્ટનું ભવન]] {{Main|Government of Vermont}} બે સેનેટર્સ અને એક પ્રતિનિધી સંઘીય સ્તરે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસમાં વર્મોન્ટનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. રાજ્યનું સંચાલન બંધારણ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે સરકારી ફરજોને કાયદા, આધિકારિક અને ન્યાયિક શાખાઓમાં વિભાજીત કરે છેઃ વર્મોન્ટ જનરલ એસેમ્બ્લી, ગવર્નર ઓફ વર્મોન્ટ અને વર્મોન્ટ સુપ્રીમ કોર્ટ. ગવર્નરશીપ અને જનરલ એસેમ્બ્લીની મુદત બે વર્ષની હોય છે, જેમાં ગવર્નર અને 30 સેનેટર્સનો સમાવેશ થાય છે. કોઇપણ હોદ્દા માટેની કોઇ ટર્મ મર્યાદા નથી. રાજ્યની રાજધાની માઉન્ટપિલિયરમાં છે. વર્મોન્ટમાં ત્રણ પ્રકારની મ્યુનિસિપાલિટી સમાવી લેવામાં આવી છેઃ નગરો, શહેરો અને ગામડાં. મોટાભાગના ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડની જેમ, સ્વતંત્ર કાઉન્ટી સરકારની પણ થોડી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કાઉન્ટીઓ અને કાઉન્ટી બેઠકો માત્ર અનેક ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો જેમ કે રાજ્યના એટોર્ની અને શેરીફ વગેરે સાથેની વિવિધ સરકારી સેવાઓ જેમ કે કાઉન્ટી અને રાજ્ય કોર્ટ વગેરેમાં માત્ર અનુકૂળતા માટેની વ્યવસ્થાઓ માટે જ છે. તમામ કાઉન્ટી સેવાઓને વર્મોન્ટ રાજ્ય તરફથી સીધું જ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. રાજ્ય સરકાર પછીનું આગળનું સૌથી કાર્યક્ષમ સરકારી તંત્ર મ્યુનિસિપાલિટી છે. આમાંથી મોટાભાગની નગરોમાં છે.<ref>{{cite web |url=http://www.sec.state.vt.us/municipal/pubs/who'swho.html |title=town offices |publisher=Sec.state.vt.us |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125092002/http://www.sec.state.vt.us/municipal/pubs/who%27swho.html |url-status=dead }}</ref> === નાણાકીય બાબતો === વર્મોન્ટ સંઘનું એક માત્ર એવું રાજ્ય છે જેને સંતુલિત બજેટની જરૂરીયાત નથી અને છતાં વર્મોન્ટ 1991થી સંતુલિત બજેટ રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web |author=Ron Snell |url=http://www.ncsl.org/programs/fiscal/balbuda.htm |title=State Balanced Budget Requirements: Provisions and Practice |publisher=Ncsl.org |date=2004-03-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100728002708/http%3A//www.ncsl.org/IssuesResearch/BudgetTax/StateBalancedBudgetRequirementsProvisionsand/tabid/12651/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> 2007માં, મૂડીઝ ઇન્વેસ્ટર્સ સર્વિસે રાજ્યને સૌથી ઊંચું એએએ (Aaa) (ટ્રીપલ એ) રેટીંગ આપ્યું હતું.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, ફેબ્રુઆરી 6, 2007, બિઝનેસ, પેજ 7A, ''મૂડીઝ ગિવ્સ હાઇએસ્ટ બોન્ડ રેટિંગ ટુ વર્મોન્ટ.'' </ref> રાજ્ય એન્ટરપ્રાઇસ ફંડનો ઉપયોગ ખાનગી વ્યવસાય કંપનીની જેમ કામગીરી માટે કરે છે. વર્મોન્ટ લોટરી કમિશન, લિકર કન્ટ્રોલ ફંડ અને અનએમપ્લોયમેન્ટ કમ્પોનસેશન ટ્રસ્ટ ફંડ રાજ્યના સૌથી મોટા વ્યાવસાયિક ભંડોળો છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20080804182756/http://auditor.vermont.gov/interior.php/sid/2/aid/9/nid/125 રાજ્ય ઓડિટર: લોટરી ઇઝ એ હાઇલી વિઝિબલ ગવર્નમેન્ટ એક્ટિવિટી] ઓગસ્ટ 3, 2007, ટોમ સલમોન, સીપીએ (CPA), વર્મોન્ટ રાજ્ય ઓડિટર દ્વારા. સુધારો માર્ચ 20, 2009.</ref> ==== કરવેરા ==== 2007માં વર્મોન્ટ 50 રાજ્ય્સમાં 14મા ક્રમે રહ્યું હતું અને ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલંબિયા રાજ્ય અને સ્થાનિક કરવેરામાં માથાદીઠ 3,681 ડોલર કરબોજ સાથે ટોચ પર હતું. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 3,447 ડોલર હતી.<ref>ડેટાબેન્કયુએસએ,''એએઆરપી (AARP) બુલેટિન'' , એપ્રિલ 2007, અમેરિકાના આંકડામાંથી સંપાદન વસ્તી ગણતરી</ref> જો કે, સીએનએનમની (CNNMoney)એ માથાદીઠ આવકની ટકાવારીની રીતે વર્મોન્ટને ટોચનો ક્રમ આપ્યો હતો. આ રેન્કિંગે માથાદીઠ 5,387નું કર ભારણ દર્શાવ્યું હતું. જે 38,306ની માથદીઠ આવકનું 14.1 ટકા જેટલું હતું.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html|work=CNN|title=Where does your state rank?|first1=David|last1=Ellis|access-date=May 27, 2010|archive-date=જુલાઈ 13, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html|url-status=dead}}</ref> વર્મોન્ટ 3.6 ટકાથી 9.5 ટકા સુધીના નજીવા કરની શ્રેણીમાં પાંચ અલગ-અલગ ઇન્કમ બ્રેકેટ્સ (આવકની મર્યાદા)માં સુધારાવાદી માળખામાં વ્યક્તિગત આવકવેરો વસૂલે છે. 2008માં, એક ટકા જેટલા ટોચના લોકોએ આવકવેરાની 30 ટકા આવક પૂરી પાડી હતી. 2,000 લોકો 9.5 ટકાનો સૌથી ઊંચો આવકવેરા દર ચૂકવી શકે તે પ્રમાણેની પૂરતી આવક ધરાવતા હતા.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, જૂન 16, 2009, પાનું 6A,"માય ટર્ન: ટેક્સ પુટ સસ્ટેનિબિલિટી એટ રિસ્ક". વિન સ્મિથ</ref> વર્મોન્ટનો સામાન્ય વેચાણ વેરા દર 6 ટકા છે, જે ભૌતિક વ્યક્તિગત મિલકત, મનોરંજન દર, ફેબ્રિકેશન દર, કેટલિક જાહેર સેવાઓના દર અને કેટલાક સેવા કરારો (કેટલાક નગરો અને શહેરો વધારાનો એક ટકા સ્થાનિક વિકલ્પ ટેક્સ પણ લાદે છે) લાદવામાં આવે છે. કરમાંથી 46 રીતે છૂટછાટ આપવામાં આવે છે જેમાં મેડિકલની વસ્તુઓ, ખોરાક, ઉત્પાદન મશીનરી, સાધનો અને ઇંધણ, રહેણાંકી ઇંધણ અને વિજળી, કપડાં અને જૂતાં વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વપરાશ કર વેચાણ દરના સમાન રીતે ખરીદાર પર લાદવામાં આવે છે. જ્યારે વેચાણકાર વેચાણ વેરો વસૂલવામાં નિષ્ફળ જાય છે અથવા વસ્તુઓ એવી જગ્યાએથી ખરીદવામાં આવી હોય જ્યાં કોઇ કર લાગુ પડતો ન હોય ત્યારે ખરીદારને વપરાશ કર ભરવો પડે છે. વપરાશ કર વેચાણવેરા હેઠળ કરપાત્ર વસ્તુઓ પર લાગુ પડે છે. વર્મોન્ટ વારસા વેરો વસૂલતું નથી, જો કે, તેના એસ્ટેટ કરને સંઘીય એસ્ટેટ કરથી અલગ કરવામાં આવ્યો છે અને તથી રાજ્ય હજુ પણ પોતાનો એસ્ટેટ કર લાદે છે. ==== મિલકત વેરો ==== શિક્ષણ અને મ્યુનિસિપલ સેવાઓને સહાય પૂરી પાડવા માટે મિલકત વેરો લાદવામાં આવે છે. વર્મોન્ટ વ્યક્તિગત મિલકત પર કરની ગણતરી કરતું નથી.<ref name="Valuation">[http://www.state.vt.us/tax/pvr.shtml પ્રોપર્ટી વેલ્યૂએશન એન્ડ રિવ્યૂ], વર્મોન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેક્સિસ સુધારો માર્ચ 10, 2009.</ref> મિલકત વેરો મ્યુનિસિપાલિટીઓ દ્વારા વાસ્તવિક મિલકતના યોગ્ય બજાર સુધારાઓને આધારે લાદવામાં આવે છે.<ref name="Valuation"/> દર એસેક્સ કાઉન્ટીમાં ફર્દિનાન્ડમાં ફાર્મહાઉસ પર 0.97થી માંડીને બાર સીટીમાં બિનરહેણાંકી મિલકતો પર 2.72 ટકા સુધીનો છે.<ref>{{PDFlink|http://www.vermontproperty.com/newsltr/2005effectivetaxrates.pdf|111&nbsp;KB}}</ref> રાજ્યભરમાં, નગરોમાં મિલકત વેરાનો દર રસેરાશ 1.77 ટકાથી 1.82 ટકા જેટલો છે. 2007માં વર્મોન્ટ કાઉન્ટીઓ દેશમાં મિલકત વેરાઓની રીતે સૌથી વધારે હતી. ચિટ્ટેન્ડેન (3,809 ડોલર મેડિયન), વિન્ડહેમ (3,412 ડોલર), એડિસન (3,352 ડોલર) અને વિન્ડસર (3,327 ડોલર) 20,000થી વધુ વસતિ ધરાવતી દેશની કુલ 1,817 કાઉન્ટીઓમાંથી ટોચની 100 કાઉન્ટીઓમાં સ્થાન ધરાવતી હતી. રાજ્યની 14 કાઉન્ટીઓમાંથી 12 ટોચના 20 ટકામાં સમાવેશ પામેલી હતી.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Property tax bills among highest|publisher = Burlington Free Press|date = December 17, 2008}}</ref> શિક્ષણને યોગ્ય ટેકો પૂરો પાડવા માટે કેટલાક નગરોએ એક્ટ 60 હેઠળ તેમણે એકત્ર કરેલા કરમાંથી કેટલોક હિસ્સો અપૂરતી સહાય ધરાવતી જિલ્લા શાળાઓમાં વહેંચવાનો રહે છે.<ref>{{cite web |url=http://education.vermont.gov/new/html/laws/act60.html |title=Laws & Regulations: Act 60 Links & Resources |publisher=Education.vermont.gov |date=2004-07-29 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510194000/http://education.vermont.gov/new/html/laws/act60.html |url-status=dead }}</ref> === રાજકારણ === {{Main|Politics of Vermont}} {{See also|Political party strength in Vermont|United States Congressional Delegations from Vermont|Category:Vermont elections}} વર્મોન્ટ તેની રાજકીય સ્વતંત્રતા માટે જાણીતું છે. વર્મોન્ટ એવા ચાર રાજ્ય્સમાં (મૂળ તેર કોલોની સિવાય) સ્થાન ધરાવે છે જે એક સમયે સ્વતંત્ર દેશ હતા (અન્ય રાજ્ય્સ ટેક્સાસ, કેલિફોર્નિયા અને હવાઈ છે). તેણે રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં ઘણી વખત વિપરીત મતદાન પણ કર્યું છે. નોંધપાત્ર રીતે, વર્મોન્ટ એવું એક માત્ર રાજ્ય છે જેણે એન્ટી-મોસેનિક પાર્ટીના રાષ્ટ્રપતિપદના ઉમેદવાર માટે મતદાન કર્યું હોય અને વર્મોન્ટ એવા બે રાજ્ય્સમાંનું એક હતું (બીજું મૈની હતું) જેણે ફ્રેન્કલિન ડી રૂઝવેલ્ટના રાષ્ટ્રપતિપદ માટેની ચારેય પ્રચાર ઝુંબેશમાં તેમની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. વર્મોન્ટના સ્વતંત્ર રાજકારણના વિચારનો ઇતિહાસ સેકન્ડ વર્મોન્ટ રિપબ્લિકની સ્થાપના અને અલગતાની ભલામણ કરતાં અન્ય આયોજન તરફ દોરી ગયો છે.<ref>આ નાની રાજકીય હિલચાલ કેલિફોર્નિયા, હવાઇ, લ્યુઇસિયાના, અને ટેક્સાસમાં જોવા મળેલી હિલચાલને સમાન છે; જોક, ઐતિહાસિક સંદર્ભો અલગ છે.</ref> ==== રાષ્ટ્રીય રાજકારણ ==== {| class="wikitable" style="float:right;font-size:79%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- style="background:lightgrey" ! વર્ષ ! રિપબ્લિકન ! ડેમોક્રેટિક |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2008 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.45% ''98,974'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''67.46%''' ''219,262'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2004 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|38.80% ''121,180'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''58.94%''' ''184,067'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2000 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|40.70% ''119,775'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.62%''' ''149,022'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1996 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|31.09% ''80,352'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''53.35%''' ''137,894'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1992 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.42% ''88,122'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''46.11%''' ''133,592'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1988 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.10%''' ''124,331'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.58% ''115,775'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1984 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''57.9%''' ''135,865'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|40.8% ''95,730'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1980 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''44.4%''' ''94,628'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|38.4% ''81,952'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1976 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''54.3%''' ''102,085'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.1% ''81,004'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1972 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''62.9%''' ''117,149'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|36.6% ''68,174'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1968 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''52.8%''' ''85,142'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.5% ''70,255'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1964 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.4% ''54,942'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''66.3%''' ''108,127'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1960 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''58.7%''' ''98,131'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|41.4% ''69,186'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1956 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''72.2%''' ''110,390'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|27.8% ''42,549'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1952 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''71.5%''' ''109,717'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|28.2% ''43,355'' |} ઐતિહાસિક રીતે, વર્મોન્ટની ગણના રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓના સંદર્ભમાં દેશના સૌથી આધારભૂત રિપબ્લિકન રાજ્ય્સમાં કરવામાં આવે છે. 1990 પહેલાં, વર્મોન્ટે ડેમોક્રેટિક પક્ષની તરફેણમાં માત્ર એક જ વખત મતદાન કર્યું હતું, જેમાં લિન્ડન જ્હોનસને 1964માં બેરી ગોલ્ડવોટર સામે ભવ્ય સરસાઇથી વિજય મેળવ્યો હતો. 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને 20મી સદીના પ્રારંભમાં, રીપબ્લિકન પક્ષના રાષ્ટ્રપતિપદના ઉમેદવારોએ લગભગ 70 ટકા જેટલા મત મેળવીને ઘણી વખત વિજય મેળવ્યો હતો. 1854માં પક્ષની સ્થાપના થઈ ત્યારથી માંડીને 1970ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં રિપબ્લિકનો વર્મોન્ટના સ્થાનિક રાજકારણમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા રહ્યા હતા. 1960ના દાયકા પહેલાં, ગ્રામીણ હિતોનું ધારાસભામાં પ્રભુત્વ હતું. તેના પરીણામ સ્વરૂપે શહેરો, ખાસ કરીને બર્લિંગ્ટન અને વિનૂસ્કીના જૂના ભાગોને અવગણવામાં આવ્યા અને તેમનો નાશ થયો. લોકો નવા ઉપનગરો તરફ ખસવા લાગ્યા. આ દરમિયાન, ઘણાં લોકો રાજ્યની બહાર પણ ચાલ્યા ગયા. આ ઇમિગ્રેશનમાં મોટાભાગે ન્યૂ યોર્ક અને ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડના શહેરી વિસ્તારોમાંથી વર્મોન્ટમાં આવેલા વધારે ઉદારમતવાદી રાજકીય પ્રભાવોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=The World|work=Rise of the Democratic Party|url=http://www.vt-world.com/Archive/2004/February_18_2004/Features.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060321145827/http://www.vt-world.com/Archive/2004/February_18_2004/Features.htm|archive-date=2006-03-21|access-date=2006-12-25|url-status=dead}}</ref> વધુમાં, 1960ના દાયકામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટે કરેલા એક વ્યક્તિ, એક મતના નિર્ણયની શ્રેણીને કારણે રાજ્ય્સને તેમના વસતિને આધારે રાજકીય જિલ્લાઓની રચના કરવાની ફરજ પાડી. તેના પરીણામસ્વરૂપે, વર્મોન્ટના શહેરી વિસ્તારો કેટલીક રાજકીય સત્તાના પ્રદેશો બની ગયા. 1992માં, તેણે રાષ્ટ્રપતિ માટે ડેમોક્રેટને ટેકો આપ્યો હતો, રાજ્યએ 1964 પછી પ્રથમ વખત આમ કર્યું હતું અને ત્યારથી રાષ્ટ્રપતિની તમામ ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટિક પક્ષ માટે મતદાન કર્યું છે. વર્મોન્ટે જ્હોન કેરીને 2004માં તેનું ચોથા ક્રમનું સૌથી વધારે માર્જિન આપ્યું હતું. તેમણે રાજ્યના લોકપ્રિય મતોમાં સત્તાધારી જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ કરતાં લગભગ 20 ટકા વધારેની સરસાઇ મેળવીને લગભગ 59 ટકા મત મેળવ્યા હતા. રાજ્યના ઇશાન ભાગમાં આવેલી એસેક્સ કાઉન્ટી રાજ્યની એકમાત્ર એવી કાઉન્ટી હતી જેણે બુશ તરફી મતદાન કર્યું હતું. જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે તેમણે મુલાકાત ન લીધી હોય તેવું વર્મોન્ટ એકમાત્ર રાજ્ય છે. 2000ની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં બુશ એવા અમેરિકન ઇતિહાસના એવા પ્રથમ રિપબ્લિકન રાષ્ટ્રપતિ હતા જેમણે વર્મોન્ટને સાથે લીધા સિવાય વ્હાઇટ હાઉસ પર કબજો જમાવ્યો હોય.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/12/28/vermont.banning.bush.ap/index.html?iref=mpstoryview |title=એક્ટિવિસ્ટ્સ ઇન વર્મોન્ટ ટાઉન વોન્ટ બુશ, ચીની સબ્જેક્ટ ટુ એરેસ્ટ– CNN.com |access-date=2011-02-10 |archive-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321172702/http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/12/28/vermont.banning.bush.ap/index.html?iref=mpstoryview |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટે બરાક ઓબામાને ત્રીજા નંબરની સૌથી વધુ સરસાઇ આપી હતી (37 ટકા પોઇન્ટ્સ) જેમણે 68-31 ટકાથી વિજય મેળવ્યો હતો. બીજી બાજુ, રિપબ્લિકન ગવર્નર ડગ્લાસે 2006ની ચૂંટણીમાં વિન્ડહેમ સિવાયની તમામ કાઉન્ટીઓ જીતી હતી. આજે, વર્મોન્ટ એવા બે રાજ્ય્સમાંનું એક છે જેના અમેરિકન કોંગ્રેસ ખાતેના પ્રતિનિધિઓ હાલમાં રાજકીય પક્ષ સાથે સંકળાયેલા નથીઃ સેનેટર બર્ની સેન્ડર્સ તેમના રાજકીય અભિપ્રાયને લોકશાહી સમાજવાદ તરીકે ઓળખાવે છે, પરંતુ તેઓ સત્તાવાર રીતે સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે નોંધાયેલા છે અને સેનેટની નેતાગીરીની પસંદગીમાં ડેમોક્રેટ્સ સાથે જોડાયેલા છે.<ref>પોવેલ, માઇકલ. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/04/AR2006110401124.html Exceedingly Social, But Doesn't Like Parties. ''ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટ'' નવેમ્બર 5, 2006.</ref> ==== રાજ્યનું રાજકારણ ==== 1960ના દાયકામાં એક વ્યક્તિ, એક મત હેઠળ વિધાનસભાનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું ત્યારબાદ ર્જાયમાં આગંતુકોને સમાવવા માટે કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદો 1970માં જમીન ઉપયોગ અને વિકાસ કાયદો (એક્ટ 250) હતો. દેશમાં પસાર કરવામાં આવેલો આ પ્રકારનો પ્રથમ કાયદાએ નવ જિલ્લા પર્યાવરણ કમિશનની રચના કરી જેમાં ગવર્નર દ્વારા નિમણૂક પામતા ખાનગી નાગરિકોનો સમાવેશ થતો હતો, જે રાજ્યના પર્યાવરણ અને અનેક નાના સમુદાયો પર મહત્વની અસર પેદા કરતા હોય તેવા જમીન વિકાસ અને પેટાવિભાગીય આયોજનો મંજૂર કરતાં હતા. એક્ટ 250ના પરીણામે, વર્મોન્ટ વોલ-માર્ટ મેળવાનારું છેલ્લું રાજ્ય હતું (ડિસેમ્બર 2009ની સ્થિતિએ હાલમાં રાજ્યમાં ચાર છે, પરંતુ માત્ર વિલિસ્ટન સ્ટોર જ નવું બંધાયેલો છે). એક્ટ 205ની સફળતા, તેને અનુગામી સત્તાને નિર્બળ કરવાના પ્રયાસો અને અન્ય વિકાસના દબાણોને કારણે વર્મોન્ટને નેશનલ ટ્રસ્ટ ફોર હિસ્ટોરીક પ્રીઝર્વેશન દ્વારા અમેરિકાનું સૌથી વધારે જોખમ ધરાવતું ઐતિહાસિક સ્થળ ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite book|author = Rimer, Sara |title = Vermont Debates Value of Saving a Rural Image|publisher = The New York Times|date = July 4, 1993}}</ref> તાજેતરનો વિવાદ સિવિલ યુનિયન્સ, એવી સંસ્થા જેણે સમલિંગી યુગલોને સંઘીય સ્તરે નહીં પરંતુ રાજ્ય સ્તરે લગભગ તમામ અધિકારો અને લગ્નના તમામ અધિકારો આપ્યા છે, તેને સ્વીકારવા અંગેનો હતો. ''બેકર વિ. વર્મોન્ટ'' (1999)માં, વર્મોન્ટ સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો હતો કે વર્મોન્ટના બંધારણ હેઠળ, રાજ્યએ સમલિંગી લગ્નને સ્વીકારવા જોઇએ અથવા તો તેમને અલગ પરંતુ સમાન દરજ્જો આપવો જોઇએ. રાજ્યની વિધાનસભાએ બીજો વિકલ્પ સ્વીકારીને સિવિલ યુનિયનની રચના કરી; ખરડો વિધાનસભામાં પસાર કરીને ગવર્નર હોવાર્ડ ડીન દ્વારા સહી કરીને કાયદો બન્યો. એપ્રિલ 2009માં, રાજ્ય વિધાનસભાએ ગવર્નર જીમ ડગ્લાસના વિટોની ઉપરવટ જઈને સમલિંગી લગ્નોને માન્યતા આપીને કાયદા દ્વારા સમલિંગી લગ્નોને કાનૂની સ્વરૂપ આપનારું દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/30089125/ |title=Vermont lawmakers legalize gay marriage – Life – msnbc.com |publisher=MSNBC |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727234537/http://www.msnbc.msn.com/id/30089125/ |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2009માં, વર્મોન્ટ એવા છ રાજ્ય્સમાં સ્થાન પામ્યું જેમાં સમલિંગી યુગલો લગ્ન કરી શકતા હતા.<ref>ધ અધર્સ વેર મેસેચ્યુસેટ્સ, કનેક્ટિકટ, આયોવા, મૈની એન્ડ ન્યૂ હેમ્પશાયર. મૈનીમાં સમાન સમલિંગ લીંગી લગ્ન કાયદો નવેમ્બર 2009માં મતદાતાઓએ રદ કર્યો હતો જ્યારે વોશિંગ્ટન ડી.સી., તેની અત્યારે છૂટ આપે છે.</ref> 2007માં, જ્યારે કથિત ઉદારમતવાદી સમસ્યાઓનો સામનો થયો, અસાધ્ય રોગનો શિકાર બનેલા લોકોને આત્મહત્યામાં મદદ કરવાના ખરડાને ડેમોક્રેટીકના નિયંત્રણ ધરાવતી પ્રતિનિધિ સભાએ 82-63 મતથી ફગાવી દીધો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=54843 |title=It's sudden death in Vermont for assisted suicide proposal |publisher=Worldnetdaily.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918182546/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=54843 |url-status=dead }}</ref> નાના પક્ષો અને અપક્ષો ખીલ્યા છે. બેલેટમાંથી નાના પક્ષોને કાઢી નાંખવાના અન્ય રાજ્ય્સના નિયમો વર્મોન્ટમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી. તેના પરીણામે, મતદારને સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં બહોળી પસંદગી મળી રહે છે. તેના પરીણામે સ્વતંત્ર સમાજવાદી બર્ની સેન્ડર્સ બર્લિંગ્ટનના મેયર, કોંગ્રેસમેન અને સેનેટર તરીકે ચૂંટાઇ શક્યા. તેથી વર્મોન્ટમાં સામાન્ય રીતે બે ના બદલે ત્રણ મુખ્ય પક્ષો, ડેમોક્રેટીક પાર્ટી, રીપબ્લિકન પાર્ટી અને પ્રોગ્રેસીવ પાર્ટી છે.{{Citation needed|date=January 2010}} એક્ટ 60 રાજકીય મુદ્દો છે, જે શૈક્ષણિક ભંડોળ માટે કરને સંતુલિત કરે છે. તેના કારણે કિલિંગ્ટન નગરે વર્મોન્ટથી અલગ થવા અને ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથે જોડાવા પ્રયત્નશીલ છે, કારણ કે સ્થાનિક લોકો કરના ભારને અયોગ્ય માને છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nhpr.org/node/8429 |title=Killington Secession Not Too Popular in VT New Hampshire Public Radio |publisher=Nhpr.org |date=2005-03-16 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://archive.is/20120906000358/http://www.nhpr.org/node/8429 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/2004/US/Northeast/03/02/killington.secession.ap/ |title=CNN.com – કિલિંગ્ટન રેસિડેન્ટ્સ વોટ ટુ સીડ ફ્રોમ વર્મોન્ટ – માર્ચ 4, 2004 |access-date=2011-02-10 |archive-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407041031/http://www.cnn.com/2004/US/Northeast/03/02/killington.secession.ap/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટનું બંધારણ અને કોર્ટ વ્યક્તિના કોઇપણ પ્રકારના બોર્ડ વગરના કે તારની વાડ વગરની જમીન પર ચાલવાના (માછીમારી અને શિકાર કરવાના) અધિકારને ટેકો આપે છે. તેથી માલિકે ઘૂસણખોરી પૂરવાર કરવી પડે છે, તેને આપમેળે માની લેવામાં આવતી નથી.<ref>[http://www.usconstitution.net/vtconst.html#Section67 વર્મોન્ટ કન્સ્ટીટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125024238/https://www.usconstitution.net/vtconst.html#Section67 |date=2021-01-25 }} સુધારો મે 29, 2008</ref> રાજ્ય શરાબી પીણાં પર નિયંત્રણ ધરાવતું રાજ્ય છે. 2007માં, વર્મોન્ટ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ લિકર કન્ટ્રોલના માધ્યમથી તેણે શરાબનું વેચાણ અને વિતરણમાંથી {{Nowrap|$14 million}} લીધું હતું.<ref>{{cite web |url=http://liquorcontrol.vermont.gov/annualreports/2007.pdf |title=2007 Annual Report of the Department of Liquor Control |format=PDF |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617103717/http://liquorcontrol.vermont.gov/annualreports/2007.pdf |url-status=dead }}</ref> == જાહેર આરોગ્ય == ગેલપ એન્ડ હેલ્થવે દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સ્વાસ્થ્ય અંગેના 2010ના અભ્યાસમાં વર્મોન્ટને છઠ્ઠા નંબરનું રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontbusiness.com/news/vermont-ranked-6-well-being-0210 |title=Vermont Ranked #6 for Well-Being – |publisher=Vermontbusiness.com |date=2010-02-15 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513195925/http://www.vermontbusiness.com/news/vermont-ranked-6-well-being-0210 |url-status=dead }}</ref> 2010માં, બાળકોના શારીરિક સ્વાસ્થ્યમાં રાજ્ય ત્રીજા ક્રમે રહ્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=Study ranks Vermont third in well-being of children|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date=28 July 2010}}</ref> રોબર્ટ વૂડ જ્હોનસન અને વિસ્કોનસીન યુનિવર્સિટી દ્વારા 2010માં કરાયેલા પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સરવેમાં વર્મોન્ટ આરોગ્ય પરીણામોમાં સૌથી ટોચના ક્રમે રહ્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=County Health Rankings: National Comparisons|url=http://www.countyhealthrankings.org/latest-news/county-health-rankings-national-comparisons|publisher=Robert Wood Johnson and the University of Wisconsin|year=2010|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220105620/http://www.countyhealthrankings.org/latest-news/county-health-rankings-national-comparisons|url-status=dead}}</ref> 2008માં વર્મોન્ટને આઠ વર્ષોમાં સાતમી વખત રહેવા માટેના સૌથી સ્વાસ્થ્યપ્રદ રાજ્ય્સમાં દેશમાં પ્રથમ ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. આ માટેના માપદંડોમાં નીચો કિશોરવસ્થા જન્મ દર, મજબૂત આરોગ્ય સેવાઓ, દેશમાં સૌથી નીચો એઇડ્સનો દર અને અન્ય 18 પરીમાણોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://money.aol.com/mortgage/healthiest-states |title=Healthiest States 2007 – AOL Money & Finance |publisher=Money.aol.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122030948/http://money.aol.com/mortgage/healthiest-states |url-status=dead }}</ref> રાજ્યએ ધૂમ્રપાન મુક્તિ, જાડાપણાં, ઓછા વ્યાવસાયિક મૃત્યુ, આરોગ્ય વીમાની જાળવણી, અને નીચા શીશુ મૃત્યુદરમાં પણ સારો દેખાવ કર્યો હતો. વધારે પડતા શરાબ પીવાનું ચલણ વધારે પ્રમાણમાં હોવું રાજ્યમાં ચિંતાનો વિષય છે.<ref>{{cite book|author = Remsen, Nancy |title = Vermont tops healthy list again|publisher = Burlington Free Press|date = December 4, 2008}}</ref> 2009માં વયસ્કોમાં જાડાપણામાં છઠ્ઠો શ્રેષ્ઠ ક્રમ મેળવનારું રાજ્ય હજુ પણ 26.7 ટકાના દર સાથે 22.1 ટકા જાડા લોકો ધરાવતું હતું, જેમાં બાળકોનો દર 10-17 હતો. બાળકો માટેનો ક્રમ દેશમાં નવમો હતો.<ref>{{cite news|first=staff|title=Fairly fit Vermont still gaining with U.S.|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|2 July}} 2009}}</ref> 1993માં, વયસ્કોમાં જાડાપણાંનો દર 12 ટકા હતો. વર્મોન્ટના લોકોએ મેદસ્વીતા સંબંધિત દવાઓના ખર્ચ પેટે વાર્ષિક {{Nowrap|$141 million}} ખર્ચ્યા હતા.<ref>{{Cite news|first=Joel Banner|last=Baird|title=Study:Vermont among least obsese states|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|30 June}} 2010}}</ref> 2009માં, વર્મોન્ટને દેશમાં સુરક્ષામાં બીજો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. હિંસા માટેના ગૂનાના આંકડાઓને માપદંડ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://money.aol.com/mortgage/safest-states-to-live-in |title=Morgan Quitno Press |publisher=Money.aol.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129081153/http://money.aol.com/mortgage/safest-states-to-live-in |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ દેશમાં બંદૂક અંગેના સૌથી ઓછા નિયંત્રક કાયદાઓ ધરાવે છે. કાનૂનના દાયરામાં રહેતા કોઈપણ વ્યક્તિ માટે હથિયારો (હેન્ડગન સહિતના) ખરીદવા માટે અથવા તો છૂપાવીને સાથે રાખવા માટે લાઇસન્સ અથવા મંજૂરીની જરૂર નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.atg.state.vt.us/display.php?smod=21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060212133840/http://www.atg.state.vt.us/display.php?smod=21 |archive-date=2006-02-12 |title=Selected Vermont laws governing the use and possession of firearms |publisher=Web.archive.org |date=2006-02-12 |access-date=2010-07-31 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bradycampaign.org/legislation/state/viewstate.php?st=vt#ccw |title=Brady Campaign on Vermont gun laws |publisher=Bradycampaign.org |date=2009-04-22 |access-date=2010-07-31}}</ref> 2007માં, વર્મન્ટને 75 વર્ષથી ઓછી વયના લોકોના વહેલા મૃત્યુને રોકવા માટે દેશમાં સાતમા નંબરના શ્રેષ્ઠ રાજ્યનો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. બચવાનો દર સૌથી નીચો ક્રમ ધરાવતા પાંચ રાજ્ય્સ કરતાં લગભગ બમણો હતો.<ref>{{cite web |url=http://body.aol.com/news/articles/_a/south-lags-in-report-card-on-health-care/20070613144709990001 |title=South Lags In Report Card on Health Care – AOL Body |publisher=Body.aol.com |date=2009-11-30 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2018-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917221711/http://body.aol.com/news/articles/_a/south-lags-in-report-card-on-health-care/20070613144709990001 |url-status=dead }}</ref> 2007માં, વર્મોન્ટને હાઇવે પર મૃત્યુ માટે ત્રીજા ક્રમનું સુરક્ષિત રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.timesdaily.com/apps/pbcs.dll/section?category=NEWS&amp;template=wiki&amp;text=Vermont વર્મોન્ટ ઇન્ફર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422081240/http://www.timesdaily.com/apps/pbcs.dll/section?category=NEWS&template=wiki&text=Vermont |date=2008-04-22 }} ટાઇમ્સ ડેઇલી, સુધારો 2007-10-14</ref> 2007માં મૃત્યુ નિપજાવતા દર ત્રણ અકસ્માતોમાં એક શરાબ પીધેલા ડ્રાઇવરની સંડોવણી હતી.<ref>{{cite book|author = Sutkowski, Matt |title = Mixed drinks, mixed feelings|publisher = Burlington Free Press|date = December 7, 2008}}</ref> 2008માં વર્મોન્ટ વીમા કવચ નહીં ધરાવતા સૌથી ઓછા વાહનચાલકો – 6 ટકા ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = staff, wire reports |title = Vt. has few uninsured motorists|publisher = Burlington Free Press|date = January 23, 2009}}</ref> 1963થી માંડીને 2008 સુધીમાં લગભગ 28 પ્રસંગોએ રાજ્યના કેટલાક ભાગોને સંઘીય આપત્તિ વિસ્તારો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|author = Sutkowski, Matt |title = Disaster declarations in Vermont|publisher = Burlington Free Press|date = August 16, 2008}}</ref> 2007માં, પર્યાવરણ સુરક્ષા એજન્સીએ ચિટ્ટેન્ડેન અને બેનિંગ્ટનને બિલિયન દીઠ 70 ટકા ભાગો ધૂમાડા સહિતના હોવાનું જાહેર કર્યું જે અનિચ્છનીય છે.<ref>ઓવરબર્ગ, પૌલ, ''હન્ડ્રેડ્સ ઓફ કાઉન્ટીઝ વૂડ ફેઇલ સ્મોગ સ્ટાન્ડર્ડસ'' , યુએસએ (USA) ટૂડે, જૂન 22, 2007</ref> ખાસ કરીને ઉત્તરીય વર્મોન્ટમાં, શહેરી વિસ્તારો સહિતના વિસ્તારોમાં મોટા કદનું હરણ અસામાન્ય નથી.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080511/NEWS02/305110002/-1/MULTIMEDIA બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો જૂન 30, 2008.</ref> તેઓ વાહનોથી અજાણ હોવાને કારણે ટ્રાફિકના જોખમોમાં વધારો કરે છે. વાહનો હરણને અથડાવાને કારણે દરવર્ષે અનેક મૃત્યુ થાય છે. 2008માં, આશરે 1,00,000 વર્મોન્ટર્સે સંઘીય સરકાર, મેડિકેર, ટ્રાઇ-કેર અને વેટરન્સ એડમિનીસ્ટ્રેશન તરફથી આરોગ્ય સંભાળ મેળવી હતી. વધુ 10,000 લોકો ઇઆરઆઇએસએ (ERISA) હેઠળ સંઘીય કાયદા હેઠળ વિમો આપતા નોકરીદાતા માટે કામ કરે છે. વધુ 10,000 લોકો ઇઆરઆઇએસએ હેઠળ સંઘીય કાયદા હેઠળ વિમો આપતા નોકરીદાતા માટે કામ કરે છે. લગભગ 20 ટકા વર્મોન્ટર્સ રાજ્યની બહારથી આરોગ્ય સંભાળ મેળવે છે. રાજ્યમાં પૂરી પાડવામાં આવતી આરોગ્ય સેવાઓમાંથી 20 ટકા વર્મોન્ટની બહારના વ્યક્તિઓને આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite book|author = Moore, Mark |title = Letter to the editor:Question credibility of single-payer plans|publisher = Burlington Free Press|date = October 31, 2008}}</ref> 2008માં રાજ્યમાં આશરે 7.6 ટકા લોકો પાસે આરોગ્ય વિમો ન હતો જે 2005ના 9.8 ટકા લોકો કરતાં ઘટ્યો છે.<ref>{{cite book|author = Hallenbeck, Terri |title = Vermont uninsured rate falls to 7.6%, survey shows|publisher = Burlington Free Press|date = December 23, 2008}}</ref> 2008માં, ઓછી આવક ધરાવતા લોકો માટેના વર્મોન્ટ હેલ્થ એક્સેસ પ્રોગ્રામમાં વીમો નહીં ધરાવતા લોકોનો ખર્ચ પ્રતિ માસ સાત ડોલરથી 49 ડોલર જેટલો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenmountaincare.org/about/green_mountain_care_programs.html#vhap |title=ગ્રીન માઉન્ટેઇન કેર પ્રોગ્રામ{{!}}ગ્રીન માઉન્ટેઇન કેર |access-date=2011-02-10 |archive-date=2010-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514033751/http://www.greenmountaincare.org/about/green_mountain_care_programs.html#vhap |url-status=dead }}</ref> જે વર્મોન્ટર્સ અન્ય યોજનાઓ માટે યોગ્ય ન હોય તેમના માટે કેટામાઉન્ટ હેલ્થ સહાય કાર્યક્રમ ઉપલબ્ધ હતો. વ્યક્તિ માટેનું કુલ પ્રિમિયમ 60 ડોલરથી 393 ડોલર સુધીનું હતું. 250 ડોલર કપાત કરી શકાય તેમ હતા. વીમાધારકને દરેક જેનેરીક પ્રિસ્ક્રિપ્શન માટે 10 ડોલર આપવામાં આવતા હતા. 18થી 35 વર્ષના વયજૂથના 16.9 ટકા વીમો ધરાવતા ન હતા, જે સૌથી મોટું જૂથ હતું.<ref>{{cite book|author = Remsen, Nancy |title = HEALTH: Changes are among budget's most controversial|publisher = Burlington Free Press|date = January 24, 2009}}</ref> આરોગ્ય સંભાળ પાછળનો ખર્ચ 2000ન {{Nowrap|$2.3 billion}}થી વધીને 2009માં {{Nowrap|$4.8 billion}} થયો.<ref>{{cite news|first=Nancy|last=Remsen|title=Health reform criticized|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 6A|date={{Nowrap|10 August}} 2009}}</ref> 2009માં વયસ્કની એક દિવસની સંભાળનો ખર્ચ વર્મોન્ટમાં કોઇપણ અન્ય રાજ્ય કરતાં વધારે હતો – 150 ડોલર દૈનિક.<ref>{{Cite news|title=Long term care costs rise across the board from 2008 to 2009|url=http://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/mmi-pressroom/mmi-market-survey-nursing-home-pr-final.pdf|publisher=metlife.com|date={{Nowrap|27 October}} 2009|access-date=2011-02-10|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113013931/http://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/mmi-pressroom/mmi-market-survey-nursing-home-pr-final.pdf|url-status=dead}}</ref> 1997માં રાજ્યએ રીંછમાં હડકવા રોકવા માટે એર ડ્રોપ રસી શરૂ કરી હતી. જાણવામાં આવેલા રીંછના હડકવાના કિસ્સા 2007માં સૌથી વધારે 165 જેટલા હતા. આ કાર્યક્રમ પાડોશી રાજ્ય્સ અને કેનેડાના સહયોગમાં ચલાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|first=Vermont Department of Health|title=Aircraft to drop rabies vaccines|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 25|date={{Nowrap|2 September}} 2009}}</ref> માર્ચ 2008માં, ધ અમેરિકન રાજ્ય લિટર સ્કોરકાર્ડે અમેરિકન સોસાયટી ફોર પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન નેશનલ કોન્ફરન્સ ખાતે વર્મોન્ટને મિનેસોટાની સાથે એવું સૌથી શ્રેષ્ઠ રાજ્ય જાહેર કર્યું હતું, જેણે જાહેર મિલકતો (રોડ, ઝરણાં, ટ્રેઇલ્સ) પરથી સમગ્રતયા કચરા-ડેબ્રિઝ અસરકારક રીતે દૂર કર્યા હતા જેના પરીણામે લેન્ડસ્કેપ માટે ઉચ્ચતમ પર્યાવરણ ગુણવત્તા પેદા થઈ હતી.<ref>એસ. સ્પાસેક, ધ અમેરિકન રાજ્ય લિટર સ્કોરકાર્ડ, 2008.</ref> == શિક્ષણ == {{Main|Education in Vermont}} [[ચિત્ર:Lyndon Institute.jpg|thumb|260px|વર્મોન્ટમાં લિન્ડનમાં આવેલી હાઈસ્કૂલ લિન્ડન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] વર્મોન્ટને 2005 અને 2006માં દેશનું સૌથી હોંશિયાર રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Walsh, Molly |title = Vermont doing better than most|publisher = Burlington Free Press|date = June 8, 2007}}</ref> 2006માં, રાજ્ય પરીક્ષણ માપદંડ અને રાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ માપદંડ વચ્ચે મોટો તફાવત હતો, જે રાજ્યની તરફેણમાં સરેરાશ 30 ટકા જેટલો વધારે હતો. જેના કારણે વર્મોન્ટ દેશમાં 11મું શ્રેષ્ઠ રાજ્ય બન્યું હતું. મોટાભાગના રાજ્ય્સ પોતાની તરફેણમાં ઊંચો તફાવત ધરાવે છે.<ref>{{cite book|author = King, Ledyard |title = State tests put image ahead of performance|publisher = Burlington Free Press|date = June 8, 2007}}</ref> જો કે, પરંતુ જ્યારે ભંડોળ માટેની સ્પર્ધાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે ત્યારે 2007ની અમેરિકન સરકારની પરીક્ષણના આંકની યાદી દર્શાવે છે કે વર્મોન્ટનું ચોથા ધોરણનું ગોરું બાળક વાંચનમાં દેશમાં 25મા ક્રમે (229 આંક), ગણિતમાં 26મા ક્રમે (247 આંક) ધરાવે છે.<ref>[http://nces.ed.gov/nationsreportcard/nde/statecomp/ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825001901/http://nces.ed.gov/nationsreportcard/nde/statecomp/ |date=2009-08-25 }}. સુધારો જુલાઈ 6, 2008</ref> આઠમાં ધોરણનું ગોરું બાળક ગણિતમાં 18મો ક્રમ (292 આંક) અને વાંચનમાં 12મો ક્રમ (273 આંક) મેળવે છે. પ્રથમ ત્રણ આંકને સરેરાશથી આંકડાકીય રીતે અલગ ગણવામાં આવ્યા ન હતા. આઠમાં ધોરણના ગોરા બાળકના આંક વાંચનમાં સામાન્ય કરતાં ઘણાં વધારે હતા. કાળા વિદ્યાર્થીઓ માટેના આંકડા પરીક્ષણમાં તેમના ઓછી સંખ્યામાં પ્રતિનિધિત્વને કારણે ભરોસાપાત્ર નથી. 2008માં વર્મોન્ટમાં વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ અસરકારક ખર્ચ 11,548 ડોલર હતો.<ref>''એબાઉટ યોર 2008 સ્કૂલ ટેક્સિસ'' ફ્લાયર સેન્ટ વીથ રિયલ એસ્ટેટ બિલ્સ</ref> શિક્ષણ સપ્તાહે રાજ્યને 2007માં ઉચ્ચતર શાળા સ્નાતક દરમાં રાજ્યને બીજા નંબરનો ક્રમ <ref>બિહાઇન્ડ ન્યૂ જર્સી</ref> આપ્યો હતો.<ref>{{Cite news|title=Vermont is No. 2 in grad rates|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|19 June}} 2010}}</ref> === ઉચ્ચતર શિક્ષણ === {{Main|List of colleges and universities in Vermont}} [[ચિત્ર:UVM Old Mill building 20040101.jpg|thumb|260px|યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ ઓલ્ડ મિલ, યુનિવર્સિટીનું સૌથી જૂનું મકાન]] જ્યોર્જ પાર્કિન્સ માર્શના યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ ખાતેના પ્રયોગો અને પછીથી વર્મોન્ટમાં જન્મેલા તત્વવિદ્ અને શિક્ષણવિદ્ જ્હોન ડેવીના પ્રભાવે ક્રિયા દ્વારા ચયન અને શીખવાનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો. વર્મોન્ટ રાજ્ય કોલેજ તંત્ર, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ (યુવીએમ (UVM))માં પાંચ કોલેજ આવેલી છે, અન્ય ચૌદ ડીગ્રી આપતી ખાનગી કોલેજ છે, જેમાં બેનિંગ્ટન કોલેજ, બર્લિંગ્ટન કોલેજ, શેમ્પલેઇન કોલેજ, ગોદ્દાર્ડ કોલેજ, માલબોરો કોલેજ, મિડલબરી કોલેજનો સમાવેશ થાય છે, એક ખાનગી સહ-શિક્ષણ ઉદારમતવાદી આર્ટસ કોલેજની સેન્ટ માઇકલ્સ કોલેજની સ્થાપના 1800માં કરવામાં આવી હતી, વર્મોન્ટ લો સ્કૂલ અને નોર્વિચ યુનિવર્સિટી, અમેરિકાની સૌથી જૂની ખાનગી મિલિટરી કોલેજ અને આરઓટીસી (ROTC)નું જન્મસ્થાન, 1819માં સ્થાપવામાં આવી હતી. == રમત ગમત == બેઝબોલ, બાસ્કેટબોલ, હોકી, સોકર અને સ્નો સ્પોર્ટસ રાજ્યની લોકપ્રિય રમતો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓમાં ઓલિમ્પિક ગોલ્ડ મેડાલિસ્ટ્સ હેન્નાહ ટેટેર, રોસ પોવર્સ અને હેન્નાહ કેર્નીનો સમાવેશ થાય છે. બેઝબોલ વર્મોન્ટમાં ઉનાળાનો નવરાશનો સમય પસાર કરવાની સમત છે અને ઘણાં નાના નગરો લિટલ લિગ ટીમો મેદાનમાં ઉતારે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક ફ્રેન્ચાઇઝી વર્મોન્ટ લેક મોનસ્ટર્સ, સિંગલ-એ માઇનોર લીગ બેઝબોલ જે વોશિંગ્ટન નેશનલ્સ સાથે જોડાયેલી છે, બર્લિંગ્ટનમાં આવેલી છે. 2006 પહેલાં તેને વર્મોન્ટ એક્સપોઝ નામે ઓળખવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontlakemonsters.com/team/where/ |title=Lake Monsters website |publisher=Vermontlakemonsters.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2006-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406160432/http://www.vermontlakemonsters.com/team/where/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ ફ્રોસ્ટ હિવ્સ, 2007 અને 2008માં અમેરિકન બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન રાષ્ટ્રીય વિજેતા, પ્રિમિયર બાસ્કેટબોલ લિગની ફ્રેન્ચાઇઝી છે, અને 2006ની પડતી બાદથી બાર અને બર્લિંગ્ટનમાં આવેલી છે. જોકે, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટની સ્પોર્ટસ ટીમોએ મોટી સંખ્યામાં પ્રસંશકો મેળવ્યા છે અને તે રાજ્યની સૌથી વધારે પ્રસિદ્ધ ટીમો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} પુરુષોની બાસ્કેટબોલ અને હોકી ટીમો સૌથી વધારે નોંધપાત્ર ટીમો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} સેમી-પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ, વર્મોન્ટ આઇસ સ્ટોર્મ,<ref>[http://www.vermonticestorm.com/ વર્મોન્ટ આઇસ સ્ટોર્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007063224/http://www.vermonticestorm.com/ |date=2009-10-07 }} હોમ પેજ</ref> સાઉથ હિરોમાં આવેલી છે.<ref>ધ ટર્મ સેમી-પ્રો ઇઝ સમવોટ મિસલિડીંગ સિન્સ લીગ રુલ્સ પ્રોહિબિટ પેઇંગ ટીમ મેમ્બર્સ ઇન ફેક્ટ, મેમ્બર્સ પે ટુ પ્લે.</ref> તે કોલચેસ્ટર હાઇસ્કૂલ સ્ટેડિયમ ખાતે ઘરઆંગણાની સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લે છે. તે એમ્પાયર ફૂટબોલ લીગની સભ્ય છે. વર્મોન્ટ સ્નોબોર્ડિંગ વ્યવસાયીકો જેમ કે કેવિન પીયર્સ, રોસ પોવર્સ, હેન્ના ટેટર અને કેલી ક્લાર્કનું વતન છે. રાજ્યના અન્ય સ્નોબોર્ડિંગ તજજ્ઞોમાં લૂઇ વિટ અને એલેરી હોલિંગ્સવર્થનો સમાવેશ થાય છે. વર્મોન્ટ વોલ્ટેજ યુએસએલ (USL) પ્રિમિયર ડેવલપમેન્ટ લીગ સોકર ક્લબ છે, જે સેન્ટ અલબન્ઝમાં રમે છે. 2002થી દર વર્ષે, હાઇસ્કૂલ રાજ્યવાઇડ ઓલ સ્ટાર્સ ટ્વીન રાજ્ય સ્પર્ધામાં દસ રમતોમાં ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથે સ્પર્ધા કરે છે.<ref>{{cite book|author = Fantino, John A. |title = Vermont breaks through|publisher = Burlington Free Press|date = July 20, 2008}}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Vermontasaurus-2010-07-07.jpg|thumb|200px|right|વર્મોન્ટમાં પોસ્ટ મિલ્સ ખાતે વર્મોન્ટાસૌરસ શિલ્પજુલાઇ 7, 2010ના રોજ લેવાયેલો ફોટોગ્રાફ]] વર્મોન્ટના તહેવારોમાં વર્મોન્ટ મેપલ ફેસ્ટીવલ, ફેસ્ટીવલ ઓન ધ ગ્રીન,<ref>{{cite web|url=http://www.festivalonthegreen.org/ |title=Middlebury Festival on the Green |publisher=Festivalonthegreen.org |access-date=2010-07-31}}</ref> ઇનોસબર્ગ ફોલ્સમાં વર્મોન્ટ ડેરી ફેસ્ટીવલ,<ref>{{cite web|url=http://www.vermontdairyfestival.com |title=The Official Home of the Vermont Dairy Festival |publisher=Vermontdairyfestival.com |date=2010-06-06 |access-date=2010-07-31}}</ref> ધ એપલ ફેસ્ટીવલ (દર કોલંબસ ડે વિકએન્ડમાં યોજવામાં આવે છે), માલબોરો મ્યુઝીક ફેસ્ટીવલ, વર્મોન્ટ મોઝર્ટ ફેસ્ટીવલ અને વર્મોન્ટ બ્રૂઅર્સ ફેસ્ટીવલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://vtbrewfest.com/ |title=Welcome to Vermont Brewers Festival |publisher=Vtbrewfest.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043753/http://vtbrewfest.com/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ સીમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાને રાજ્ય દ્વારા સહાય કરવામાં આવે છે અને તે સમગ્ર વિસ્તારમાં તેના કાર્યક્રમો કરે છે. પોયટ્રી સોસાયટી ઓફ વર્મોન્ટ ''ધ ગ્રીન માઉન્ટેઇન ટ્રોબાન્ડોર'' નામનું સાહિત્યીક સામાયિક પ્રકાશિત કરે છે, જે વિવિધ વયજૂથોના વ્યક્તિઓ તરફથી કૃતિઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેઓ દરવર્ષે વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે – જેમાંથી એક હાઇસ્કૂલ એજ યંગ પીપલ છે. વર્મોન્ટ સ્થિત રંગમંચ કંપની ધ બ્રેટલબરો દર વર્ષે ઉનાળામાં શેક્સપિયર ફેસ્ટીવલ રજૂ કરે છે. બ્રેટલબરો ઉનાળામાં સ્ટ્રોલિંગ ઓફ ધ હૈફર્સ પરેડની યજમાની પણ કરે છે, જે વર્મોન્ટની અનોખી ડેરી સંસ્કૃતિની ઉજવણી કરે છે. વાર્ષિક ગ્રીન માઉન્ટેઇન ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ માઉન્ટપેલિયરમાં યોજવામાં આવે છે. નોર્થઇસ્ટ કિંગ્ડમમાં, ધ બ્રેડ એન્ડ પપેટ થીયેટર ગ્લોવર ખાતે કુદરતી વાતાવરણમાં એમ્ફીથીયેટરમાં સાપ્તાહિક શોનું આયોજન કરે છે. વર્મોન્ટનું સૌથી વધારે જાણીતું સંગીતનું પ્રતિભાશાળી જૂથ ફિશ છે, જેના સભ્યો વર્મોન્ટમાં શાળામાં અભ્યાસ કરતાં મળતા હતા અને પ્રારંભિક વર્ષોમાં મોટાભાગનો સમય દરવર્ષે રાજ્યના જુદા-જુદા સ્થળોએ સંગીતના સૂરો રેલાવતા હતા. વર્મોન્ટસ્થિત હાઉસ ઓફ લિમે<ref>{{cite web |url=http://www.7dvt.com/2006/babes-beaver-pond |title=The Babes of Beaver Pond, Cathy Resmer, Seven Days, February 7, 2006 |publisher=7dvt.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010210040/https://www.sevendaysvt.com/vermont/the-babes-of-beaver-pond/Content?oid=2127313 |url-status=dead }}</ref> દરવર્ષે અનેક શો કરે છે, વાર્ષિક "વિન્ટર ગે ડ્રેગ બોલ"ની યજમાની કરે છે<ref>{{cite web |url=http://www.7dvt.com/drag-ball-2009 |title=Slideshow: Winter is a Drag Ball 2009, Seven Days, February 16, 2009 |publisher=7dvt.com |date=2009-02-14 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209174927/http://www.7dvt.com/drag-ball-2009 |url-status=dead }}</ref> અને ભંડોળ ઊભું કરવાના કાર્યક્રમોમાં કલાપ્રદર્શન કરે છે. વર્મોન્ટમાં જોવા મળતા લોકકલાના ઉદાહરણોમાં વર્મોન્ટસૌરસ, પોસ્ટ મિલ્સમાં થેટફોર્ડમાં આવેલા સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે. વર્મોન્ટમાં સ્વયંસેવકોનું પ્રમાણ 2007માં 37 ટકા સાથે દેશમાં આઠમો ક્રમ ધરાવતું હતું. રાજ્ય ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં પ્રથમ ક્રમે હતું.<ref>{{cite news|title = State-by-state volunteer rates|publisher = Burlington Free Press|date = July 27, 2008}}</ref> == રાષ્ટ્રીય ચિન્હો == {{Main|State symbols of Vermont}} [[ચિત્ર:Hermitthrush63.jpg|thumb|હર્મીટ થ્રસ વર્મોન્ટનું રાજ્ય પક્ષી છે. ]] રાષ્ટ્રીય ચિન્હોમાં નિચેનાઓનો સમાવેશ થાય છે : * રાષ્ટ્રગીત – "ધીઝ ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ", * રાજ્યનું બિનસત્તાવાર લોકપ્રિય ગીત – મૂનલાઇટ ઇન વર્મોન્ટ * પીણું – [[દૂધ]] * પાઇ – એપલ પાઇ * રાષ્ટ્રીય ફૂલ – રેડ ક્લોવર * રાષ્ટ્રીય સસ્તન પ્રાણી– મોર્ગન અશ્વ * રાજ્યના ખડકો – ગ્રેનાઇટ, આરસ, અને સ્લેટ * રાજ્યનું વૃક્ષ – સુગર મેપલ છોડની જાતિઓમાંથી ત્રીજા ભાગની વનસ્પતિઓનું મૂળ ઉત્તર અમેરિકામાં નથી.{{Citation needed|date=June 2010}} આમાં વર્મોન્ટ દ્વારા રાજ્યના ફૂલ તરીકે સ્વીકારમાં આવેલા{{Citation needed|date=June 2010}} રેડ ક્લોવરનો પણ સમાવેશ થાય છે (1894). == વર્મોન્ટના નોંધપાત્ર નાગરિકો == {{Main|List of people from Vermont}} વર્મોન્ટ પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ કેલ્વિન કૂલિડ્જ અને ચેસ્ટર એ આર્થરનું જન્મસ્થાન છે. === નોંધપાત્ર કાલ્પનિક વર્મોન્ટર્સ === * વર્મોન્ટ નવલકથા ''અંકલ ટોમ્સ કેબિન'' ના કાલ્પનિક ખલનાયક સિમોન લેગ્રીનું મૂળ વતન હતું. * વર્મોન્ટ ડીક લાઉડન, બોબ ન્યૂહાર્ટના 1980ના દાયકાના સીટકોમ ''ન્યૂહાર્ટ'' ના પાત્રનું પણ વતન હતું. લગભગ તમામ ઘટનાઓ વર્મોન્ટમાં ઘટી હોવાની ધારણા છે. * વર્મોન્ટ પોલિયાન્ના નવલકથાના ''પોલિયાન્ના'' અને તેની આન્ટ પોલિનું વતન હતું.<ref>[http://www.amazon.com/gp/pdp/profile/ANV3XNKFOHPXM બૂક રીવ્યૂ]. સુધારો 12 સપ્ટેમ્બર, 2008.</ref> * M*A*S*Hની પ્રથમ સીઝનમાં એલ એડ્ડાનું પાત્ર હોવકેયી પીયર્સ પણ વર્મોન્ટના હતા.<ref>બાદની મોસમમાં તેણે ક્રેબએપલ કોવ, મૈનીનો તેના ઘર તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો</ref> * માર્વેલ કોમિક્સ શેર્ડ યુનિવર્સમાં વર્મોન્ટ સુપરહિરો ટીમ ધ ગેરીસનનું વતન હતું. == આ પણ જોશો == {{Portal box|North America|United States|Vermont}} {{Main|Outline of Vermont|Index of Vermont-related articles}} {{Clear}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == <div class="references-small"> * અલબર્સ, જાન''હેન્ડ્સ ઓન ધ લેન્ડ: એ હિસ્ટરી ઓફ ધ વર્મોન્ટ લેન્ડસ્કેપ.'' એમઆઇટી (MIT) પ્રેસ: 2000. ISBN 0-262-01175-1. * {{Cite book |last=Allen |first=Ira |authorlink=Ira Allen |title=The natural and political history of the State of Vermont, one of the United States of America |url=https://archive.org/details/naturalpolitical0000alle |origyear=1798 |year=1969 |publisher=Charles E. Tuttle Company |isbn=0-8048-0419-2}} * બ્રાયન, ફ્રાન્ક અને જોહન મેકક્લોગરી. "ધ વર્મોન્ટ પેપર્સ: રિક્રીએટિંગ ડેમોક્રેસી ઓન એ હ્યુમન સ્કેલ." ચેલ્સીયા ગ્રીન પબ્લિશિંગ: 1989. ISBN 0-930031-19-9. * કોહેન, ડેવિડ ઇલિઓટ અને રિક સ્મોલન. ''વર્મોન્ટ 24/7.'' ડીકે (DK) પબ્લિશિંગ: 2004. ISBN 0-7566-0086-3. * કોફીન, હોવર્ડ. ''ફુલ ડ્યુટીઃ વર્મોન્ટર્સ ઇન ધ સિવિલ વોર.'' ધ કન્ટ્રીમેન પ્રેસ: 1995. ISBN 0-88150-349-5. * ડોયલી, વિલિયમ ટી. "ધ વર્મોન્ટ પોલિટિકલ ટ્રેડિશન એન્ડ ધોઝ હૂ હેલ્પ્ડ મેક ઇટ." ડોયલી પબ્લિશર: 1987. ISBN 0-9615486-1-4. * ડફી, જોહન જે. એટ અલ. ''વર્મોન્ટ: ઓન ઇલ્યુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટ્રી.'' અમેરિકન હિસ્ટોરિકલ પ્રેસ: 2000. ISBN 1-892724-08-1. * ડફી, જોહન જે., એટ અલ. ''ધ વર્મોન્ટ એનસાયક્લોપેડીયા.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ: 2003. ISBN 1-58465-086-9. * ફેડરલ રાઇટર્સ પ્રોજેક્ટ ઓફ ધ વર્ક્સ પ્રોગ્રેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન ફોર ધ રાજ્ય ઓફ વર્મોન્ટ. ''વર્મોન્ટ: એ ગાઇડ ટુ ધ માઉન્ટેઇન રાજ્ય.'' હ્યુટન મિફલિન: 1937. * ગ્રાન્ટ, કિમ, એટ અલ. ''વર્મોન્ટ: એન એક્સપ્લોરર્સ ગાઇડ.'' ધ કન્ટ્રીમેન પ્રેસ: 2002. ISBN 0-88150-519-6. * હન્ટર, પ્રેસ્ટન. [http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html "રિલિજીયન ઇન વર્મોન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |date=2013-08-16 }}. Adherents.com. * ક્લ્યાઝા, ક્રિસ્ટોફર મેકગોરી અને સ્ટિફન સી. ટ્રોમ્બુલાક. ''ધ સ્ટોર ઓફ વર્મોન્ટ: એ નેચરલ એન્ડ કલ્ચરલ હિસ્ટ્રી'' . યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ: 1999. ISBN 0-87451-936-5. * પોટાશ, પી. જેફરી, એટ અલ. ''ફ્રીડમ એન્ડ યુનિટીઃ એ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્મોન્ટ'' વર્મોન્ટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી: 2004. ISBN 0-934720-49-5. * હોલ, બેન્જામિન હોમર, ''હિસ્ટ્રી ઓફ ઇસ્ટર્ન વર્મોન્ટ'' 1858 પાનું.&nbsp;480. * મીક્સ, હેરોલ્ડ એ. ''વર્મોન્ટસ લેન્ડ એન્ડ રિસોર્સિસ'' , ધ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ પ્રેસ: 1968. ISBN 0-933050-40-2. * રોજર્સ, સ્ટીવ. ''કન્ટ્રી ટાઉન્સ ઓફ વર્મોન્ટ.'' મેકગ્રો-હીલ, 2006. ISBN 1-56626-195-3. * શેરમેન, જો. ''ફાસ્ટ લેન ઓન એ ડર્ટ રોડઃ એ કન્ટેમ્પરરી હિસ્ટ્રી ઓફ વર્મોન્ટ.'' ચેલ્શીયા ગ્રીન પબ્લિશિંગ કંપની: 2000. ISBN 1-890132-74-8. * સ્લેચર, માઇકલ. ''ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ.'' વેસ્ટપોર્ટ, કનેક્ટિકટ, 2004. * ''વર્મોન્ટ એટલાસ એન્ડ ગેઝેટીયર.'' ડીલોર્મ: 2000. ISBN 0-89933-322-2. * {{Cite book |last=Van de Water |first=Frederic Franklyn |title=The Reluctant Republic: Vermont 1724–1791 |year=1974 |publisher=The Countryman Press |isbn=0-914378-02-3}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == {{Sister project links}} {{osmrelation|60759}} '''સામાન્ય''' * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Vermont|Vermont}} '''સરકાર''' * [http://www.vermont.gov/ વર્મોન્ટ સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT વર્મોન્ટના એનર્જી ડેટા અને સ્ટેટિસ્ટિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }} * [http://www.vermontagriculture.com/ વર્મોન્ટ એગ્રીક્લચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }} * [http://www.vlct.org/ વર્મોન્ટ લીગ ઓફ સીટીઝ એન્ડ ટાઉન્સ] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.htm વર્મોન્ટ સ્ટેટ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227124244/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.HTM |date=2013-02-27 }} * [http://reason.org/ps369/ રોડ કમ્પેર્ડ ટુ અધર સ્ટેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }} '''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php અર્થક્વેક ફેક્ટ્સ, વર્મોન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924155445/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php |date=2006-09-24 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT યુએસજીએસ (USGS) રીયલ-ટાઇમ, મિઝોરીના ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205093317/https://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT |date=2007-02-05 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "વર્મોન્ટ ક્વિકફેક્ટ્સ" યુ.એસ. સેન્સ બ્યૂરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}. '''પ્રવાસન અને મનોરંજન''' * [http://www.travel-vermont.com/ વર્મોન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટુરિઝમ એન્ડ માર્કેટિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208064252/http://www.travel-vermont.com/ |date=2011-02-08 }} '''વેપાર''' * [http://www.vtchamber.com/ વર્મોન્ટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ] * [http://www.vermontbusiness.com/ VermontBusiness.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922170600/http://www.vermontbusiness.com/ |date=2011-09-22 }} '''સાંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' * [http://www.ndakinna.org/ વર્મોન્ટ નેટિવ અમેરિકન મ્યૂઝિયમ એન્ડ કલ્ચરલ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511152121/http://www.ndakinna.org/ |date=2008-05-11 }} * [https://web.archive.org/web/20070625173710/http://www.nps.gov/history/NR/travel/centralvermont/ સેન્ટ્રલ વર્મોન્ટ: એક્સપ્લોર હિસ્ટ્રી ઇન ધ હાર્ટ ઓફ ધ ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ, એ નેશનલ પાર્ક સર્વિસ ''ડિસ્કવર અવર શેર્ડ હેરિટેજ'' ટ્રાવેલ ઇટિનરરી] * [http://www.vermontartscouncil.org/ વર્મોન્ટ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ] * [http://www.vermonthistory.org/ વર્મોન્ટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]. * [http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql સેન્ટર ફોર ડિજીટલ ઇનિશિયેટિવ્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ લાઇબ્રેરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812151253/http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql |date=2009-08-12 }} * [http://quarriesandbeyond.org/states/vt/vermont.html વર્મોન્ટ સ્ટોન ક્વોરી ઇન્ફર્મેશન ઓન સ્ટોન ક્વોરી એન્ડ બેયોન્ડ] '''ઓનલાઇન મિડીયા''' * [http://www.radiofreevermont.org/ રેડીયો ફ્રી વર્મોન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714013526/http://www.radiofreevermont.org/ |date=2011-07-14 }} * [http://www.vermontr.com/Webcams વર્મોન્ટ વેબકેમ લિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315192546/http://www.vermontr.com/Webcams |date=2012-03-15 }} == સંબંધિત માહિતી == {{Geographic Location (8-way) | Northwest = [[Saint Lawrence River]]<br />[[Lake Champlain]] | North = {{flag|Canada}}<br />{{flag|Quebec}} | Northeast = | West = {{flag|New York}} | Centre = '' Vermont'': [[Outline of Vermont|Outline]] • [[Index of Vermont-related articles|Index]] | East = {{flag|New Hampshire}} | Southwest = | South = {{flag|Massachusetts}}<br />{{flag|Connecticut}} | Southeast = {{flag|Rhode Island}} }} {{Template group |title = <span style=';font-size:11pt;'>Articles related to Vermont</span> <br /> ''The Green Mountain State'' |list = {{Vermont|expand}} {{New England}} {{Vermont Sports}} }} {{United States}} {{succession | preceded = [[Rhode Island]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Admitted on March 4, 1791 (14th) | succeeded = [[Kentucky]] }} {{Coord|display=title|44|N|72.7|W|region:US-VT_type:adm1st_scale:3000000}} {{United States topics}} [[શ્રેણી:વર્મોન્ટ]] [[શ્રેણી:રાજ્ય ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ]] [[શ્રેણી:ઉત્તરી-પૂર્વીય અમેરિકા]] [[શ્રેણી:1821માં સ્થાપાયેલાં રાજ્યો અને પ્રાંતો]] kx55ogw88njzzxazgag3hytqemw62lr 0 30745 905895 794758 2026-09-30T13:35:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905895 wikitext text/x-wiki '''મૂક કૃપામૃત્યુ''' કે '''નિષ્ક્રિય કૃપામૃત્યુ''' ભારતમાં કાયદેસરનું છે.<ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/article1516973.ece| title=India joins select nations in legalising "passive euthanasia"| publisher=ધી હિંદુ| date=7 March 2011| access-date=8 March 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110311130458/http://www.thehindu.com/news/national/article1516973.ece| archive-date=11 માર્ચ 2011| url-status=dead}}</ref> ભારત એવા ગણ્યા-ગાંઠ્યા અમુક દેશો પૈકીનું એક છે, કે જ્યાં એક કે બીજા પ્રકારે માનવીય કૃપામૃત્યુ અધિકૃત છે. [[બેલ્જીયમ]], [[લક્ઝેમબર્ગ]], [[નેધરલેન્ડ]] અને [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]] તથા યુ.એસ.એ.નું ઓરેગોન સ્ટેટ અને વોશિંગ્ટન સ્ટેટ પણ મર્યાદિત સંજોગોમાં ક્ર્પામૃત્યુને માન્યતા આપે છે.<ref>{{cite news | url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-india-euthanasia-20110308,0,1497102.story| title=India's Supreme Court lays out euthanasia guidelines | publisher=LA Times| date=8 March 2011| access-date=8 March 2011}}</ref> ૭મી માર્ચે ભારતની [[સર્વોચ્ચ અદાલત|સર્વોચ્ચ અદાલતે]], કાયમી ધોરણે મૃતપ્રાય અવસ્થામાં રહેલા દર્દીઓને આપવામાં આવતી કૃત્રિમ જીવન સહાય પાછી ખેંચી લઈને મૂક પણે કૃપામૃત્યુ આપવ અંગેની જોગવાઈને કાયદાનું સ્વરૂપ આપ્યું છે. આ નિર્ણય એક ખટલાના ચુકાદાના ભાગરૂપે લેવામાં આવ્યો હતો. આ ખટલો અરુણા શાહબાગ, કે જે [[મુંબઇ]]ની કે.ઇ.એમ. હોસ્પિટલમાં છેલ્લાં ૩૭ વર્ષથી લગભગ મૃતપ્રાય અવસ્થામાં જીવન ગાળી રહી છે, તેની મિત્ર એ માંડેલો છે. વડી અદાલતે ઘાતક ઇન્જેક્શન દ્વારા સક્રિય કૃપામૃત્યુનો દાવો ખારિજ કરી દીધો હતો. ભારતમાં કૃપામૃત્યુને લગતો કોઈ કાયદો અસ્તિત્વમાં નથી, એ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને સર્વોચ્ચ અદાલતે ટાંક્યું છે કે જ્યાં સુધી [[:શ્રેણી:ભારતની સંસદ|ભારતીય સંસદ]] આ વિષયને લગતો ઉચિત કાયદો ના ઘડી કાઢે ત્યાં સુધી આ ચુકાદાને જ દેશનો કાયદો માનીને ચાલવું.<ref name="Hindu1">{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/article1516644.ece| title=Supreme Court disallows friend's plea for mercy killing of vegetative Aruna| publisher=The Hindu| date=7 March 2011| access-date=7 March 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20140621103814/http://www.thehindu.com/news/national/article1516644.ece| archive-date=21 જૂન 2014| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-rejects-petition-for-mercy-killing-of-Aruna-Shanbaug/articleshow/7644557.cms| title=Aruna Shanbaug case: SC allows passive euthanasia in path-breaking judgment| publisher=The Times of India| date=7 March 2011| access-date=7 March 2011}}</ref> ==અરુણા શાહબાગ ખટલો== અરુણા શાનબાગ કેઈએમ હૉસ્પિટલ, મુંબઈ ખાતે ફરજ બજાવતી એક પરિચારીકા હતી. ૨૭ નવેમ્બર ૧૯૭૩ના રોજ એક સફાઈ કામદાર દ્વારા તેની જાતિય સતામણી કરવામાં આવી. આ હુમલા દરમિયાન તેનું ગળું એક સાંકળ દ્વારા દબાવવામાં આવ્યું, અને પ્રાણવાયુના અભાવે ત્યારથી તેને બેભાન અવસ્થામાં લાવી દીધી છે. તેની સારવાર કેઈએમ હોસ્પિટલ ખાતે આ ઘટના બાદથી કરાઈ રહી છે અને તેને ખોરાક નળી દ્વારા આપીને જીવંત રાખવામાં આવી છે. અરુણા તરફથી, તેની મિત્ર પિન્કી વીરાણી, એક સામાજિક કાર્યકર્તાએ સર્વોચ્ચ વડી અદાલત ખાતે એક એવી દલીલ કરતી અરજી દાખલ કરી છે કે "અરુણાની સતત હયાતી તેના ગરિમાપૂર્વક જીવવાના હક્કનું ઉલ્લંઘન છે". સર્વોચ્ચ અદાલતે તેનો ચુકાદો ૭ માર્ચ ૨૦૧૧ના રોજ આપ્યો.<ref>{{cite news | url=http://www.indianexpress.com/news/after-36-yrs-of-immobility-a-fresh-hope-of/555048/| title=After 36 yrs of immobility, a fresh hope of death| publisher=Indian Express| date=17 December 2009| access-date=7 March 2011}}</ref> અદાલતે અરુણાનો જીવન આધાર હટાવવાની માગણી નકારી છે જોકે મૂક કૃપામૃત્યુને ભારતમાં કાયદાકીય છૂટ માટે બહોળી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. અરુણાને જીવન આધાર હટાવવાની અરજી નકારવાનો સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો એ હકીકત પર આધારિત હતો કે હોસ્પિટલના કર્મચારીઓ જે સારવાર આપે છે અને તેની કાળજી રાખે છે તેઓ તેના કૃપામૃત્યુની તરફેણમાં નહોતા.<Ref name="Hindu1"/> ==માર્ગદર્શિકા== પિન્કી વીરાણીની અરુણા શાનબાગના કૃપામૃત્યુની અરજી નકારતી વખતે સર્વોચ્ચ અદાલતે મૂક કૃપામૃત્યુ માટે માર્ગદર્શિકા આપી.<ref name="Hindu1"/> તે માર્ગદર્શિકા મુજબ, મૂક કૃપામૃત્યુ હેઠળ એવી સારવાર કે ખોરાક અટકાવવો જે દર્દીને જીવવા પરવાનગી આપે.<ref name="LA-times">{{cite web|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-india-euthanasia-20110308,0,1497102.story|title=India's Supreme Court lays out euthanasia guidelines|publisher=LA Times|date=8 March 2011|access-date=8 March 2011}}</ref><ref name="BBC">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12662124|title=India court rejects Aruna Shanbaug euthanasia plea|publisher=BBC|date=7 March 2011|access-date=8 March 2011}}</ref> આ સાથે ભારત આ એવા થોડા દેશોની યાદીમાં જોડાયું કે જેમાં [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]], [[બેલ્જિયમ]] અને [[નેધરલેન્ડ]], તથા સયુંક્ત રાજ્ય અમેરીકાના [[વોશિંગ્ટન]] અને [[ઓરેગોન]] રાજ્ય છે; જેમણે મૂક કૃપામૃત્યુ વત્તાઓછા પ્રમાણમાં કાયદેસર કર્યું છે.<ref name="LA-times" /><ref name="Times-Widely" /> વિશ્વના અન્ય સ્થળોએ મૂક કૃપામૃત્યુ લગભગ હંમેશાં ગેરકાયદે છે.<ref name="Times-Widely">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Euthanasia-Widely-debated-rarely-approved/articleshow/7651439.cms|title=Euthanasia: Widely debated, rarely approved|date=8 March 2011|access-date=8 March 2011|publisher=Times of India}}</ref> ભારતમાં કૃપામૃત્યુને લગતો કાયદો હાજર ન હતો, તેથી સંસદ જ્યાં સુધી ખરડો પસાર ન કરે ત્યાં સુધી સર્વોચ્ચ અદાલતની માર્ગદર્શિકાએ કાયદો છે.<ref name="LA-times" /> ભારતના કાનૂન મંત્રી [[વીરપ્પા મોઈલી]]એ આ મુદ્દા અંગે ગંભીર રાજકીય ચર્ચાની જરૂરિયાત જણાવી હતી.<ref name="BBC" /> અદાલતના ચુકાદા બાદ કલકત્તા ટેલિગ્રાફે હિન્દુ, મુસ્લિમ, જૈન અને ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુઓ સાથે ચર્ચા કરી હતી. સામાન્ય રીતે તેઓ મૂક કૃપામૃત્યુની વિરુદ્ધમાં હતા, ખ્રિસ્તી અને જૈનો કેટલાક સંજોગો હેઠળ મૂક કૃપામૃત્યુની તરફેણમાં હતા. જૈન અને હિન્દુઓમાં સંથારા અને સમાધિ એવી પારંપરિક વિધિ હોય છે જેમાં કોઈ વ્યક્તિ આ વિધિ દ્વારા પોતાનું જીવન સમાપ્ત કરી શકે જો તેને એમ લાગતું હોય કે તેનું જીવન સંપૂર્ણ થયું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1110308/jsp/nation/story_13683131.jsp|title=Faiths take nuanced view|publisher=The Telegraph - Calcutta|date=7 March 2011|access-date=8 March 2011|archive-date=10 માર્ચ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310141406/https://www.telegraphindia.com/1110308/jsp/nation/story_13683131.jsp|url-status=dead}}</ref> ભારતીય તબીબી ક્ષેત્રના કેટલાક નિષ્ણાતો આ બાબતે શંકાશીલ હતા કારણ કે દેશ નબળું કાયદાનું શાસન અને ગરીબો અને તવંગર વચ્ચેના મોટા તફાવત, આ કારણોને લીધે એ શક્ય છે વૃદ્ધોનું તેમના પરિવાર દ્વારા શોષણ થાય.<ref name="LA-times" /> ==સંદર્ભ== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[https://web.archive.org/web/20110627080534/http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00496/mercy_killing_496791a.pdf ભારતમાં કૃપામૃત્યુ પર સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો] [[Category:મૃત્યુ]] [[Category:કાયદો]] [[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]] acsulza6nmqlramrfew2o0v1wof3z16 0 30822 905917 905636 2026-09-30T17:28:40Z ~2026-52764-57 89304 [[Special:Contributions/Snehrashmi|Snehrashmi]] ([[User talk:Snehrashmi|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/905636|905636]] પાછો વાળ્યો 905917 wikitext text/x-wiki દડવા હમીર પરા રાજાશાહી સમય મા અલગા અલગ ગામ હતા હમીરપરા દરબાર હમીરવાળા એ વસાવેલ અલગ વાળા કાઠીનું તાલુકદારી ગામ હતું દડવા મોટા મા ઇસ. ૧૮૭૧ મા કુમાર શાળા ની સ્થાપના થયેલ જે આજે પણ ખુબ જુની નીશાળ તરીકે નોધવા મા આવી છે જે દડવા હમીરપરાનું ગૌરવ છે ઈસ. ૧૮૮૪ મા ગોંડલ ના વહીવટ નીચે રાખવામાં આવેલ સ્વરાજ પછી દડવા હમીર પરા સયુંત નામ થી ગોડલ તાલુકા મા અને રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલ છે સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગોંડલ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] e57ytvyuy7rwvvuksb4d8b8q6qqfato 905941 905917 2026-10-01T07:02:43Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-52764-57|~2026-52764-57]] ([[User talk:~2026-52764-57|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/905917|905917]] પાછો વાળ્યો 905941 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = દડવા હમીરપરા | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = ગોંડલ | latd = 21.96118 | longd= 70.803452 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''દડવા હમીરપરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા [[ ગોંડલ તાલુકો| ગોંડલ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. દડવા હમીરપરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગોંડલ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 953jrxrt1kjink8bigzkyj90828w0y0 0 31269 905891 905412 2026-09-30T12:27:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905891 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Cappella brancacci, Battesimo dei neofiti (restaurato), Masaccio2.jpg|thumb|માસાસિઓ દ્વારા નિઓફાઈટિસના બાપ્તિસ્મા, ૧૫મી સદી, બ્રાન્કાસી ચૅપલ, ફ્લોરેન્સ.<ref>એ નોંધશો કે નીચે જે અર્થમાં નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને સમજાવવામાં આવ્યા છે તેની આ તસવીર છે, જે પાણીની નીચે ડૂબકી થકી આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી અલગ છે. પૂર્વમાં શિશુઓ સિવાય બાકીના તમામ માટે બાપ્તિસ્માની આ શૈલી ચાલુ રહી, પણ પશ્ચિમમાં ૧૫મી સદી સુધીમાં તે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાંથી બાકાત થઈ ગઈ હતી, અને સંત પીટર દ્વારા બાપ્તિસ્માના આ ચિત્રણ માટે કલાકારે કદાચ જૂની ઢબનું રૂપ પસંદ કર્યું છે.</ref>]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, '''બાપ્તિસ્મા''' (બૅપ્ટિઝમ) (ગ્રીક શબ્દ βαπτίζω ''બૅપ્ટિઝો'' : "પાણીમાં ડુબાડવું", "સ્નાનવિધિ કરાવવો", એટલે કે, ધાર્મિક સ્નાન-પ્રક્ષાલન પરથી આવેલો શબ્દ છે)<ref name="LSJ">{{cite encyclopedia |first=Henry George |last=Liddell |authorlink=Henry Liddell |coauthors=[[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]], [[Henry Stuart Jones]] and Roderick McKenzie |encyclopedia=[[A Greek-English Lexicon]] |title=βαπτίζω |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:4:114.lsj |year=1940 |publisher=[[Tufts University]] |location=[[Medford, Massachusetts]] |isbn=0-19-864226-1}}</ref> એ પાણીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિ છે, જેના થકી વ્યક્તિને દેવળના સભ્ય તરીકે સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે.<ref>"બાપ્તિસ્મા થકી અમે પાપમાંથી મુક્ત થઈએ છીએ અને પ્રભુના દીકરાઓ તરીકે પુનર્જન્મ પામીએ છીએ; અમે ઇસુ ખ્રિસ્તના સદસ્યો બનીએ છીએ, ચર્ચમાં સમાવેશ પામીએ છીએ અને અમને તેના મિશનમાં ભાગીદાર બનાવવામાં આવે છે" ([http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3G.HTM કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ, 1213];] "પવિત્ર બાપ્તિસ્મા એ સંસ્કાર છે જેના વડે પ્રભુ અમને પોતાનાં સંતાનો તરીકે દત્તક લે છે અને અમને ખ્રિસ્તના શરીરના, દેવળના સદસ્યો, અને પ્રભુના રાજ્યના વારસદારો બનાવે છે" ([http://anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy બુક ઓફ કોમન પ્રેયર, 1979. એપિસ્કોપલ);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110103003/http://www.anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy |date=નવેમ્બર 10, 2011 }} "બાપ્તિસ્મા એ દીક્ષાનો અને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક થવાનો સંસ્કાર છે" ([http://www.backriverumc.com/userFiles/1257/overview_of_baptism.pdf એન યુનાઈટેડ મૅથોડિસ્ટ અંડરસ્ટેન્ડિંગ ઓફ બાપ્તિસ્મા);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313082916/http://backriverumc.com/userfiles/1257/overview_of_baptism.pdf |date=માર્ચ 13, 2016 }} "પ્રભુના પરિવારની સદસ્યતા પામવાની દીક્ષા વિધિ તરીકે, બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારોને, તેમના પાપ માફ થઈ ચૂક્યા અને ધોવાઈ ગયા હોવાથી, પ્રતીકાત્મક રીતે શુદ્ધ કરવામાં અથવા સ્નાન કરાવવામાં આવે છે" ([http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm વિલિયમ એચ. બ્રૅકની, બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}.</ref> નવા કરાર મુજબ ખુદ ઈસુને પણ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:16}}, {{bibleref2|Mark|1:9-10}}, {{bibleref2|Luke|3:21}}</ref> સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતા બાપ્તિસ્માના સામાન્ય વિધિમાં, ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે અથવા અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc1.i.IX.54.html |first=Philip |last=Schaff |title= Baptism |work=History of the Christian Church, Volume I: Apostolic Christianity. A.D. 1-100.|year=2009 |quote=The usual form of baptism was [[immersion baptism|immersion]]…. But sprinkling, also, or copious pouring rather, was practised at an early day with sick and dying persons, and in all such cases where total or partial immersion was impracticable}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Baptism |first=W. |last=Fanning |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |location=New York City |publisher=Robert Appleton Company |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |quote=The most ancient form usually employed was unquestionably immersion}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism/43691/Baptism |title=Roman Catholicism: Baptism |work=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2009 |quote=Two points of controversy still exist in modern times. One is baptism by pouring or sprinkling water on the head rather than by immersion of the entire body, even though [[immersion baptism|immersion]] was probably the biblical and early Christian rite}}</ref><ref>{{cite book |first=Adela Yarbro |last=Collins |chapter=The Origin of Christian Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=dWx4GGR3jusC&pg=PA35 |editor=Maxwell E. Johnson |title=Living Water, Sealing Spirit: Readings on Christian Initiation |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Stearns County, Minnesota]] |year=1995 |pages=35–57 |isbn=0-8146-6140-8 |oclc=31610445 |quote=The baptism of John did have certain similarities to the ritual washings at Qumran: both involved withdrawal to the desert to await the lord; both were linked to an ascetic lifestyle; both included total immersion in water; and both had an eschatological context}}</ref><ref>{{cite book |first=W. H. T. |last=Dau |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC&pg=PA410 |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=International Standard Bible Encyclopedia: A-D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1979 |page=416 |isbn=0-8028-3781-6 |oclc=50333603 |quote=It is to be noted that for pouring another word ‘’(ekcheo)’’ is used, clearly showing that baptizo does not mean pour. …There is thus no doubt that early in the 2nd century some Christians felt baptism was so important that, 'when the real baptism ([[immersion baptism|immersion]]) could not be performed because of lack of water, a token pouring might be used in its place}}</ref> બાપ્તિસ્મા આપવા માટે ઊંડી નદીનો ઉપયોગ કરતા બાપ્તિસ્ત (બાપ્તિસ્મા-દાતા) યોહાન આખા શરીરને પાણીમાં પલાળવાનું સૂચવે છે,<ref>{{cite book |first=R. T. |last=France |authorlink=R. T. France |title=The Gospel of Matthew |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=2007 |page=[http://books.google.com/books?id=0ruP6J_XPCEC&pg=PA109 109] |isbn=0-8028-2501-X |oclc=122701585 |quote=The fact that he chose a permanent and deep river suggests that more than a token quantity of water was needed, and both the preposition 'in' (the Jordan) and the basic meaning of the verb 'baptize' probably indicate immersion. In v. 16 Matthew will speak of Jesus 'coming up out of the water.' The traditional depiction in Christian art of John the Baptist pouring water over Jesus' head may therefore be based on later Christian practice}}</ref> 3જી સદી પછીના ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માના ચિત્રો અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓ ઉમેદવાર વ્યક્તિ પાણીમાં ઊભી હોય અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હોય તેવો સામાન્ય વિધિ સૂચવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |first=Benjamin Breckinridge |last=Warfield |title=The Archæology of the Mode of Baptism |quote=We may then probably assume that normal patristic baptism was by a trine immersion upon a standing catechumen, and that this immersion was completed either by lowering the candidate's head beneath the water, or (possibly more commonly) by raising the water over his head and pouring it upon it |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912185139/http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |url-status=dead }}</ref><ref>જ્યારે કેટલાંક સ્થળોએ અને અમુક સંજોગોમાં પૂર્ણ નિમજ્જન પાળવામાં આવતું હતું તેવી ઘણી સંભાવનાઓ છે, છતાં તમામ પુરાવાઓ (અને તેથી પણ વધુ છે) મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં માત્ર અંશતઃ નિમજ્જન, અથવા જલધારા (ખાસ કરીને જ્યારે બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા કુંડમાં ઊભી હોય ત્યારે તેનું માથું બોળવું અથવા માથા પર પાણી રેડવું) થકી બાપ્તિસ્મા તરફ ધ્યાન દોરે છે. અહીં સંત યોહાન ક્રીસોસ્ટોમના શબ્દોની નોંધ લઈ શકાયઃ "જ્યારે આપણે આપણું માથું પાણીમાં ડુબાડીએ છીએ ત્યારે તે કબરની અંદર જવા જેવું હોય છે... પછી જ્યારે આપણે આપણું માથું પાછું કાઢીએ છીએ ત્યારે નવો માણસ બહાર આવે છે" (''ઓન યોહાન'' 25.2, પીજી (PG) 59:151). ટૂંકમાં, પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓ બાપ્તિસ્મા સાથે સંકળાયેલી પ્રતીકાત્મક અભિવ્યક્તિ પ્રત્યે અત્યંત જાગૃત હતા (cf. બૅપ્ટિસ્ટ્રી ઈમારતનો અત્યંવિધિ જેવો આકાર; પાત્રમાં ઊતરવાના અને તેમાંથી પાછા બહાર આવવાના, લાક્ષણિક ઢબે ત્રણ તબક્કાઓ; પુનર્જીવન અંગેની મીમાંસા, વગેરે), છતાં તેઓ પૂર્ણ નિમજ્જનનો જ આગ્રહ રાખતાં હોવાનાં ખૂબ ઓછાં ચિહ્નો બતાવે છે. (''સેન્ટ વલ્દિમિર્સ થિયોલોજિકલ ક્વાર્ટરલી'' માં ફાધર યોહાન ઍરિકસન, 41, 77 (1997), [http://www.byzcath.org/forums/ubbthreads.php/topics/301619/11/specific%20Orthodox%20disagreement ધ બ્યઝાન્ટાઈન ફોરમ]માં ટાંકવામાં આવ્યા હતા)</ref><ref>{{cite book |first=John Anthony |last=McGuckin |authorlink=John Anthony McGuckin |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA41 |title=The Westminster handbook to patristic theology |publisher=Westminster John Knox Press |location=[[Louisville, Kentucky]] |year=2004 |pages=41–44 |isbn=0-664-22396-6 |oclc=52858567 |quote=Eastern tradition strongly defended the practice of three-fold immersion under the waters, but Latin practice increasingly came to use a sprinkling of water on the head (also mentioned in Didache 7 if there was not sufficient water for immersion.)}}</ref><ref name="ODWR">{{cite book |first=John |last=Bowker |authorlink=John Bowker |title=[[Oxford Dictionary of World Religions|The Oxford Dictionary of World Religions]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1999 |pages= |isbn=0-19-866242-4 |oclc=60181672}}{{pn}}</ref> હવે બાપ્તિસ્મા આપવાની અન્ય સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં કપાળ પર ત્રણ વખત પાણી રેડવાનો સમાવેશ થાય છે. સોળમી સદીમાં હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ જ્યાં સુધી તેની અનિવાર્યતાને નકારી નહીં, ત્યાં સુધી મુક્તિ માટે અમુક અર્થમાં બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખવામાં આવતું હતું.<ref name="cross2005baptism">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Baptism |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/n194 151]–154 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref> બહુ આરંભથી ચર્ચ ઇતિહાસમાં બલિદાન/શહાદતને "રક્ત દ્વારા બાપ્તિસ્મા" પામવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેથી જળથી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શહીદી વહોરનારાઓ બચાવી શકાય. પાછળથી, કૅથોલિક ચર્ચે ઇચ્છા-બાપ્તિસ્માને સ્વીકાર્યો, જેના અનુસાર જે લોકો બાપ્તિસ્મા માટેની તૈયારી કરતા હોય પણ જેઓ ખરેખર એ ધાર્મિક સંસ્કાર મેળવતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે તેમને બચી ગયેલા માનવામાં આવે છે.<ref name="vatican">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3M.HTM |title=The Necessity of Baptism |work=[[Catechism of the Catholic Church]] |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1993 |access-date=February 24, 2009}}</ref> કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ, ખાસ કરીને ક્વેકરો અને મુક્તિફોજ, બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખતાં નથી, અને ન તો તેઓ એ ધાર્મિક વિધિનું પાલન કરે છે. જે લોકો આ વિધિનું પાલન કરે છે, તેમાં પણ પદ્ધતિ અને બાપ્તિસ્મા આપવાના રૂપમાં તેમ જ આ ધાર્મિક વિધિની અગત્યતા અંગેની સમજણમાં તફાવતો જોવા મળે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ "પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે" (મહાન આયોગ (Great Commission) અનુસાર) બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે, પણ કેટલાક માત્ર ઈસુના નામે જ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે;<ref>ઉદાહરણ તરીકે, કૅથોલિક ચર્ચઃ 1,100,000,000; ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચઃ 225,000,000; ઍંગ્લિકન કોમ્યુનિયનના 77,000,000માંથી મોટા ભાગના સદસ્યો; લૂથરનો અને અન્યો ([http://www.adherents.com/adh_rb.html કમ સે કમ 1 મિલિયન સમર્થકો ધરાવનાર વિશ્વના ધાર્મિક સમુદાયો;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=એપ્રિલ 6, 2011 }} [http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity ખ્રિસ્તી ધર્મના મુખ્ય સાંપ્રદાયિક પરિવારો).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |date=માર્ચ 15, 2015 }} આ પણ જોશો [http://www.zpub.com/un/pope/relig.html છ ખંડીય વિસ્તારો મુજબ તમામ ધર્મોના વિશ્વવ્યાપક સમર્થકો, 1995-મધ્ય(Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112114718/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=નવેમ્બર 12, 2017 }}</ref> બીજા અનેક એવું માને છે કે માત્ર આસ્થાવાનને અપાયેલ બાપ્તિસ્મા જ સાચા બાપ્તિસ્મા ગણાય. કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિને પૂરેપૂરી અથવા કમસે કમ અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે બીજા કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિના માથા પરથી પાણી વહેતું હોય ત્યાં સુધી, પાણી દ્વારા કોઈ પણ રૂપે થતા સ્નાનને પૂરતું માને છે. વ્યક્તિને દીક્ષા આપવામાં આવે, તેનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે, અથવા તેનું નામકરણ કરવામાં આવે તેવા કોઈ પણ ધાર્મિક વિધિ, કસોટી, અથવા અનુભવ માટે પણ "બાપ્તિસ્મા" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref>{{cite encyclopedia |editor=Joseph P. Pickett |title=baptism |url=http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |encyclopedia=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] |publisher=[[Houghton Mifflin]] |location=[[Boston]] |year=2000 |edition=Fourth |isbn=0-395-82517-2 |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201127/http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |url-status=dead }}</ref> દીક્ષાકરણની અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ માટે નીચે જોશો. == નવા કરારમાં આ શબ્દનો અર્થ == {{Wiktionary|βαπτίζω}} [[ચિત્ર:Baptism - Saint Calixte.jpg|thumb|left|સાન કૅલિસ્ટોની કૅટકૂમ્સઃ ત્રીજી-સદીના રંગચિત્રમાં બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા માટે સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડવું) આવશ્યક છે કે કેમ તે અંગે ખ્રિસ્તીઓની ભિન્ન ભિન્ન પરંપરાઓ વચ્ચે મતભેદ છે, એટલે આ ચર્ચા સંદર્ભે મૂળ ગ્રીક શબ્દનો ચોક્કસ અર્થ અગત્યનો બન્યો છે. લિડેલ અને સ્કૉટનો ગ્રીક-અંગ્રેજી શબ્દકોશ, જેના પરથી અંગ્રેજી શબ્દ "બૅપ્ટિઝમ" (ગુજરાતી "બાપ્તિસ્મા") આવ્યો છે તે ("બૅપ્ટિઝો(baptizô)" તરીકે લિપ્યંતરિત) ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' શબ્દનો, પ્રાથમિક અર્થ "ડૂબકી, પૂરેપૂરું ડુબાડવું" એવો આપે છે, પણ {{bibleref2|Luke|11:38}}ને ઉદાહરણરૂપે ટાંકીને, સૂચવે છે કે, તેનો બીજો અર્થ "ધાર્મિક સ્નાનવિધિ કરાવવી" એમ થાય છે.<ref name="LSJ"/> === βαπτίζω ક્રિયાપદનો સામાન્ય અર્થ === ભલે ગ્રીક શબ્દ ''βαπτίζω'' નો અર્થ સંપૂર્ણપણે માત્ર ડૂબકી, પૂરેપૂરા ડુબાડવું અથવા પખાળવું (કમસે કમ અંશતઃ) એમ થતો નથી, પણ શબ્દકોશના સ્રોતો નોંધે છે કે સેપ્ચ્યુઅગિંટ(જૂના કરારની પ્રાચીન ગ્રીક આવૃત્તિ)<ref>'સપ્ટે.માં: 2 કિ.ગ્રા. 5:13, 14 અમારી પાસે, સ્નાન અને બાપ્તિઝોમાઈ માટે, લોઉઓ (loúō) (3068) છે. જ્યાં કપડાંને બોળીને ધોવા માટે, પ્લુનો (plúnō) (4150), અને નહાવા માટે લોઉઓ (loúō) (3068) વપરાતા હતા, તે {{bibleref2|Lev.|11:25, 28, 40}} પણ જોશો. {{bibleref2|Num.|19:18, 19}} માં, ડુબાડવા માટે, બાફો (báphō), અને ડુબાડીને ધોવા માટે, પ્લુનો(plúnō)નો, ઉપયોગ થાય છે', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (The Complete Word Study Dictionary : New Testament) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી(G)908). ચટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી (AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'LXX βάπτεινમાં (βαπτίζειν માત્ર 4 Βασ. 5:14 ખાતે જ ઘટે છે) טָבַל, "ડુબાડવું"ના ચિત્રણ તરીકે, રુ(Ru). 2:14 ખાતે, જોસ ખાતે નદીમાં પગ રાખીને, વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે. એલવી. (Lv.) 4:6, 17 પર 3:15, તોરાહના બલિદાનોમાં રક્તમાં આંગળીનો, વગેરે, એલવી. (Lv.) 11:32 (בא hiph) પર, અશુદ્ધ વાસળોને શુદ્ધિકરણના કાયદાઓમાં પાણીમાં બોળવામાં આવે છે, થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. (Theological dictionary of the New Testament.) 1964-1976 આસપાસ. ગેર્હાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. ખંડ 10, રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત. (જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલે અને જી. ફ્રાઈડરિચ, સંપાદકો) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ (MI): એર્ડમેન્સ.</ref><ref>ઈએક્સ (Ex) 12,22; એલવી(Lv) 4,6.17; 9,9; 11,32 સ્થ(sth)માં સ્થ(sth) [τι εἴς τι] ડુબાડવું એલવી (Lv) 9,9; id. [τι ἔν τινι] ડીટી (Dt) 33,24; id. [τι ἀπό τινος] ઈએક્સ (Ex) 12,22; સ્થ(sth)માં સ્બ(sb)ને [τινα ἔν τινι] ડુબાડવું અથવા બોળવું જેબી(Jb) 9,31', લસ્ટ, જે., આઈનિકેલ, ઈ., અને હૌસ્પી, કે. (2003). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ સેપ્ચ્યુઅગિન્ટઃ સુધારેલી આવૃત્તિ. ડેઉત્શ બાઈબલ્ગેસેલશાફ્ટ (Deutsche Bibelgesellschaft): સ્ટુટ્ટગાર્ટ.</ref> અને નવા કરાર એમ બંનેમાં આ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ આમ જ થાય છે.<ref>'માર્ક 7:3માં, "તેમના હાથ ધોયા" એ શબ્દસમૂહ નિપ્ટો (níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સાને જેમ કે હાથોને ધોવા. માર્ક 7:4માં ધોવાનું ક્રિયાપદ "સિવાય કે તેઓ ધોતા હોય" તે બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન કરવું હોય. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા એકત્રિત પાણીમાં બોળીને કરવામાં આવતી હતી. જુઓ લૂક 11:38, જે બાપ્ટિઝોમાઈનો ઉપયોગ કરીને, જમતાં પહેલાં હાથ ધોવાનો, હાથને બાપ્તિસ્મા આપવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> નવા કરારમાં, "બોળવું" અથવા "રંગ આપવો"ના અર્થમાં, સંબંધિત શબ્દ ''βάπτω'' નો પણ ઉપયોગ થયો છે,<ref>'એલકે(Lk) 16:24માં, એનટી(NT) βάπτωનો ઉપયોગ માત્ર તેના શાબ્દિક અર્થમાં કરે છે; જેએન(Jn) 13:26 "માં ડુબાડવા" માટે, અને રેવ.(Rev.) 19:13 "રંગવા" માટે કરે છે.', થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:530). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'જે(J) 13:26'માં કશાકને કોઈ પ્રવાહીમાં ડુબાડવું, ડુબાડવું, બોળવું, ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'βάπτω fut. βάψω; 1aor. ἔβαψα; pf. pass. ptc. βεβαμμένος; (1) માં અથવા નીચે ડુબાડવું, કોઈ પ્રવાહીમાં બોળવું (એલયુ(LU) 16.24); (2) રંગવાના કપડા તરીકે રંગદ્રવ્યમાં બોળવું, રંગ કરવો (આરવી(RV) 19.13)', ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકેર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકેર બુક્સ.</ref><ref>'970 βάπτω (બાપ્તો): vb.; ≡ DBLHebr 3188; Str 911; TDNT 1.529—LN 47.11 માં ડુબાડવું (એલકે(Lk) 16:24; જેએન(Jn) 13:26(2×); રેવ(Rev) 19:13+)', સ્વાનસન, જે. (1997). ડિક્શનરી ઓફ બિબ્લિકલ લેંગ્વેજિસ વિથ સિમૅન્ટિક ડોમેન્સઃ ગ્રીક (નવો કરાર) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (ડીબીએલજી (DBLG) 970). ઓક હાર્બરઃ લોગોસ રિસર્ચ સિસ્ટ્મ્સ, આઈએનસી(Inc).</ref> બોળવું એ પૂરેપૂરું ન પણ હોઈ શકે, જેમ કે બ્રેડના કોળિયાને વાઈન(દારૂ)માં ડુબાડવો({{bibleref2|Ruth|2:14|NIV}}).<ref>થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> [[ચિત્ર:Baptism - Marcellinus and Peter.jpg|thumb|right|200px|પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં બાપ્તિસ્માની રજૂઆત]] === ઉપરના અર્થ કરતાં જુદાં વિચલનો === નવા કરારના બે ફકરાઓમાં એવું સૂચન છે કે βαπτίζω શબ્દ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માટે વાપરવામાં આવે છે, ત્યારે હંમેશાં તેનો અર્થ આખા શરીરને બોળવું તેમ થતો નથી. પહેલો ફકરો લૂક 11:38<ref>{{Bibleref2|Luke|11:38}}</ref>નો છે, જેમાં ઈસુ જે વ્યક્તિને ત્યાં જમ્યા હતા, તે પાંખડી વ્યક્તિ કેવી રીતે, "ઈસુએ રાતનું વાળુ લેતાં પહેલાં પ્રક્ષાલન (''ἐβαπτίσθη'' , ''βαπτίζω'' નો ગ્રીક ભૂતકાળ કર્મણિ પ્રયોગ - અક્ષરશઃ, "બાપ્તિસ્મા પામવું") કર્યું નહીં તે જોઈને કેટલી આશ્ચર્ય પામી હતી" તે કહે છે. લિડેલ અને સ્કૉટ આ ફકરામાં ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' ના ઉપયોગને ''સ્નાન કરવા'' ના અર્થમાં વપરાયો હોવાના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે. આ કૃત્ય ન કરવામાં ઈસુ અને તેમના શિષ્યોમાં સમાનતા છેઃ "તે પછી ઈસુ પાસે લહિયાઓ અને ફરોશીઓ(પાંખડીઓ) આવ્યા, જે યરૂશાલેમના હતાં, તેમનું કહેવું હતું કે, શા માટે તેમના શિષ્યો વડીલોની પ્રથાનું ઉલ્લંઘન કરે છે? કારણ કે તેઓ તેમનું ભોજન લેવા બેસે તે પહેલાં તેઓ નથી ધોતાં (''{{polytonic|νίπτω}}'' ) તેમના હાથ."{{bibleref2c|Mt|15:1-2|KJV}} નવા કરારનો બીજો એક ફકરો ધ્યાન દોરે છેઃ "ફરોશીઓ(પાંખડીઓ)...વડીલોની પરંપરાને અનુસરીને, તેમના હાથ બરાબર સારી રીતે ન ધોવે (''{{polytonic|νίπτω}}'' , ધોવાની ક્રિયા દર્શાવતો સામાન્ય શબ્દ) ત્યાં સુધી ખાતા નથી; અને જ્યારે તેઓ બજારમાંથી પાછા ફરે, ત્યારે પોતાની જાતને બરાબર ધોયા (અક્ષરશઃ, "પોતાને બાપ્તિસ્મા આપીને"—''βαπτίσωνται'' , ''βαπτίζω'' નો કર્મણિ અથવા મધ્યમ પ્રયોગ) વિના તેઓ ખાવા બેસતા નથી".{{bibleref2c|Mk|7:3–4|KJV}} વિવિધ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના વિદ્વાનો<ref>[http://books.google.com/books?id=xewBAAAACAAJ એ. એ. હોડ્ગે, આઉટલાઈન્સ ઓફ થિયોલૉજી 1992 ISBN 0-85151-160-0, 9780851511603] {{cite web |url=http://www.mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020126072506/http://mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2002 |title=The Mode of Baptism |first=Michael |last=Bremmer |date=September 7, 2001 |access-date=February 25, 2009 |url-status=live }}માં ટાંકવામાં આવ્યું હતું</ref><ref>{{cite web |first=Bertram |last=Naumann |year=2006 |editor=Paul Naumann |title=The Sacrament of Baptism |url=http://www.clclutheran.org/lfm/lfm12.pdf |work=Learn From Me |access-date=February 24, 2009 |publisher=[[Church of the Lutheran Confession]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |title=Baptism: Immersion Only? |first=Robert H. |last=Brom |authorlink=Robert Henry Brom |date=August 10, 2004 |publisher=[[Catholic Answers]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=માર્ચ 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314053255/http://catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |url-status=dead }}</ref>નો દાવો છે કે આ બે ફકરાઓ દર્શાવે છે કે આમંત્રિત મહેમાનો, અથવા બજારમાંથી પાછા ફરતા લોકો પાસેથી, પાણીમાં માથાબોળ નહાવાની ("પોતાને બાપ્તિસ્મા આપવાની") અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં, પણ જે રીતે વર્તમાન યહૂદી પ્રથામાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે તેમ, તેઓ માત્ર પાણીમાં પોતાના હાથ ડુબાડીને અથવા તેના પર પાણી રેડીને આંશિક રીતે પલાળે તેટલી જ અપેક્ષા તેમની પાસેથી રાખવી ઘટે.<ref>{{cite encyclopedia |first=Bernard |last=Drachman |authorlink=Bernard Drachman |coauthors=[[Kaufmann Kohler]] |title=Ablution |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=A&artid=338 |editor=[[Cyrus Adler]] |encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]}}</ref> ઝોધિએટ્સ તથા બાલ્ઝ અને શ્ચનેઈડરના કોશરચના સંબંધી કાર્ય પણ કહે છે કે આ બે કિસ્સાઓમાંથી બીજા કિસ્સામાં, {{Bibleref2|Mark|7:4}}, βαπτίζω શબ્દનો અર્થ એમ જ થાય છે કે, બજારથી પાછા આવીને, પાંખડીઓ માત્ર પોતાના હાથને એકત્રિત પાણીમાં બોળે છે, અને તેથી તેઓ પોતાના આખા શરીરને બોળતા નથી એમ સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>'નિમજ્જન દ્વારા વારંવાર પ્રક્ષાલન અથવા સ્નાન, કાં તો બાપ્તિઝો અથવા નિપ્ટો(níptō) (3538) દ્વારા સૂચિત, ધોવું. {{Bibleref2|Mark|7:3}}માં, "તેમના હાથ ધોયા" શબ્દસમૂહ એ નિપ્ટો(níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સા જેવા કે હાથને ધોવા. માર્ક 7:4માં, "સિવાય કે તેઓ ધોવે"માં ધોવું ક્રિયાપદ એ બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન આપવું છે. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા તેમને એકત્રિત પાણીમાં ડુબાડીને કરવામાં આવતી હતી.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેમની સમજણ અનુસાર βαπτίζωનો અર્થ, હાથમાં પકડેલો બ્રેડનો ટુકડો આંશિક રીતે દારૂમાં બોળવો અથવા રેડાયેલા રક્તમાં આંગળી નાખવા માટે વપરાતા શબ્દ, βάπτω જેવો જ, ડુબાડવું અથવા પલાળવું,<ref>'માર્ક 7:4 [v. 8માં v.l.]; અહીં કોઈને D Θ plમાં ῥαντίσωνταιની જગ્યાએ βαπτίσωνται દેખાય છે, જે βαπτίζωને βάπτωનો અર્થ આપે છે', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref> 'Βάπτω ડુબાડવું, બોળવું', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'βάπτω; ἐμβάπτω: પદાર્થને પ્રવાહીમાં બોળવો – 'માં બોળવું.'', લૌવ, જે. પી., અને નિદા, ઈ. એ. (1996, આશરે 1989). ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટઃ બેઝ્ડ ઓન સિમૅન્ટિક ડોમેન્સ (2જી આવૃત્તિની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ.) (1:522). ન્યૂ યોર્કઃ યુનાઈટેડ બાઈબલ સોસાયટીઝ.</ref> એમ થાય છે.<ref>'LXXમાં જુ. (Ju.) 2:14 પર βάπτειν...વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે, એલવી (Lv). 4:6, 17 વગેરે પર બલિદાનોના તોરાહ(Torah)માં રક્તમાં આંગળી..." થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> === વ્યુત્પન્ન નામો === નવા કરારમાં βαπτίζωમાંથી બે નામો વ્યુત્પન્ન કરાયેલાં જોવા મળે છેઃ βαπτισμός અને βάπτισμα. {{bibleref2|Mark|7:4}}માં જળ-વિધિથી થાળીઓના શુદ્ધિકરણ, ધોવા, સ્વચ્છ કરવાના હેતુનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref name="Arndt">આર્ન્ડ્ટ, ડબ્લ્યુ., દાન્કેર, એફ. ડબ્લ્યુ., અને બૉઅર, ડબ્લ્યુ. (2000). 2000). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ એન્ડ અધરા અર્લી ક્રિશ્ચિયન લિટરેચર, (3જી આવૃત્તિ) (165). શિકાગોઃ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ</ref><ref name="Friberg"/> એ જ સ્તોત્રમાં અને {{bibleref2|Hebrews|9:10}}માં લેવીય વાસણો અથવા શરીરને ધોવા અંગેનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref>થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:545). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> અને {{bibleref2|Hebrews|6:2}}માં કદાચ બાપ્તિસ્મા માટે પણ Βαπτισμός શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, અલબત્ત એ શક્ય છે કે અહીં એ જડ વસ્તુઓને ધોવાની ક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Friberg">ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકર બુક્સ.</ref> {{bibleref2|Colossians|2:12}}માં, ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતો βάπτισμα ધરાવે છે, પણ શ્રેષ્ઠ તો βαπτισμός ધરાવે છે, અને નવા કરારની આધુનિક આલોચનાત્મક આવૃત્તિઓમાં આ જ અર્થઘટન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>જુઓ http://www.bibelwissenschaft.de/online-bibeln/novum-testamentum-graece-na-27/lesen-im-bibeltext/bibelstelle/Kol%202/cache/d3cb350c68/#v12 નેસ્ટ્લે-એલાન્ડ 27મી (નવીનતમ) આવૃત્તિ.</ref> નવા કરારના માત્ર આ એક જ પ્રકરણમાં, સામાન્ય ધોવાની ક્રિયાને બદલે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા માટે βαπτισμόςનો સ્પષ્ટપણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ {{Bibleref2|Hebrews|6:2}} પણ કદાચ બાપ્તિસ્માનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="Friberg"/> જ્યારે માત્ર સાધનોની સફાઈ માટે વાપરવામાં આવે ત્યારે, βαπτισμόςને ῥαντισμός (છંટકાવ) સમાન ગણવામાં આવે છે, આવો પ્રયોગ માત્ર {{bibleref2|Hebrews|12:24}} અને {{bibleref2|1Peter|1:2}}માં જ જોવા મળ્યો છે, જે એક એવો શબ્દ છે જે બાઈબલના જૂના કરારના પાદરી દ્વારા પ્રતીકાત્મક સફાઈ સૂચવવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Zodhiates"/> Βάπτισμα, માત્ર ખ્રિસ્તી લખાણોમાં જ જોવા મળે છે,<ref name="Zodhiates">ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેની βαπτισμός સાથે ભેળસેળ ન જ કરવી જોઈએ.<ref name="Arndt"/> નવા કરારમાં, તે ઓછામાં ઓછો 21 વખત વપરાયો છેઃ * બાપ્તિસ્ત યોહાન દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક વિધિના સંદર્ભમાં 13 વખત;<ref>{{Bibleref2|Matthew|3:7}}, {{Bibleref2|Matthew|21:25}}; {{Bibleref2|Mark|1:4}}, {{Bibleref2|Mark|11:30}}; {{Bibleref2|Luke|3:3}}, {{Bibleref2|Luke|7:29}}, {{Bibleref2|Luke|20:4}}; {{Bibleref2|Acts|1:22}}, {{Bibleref2|Acts|10:37}}, {{Bibleref2|Acts|13:24}}, {{Bibleref2|Acts|18:25}}, {{Bibleref2|Acts|19:3-4}})</ref> * ચોક્કસ ખ્રિસ્તી વિધિના સંદર્ભમાં 3 વખત<ref>{{Bibleref2|Romans|6:4}}, {{Bibleref2|Ephesians|4:5}}, {{Bibleref2|1Peter|3:21}}</ref> (જો કેટલીક {{Bibleref2|Colossians|2:12}}માંની ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતોમાંના ઉપયોગને ગણવામાં આવે તો 4 વખત); * 5 વખત રૂપકની રીતે.<ref>{{Bibleref2|Matthew|20:22-23}}, {{Bibleref2|Mark|10:38-39}}, {{Bibleref2|Luke|12:50}}</ref> == ઇતિહાસ == પ્રેરિતોના અધિનિયમો (એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ)(Acts of the Apostles) અને પૌલિન ઈપિસ્ટલ્સમાંના અનેક ઉલ્લેખો દર્શાવે છે તેમ, શરૂઆતથી જ બાપ્તિસ્મા એ ખ્રિસ્તી ધર્મના હિસ્સારૂપ રહ્યું છે. ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે ઈસુએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર સંસ્થાપિત કર્યો હતો. ઈસુના ઇરાદાઓ કેટલા સુસ્પષ્ટ હતા અને તેમણે કોઈ નિરંતર, આયોજનબદ્ધ ચર્ચની કલ્પના કરી હશે કે કેમ તે બાબત વિદ્વાનોના વિવાદનો વિષય છે.<ref name="cross2005baptism"/> === યહૂદી કર્મકાંડોમાં તેની પશ્ચાદ્ભૂમિકા === {{Main|Mikvah}} યહૂદી કર્મકાંડોને વર્ણવવા માટે "બાપ્તિસ્મા" શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવતો નથી, છતાં યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓમાં જોવા મળતી શુદ્ધિકરણ વિધિઓ (અથવા ''મિકવાહ(mikvah)'' - ધાર્મિક નિમજ્જન) બાપ્તિસ્મા સાથે કંઈક સામ્યતા તો ધરાવે છે, અને બંને સંકળાયેલા પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |last=Stoltz |first=Eric |title=A Christian Glossary: Baptism |publisher=The Abraham Project |year=2005 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210083723/http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> યહૂદી બાઈબલ અને અન્ય યહૂદી લખાણોમાં, અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં "સંસ્કાર શુદ્ધતા"ની સ્થિતિની પુનઃસ્થાપના કરવા, ધાર્મિક શુદ્ધિકરણ વિધિ માટે પાણીમાં નિમજ્જનનો આરંભ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, શબના સંપર્કમાં આવવાથી (મૂસાના કાયદા પ્રમાણે) ધાર્મિક રીતે ભ્રષ્ટ બનેલા યહૂદીઓને પવિત્ર મંદિરમાં સહભાગી થવા માટેની રજા આપવામાં આવે તે પહેલાં તેમણે મિકવાહ કરવું આવશ્યક રહેતું. ધર્માંતર કરીને યહૂદી ધર્મ અંગીકાર કરનારા માટે, તેમના ધર્માન્તરના ભાગ રૂપે નિમજ્જન આવશ્યક હોય છે. મિકવાહમાં નિમજ્જન એ શુદ્ધતા, પુનઃસ્થાપના, અને યોગ્યતાના સંદર્ભમાં સ્થિતિમાં બદલાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેના પછી વ્યક્તિ સમુદાયના ધાર્મિક જીવનમાં સંપૂર્ણ રીતે સહભાગી થઈ શકે છે, શુદ્ધ થયેલી વ્યક્તિ સંપત્તિ અથવા તેના માલિકો {{bibleref2|Num.|19|HE}} અને બૅબીલોનિયન તાલ્મૂડ (Babylonian Talmud), ટ્રાક્ટાટે(Tractate) ''ચાગિગાહ(Chagigah) પર અસ્વચ્છતાનું આરોપણ નહીં કરે એ બાબતને તે સુનિશ્ચિત કરે છે '' , પૃ. 12). મિકવાહ દ્વારા આ સ્થિતિ પરિવર્તન વારંવાર પામી શકાય છે, જ્યારે ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા, એ ખ્રિસ્તીઓના એકંદર દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે, સુન્નતની જેમ, અનન્ય અને અ-પુનરાવર્તનીય છે.<ref>{{cite journal |first=Christa |last=Pongratz-Lippitt |date=May 5, 2007 |title=Churches mutually recognise baptisms |url=http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |journal=[[The Tablet]] |access-date=February 25, 2009}}</ref> (જો કે, {{bibleref2|Acts|19:1-5}}માં દર્શાવ્યા મુજબ, જો આસ્થાવાન, ખ્રિસ્તી ધર્મનું કોઈ નવું જ્ઞાન પામે, તો સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટો, બાપ્તિસ્માને પુનરાવર્તનીય જુએ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખ્રિસ્તને અનુસરવામાંથી ચળી ગઈ હોય, ત્યારે બાપ્તિસ્મા થકી નવી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવા માટે પણ તેમ કરવું શક્ય છે.)<ref>એસડીએ (SDA) ચર્ચ મેન્યુઅલ, 2005, પૃષ્ઠ 42-3</ref> બાપ્તિસ્ત યોહાને પોતે ઉપાડેલા મસીહાના અભિયાનમાં બાપ્તિસ્મા-નિમજ્જનને મધ્યસ્થ સંસ્કાર તરીકે અપનાવ્યું હતું.<ref>સંસ્કાર (2009). જ્ઞાનકોશ (એનસાઈક્લોપીડિયા) બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> === ઈસુના બાપ્તિસ્મા === {{Main|Baptism of Jesus}} [[ચિત્ર:Piero, battesimo di cristo 04.jpg|thumb|ખ્રિસ્તનો બાપ્તિસ્મા, 1450 (નેશનલ ગેલરિ, લંડન).]] યર્દન નદીના કિનારે બાપ્તિસ્ત યોહાન એ પહેલી-સદીના મિશન ઉપદેશક હતા.<ref name="cross2005johnthebaptist">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=John the Baptist |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર, ખ્રિસ્તના આગમનની પહેલવહેલી ઉદ્ઘોષણા કરવા માટે પ્રભુએ તેમની પસંદગી કરી હતી. તેમણે યહૂદીઓને પશ્ચાતાપ માટે યર્દન નદીમાં બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા.<ref name="ActJJohn"/> પોતાની મંડળી(મિનિસ્ટ્રી)ની શરૂઆત વખતે, બાપ્તિસ્ત યોહાને ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુના શરૂઆતના અનેક શિષ્યોએ, તેમની જેમ, યર્દનમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન પાસેથી બાપ્તિસ્મા લીધા હતા.<ref>{{cite book |first=Henry |last=Chadwick |authorlink=Henry Chadwick (theologian) |chapter=John Baptist |title=The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |page=12 |isbn=0-19-924695-5 |oclc=191826204 |access-date=February 24, 2009 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=s4aBJWNCDNkC&pg=PA12}}</ref> જાડી ગણતરી પ્રમાણે વિદ્વાનો એ બાબતે સહમત થાય છે કે ઈસુના બાપ્તિસ્મા એ ઐતિહાસિક ઈસુખ્રિસ્તના જીવનની ઘટનાઓમાંથી એક સૌથી વિશ્વાસપાત્ર, અથવા ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતા ધરાવતી ઘટના છે. ઈસુ અને તેમના સૌથી પૂર્વકાલીન શિષ્યોએ યોહાનના બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારી હતી, પછી ભલે ઈસુએ જાતે બાપ્તિસ્મામાંથી પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો અને કર્મકાંડોની જંજાળ સાથે પવિત્ર સદાચારનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો.<ref name="TM1998"/> પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ પશ્ચાતાપના બાપ્તિસ્માને પાળતો હતો, જે પાપની સજામાંથી માફી બક્ષતો હતો. ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માનું ઉદ્ગમ સમાયેલું છે, પ્રત્યક્ષ અને ઐતિહાસિક, બંને અર્થમાં.<ref>{{cite book |first=Herman |last=Lichtenberger |chapter=Syncretistic Features in Jewish and Jewish-Christian Baptism Movements |chapterurl=http://books.google.com/books?id=9zCh9SBb6Y8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA85,M1 |editor=[[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] |title=Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135 |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1999 |page=87 |isbn=0-8028-4498-7 |oclc=40433122 |access-date=January 19, 2009}}</ref> આ ઘટનાના કારણે બાપ્તિસ્ત યોહાન પ્રત્યેની ઈસુની સંભવિત શરણાગતિનો મુદ્દો ઊઠ્યો જે ઈસુ ખ્રિસ્તના પાપરહિત સ્વભાવ અંગેની ખ્રિસ્તી માન્યતા કરતાં વિરોધાભાસી લાગતો હતો. યોહાનના બાપ્તિસ્મા પાપની માફી બક્ષતા નહોતા. તે માત્ર પશ્ચાતાપ માટે અને ખ્રિસ્ત માટે રસ્તો (પાપની માફી તો માત્ર ઈસુના બાપ્તિસ્માથી જ મળે જે પુનરુત્થાન પછી ઈસુ ખ્રિસ્તે જાતે આપવા શરૂ કર્યા હતા) તૈયાર કરવા માટે હતા. સુવાર્તાઓ (ગોસ્પલ) સહિતનાં, સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી લખાણોમાં આ ધર્મશાસ્ત્ર સંબંધી મુશ્કેલીને ઉકેલવાના પ્રયાસો દેખીતી રીતે જોવા મળે છે. માર્કને મન, યોહાન દ્વારા ઈસુને અપાયેલા બાપ્તિસ્મા એ થિયોફોની (theophany) રચવા માટે, ઈશ્વરના પુત્ર તરીકેની ઈસુની દૈવી ઓળખનું પ્રગટીકરણ કરવા માટેની ઘટના હતી.{{bibleref2c|Mk|1:7-11}} ઈસુ પોતાના કરતાં દેખીતી રીતે ચઢિયાતા હતા, તેમ કહીને યોહાને તેમને બાપ્તિસ્મા આપવામાં વિરોધ દર્શાવ્યો હતો, અને ઈસુએ જ્યારે તેમની વાત નામંજૂર કરી ત્યારે જ તેઓ તેમ કરવા સહમત થયા હતા એમ મેથ્યુ દર્શાવે છે{{bibleref2c|Mt|3:14-15}} અને માર્કે આપેલા પાપોમાંથી ક્ષમા માટેના બાપ્તિસ્માના સંદર્ભનો સમાવેશ કરતા નથી. લૂક બંને જ્યારે હજી કૂખમાં હતા ત્યારે યોહાને ઈસુ તરફ દર્શાવેલા આજ્ઞાકારીપણા પર ભાર મૂકે છે{{bibleref2c|Lk|1:32-45}} અને ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં યોહાનની ભૂમિકાને અવગણે છે. {{bibleref2c-nb|Lk|3:18-21}}યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન) આખા કિસ્સાને અવગણે છે.<ref name="dapaah86">{{cite book |first=Daniel S. |last=Dapaah |title=The relationship between John the Baptist and Jesus of Nazareth: a critical study |url=https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa |publisher=[[University Press of America]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa/page/86 86]–88 |isbn=0-7618-3109-6 |oclc=60342941}}</ref> ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેના પૂર્વકાલીન ખુલાસાઓમાંથી જે લોકપ્રિય રહ્યા છે તેમાં બાપ્તિસ્માના પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવો ઈગ્નાટિયસ ઓફ એન્ટીઓચ(Ignatius of Antioch)નો દાવો અને દરેક માટેના આદર્શ ઉદાહરણ તરીકેની ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવા જસ્ટિન માર્ટિરના સ્પષ્ટીકરણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dapaah86"/> === ઈસુ દ્વારા બાપ્તિસ્મા === યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન){{bibleref2c|Jn|3:22-30}} {{bibleref2c-nb|Jn|4:1-4}} લખે છે કે ઈસુએ બહુ શરૂઆતના તબક્કામાં બાપ્તિસ્માના મિશનની આગેવાની લીધી હતી, જેનાથી ટોળાઓ આકર્ષિત થયાં હતાં. અનેક વિદ્વાનોના મતે, {{bibleref2|John|4:2}}, એ પાછળથી કરાયેલો સંપાદકીય ઉમેરો છે,<ref>જુઓ, ઉ.દા., રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન દ્વારા એવા વિકલ્પોનો સારાંશ જુઓ, ''ધ ગોસ્પલ અકોરડિંગ ટુ યોહાન (i-xii): ઈન્ટ્રોડક્શન, ટ્રાન્સલેશન, એન્ડ નોટ્સ'' (યોહાન પ્રમાણે સુવાર્તાઃ પરિચય, અનુવાદ, અને નોંધો) (2જી આવૃત્તિ), ધ એન્કર બાઈબલમાં, ખંડ 29 (ગાર્ડન સિટી, એનવાય(NY): ડબલડે, 1966), પૃ. 164-165, 188-189.</ref> ઈસુએ પોતે બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેનો તે ઇનકાર કરે છે અને લખે છે કે તેમણે માત્ર પોતાના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું. કેટલાક જાણીતા વિદ્વાનો એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા. જેર્ડ થેઈસન (Gerd Theissen) અને એનટ્ટે મેર્ઝ (Annette Merz)નો દાવો છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા, ન તો તેમણે બાપ્તિસ્મા સાથે જોડાયેલા પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો, યોહાનના બાપ્તિસ્માને ઓળખ આપી હતી અને ન તો બાપ્તિસ્મા સાથે સદાચારના નીતિ-નિયમો આગળ કર્યા હતા.<ref name="TM1998">{{cite book |first=Gerd |last=Theissen |authorlink=Gerd Theissen |coauthors=Annette Merz |title=The Historical Jesus: A Comprehensive Guide |url=https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3 |publisher=Fortress Press |location=Minneapolis |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3/page/209 209], 377 |isbn=0-8006-3122-6 |oclc=38590348}}</ref> ''વિશ્વ ધર્મોનો ઓક્સફર્ડ શબ્દકોશ'' પણ લખે છે કે ઈસુ તેમની મંડળીના ભાગ રૂપે બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા.<ref name="ODWR"/>{{pn}} એક ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે ઈસુના વર્ણનમાંથી ઈ. પી. સાન્ડેર્સ ઈસુના બાપ્તિસ્મા મિશનના યોહાનના વૃત્તાન્તને બાકાત રાખે છે.<ref name="Sanders">{{cite book |first=E. P. |last=Sanders |authorlink=E. P. Sanders |title=The Historical Figure of Jesus |url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_n4h4 |publisher=Allen Lane |location=London |year=1993 |pages= |isbn=0-7139-9059-7 |oclc=30112315}}{{pn}}</ref> યોહાનમાં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મિનિસ્ટ્રીના વર્ણનમાં કેટલીક આંતરિક મુશ્કેલી હોવાની બાબતને રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. ફુન્ક ધ્યાનમાં લે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, તે ઈસુના જૂડીયા આવવા અંગે લખે છે, જ્યારે ઈસુ તો ત્યારે યરૂશાલેમમાં જ હતા અને તેથી જૂડીયામાં હતા.<ref name="ActJJohnG">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/365 365]–440 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> {{Bibleref2|John|3:22|NIV}} ખરેખર ઈસુ અને તેમના શિષ્યોની, "εἰς τὴν Ἰουδαίαν" (જૂડીયામાં) નહીં, પણ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν" (જૂડીયાના ગ્રામવિસ્તારોમાં) આવવાની વાત કહે છે,<ref>[http://books.google.com/books?id=6JYgc2iH_skC કોલિન જી. ક્રુસે, ધ ગોસ્પલ અકોર્ડિંગ ટુ યોહાનઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન અને કોમેન્ટરી] (યોહાન મુજબ સુવાર્તાઃ પરિચય અને ટીકા) (વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004), પૃ. 119.</ref> જે કેટલાકના અર્થઘટન પ્રમાણે યરૂશાલેમ સાથે વિરોધાભાસમાં છે, જ્યાં નિકોડીમસ સાથેના મેળાપનું દૃશ્ય તેની બરાબર પહેલાં લખવામાં આવ્યું છે.<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટ્વિન યોહાન ધ બૅપ્ટિસ્ટ એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારેથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી (બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેનો સંબંધઃ એક સમાલોચનાપૂર્ણ અભ્યાસ).'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 98</ref> જિજસ સેમિનાર અનુસાર, બાપ્તિસ્માના મિશનને આગેવાની આપવા માટે ઈસુના "જૂડીયા આવવાના" (તેમના અર્થઘટન મુજબ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν") અંગેનો ફકરો સંભવતઃ કોઈ ઐતિહાસિક માહિતી ધરાવતો નથી ("બ્લેક" રેટિંગ).<ref name="ActJJohnG"/> બીજી તરફ, કેમ્બ્રિજ ચૅમ્પિયન ટુ જિજસ<ref>[માર્કસ બોકમ્યુએલ (સંપાદક), ધ કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન ટુ જિજસ (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2001 ISBN 978-0-521-79678-1), પૃ. 27</ref> એક જુદો દૃષ્ટિકોણ લે છે. આ સ્રોત અનુસાર, બાપ્તિસ્ત યોહાનના પશ્ચાતાપ, ક્ષમાશીલતા અને બાપ્તિસ્માના સંદેશને ઈસુએ સ્વીકાર્યો હતો અને પોતાનો બનાવ્યો હતો;<ref>{{cite book |first=Peter J. |last=Tomson |chapter=Jesus and His Judaism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=27 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> જ્યારે યોહાનને કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા, ત્યારે યોહાનનું કામ સંભાળી લઈને, તરતમાં જ આવનારા પ્રભુના રાજ્યને સ્વીકારવાના પ્રથમ પગલા તરીકે તેમણે પશ્ચાતાપ માટે અને બાપ્તિસ્મા માટે હાકલ કરી;<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 40</ref> અને તેમના સંદેશમાં બાપ્તિસ્માને અપાયેલા મધ્યવર્તી સ્થાનને યોહાનમાં ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેનો ફકરો પુષ્ટિ આપે છે.<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 30</ref> યોહાનને ફાંસી અપાયા બાદ, ઈસુએ બાપ્તિસ્મા આપવાનું બંધ કરી દીધું, ભલે એ ક્યારેક પ્રસંગોપાત્ત આ પ્રથા તરફ પાછા ફર્યા પણ હોઈ શકે; આમ, યોહાનના અવસાન પહેલાં ઈસુની મંડળીમાં બાપ્તિસ્માએ અગત્યનો હિસ્સો હતું અને તેમના પુનરુત્થાન પછી તેમના શિષ્યોમાં પણ તે અગત્યનું રહ્યું હતું, પણ એ સિવાય વચ્ચેના ગાળામાં તેનું ખાસ પ્રાધાન્ય નહોતું.<ref>{{cite book |first=Bruce |last=Chilton |chapter=Friends and enemies |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=75 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> નવા કરારના વિદ્વાન, યોહાનિયન લખાણોના તજજ્ઞ, રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન એ બાબતને ધ્યાનમાં લે છે કે ઈસુ ફક્ત તેમના શિષ્યો થકી જ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા એવી {{bibleref2|John|4:2}}ની કૌંસમાં દર્શાવાયેલી સંપાદકીય ટિપ્પણીનો હેતુ આગળના સ્તોત્રમાં બે વખત પુનરાવર્તિત થતા વિધાન, કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા, અંગે સ્પષ્ટતા આપવાનો અથવા તેને સુધારવાનો હશે, અને આવો ઉમેરો કરવાનું કારણ એમ હોઈ શકે કે લેખકના મતે શિષ્યો જે બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવતા હતા તે બાપ્તિસ્તના કામને ચાલુ રાખવા માટે હોઈ શકે, પણ પવિત્ર આત્માના નામે અપાતા બાપ્તિસ્મા નહોતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=JIM0Q0bjgYkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=raymond+brown+gospel+of+john&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=baptized&amp;f=false રૅયમન્ડ એડવર્ડ બ્રાઉન, ધ ગોસ્પલ એન્ડ ઈપિસ્ટ્લ્સ ઓફ યોહાનઃ અ કન્સાઈઝ કૉમેન્ટરી] (યોહાનની સુવાર્તા અને સંદેશપત્રોઃ એક સંક્ષિપ્ત ટીકા), પૃ. 3,</ref> યોહાનમાં આ ફકરાના ઐતિહાસિક મૂલ્યને અન્ય નવા કરારના વિદ્વાનો પણ સ્વીકારે છે. જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કૉટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલે આ દૃષ્ટિકોણ અભિવ્યક્ત કર્યો છે.<ref>જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કોટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલ, ''ડિક્શનરી ઓફ જિજસ એન્ડ ધ ગોસ્પેલ્સઃ અ કૉમ્પેન્ડિયમ ઓફ કંટેમ્પોરરી બિબ્લિકલ સ્કૉલરશિપ'' . ઈન્ટરવાર્સિટી(InterVarsity) પ્રેસ, 1992, પૃ. 375: "માત્ર એટલા જ કારણોસર કે આ માહિતી માત્ર યોહાનમાં છે, તે તેનું કોઈ ઐતિહાસિક મૂલ્ય નથી એમ કહીને કાઢી નાખવા માટેનું પૂરતું કારણ નથી... વિદ્વાનો તેને સંભવિત માને છે, ઉદાહરણ તરીકે, ઈસુની મંડળી બે કે ત્રણ વર્ષો સુધી ટકી હતી (જેમ યોહાનનું કહેવું હતું), તે યરૂશાલેમમાં અને તેની બહાર હતા (જેમ અન્ય સુવાર્તાઓ સૂચવે છે, ઉ.દા., {{Bibleref2|Luke|13:34}}, કે તેમના કેટલાક શિષ્યો પહેલાં યોહાન બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા, {{Bibleref2c|Lk|1:35-37}} અને ઈસુ અને તેમના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મંડળી (મિનિસ્ટ્રી) ચલાવતા હતા. "</ref> અન્ય એક લખે છે કે "અમુક ગાળામાં ઈસુ અને તેના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મિનિસ્ટ્રીનું સંચાલન કરતા હતા એવા અહેવાલને નકારવાનું કોઈ ''પ્રબળ (a priori)'' કારણ નથી", અને તેઓ આ અહેવાલને યોહાનના વૃત્તાન્ત{{Bibleref2c-nb|Jn|3:22-26}}માંની બાબતોમાંની એક એવી બાબત તરીકે ગણાવે છે "જે ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતાઓ ધરાવે છે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જ જોઈએ."<ref>દ્વિટ મૂડી સ્મિથ સ્મિથ, ડી. મૂડી, આર. ઍલન કુલપીપર, સી. ક્લિફ્ટોન બ્લેક. ''એક્સપ્લોરિંગ ધ ગોસ્પલ ઓફ યોહાનઃ ઈન ઓનર ઓફ ડી. મૂડી સ્મિથ.'' વેસ્ટમિનસ્ટર યોહાન ક્નોક્સ પ્રેસ, 1996. પૃ. 28. "માત્ર યોહાનમાં જ એવી કેટલીક બાબતો છે જે ઐતિહાસિક હોઈ શકે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જોઈએ. ઈસુના પ્રથમ શિષ્યો કદાચ એક વખત બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા (cf. {{Bibleref2|John|1:35-42}})"</ref> ડેનિયલ એસ. દાપાહ, પોતાના પુસ્તકમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેના સંબંધ અંગે કહે છે કે યોહાનનું વૃત્તાન્ત "કદાચ ઐતિહાસિક પરંપરાનો નાનકડો હિસ્સો માત્ર હોઈ શકે", અને ટિપ્પણી કરે છે કે સુવાર્તા પુસ્તકો(સિનોપ્ટિક ગોસ્પલ્સ)ના મૌનનો અર્થ એમ નથી થતો કે યોહાને આ માહિતી ઉપજાવી કાઢી છે, અને વધુમાં માર્કનું વૃત્તાન્ત પણ એમ સૂચવે છે કે ઈસુએ, ગાલિલી સ્થળાંતરિત થતાં પહેલાં, યોહાન સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>[http://books.google.com/books?id=S0P18O3fGR4C ડૅનિયલ એસ. દાપાહ, ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી] (યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005): "યોહાનની આ સામગ્રીના ટુકડાની ઐતિહાસિકતા અંગે બચાવ કરવાનો અમારો પ્રસ્તાવ છે. આપણે દલીલ કરવી ઘટે કે ઈસુની બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રવૃત્તિના યોહાનના પુરાવા ઐતિહાસિક પરંપરાના ઉતારા હોઈ શકે, કારણ કે માહિતીના આ ટુકડા પાછળ ધર્મશાસ્ત્રનો કોઈ દેખીતો, તત્ત્વદર્શક એજન્ડા નથી. વધુમાં, સુવાર્તાકારોના મૌનને કદાચ સમજાવી શકાય, બીજાં કારણો વચ્ચે, એવી ધારણાને લીધે કે ઈવિન્જિલિસ્ટો આ પ્રસંગથી ક્ષોભિત થયા હતા અને બાપ્તિસ્મા આપતા ચર્ચમાં એ વિધિનો સંદર્ભ આપવો અનાવશ્યક હતો" (પૃ. 7). "સારરૂપ સુવાર્તાઓ(ગોસ્પેલ્સ)માં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મંડળીની ગેરહાજરીનો અર્થ એવો નથી થતો કે યોહાનમાંની વિગતો પ્રમાણભૂત નથી, ન તો તે એમ સૂચવે છે કે સુવાર્તાકારોએ એવી વાર્તા ઉપજાવી કાઢી હતી કે જ્યારે ઈસુનું આગમન થયું ત્યારે યોહાન સક્રિય નહોતા. ({{bibleref2|Mark|1:14}} અને સમાન)" ઉદાહરણ તરીકે, માર્કન પરંપરા, જે ચોથી સુવાર્તા કરતાં કાલક્રમ અનુસાર વહેલી છે, તે સૂચવે છે કે ઈસુ યોહાનની એટલી નજીક હતા કે જ્યારે યોહાનને કેદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે એક સ્વતંત્ર મંડળી સ્થાપવા માટે ઈસુ ગાલિલી ઊપડી ગયા હતા. એવું લાગે છે કે યોહાન અને ઈસુએ શરૂઆતમાં સાથે કામ કર્યું હતું, ચોથા પ્રબોધક (ઈવેન્જિલિસ્ટ) આ ઘટનાને સ્પષ્ટ કરી છે" (પૃ. 98).</ref> ફ્રેડરિક જે. સ્વિઈકોવસ્કી(Frederick J. Cwiekowski) સહમતિ નોંધાવે છે કે યોહાનમાંનું વૃત્તાન્ત "એવી છાપ આપે છે" કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=qcD1RNNaKwsC ધ બિગનિંગ્સ ઓફ ધ ચર્ચ] (પૉલિસ્ટ પ્રેસ 1988), પૃ. 55: "ચોથી સુવાર્તામાંનું આ લખાણ એવી છાપ આપે છે કે જ્યારે યોહાન હવે બેથનીમાં નહોતા (Jn 3:23; cf. 1:28) ત્યારે ઈસુ— યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓ સાથે—— પોતે જોર્ડન વિસ્તારમાં બાપ્તિસ્માની એક મંડળી ચલાવતા હતા. જ્યારે ઈસુએ જુડીયાનો વિસ્તાર છોડ્યો અને ગેલિલીમાં પોતાની મંડળી શરૂ કરી ત્યારે તેમણે દેખીતી રીતે પોતાની બાપ્તિસ્મા મંડળીને છોડી દીધી હતી અને ઉપદેશ અને બોધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું."</ref> બાઈબલનું જોસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર કહે છે કે "ભલે ''તેમણે'' (ખ્રિસ્તે) જાતે તેમના શિષ્યોએ આપ્યા હતા ''એટલા બધા'' ને બાપ્તિસ્મા નહોતા આપ્યા; 'કારણ કે તેમણે એક ઉદાહરણ રૂપે તેમને આપ્યું હતું, એક પછી બીજાને આગળ કરતાં રહીને.'"<ref>[http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm જૉસેફ સ્મિથ્સ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ બાઈબલ (બાઈબલનું જૉસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227060622/http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm |date=ફેબ્રુઆરી 27, 2010 }}, સેન્ટ. યોહાન પ્રકરણ 4</ref> યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન), {{bibleref2|John|3:32}}માં, નોંધે છે, કે, ભલે ઈસુ ઘણા લોકોને પોતાના બાપ્તિસ્મા તરફ આકર્ષી શક્યા, પણ તેઓ હજી પણ તેમની જુબાનીને સ્વીકારતા નહોતા,<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 97</ref> અને જોસેફસનાં વૃત્તાન્તોના આધારે, જિજસ સેમિનાર એ નિષ્કર્ષ પર આવે છે કે, ઈસુ કરતાં બાપ્તિસ્ત યોહાનનો લોકોના મન પર વધુ વ્યાપક પ્રભાવ હતો એવી શક્યતા છે.<ref name="ActJJohn">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John the Baptist |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |page=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/268 268] |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> === નવો કરાર === નવા કરારમાં પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી મહત્ત્વની પ્રથા તરીકે બાપ્તિસ્માના કેટલાક સંદર્ભો સમાવિષ્ટ છે અને, તેમાં ઈસુ દ્વારા તેની સ્થાપના અંગેના કોઈ વાસ્તવિક વૃત્તાન્તો આપવામાં આવ્યા નથી, પણ તેમાં તેમને તેમના પુનરુત્થાન પછી, વિધિ કરવા માટે તેમના શિષ્યોને, સૂચનાઓ આપતાં ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે (જુઓ મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન)).<ref>બાપ્તિસ્મા. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism પરથી મેળવેલ.</ref> તે પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક) પૉલ દ્વારા આપવામાં આવેલાં અર્થઘટનો અને પીટરના પ્રથમ સંદેશપત્રમાં બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને રજૂ કરે છે. ==== પૉલના સંદેશપત્રો ==== {{Main|Pauline epistles}} પ્રેરિત (ધર્મપ્રચારક) પૉલે 50ના દાયકામાં કેટલાક પ્રભાવશાળી પત્રો લખ્યા હતા, જેને પાછળથી ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રમાં પ્રમાણભૂત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. પૉલના મતે, બાપ્તિસ્મા આસ્થાવાનના ખ્રિસ્ત સાથેના જોડાણને, ખ્રિસ્તના મૃત્યુને, અને તેમના પુનરુત્થાનને અસર કરે છે અને તેમને રજૂ કરે છે; વ્યક્તિના પાપને દૂર કરે છે; વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક કરે છે, અને વ્યક્તિને "આત્માને ગ્રહણ કરતી" બનાવે છે. {{bibleref2c|1Cor|12:13|KJV|1 Co 12:13}}<ref name="cross2005baptism"/> પૉલનાં લખાણોના આધારે, બાપ્તિસ્માને રહસ્ય ધર્મોના સંદર્ભે અર્થઘટિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>સંસ્કાર. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> ==== માર્કની સુવાર્તા (માર્કનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|1 :1-11 આ સુવાર્તાને, સામાન્ય રીતે પ્રથમ અને મેથ્યુ અને લૂક માટે તેણે આધાર તરીકેનું કામ આપ્યું હતું તેમ માનવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત પાપોની ક્ષમાયાચના માટે બાપ્તિસ્માના પશ્ચાતાપનો ઉપદેશ આપનારા યોહાન દ્વારા ઈસુને આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી થાય છે. યોહાન ઈસુ વિશે કહે છે કે તે પાણીથી નહીં પરંતુ પવિત્ર આત્માથી બાપ્તિસ્મા આપશે. ઈસુના બાપ્તિસ્મા વખતે, તેમને ઈસુને પોતાનો પુત્ર જાહેર કરતી પ્રભુવાણી સંભળાય છે, અને તેઓ ઈસુ પર કબૂતરની જેમ આત્મા ઊતરી આવતો જુએ છે. ઈસુની મિનિસ્ટ્રી દરમ્યાન, જ્યારે જેમ્સ અને જ્હોન ઈસુને આવનારા ઈશ્વરના સામ્રાજ્યમાં માનદ્દ બેઠકો માટે પૂછે છે, ત્યારે ઈસુ પોતાની નિયતિને બાપ્તિસ્મા અને એક કપ સાથે સરખાવે છે, એ જ બાપ્તિસ્મા અને કપ (એટલે કે, શહાદત/બલિદાન) યોહાન અને જેમ્સ માટે પણ લખાયા છે.<ref name="Harris John">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "યોહાન" પૃ. 302-310.</ref> ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|16 :19-20 બીજી સદીની શરૂઆતમાં માર્કની પરંપરાગત પૂર્ણાહુતિને સંપાદિત કરવામાં આવી હતી એવું ધારવામાં આવે છે, અને એ સદીના મધ્ય ભાગમાં તેને શરૂઆતમાં સુવાર્તા સાથે જોડવામાં આવી હતી.<ref name="May Metzger Mark">{{cite book |first=Herbert Gordon |last=May |coauthors=[[Bruce Metzger]] |title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha |url=https://archive.org/details/isbn_0195283260 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1977 |pages=1213–1239 |isbn=0-19-528348-1 |oclc=3145429}}</ref> એ કહે છે કે જેઓ વિશ્વાસ રાખે છે અને જેમણે બાપ્તિસ્મા લીધા છે તેમને બચાવી લેવાશે.{{Bibleref2c|Mk|16:9-20}} ==== મેથ્યૂની સુવાર્તા (મેથ્યૂનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|મેથ્યૂ|3 :12-14 ; {{Bibleref2|Matthew|28:18-20}} મેથ્યૂ ઈસુના બાપ્તિસ્માનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ આપે છે.{{Bibleref2c|Mt|3:12-14}} મેથ્યૂની સુવાર્તામાં મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)નું સૌથી પ્રસિદ્ધ વૃત્તાન્ત પણ સામેલ છે.{{Bibleref2c-nb|Mt|28:18-20}} અહીં, સજીવન થયેલા ઈસુ, પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો) સામે આવે છે અને અનુયાયી બનાવવા, બાપ્તિસ્મા આપવા, અને ઉપદેશ આપવા માટે તેમની નિમણૂક કરે છે.<ref name="ActJMatthew">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=Matthew |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/129 129]–270 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> આ નિમણૂક શિશુ ખ્રિસ્તી ચળવળ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા કાર્યક્રમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<ref name="ActJMatthew"/> ==== અધિનિયમો ==== {{circa|85–90}}માં લિખિત, એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ(પ્રેરિતોના અધિનિયમો),<ref name="Harris Gospels">{{cite book |first=Stephen L. |last=Harris |authorlink=Stephen L. Harris |title=Understanding the Bible: A Reader's Introduction |url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8 |publisher=Mayfield Publishing Company |location=[[Palo Alto, California]] |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8/page/266 266]–268 |isbn=0-87484-696-X |oclc=12042593}}</ref> લખે છે કે યરૂશાલેમમાં પેન્ટિકૉસ્ટના એક દિવસમાં આશરે 3,000 લોકોએ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કર્યા હતા.{{bibleref2c-nb|Acts|2:41}} તે આગળ સામારિયામાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓના બાપ્તિસ્માને સાંકળે છે,{{bibleref2c-nb|Acts|8:12-13}} ઈથિઓપિયન નંપુસકોના,{{bibleref2c-nb|Acts|8:36-40}} સૉલ ઓફ ટાર્સસના,{{bibleref2c-nb|Acts|9:18}} {{bibleref2c-nb|Acts|22:16}}કોર્નેલિયસના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}} લીડિયાના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:15}} ફિલિપ્પી જેલરના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:33}} ઘણા કરિન્થિનિયનોના{{bibleref2c-nb|Acts|18:8}} અને પૉલે અંગત રીતે જે અમુક કરિન્થિઓને બાપ્તિસ્મા આપ્યા તેને સાંકળે છે.{{|1Cor|1:14-16||1 Co 1:14-16|date=May 2010}} અધિનિયમોમાં, શ્રદ્ધા અને પશ્ચાતાપને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ આવશ્યકતાઓ ગણાવવામાં આવી છે.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમો બાપ્તિસ્મા સાથે આત્મા મેળવવાને જોડે છે, પણ ચોક્કસ જોડાણ હંમેશાં એકસમાન હોતું નથી.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં, યોહાનના બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયેલી અને પરિણામે જેમણે હજી પવિત્ર આત્માને મેળવવો બાકી છે તેવી બાર વ્યક્તિઓની વાત પણ કરવામાં આવી છે, તેમને પૉલ દ્વારા ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા માટે મોકલવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે.{{bibleref2c-nb|Acts|19:1-7}} {{bibleref2|Acts|2:38}}, {{bibleref2|Acts|10:48}} અને {{bibleref2|Acts|19:5}} "ઈસુના નામે" અથવા "પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તના નામે" બાપ્તિસ્માની વાત કરે છે, પણ આ જ સૂત્ર એ વખતે વાપરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તેને પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે.<ref name="cross2005baptism"/> === પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો સમયગાળો === {{Main|Apostolic Age}} પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો યુગ એ ઈસુના જીવનથી માંડીને છેલ્લા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ના મૃત્યુ સુધીનો {{c.|100}} (જુઓ બિલવ્ડ ડિસાઈપલ (પ્રિય શિષ્ય)) સમયગાળો છે. નવા કરારનો મોટો ભાગ આ સમયગાળા દરમ્યાન લખાયો હતો, અને બાપ્તિસ્માના પ્રાથમિક સંસ્કારો અને યૂકરિસ્ટ(પ્રભુભોજન)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રોટેસ્ટન્ટોને મન પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગના ચર્ચનું મૂલ્ય સવિશેષ છે કારણ કે તે ઈસુના સાચા સંદેશની સાખ પૂરે છે, જે તેમના મતે ગ્રેટ એપોસ્ટાસી (Great Apostasy) દરમ્યાન ધીમે ધીમે ભ્રષ્ટ થઈ ગયો હતો. યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓના પ્રભાવના કારણે, ઉપવાસની સાથે સાથે બાપ્તિસ્માની પ્રથા પણ ખ્રિસ્તી પ્રથામાં પ્રવેશી હશે.<ref name="ActJJohn"/> 16 ટૂંકાં પ્રકરણોનું અનામી પુસ્તક, ધ ''ડિડાચે'' અથવા ''ટિચિંગ્સ ઓફ ધ ટ્વેલ્વ એપોસ્ટ્લ્સ(બાર પ્રેરિતોના ઉપદેશો)'' , કદાચ બાઈબલ સિવાય, બાપ્તિસ્માની વિધિ દર્શાવતી, જાણવામાં આવી હોય તેવી સૌથી પૂર્વકાલીન લેખિત સૂચનાઓ છે. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ {{c.|60–80 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages">{{cite book |first=Robert Walter |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |coauthors=Roy W. Hoover |chapter=Stages in the Development of Early Christian Tradition |title=The Five Gospels: The Search for the Authentic Words of Jesus : New Translation and Commentary |url=https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=New York City |year=1993 |page=[https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk/page/n153 128] |isbn=0-02-541949-8 |oclc=28421734}}</ref> બીજી આવૃત્તિ, કેટલાક ઉમેરા અને વધારાઓ સાથે, {{c.|100–150 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages"/> 19મી સદીમાં, આ પુસ્તક ફરીથી મળ્યું હતું, એને તે પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગમાંના ખ્રિસ્તી ધર્મને એક અનન્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરતું હતું. વિશેષ કરીને, તેમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના બે પાયાના સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું: પવિત્ર પ્રભુભોજન (યૂકરિસ્ટ) અને બાપ્તિસ્મા. બાપ્તિસ્મા માટે બને ત્યાં સુધી "જીવંત જળ"(એટલે કે, અહીં વહેતા પાણીને જીવનના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવ્યું છે)માં નિમજ્જન આપવાની પસંદગી તેમાં સૂચવવામાં આવી છે<ref name="Strang">{{cite book |first=Veronica |last=Strang |chapter=Water in the Church |chapterurl=http://books.google.com/books?id=A2KNb4x8O6UC&pg=PA90 |title=The Meaning of Water |publisher=[[Berg Publishers]] |year=1997 |page=91 |isbn=1-85973-753-6 |quote=Fonts and baptisteries were constructed with taps and channels to ensure that they were supplied with moving water,which, as Schmemann points out, is symbolically crucial: 'The early Christian prescription is to baptize in living water. This is not merely a technical term denoting running water as distinct from standing water… it is this understanding that determined the form and theology of the baptismal font… The characteristic feature of the "baptistery" was that water was carried into it by a conduit, thus remaining "living water".'}}</ref> અથવા, જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો પછી સ્થિર પાણીમાં, બને ત્યાં સુધી તેના કુદરતી તાપમાને જ નિમજ્જન આપવાનું સૂચવાયું છે, પણ તેમાં એ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે નિમજ્જન માટે પૂરતું પાણી ન હોય, ત્યારે માત્ર માથા પર પાણી રેડવું પણ પૂરતું છે.<ref>"(7:1) બાપ્તિસ્મા અંગે, આ પ્રમાણે બાપ્તિસ્મા આપોઃ આ તમામ બાબતો પહેલાં કહી લીધા પછી, પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામમાં, વહેતાં પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો. (7:2) પણ જો તમારી પાસે વહેતું પાણી ન હોય, તો અન્ય પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો; અને જો તમે ઠંડા પાણીમાં ન કરી શકો તેમ હો, તો હૂંફાળા પાણીમાં કરો. (7:3) પણ જો તમારી પાસે બંનેમાંથી કોઈ ન હોય, તો પિતાના અને પુત્રના તથા પવિત્ર આત્માના નામમાં મસ્તિષ્ક પર ત્રણ વખત પાણી રેડો." [http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ''ડિડાચે (Didache)'' , પ્રકરણ 7].</ref><ref name="Metzger">{{cite book |first=Marcel |last=Metzger |chapter=The Order of Baptism in the ''Didache'' |chapterurl=http://books.google.com/books?id=z6V2wb2ckPcC&pg=PA25 |title=History of the Liturgy: The Major Stages |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Minnesota]] |year=1997 |pages=25–26 |isbn=0-8146-2433-2 |quote=The Didache recognizes the superior value of running water for the baptismal immersion but does not impose it as a necessary condition… The regulations of the Didache also forsee the case in which immersion is impossible for lack of water and prescribe baptism by pouring water three times on the candidate's head.}}</ref><ref name="ECT">{{cite book |first=Jean-Yves |last=Lacoste |authorlink=Jean-Yves Lacoste |title=Encyclopedia of Christian Theology: G – O |publisher=[[Routledge]] |location=[[Milton Park]] |year=2005 |page=1607 |isbn=0-5795-8250-8 |quote=According to the Didache (1st century), baptism should be done by a triple immersion in running water.}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite book |first=Wayne A. |last=Meeks |editors=Margaret Mary Mitchell and Frances Margaret Young |chapter=Baptism: ritual of initiation |chapterurl=http://books.google.com/books?id=6UTfmw_zStsC&pg=PA160 |title=The Cambridge History of Christianity |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2006 |pages=160–161 |isbn=0-521-81239-9 |quote=The Didache, representing practice perhaps as early as the beginning of the second century, probably in Syria, also assumes immersion to be normal, but it allows that if sufficient water for immersion is not at hand, water may be poured three times over the head (7:3).}}</ref><ref name="ISBE">{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=419 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=This seems to say that to baptize by immersion was the practice recommended for general use, but that the mode of affusion was also valid and enjoined on occasions}}</ref> મેથ્યુના ({{c.|80–85}}<ref name="Harris Gospels">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "ધ ગોસ્પેલ્સ" પૃ. 266-268.</ref>) ગ્રેટ કમિશનમાં, ખ્રિસ્તીઓને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref name="ActJMatthew"/> કમસે કમ 1લી સદીના અંત ભાગથી લઈને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા અપાતો આવ્યો હતો.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં ({{c.|90}}),<ref name="Harris Gospels"/> ખ્રિસ્તીઓને "ઈસુના નામે"{{Bibleref2c|Ac|19:5}} બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતો હોવાનું લખ્યું છે, અલબત્ત તેનો અર્થ બોલવામાં આવતું સૂત્ર થતું હતું કે કેમ તે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="cross2005baptism"/> શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવા બાબતે નવા કરારમાં કોઈ જ હકારાત્મક પુરાવો નથી તે બાબતે એકંદરે સહમતિ છે,<ref>{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=417 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=It is frankly admitted by paedo-baptist scholars that the NT gives no warrant for infant baptism}}</ref><ref>{{cite book |first=Geoffrey William |last=Bromiley |chapter=baptizo |chapterurl=http://books.google.com/books?id=ltZBUW_F9ogC&pg=PA92 |editor=[[Gerhard Kittel]] and Gerhard Friedrich |title=Theological dictionary of the New Testament |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1985 |page=94 |isbn=0-8028-2404-8 |oclc=11840605 |quote=Infant baptism, which cannot be supported from NT examples…}}</ref> અને ડિડાચે દ્વારા બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારો માટેની જે પૂર્વ આવશ્યકતાઓ મૂકવામાં આવી છે તેને લાક્ષણિક ઢબે શિશુ બાપ્તિસ્મા રોકવા માટેનાં પગલાં તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |first=Randolph A. |last=Miller |year=2002 |title=A Historical and Theological Look at the Doctrine of Christian Baptism |publisher=[[iUniverse]] |isbn=9780595215317 |page=[http://books.google.com/books?id=XEGx1kbcNgYC&pg=PA140 140] |quote=It is often maintained that the Didache, a very early second-century document describing the practices of the first-century church, including baptism, knows nothing of infant baptism and excludes the possibility of it in the early church because of the fasting and confession of the candidate mentioned in the text.}}</ref><ref>{{cite book |first=J. Rodman |last=Williams |authorlink=J. Rodman Williams |year=1996 |title=Renewal Theology: Systematic Theology from a Charismatic Perspective |publisher=[[Zondervan]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |page=[http://books.google.com/books?id=aQWkXnpx2XkC&pg=RA2-PA236 236] |oclc=36621651 |isbn=9780310209140 |quote=For example, the Didache has a section on baptism (as we have seen) that concludes with this statement: 'And before the baptism, let the one baptizing and the one who is to be baptized fast. …Also, you must instruct the one who is to be baptized to fast for one or two days beforehand' (The Apostolic Fathers 7:4). Obviously none of this is applicable to infants}}</ref><ref>{{cite book |first=Tatha |last=Wiley |year=2002 |title=Original sin: origins, developments, contemporary meanings |publisher=[[Paulist Press]] |location=New York City |page=[http://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&pg=PA38 38] |isbn=0-8091-4128-0 |oclc=50404061 |quote=The ''Didache''’s assumption of adult baptism offers evidence that its author did not suppose human beings were in need of divine forgiveness from birth}}</ref> === પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ === {{Main|Early Christianity#Baptism}} બાપ્તિસ્મા અંગેની શરૂઆતની ખ્રિસ્તી માન્યતાઓ (પ્રેરિતો/ધર્મપ્રચારકોના યુગ પછી પાળવામાં આવતો ખ્રિસ્તી ધર્મ) પરિવર્તનશીલ હતી.<ref name="ODWR"/> પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના સૌથી સામાન્ય રૂપમાં, ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં આવતો અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હતું.<ref name="ODWR"/> માંદા કે મરણશીલને અપાતા બાપ્તિસ્મામાં સામાન્ય રીતે આંશિક નિમજ્જન સિવાયનો વિકલ્પ ઉપયોગમાં લેવાતો અને તે છતાં તેને સ્વીકૃત ગણવામાં આવતો હતો.<ref name="cathen">{{cite encyclopedia |first=William |last=Fanning |title=Baptism |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |access-date=February 24, 2009 |publisher=Robert Appleton Company |location=New York City}}</ref> 3જી અને 4થી સદીમાં બાપ્તિસ્માનું ધર્મશાસ્ત્ર ચોક્સાઈવાળું બન્યું.<ref name="ODWR"/> પહેલાં બાપ્તિસ્મા પછી આદેશો આપવામાં આવતા હતા, પણ પછી ખાસ કરીને ચોથી સદીમાં સનાતન ખ્રિસ્તી માન્યતાથી ઊલટો મત(હેરિસિ)નો ઉદય થતો ગયો તેમ,આસ્થાવાનોને બાપ્તિસ્મા આપતાં પહેલાં ચોક્કસ આદેશો આપવાનું ચલણ વધતું ગયું હતું.<ref name="catechumen"/> ત્યાં સુધીમાં, બાપ્તિસ્મા પાછો ઠેલવાનું વલણ સામાન્ય બની ગયું હતું, અને આસ્થાવાનોનો એક મોટો હિસ્સો માત્ર કૅટિક્યૂમૅન(catechumen)(મરતો ન હોય ત્યાં સુધી કૉન્સ્ટન્ટાઈન(Constantine)ને બાપ્તિસ્મા આપવામાં નહોતા આવતા) હતો; પણ ત્યારબાદ જે વિધિ ખરેખર વયસ્કો માટે હતો તેમાં ફેરફાર સાથે, ધર્માન્તર કરનાર વયસ્કના બાપ્તિસ્મા કરતાં ખ્રિસ્તીઓના બાળકોને બાપ્તિસ્મા આપવાનું વધુ સામાન્ય બનતું ગયું, અને કૅટિક્યૂમૅનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થતો ગયો.<ref name="catechumen">કૅટિક્યુમૅન. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99350/catechumen પરથી મેળવેલ.</ref> પાપોની માફી માટે બાપ્તિસ્મા છે એવું માનવામાં આવતું હતું, એટલે બાપ્તિસ્મા લીધા પછીનાં પાપો વિશેનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. કેટલાકે, મૃત્યુના ભય હેઠળના સ્વધર્મ ત્યાગ માટે સુદ્ધાં અને અન્ય ગંભીર પાપ માટે વ્યક્તિને હંમેશાં માટે ચર્ચથી વિખૂટી પાડી દેવાનો આગ્રહ રાખ્યો. સંત સાયપ્રિનનાં લખાણોમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમ, અન્યોએ "ચૂક કરનાર વ્યક્તિ"ને આસાનીથી ધર્મમાં પાછા લેવાનો પક્ષ લીધો. આ અંગેનો પ્રચલિત નિયમ એ હતો કે પ્રાયશ્ચિત માટેના સમયગાળામાંથી પસાર થયા બાદ જ, અને તેમાં તેમનો સહૃદયી પસ્તાવો નિદર્શિત થતો હોય તો જ પછી તેમને ધર્મમાં પાછા ફરવા દેવાતા હતા. જેને સામાન્ય રીતે હવે નાઈસીની સિદ્ધાન્ત-સાર કહેવામાં આવે છે, જે 325ની નાઈસિયાની પ્રથમ સભા દ્વારા અપનાવાયેલા લખાણ કરતાં લાંબો, અને 381માં કોન્સ્ટાન્ટિનોપલની પ્રથમ સભા દ્વારા એ રૂપમાં તેને અપનાવવામાં આવ્યો હોવાથી, નાઈસનો-કોન્સ્ટાન્ટિનોપોલિટન સિદ્ધાન્ત-સાર તરીકે પણ જાણીતો બનેલો સિદ્ધાન્ત-સાર, કદાચ ત્યારે કોન્સ્ટાન્ટિનોપલમાં, 381 સભાના સ્થળે, ઉપયોગમાં લેવાતો બાપ્તિસ્માને લગતો સિદ્ધાન્ત-સાર હશે.<ref name="cross2005nicenecreed">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Nicene Creed |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> === પ્રારંભિક મધ્ય યુગ === મૃત્યુશૈયા સુધી બાપ્તિસ્માને પાછો ઠેલવાના પહેલાંના પ્રચલિત ચલણના સ્થાને, મૂળ પાપના ધર્મશાસ્ત્રના વિકાસની સાથે સાથે, શિશુ બાપ્તિસ્મા સામાન્ય બનતા ગયા.<ref name="ODWR"/> પેલૅજિયસથી વિરુદ્ધ, ઑગસ્ટાઈને એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સદ્ગુણી વ્યક્તિઓ અને બાળકોની મુક્તિ માટે પણ બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે. [[ચિત્ર:Baptême Cathédrale de Troyes 290308.jpg|thumb|left|ટ્રોયસ કૅથેડ્રલ(મુખ્ય દેવળ)માં એક શિલ્પ સમૂહમાં પ્રદર્શિત હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈનનો બાપ્તિસ્મા (1549)]] === મધ્ય યુગ === બારમી સદીમાં "સંસ્કાર" શબ્દનો અર્થ સંકુચિત થતો ગયો અને માત્ર સાત વિધિઓ સુધી મર્યાદિત રહી ગયો, જેમાંનો એક વિધિ બાપ્તિસ્મા હતો, જ્યારે અન્ય પ્રતીકાત્મક વિધિઓ "સંસ્કાર વિધિઓ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા.<ref name="cross2005sacrament">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Sacrament |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> બારમી અને ચૌદમી સદી વચ્ચેના ગાળામાં, પશ્ચિમ યુરોપમાં બાપ્તિસ્મા આપવાના વિધિની સામાન્ય પદ્ધતિ જલાભિષેક પૂરતી રહી ગઈ, અલબત્ત કેટલાંક સ્થળોએ છેક સોળમી સદી સુધી પણ નિમજ્જન જ ચાલુ રહ્યું.<ref name="cathen"/> સમગ્ર મધ્ય યુગ દરમ્યાન, બાપ્તિસ્મા માટે આવશ્યક પ્રકારની સવલતમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા હતા, 13મી સદીમાં પિસા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરીના, એક સાથે થોડાક વયસ્કો નિમજ્જન માટે સાથે ઊભા રહી શકે તેટલા મોટા બાપ્તિસ્મા માટેના કુંડથી માંડીને, 6ઠ્ઠી સદીની બૅપ્ટીસ્ટરીના જૂના કોલોન કૅથેડ્રલમાં અડધો મીટર ઊંડાં બૅસિન સુધીના ફેરફારો.<ref>{{cite web |title=Baptismal Font from the Cologne Baptistery |first=Sebastian |last=Ristow |publisher=[[Cologne Cathedral]] |url=http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |access-date=February 24, 2009 |year=2005 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429220140/http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |url-status=dead }}</ref> પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને આ વિધિ કરાવવા માટે પાણીથી પ્રક્ષાલનને અને બાપ્તિસ્માના ત્રયી(ટ્રિનિટેરિયન) સૂત્રને આવશ્યક ગણે છે. ધર્મ સંબંધી વિદ્વતા ત્યારે પ્રચલિત એરિસ્ટોટેલિયન ફિલસૂફીમાંથી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને, આ બંને તત્ત્વોનો સંસ્કારના દ્રવ્ય અને સ્વરૂપ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ, ધાર્મિક શિક્ષા માટે પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક, આ બંને તત્ત્વોની આવશ્યકતા અંગેનું શિક્ષણ આપતી વખતે, કોઈ પણ સંસ્કાર વિધિઓની વાતમાં ક્યાંય આ ફિલસૂફીના શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતું નથી.<ref>અનુક્રમમાં "દ્રવ્ય" અને "સ્વરૂપ" શબ્દો મળતા નથી, ન તો તે [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P35.HTM વિભાગ 1131]માં આપેલી સંસ્કારની વ્યાખ્યાઓમાં જોવા મળે છે. પુસ્તકની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિમાં આપવામાં આવેલા સર્ચમાં "દ્રવ્ય" શબ્દનો કોઈ ઉપયોગ મળતો નથી, અને "સ્વરૂપ" શબ્દ માત્ર [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P4B.HTM વિભાગ 1434]માં મળે છે, જેનું શીર્ષક છે "ખ્રિસ્તી જીવનમાં પ્રાયશ્ચિતનાં અનેક સ્વરૂપો", જે સંસ્કારો વિશે નથી.</ref> === સુધારણા === {{Main|Lutheranism#Baptism}} {{Lutheranism}} 16મી સદીમાં, માર્ટિન લૂથરે બાપ્તિસ્માને એક સંસ્કાર ગણ્યો હતો. લૂથરનોના મતે, બાપ્તિસ્મા એ "ઈશ્વર કૃપાનું માધ્યમ" હતું, જેના થકી પ્રભુ "પુનરુજ્જીવનના પ્રક્ષાલન"{{Bibleref2c|Titus|3:5}} તરીકે "તારનારી આસ્થા" સર્જે છે અને તેને દૃઢ બનાવે છે, જેમાં શિશુઓ અને વયસ્કો ફરીથી જન્મ પામે છે.{{Bibleref2c|Jn|3:3-7}} કારણ કે આસ્થાનું સર્જન એ સંપૂર્ણપણે ઈશ્વરના હાથમાં છે, એટલે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિનાં કૃત્યો પર તે આધાર રાખતી નથી, પછી એ શિશુ હોય કે વયસ્ક. ભલે બાપ્તિસ્મા લેનાર શિશુ એ આસ્થાને સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત ન કરી શકે, પણ લૂથરનો માને છે કે તે હંમેશાં હાજર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |title=Baptism and Its Purpose |publisher=[[Lutheran Church – Missouri Synod]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 6, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206220443/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |url-status=dead }}</ref> કારણ કે એ માત્ર આસ્થા જ છે કે જે દૈવી ભેટો મેળવે છે, લૂથરનો કબૂલે છે કે બાપ્તિસ્મા "પાપોની માફી આપે છે, મૃત્યુ અને શેતાનથી છુટકારો આપે છે, અને ઈશ્વરના શબ્દો અને વચનો જાહેર કરે છે તે મુજબ, જેઓ આ માનતા હોય તે તમામને શાશ્વત મુક્તિ આપે છે."<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=The Sacrament of Holy Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |access-date=February 24, 2009 |title=[[Luther's Small Catechism]] |year=2009 |origyear=1529 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920070231/http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |url-status=dead }}</ref> પોતાના લાર્જ (વિશાળ) કૅટિકિઝમમાં, લૂથર શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના વિશેષ વિભાગમાં દલીલ કરે છે કે શિશુ બાપ્તિસ્મા ઈશ્વરને પસંદ છે કારણ કે આ રીતે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિઓ પુનર્જન્મ પામી હોય છે અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણ પામી હોય છે.<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=Of Infant Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |access-date=February 24, 2009 |year=2009 |origyear=1529 |title=[[Luther's Large Catechism]] |archive-date=જૂન 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613061118/http://bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |url-status=dead }}</ref> સ્વિસ સુધારક હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્માને ધાર્મિક સંસ્કારનું સ્થાન આપવાનો ઇનકાર કરીને લૂથરનોથી જુદા પડે છે. ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુ ભોજનને ધાર્મિક સંસ્કારો તરીકે માને છે, પણ તે દીક્ષા સમારંભના અર્થમાં.<ref name="cross2005baptism"/> આ સંસ્કારો પ્રતીકાત્મક હોવા બાબતેની તેમની સમજણ તેમને લૂથરથી જુદા પાડે છે. [[ચિત્ર:Jordan river baptism cue.jpg|thumb|left|યર્દન (જોર્ડન) નદીમાં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા માટે રાહ જોતાં લોકો]] ઍનાબાપ્ટિસ્ટો(જેનો અર્થ થાય છે "પુનઃબાપ્તિસ્મા-દાતા")એ લૂથરનો તેમ જ કૅથોલિકો દ્વારા જળવાતી પ્રથાને એવી સમૂળગી રીતે નકારી કાઢી કે તેમણે તેમના સમુદાય સિવાય બહાર આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારવાનો જ ઇનકાર કર્યો. તેમણે ધર્માન્તર કરનારાઓને એ ભૂમિકાએ "પુનઃબાપ્તિસ્મા આપ્યા" કે વ્યક્તિની ઇચ્છા વિના તેને બાપ્તિસ્મા આપી ન શકાય, અને એક શિશુ, કે જે બાપ્તિસ્માની વિધિમાં શું થાય છે તે સમજી શકતું નથી અને જેને ખ્રિસ્તી ધર્મની વિભાવનાઓ અંગે કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન નથી, તેના બાપ્તિસ્મા ખરેખર થયા જ નથી હોતા. શિશુઓના બાપ્તિસ્માને તેઓ બાઈબલ-બહારનું જુએ છે, જે હજી પોતાની આસ્થાને કબૂલી શકે તેમ નથી અને જેણે, હજી સુધી કોઈ પાપ કર્યાં નથી, તેમને મુક્તિની એવી સમાન જરૂરિયાત પણ હોતી નથી. એટલે જેમને શિશુઅવસ્થામાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવાને ઍનાબાપ્ટિસ્ટો અને અન્ય બાપ્ટિસ્ત સમુદાયો ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા આપતા હોવાનું ગણતા નથી, કારણ કે, તેમની દૃષ્ટિએ, શિશુ બાપ્તિસ્મા એ કોઈપણ અસર વિનાનું છે. અમિષ, પુનરુદ્ધાર ચર્ચો (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો/ખ્રિસ્તી ચર્ચ), હટેરાઈટ, બાપ્ટિસ્ત, મેનોનાઈટ અને અન્ય સમુદાયો આ પ્રથામાંથી પેદા થયા છે. પેન્ટિકૉસ્ટલ, કરિશ્માપૂર્ણ અને મોટા ભાગનાં બિન-સાંપ્રદાયિક ચર્ચો પણ આ દૃષ્ટિકોણમાં માને છે.<ref name="Brackney"/> == પદ્ધતિ અને શૈલી == [[ચિત્ર:Child baptism with water.jpg|thumb|left|150px|જલધારા દ્વારા એક બાળકના બાપ્તિસ્મા]] ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા નીચે જણાવેલાં ત્રણ સ્વરૂપોમાંથી એક અનુસાર, કૃત્યને કાં તો એક વખત અથવા ત્રણ વખત કરીને કરવામાં આવે છેઃ<ref>[http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 ઈર્વિન ફાહ્લબુશ, જિઓફ્રેય વિલિયમ બ્રોમિલી, ડૅવિડ બી. બાર્રેટ્ટ. ધ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી (વમ(Wm).][http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 બી. ઈઅર્ડમૅન્સ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-8028-2413-7), પૃ. 562]</ref><ref>[http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ડિડાચે(Didache), પ્રકરણ 7:] "માથા પર ત્રણ વખત પાણી રેડો".</ref> === અભિસિંચન === {{Main|Aspersion}} અભિસિંચન એ માથા પર પાણીનો છંટકાવ કરવો તે છે. === અભિષેક/જલધારા === {{Main|Affusion}} અભિષેક એ માથા પર પાણી રેડવું તે છે. === નિમજ્જન === {{Main|Immersion baptism}} નિમજ્જન માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ "ઈમર્સન" તાજેતરની લૅટિનના ''immersionem'' (ઈમર્સનેમ) પરથી આવ્યો છે, જે ક્રિયાપદ ''immergere'' (''in'' - "માં" + ''mergere'' "ડૂબકી") પરથી બન્યો છે. બાપ્તિસ્માને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી, કેટલાક લોકો કોઈ પણ પ્રકારના ડૂબવાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે, પછી તેમાં શરીર પૂરેપૂરું પાણીની અંદર હોય કે માત્ર અંશતઃ જ પાણીમાં ડૂબેલું હોય; આમ નિમજ્જન થકી તેઓ સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ નિમજ્જનની વાત કરતા હોય છે. અન્યો, ઍનાબાપ્તિસ્તની પ્રથાના લોકો, કોઈને સંપૂર્ણપણે પાણીની સપાટી નીચે ડુબાડવાના (ડૂબકી) અર્થમાં જ "નિમજ્જન" શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=immersion</ref><ref>{{cite web | title= 1689 Baptist Catechism | url= http://www.desiringgod.org/AboutUs/OurDistinctives/ABaptistCatechism/ | date= | editor= John Piper | access-date= 3 February 2010}}</ref>. બાપ્તિસ્માના એક પ્રકાર, કે જેમાં પાણીમાં ઊભેલી વ્યક્તિને પાણીની સપાટીની નીચે ડુબાડ્યા વિના, તેના પર પાણી રેડવામાં આવે છે, તેના માટે પણ "નિમજ્જન" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref name="ODCCimmersion">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Immersion |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] and [[New York]]|year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/827 827] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref><ref name="Pinehurst">{{Cite web |url=http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |title=પાઈનહુર્સ્ટ યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચની વેબસાઈટ પર પ્રકાશિત અભ્યાસ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021205649/http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |url-status=dead }}</ref> "નિમજ્જન" શબ્દના આ ત્રણ અર્થો અંગે વધુ વિગતે જાણવા માટે, જુઓ નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા. જ્યારે "ડૂબકી"ના વિરોધી તરીકે "નિમજ્જન"નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>વૈજ્ઞાનિક સંદર્ભમાં, બે શબ્દોને મોટા ભાગે પરસ્પર વિશિષ્ટ રીતે સમજવામાં આવે છે. ગણિતમાં તેનાં ઉદાહરણો મળે છે (જુઓ [http://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&amp;pg=PA214&amp;lpg=PA214&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=1REtDR4qL_&amp;sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CB4Q6AEwBjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20submersion&amp;f=false રાલ્ફ અબ્રાહમ, જેરોલ્ડ ઈ. માર્સદન, ટુડોર એસ. રા. iu, બહુવિધ, ટેન્સર વિશ્લેષણ, અને ઍપ્લિકેશન્સ], પૃ. 196 અને [http://books.google.com/books?id=jSeRz36zXIMC&amp;pg=PA168&amp;lpg=PA168&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=p1VsHU6gOu&amp;sig=wgkwyvu4_KeOKXu8VIZvM1fcHVA&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CBAQ6AEwAjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20&amp;f=false ક્લાઉસ ફ્રિત્ઝશ, હાન્સ ગ્રાઉર્ટ, હોલોમોર્ફિક ફંક્શન્સ ટુ કૉમ્પ્લેક્સ મૅનિફોલ્ડ્સ], પૃ. 168), તબીબશાસ્ત્રમાં ([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1724326/ નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબવા, અને હૃદયના ધબકારાની ફેરફારક્ષમતા પર સ્કૂયુબે ડાઈવિંગ)], અને ભાષા શીખવી ([http://www.strath.ac.uk/media/departments/curricularstudies/scilt/publications/immersion/chapter_1.pdf શાળામાં દ્વિતીય ભાષામાં નિમજ્જન).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206222358/https://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=1REtDR4qL_&sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CB4Q6AEwBjgy |date=ડિસેમ્બર 6, 2014 }}</ref> ત્યારે તે બાપ્તિસ્માના એ રૂપને સૂચવે છે જેમાં ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં અથવા ઘૂંટણિયે બેઠેલો રાખવામાં આવે છે અને તેના શરીરના ઉપરના ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવે છે. ઓછામાં આછું બીજી સદીના સમયથી પશ્ચિમમાં અને પૂર્વમાં આ અર્થમાં નિમજ્જન નિયોજિત કરવામાં આવે છે અને પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં જે રૂપમાં સામાન્ય રીતે બાપ્તિસ્માને ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું છે તે આ છે. પશ્ચિમમાં, 8મી સદીની આસપાસ જલધારા બાપ્તિસ્માએ, બાપ્તિસ્માની આ પદ્ધતિનું સ્થાન લેવાની શરૂઆત કરી હતી, પણ પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મમાં હજી પણ તેનો પ્રયોગ ચાલુ છે.<ref name="ODCCimmersion"/><ref name="Pinehurst"/><ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02274a.htm કૅથોલિક એનસાયક્લોપિડીયા, લેખ ''બાપ્તિસ્માનું પાત્ર (બૅપ્ટિસ્મલ ફોન્ટ)'' ]</ref> === પાણીમાં ડુબાડવું === [[ચિત્ર:Russian-baptism.JPG|thumb|right|240px|પૂર્વીય રૂઢિવાદી ચર્ચ(ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ)માં ડૂબકી થકી બાપ્તિસ્મા (સોફિયા કૅથેડ્રલ, 2005)]] પાણીમાં ડુબાડવા માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ સ્બમર્શન તાજેતરની લૅટિનમાંથી (''સબ(sub)-'' "નીચે, તળે" + મેર્જરે(''mergere'' ) "બોળવું, ડૂબકી")<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/submerge</ref> આવ્યો છે અને ક્યારેક તેને "સંપૂર્ણ નિમજ્જન" કહેવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્માના આ રૂપમાં ઉમેદવારના શરીરને પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવે છે. રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ અને કેટલાક અન્ય પૂર્વીય (ઈસ્ટર્ન) ચર્ચોમાં તેમ જ ઍમ્બ્રોઝયન(Ambrosian) વિધિમાં પણ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે (અલબત્ત, ડુબાડવા કરતાં અલગ રૂપ તરીકે, નિમજ્જન પણ હવે સામાન્ય છે). શિશુઓના બાપ્તિસ્માના રોમન વિધિમાં આપવામાં આવેલી પદ્ધતિઓમાંથી તે એક છે. પ્રાચીન ચિત્રાત્મક રજૂઆતો અને પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના પાણીનાં પાત્રોના કદના બચેલાં પુરાવાઓ પરથી, એ ધારણાને પડકારવામાં આવી હતી કે પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય પ્રથાઓ વિશે વાત કરતી વખતે ઇતિહાસકારોએ વાપરેલો શબ્દપ્રયોગ "નિમજ્જન",<ref name="ECT"/><ref name="Cambridge"/> પાણીમાં ડુબાડવાનો ઉલ્લેખ કરતો હતો.<ref name="cross2005submersionm">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Submersion |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/1563 1563] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}, પૃ. 1563; cf. {{cite book |first=Louis Charles |last=Wilson |year=1895 |title=The History of Sprinkling |url=https://archive.org/details/historyofsprinkl0000wils |location=[[Cincinnati]] |publisher=Standard Publishing |oclc=4759559}}{{pn}}</ref> હજી પણ વારંવાર તેને ''નિમજ્જન'' સાથે ગૂંચવી દેવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Baptism at Northolt Park Baptist Church (cropped).jpg|alt=|left|thumb|240x240px|નિમજ્જન દ્વારા ઇવાન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્ત માને છે "ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે. ...તે એક આજ્ઞાંકિત કૃત્ય છે જે ક્રૂસારોપિત, દફનાવેલ, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં, પાપ માટે આસ્થાવાનના મૃત્યુમાં, જૂના જીવનના દફનમાં અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જીવનની કેડી પર ચાલવા માટેના પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે" (પદલોપને સંદર્ભિત અવતરણ અનુસાર જ રાખવામાં આવ્યો છે).<ref>સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શનની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુનું છેલ્લું ભોજન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312082918/http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp |date=માર્ચ 12, 2013 }}. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં વિશ્વાસ રાખનારા મોટા ભાગના અન્ય ખ્રિસ્તીઓની જેમ, બાપ્તિસ્તો બાઈબલના પરિચ્છેદો<ref>જેમ કે {{bibleref2|Colossians|2:12–13}} અને {{bibleref2|Romans|6:2–13}}</ref> વાંચીને સૂચિત કરે છે કે આ પ્રથા હેતુપૂર્વક દફન અને પુનરુત્થાનને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે. વિશેષ કરીને જ્યારે નિમજ્જન વિધિને પ્રેક્ષકો સમક્ષ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સંપૂર્ણ નિમજ્જન વિધિ દફનને (જ્યારે બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિ પાણીની સપાટીની નીચે ડૂબકી મારે છે, જેમ કે દફન પામી હોય), અને પુનરુત્થાનને (જ્યારે વ્યક્તિ પાણીની બહાર નીકળે છે, જાણે કે કબરમાંથી પાછી બેઠી થતી હોય) ચિત્રિત કરે છે- પાપ કેન્દ્રિત જીવનની પુરાણી ઢબનું "મૃત્યુ" અને "દફન", અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે પ્રભુ કેન્દ્રિત નવું જીવન શરૂ કરવા પ્રતિનું "પુનરુત્થાન". આવા ખ્રિસ્તીઓ લાક્ષણિક ઢબે માને છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એક ખ્રિસ્તીના આધ્યાત્મિક રીતે "પુનર્જન્મ"નું ''પ્રતીક'' છે (પણ તે તેને પેદા કરતો નથી), એવા સૂચિતાર્થ સાથે {{bibleref2|John|3:3-5}} પણ આ દૃષ્ટિકોણને ટેકો આપે છે.<ref>વિલિયમ એચ. બ્રાકની. "બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)" બાપ્તિસ્ત હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.જૂન 18, 2009. http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> [[ચિત્ર:Submersion baptism, Pichilemu, Chile.jpg|300px|thumb|ચિલેના પિચિલેમુના લાસ ટેર્રાઝાસ સમુદ્રકિનારે, કમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તના સમુદાય)માં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા.|link=Special:FilePath/Submersion_baptism,_Pichilemu,_Chile.jpg]] ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો) પણ પાણીમાં ડુબાડીને બાપ્તિસ્મા આપે છે,<ref>Disciples.org, સ્વામિત્વ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ) [http://www.disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx બાપ્તિસ્મા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212163819/http://disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx |date=ડિસેમ્બર 12, 2010 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "જેમ બાપ્તિસ્મા ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને રજૂ કરે છે, તેમ તે પસ્તાવો કરનાર આસ્થાવાનના જૂના સ્વના મૃત્યુ અને દફન, તથા ખ્રિસ્તમાં તદ્દન નવા આનંદસભર જન્મને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે."</ref> અલબત્ત આ ધાર્મિક સિદ્ધાંત, જેઓ અલગ ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા પ્રથાથી બાપ્તિસ્મા પામ્યા હોય તેમને ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવાનું સૂચવતો નથી.<ref>Disciples.org [http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ): અ રિફોર્મ્ડ નોર્થ અમેરિકન મેઈનસ્ટ્રીમ મોડરેટ ડિનોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927183904/http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf |date=સપ્ટેમ્બર 27, 2011 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "આપણી બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુના છેલ્લા ભોજનની રૂઢિઓ વિશ્વવ્યાપી છે. આસ્થાવાનના નિમજ્જનની પ્રથા પાળતા હોવા છતાં, મોટા ભાગના ધાર્મિક સમુદાયો અન્ય ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને માન્ય રાખે છે."</ref> જેમનાં મૂળિયાં પુનઃસ્થાપન ચળવળમાં પણ છે તે, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો(ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ)માં, બાપ્તિસ્મા માત્ર શારીરિક નિમજ્જન સાથે જ આપવામાં આવે છે.<ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}} નવા કરારમાં વપરાયેલા શબ્દ ''બાપ્તિઝો(baptizo)'' ના અર્થની તેમની સમજણ પર આ આધારિત છે, એવી માન્યતા કે તે ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને બહુ બહુ નજીકથી મળતું આવે છે, અને ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં વપરાતી પદ્ધતિ નિમજ્જન હતી, તથા જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે પાછળથી ગૌણ પદ્ધતિઓ તરીકે જલધારા અને છંટકાવનો ઉદય થયો હતો.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.139-140}} સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોનું માનવું છે કે "બાપ્તિસ્મા સ્વનું મૃત્યુનું અને ઈસુમાં જીવતા પાછા ફરવાનું પ્રતીક છે." તેઓ સંપૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા પાળે છે.<ref>"અબાઉટ એડવેન્ટિસ્ટ્સ (એડવેન્ટિસ્ટો વિશે)." સેન્ટ. લૂઈસ યૂનિફાઈડ સ્કૂલ. જૂન 18, 2009. http://slus.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=82 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505175829/http://www.slus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=66&Itemid=82 |date=મે 5, 2010 }}</ref> બાપ્તિસ્મા અંગેની અર્વાચીન સંતો(લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ની માન્યતાઓ છે કે "જેમ ઈસુ ખ્રિસ્ત બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા તેમ, તમને થોડા સમય માટે પાણીમાં નિમજ્જિત કરવામાં આવે છે. નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન, અને પુનરુત્થાનનું પવિત્ર પ્રતીક છે, અને તે તમારી જૂની જિંદગીના અંતને અને ઈસુ ખ્રિસ્તના શિષ્ય તરીકેના નવા જીવનની શરૂઆતને રજૂ કરે છે."<ref>ધ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.mormon.org/mormonorg/eng/basic-beliefs/the-commandments/baptism-and-confirmation મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પુષ્ટિકરણ"]. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> કમ્યુનિટી ઓફ ક્રિસ્ટ (ખ્રિસ્તનો સમુદાય) તેમના બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો પણ પ્રયોગ કરે છે. યહોવાના સાક્ષીઓ શીખવે છે "જ્યારે એક વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા પામતી હોય, ત્યારે તેના આખા શરીરને ક્ષણેકવાર માટે પાણીની નીચે મૂકવું જોઈએ."<ref>માહિતીપત્રિકાઃ "જેહોવાઝ વિટનેસિસ- હૂ આર ધે? વૉટ ડૂ ધે બિલિવ? (યહોવાના સાક્ષીઓ- કોણ છે તેઓ? તેઓ શેમાં માને છે?)", પૃ. 13 [http://www.watchtower.org/e/jt/article_03.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613155202/http://watchtower.org/e/jt/article_03.htm |date=જૂન 13, 2010 }}</ref> === વસ્ત્ર === બાપ્તિસ્માના મોટા ભાગનાં પૂર્વકાલીન ચિત્રણોમાં દર્શાવ્યા મુજબ (તેમાંનાં કેટલાંક આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે), અને પૂર્વકાલીન ચર્ચના પાદરીઓ અને અન્ય ખ્રિસ્તી લેખકોના વર્ણન અનુસાર, મધ્ય યુગ સુધી, મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મામાં ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે નગ્નાવસ્થામાં રાખવામાં આવતો હતો. આ વર્ણનોમાંથી યરૂશાલેમના સિરીલનું વિશિષ્ઠ હતું, જેણે 4થી સદીમાં (આશરે 350 ઈ.સ.માં) "ઓન ધ મિસ્ટ્રીઝ ઓફ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્માની જટિલ વિધિઓ અંગે)" લખ્યું હતુઃ {{quotation|Do you not know, that so many of us as were baptized into Jesus Christ, were baptized into His death? etc.…for you are not under the Law, but under grace.<br /><br /> 1. Therefore, I shall necessarily lay before you the sequel of yesterday's Lecture, that you may learn of what those things, which were done by you in the inner chamber, were symbolic.<br /><br /> 2. As soon, then, as you entered, you put off your tunic; and this was an image of putting off the old man with his deeds.{{Bibleref2c|Col|3:9}} Having stripped yourselves, you were naked; in this also imitating Christ, who was stripped naked on the Cross, and by His nakedness put off from Himself the principalities and powers, and openly triumphed over them on the tree. For since the adverse powers made their lair in your members, you may no longer wear that old garment; I do not at all mean this visible one, but the old man, which waxes corrupt in the lusts of deceit.{{Bibleref2c|Eph|4:22}} May the soul which has once put him off, never again put him on, but say with the Spouse of Christ in the Song of Songs, I have put off my garment, how shall I put it on?{{Bibleref2c|SongofS|5:3|| Song of Sol 5:3}} O wondrous thing! You were naked in the sight of all, and were not ashamed; for truly ye bore the likeness of the first-formed Adam, who was naked in the garden, and was not ashamed.<br /><br /> 3. Then, when you were stripped, you were anointed with exorcised oil, from the very hairs of your head to your feet, and were made partakers of the good olive-tree, Jesus Christ.<br /><br /> 4. After these things, you were led to the holy pool of Divine Baptism, as Christ was carried from the Cross to the Sepulchre which is before our eyes. And each of you was asked, whether he believed in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Ghost, and you made that saving confession, and descended three times into the water, and ascended again; here also hinting by a symbol at the three days burial of Christ.… And at the self-same moment you were both dying and being born;<ref>Cyril of Jerusalem, Catechetical Lecture 20 (On the Mysteries. II. of Baptism) {{Bibleref2|Romans|6:3-14}} http://www.newadvent.org/fathers/310120.htm</ref>}} આ પ્રતીકવાદ ત્રણ-સ્તરીય છેઃ 1. બાપ્તિસ્માને પુનર્જન્મના રૂપ તરીકે વિચારવામાં આવ્યું છે- "જળ અને આત્મા દ્વારા"{{Bibleref2c|Jn|3:5}}- બાપ્તિસ્માની નગ્નતા (દ્વિતીય જન્મ) વ્યક્તિના મૂળ જન્મની સ્થિતિ સાથે સરખાપણું દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સંત જ્હોન ક્રીસોસ્તોમ બાપ્તિસ્માને " λοχείαν", એટલે કે, જન્મ આપવો, અને "સર્જનની નવી રીત... પાણીમાંથી અને આત્મામાંથી" ("ટુ યોહાન (યોહાનને)" વક્તવ્ય 25,2) કહે છે, અને પછી સમજાવે છેઃ : {{Quotation|"For nothing perceivable was handed over to us by Jesus; but with perceivable things, all of them however conceivable. This is also the way with the baptism; the gift of the water is done with a perceivable thing, but the things being conducted, i.e., the rebirth and renovation, are conceivable. For, if you were without a body, He would hand over these bodiless gifts as naked [gifts] to you. But because the soul is closely linked to the body, He hands over the perceivable ones to you with conceivable things " (Chrysostom to Matthew., speech 82, 4, c. 390 A.D.)}} 2. વસ્ત્રો દૂર કરવા તે "જૂના માણસને તેનાં કર્મો સાથે છોડી દેવાની તસવીર" રજૂ કરે છે (સિરીલ પ્રમાણે, ઉપર), એટલે બાપ્તિસ્મા પહેલાં શરીર પરનાં આવરણો ઉતારવાની ક્રિયા પાપમય સ્વના સાજશણગારને દૂર કરવાનું વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઈસુ દ્વારા આપવામાં આવનાર "નવા માણસ"ને, ધારણ કરી શકાય. 3. સંત સીરિલ ફરીથી ઉપરની વાતને ભારપૂર્વક કહે છે તેમ, જેમ બાઈબલ અને પુરાણોમાં આદમ અને ઈવ નગ્ન હતાં, ઈડન ગાર્ડનમાં નર્દોષ અને નિર્લજ્જિત હતાં, તેમ બાપ્તિસ્મા દરમ્યાનની નગ્નતાને એ નિર્દોષતા અને મૂળ પાપરહિતતાની અવસ્થાને ફરીથી લાવવાના વિધિ તરીકે જોવાતી હતી. અન્ય સમાનતાઓ પણ શોધી શકાય છે, જેમ કે ખ્રિસ્તને સૂળીએ ચઢાવવામાં આવ્યા તે દરમ્યાનની તેમની સ્થિતિ, અને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વતૈયારીમાં પશ્ચાતાપદ્ગ્ધ પાપીના "જૂના માણસ"ના ક્રૂસારોપણ વચ્ચેની સમાનતા. બાપ્તિસ્મા પામતા ઉમેદવારને કાં તો તેમનાં અંતઃવસ્ત્રો પહેરી રાખવાની (બાપ્તિસ્માનાં અનેક રેનિસન્સ રંગચિત્રોમાં બતાવાયું છે તેમ, જેમ કે દા વિન્ચી, ટિનટોરેટ્ટો, વાન સ્કોરેલ, મૅસાસિઓ, દ વિટ અને અન્યોએ રચેલાં ચિત્રો) અને/અથવા આજે જેમ લગભગ વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત છે તેમ, બાપ્તિસ્મા માટેનો ઝભ્ભો પહેરવાની રજા આપવાની પ્રથા શરૂ થવા પાછળ સંભવતઃ બદલાતી રૂઢિઓ અને લજ્જા અંગની ચિંતાઓ કારણભૂત હશે. આ ઝભ્ભો મોટા ભાગે પવિત્રતાના પ્રતીકરૂપે, શ્વેત હોય છે. આજે કેટલાંક જૂથો ટ્રાઉસર અને ટી-શર્ટ જેવાં, કોઈ પણ અનુકૂળ વસ્ત્રો પહેરવાની રજા આપે છે- પોશાકની પસંદગીની વ્યવહારુ વિચારણાઓમાં વસ્ત્રો કેટલી આસાનીથી સુકાશે (ડેનિમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી), અને ભીનાં થતાં તે પારદર્શક બનશે કે કેમ તેનો સમાવેશ થાય છે. == અર્થ અને અસરો == એક ખ્રિસ્તી માટે બાપ્તિસ્માની અસરો અંગેના દૃષ્ટિકોણોમાં મતભેદો છે. કેટલાંક ખ્રિસ્તી જૂથો બાપ્તિસ્માને મુક્તિ પામવા માટેની અનિવાર્યતા તરીકે અને એક સંસ્કાર તરીકે ગણાવે છે, અને "બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવન"ની વાત કરે છે. કૅથોલિક અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) પરંપરાઓ, અને પ્રોટેસ્ટન્ટ રિફોર્મેશન દરમ્યાન શરૂઆતમાં રચાયેલાં ચર્ચો જેવા કે લૂથરન અને ઍંગ્લિકન આ દૃષ્ટિકોણમાં પોતાની સહમતિ નોંધાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માર્ટિન લૂથરે કહ્યું હતુઃ {{quotation|To put it most simply, the power, effect, benefit, fruit, and purpose of Baptism is to save. No one is baptized in order to become a prince, but as the words say, to "be saved". To be saved, we know, is nothing else than to be delivered from sin, death, and the devil and to enter into the kingdom of Christ and live with him forever.|''[[Luther's Large Catechism]]'', 1529}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અને ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ પણ બાપ્તિસ્માને મુક્તિ માટે આવશ્યક ગણવાના દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે. રોમન કૅથોલિકો માટે, જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુનાં સંતાનો તરીકેના જીવનની દીક્ષા આપવાનો સંસ્કાર-વિધિ છે (''કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ'' , 1212-13). તે વ્યક્તિને ખ્રિસ્ત તરફ વાળે છે (સીસીસી(CCC) 1272), અને ચર્ચની ઍપોસ્ટોલિક અને મિશનરી પ્રવૃત્તિમાં ભાગીદાર બનવા માટે ખ્રિસ્તીને ફરજ પાડે છે (સીસીસી(CCC) 1270). કૅથોલિક પરંપરા પ્રમાણે કુલ ત્રણ પ્રકારના બાપ્તિસ્મા છે જે વ્યક્તિને બચાવી શકે છેઃ સંસ્કાર-વિધિના બાપ્તિસ્મા (જળ દ્વારા), ઇચ્છાના બાપ્તિસ્મા (ઈસુ ખ્રિસ્ત દ્વારા સ્થાપિત ચર્ચના હિસ્સારૂપ બનવાની અંતર્નિહિત અથવા સ્પષ્ટ ઇચ્છા), અને રક્તના બાપ્તિસ્મા (બલિદાન). તેનાથી વિપરીત, મોટા ભાગના સુધરેલા પુનર્જાગૃત (કૅલવિનિસ્ટ), ઇવેન્જેલિકલ, અને કટ્ટરવાદી પ્રોટેસ્ટન્ટ જૂથો બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્ત તરીકે ઈસુની ઓળખ છતી કરતાં અને તેના આજ્ઞાધારકપણાને સ્વીકારતાં પગલા તરીકે જુએ છે. તેઓ કહે છે કે બાપ્તિસ્મા કોઈ ધાર્મિક સંસ્કારની (બચાવવાની) શક્તિ ધરાવતા નથી, અને માત્ર પ્રભુની અદૃશ્ય અને આંતરિક સંચાલનની શક્તિને, જે પોતે વિધિથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે તેને, બાહ્ય રીતે જાહેર કરે છે. ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક પ્રશંસાપાત્ર કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું એક અપ્રત્યક્ષ કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters">હૅરોલ્ડ હાઝેલિપ, ગેરી હોલોવે, રાન્ડૅલ જે. હેરિસ, માર્ક સી. બ્લેક, ''થિયોલૉજી મેટર્સઃ ઈન ઓનર ઓફ હૅરોલ્ડ હાઝેલિપઃ આન્સર્સ ફોર ધ ચર્ચ ટુડે'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1998, ISBN 0-89900-813-5, 9780899008134, 368 પાનાં.</ref>{{rp|p.112}} === મોટા ભાગની ખ્રિસ્તી પરંપરાઓમાં બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:BaptismalFontStRaphaelDubuque.jpg|thumbnail|left|250px|સેન્ટ. રાફેલના કૅથેડ્રલ, ડુબુક્વે, લોવા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરી.વયસ્કોને નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા આપી શકાય તે માટે એક નાનો કુંડ પૂરો પાડવા માટે, 2005માં ખાસ કરીને આ પાત્રને વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું.આઠ-બાજુઓવાળા પાત્રનું સ્થાપત્ય એ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનના દિવસનું- "આઠમા દિવસ"નું પ્રતીક છે.]] કૅથોલિક, પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ), લૂથરન, ઍંગ્લિકન, અને મેથોડિસ્ટ પરંપરાઓમાંનો બાપ્તિસ્મા વિધિ માત્ર પ્રતીકાત્મક દફન અને પુનરુત્થાન તરીકે જ નહીં, પણ એક ખરેખરા અલૌકિક રૂપાંતરણ તરીકે બાપ્તિસ્માનો સ્પષ્ટ સંદર્ભ આપે છે, એવું રૂપાંતરણ કે જે નોઆહના અનુભવ અને મૂસા દ્વારા વિભાજિત લાલ સમુદ્રમાંથી ઈઝરાયેલી માર્ગ સમાન છે. આમ, શબ્દશઃ રીતે અને પ્રતીકાત્મક રીતે બાપ્તિસ્મા માત્ર પ્રક્ષાલન નથી, પણ મરવું તથા ખ્રિસ્ત સાથે પાછા બેઠા થવું પણ છે. કૅથોલિકો માને છે કે મૂળ પાપના દોષના પ્રક્ષાલન માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે, અને એ જ કારણે તેમાં શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પ્રચલિત છે. બાળકો માટે ચર્ચના સંપૂર્ણ સભ્યપદના સમર્થન રૂપે અર્થઘટન પામેલાં, {{bibleref2|Matthew|19:14}} જેવાં લખાણોના આધારે, પૂર્વીય ચર્ચો (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ અને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડક્સી) પણ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે. આ પરંપરાઓમાં, બાપ્તિસ્મા પછી તરત જ, ઉંમરને ધ્યાનમાં લીધા વિના, આવતી દિવ્ય ઉપાસના વખતે ક્રિસ્મેશન(Chrismation) અને પ્રભુભોજન કરવામાં આવે છે. તે જ પ્રમાણે રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) માને છે કે બાપ્તિસ્મા, તેઓ જેને વડીલો તરફથી વારસામાં મળેલું આદમનું પાપ કહે છે, તેને દૂર કરે છે.<ref>{{cite web |author=[[Nicodemos the Hagiorite]] |title=Concerning Thoughts |work=Exomologetarion |url=http://www.orthodoxinfo.com/praxis/exo_thoughts.aspx}}</ref> ઍંગ્લિકન માને છે કે બાપ્તિસ્મા ચર્ચમાં પ્રવેશ પણ આપે છે, અને તેથી તેઓ સંપૂર્ણ સદસ્યો તરીકેના તમામ અધિકારો અને જવાબદારીઓ નિભાવી શકે છે, જેમાં પવિત્ર પ્રભુભોજન મેળવવાનો વિશેષ લાભ પણ સમાવિષ્ટ છે. તે પશ્ચિમમાં જેને મૂળ પાપ અને પૂર્વમાં જેને પૈતૃક પાપ કહેવામાં આવે છે, તેના દોષનું શુદ્ધિકરણ પણ કરે છે એ વાતે મોટા ભાગના ઍંગ્લિકન સહમત છે. મૃત્ય અને ખ્રિસ્તમાં પુનર્જન્મ, અને પાપના ધોવાણ માટે એમ બંનેના પ્રતીક તરીકે, પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે ત્રિ-સ્તરીય સંપૂર્ણ નિમજ્જન પર ભાર મૂકે છે. લૅટિન ધાર્મિક વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે જલધારા (જલ રેડવું) દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે; પૂર્વીય કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે ડૂબકી દ્વારા, અથવા કમસે કમ અંશતઃ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે. જો કે, લૅટિન કૅથોલિક ચર્ચમાં પાણીમાં ડુબાડવાની પદ્ધતિની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. ચર્ચનાં નવા આશ્રયસ્થાનોમાં, નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્માને સંમતિ અભિવ્યક્ત કરવા માટે જ કદાચ બાપ્તિસ્માનાં જળનાં પાત્રો બનાવી શકાય.{{Citation needed|date=December 2007}} ઍંગ્લિકનો પાણીમાં ડુબાડીને, નિમજ્જન, જલધારા અથવા છંટકાવ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. જેના પુરાવા આશરે વર્ષ 200 સુધી તપાસી શકાય છે એવી એક પરંપરા પ્રમાણે,<ref>{{cite book |author=[[Tertullian]] |editor=[[Philip Schaff]] |title=[[Ante-Nicene Fathers]] |chapter=Of the Persons to Whom, and the Time When, Baptism is to Be Administered |chapterurl=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.vi.iii.xviii.html}}</ref> બાપ્તિસ્મા વખતે પુરસ્કર્તા અથવા ધર્મપિતા કે માતા હાજર રહે છે અને બાપ્તિસ્મા લેનારના ખ્રિસ્તી શિક્ષણ અને જીવન જાળવી રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. બાપ્તિસ્તોની દલીલ છે કે ગ્રીક શબ્દ {{polytonic|βαπτίζω}}નો મૂળ અર્થ "નિમજ્જન આપવું" થાય છે. તેઓ બાપ્તિસ્મા સંબંધી બાઈબલના કેટલાક પરિચ્છેદોનું અર્થઘટન એ રીતે કરે છે જેમાં શરીરને પાણીમાં ડુબાડવું આવશ્યક હોય. તેઓ એવું પણ કહે છે કે માત્ર ડૂબકી જ પ્રતીકાત્મક રીતે "દફન થવાના" અને ખ્રિસ્ત સાથે "પાછા બેઠા થવાના" મહત્ત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.{{bibleref2c|Rom|6:3-4}} બાપ્તિસ્ત ચર્ચો ત્રયી(ટ્રિનિટી)ના નામે- પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપે છે. જો કે, મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા હોય છે તેવું તેઓ માનતા નથી; તેના બદલે તેઓ તેને ખ્રિસ્તી આજ્ઞાપાલનના પગલા તરીકે જુએ છે. વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવાં કેટલાંક "સંપૂર્ણ ગોસ્પલ" કરિશ્માપૂર્ણ ચર્ચો, તેમના આધાર તરીકે ઈસુના નામમાં બાપ્તિસ્માના પીટરના ઉપદેશને ટાંકીને, માત્ર ઈસુ ખ્રિસ્તના નામ પર બાપ્તિસ્મા આપે છે.{{Bibleref2c|Ac|2:38}} બીજી સદીમાં ત્રયી સિદ્ધાંત (ટ્રિનિટી ડૉક્ટરાઈન) વિકાસ પામ્યો નહોતો ત્યાં સુધી પૂર્વકાલીન ચર્ચો હંમેશાં પ્રભુ ઈસુના નામમાં જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતું હતું તેવું જણાવતા કેટલાક ઐતિહાસિક સ્રોતો તરફ પણ તેઓ ધ્યાન ખેંચે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apostolic.net/biblicalstudies/name.htm |title=Baptism in Jesus' Name |publisher=Apostolic Network |access-date=February 25, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}{{dead link|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |title=Water Baptism in Jesus' Name is Essential unto Salvation |access-date=February 26, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404042305/http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> === વિશ્વવ્યાપી નિવેદનો === 1982માં, વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસે વિશ્વવ્યાપી પત્ર ''બાપ્તિસ્મા, યૂકરિસ્ટ એન્ડ મિનિસ્ટ્રી'' પ્રકાશિત કર્યું. આ દસ્તાવેજની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છેઃ {{quotation|Those who know how widely the churches have differed in doctrine and practice on baptism, Eucharist and ministry, will appreciate the importance of the large measure of agreement registered here. Virtually all the confessional traditions are included in the Commission's membership. That theologians of such widely different traditions should be able to speak so harmoniously about baptism, Eucharist and ministry is unprecedented in the modern ecumenical movement. Particularly noteworthy is the fact that the Commission also includes among its full members theologians of the Catholic and other churches which do not belong to the World Council of Churches itself."<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |title=Baptism, Eucharist and Ministry—Faith and Order Paper No. 111 |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1982 |access-date=March 1, 2009 |archive-date=જુલાઈ 9, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709031256/http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |url-status=dead }}</ref>}} 1997નો એક દસ્તાવેજ,'' બિકમિંગ અ ક્રિશ્ચિયનઃ ધ ઈક્યુમેનિકલ ઈમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ અવર કોમન બાપ્તિસ્મા'' (ખ્રિસ્તી બનવું: આપણા પ્રચલિત બાપ્તિસ્માના વિશ્વવ્યાપી સૂચિતાર્થો), વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસના છત્ર હેઠળ ભેગા થયેલા નિષ્ણાતોના મંડળના દૃષ્ટિકોણો રજૂ કરે છે. તે લખે છેઃ {{quotation|…according to {{bibleref2|Acts|2:38}}, baptisms follow from Peter's preaching baptism in the name of Jesus and lead those baptized to the receiving of Christ's Spirit, the Holy Ghost, and life in the community: "They devoted themselves to the apostles' teaching and fellowship, to the breaking of bread and the prayers"{{bibleref2c-nb|Ac|2:42|RSV}} as well as to the distribution of goods to those in need.{{bibleref2c-nb|Acts|2:45}}}} જેમણે સાંભળ્યું હતું, જેઓ બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને સામુદાયિક જીવનમાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમને પહેલેથી જ છેલ્લા દિવસો માટેના પ્રભુનાં વચનોના સાક્ષી અને સહભાગી બનાવવામાં આવ્યા હતાઃ ઈસુના નામમાં પાપોની ક્ષમા અને તમામ માનવદેહ પર પવિત્ર આત્માને ઉતારવા.{{bibleref2c|Ac|2:38}} તે જ રીતે, જે કદાચ એક બાપ્તિસ્મા સંબંધી શૈલી હોઈ શકે, 1 પીટર ઈસુ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનની ઉદ્ઘોષણા અને નવા જીવન{{bibleref2c|1Pe|1:3-21||1 Pe 1:3-21}} વિશેનું શિક્ષણ શુદ્ધિકરણ અને નવા જન્મ તરફ દોરે છે તેવી જુબાની આપે છે.{{bibleref2c-nb|1Pe.|1:22-23||1 Pet. 1:22-23}} છેવટે, આના પછી પ્રભુનું ભોજન લેવામાં-પીવામાં આવે છે,{{bibleref2c-nb|1Peter|2:2-3||1 Pet. 2:2-3}} સામુદાયિક જીવનમાં સહભાગી બનીને- રાજવી પુરોહિતપણું, નવું મંદિર, પ્રભુના લોકો{{bibleref2c-nb|1Peter|2:4-10||1 Pet. 2:4-10}}- અને વધુ નૈતિક રચના થાય છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|2:11ff||1 Pet. 2:11 ff.}} 1 પીટરની શરૂઆતમાં લેખક આ બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તની આજ્ઞાધીનતા અને આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણના સંદર્ભમાં ગોઠવે છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|1:2||1 Pet. 1:2}} એટલે ખ્રિસ્તમાં બાપ્તિસ્માને આત્મામાં બાપ્તિસ્મા તરીકે જોવામાં આવે છે.^{{{color|blue|cf. }}}{{bibleref2c|1Cor|12:13||1 Co 12:13}} ચોથી સુવાર્તા(ગોસ્પલ)માં, ઈસુનો નિકોડીમસ સાથેનો વાર્તાલાપ સૂચવે છે કે જળ અને આત્મા દ્વારા જન્મ એ જ્યાં પ્રભુનું શાસન હોય તે જગ્યાએ પ્રવેશવાનું કૃપાળુ માધ્યમ બને છે. {{bibleref2c|Jn|3:5}}<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/index.php?id=2672 |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1997 |access-date=May 13, 2007}}</ref> === કેટલાંક ચર્ચો દ્વારા વૈધતાની વિચારણા === [[ચિત્ર:Окрещённый ребёнок.jpg|thumb|બૅપ્ટિઝમ ઓફ સેક્રેડ મિસ્ટ્રીની શરૂઆતમાં ચર્ચનાં પગથિયાંઓ પર શિશુનું અને તેનાં ધર્મ-માતાપિતાઓનું અભિવાદન કરતા રશિયન ઓર્થોડોક્સ(રૂઢિવાદી) પાદરી.]] કારણ કે કૅથોલિક, રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ), ઍંગ્લિકન, મૅથોડિસ્ટ અને લૂથરન ચર્ચો શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મા એવો સંસ્કાર છે કે જે ખરેખર આધ્યાત્મિક અને મુક્તિદાયી અસરો ધરાવે છે, એટલે તેની વૈધતા માટે, એટલે કે, તે અસરો ખરેખર પામી શકાય તે માટે, કેટલાક મુખ્ય માનદંડોનું સંકલન થવું જોઈએ. જો આ મુખ્ય માનદંડો અનુસરવામાં આવ્યા હોય, તો બાપ્તિસ્મા અંગેના કેટલાક નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય, જેમ કે સંસ્કાર માટેના અધિકૃત વિધિમાં જોવા મળતા ફેરફારો, ત્યારે એ બાપ્તિસ્મા અવૈધ (ચર્ચના કાયદાઓથી વિરુદ્ધ) છતાં વૈધ ગણાય છે. વૈધતા માટેના માનદંડોમાંથી એક તે સાચા રૂપમાં શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો તે છે. રોમન કૅથોલિક ચર્ચ શીખવે છે કે ક્રિયાપદ "બાપ્તિસ્મા આપવા (બાપ્તાઈઝ)"નો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.<ref name="cathen"/> લૅટિન વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકો, ઍંગ્લિકનો અને મૅથોડિસ્ટો "હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." રૂપનો ઉપયોગ કરે છે. પૂર્વીય રૂઢિવાદીઓ (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) અને કેટલાક પૂર્વીય કૅથોલિકો "ખ્રિસ્તનો આ સેવક બાપ્તિસ્મા પામ્યો છે..." અથવા "આ વ્યક્તિ મારા હાથે બાપ્તિસ્મા પામી છે..." જેવા રૂપને વાપરે છે. આ ચર્ચો સામાન્ય રીતે એકબીજાના બાપ્તિસ્માનાં રૂપોને વૈધ તરીકે સ્વીકારે છે. ત્રયી સૂત્ર (ટ્રિનિટી ફોર્મ્યુલા) "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામમાં"-ના ઉપયોગને પણ અનિવાર્ય ગણવામાં આવે છે; આમ આ ચર્ચો વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવા બિન-ટ્રિનિટૅરિયન ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને વૈધ બાપ્તિસ્મા તરીકે સ્વીકારતા નથી. બીજી અનિવાર્ય શરત તે પાણીનો ઉપયોગ કરવો તે છે. જે બાપ્તિસ્મામાં કોઈ બીજા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તે બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણવામાં આવતા નથી. બીજી અનિવાર્યતા તે પુરોહિત બાપ્તિસ્મા વિધિ કરવાનો ઇરાદો રાખતો હોય તે છે. આ આવશ્યકતા માત્ર "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાના" ઇરાદા પર જ ભાર મૂકે છે, તે ખ્રિસ્તી આસ્થા ધરાવતો હોય તે જરૂરી નથી, કારણ કે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપતો નથી, પણ એ સંસ્કારના માધ્યમથી પવિત્ર આત્મા કામ કરે છે, જે છેવટે સંસ્કારની અસરોને પેદા કરે છે. બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે શંકા ધરવા માટે આમ બાપ્તિસ્મા આપનારની આસ્થા અંગેની શંકા તદ્દન બિનપાયેદાર છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટપણે પ્રમાણભૂતતાને અસર કરતી નથી- ઉદાહરણ તરીકે, બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો, નિમજ્જન, જલધારા કે છંટકાવનો ઉપયોગ. જો કે, જો પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે તો, પાણી કદાચ બાપ્તિસ્મા ઝંખતી વ્યક્તિની ત્વચાને ન પણ સ્પર્શે તેવું જોખમ રહે છે. જો ઉમેદવારની ત્વચા પરથી પાણી ન વહે, તો પ્રક્ષાલન થતું નથી અને તેથી બાપ્તિસ્મા થતા નથી. તબીબી કે અન્ય કોઈ યોગ્ય કારણસર, જો માથા પર પાણી રેડી શકાય તેમ ન હોય, તો તે શરીરના અન્ય પ્રમુખ હિસ્સા પર, જેમ કે છાતી પર રેડી શકાય. આવા કિસ્સામાં બાપ્તિસ્માની વૈધતા અનિશ્ચિત છે અને પાછળથી તેઓ પરંપરાગત રીતે બાપ્તિસ્મા ન મેળવે ત્યાં સુધી, તે વ્યક્તિને શરતી ધોરણે બાપ્તિસ્મા પામેલ ગણવામાં આવશે. અનેક સમુદાયો માટે, ત્રણની જગ્યાએ એક જ ડૂબકી મારવામાં આવી હોય અથવા જલધારા રેડવામાં આવી હોય તો તેનાથી બાપ્તિસ્માની વૈધતાને અસર પહોંચતી નથી, પણ ઓર્થોડોક્સી(Orthodoxy)માં આ બાબત વિવાદાસ્પદ છે. કૅથોલિક ચર્ચ અનુસાર, બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા પામનારના આત્મા પર એક કાયમી "છાપ" આપે છે અને તેથી જેને એકવાર બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યું હોય તે વ્યક્તિને પ્રમાણભૂત રીતે ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપી શકાતું નથી. આ શિક્ષા પુનઃબાપ્તિસ્માની પ્રથા ધરાવનાર ડૉનેટિસ્ટ કરતાં વિરુદ્ધ હતી. બાપ્તિસ્મામાં મળતી કૃપા ''એક્સ ઓપેરે ઓપરેટો(ex opere operato)'' રૂપમાં સંચાલિત થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેથી બાપ્તિસ્માને પાંખડીઓમાં અથવા ફાટફૂટ પાડનારાઓનાં જૂથોમાં પણ આપવામાં આવે તો પણ તેને વૈધ માનવામાં આવે છે.<ref name="ODWR"/> === અન્ય ખ્રિસ્તી-સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માને માન્યતા આપવા અંગે === કૅથોલિક, લૂથરન, ઍંગ્લિકન, પ્રિસ્બિટેરિયન અને મૅથોડિસ્ટ ચર્ચો આ સમુદાયમાંના અન્ય સંપ્રદાયો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણે છે, અલબત્ત તે ત્રયી(ટ્રિનિટી) સૂત્રના ઉપયોગ સહિતની અમુક શરતોને આધીન હોય છે. માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવો શક્ય છે, એટલે અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી વિધિસર બાપ્તિસ્મા પામેલા લોકોને તેઓ ધર્મપરિવર્તન અથવા સ્થળાંતર કરે તે પછી ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી. આવા લોકોને તેઓ વિશ્વાસની દીક્ષા ધારણ કરે તે પછી, અને જો તેઓએ હજી પુષ્ટિકરણ અથવા ક્રિસ્મૅશન(chrismation)નો વૈધ કહેવાય એવો સંસ્કાર ન મેળવ્યો હોય તો, પુષ્ટિકરણ પામ્યા પછી સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મૂળ બાપ્તિસ્મા ખરેખર પ્રમાણભૂત હતા કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે; જો શંકા હોય તો, "જો તમે હજી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હો તો, હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." એવી લીટી સૂત્રમાં ઉમેરીને, તેમને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>[http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM કોડ ઓફ કૅનન લૉ(ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રની સંહિતા), કૅનન 869]; cf. [http://books.google.com/books?id=JKgZEjvB5cEC યોહાન પી. બીઅલ, જેમ્સ એ. કોરીડેન, થોમસ જે. કૃત કોડ ઓફ કૅનન લૉ પર નવું ભાષ્ય], પૃ. 1057-1059.</ref> હજી તાજેતરના જ ભૂતકાળમાં, રોમન કૅથોલિક ચર્ચમાં, પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમમાંથી ધર્માન્તર કરીને આવતી લગભગ પ્રત્યેક વ્યક્તિને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રથા પ્રચલિત રૂપે જોવા મળતી હતી, કારણ કે કોઈ પણ નક્કર કિસ્સામાં વૈધતાને મૂલવવી મુશ્કેલ માનવામાં આવતી હતી. મુખ્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચોના કિસ્સામાં, તેમણે કઈ પદ્ધતિથી બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેની ખાતરી આપતા કરારોના કારણે આ પ્રથાનો અંત આવ્યો, જે ક્યારેક પ્રોટેસ્ટન્ટ પરંપરાનાં અન્ય જૂથોમાં ચાલુ રહે છે. ચર્ચિસ ઓફ ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ચર્ચો)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને કૅથોલિક ચર્ચે હંમેશાં માન્ય ગણી છે, પણ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ(અર્વાચીન સંતોનું ઈસુ ખ્રિસ્તનું દેવળ)માં અપાયેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને તેણે સ્પષ્ટપણે નકારી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html |title=Response of the Congregation for the Doctrine of the Faith |publisher=Vatican.va |date=June 5, 2001 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચમાં અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી આવતી ધર્માન્તરિત વ્યક્તિઓ માટે કોઈ એક સમાન પ્રથા નથી. જો કે, રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયન) ચર્ચમાં પવિત્ર ત્રયી(હૉલિ ટ્રિનિટી)ના નામમાં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે. જો ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર (મિસ્ટેરિયન) ન મેળવ્યો હોય, તો તેઓ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સાથે પ્રભુભોજન લે તે પહેલાં તેમને પવિત્ર ત્રયીના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે તે જરૂરી લેખવામાં આવે છે. જો તેમણે કોઈ અન્ય ખ્રિસ્તી કબૂલાત (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયાનિટી સિવાયની) અનુસાર બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય, તો જ્યાં સુધી તેના બાપ્તિસ્મા પવિત્ર ત્રયી (પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા)ના નામમાં થયા હોય ત્યાં સુધી તેના પાછલા બાપ્તિસ્માને ક્રિસ્મૅશન(chrismation) દ્વારા ભૂતકાલીન સ્થિતિથી કૃપાથી ભરેલા ગણવામાં આવે છે, અથવા ભાગ્યે જ કેટલાક સંજોગોમાં, માત્ર વિશ્વાસની કબૂલાત દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. ચોક્કસ પદ્ધતિ સ્થાનિક નિયમો પર આધારિત રહે છે અને અમુક અંશે વાદવિવાદનો વિષય રહે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ કમ્યુનિયન(પૂર્વીય રૂઢિવાદી પ્રભુભોજન)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ (પૂર્વના રૂઢિચુસ્ત) ચર્ચો માન્ય રાખે છે. કેટલાક કૅથોલિક ચર્ચો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને પણ સ્વીકારે છે. પણ એવા કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા જેમાં ત્રયીના સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવ્યો હોય તેને અવૈધ ગણવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કૅથોલિક ચર્ચો, તમામ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચો, ઍંગ્લિકન અને લૂથરન ચર્ચોની દૃષ્ટિએ, અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્મા અવૈધ છે.<ref>વિશ્વાસની માન્યતા માટેની ધર્મસભા દ્વારા જૂન 5, 2001નું [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html ઘોષણાપત્ર]</ref> આ અંગેની સત્તાવાર ઘોષણા સાથે એક લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, જેમાં એ મૂલવણી માટેનાં કારણો આપવામાં આવ્યાં હતાં, તેનો સાર રજૂ કરતા શબ્દો આ પ્રમાણે છેઃ "કૅથોલિક ચર્ચના બાપ્તિસ્મા અને અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ(ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ના બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય બાબતોમાં જુદા પડે છે, બંને બાબતોમાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા, કે જેના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે તેમનામાંના વિશ્વાસ બાબતે, અને ખ્રિસ્ત, કે જેમણે તેની સ્થાપના કરી હતી તેમની સાથેના સંબંધની બાબતે."<ref>{{cite web |url=http://www.ewtn.com/library/Theology/MORMBAP1.HTM |title=The Question Of The Validity Of Baptism Conferred In The Church Of Jesus Christ Of Latter |publisher=Ewtn.com |date=August 1, 2001 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055451/http://www.ewtn.com/library/theology/mormbap1.htm |url-status=dead }}</ref> અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે યોગ્ય અધિકાર ધરાવનાર દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ; પરિણામે, આ ચર્ચ અન્ય કોઈ પણ ચર્ચ દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&index=2&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition: Baptism |publisher=Lds.org |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> યહોવાના સાક્ષીઓ 1914<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1959, પૃ.288, "આમ, જ્યારે ઈ.સ.1914માં ખ્રિસ્તને રાજા તરીકે સિંહાસને બેસાડવામાં આવ્યા ત્યારે તેમની શાસક સ્થિતિના માનમાં તમામ સાચા ખ્રિસ્તીઓને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવા આવશ્યક નહોતા."</ref> પછી આપવામાં આવેલા કોઈ પણ બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતા નથી,<ref>"જેહોવાઝ વિટનેસિસ એન્ડ્યોર ફોર હિસ સૉવરિન ગોડશિપ (તેમના સાર્વભૌમ પ્રભુપણા માટે યહોવાના સાક્ષીઓએ સહન કર્યું)", ''ધ વૉચટાવર'' , સપ્ટેમ્બર 15, 1966, પૃ. 560, "1919થી પુનઃસ્થાપનના દાયકાઓમાં, પૃથ્વીના અલગ અલગ ભાગોમાં વિવિધ ધાર્મિક પંથોના સાચા-હૃદયના દીક્ષા પામેલા પાદરીઓએ પુનઃબાપ્તિસ્મા લઈને અભિષિક્ત અવશેષના નોકરી-જેવા પાદરીઓની પુરોહિત સેવાઓનો પશ્ચાતાપ સહિત સ્વીકાર કર્યો અને યહોવાના સાચા પાદરીઓની જેમ પાદરીની દીક્ષા આપી હતી."</ref> કારણ કે તેમનું માનવું છે કે હવે તેઓ જ એક માત્ર ખ્રિસ્તના સાચા ચર્ચ છે,<ref>"ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયાનિટી ઈઝ ફ્લાવરિશિંગ(સાચો ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 2004, પૃ.7 [http://www.watchtower.org/e/20040301/article_02.htm એપ્રિલ 9, 2009ના મેળવ્યા મુજબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613205854/http://watchtower.org/e/20040301/article_02.htm |date=જૂન 13, 2010 }}, "ભલે ખ્રિસ્તીસમૂહના ધર્મશાસ્ત્રીઓ, મિશનરીઓ, અને ચર્ચ જનારાઓ તેમનાં ચર્ચોમાં ભેગા થતા વિવાદના તોફાન સાથે બાઝંબાઝી કરી રહ્યા છે, પણ વિશ્વભરમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે. ખરેખર, સાચા ખ્રિસ્તીઓ... તમને યહોવાના સાક્ષીઓની એકમાત્ર સાચા પ્રભુ, યહોવાની સંગઠિત ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનામાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપે છે. "</ref> અને બાકીનો "ખ્રિસ્તીસમૂહ" એક ખોટો ધર્મ માત્ર છે.<ref>''જેહોવાઝ વિટનેસિસ-પ્રોક્લેમર્સ ઓફ ગોડ્ઝ કિંગડમ(પ્રભુના રાજ્યની છડી પોકારનારા- યહોવાના સાક્ષીઓ)'' , પ્રકાશક યહોવાના સાક્ષીઓ, "પ્રકરણ 31: કેવી રીતે પસંદગી પામ્યા અને પ્રભુ દ્વારા દોરાયા", પૃ. 706, "સ્પષ્ટપણે, જ્યારે 1914માં અંતસમય શરૂ થયો, ત્યારે ખ્રિસ્તીવિશ્વનાં કોઈ પણ ચર્ચો એક સાચા ખ્રિસ્તી સમુદાયને આ મુજબના બાઈબલનાં ધોરણો અનુસાર માપતો નહોતો. તો ત્યારે યહોવાના સાક્ષીઓ તરીકે, બાઈબલના વિદ્યાર્થીઓને કેવી રીતે ઓળખવામાં આવતા હતા?"</ref> === બાપ્તિસ્મા કોણે આપવા ઘટે === [[ચિત્ર:Baptism in a front-end loader.jpg|thumb|left|ઈરાકમાં યુ.એસ. નૌકાસૈન્યના પાદરી દ્વારા અપાતો બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા કોણ આપી શકે એ બાબતે ખ્રિસ્તી ચર્ચોમાં વિવાદ ચાલે છે. નવા કરારમાં આપેલાં ઉદાહરણોમાં માત્ર પ્રેરિતો(અપૉસ્ટલ્સ) અને ત્રીજી કક્ષાના ધર્માધિકારી(ડીકન)ને જ બાપ્તિસ્મા આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રાચીન ખ્રિસ્તી ચર્ચોના મતે આ બાબત સૂચવે છે કે ''મરણોન્મુખ (in extremis)'' પરિસ્થિતિઓ સિવાય, એટલે કે જ્યારે કોઈકને મૃત્યુના તત્કાળ જોખમ વખતે બાપ્તિસ્મા આપવાનો હોય તે સિવાય ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકો, પાદરીઓ દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા વિધિ થવી જોઈએ. પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચની દૃષ્ટિએ, જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્મા આપનાર વ્યક્તિ ચર્ચની સદસ્ય હોય ત્યાં સુધી, પછી કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, અથવા, કૅથોલિક ચર્ચની દૃષ્ટિએ, એ વ્યક્તિ ભલે પોતે બાપ્તિસ્મા પામેલી ન હોય, પણ સંસ્કાર વિધિ કરાવતી વખતે જો તે ચર્ચ જે કરે છે તેવો જ ઇરાદો રાખતી હોય તો એ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. અનેક પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો પણ બાઈબલનાં ઉદાહરણોમાં કોઈ નિશ્ચિત બંધી જોતા નથી અને કોઈ પણ આસ્થાવાનને અન્યને બાપ્તિસ્મા આપવાની રજા આપે છે. કૅથોલિક ચર્ચમાં, બાપ્તિસ્મા આપનાર સાધારણ ધર્મોપદેશક ખ્રિસ્તી પાદરી/ધર્મોપદેશકો(બિશપ, પ્રિસ્ટ અથવા ડીકન)ના મંડળનો સદસ્ય હોય છે,<ref name="intratext1">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P2W.HTM |work=Code of Canon Law |title=The Minister of Baptism |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પણ સામાન્ય સંજોગોમાં માત્ર વ્યક્તિના પરગણાના પાદરી (Parish Priest), અથવા તેમના ઉપરી, કે તેમના પરગણાના પાદરીએ જે કોઈકને અધિકાર આપ્યો હોય, તેઓ જ વિધિસર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P1U.HTM |work=Code of Canon Law |title=Parishes, Pastors, and Parochial Vicars |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref>. જો સાધારણ ધર્મોપદેશક ગેરહાજર હોય અથવા કોઈક અડચણમાં હોય, તો કૅટિકિસ્ટ અથવા સ્થાનિક સાધારણ ધર્મોપદેશક દ્વારા આ કાર્ય માટે નીમવામાં આવેલી કોઈ બીજી વ્યક્તિ, નિયમાનુસાર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; ખરેખર તો, અનિવાર્ય કિસ્સામાં, એવી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે આમ કરવા માટે આવશ્યક ઈરાદો ધરાવતી હોય તે બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref name="intratext1"/>. અહીં "અનિવાર્ય કિસ્સા"નો અર્થ માંદગી અથવા કોઈક બાહ્ય ભયના કારણે તરતમાં આવનારા મૃત્યુનું જોખમ થાય છે. તે જ મુજબ, અહીં "આવશ્યક ઈરાદા"નો અલ્પતમ અર્થ, બાપ્તિસ્માના વિધિ થકી "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાનો" ઈરાદો એમ થાય છે. ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચોમાં, ડીકનને સાધારણ ધર્મોપદેશક માનવામાં આવતા નથી. કૅથોલિક વિધિની જેમ, તેમાં પણ બાપ્તિસ્માના સંસ્કાર આપવાને, પરગણાના પાદરી માટે, અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. પરંતુ, "અનિવાર્ય સંજોગોમાં, ડીકન, અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં કે જો તે કોઈક અડચણમાં હોય તો, અન્ય કોઈક અભિષિક્ત પવિત્ર જીવનની સંસ્થાના સદસ્ય એવા પાદરી, અથવા કોઈ પણ આસ્થાવાન ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; જો બાપ્તિસ્મા કેવી રીતે આપવા તે જાણનાર અન્ય કોઈ વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય તો, માતા કે પિતા સુદ્ધાં બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.intratext.com/IXT/ENG1199/__PIT.HTM |title=Canon 677 |work=[[Code of Canons of the Eastern Churches]] |year=1990 |access-date=February 26, 2009}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ, ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સી અને ઍસિરિયન ચર્ચ ઓફ ધ ઈસ્ટના નિયમો ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચો જેવા જ છે. અનિવાર્ય સંજોગોમાં પણ, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવા માટે, તેમના પોતાના સંપ્રદાયની કોઈક વ્યક્તિની આવશ્યકતા રહે છે; આ નિયમો પાછળની ભૂમિકા એ છે કે વ્યક્તિ એ જ આપી શકે જે તેની પાસે હોય, આ કિસ્સામાં તે ચર્ચની સદસ્યતા છે.<ref>{{cite book |last=Ware |first=Kallistos |authorlink=Timothy Ware |year=1964 |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3 |page=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3/page/n286 285] |location=New York City |publisher=[[Penguin Books]]}}</ref> લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ આ શરતનો આગ્રહ રાખતું નથી, તેના મતે સંસ્કારની અસર, જેમ કે ચર્ચની સદસ્ય બનવું, તે જે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપે છે તેના દ્વારા ઊભી થતી નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઊભી થાય છે. ઓર્થોડોક્સ માટે, ''મરણોન્મુખ'' કિસ્સામાં ડીકન અથવા કોઈ પણ સાધારણ વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, પણ જો આ રીતે બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિ જીવી જાય, તો પાદરીએ બાપ્તિસ્મા વિધિની અન્ય પ્રાર્થનાઓ કરાવવી જોઈએ, અને ક્રિઝમૅશન(Chrismation)નો રહસ્યનો વિધિ કરવો જોઈએ. ઍંગ્લિકનિઝમ અને લૂથરનોના નિયમો લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ જેવા જ છે. મૅથોડિસ્ટોમાં અને અન્ય ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથોમાં, પણ, ધર્મના મંત્રી દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરનાર સાધારણ ધર્મોપદેશકની યથાવિધિ સ્થાપના અથવા નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બિન-સાંપ્રદાયિક એવી પ્રોટેસ્ટન્ટ ઈવેન્જિલિકલ ચર્ચોની નવીનતમ ચળવળોએ, બાપ્તિસ્મામાં વ્યક્તિનો વિશ્વાસ જગાડવામાં સૌથી વધુ સૌથી વધુ નિમિત્ત રહી હોય તેવી વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર કરાવવાની રજા આપવી શરૂ કરી છે. ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સમાં, માત્ર મેલચાઈઝેડેક પ્રીસ્ટહુડમાં પાદરીનું પૌરોહિત્ય પદ અથવા તેથી ઊંચા પદ પર આરૂઢ આરોનિક પ્રીસ્ટહુડ ધરાવનાર તરીકે નિયુક્તિ પામેલ માણસ જ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે.<ref name="lds.org">"ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ", ''પ્રીસ્ટહૂડ એન્ડ ઓક્સિલિઅરી લીડર્સ ગાઈડબુક'' , © 1992, 2001 ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ રિઝર્વ, આઈએનસી.( Inc.), [http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=true&amp;locale=0&amp;sourceId=9a230f9856c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=198bf4b13819d110VgnVCM1000003a94610aRCRD#38 સપ્ટેમ્બર 16, 2009ના મેળવ્યા મુજબ], "ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ પર નિયંત્રણ ધરાવતા બ્રેધરિન પાસે અમુક પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિ કરાવવાની સત્તા હતી. પ્રીસ્ટ(પાદરીઓ) બાપ્તિસ્મા આપે"</ref> યહોવાના સાક્ષીઓના બાપ્તિસ્મા, ચુસ્ત અનુયાયી "સમર્પિત પુરુષ" દ્વારા આપવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480, "બાપ્તિસ્માના અનુસંધાનમાં, એ પણ નોંધવું જોઈએ કે ભલે બીજા કોઈ સાક્ષી મનુષ્યો હાજર ન હોય તે છતાં બાપ્તિસ્મા એક સમર્પિત પુરુષ દ્વારા જ અપાવા ઘટે."</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147, "કારણ કે તેઓ એક પાદરી છે, એટલે અંતિમક્રિયાઓ, બાપ્તિસ્માઓ અને લગ્નો કરાવવા માટે, અને પ્રભુના મૃત્યુના વાર્ષિક સમારોહમાં સેવાનું સૂત્ર સંભાળવા માટે, કોઈ પણ સક્ષમ પુરુષ સદસ્યને કહેવામાં આવે છે."</ref> માત્ર કોઈ અસાધારણ સંજોગોમાં જ "સમર્પિત" બાપ્તિસ્મા આપનારને બાપ્તિસ્મારહિત કરવામાં આવી શકે (જુઓ ''યહોવાના સાક્ષીઓ'' વિભાગ). == અન્ય પરંપરાઓ == === ઍનાબાપ્તિસ્ત === {{Original research|section|date=February 2009}} [[ચિત્ર:River baptism in New Bern.jpg|thumb|right|350px|20મી સદીના વળાંકે ઉત્તર કૅરોલિનામાં નદીમાં લેવાતા બાપ્તિસ્મા.આજે ઘણા આફ્રિકન-અમેરિકન ખ્રિસ્તી સમૂહોમાં સંપૂર્ણ-નિમજ્જન (ડૂબકી) બાપ્તિસ્મા એ એક સામાન્ય પ્રથા રૂપે ચાલુ રહ્યા છે.]] ઍનાબાપ્તિસ્તો ("પુનઃ બાપ્તિસ્મા દાતા") અને બાપ્તિસ્તો વયસ્કના બાપ્તિસ્માને, અથવા "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમાં વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારી લીધા હોય તેને માન્યતા આપતા પગલા તરીકે બાપ્તિસ્માને જોવામાં આવે છે. જે લોકોને પોતાને શિશુ વયે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હોવાથી, છંટકાવ, અથવા અન્ય કોઈ પંથના પ્રકારે બાપ્તિસ્મા આપયા હોવાથી, તેમને યોગ્ય રીતે બાપ્તિસ્મા નથી આપવામાં આવ્યા તેવું લાગતું હોય, તેમને તેઓ પુનઃબાપ્તિસ્મા આપતા હોવાથી પ્રારંભના ઍનાબાપ્તિસ્તોને એ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ઍનાબાપ્તિસ્તો મકાનની અંદરના ભાગમાં બાપ્તિસ્મા માટેના પાત્રમાં, તરણકુંડમાં, અથવા તો બાથટબમાં, અથવા ખાડી કે નદીના પ્રવાહ જેવાં કુદરતી સ્થળોએ બાપ્તિસ્મા આપે છે. બાપ્તિસ્મા ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનનું સ્મરણ આપે છે.{{bibleref2c|Rom|6}} એક કર્મકાંડ તરીકે બાપ્તિસ્મા કશું જ સંપન્ન કરતો નથી, પણ બાહ્ય રૂપે તે વ્યક્તિનાં પાપો પહેલેથી જ ખ્રિસ્તના ક્રૂસે ધોઈ નાખ્યા છે એમ દર્શાવતો એક વ્યક્તિગત સંકેત અથવા પુરાવો છે.<ref name="London">''1644ની લંડન બાપ્તિસ્ત કબૂલાત.'' Web: [http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm વેબઃ લંડન બૅપ્ટિસ્ટ કન્ફેશન ઓફ 1644.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}[http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm 29 ડિસે 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}</ref> તેને એક પ્રતિબદ્ધતાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ખ્રિસ્તના નવા કરારમાં પ્રવેશ સૂચવે છે.<ref name="London"/><ref>{{bibleref2|Jeremiah|31:31-34}}; {{bibleref2|Hebrews|8:8-12}}; {{bibleref2|Romans|6}}</ref> === બાપ્તિસ્ત દૃષ્ટિકોણો === મોટા ભાગના બાપ્તિસ્તો માટે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામે આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે.{{Bibleref2c|Mt|28:19}} તે એક આજ્ઞાપાલનનું પગલું છે જે ક્રૂસારોપિત, દફન થયેલા, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું, તથા આસ્થાવાનના પાપનું મૃત્યુ, તેના પુરાણા જીવનનું દફન, અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં તેના નવીન જીવનના આરંભનું, પુનરુત્થાનનું પ્રતીક છે. મૃત્યુ પામેલાઓના અંતિમ પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનો તે પુરાવો છે.<ref name="BFM"/> મોટા ભાગના બાપ્તિસ્ત માને છે કે બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિ અથવા રૂપાંતરણ અભિવ્યક્ત કરતું નથી, ઊલટાનું તે તો નવા આસ્થાવાન સાથે આધ્યાત્મિક અર્થમાં જે ઘટી ચૂક્યું છે તેનું પ્રતીક માત્ર છે. તે ખરેખર "તારનાર કૃપા" વરસાવનાર અથવા મુક્તિદાતા ન ગણાતા હોવાથી, બાપ્તિસ્તો તેને એક "સંસ્કાર" ગણવાને બદલે "આજ્ઞા" ગણે છે. જેનું પાલન ઈસુ પોતાના શિષ્યો પાસેથી ઇચ્છતા હતા તે ચર્ચની એક "આજ્ઞા"- બાઈબલમાંની શિક્ષા હોવાને કારણે,<ref name="Brackney"/> ચર્ચના સભ્યપદના અને પ્રભુ સાથેના છેલ્લા ભોજન (પ્રભુભોજન માટેનો બાપ્તિસ્તોનો પસંદીદા શબ્દપ્રયોગ) મેળવવાના અધિકારો માટે તે પૂર્વ-આવશ્યકતા ગણાય છે.<ref name="BFM">"ધ બૅપ્ટિસ્ટ ફેઈથ એન્ડ મેસેજ (બાપ્તિસ્તનો વિશ્વાસ અને સંદેશો)," સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શન. જૂન 14, 2000ના અપનાવવામાં આવ્યું. જૂન 29, 2009ના જોવામાં આવ્યું: http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii |date=માર્ચ 3, 2009 }}</ref> વ્યક્તિની ખ્રિસ્ત અંગેની માન્યતાથી બાપ્તિસ્માને અલગ કરી શકાય તેમ નથી, કારણ કે ખ્રિસ્ત પોતે બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને પાપમાંથી છોડાવનારું તેમનું કાર્ય નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં, તમામ આસ્થાવાનો જેને માણે છે તેવા ખ્રિસ્ત સાથેના એક નવા સંબંધ તરીકે ચિત્રિત થયેલું છે.<ref name="Brackney"/> બાપ્તિસ્તો એવું પણ માને છે કે ઈસુ ખ્રિસ્તમાં પોતાનો વિશ્વાસ જાહેર કરવા માટે બાપ્તિસ્મા એક અગત્યનો રસ્તો છે. લાક્ષણિક રીતે, વયસ્કો, યુવાનો, અથવા મોટાં બાળકો જે ખ્રિસ્ત પ્રત્યેની વિશ્વાસની પ્રતિબદ્ધતાને સમજે છે અને પ્રભુના સાદને પ્રતિભાવ આપવા ઇચ્છે છે તે તમામ બાપ્તિસ્મા માટેના સ્વીકાર્ય ઉમેદવારો છે.<ref name="Brackney"/> શિશુ બાપ્તિસ્મા માટેના તેમના અસ્વીકાર અંગે, વયસ્કોના અથવા આસ્થાવાનોના ચર્ચમાં બાળકો માટે કોઈ જગ્યા નથી, એમ કહીને બાપ્તિસ્તોની ટીકા કરવામાં આવે છે. નાનાં બાળકો અને શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપવાને બદલે, બાપ્તિસ્તો બાળકોને જાહેર ચર્ચ સેવામાં સમર્પિત કરે છે, જ્યાં માતાપિતાઓ અને ચર્ચના સદસ્યોને બાળકો સમક્ષ ઉદાહરણીય જીવન જીવવા માટે, અને તેમને પ્રભુના માર્ગો શીખવવા માટે કહેવામાં આવે છે. આ સેવામાં જળ બાપ્તિસ્માને સ્થાન નથી.<ref name="Brackney">બ્રાકની, વિલિયમ એચ. "ડૂઈંગ બાપ્તિસ્મા બાપ્તિસ્ત સ્ટાઈલઃ બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્તની શૈલીથી બાપ્તિસ્મા આપવાઃ આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)." ''બૅપ્ટિસ્ટ હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.'' જુલાઈ 29, 2009. ઓનલાઈનઃ http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> તેમની ટીકાના પ્રતિભાવ આપતા બાપ્તિસ્તો કહે છે કે પ્રભુનો પ્રેમ સૌ માટે છે, અને સ્પષ્ટપણે બાળકો માટે તો ખરો જ; બાપ્તિસ્મા પોતે કોઈ સંસ્કાર નથી, અને તેથી ટીકાકારો માને છે તેમ બાળકો જેનાથી વંચિત રહી ગયા હોય તેવી કોઈ મુક્તિ તે બક્ષતો નથી; અને બાપ્તિસ્મા વિશ્વાસની કબૂલાતનું માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક છે, એટલે એ કબૂલાત કરવાનો સુમાહિતીગાર નિર્ણય લેવા પૂરતી વ્યક્તિ પરિપક્વ ન થાય ત્યાં સુધી તેને કરવા અર્થવિહીન છે.<ref name="Brackney"/> === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો) === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)માં માત્ર શારીરિક પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે,<ref name="Perfect Stranger">સ્ટુઅર્ટ એમ. મૅટ્લિન્સ, આર્થર જે. માગિડા, જે. માગિડા, ''હાઉ ટુ બી અ પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જરઃ અ ગાઈડ ટુ એટીકેટ ઈન અધર પીપલ્સ રિલિજિયસ સેરિમનિઝ'' (એક આદર્શ અજાણ્યા કેવી રીતે બનવું: અન્ય લોકોના ધાર્મિક સમારંભોમાં વર્તવાની રીતભાત માટેની માર્ગદર્શિકા), વૂડ લેક પબ્લિશિંગ આઈએનસી(Inc)., 1999, ISBN 1-896836-28-3, 9781896836287, 426 પાનાં, પ્રકરણ 6- ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)</ref>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005">રોન રહોડેસ, ''ધ કમ્પ્લિટ ગાઈડ ટુ ક્રિશ્ચિયન ડીનોમિનેશન્સ'' (ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા), હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 2005, ISBN 0-7369-1289-4</ref>{{rp|p.124}} તેના આધારમાં કોઈને(Koine) ગ્રીક ક્રિયાપદ ''બાપ્તિઝો (baptizo)'' છે જેનો અર્થ ડૂબકી, નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબાડવું અથવા બોળવું થાય છે તેમ સમજવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ">બૅટસેલ બાર્રેટ્ટ બાક્સટર, ''હૂ આર ધ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ વૉટ ડૂ ધે બિલિવ ઈન?'' (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો કોણ છે અને તે શેમાં માને છે?) {{Cite web |url=http://www.woodsonchapel.com/coc.php/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જૂન 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619130916/http://www.woodsonchapel.com/coc.php |url-status=dead }}માં અને [http://church-of-christ.org/who.html અહીં], [http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622181734/http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html |date=જૂન 22, 2006 }} અને [http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&amp;id=6 અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713235546/http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&id=6 |date=જુલાઈ 13, 2006 }} ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ</ref><ref name="Understanding Four Views on Baptism">ટોમ જે. નેટ્ટલેસ, રિચાર્ડ એલ. પ્રાટ, જુનિ., યોહાન એચ. આર્મસ્ટ્રોંગ, રોબર્ટ કોલ્બ, ''અન્ડર્સ્ટેન્ડિંગ ફોર વ્યૂઝ ઓન બૅપ્ટિઝમ (બાપ્તિસ્મા અંગેના ચાર દૃષ્ટિકોણોની સમજણ)'' , ઝોન્ડરવન, 2007, ISBN 0-310-26267-4, 9780310262671, 222 પાનાં.</ref>{{rp|p.139}}<ref name="Howard 1971">વી. ઈ. હોવર્ડ, ''વૉટ ઈઝ ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ? (ખ્રિસ્તનું ચર્ચ શું છે?)'' 4થી આવૃત્તિ (સુધારેલી) સેન્ટ્રલ પ્રિન્ટર્સ એન્ડ પબ્લિશર્સ, વેસ્ટ મોનરોએ, લોઈસિયાના, 1971</ref>{{rp|p.313-314}}<ref name="Baptism, Why Wait?">રીસ બ્રાયન્ટ, ''બૅપ્ટિઝમ, વ્હાય વેઈટ?: ફેઈથ્સ રિસપોન્સ ઈન કન્વર્ઝન (બાપ્તિસ્મા, રાહ શું કામ જોવી?: ધર્માન્તરણમાં આસ્થાનો પ્રતિભાવ)'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1999, ISBN 0-89900-858-5, 9780899008585, 224 પાનાં</ref>{{rp|p.22}}<ref name="Wharton 1997">એડવર્ડ સી. વ્હાર્ટોન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ ધ ડિસ્ટિન્ક્ટિવ નેચર ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ ચર્ચ (ખ્રિસ્તના ચર્ચઃ નવા કરારના ચર્ચનો લાક્ષણિક સ્વભાવ)'' , ગોસ્પેલ એડવોકેટ કું., 1997, ISBN 0-89225-464-5</ref>{{rp|p.45-46}} બાપ્તિસ્માની અન્ય પ્રચલિત પ્રથાઓ કરતાં ડૂબકી ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને વધુ નજીકથી મળતી આવે છે તેમ જોવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}}<ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.314-316}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટની દલીલ છે કે ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં નિમજ્જનની પ્રથા પ્રચલિત હતી, અને પાછળથી જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે જલધારા અને છંટકાવ જેવી ગૌણ પ્રથાઓ ઉદ્ભવી હતી અને પ્રચલિત બની હતી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} વખત જતાં, આ ઊતરતી કોટિની પ્રથાઓએ નિમજ્જનનું સ્થાન લઈ લીધું.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} માનસિક રીતે માન્યતા ધરવા અને પસ્તાવો કરવા સક્ષમ હોય તેવા લોકોને જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે (એટલે કે, શિશુ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી કારણ કે નવા કરારમાં તેના માટે કોઈ દાખલો કે પૂર્વાધાર નથી).<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996">ઈવરેટ્ટ ફેર્ગ્યુસન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ અ બિબ્લિકલ ઇકિલઝિઓલોજી ફોર ટુડે (ખ્રિસ્તનું ચર્ચઃ આજ માટેનું બાઈબલનું ધર્મતંત્ર'' ), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 1996, ISBN 0-8028-4189-9, 9780802841896, 443 પાનાં</ref>{{rp|p.195}} ધર્માન્તર માટેના આવશ્યક ભાગ રૂપે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માની સમજણ સાથે, પુનઃસ્થાપના અભિયાન(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાં ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''બાપ્તિસ્મા'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.61}} બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે કઈ હદ સુધી બાપ્તિસ્માની ભૂમિકા અંગેની સાચી સમજણ અનિવાર્ય છે તે અંગેના મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતા. <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ડૅવિડ લિપ્સકોમ્બે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે જો ઈશ્વરની આજ્ઞા ઉઠાવવાની ઇચ્છાથી આસ્થાવાને બાપ્તિસ્મા લીધા હોય, તો એ બાપ્તિસ્મા વૈધ ગણાય, પછી ભલે મુક્તિમાં બાપ્તિસ્મા જે ભાગ ભજવે છે તેની પૂરેપૂરી સમજણ વ્યક્તિ ન પણ ધરાવતી હોય.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ઓસ્ટિન મૅકગૅરી દલીલ કરે છે કે વૈધ ગણવા માટે, ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે બાપ્તિસ્મા પાપોની ક્ષમા માટે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} 20મી સદીની શરૂઆતમાં મૅકગૅરીનો દૃષ્ટિકોણ પ્રચલિત બન્યો, પણ લિપ્સકોમ્બ જે અભિગમની હિમાયત કરતા હતા તે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થયો નહીં.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} તાજેતરમાં જ, ઈન્ટરનેશનલ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચો)ના ઉદય સાથે (જે તેમના અભિયાનમાં જોડાનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવાનો આગ્રહ રાખે છે) કેટલાક આ બાબતનું પુનઃપરીક્ષણ કરવા પ્રેરાયા છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે." <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક સરાહનીય કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું શાંત કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters"/>{{rp|p.112}} ભલે ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માનું એક "સંસ્કાર" તરીકે વિવરણ ન કરતા હોય, પણ તેના માટેના તેમના દૃષ્ટિકોણ પરથી તેને યોગ્ય રીતે "સંસ્કારત્મક" કહી શકાય તેમ છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} તેઓ એ રીતે જુએ છે કે બાપ્તિસ્માની શક્તિ, પાણી અથવા તે ક્રિયામાંથી આવતી હોવાને બદલે, પ્રભુ પાસેથી આવે છે, જેમણે બાપ્તિસ્માને એક વાહન તરીકે પસંદ કર્યું છે,<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} અને તેઓ બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણના માત્ર પ્રતીક તરીકે જ નહીં, પણ એ પ્રક્રિયાના અભિન્ન અંગ તરીકે સમજે છે.<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.184}} તાજેતરનો પ્રવાહ બાપ્તિસ્માના રૂપાંતરાત્મક પાસા પર ભાર મૂકે છેઃ તેને ભૂતકાળમાં જે કશુંક ઘટી ચૂક્યું છે તેની નિશાની અથવા માત્ર એક કાયદાકીય જરૂરિયાત તરીકે વર્ણવવાને બદલે, તેને "એવી ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે જે આસ્થાવાનને 'ખ્રિસ્તમાં' મૂકે છે જ્યાં પછી ઈશ્વર, ચાલુ રૂપાંતરણના કાર્યને આગળ વધારે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} એક લઘુમતી એવી પણ છે જે સાંપ્રદાયિક વલણ ટાળવા માટે બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને ઓછું આંકે છે, પણ બૃહ્ત પ્રવાહ તો "બાપ્તિસ્મા અંગેના બાઈબલના ઉપદેશોની વિપુલતાનું પુનઃપરીક્ષણ કરવાનો અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં તેનું મધ્યસ્થ અને મહત્ત્વના સ્થાને પુનઃસ્થાપન" કરવાનો છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster">ડગલાસ એ. ફોસ્ટર, [http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html "ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ બૅપ્ટિઝમઃ એન હિસ્ટોરિકલ એન્ડ થિયોલોજિકલ ઓવરવ્યૂ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચ અને બાપ્તિસ્માઃ એક ઐતિહાસિક અને ધર્મશાસ્ત્રીય વિહંગાવલોકન),"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100520041454/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html |date=મે 20, 2010 }} ''રિસ્ટોરેશન ક્વાર્ટરલી'' , વોલ્યુમ 43/ક્રમ 2 (2001)</ref> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''રિજનરેશન (પુનર્જીવન)'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.630,631}} ઊલટાનું, તેમનું વલણ બાઈબલના એ પરિચ્છેદ તરફ ધ્યાન દોરવાનું છે જેમાં પીટર, બાપ્તિસ્માને નોઆહના પૂરની ઉપમા આપે છે, પૂર્વગૃહીત સિદ્ધાંત રૂપે કહે છે, "એ જ રીતે હવે બાપ્તિસ્મા આપણને બચાવશે" પણ કૌંસમાં સ્પષ્ટતા કરે છે કે બાપ્તિસ્મા એ "દેહના ગંદવાડને બાજુ પર મૂકી દેવાની બાબત ''નથી'' પણ તે પ્રભુ પ્રત્યેના ''સારા અંતઃકરણનો પ્રતિભાવ'' છે" (1 પીટર 3:21).<ref>કેજેવી(KJV), ત્રાંસા અક્ષરો ઉમેરવામાં આવ્યા છે.</ref> ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટમાંથી એક લેખકે વિશ્વાસ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેના સંબંધને આ રીતે વર્ણવ્યો હતો, "વ્યક્તિ ''શા માટે'' પ્રભુનું સંતાન છે તેનું કારણ તે ''વિશ્વાસ'' છે; ''બાપ્તિસ્મા'' એ ''સમય છે જેમાં'' વ્યક્તિ ખ્રિસ્તમાં ભળે છે અને તેથી પ્રભુનું સંતાન બને છે" (ત્રાંસા અક્ષરો સ્રોત મુજબ છે).<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} === સુધરેલ અને કરાર (Covenant) ધર્મશાસ્ત્રનો દૃષ્ટિકોણ === {{Main|Covenant Theology#Baptism}} બાળબાપ્તિસ્ત કરાર ધર્મશાસ્ત્રીઓ નવા કરાર સહિતના, બાઈબલના તમામ કરારોની વ્યવસ્થાને કૌટુંબિક, સંસ્થાગત સમાવેશ અથવા "પેઢી દર પેઢી ઉત્તરાધિકાર"ના સિદ્ધાંત રૂપે જુએ છે. પ્રભુ અને માણસ વચ્ચે થયેલા બાઈબલના કરારોમાં એવાં ચિહ્નો અને છાપો સમાવિષ્ટ છે જે કરારો પાછળ રહેલાં તથ્યોને દૃશ્યમાન રીતે રજૂ કરતાં હોય. પ્રભુના કરાર વળતરના આ દૃશ્યમાન ચિહ્નો અને પ્રતીકોને વિશિષ્ટ રૂપે વ્યક્તિત્વવાદી રીતે નહીં પણ, સંગઠિત રીતે (ઉદાહરણ તરીકે, ઘરોને) પ્રદાન કરવામાં આવે છે. રિફોર્મ્ડ (સુધરેલ) ચર્ચો બાપ્તિસ્માને નવા કરારમાં પ્રવેશના દૃશ્યમાન સંકેત તરીકે માને છે અને તેથી વિશ્વાસની જાહેર કબૂલાત કરતા નવા આસ્થાવાનોને તે વ્યક્તિગત રીતે આપવામાં આવે છે. બાળબાપ્તિસ્તો (પીડિયોબાપ્તિસ્તો) તેથી પણ આગળ જઈને એમ માને છે કે આનો વિસ્તાર સામુદાયિક રીતે આસ્થાવાનનાં ગૃહો સુધી થાય છે જેમાં લાક્ષણિક રીતે બાળકોનો સમાવેશ થશે, અથવા વ્યક્તિગત ધોરણે આસ્થાવાન માતાપિતાના બાળકો કે શિશુઓ સુધી તેનો વિસ્તાર થાય છે (જુઓ શિશુ બાપ્તિસ્મા). આમ, આ દૃષ્ટિકોણથી, બાપ્તિસ્માને અબ્રાહમના સુન્નતના ધાર્મિક વિધિના કાર્યની અવેજી તરીકે અને તેના સંસ્કારાત્મક સમકક્ષ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે અને બાકીની બાબતો ઉપરાંત, તે પાપમાંથી આંતરિક શુદ્ધતાનું પણ પ્રતીક બને છે. === કૅથોલિક === કૅથોલિક બોધોમાં, બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે મુક્તિ માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે.<ref name="can849">{{cite web|url=http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2T.HTM |title=Code of Canon Law, canon 849 |publisher=Intratext.com |date=May 4, 2007 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ બોધના મૂળિયાં છેક પહેલી સદીના ખ્રિસ્તીઓના બોધ અને પ્રથાઓ સુધી પહોંચે છે, અને જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્માને માત્ર ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં પ્રવેશની મંજૂરી આપતા ચિહ્ન તરીકે જ જોતા હલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ બાપ્તિસ્માની અનિવાર્યતાનો ઇનકાર નહોતો કર્યો ત્યાં સુધી, મુક્તિ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેનું જોડાણ, એકંદરે, મુખ્ય તકરારનો મુદ્દો નહોતું.<ref name="cross2005baptism"/> કૅથોલિક ચર્ચના કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક)માં લખ્યું છે કે "મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે, જે લોકો માટે સુવાર્તાઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને જે લોકો આ સંસ્કાર માગી શકે તેવી શક્યતા ધરાવતા હતા."<ref name="vatican"/> તદાનુસાર, જે વ્યક્તિ જાણીકરીને, સ્વેચ્છાએ અને કશા જ પશ્ચાતાપ વિના બાપ્તિસ્માને નકારે છે તેની મુક્તિ માટે કોઈ આશા નથી. યોહાન અનુસાર આ બોધ સુવાર્તામાંના ઈસુના શબ્દો પર આધારિત છેઃ "સાચેસાચ, ખરે જ, હું તમને કહું છું કે, જ્યાં સુધી વ્યક્તિ જળ અને આત્મામાંથી જન્મ નથી પામતી, ત્યાં સુધી તે પ્રભુના રાજ્યમાં પ્રવેશી શકતી નથી."{{Bibleref2c|Jn|3:5|RSV}} કૅથોલિકો પિતાના, પુત્રના, અને પવિત્ર આત્મા<ref>''ઓર્ડો ઈનિશિએશન ઈઝ ક્રિસ્ટાનાએ એડલ્ટરમ (Ordo initiationis christanae adultorum)'' , એડિટિયો ટાયપિકા, વેટિકન સિટી, ટાયપિસ પોલીગ્લોટિસ વેટિકનિસ, 1972, પૃ. 92, cf લેટરન IV ''દ ફિદે કૅથોલિકા'' , ડીએસ (DS) 802, cf ફ્લોરેન્સ, ''ડેક્રીટમ પ્રો અર્મેનિસ'' , ડીએસ(DS), 1317.</ref>ના નામમાં (એકવચન)- ત્રણ ઈશ્વરો નહીં, પણ ત્રણ વ્યક્તિઓમાં જીવતા એક ઈશ્વરના નામમાં- પાણીમાં ડૂબકી, નિમજ્જન અથવા જલધારા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. એક જ દૈવી તત્ત્વ ધરાવતા હોવા છતાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા અલગ અલગ છે, એક જ ઈશ્વરનાં ત્રણ "મહોરાં" માત્ર અથવા અવતાર નથી. એક ઈશ્વરના આ ત્રણ "વ્યક્તિઓ" સાથેના સંબંધ પર ચર્ચનો અને ખ્રિસ્તી વ્યક્તિનો વિશ્વાસ આધારિત છે. વયસ્કોના ખ્રિસ્તી દીક્ષા વિધિ થકી વયસ્કો પણ બાપ્તિસ્મા મેળવી શકે છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે પોપ સ્ટીફન પ્રથમ, સંત અમ્બ્રોસે અને પોપ નિકોલસ પ્રથમે ઘોષિત કર્યું હતું કે માત્ર "ઈસુ"ના નામમાં તેમ જ "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા"ના નામમાં અપાતા બાપ્તિસ્મા વૈધ હતા. તેમના શબ્દોના સાચા અર્થઘટન અંગે મતમતાંતર છે.<ref name="cathen"/> વર્તમાન સ્વીકૃત ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રના કાયદામાં વૈધતા માટે ત્રયી સૂત્ર અને પાણી આવશ્યકતા રહે છે.<ref name="can849"/> ચર્ચ, જળ બાપ્તિસ્માના બે સમકક્ષોને માન્યતા આપે છેઃ "રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા" અને "ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા". જે લોકો બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના તેમના વિશ્વાસ માટે શહીદી વહોરે છે તે રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા પામ્યા કહેવાય છે, જ્યારે ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા સામાન્ય રીતે એ ધર્મશિક્ષણ લેતાં લોકો(કૅટિક્યુમૅન)ને લાગુ પડે છે જેઓ બાપ્તિસ્મા પામી શકે તે પહેલાં મૃત્યુ પામે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક) આ બે રૂપને વર્ણવે છેઃ <blockquote>ચર્ચની હંમેશાં એવી દૃઢ પ્રતીતિ રહી છે કે જે લોકો પોતાના વિશ્વાસને કાજે બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના મૃત્યુ વહોરે છે તેઓ ખ્રિસ્ત માટે અને ખ્રિસ્ત સાથે તેમના મૃત્યુ વડે બાપ્તિસ્મા પામે છે. આ પ્રકારનો ''રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા'' , ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્માની જેમ, સંસ્કારવિધિ વિના પણ બાપ્તિસ્માનાં ફળો આપે છે. (1258)</blockquote> <blockquote>ધર્મનું શિક્ષણ લેનારા જે લોકો (catechumens) તેમના બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે છે, તેમની તે મેળવવાની સુસ્પષ્ટ ઇચ્છા, અને તેની સાથે પોતાનાં પાપો માટેનો પશ્ચાતાપ, અને પરોપકાર, તેમના માટે એવી મુક્તિની ખાતરી આપે છે જે તેઓ આ સંસ્કારવિધિ દ્વારા ન પામી શક્યા હોત. (1259)</blockquote> કૅથોલિક ચર્ચ માને છે કે જે બિન-ખ્રિસ્તીઓ નિષ્ઠાવાન હૃદયથી પ્રભુને ઇચ્છે છે અને, અને તેની કૃપા અનુસાર ચાલે છે, પોતાના અંતરાત્માની પ્રેરણાના માધ્યમથી ઈશ્વરની ઇચ્છાને જાણે છે અને તેને કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તેમને પણ જળ-બાપ્તિસ્મા વિના બચાવી શકાશે કારણ કે તેઓ તેને અંતર્નિહિતપણે ઇચ્છતાં હોય છે તેમ કહેવાય છે.<ref>cf. કૅટિકિઝમ, 1260</ref> બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શિશુઓના કિસ્સામાં, ચર્ચ તેમની નિયતિ માટે અનિશ્ચિત છે; "ચર્ચ તેમને માત્ર પ્રભુની દયાના ભરોસે છોડી શકે તેમ છે." (કૅટિકિઝમ, 1261). === યહોવાના સાક્ષીઓ === યહોવાના સાક્ષીઓ માને છે કે જ્યારે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને સમજી શકે તેટલી મોટી થાય ત્યારે જ, સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડીને) દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ. તેમનું માનવું છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એ વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી પ્રભુની ઇચ્છાનું પાલન કરવા બિનશરતી સમર્પણ કર્યું હોવાનું બાહ્ય પ્રતીક છે. તેઓ બાપ્તિસ્માને મંત્રી તરીકે અપાતી પાદરીની દીક્ષા વિધિ માને છે.<ref>''જેટ'' મૅગેઝિન, ઑગસ્ટ 4, 1955, પૃષ્ઠ 26 [http://books.google.com/books?id=xbEDAAAAMBAJ&amp;pg=PA26&amp;dq=%22jehovah%27s+witnesses%22 ઓનલાઈન]</ref> બાપ્તિસ્મા ઝંખતા ભાવિ ઉમેદવારોએ આયોજિત બાપ્તિસ્મા કાર્યક્રમ પહેલાં સારી એવી અગાઉથી તેમની બાપ્તિસ્મા લેવાની ઇચ્છા પ્રદર્શિત કરવી આવશ્યક છે, જેથી ધર્મસભાના વડીલો તેમની યોગ્યતાને આંકી શકે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 182</ref> જો ઉમેદવારો આ ધર્મના સદસ્યો પાસેથી શું અપેક્ષિત છે તે અંગે સમજણ ધરાવતા તથા પંથ પ્રતિ સહૃદય સમર્પણ નિદર્શિત કરતા જણાય તો વડીલો બાપ્તિસ્મા માટે તે ઉમેદવારોને માન્યતા આપે છે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 217-218.</ref> યહોવાના સાક્ષીઓમાં મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મા, વડીલો અને મંત્રીઓના સેવકો દ્વારા નિયોજિત સભાઓ અને સંમેલનોમાં આપવામાં આવે છે<ref>''ધ વૉચટાવર'' , મે 15, 1970, પૃષ્ઠ 309.</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147</ref><ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 215, "સામાન્ય રીતે યહોવાના સાક્ષીઓની સભાઓ અને સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે."</ref> અને ભાગ્યે જ ક્યારેક તે સ્થાનિક રાજભવનોમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480</ref> બાપ્તિસ્મા પહેલાં, બાપ્તિસ્મા-પૂર્વેના વાર્તાલાપના અંતે, ઉમેદવારે બે પ્રશ્નોના જવાબનો દૃઢપણે એકરાર કરવો રહે છેઃ<ref>વૉચટાવર જૂન 1, 1985</ref> {{quote| # On the basis of the sacrifice of Jesus Christ, have you repented of your sins and dedicated yourself to Jehovah to do his will? # Do you understand that your dedication and baptism identify you as one of Jehovah's Witnesses in association with God's spirit-directed organization?}} માત્ર બાપ્તિસ્મા પામેલા પુરુષો જ નવા સદસ્યોને બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. બાપ્તિસ્મા-દાતા અને ઉમેદવાર તરણપોશાક અથવા બાપ્તિસ્મા માટે અન્ય કોઈ અનૌપચારિક પોશાક પહેરે છે, પણ તેમને અણછાજતા અથવા અંગપ્રદર્શક વસ્ત્રો ટાળવાની સૂચના આપવામાં આવી હોય છે.<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref><ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , એપ્રિલ 15, 1973, પૃષ્ઠ 254-255</ref><ref>"ક્વેશ્ચન બૉક્સ", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , જૂન 1993, પૃષ્ઠ 3</ref> સામાન્ય રીતે,એક જ બાપ્તિસ્મા-દાતા દ્વારા ઉમેદવારોને વ્યક્તિગત ધોરણે નિમજ્જન આપવામાં આવે છે,<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref> સિવાય કે ઉમેદવાર શારીરિક અક્ષમતા જેવા કોઈ વિશેષ સંજોગો ધરાવતા હોય.<ref name="The Watchtower 1986, page 31">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , નવેમ્બર 15, 1986, પૃષ્ઠ 31</ref> લાંબી મુદ્દત માટેની એકલતાના સંજોગોમાં, યોગ્યતાપ્રાપ્ત ઉમેદવારના સમર્પણ અને બાપ્તિસ્મા પામવાના વ્યક્ત ઇરાદાને ધ્યાનમાં લઈને તેને યહોવાના સાક્ષીઓના સભ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવી શકે છે, પછી ભલે નિમજ્જનની ક્રિયા વિલંબિત થાય.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 479-480</ref> કેટલાક વિરલ કિસ્સાઓમાં, બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય પણ આવો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો તેવા પુરુષોએ એકબીજાને અરસપરસ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા, જેમાં બંને બાપ્તિસ્માને વૈધ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.<ref>"પ્યુઅર્ટો રિકો એન્ડ ધ વર્જિન આઈલૅન્ડ્સ", ''1987 યરબુક ઓફ જેહોવાઝ વિટનેસિસ'' , પૃષ્ઠ 71</ref> 1930ના અને 1940ના દાયકામાં મહિલા સાક્ષીઓ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિઓને, જેમ કે કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાં, પાછળથી પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યો હતો પણ તેમાં તેમના બાપ્તિસ્માની પહેલાંની તારીખોને સ્વીકારવામાં આવી હતી.<ref name="autogenerated480"/> === મૉર્મનવાદ === [[ચિત્ર:Mormon baptism circa 1850s.png|thumb|right|175px|મોર્મન બાપ્તિસ્મા, આશરે 1850નો દાયકો]] {{Main|Baptism (Mormonism)}} મૉર્મનવાદમાં, બાપ્તિસ્માનો મુખ્ય હેતુ સહભાગીનાં પાપો માટે માફી બક્ષવાનો છે. તેના પછી પુષ્ટિકરણ કરવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિને ચર્ચનું સભ્યપદ આપે છે અને પવિત્ર આત્મા સાથે બાપ્તિસ્મા રચે છે. બાપ્તિસ્મા પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા, અને ચોક્કસ નિર્ધારિત ધાર્મિક વિધિ મુજબ જ થવા જોઈએ એમ અર્વાચીન સંતો (લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) માને છેઃ જો સહભાગીનો કોઈ હિસ્સો સંપૂર્ણ રીતે નિમજ્જિત ન થયો હોય, અથવા ધાર્મિક વિધિનું પઠન અક્ષરશઃ ન કરવામાં આવ્યું હોય, તો આ ધાર્મિક વિધિવિધાનને ફરીથી કરવા જોઈએ.<ref>[http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=1&amp;locale=0&amp;sourceId=2ca59207f7c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=ba805f74db46c010VgnVCM1000004d82620aRCRD ડ્યૂટીઝ એન્ડ બ્લેસિંગ્સ ઓફ ધ પ્રીસ્ટહૂડઃ બૅઝિક મૅન્યુઅલ ફોર પ્રીસ્ટહૂડ હોલ્ડર્સ, પાર્ટ બીઃ પર્ફોર્મિંગ પ્રીસ્ટહૂડ ઓર્ડિનાન્સિસ] (પૌરોહિત્યની ફરજો અને આશીર્વાદઃ પુરોહિત પદાધારીઓ માટેની બુનિયાદી માર્ગદર્શિકા. ભાગ બીઃ પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિઓ), §બાપ્તિસ્મા.</ref> તે લાક્ષણિક ઢબે બાપ્તિસ્મા કુંડમાં જ કરવામાં આવે છે. ઉપરાંતમાં, જો બાપ્તિસ્મા અર્વાચીન સંત પ્રિસ્ટ (પાદરી) અથવા વડીલ દ્વારા ન આપવામાં હોય તો અર્વાચીન સંતો તેને વૈધ ગણતા નથી.<ref>જુઓ, ઉ.દા., [http://scriptures.lds.org/en/gs/b/6 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા આપવો], §''યોગ્ય અધિકારી'' .</ref> પ્રેરિતો(સંદેશાવાહક) સંબંધી ઉત્તરાધિકારના સ્વરૂપે અધિકારને નીચેની તરફ સોંપવામાં આવે છે. આ સંપ્રદાયમાં ધર્માન્તરણ કરીને આવતી તમામ વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્મા અથવા પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવો આવશ્યક છે. બાપ્તિસ્માને બંનેના, ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનના પ્રતીક તરીકે અને બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિના તેના "કુદરતી" સ્વને કાઢી નાખવાના અને ઈસુના અનુયાયી તરીકેની નવી ઓળખને ગ્રહણ કરવાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. અર્વાચીન સંતોના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, વિશ્વાસ અને પસ્તાવો એ બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતાઓ છે. આ કર્મકાંડ સહભાગીના મૂળ પાપને શુદ્ધ કરતો નથી, કારણ કે અર્વાચીન સંતો મૂળ પાપના સિદ્ધાંતમાં માનતા નથી. મૉર્મનવાદ શિશુ બાપ્તિસ્માનો અસ્વીકાર કરે છે<ref>જુઓ મૉર્મનનું પુસ્તક, [http://scriptures.lds.org/en/moro/8/4-23#4 મોરોની 8:4-23].</ref> અને બાપ્તિસ્મા "ઉત્તરદાયિત્વની વય" પછી જ થવો જોઈએ, જે અર્વાચીન સંતના પવિત્ર ધર્મગ્રંથમાં આઠ વર્ષની નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.<ref>જુઓ ડૉક્ટરાઈન એન્ડ કોવેનન્ટ્સ [http://scriptures.lds.org/dc/68/25,27#25 68:25, 27].</ref> અર્વાચીન સંતોનું ધર્મશાસ્ત્ર મૃતકોના બાપ્તિસ્માને પણ સંમતિ આપે છે જેમાં તેમના સ્થાને જીવિત વ્યક્તિઓ દ્વારા મૃત પૂર્વજોને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, અને એમ માનવામાં આવે છે કે તેમની પ્રથા પૉલે {{bibleverse|1|Corinthians|15:29}}માં જે લખ્યું છે તે જ છે. આ સામાન્ય રીતે અર્વાચીન સંતનાં દેવળોમાં કરવામાં આવે છે.<ref>http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=1ec52f2324d98010VgnVCM1000004d82620a____ મૃત માટેના બાપ્તિસ્મા</ref> == જળ બાપ્તિસ્માનો વિરોધ == === ક્વેકરો === ક્વેકરો (રિલિજીયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્ઝના સદસ્યો) તેમના ધાર્મિક જીવનમાંથી બાહ્ય સંસ્કારોનાં તમામ સ્વરૂપોનો અસ્વીકાર કરીને, બાળકો અથવા વયસ્કો, એમ બંનેમાંથી એક પણના, પાણી દ્વારા થતા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી. રોબર્ટ બાર્ક્લેની ''અપોલોજી ફોર ધ ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયન ડિવિનિટી'' (ક્વેકર ધર્મશાસ્ત્રની 17મી સદીની ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા), જળ સાથે બાપ્તિસ્મા સામેના ક્વેકરોના વિરોધને આ રીતે સમજાવે છેઃ {{quotation|"I indeed baptize you with water unto repentance; but he that cometh after me is mightier than I, whose shoes I am not worthy to bear; he shall baptize you with the Holy Ghost and with fire".{{bibleref2c|Mt|3:11}} Here John mentions two manners of baptizings and two different baptisms, the one with water, and the other with the Spirit, the one whereof he was the minister of, the other whereof Christ was the minister of: and such as were baptized with the first were not therefore baptized with the second: "I indeed baptize you, but he shall baptize you." Though in the present time they were baptized with the baptism of water, yet they were not as yet, but were to be, baptized with the baptism of Christ.|[[Robert Barclay]], 1678}}<ref>{{cite web|url=http://www.qhpress.org/texts/barclay/apology/prop12.html |title=Apology, Proposition 12 |publisher=Qhpress.org |date= |access-date=July 28, 2009}}</ref> બાર્ક્લેની દલીલ હતી કે જળ બાપ્તિસ્મા એવું કંઈક છે જે ખ્રિસ્તના સમય સુધી થતું હતું, પણ હવે, લોકો અંદરથી ખ્રિસ્તના આત્મા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે, અને તેથી જળ બાપ્તિસ્માના બાહ્ય સંસ્કારની કોઈ જરૂરિયાત નથી, જે ક્વેકરોની દલીલ પ્રમાણે અર્થવિહીન છે. === મુક્તિફોજ === મુક્તિફોજ જળ બાપ્તિસ્માની, અથવા અન્ય કોઈ પણ બાહ્ય સંસ્કારોની પ્રથા પાળતી નથી. મુક્તિફોજના સંસ્થાપક, વિલિયમ બૂથ અને કૅથેરાઈન બૂથ, માનતાં હતાં કે કેટલાય ખ્રિસ્તીઓ પ્રભુની કૃપા પર આધાર રાખવા કરતાં વધુ આધ્યાત્મિક કૃપાનાં બાહ્ય ચિહ્નો પર આધાર રાખવા માંડ્યા હતા, જ્યારે ખરેખર તેમની માન્યતા અનુસાર જે અગત્યનું હતું તે તો ખુદ આધ્યાત્મિક કૃપા હતી. અલબત્ત, ભલે મુક્તિફોજ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પાળતી નથી, પણ તે અન્ય ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોમાંના બાપ્તિસ્માની વિરોધી નથી.<ref>{{cite web |url=http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |title=Why does The Salvation Army not baptise or hold communion? |publisher=The Salvation Army |date=February 28, 1987 |access-date=July 28, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120233651/http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |url-status=dead }}</ref> === અતિવહેંચણીવાદ (Hyperdispensationalism) === એવા કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ છે જેઓ એટલી હદે અતિવહેંચણીવાદ(dispensationalism)ને માને છે કે તેઓ માત્ર પૉલના ધર્મપત્રને આજના ચર્ચ માટે ઉપયુક્ત તરીકે સ્વીકારે છે.{{POV-statement|date=December 2009}} પરિણામે, તેઓ બાપ્તિસ્મા અથવા પ્રભુનું છેલ્લું ભોજનને સ્વીકારતા નથી, કારણ કે પ્રિઝન ઈપિસ્ટલ્સ(Prison Epistles)માં તે જોવા મળતાં નથી. તેઓ એવું પણ શીખવે છે કે પીટરનો સુવાર્તા સંદેશો પૉલના સંદેશા જેવો જ નહોતો.<ref>{{cite web |first=David M. |last=Havard |title=Are We Hyper-Dispensationalists? |url=http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |publisher=Berean Bible Society |access-date=January 19, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204081633/http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |url-status=dead }}</ref> અતિવહેંચણીવાદીઓ દૃઢતાપૂર્વક માને છેઃ * મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)^{[{{bibleref2|Matthew|28:18-20}}]} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો માટે હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો માટે નહીં. * {{bibleref2|Acts|2:36-38}}નો બાપ્તિસ્મા એ મસીહાના મૃત્યુમાં ભાગીદારી નોંધાવ્યા માટે પસ્તાવો કરવા પીટરે ઈઝરાયેલને કરેલું આહ્વાન હતું; પાપ માટેના પ્રાયશ્ચિતની ગોસ્પલની જાહેરાત તરીકે નહીં, જે પૉલ દ્વારા પાછળથી રહસ્યોદ્ઘાટિત સિદ્ધાંત છે. આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં શરૂઆતમાં મળતા જળ બાપ્તિસ્માનું સ્થાન, હવે યોહાન બાપ્તિસ્તે ભાખેલા બાપ્તિસ્મા{{Bibleref2c|1cor|12:13||1 Cor 12:13}}એ લઈ લીધું છે.<ref>{{bibleref2|Luke|3:16}}, {{bibleref2|John|1:33}}, {{bibleref2|Matt|3:11}}{{bibleref2|Acts|1:5}}</ref> આજ માટે જે બાપ્તિસ્મા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, તે "પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા" છે. {{bibleref2c|Ac|11:15-16}} જો કે, નંપુસક{{bibleref2c|Ac|8:36}} અને કોર્નીલિયસ{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}}ના ઘરના માણસોના બાપ્તિસ્મા સ્પષ્ટપણે પાણીમાં થયા હતા એવા ઉપલબ્ધ લખાણો અને હકીકતો અનુસાર, આ, "આત્મા" બાપ્તિસ્મા, અસંભવિત છે. આગળના પુરાવા મનુષ્ય દ્વારા કરાયેલા મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન) તરફ ધ્યાન દોરે છે, જે આ વિશ્વના અંત સુધી ટકવાનું છે.{{bibleref2c|Mt|28:19-20}} તેથી, સંદર્ભ અનુસાર, ઈફેસિયનો(Ephesians) જે બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયા તે જળ દ્વારા હતો.<ref>{{bibleref2|Ephesians|5:26}}; {{bibleref2|Acts|19:1-5}}</ref> એ જ રીતે, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં ચુનંદી વ્યક્તિઓને પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા અપાયાની નોંધણી માત્ર બે વખત છે.{{bibleref2c|Ac|2:1-4}} {{bibleref2c-nb|Acts|10:44-46}} અંતે, એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિ સાથે બાપ્તિસ્મા આપવાની શક્તિ માત્ર ઈસુ પાસે જ છે, જે કોઈ પણ નશ્વર તે ક્યારેય કરી શકે તે બાબતનો છેદ ઉડાડી દે છે.{{bibleref2c|Mt|3:11}} {{bibleref2c|Lk|3:16}} <blockquote>યોહાને પ્રત્યુત્તર આપતાં બધાને કહ્યું, "હું તો ખરું જોતાં, તમને જળથી બાપ્તિસ્મા આપું છું; પણ મારાથી વધુ શક્તિશાળી એવો એક આવી રહ્યો છે, જેના જૂતાંની વાધરી ખોલવા પૂરતો પણ હું લાયક નથી. તે તમને પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિથી બાપ્તિસ્મા આપશે"{{bibleref2c|Lk|3:16|NKJV}}.</blockquote> અગ્નિ દ્વારા વિશ્વના વિનાશનો સંદર્ભ આપીને, જૂથમાંના ઘણા એવી પણ દલીલ કરે છે કે યોહાનના વચન અનુસારના અગ્નિ થકી બાપ્તિસ્મા હજી બાકી છે.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:12}}, {{bibleref2|Luke|3:17}}, {{bibleref2|2|Pe|3:10||2 Peter 3:10}}</ref> યોહાન, તેમણે કહ્યું તે પ્રમાણે "જળ સાથે બાપ્તિસ્મા આપતા હતા", તે પ્રમાણે પ્રારંભના, યહૂદી ખ્રિસ્તી ચર્ચને ઈસુના શિષ્યોએ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુએ ક્યારેય જાતે પાણી દ્વારા બાપ્તિસ્મા આપ્યા નહોતા, પણ તેમણે તેમના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું.{{bibleref2c|Jn|4:1-2}} ઈસુના પ્રથમ પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક), પૉલ, કરતાં તેમના યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓ પાસે મોકલવામાં આવેલા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ને બાપ્તિસ્મા આપવા કરતાં ઉપદેશ આપવા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો{{bibleref2c|1Cor.|1:17||1 Co 1:17}} પણ તે ક્યારેક ક્યારેક, તેમની રીત મુજબ જ, બાપ્તિસ્મા આપતો હતો, દાખલા તરીકે કોરિન્થ{{bibleref2c-nb|1Cor|1:14-16}}માં અને ફિલિપ્પી{{bibleref2c|Ac|16:13}}માં.^cf.{{bibleref2c|Mt|28:19}} તેણે બાપ્તિસ્મામાં ડૂબકીના આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ વિશે અને એમ કરીને કેવી રીતે વ્યક્તિ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ માટે પ્રાયશ્ચિત કરી શકે છે તે પણ શીખવ્યું હતું.{{bibleref2c|Rom|6:4}} અન્ય અતિવહેંચણીવાદીઓ માને છે કે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા, ખ્રિસ્તના સ્વર્ગારોહણ અને અધિનિયમો-મધ્યેના, વચ્ચેના માત્ર એક ટૂંકા ગાળા માટે જ હતી. મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન) {{bibleref2c|Mt|28:18-20}} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો પ્રતિ નિદેશિત હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો પ્રતિ નહીં. વિશ્વાસ રાખતો કોઈ પણ યહૂદી જ્યાં સુધી તે બાપ્તિસ્મા નહીં પામતો ત્યાં સુધી મુક્તિ{{bibleref2c|Mk|16:16}} {{bibleref2c|1Peter|3:21||1 Pe 3:21}} અથવા પવિત્ર આત્મા{{bibleref2c|Ac|2:38}} પ્રાપ્ત કરી શકતો નહોતો. પૉલના આહ્વાન સાથે આ ગાળાનો અંત આવ્યો.{{bibleref2c-nb|Ac|9:17-18}} જ્યારે યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓએ બાપ્તિસ્મા પહેલાં પવિત્ર આત્માને મેળવ્યો ત્યારની પીટરની પ્રતિક્રિયા{{bibleref2c-nb|Ac|10:44-48}} નોંધ લેવા પાત્ર છે. == તુલનાત્મક સારાંશ == ખ્રિસ્તી પ્રભાવ હેઠળના ધાર્મિક સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માનો તુલનાત્મક સારાંશ.<ref>''ગૂડ ન્યૂઝ (સારા સમાચાર)'' . અંક 3. સેન્ટ લૂઈસ, એમઓ(MO). 2003. પૃ. 18-19{{Verify source|date=March 2009}}</ref><ref name="39articles">{{cite web |url=http://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |title=The Thirty-Nine Articles |publisher=Anglicans Online |date=April 15, 2007 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જુલાઈ 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726161734/https://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |title=The Baptist Faith & Message |publisher=[[Southern Baptist Convention]] |date=June 14, 2000 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=માર્ચ 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |url-status=dead }}</ref> (આ વિભાગ ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ યાદી આપતો નથી, અને તેથી, તે માત્ર "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ની પ્રથા પાળનારાં ચર્ચોનો નાનકડો અંશ જ રજૂ કરે છે.) {| class="wikitable" border="1" style="font-size:92%" |- ! સંપ્રદાય ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | ઍંગ્લિકન કમ્યૂનિઅન | "બાપ્તિસ્મા દીક્ષાનું પ્રતીક છે એટલું જ નહીં, પણ જેના વડે ખ્રિસ્તી પુરુષોને જેઓ ખ્રિસ્તી નથી તેમનાથી જુદા ઓળખવામાં આવે છે તે વૈશિષ્ઠ્યનું સૂચક છે, આ ઉપરાંત તે પુનર્જીવન અથવા નવા-જન્મનું પણ ચિહ્ન છે, જેના થકી, એક માધ્યમ થકી, જેઓએ સાચી રીતે બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય તેઓને ચર્ચમાં સ્થાન મળે છે; પાપની ક્ષમાનું અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઈશ્વરના પુત્રો તરીકે આપણને અપનાવવાનાં વચનો પર જોઈ શકાય તેવા હસ્તાક્ષર અને મહોર મારવામાં આવે છે; વિશ્વાસ પુષ્ટિ પામે છે અને પ્રભુની પ્રાર્થનાના ગુણ થકી કૃપામાં વધારો થાય છે."<ref name="39articles"/> | પાણીમાં ડુબાડવું, નિમજ્જન, જલધારા, અથવા છંટકાવ દ્વારા. | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | ત્રયી (Trinity) |- | ઍપોસ્ટૉલિક બ્રેધરિન | તે આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મને વ્યક્ત કરતું હોવાથી મુક્તિ માટે આવશ્યક. | માત્ર પાણીમાં ડુબાડવા (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી જ. તે પવિત્ર આત્મામાંથી નીકળતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |title=Speaking in Tongues in the Church: A Look at the Purpose of Spiritual Utterances |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101052906/http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | હા | હા | ઈસુ<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |title=Questions and Answers about The Doctrine of the Oneness of God |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=મે 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072112/http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> |- | બાપ્તિસ્તો | એક ઈશ્વરી ધાર્મિક વિધિ, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, પોતાનો વિશ્વાસ જાહેરમાં ઘોષિત કરવા માટેની એક પદ્ધતિ, અને અગાઉથી બચાવી લેવામાં આવ્યા હોવાનો એક સંકેત, પરંતુ મુક્તિ માટે અનિવાર્ય નહીં. | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ (Christadelphians) | એક આસ્થાવાનની મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે.<ref>{{cite web |title=Baptism |url=http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |access-date=August 22, 2007 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012223117/http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં વ્યક્તિ સુવાર્તાના સાચા સંદેશમાં માનતી હોય તો જ તે અસરકારક રહે છે<ref>{{cite web |title=Baptism |work=Bible Q & A |year=2001 |url=http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |access-date=August 22, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927013541/http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનમાંના આંતરિક બદલાવનું બાહ્ય પ્રતીક છેઃ તે જૂની, પાપમય જીવનશૈલીના મૃત્યુનું, અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે નવા જીવનના આરંભનું સૂચક છે, ટૂંકમાં તેના આસ્થાવાનના પસ્તાવા તરીકે ગણાવી શકાય{{mdash}}તેથી તે પસ્તાવો કરનારાને, ક્ષમા આપનારા પ્રભુ પાસેથી ક્ષમા યાચવા તરફ દોરી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Levin |first=David |title=Forgiveness |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/levin_forgiveness.htm |access-date=August 22, 2007}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> અલબત્ત, કોઈ પણ વ્યક્તિને માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, પણ એક આસ્થાવાને સમગ્ર જીવન દરમ્યાન તેમના બાપ્તિસ્માના સિદ્ધાંતોને જીવવા જોઈએ (એટલે કે, પાપનું મૃત્યુ, અને ઈસુને અનુસરતાં નવું જીવન).<ref>{{cite web |last=Norris |first=Alfred |title=His Cross and Yours |date=November 12, 2006 |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/norris_hiscrossandyours.htm |access-date=August 22, 2007}}</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref name="morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Tecwyn |chapter=What Exactly is Christian Baptism? |chapterurl=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/morgan_utb14_what_exactly_is_christian_baptism.pdf |title=Understand the Bible for Yourself |publisher=Christadelphian Bible Mission |year=2006 |access-date=February 26, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | ના<ref name="morgan"/> | હા | પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (અલબત્ત, ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ નેસિયન ત્રયી(Nicean trinity)માં માનતા નથી.) |- | ખ્રિસ્તના શિષ્યો (Disciples of Christ) | બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિ પર ઊતરી છે તેનો જાહેર સંકેત છે. ડૂબકીની ક્રિયામાં, વ્યક્તિ પ્રતીકાત્મક રીતે ખ્રિસ્ત સાથે મૃત્યુ અનુભવે છે, અને પછી તેની સાથે પાછી બેઠી થાય છે.<ref>"શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?" વેબઃ [http://www.church-of-christ.org/who.html#baptism શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803010136/http://church-of-christ.org/who.html#baptism |date=ઑગસ્ટ 3, 2010 }}</ref> | સામાન્ય રીતે ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો) | પુનઃસ્થાપન ચળવળ(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાંથી ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવે છે, તે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણનો અનિવાર્ય હિસ્સો ગણે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} | માત્ર નિમજ્જન થકી <ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/> | ના<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.195}} | બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster"/> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration"/>{{rp|p.630,631}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ | સ્વર્ગના આકાશી રાજ્યમાં પ્રવેશવામાં માટેનો એક અનિવાર્ય ધાર્મિક વિધિ અને હાથ પસવારીને પવિત્ર આત્માની ભેટ મેળવવા માટેની તૈયારી. | યોગ્ય પુરોહિત સત્તાધિકારી પદની વ્યક્તિ દ્વારા નિમજ્જન થકી.<ref>{{cite web |url=http://lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition— Baptism |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |year=2008 |access-date=February 25, 2009}}</ref> | ના (ઓછામાં ઓછા 8 વર્ષના) | હા | પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (એલડીએસ (LDS) ચર્ચ નાઈસિયન ત્રયી(trinity)માં માનતા નથી, પણ તેના બદલે ગોડહેડ(Godhead)માં માને છે.)<ref>ધર્મગ્રંથ બાઈબલના સંદર્ભો સાથે ગોડહેડની લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની વધુ વિગતવાર સમજૂતી માટે જુઓ [http://scriptures.lds.org/en/gs/g/22 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ પ્રભુ, દૈવી સ્વરૂપ].</ref> |- | ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક | જૂનો માણસ મરે છે "નવો માણસ" જન્મે છે જે પૂર્વજોના પાપના લાંછનમાંથી મુક્ત હોય છે. તેને એક નવું નામ આપવામાં આવે છે. તેના અગાઉનાં તમામ વચનો અને પાપ આ સાથે રદબાતલ થાય છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | 3-સ્તરીય ડૂબકી અથવા નિમજ્જન (તે સિવાયની પદ્ધતિઓ માત્ર કટોકટી વખતે, અને જો શક્ય હોય તો પાછળથી તેને પ્રીસ્ટ દ્વારા સુધારવી ઘટે.){{Citation needed|date=March 2009}} | હા. તેના પછી તરત જ ક્રિસ્મૅશન (એટલે કે, પુષ્ટિકરણ) અને પવિત્ર પ્રભુભોજન.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા | ત્રયી (Trinity) |- | યહોવાના સાક્ષીઓ | બાપ્તિસ્મા સંબંધી સમગ્ર વ્યવસ્થાના ભાગ રૂપે મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા આવશ્યક છેઃ ઈસુના આદેશના પાલનની અભિવ્યક્તિ તરીકે (મેથ્યૂ 28:19-20), ઈસુ ખ્રિસ્તના બલિદાનમાં તારક વિશ્વાસ ધરાવતા હોવાના જાહેર પ્રતીક તરીકે (રોમન્સ 10:10), અને મૃત કાર્યો માટેના પસ્તાવાનું અને પોતાના જીવનનું યહોવાને સમર્પણ કરવાનું પ્રતીક. (1 પીટર 2:21) જો કે, બાપ્તિસ્મા મુક્તિની બાયંધરી આપતો નથી.<ref>''વર્શિપ ધ ઓન્લી ટ્રૂ ગોડ'' , યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત (2002, 2006). "પ્રકરણ 12: તમારા બાપ્તિસ્માનો અર્થ", પૃ. 118, "બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિની ખાતરી આપે છે એવા તારણ પર પહોંચવું ભૂલભરેલું રહેશે. તેનું મૂલ્ય તો જ છે જો વ્યક્તિએ પોતાની જાતને ખરેખર ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી યહોવાને સમર્પિત કરી હોય અને ત્યારબાદ પ્રભુની ઇચ્છાને અનુસરે, છેલ્લે સુધી વિશ્વાસુ બની રહે છે."</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી; વિશિષ્ટ ઉમેદવારોને જિલ્લા અને સર્કિટ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1979, પૃ. 31, "બાઈબલ એવું દર્શાવે છે કે સંપૂર્ણ નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્મા એ ખૂબ અગત્યનો છે. એટલે જો કોઈ પણ રીતે શક્ય હોય તો, જરૂર પડ્યે કોઈ વ્યક્તિની સ્થિતિને લઈને કેટલાંક અસામાન્ય પગલાં લેવા આવશ્યક હોય તો તે લઈને પણ, તેને બાપ્તિસ્મા તો આપવા જ જોઈએ. ...આધુનિક સમયમાં યહોવાના સાક્ષીઓ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવાનું આયોજિત કરે છે. [જો કે], સંપૂર્ણ વિધિસરના બાપ્તિસ્મા તો સ્થાનિક ધોરણે ઘરનાં વિશાળ સ્નાનકુંડોમાં આપવામાં આવે છે. ...અલબત્ત, એવું શક્ય છે કે કેટલાક આત્યંતિક કિસ્સામાં તત્પૂરતા સમય માટે બાપ્તિસ્મા આપવા તદ્દન અશક્ય હોય. ત્યારે આપણે એવો ભરોસો રાખીએ કે આપણા સ્વર્ગે બિરાજતા કરુણાસભર પિતા તે સમજશે".</ref> | ના | ના | ઈસુ |- ! સંપ્રદાય (ચાલુ) ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | લૂથરનો | બાપ્તિસ્મા એ એક ચમત્કારિક સંસ્કાર છે જેના થકી પ્રભુ વ્યક્તિના હૃદયમાં વિશ્વાસની ભેટને સર્જે છે અને/અથવા તેને દૃઢ કરે છે. અલબત્ત આ કેવી રીતે થાય છે અથવા એ કેવી રીતે સંભવ બને છે તે સમજતા હોવાનો અમે દાવો કરતા નથી, અમે માનીએ છીએ (બાઈબલ બાપ્તિસ્મા અંગે જે કહે છે તેના કારણે) કે જ્યારે એક શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રભુ એ શિશુના હૃદયમાં વિશ્વાસનું સર્જન કરે છે."<ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022023650/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 |date=ઑક્ટોબર 22, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | છંટકાવ અથવા જલધારા દ્વારા.<ref>[http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Learning-Center/FAQs/Baptismal-Practices.aspx ઈએલસીએ(ELCA) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ], 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731050408/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 |date=જુલાઈ 31, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref>[http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments ઈએલસીએ(ELCA)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724154507/http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments |date=જુલાઈ 24, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref name="LCMS">[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 એલસીએમએસ(LCMS)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102031418/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 |date=જાન્યુઆરી 2, 2011 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref name="LCMS"/> | ત્રયી (Trinity) |- | મૅથોડિસ્ટ (અર્મેનિયન, વેસ્લીયન) | ખ્રિસ્તના પવિત્ર ચર્ચમાં પ્રવેશનો સંસ્કારવિધિ જેના થકી પ્રભુના મુક્તિ અંગેના સર્વશક્તિમાન કાર્યોમાં વ્યક્તિને સામેલ બનાવાય છે અને પાણી તેમ જ આત્મા દ્વારા તેને નવો જન્મ આપવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્મા પાપને ધોઈ નાખે છે અને વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના સદ્ગુણો બક્ષે છે. | છંટકાવ, જલધારા, અથવા નિમજ્જન.<ref name="By Water and the Spirit - Method">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= In United Methodist tradition, the water of baptism may be administered by sprinkling, pouring, or immersion.|access-date = 2007–08–02}}</ref> | હા<ref name="Henry Wheeler, D.D. - Baptism of Infants in Methodism">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=7swrAAAAYAAJ&pg=PA237&lpg=PA237&dq=meaning+of+article+7+articles+of+methodist+religion&source=bl&ots=ufI1EYuaUP&sig=HsggEl5m7kH1G-hRdagnUACfAkA&hl=en&ei=9MXnS4adKIW0lQfOyqiVAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=infant&f=false| title = History and Exposition of the Twenty-five Articles of Religion of the Methodist Episcopal Church|publisher =Eaton & Mains|page=295-312|access-date = 2007–08–02}}</ref> | હા, અલબત્ત તે પ્રાયશ્ચિત અને ખ્રિસ્તને એક તારણહાર તરીકે વ્યક્તિના અંગત સ્વીકાર પર નિર્ભર છે.<ref name="UMC - By Water and the Spirit">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= John Wesley retained the sacramental theology which he received from his Anglican heritage. He taught that in baptism a child was cleansed of the guilt of original sin, initiated into the covenant with God, admitted into the church, made an heir of the divine kingdom, and spiritually born anew. He said that while baptism was neither essential to nor sufficient for salvation, it was the "ordinary means" that God designated for applying the benefits of the work of Christ in human lives. On the other hand, although he affirmed the regenerating grace of infant baptism, he also insisted upon the necessity of adult conversion for those who have fallen from grace. A person who matures into moral accountability must respond to God's grace in repentance and faith. Without personal decision and commitment to Christ, the baptismal gift is rendered ineffective. </br> ''Baptism as Forgiveness of Sin''. In baptism God offers and we accept the forgiveness of our sin (Acts 2:38). With the pardoning of sin which has separated us from God, we are justified—freed from the guilt and penalty of sin and restored to right relationship with God. This reconciliation is made possible through the atonement of Christ and made real in our lives by the work of the Holy Spirit. We respond by confessing and repenting of our sin, and affirming our faith that Jesus Christ has accomplished all that is necessary for our salvation. Faith is the necessary condition for justification; in baptism, that faith is professed. God's forgiveness makes possible the renewal of our spiritual lives and our becoming new beings in Christ. </br> ''Baptism as New Life''. Baptism is the sacramental sign of new life through and in Christ by the power of the Holy Spirit. Variously identified as regeneration, new birth, and being born again, this work of grace makes us into new spiritual creatures (2 Corinthians 5:17). We die to our old nature which was dominated by sin and enter into the very life of Christ who transforms us. Baptism is the means of entry into new life in Christ (John 3:5; Titus 3:5), but new birth may not always coincide with the moment of the administration of water or the laying on of hands. Our awareness and acceptance of our redemption by Christ and new life in him may vary throughout our lives. But, in whatever way the reality of the new birth is experienced, it carries out the promises God made to us in our baptism.|access-date = 2007–08–02}}</ref><ref name="By Water and the Spirit - Personal Faith">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= The United Methodist Church does not accept either the idea that only believer's baptism is valid or the notion that the baptism of infants magically imparts salvation apart from active personal faith.|access-date = 2007–08–02}}</ref> | ત્રયી (Trinity) |- | ટ્રિનિટેરિયન પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ અને વિવિધ "પવિત્રતા" જૂથો, ક્રિશ્ચિયન મિશનરી એલાયન્સ, પ્રભુસભાઓ (એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ) | જળ બાપ્તિસ્મા એ એક સંસ્કાર છે, અંગત રીતે ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારની સાક્ષી પૂરતો એક પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. વધુમાં, પવિત્ર આત્માની વિશેષ દેણગી દ્વારા થતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025103149/http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |url-status=dead }}</ref> | ના | બદલાતું રહે છે | ત્રયી (Trinity) |- | વનનેસ પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ | બાપ્તિસ્મા પામવા એ ઈસુ અને પ્રેરિતો/સંદેશવાહકોએ સ્થાપેલો અને તેમના દ્વારા નિર્દેશિત એક ધાર્મિક વિધિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ડૂબકી થકી. પવિત્ર આત્માના બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે (અધિનિયમો 2:38;8:14-17,35-38).<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ના | હા | ઈસુ |- | પ્રિસ્બિટેરિયન અને મોટા ભાગના રિફોર્મ્ડ ચર્ચો (સુધરેલાં ચર્ચો) | એક સંસ્કાર, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, અને વયસ્ક આસ્થાવાનના વર્તમાન વિશ્વાસની ખાતરીની છાપ. એ આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્વેકરો (રિલિજિયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્સ) | માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક, જેનું હવે પાલન કરવામાં આવતું નથી.{{Citation needed|date=March 2009}} | જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા અનુયાયીના જીવનમાં દોરાતા આંતરિક શુદ્ધિકરણમાં, મનુષ્યના આત્માના અવિરત શુદ્ધિકરણમાં માને છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | — | — | — |- | પુનરુત્થાનવાદ | મુક્તિ માટેનું એક આવશ્યક પગલું. | પવિત્ર આત્માને મેળવવાની અપેક્ષા સાથે, ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) દ્વારા. | ના | હા | ત્રયી (Trinity) |- | રોમન કૅથોલિક ચર્ચ | "જે લોકો માટે સુવાર્તા કહેવામાં આવી હતી અને જેઓ આ સંસ્કાર માગવાની શક્યતાઓ ધરાવતા હતા તેમની મુક્તિ માટે આવશ્યક"<ref name="vatican"/> | સામાન્ય રીતે પશ્ચિમમાં જળ રેડીને, પૂર્વમાં ડૂબકી અથવા નિમજ્જન થકી; જો ત્યારે માથા પરથી જળ વહે તો જ છંટકાવને માન્યતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=7zao8kBL7CYC સ્કોટ હાહ્ન, લિઓન જે. સુપ્રિનાન્ત, કૅથોલિક ફોર અ રિઝનઃ સ્ક્રિપ્ચર એન્ડ ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ ફેમિલી ઓફ ગોડ] (ઈમાયુસ(Emmaus) રોડ પબ્લિશિંગ, 1998 ISBN 0-9663223-0-4, 9780966322309), પૃ. 135.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=7uO9JPD17jwC પૉલ હાફ્ફનેર, ધ સેક્રમેન્ટલ મિસ્ટ્રી] (ગ્રેસવિંગ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-85244-476-1, 9780852444764), પૃ. 36.</ref> | હા | હા | ત્રયી (Trinity) |- | સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ | મુક્તિ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નહીં, પરંતુ ચર્ચમાં પ્રવેશ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે. તે પાપમાં મૃત્યુ અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જન્મનું પ્રતીક છે.<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997">સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ મિનિસ્ટર્સ હૅન્ડબુક, સંપા. મિનિસ્ટ્રરિયલ એસોસિએશન, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભા (સિલ્વર સ્પ્રિંગ, મૅરીલેન્ડ, 1997). 199.</ref>""તે પ્રભુના પરિવારમાં જોડાયા હોવાની ખાતરી આપે છે અને સદ્ભાવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે દૃઢ કરે છે."<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997"/> | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref>સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ મૅન્યુઅલઃ 2005માં સુધારેલી 17મી આવૃત્તિ, સંપા. સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભાનું સચિવમંડળ (હૅગરસ્ટોન, મૅરીલેન્ડઃ સમાલોચના અને હેરાલ્ડ, 2005), 30.</ref> | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | યુનાઈટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ઈવેન્જેલિકલ અને સુધરેલાં ચર્ચો અને કૉંગ્રિગેશનલ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ) | બેમાંનો એક સંસ્કાર. બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે. સ્થાનિક મંડળમાં સભ્યપદ માટે તે આવશ્યક હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે. જો કે, શિશુઓ અને વયસ્કો બંને માટે તે એક સામાન્ય પ્રથા છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ઍનાબાપ્તિસ્ત | ઍનાબાપ્તિસ્ત (ઍનાબાપ્તિસ્તનો અર્થ ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવા તેમ થાય છે) ચર્ચોમાંનાં મોટા ભાગનાં બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તી ધર્મ માટે આવશ્યક ગણે છે, પણ મુક્તિ માટે નહીં. તેને પ્રભુભોજન, પગ ધોવા, પવિત્ર ચુંબન, ખ્રિસ્તી મહિલાનું માથાને ઢાંકવું, તેલ નાખવું, અને લગ્ન જેવા આદેશો સાથે બાઈબલના એક આદેશ તરીકે માનવામાં આવે છે. ઍનાબાપ્તિસ્તો ઐતિહાસિક રીતે શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા વિરુદ્ધ ઊભા રહ્યા હતા. જ્યારે ચર્ચ અને રાજ્ય/શાસન બંને એક જ હતા અને જ્યારે અધિકૃત રીતે મંજૂરી પામેલા (સુધરેલા અથવા કૅથોલિક) ચર્ચમાં બાપ્તિસ્મા થકી જ લોકોને નાગરિક બનાવવામાં આવતા હતા તે સમયે ઍનાબાપ્તિસ્તો શિશુ બાપ્તિસ્મા વિરુદ્ધ દૃઢતાથી ઊભા રહ્યા હતા. બાપ્તિસ્માની પહેલાં અને પછી માન્યતા અને પસ્તાવો રહે છે એવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |} == અન્ય દીક્ષા વિધિઓ == {{Main|Initiation}} પ્રાચીન મિસ્રની સંસ્કૃતિ, હિબ્રૂ/યહૂદી સંસ્કૃતિ, બેબિલોન સંસ્કૃતિ, મય સંસ્કૃતિ અને નોર્સ સંસ્કૃતિઓ સહિતની અનેક સંસ્કૃતિઓ, પાણીના ઉપયોગ સાથે અથવા તેના વિના, દીક્ષા વિધિઓની પ્રથા ધરાવે છે અથવા ધરાવતી હતી. મિયામાઈરી(Miyamairi)ની આધુનિક જાપાની વિધિ એવી એક પ્રથા છે જેમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. કેટલાકમાં, આવા પુરાવા એક આધુનિક પ્રથા હોવાને બદલે, પુરાતત્ત્વીય અને વિવરણાત્મક પ્રકારના હોઈ શકે. === રહસ્ય ધર્મની દીક્ષા વિધિ === બીજી સદીના રોમન લેખક, એપ્યુલેઈયસે(Apuleius), આઈસિસ(Isis)નાં રહસ્યોમાં દીક્ષાને આ રીતે વર્ણવી હતીઃ{{Quote|Then, when the priest said the moment had come, he led me to the nearest baths, escorted by the faithful in a body, and there, after I had bathed in the usual way, having invoked the blessing of the gods he ceremoniously aspersed and purified me.<ref>{{cite book |author=[[Apuleius]] |others=trans. E. J. Kenney |chapter=11.23.1 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=EF44Zv5yFUcC&pg=PA208 |title=[[The Golden Ass|The golden ass, or, Metamorphoses]] |publisher=[[Penguin Books]] |location=New York City |year=1998 |pages=208–209 |isbn=0-14-043590-5 |oclc=41174027}}</ref>}} એપ્યુલેઈયસની વાર્તામાંનું એક પાત્ર, લુસિયસ, જે ગધેડામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયું હતું અને જેને આઈસિસ દ્વારા દીક્ષા વિધિથી પાછું મનુષ્ય રૂપમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, નોંધપાત્ર સમયગાળા સુધી તેની વફાદારી અને વિશ્વાસપાત્રતાના નિદર્શનને ધ્યાનમાં લીધા બાદ, દૈવીની વિધિની ક્રમિક શ્રેણીઓ અનુસાર તે ધીમે ધીમે પાછો મનુષ્ય સ્વરૂપમાં આવ્યો હતો, જે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્મ-શિક્ષણ(કૅટિક્યુમૅનિકલ)ની પ્રથાઓને મળતી આવે છે.<ref>{{cite book |first=Lars |last=Hartman |title=Into the Name of the Lord Jesus: Baptism in the Early Church |url=https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8 |publisher=[[T&T Clark]] |location=[[Edinburgh]] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8/page/4 4] |isbn=0-567-08589-9 |oclc=38189287}}</ref> === મૅન્ડેઈયન(Mandaean) બાપ્તિસ્મા === મૅન્ડેઈયનો બાપ્તિસ્ત યોહાન માટે પૂજ્યભાવ ધરાવે છે અને દીક્ષાની નહીં, પણ શુદ્ધિકરણની વિધિ તરીકે વારંવાર બાપ્તિસ્મા લે છે. === શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ === {{Main|Amrit Sanskar}} પાણીથી પ્રક્ષાલન નહીં, પણ પાણી પીવાનો સમાવેશ થાય છે, એવી શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ, છેક 1699થી ચાલી આવે છે, જ્યારે આ ધર્મના દસમા આગેવાન (ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે) 5 અનુયાયીઓને દીક્ષા આપી અને પછી પોતે પણ પોતાના અનુયાયીઓ પાસેથી દીક્ષા મેળવી. શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિને ''અમૃત સંચાર'' અથવા ''ખાંડે દી પાહુલ'' પણ કહેવામાં આવે છે. દીક્ષા પામેલા શીખને ''અમૃતધારી'' કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ શબ્દશઃ "અમૃત લેનાર" અથવા જેણે "અમૃત લીધું છે" તે વ્યક્તિ એમ થાય છે. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘના વખતમાં જ્યારે 1699માં બૈસાખીના દિવસે શ્રી આનંદપુર સાહિબ ખાતે [[ખાલસા]]નું ઉદ્ધાટન થયું ત્યારે ''ખાંડે દી પાહુલ'' ની શરૂઆત થઈ હતી. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે ત્યાં એકઠા થયેલા શીખોને પૂછ્યું હતું કે ઈશ્વર માટે પ્રાણ આપવા કોણ તૈયાર છે. શરૂઆતમાં, લોકો ખચકાયા, અને પછી એક માણસ આગળ આવ્યો, અને તેને તંબુમાં લઈ જવાયો. થોડા વખત પછી, ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ તંબુમાંથી બહાર આવ્યા, તેમની તલવાર પરથી લોહી નીતરતું હતું. તેમણે ફરીથી એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો. બીજા ચાર સ્વયંસેવકો તંબુમાં ગયા તે પછી, તેઓ એ ચારે સાથે ફરીથી બહાર આવ્યા, હવે તેઓ તમામ તેમના જેવા પહેરવેશમાં હતા. આ પાંચ માણસો ''પંજ પ્યારે'' અથવા "પ્રિય પાંચ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા. આ પાંચે જણે અમૃત લઈને [[ખાલસા]]માં દીક્ષા પામ્યા હતા. આ પાંચ હતા ભાઈ દયા સિંહ, ભાઈ મુખામ સિંહ, ભાઈ સાહિબ સિંહ, ભાઈ ધરમ સિંહ અને ભાઈ હિમ્મત સિંહ. શીખ પુરુષોના નામની પાછળ "''સિંઘ'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ "સિંહ(વનરાજ)" થાય છે, અને મહિલાઓના નામની પાછળ "''કૌર'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે "રાજકુમારી". લોખંડના કટોરામાં સ્વચ્છ પાણી ભરીને, તેમણે તેને બે-ધારી તલવાર (જેને ખાંડા કહેવામાં આવે છે) વડે હલાવ્યા કર્યું, અને તેમ કરતાં પાંચ પવિત્ર પાઠ અથવા બાનીઓ– જાપજી, જાપ સાહિબ, સવૈયે, ચોપાઈ અને આનંદ સાહિબ-નું પઠન કરતાં રહ્યા. ગુરુપત્ની, માતા જિતોએ (જે માતા સાહિબ કૌર તરીકે પણ જાણીતાં હતાં) એ પાત્રમાં સાકરના ટુકડા નાખ્યા, આમ લોઢાના રસાયણ સાથે મીઠાસ ભળી ગઈ. જ્યારે આ પવિત્ર જળને પવિત્ર શ્લોકોના પઠન સાથે હલાવવામાં આવી રહ્યું હતું ત્યારે આ પાંચે શીખ પાત્રની આસપાસ ભક્તિભાવપૂર્વક જમીન પર બેસી ગયા. પાંચ બાનીઓનું પઠન પૂરું થયું તે સાથે, ''ખાંડે દી પાહુલ'' અથવા ''અમૃત'' , અમરત્વનો રસ, વહેંચાવા માટે તૈયાર હતો. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે પાંચે શીખોને દરેકને પાંચ અંજલિઓ પીવા માટે આપી. === ઈસ્લામમાં પ્રક્ષાલનની ધાર્મિક વિધિ === ''ગુસલ(Ghusl)'' એ સંપૂર્ણ સ્નાન (ધાર્મિક સ્નાન) છે જે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]]માં વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ અને બંદગીઓ માટે આવશ્યક ગણાય છે. કોઈ પણ વયસ્ક મુસ્લિમ માટે જાતીય સંભોગ, કોઈ પણ લૈંગિક સ્ખલન (ઉ.દા. વીર્યનું),<ref>''સાહિહ મુસ્લિમ'' , હદીસ સંખ્યા 616</ref><ref>અલ-બાઘાવી કૃત ''શાર્હ અસ-સુન્નાહ'' . ખંડ 2., પૃ. 9</ref> માસિક સ્રાવની સમાપ્તિ,<ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા અલ-શેખ ઈબ્ન બાઝ'' , ખંડ 10, પૃ. 161</ref><ref>મુહમ્મદ ઈબ્ન સાલિહ અલ-ઉથાયમીન કૃત ''મજમૂ' ફતવા ઈબ્ન 'ઉથાયમીન'' , ખંડ 11 પૃ. 318-319</ref> પ્રસૂતિ, અને કુદરતી કારણોસર મૃત્યુ પછી ધાર્મિક સ્નાન ફરજિયાત છે.<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 2, પુસ્તક 23, હદીસ સંખ્યા 345</ref> શુક્રવાર<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 1, પુસ્તક 12, હદીસ સંખ્યા 817</ref><ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા વા માક્કાલાત મુતાનાવ્વી'હા લી સમાહત'' , ભાગ 12, પૃ. 404</ref>ની અને ઈદ<ref>''શાર્હ મુક્ખ્તાસર'' , ખંડ 2, પૃ. 102</ref>ની નમાજ પહેલાં, ''એહરામ(ehram)'' માં પ્રવેશતાં પહેલાં, ''હજ'' પર જતાં પહેલાં,<ref name="tamaam">શેખ અલ-અલ્બાની કૃત ''તમામ અલ-મિન્નાહ'' , પૃ. 120</ref> બેશુદ્ધ અવસ્થા પછી<ref name="tamaam"/>, અને ધર્માન્તર કર્યા બાદ ઈસ્લામને વિધિવત રીતે અંગીકાર કરતાં પહેલાં પણ પૂર્ણ ધાર્મિક સ્નાન લેવાની ઈસ્લામ ભલામણ (''મુસ્તાહબ'' ) કરે છે. શિયા મુસ્લિમો પણ નમાજ-એ-ત્વાબાહ પહેલાં ધાર્મિક સ્નાન કરે છે. આ સિવાય, દૈનિક નમાજ (વુદુ) પહેલાં પ્રક્ષાલન આવશ્યક છે. મુસ્લિમો માને છે કે ઈશ્વર પાસે પોતાનાં પાપોની માફી માગ્યા પહેલાં કોઈએ પણ પ્રાર્થનામાં પ્રભુ પાસે જવું જોઈએ નહીં. નિયમ મુજબ દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ પઢવામાં આવે છે. પ્રક્ષાલન કરતી વખતે, વ્યક્તિ ઈશ્વર પાસે આખા દિવસમાં, પોતાના હાથે જાણતા કે અજાણતા થયેલાં પાપો માટે ક્ષમા પ્રાર્થે છે. પોતાના જીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરને ખુશ કરવાનું છે, અને તેની માફી અને કૃપા મેળવવા માટે પ્રાર્થના કરવાનું છે એ યાદ કરાવવાની આ એક મુસ્લિમ પદ્ધતિ છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કુરાનની આયાતમાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માને પડકારવામાં આવ્યા છેઃ "અમારો ધર્મ એ અલ્લાહના બાપ્તિસ્મા છે; અને અલ્લાહ કરતાં વધુ સારી રીતે બીજું કોણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે? અને એ તે છે જેની અમે બંદગી કરીએ છીએ." તેનો અર્થ એમ છે કે ઈસ્લામમાં એકેશ્વરવાદમાંની માન્યતા જ આ ધર્મ અંગીકાર કરવા માટે પૂરતી છે અને તેને બાપ્તિસ્માની ધાર્મિક વિધિની આવશ્યકતા નથી.<ref>સુરા 2:138</ref> === નોસ્ટિક(Gnostic) કૅથોલિસિઝમ અને થેલેમા(Thelema) === ઈકિલસિયા નોસ્ટિક કૅથોલિકા, અથવા નોસ્ટિક કૅથોલિક ચર્ચ (ઓર્ડો ટેમ્પ્લી ઓરિયન્ટિસની ધર્મસંબંધી શાખા), ઓછામાં ઓછી 11 વર્ષની કોઈ પણ વ્યક્તિને બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oto-usa.org/egc.html |title=US Grand Lodge, OTO: Ecclesia Gnostica Catholica |publisher=Oto-usa.org |date=March 19, 1933 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ વિધિ નોસ્ટિક ધર્મસભા સમક્ષ કરવામાં આવે છે અને તે થેલિમિક સમુદાયમાં પ્રતીકાત્મક જન્મને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hermetic.com/sabazius/bapadult.htm |title=Ecclesia Gnostica Catholica: Baptism: Adult |publisher=Hermetic.com |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> === બિન-ધાર્મિક દીક્ષાઓ === ભલે પાણીનો ઉપયોગ મોટા ભાગે ગેરહાજર જોવા મળે, પણ બાપ્તિસ્મા શબ્દપ્રયોગ વિવિધ દીક્ષાઓ માટે પણ વાપરવામાં આવે છે, ધાર્મિક વિધિથી માંડીને જીવનની ધર્મનિરપેક્ષ બાબતો સુધી. * ઉદાહરણ તરીકે, બેલ્જિયમમાં, ડચમાં ''સ્ચાચટેનદૂપ'' (schachtendoop - 'બાપ્તિસ્મા પ્રતિજ્ઞા') અથવા ફ્રેન્ચમાં ''બૅપ્ટેમી'' (Baptême) શબ્દ યુનિવર્સિટીની પ્રતિજ્ઞા માટે વપરાય છે. તે વિદ્યાર્થી મંડળો(સામાન્ય રીતે મિશ્ર-જાતીય)માં પ્રવેશ માટેનો પરંપરાગત રસ્તો છે અને ઉચ્ચતર શિક્ષણ માટેની સંસ્થાઓએ પણ તેને સ્વીકાર્ય રાખ્યો છે, એટલું જ નહીં, ક્યારેક તેનું નિયમન પણ કર્યું છે, ઉ.દા., યુનિવર્સિટે કૅથોલિક દ લોઉવેઈન(Université catholique de Louvain) અને યુનિવર્સિટે લિબ્રે દ બ્રિક્સેલાસ(Université Libre de Bruxelles) જેવી બૅલ્જિયન યુનિવર્સિટીઓએ.{{Citation needed|date=February 2009}} * બ્રાઝિલિયન માર્શલ આર્ટ કૅપોઈરામાં, બૅપ્ટિઝાડો (batizado - અક્ષરશઃ "બાપ્તિસ્મા") તરીકે જાણીતો, એક વાર્ષિક પ્રોત્સાહક સમારોહ આયોજાય છે. તેમના પ્રથમ બૅપ્ટિઝાડોમાં ભાગ લેનારા વ્યવસાયીઓ માટે, એ વખતે, તેઓને કૅપોઈરિસ્તાસના સમુદાયમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે તેના પ્રતીક રૂપે, પરંપરાગત રીતે તેમનાં કૅપોઈરા નામો આપવામાં આવે છે. આ નામ મોટા ભાગે વરિષ્ઠ/અનુભવી પ્રશિક્ષક દ્વારા અથવા અન્ય વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, અને નામની વરણી ખૂબ વ્યક્તિગત રીતે એટલે કે તેઓ કેવી રીતે કોઈક મુદ્રામાં ભાગ લે છે, તેઓ કેવા દેખાય છે, અથવા તેમના વ્યક્તિત્વની કોઈ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા પરથી કરવામાં આવે છે. કૅપોઈરા વર્તુળમાં તેમના આ નામને મોટા ભાગે તેમના ઉપનામ તરીકે વાપરવામાં આવે છે, આ એક પરંપરા છે જે છેક જ્યારે બ્રાઝિલમાં કૅપોઈરા ગેરકાનૂની ગણાતું હતું ત્યારના વખતથી ચાલી આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} === વસ્તુઓનો બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:USS Dewey christening.jpg|right|200 px|યુએસએસ(USS) ડેવીનું નામકરણ]] ઉપયોગ માટે અમુક વસ્તુઓના ઉદ્ઘાટનને માટે ઘણી વાર "બાપ્તિસ્મા" અથવા "નામકરણ" એવો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. * કમસે કમ ફ્રાન્સમાં, અગિયારમી સદીથી, (ખાસ કરીને ચર્ચના, સંગીતની) ઘંટડીઓના આશીર્વાદ માટે ''બૅપ્ટિસમ ઓફ બેલ્સ'' નામ આપવામાં આવ્યું છે. બિશપ આ ઘંટડીઓની અંદર પવિત્ર તેલ અને બહાર અશક્તના તેલથી ઘસે તે પહેલાં તેને પવિત્ર જળથી ધોવે છે તે પરથી આ નામ ઉદ્ભવ્યું છે; ત્યારબાદ તેની નીચે ધુમાડો કાઢતી ધૂપદાની મૂકવામાં આવે છે અને બિશપ પ્રાર્થના કરે છે કે ચર્ચની આ સંસ્કારવિધિ, ઘંટડીઓના રણકાર પર, રાક્ષસોને ભગાડી મૂકશે, તોફાનોથી રક્ષા કરશે, અને વિશ્વાસુને પ્રાર્થના માટે બોલાવશે. * ''વહાણોના બાપ્તિસ્મા'' : કમસે કમ ખ્રિસ્તીઓના ધર્મયુદ્ધના વખતથી, ધાર્મિક વિધિઓમાં વહાણોને આશીર્વાદ આપવાની વિધિ સામેલ છે. પ્રીસ્ટ (પાદરી) પ્રભુને આ પાત્રને આશીર્વાદ આપવા માટે અને તેની પર સફર કરનારાનું સંરક્ષણ કરવા માટે વિનંતી કરે છે. સામાન્ય રીતે વહાણ પર પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.<ref name="cathen"/> == આ પણ જોશો == === સંબંધિત લેખો અને વિષયો === * ઍનાબાપ્તિસ્ત * અગ્નિ દ્વારા બાપ્તિસ્મા * ઇચ્છાના બળે બાપ્તિસ્મા (ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા) * ઈસુના બાપ્તિસ્મા * બાપ્તિસ્માનાં વસ્ત્રો * બૅપ્ટિસ્ટરી * આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા * કૅટિક્યુમેન * ક્રિસ્મેશન * ક્રિસ્ટીફિડેલ્સ(Christifideles) * શરતી બાપ્તિસ્મા * કૉન્સોલામેન્ટુમ(Consolamentum) * શિષ્ય (ખ્રિસ્તી ધર્મ) * દૈવી વંશાનુક્રમ * કટોકટીના બાપ્તિસ્મા * શિશુ બાપ્તિસ્મા * ઈસુ-નામ સિદ્ધાંત * પ્રિવેનીઅન્ટ ગ્રેસ (Prevenient Grace) * સંસ્કાર * થિયોફોની === લોકો અને ધાર્મિક વિધિની વસ્તુઓ === * બાપ્તિસ્મા પાત્ર / બાપ્તિસ્મા કુંડ * બૅપ્ટેસ્ટરી * પવિત્ર તેલ * ધર્મપિતા કે માતા * પવિત્ર જળ * ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મ)માં પવિત્ર જળ * યોહાન બાપ્તિસ્ત * મિકવાહ (Mikvah) == પાદનોંધો == {{Reflist|colwidth=30em}} == સ્રોતો == {{Wikisource1911Enc}} * {{cite journal |first=Don |last=Matzat |year=1997 |month=Spring |title=In Defense of Infant Baptism |url=http://www.issuesetcarchive.org/issues_site/resource/journals/v2n3.htm |access-date=February 26, 2009 |journal=Issues, Etc. Journal |volume=2 |issue=3}} * {{cite book |title=Baptism, Eucharist, and ministry |publisher=[[World Council of Churches]] |location=Geneva |year=1982 |pages= |isbn=2-8254-0709-7 |oclc=9918640 |author=World Council of Churches}} * {{cite book |first=Richard |last=Jungkuntz |title=The Gospel of Baptism |location=St. Louis |publisher=Concordia Publishing House |year=1968 |oclc=444126}} * {{cite book |first=Robert W. |last=Kolb |title=Make Disciples, baptizing: God's gift of new life and Christian witness |url=https://archive.org/details/makedisciplesbap0000robe |publisher=Concordia Seminary |location=St. Louis |year=1997 |pages= |isbn=0-911770-66-6 |oclc=41473438}} * {{cite book |first=James M. |last=Chaney |title=William the Baptist |url=http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |publisher=Doulos Resources |location=Oakland, TN |year=2009 |pages=160 |isbn=978-1442185609 |oclc= |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જુલાઈ 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708014704/http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |url-status=dead }} * {{cite book |first=David P. |last=Scaer |title=Baptism |location=St. Louis |publisher=The Luther Academy |year=1999 |oclc=41004868}} * {{cite book |author=Schlink, Edmund |title=The Doctrine of Baptism |publisher=Concordia Publishing House |location=St. Louis, Mo |year=1972 |pages= |isbn=0-570-03726-3 |oclc=228096375}} * {{cite book |first=Laurence Hull |last=Stookey |title=Baptism, Christ's act in the church |url=https://archive.org/details/baptismchristsac00stoo |publisher=Abingdon |location=Nashville, Tenn |year=1982 |pages= |isbn=0-687-02364-5 |oclc=7924841}} * {{cite book |first=Kallistos |last=Ware |authorlink=Timothy Ware |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |publisher=Penguin Books |location=New York |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6/page/277 277]–278 |isbn=0-14-014656-3 |oclc=263544700}} * {{cite book |first=William H. |last=Willimon |authorlink=William Willimon |title=Remember who you are: baptism, a model for Christian life |url=https://archive.org/details/rememberwhoyouar0000will_d2l4 |publisher=Upper Room |location=Nashville |year=1980 |pages= |isbn=0-8358-0399-6 |oclc=6485882}} * {{cite book |first=Jim |last=Linderman |title=Take Me to the Water: Immersion Baptism in Vintage Music and Photography 1890-1950 |url=https://archive.org/details/takemetowaterimm0000unse |publisher=Dust to Digital |location=Atlanta |year=2009 |pages= |isbn=978-0-9817342-1-7 }} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism "બાપ્તિસ્મા."] જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન. {{Christian Soteriology}} {{use mdy dates}} [[શ્રેણી:બાપ્તિસ્મા]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી શબ્દપ્રયોગો]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માન્તરણ]] [[શ્રેણી:જુડીઓ-ખ્રિસ્તી વિષયો]] [[શ્રેણી:લૂથરન સંસ્કારો અને વિધિઓ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક આદેશપાલન]] [[શ્રેણી:રાઈટ ઓફ પેસેજ(Rites of passage) (ધર્મમાર્ગમાં પ્રવેશનો સંસ્કાર)]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મ]] ff9i4aabre9ag9pd14txvj5opa95939 0 31332 905902 851348 2026-09-30T15:59:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905902 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer |name = મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન |image= Mohammad_Azharuddin_(1).jpg |country=ભારત |caption = મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન |fullname = મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન |nickname = અઝહર, અજ્જુ, અઝ્ઝુ<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article1498691.ece|title=Of comparisons and imitations|newspaper=The Hindu|date=૧ માર્ચ ૨૦૧૧|access-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૨|archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171438/http://www.thehindu.com/sport/cricket/article1498691.ece|archive-date=2014-05-05|url-status=dead}}</ref> |birth_date = {{Birth date and age|1963|2|8|df=yes}} |birth_place = [[હૈદરાબાદ]], [[તેલંગાણા]]), ભારત |batting = જમણેરી બેટ્સમેન |bowling = જમણેરી મધ્યમ ગતિ |role = બેટ્સમેન |international = true |testdebutdate = ૩૦ ડિસેમ્બર |testdebutyear = ૧૯૮૪ |testdebutagainst = ઇંગ્લેન્ડ |testcap = ૧૬૯ |lasttestdate = ૨ માર્ચ |lasttestyear = ૨૦૦૦ |lasttestagainst = દક્ષિણ આફ્રિકા |odidebutdate = ૨૦ જાન્યુઆરી |odidebutyear = ૧૯૮૫ |odidebutagainst = ઇંગ્લેન્ડ |odicap = ૫૧ |lastodidate = ૩ જૂન |lastodiyear = ૨૦૦૦ |lastodiagainst = પાકિસ્તાન |club1 = હૈદરાબાદ ક્રિકેટ ટીમ |year1 = ૧૯૮૧–૨૦૦૦ |club2 = દક્ષિણ ઝોન ક્રિકેટ ટીમ |year2 = ૧૯૮૩–૨૦૦૧ |club3 = ડર્બીશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ |year3 = ૧૯૯૧–૧૯૯૪ |columns = 4 |column1 = ટેસ્ટ |matches1 = ૯૯ |runs1 = ૬,૨૧૬ |bat avg1 = ૪૫.૦૩ |100s/50s1 = ૨૨/૨૧ |top score1 = ૧૯૯ |deliveries1 = ૧૩ |wickets1 = ૦ |bowl avg1 = – |fivefor1 = – |tenfor1 = – |best bowling1 = ૦/૪ |catches/stumpings1 = ૧૦૫/– |column2 = વન ડે |matches2 = ૩૩૪ |runs2 = ૯,૩૭૮ |bat avg2 = ૩૬.૯૨ |100s/50s2 = ૭/૫૮ |top score2 = ૧૫૩* |deliveries2 = ૫૫૨ |wickets2 = ૧૨ |bowl avg2 = ૩૯.૯૧ |fivefor2 = ૦ |tenfor2 = n/a |best bowling2 = ૩/૧૯ |catches/stumpings2 = ૧૫૬/– |column3 = ફર્સ્ટ ક્લાસ |matches3 = ૨૨૯ | runs3 = ૧૫,૮૫૫ |bat avg3 = ૫૧.૯૮ |100s/50s3 = ૫૪/૭૪ |top score3 = ૨૨૬ |deliveries3 = ૧,૪૩૨ |wickets3 = ૧૭ |bowl avg3 = ૪૬.૨૩ |fivefor3 = ૦ |tenfor3 = ૦ |best bowling3 = ૩/૩૬ |catches/stumpings3 = ૨૨૦/– |column4 = લિસ્ટ એ |matches4 = ૪૩૩ |runs4 = ૧૨,૯૪૧ |bat avg4 = ૩૯.૩૩ |100s/50s4 = ૧૧/૮૫ |top score4 = ૧૬૧* |deliveries4 = ૮૨૭ |wickets4 = ૧૫ |bowl avg4 = ૪૭.૨૬ |fivefor4 = 0 |tenfor4 = n/a |best bowling4 = ૩/૧૯ |catches/stumpings4 = ૨૦૦/– |date = ૧૩ ફેબ્રુઆરી |year = ૨૦૦૯ |source = http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/1/1773/1773.html CricketArchive |}} {{Infobox Indian politician | name = મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન | office = [[લોક સભા]] સભ્ય | constituency = મોરાદાબાદ | term_start = ૧૬ મે ૨૦૦૯ | term_end = ૧૬ મે ૨૦૧૪ | predecessor = શફિકુર રહેમાન બાર્ક | successor = કુંવર સર્વેશ કુમાર સિંહ | party =[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | spouse = નૌરીન (૧૯૯૦-૧૯૯૬) <br/> સંગીતા બિજલાની (૧૯૯૬-૨૦૧૦) | children = ૨ }} '''મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન''' {{audio|Mohammed_Azharuddin.ogg|pronunciation}} (જન્મ ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૩) પૂર્વ ભારતીય [[ક્રિકેટ]] કપ્તાન અને રાજકારણી છે. તે મધ્યમ ક્રમના બેટ્સમેન અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના કપ્તાન હતા [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] પક્ષમાંથી તેઓ મોરાદાબાદ લોક સભાની બેઠક પર ચૂંટાઇ આવ્યા હતા.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://scroll.in/article/803242/mohammad-azharuddin-the-rise-and-fall-of-the-nawab-of-hyderabad|title=Mohammad Azharuddin: The rise and fall of the Nawab of Hyderabad|last=Choudhury|first=Angikaar|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં અઝહરુદ્દીન ક્રિકેટ કૌભાંડમાં સંડોવાયેલા જણાયા હતો અને ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડે તેમના પર આજીવન પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ૮ નવેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ હૈદરાબાદની હાઇકોર્ટે આ પ્રતિબંધ ઉઠાવી લીધો હતો.<ref name="Wisden India">{{cite news|url=http://www.wisdenindia.com/cricket-news/ap-high-court-lifts-azharuddins-life-ban/34123|title=AP high court lifts ban on Azharuddin|work=Wisden India|date=૮ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૬|archive-date=2016-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512110934/http://www.wisdenindia.com/cricket-news/ap-high-court-lifts-azharuddins-life-ban/34123|url-status=dead}}</ref> == આ પણ જુઓ == *[[ક્રિકેટ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી: ખેલાડી]] [[શ્રેણી:ક્રિકેટર]] [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૬૩માં જન્મ]] 4gevjxf8lnksqyexevimcmuwlk25rm8 0 36171 905923 878548 2026-09-30T19:23:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905923 wikitext text/x-wiki [[Image:Gandhi Satyagraha.JPG|thumb|250px|મીઠાના સત્યાગ્રહ સમયની એક સભામાં ગાંધીજી ]] [[Image:Badshah Khan.jpg|thumb|250px|ગાંધીજી સાથે [[ગફાર ખાન]]‎]] અંગ્રેજ સરકારે મીઠા પર લગાડેલા કરના વિરોધમાં [[ગાંધીજી]]એ દાંડી યાત્રા અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યો. આ સત્યાગ્રહ સવિનય કાનૂનભંગનો ભાગ હતો. દાંડી યાત્રાને અનુલક્ષીને દેશમાં ઠેર ઠેર સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળ શરૂ થઈ. મીઠું બનાવીને કે ગેરકાયદેસર રીતે વેચાતું મીઠું ખરીદીને કરોડો લોકોએ સવિનય કાનૂનભંગની શરૂઆત કરી<ref name="Gandhi & Dalton, 1996, p. 72">Gandhi & Dalton, 1996, p. 72</ref>. ભારતના દરિયા કિનારે મીઠું ગેરકાયદેસર વેચાતું હતું. ગાંધીજી દ્વારા જાતે બનાવાયેલા મીઠાની ચપટી ૧૬૦૦ રૂપિયામાં તે જમાનામાં વેચાઈ હતી. તેના પ્રતિધાત રૂપે અંગ્રેજ સરકારે તે મહિનાના અંત સુધી ૬૦,૦૦૦ લોકોને અટકાયતમાં લીધા.<ref name="Gandhi & Jack, 1994, p. 238-239">Gandhi & Jack, 1994, p. 238-239</ref> મીઠાના સત્યાગ્રહ સ્વરૂપે શરૂ થયેલી ચળવળે એક વિશાળ આંદોલનનું સ્વરૂપ લીધું<ref>"The Salt Satyagraha in the meantime grew almost spontaneously into a mass satyagraha." Habib, p. 57</ref>. આ સાથે બ્રિટિશ માલ અને કાપડનો પણ બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો. [[મહારાષ્ટ્ર]], [[કર્ણાટક]] અને અન્ય મધ્ય ભારતીય ક્ષેત્રમાં જંગલ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું. પોતાના પાક અને જમીન જપ્ત થવાની ધમકી હેઠળ ગુજરાતના ખેડૂતોએ કર ભરવાનો બંધ કર્યો. બંગાળના મિદનાપુરના લોકોએ ચોકીદાર કર ન ભરીને વિરોધ દર્શાવ્યો.<ref>Habib, p. 57</ref>. આને પરિણામે બ્રિટિશ સરકારે વધુ કડક કાયદા લાદ્યા. તેમણે પત્રાચારની ગુપ્તતા રદ્દ કરી અને મહસભા અને તેની સહાયક સંસ્થાઓને ગેરકાયદે જાહેર કરી. આવા કોઈ પણ દમનથી સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ અટકી નહી.<ref>"Correspondence came under censorship, the Congress and its associate organizations were declared illegal, and their funds made subject to seizure. These measures did not appear to have any effect on the movement..." Habib, p. 57.</ref> પેશાવરમાં મુસ્લીમ પશ્તુ જાતિના ગફાર ખાને ખુદાઈ ખિદમતગાર નામનું સંગઠન શરૂ કર્યું. તેમણે ૫૦,૦૦૦ અનુયાયીઓને સત્યાગ્રહની તાલિમ આપી.<ref>Habib, p. 55.</ref> [[એપ્રિલ ૨૩|૨૩ એપ્રિલ]] ૧૯૩૦ના દિવસે ગફારખાનની ધરપકડ થઈ. ખુદાઈ ખિદમતગારના અનુયાયીઓ પેશાવરના કિસ્સા કહાની બજારમાં જમા થયાં. બ્રિટિશ સરકારે સેના બોલાવીને નિશસ્ત્ર પ્રદર્શનકારીઓ ઉપર મશીનગનથી ગોળીબર કર્યો. જેમાં ૨૦૦-૨૫૦ લોકો માર્યા ગયા.<ref name="Habib, p. 56">Habib, p. 56.</ref> પશ્તુન સત્યાગ્રહીઓ તેમને મળેલી તાલિમ અનુસાર અહિંસક રહ્યાં, અને શહીદ થયાં<ref>Johansen, p. 62.</ref>. બ્રિટિશ સેનાની એક ટુક્ડી રોયલ ગઢવાલ રેજીમેંટે નિશસ્ત્ર લોકો પર ગોળીઓ ચલાવવાની ના પાડી. આખી પલટનને સજા થઈ અમુકને જન્મ ટીપની સજા સુદ્ધાં થઈ.<ref name="Habib, p. 56"/> જ્યારે ગાંધીજીએ ભારતના પશ્ચિમ દરિયા કિનારે સમાંતર દાંદી યાત્રા કરી ત્યારે સી. રાજગોપાલાચારીએ તેને સમાંતર એવી યાત્રા પૂર્વી કિનારે કરી હતી. તેમની યાત્રા તે સમયના મદ્રાસ પ્રેસીડેંસીના તીરુચિરાપલ્લીથી શરૂ થઈ ને વેદર્ન્યામ નામના ગામ સુધી ચાલી. ત્યાં તેમણે ગેરકાયદેસર મીઠું બનાવ્યું અને તેમની પણ ધરપકડ થઈ. સી. રાજગોપાલાચારી સ્વતંત્ર ભરતના સર્વ પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બન્યાં હતાં<ref>Gandhi, Gopalkrishna. [http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article388858.ece "The Great Dandi March — eighty years after"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209183151/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article388858.ece |date=2016-12-09 }}, ''The Hindu'', April 5, 2010</ref> ૧૯૩૦ના સવિનય કાનૂન ભંગની ચળવળ દરમ્યાન સ્ત્રીઓએ સર્વ પ્રથમ વખત મોટા પ્રમાણમાં ભાગ લીધો. ગામડા અને શહેરોની હજારો સ્ત્રીઓએ આ સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો હતો<ref>"...first, it is from this year (1930) that women became mass participants in the struggle for freedom.... But from 1930, that is in the second non-cooperation movement better known as the Civil Disobedience Movement, thousands upon thousands of women in all parts of India, not just in big cities but also in small towns and villages, became part of the satyagraha struggle." Chatterjee, p. 41</ref>. ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે માત્ર પુરુષોજ દાંડી યાત્રામાં ભાગ લઈ શકશે પણ અંતમાં મહિલાઓએ પણ મીઠું બનાવીને વેચવાનું શરૂ કર્યું. વયસ્ક પ્રખર ગાંધીવાદી [[ઉષા મહેતા]]એ કહ્યું હતું કે, "અમારી વૃદ્ધ કાકીઓ અને મોટી કાકી અને દાદીઓ સુદ્ધાં ખારા પાણીની બાલદીઓ ભરી લાવતાં અને ઘરે ગેરકાયદે મીઠું પકવતાં. અને તેઓ મોટા અવાજે સૂત્રો બોલતા: "અમે મીઠાનો કાયદો તોડ્યો!'"<ref>Hardiman, p. 113.</ref> લોર્ડ ઈરવીનના મતે સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં સ્ત્રીઓનો વધતો જતો સહભાગ એક નવો અને ગંભીર મુદ્દો હતો. મહિલાઓના સહભાગ વિષે પ્રસિદ્ધ થયેલા સરકારી અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું, "હજારો મહિલાઓ તેમના ઘરના અંધરામાંથી ફૂટી નીકળી... તેઓ કોંગ્રસમાં જોડાઈ અને પીકેટિંગના કાર્યમાં સહાયતા કરવા લાગી અને તેમની હાજરીને કરણે પોલીસ દ્વારા કરાતી કાર્યવાહી અસૌજન્ય પૂર્ણ લાગતી."<ref name="Johnson, p. 33">Johnson, p. 33.</ref> કલકત્તા, કરાંચી અને ગુજરાતમાં આ લડત હિંસક બની હતી. આ વખતે ગાંધીજી મક્કમ રહ્યા અને તેમણે અસહકારની ચળવળની જેમ અ ચળવળ પાછી ના ખેંચી. તેમણે લોકોને હિંસા છોડવાની સલાહ આપી. સાથે સાથે તેમણે ચિત્તગોંગ ઘટનામાં શહીદ થયેલા ક્રાંતિકારીઓના માતા-પિતાને તેમના પુત્રોએ આપેલા આદર્શ બલિદાન બદલ અભિનંદન આપ્યા હતાં અને કહ્યું હતું કે સૈનિકનું મૃત્યુ ક્યારેય દુ:ખનું કારણ ન હોવું જોઈએ<ref name="Wolpert, 2001, p. 149">Wolpert, 2001, p. 149</ref>. અંગ્રેજોના સરકારી અહેવાલ અનુસાર બ્રિટિશ સરકર આ સત્યાગ્રહથી હચમચી ગઈ હતી. આ ચળવળ અહિંસક હોવાને કારણે ગાંધીજીને કારાવાસમાં મોકલવા કે નહી તે મુદ્દે અંગ્રેજ સરકાર મૂંઝવણમાં હતી. જ્હોન કોર્ટ કરી નામના પોલીસ અધિકારીએ પોતાની યાદગિરીઓમાં લખ્યું છે કે જ્યારે પણ કોંગ્રેસના ૧૯૩૦ના પ્રદર્શનકારીઓનો સામનો કરવાનો મોકો આવતો ત્યારે તેઓ ચક્કર ખાઈ જતાં. કરી અને વેજવુડ બેન જેવા અધિકારીઓ અહિંસક સત્યાગ્રહીઓ કરતાં હિંસક લડાઈ લડવાનું વધુ પસંદ કરતાં<ref name="Johnson, p. 33"/>. ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 3ceps19tsb9c6uqplnhe2e38nn1enik 0 46973 905911 888410 2026-09-30T16:55:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905911 wikitext text/x-wiki {{Expand English |date=૨૦૨૩ }} {{Infobox building | name = રુદ્રમહાલય મંદિર | image = Ruins of the Rudra Mala at Siddhpur, Gujarat, retouched.jpg | image_caption = રુદ્રમહાલયના તોરણના ખંડેર, ૧૮૭૪ | map_type = India Gujarat | map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|23|55|09|N|72|22|45|E|region:IN|display=inline}} | map_dot_label = રુદ્રમહાલય | alternate_names = રુદ્રમાળ | status = ખંડેર | location = [[સિદ્ધપુર]], [[પાટણ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]] | location_country = [[ભારત]] | start_date = ૯૪૩ | opened_date = ૧૧૪૦ | destruction_date = ૧૨૯૬ અને ૧૪૧૪ | material = રેતીયા પથ્થરો | floor_count = ૨ | designations = રાષ્ટ્રીય મહત્વનું સ્મારક N-GJ-164 | embedded = {{Infobox Mandir | image = Plan_one_forth_of_Rudra_Mahalaya_Jami_Mosque_Sidhpur_Gujarat_India.jpg | caption = રુદ્રમહાલયનો નકશો, ૧/૪ ભાગના પુન:નિર્માણ સાથે, હાલ બાકી રહેલો ભાગ લાલ નિશાની કરેલો છે. | deity = [[રુદ્ર]] | creator = [[મૂળરાજ સોલંકી]], [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]] અને અન્ય [[સોલંકી વંશ]]ના રાજાઓ }} }} '''રુદ્રમહાલય મંદિર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીનો એક [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર તાલુકા]]<nowiki/>ના મુખ્ય મથક [[સિદ્ધપુર]] નગરમાં આવેલ એક ખંડિત મંદિર સંકુલ અને પ્રાચીન સ્થાપત્ય છે. તેનું બાંધકામ ઇ.સ. ૯૪૩માં સોલંકી વંશના રાજા [[મૂળરાજ સોલંકી]]એ શરૂ કરાવ્યું હતું અને ૧૧૪૦માં [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]ના કાળમાં પૂર્ણ થયું હતું. આ મંદિરનો વિનાશ પહેલાં અલાઉદ્દીન ખિલજી અને ત્યારબાદ [[અહમદશાહ|અહમદશાહ પહેલા]] (૧૪૧૦-૪૪) વડે કરાયો હતો અને તેણે મંદિરનો સંપૂર્ણ નાશ કરીને તેના એક ભાગને મસ્જિદમાં ફેરવ્યો હતો. મંદિરનું તોરણ અને ચાર સ્થંભો હજુ જળવાયેલા છે અને મંદિરનો પશ્ચિમ ભાગ મસ્જિદ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. == ઇતિહાસ == સિદ્ધપુર ઐતહાસિક રીતે ''શ્રીસ્થલ'' તરીકે જાણીતું હતું. ૧૦મી સદીમાં સિદ્ધપુર સોલંકી વંશના શાસન હેઠળ મહત્વનું નગર હતું. ૧૦મી સદીમાં (ઈસ ૯૪૩) સોલંકી વંશના સ્થાપક મૂળરાજે રુદ્ર મહાલય મંદિર બાંધવાની શરૂઆત કરી હતી. તેની યુવાનીમાં, મૂળરાજે સત્તા મેળવવા માટે તેના કાકાની હત્યા કરી હતી અને તેની માતાના બધાં સગાં-સંબંધીઓની હત્યા કરાવી હતી અને વૃદ્ધાવસ્થામાં તેના આ કાર્યો હજુ મનને શાંતિ આપતા નહોતા. તેણે યાત્રાધામો બંધાવ્યા હતા અને દૂર-દૂરથી બ્રાહ્મણોને તેના દરબારમાં બોલાવ્યા હતા, તેણે શ્રીસ્થલ ખાતે રુદ્ર મહાલય બાંધવાની શરૂઆત કરી અને ઇ.સ. ૯૯૬માં ગાદી પરથી નિવૃત્ત થયો. પરંતુ રુદ્રમહાલય હજુ પણ અપૂર્ણ હતો અને ૧૧૪૦ સુધી તેનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું નહી.<ref name="Burgess1874">{{cite book|last1=Burgess|first1=|last2=Murray|first2=|title=Photographs of Architecture and Scenery in Gujarat and Rajputana|url=https://archive.org/stream/photographsofarc00murr#page/n17/mode/2up|access-date=૨૩ જુલાઇ ૨૦૧૬|year=૧૮૭૪|publisher=Bourne and Shepherd|page=૧૯|chapter=The Rudra Mala at Siddhpur}}</ref><ref name=Sidh>{{Cite web|url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/59|title=Sidhpur|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૬|publisher=Official website of Gujarat Tourism|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408143449/http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/59|url-status=dead}}</ref><ref name=Tour>{{Cite web|url=http://gujarat.tourism1.org/2013/03/rudramahalayatemple-sidhpur-patan.html|title=Rudra Mahalaya Temple Sidhpur Patan District Gujarat|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૬|publisher=Official website of Gujarat Tourism|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420131903/http://gujarat.tourism1.org/2013/03/rudramahalayatemple-sidhpur-patan.html|url-status=dead}}</ref> == સ્થાપત્ય == <gallery> ચિત્ર:Elevation of Kirtistambh Rudramahalaya Sidhpur Gujarat India.jpg|કિર્તી તોરણ ચિત્ર:Architecture at the Rudra Mahalaya at Sidhpur, Gujarat.jpg|તોરણની કોતરણી ચિત્ર:Sculpture ruins at the 12th century Rudra Mala temple at Siddhpur Gujarat, 1886 sketch.jpg|શિલ્પોનું ચિત્ર ચિત્ર:Rudramahalaya - sidhdhpur, Gujarat 03.jpg|બાકી રહેલી એક પરસાળ ચિત્ર:રૂદ્રમહલ.jpg|રુદ્રમહાલય ચિત્ર:Rudramahalaya - sidhdhpur, Gujarat 08.jpg|પશ્ચિમ ભાગ ચિત્ર:Rudramahalaya - sidhdhpur, Gujarat 02.jpg|બાકી રહેલું તોરણ </gallery> આ મહાલય [[સરસ્વતી નદી]]ને કાંઠે રેતાળ પથ્થરો (સેન્ડસ્ટૉન)માંથી બનાવવામાં આવેલો છે. ચાલુક્યન શૈલીના સ્થાપક [[સોલંકી વંશ]]ના રાજા મૂળરાજ સોલંકીએ આ સ્થાપ્ત્યનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. ત્યારબાદ રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહે તેનું સમારકામ કરાવ્યું હતું. તેના ચાર સ્તંભ તથા તેની ઉપરના કલાત્મક કોતરણીકામ ઉપરથી મૂળ સ્થાપ્તયની ભવ્યતા તેમ જ કલાસમૃદ્ધિની પ્રતીતિ થાય છે. મનોહર શિલ્પો અને કલાત્મક કોતરણીવાળા રુદ્રમહાલયની લંબાઈ ૭૦ મીટર તથા પકોળાઈ ૪૯ મીટર છે. ભારતીય પુરાતત્વ ખાતાની માહિતી પ્રમાણે રુદ્રમહાલય બે માળનો હતો. તેની ઊંચાઈ ૧૫૦ ફૂટ હતી. રુદ્રમહાલયની આસપાસ બાર દરવાજાઓ અને અગિયાર રુદ્રોની દેવકુલિકાઓ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2002/04/05/stories/2002040501110600.htm|date=૫ એપ્રિલ ૨૦૦૨|access-date=૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|work=ધ હિંદુ|title=Tenacity of an ardent devotee|archive-url=https://web.archive.org/web/20050123093222/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2002/04/05/stories/2002040501110600.htm|archive-date=2005-01-23|url-status=dead}}</ref> આ શિવમંદિરના શિખર પર ઘણા સુવર્ણકળશ હતા. લગભગ ૧૬૦૦ ધજાઓ<ref>{{Cite web |url=http://www.siddhpur.com/rudramahalaya_sidhpur.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2013-02-08 |archive-date=2013-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311122703/http://www.siddhpur.com/rudramahalaya_sidhpur.php |url-status=dead }}</ref> ફરકતી હતી. રુદ્રમહાલયના સભામંડપના ઘુમ્મટોની કિનારો [[રામાયણ]] તથા [[મહાભારત]]ના પ્રસંગોથી કંડારાયેલી હતી. આજે રુદ્રમહાલય ખંડેર અવસ્થામાં જોવા મળે છે અને મહાલયનો નાનકડો અંશ માત્ર જ અવશેષરૂપે જોવા મળે છે. આ સ્થાપત્ય સોલંકી વંશની કલા-સમૃદ્ધિની ઝાંખી કરાવે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Rudra Mahalaya Temple|રુદ્રમહાલય (સિદ્ધપુર)}} == ગ્રંથ સૂચિ == * {{cite book|last1= Sastri|first1=Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta|last2= Congress |first2=Indian History |title=A Comprehensive History of India|url=https://books.google.com/books?id=UEwwAQAAIAAJ|year=1907|publisher=Orient Longmans|isbn=978-81-7304-561-5|ref=harv}} [[File:PD-icon.svg|10px]] આ લેખ પબ્લિક ડોમેન હેઠળ રહેલા {{cite book|last1=Burgess|last2=Murray|title=Photographs of Architecture and Scenery in Gujarat and Rajputana|chapter-url=https://archive.org/stream/photographsofarc00murr#page/n17/mode/2up|access-date=23 July 2016|year=1874|publisher=Bourne and Shepherd|page=19|chapter=The Rudra Mala at Siddhpur}} માંથી લખાણના અંશો ધરાવે છે. [[શ્રેણી:ગુજરાતના મહેલો]] [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:રાષ્ટ્રીય મહત્વનાં સ્મારકો]] [[શ્રેણી:સિદ્ધપુર]] hkilol0tzw8pam1ny4cwtlo96zd9z7v 0 48441 905935 886726 2026-09-30T21:29:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905935 wikitext text/x-wiki {{Infobox Civil Conflict | title = ૨૦૦૨ ગુજરાત હિંસા | partof = | image = [[File:Ahmedabad riots1.jpg|300px]] | caption = દુકાનો અને ઘરોના સળગવાથી ધુમાડાવાળું થયેલ [[અમદાવાદ ]] નું આકાશ | date = {{Start date|2002|02|27|df=y}}–<br /> જુન 2002 | place = [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | coordinates = | causes = ગોધરા ખાતે ટ્રેનમાં આગ | status = | goals = | result = | methods = | side1 = | side2 = | side3 = | leadfigures1 = | leadfigures2 = | leadfigures3 = | howmany1 = | howmany2 = | howmany3 = | casualties1 = 790 મુસ્લિમ <ref name="790_254_humans"/> | casualties2 = 254 હિંદુ <ref name="790_254_humans"/> | casualties3 = | casualties_label = | notes = }} '''2002 ગુજરાત હિંસા''' એ ઘટનાઓની હારમાળા છે. તેમાં [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના પૂર્વ ભાગમાં આવેલ [[ગોધરા]] ખાતે ટ્રેન સળગવાનો અને ત્યારબાદ [[ગુજરાત]]ના અન્ય ભાગોમાં થયેલ હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચેની કોમી હિંસાનો સમાવેશ થાય છે. 27 ફેબ્રુઆરી 2002 ના રોજ ગોધરા ખાતે મુસ્લિમ ટોળા એ સાબરમતી એક્ષ્પ્રેસના ડબ્બાને આગ લગાડી હતી.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12534127 India Godhra train blaze verdict: 31 convicted] BBC News, 22 February 2011.</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article1513008.ece It was not a random attack on S-6 but kar sevaks were targeted, says judge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117044114/http://www.thehindu.com/news/national/article1513008.ece |date=2016-01-17 }} The Hindu&nbsp;— March 6, 2011</ref><ref name="India 2008">[http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOI&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=TOIM/2008/09/27&ID=Ar01400 The Godhra conspiracy as Justice Nanavati saw it]The Times of India, 28 September 2008. Retrieved 2012-02-19. 21 February 2012.</ref><ref name="court-confirms-conspiracy">[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-nine-years-after-godhra-carnage-verdict-today/20110222.htm Godhra case: 31 guilty; court confirms conspiracy] rediff.com, 22 February 2011 19:26 IST. Sheela Bhatt, Ahmedabad.</ref> [[અયોધ્યા]]થી પરત ફરી રહેલા 58 યાત્રી હુમલામાં મૃત્યુ પામ્યા. તેના કારણે બીજે દિવસે મુસ્લિમો સામે અને ત્યારબાદ બંને કોમ વચ્ચે હિંસા અને હુલ્લડો શરુ થયા જે જુન મહિનાના મધ્ય સુધી ચાલ્યા. તેમાં 790 મુસ્લિમ અને 254 હિંદુ મૃત્યુ પામ્યા અને અન્ય 223 વ્યક્તિ ખોવાયેલ જાહેર થયા.<ref name="790_254_humans">{{cite news|url= http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1106699.cms|title= 790 Muslims, 254 Hindus perished in post-Godhra|date= 11 May 2005|work=Times of India |location=India | access-date= 4 February 2011 <!--DASHBot-->}}</ref><ref>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4543177.stm|title= 790 Muslims, 254 Hindus perished in post-Godhra|date= 13 May 2005|publisher=BBC News | access-date= 4 February 2011 <!--DASHBot-->}}</ref> 536 ધાર્મિક સ્થળોને નુકશાન થયું જેમાં 273 દરગાહ, 241 મસ્જિદ, 19 મંદિરો અને 3 દેવળનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="religious structures destroyed">[http://www.radianceweekly.com/331/9584/indo-pak-relations-fostering-trust-legal-fraternity-steps-forward/2012-11-04/gujrat/story-detail/destroyed-damaged-religious-structures-in-gujarat-govt-silent-on-when-to-provide-compensation.html DESTROYED, DAMAGED RELIGIOUS STRUCTURES IN GUJARAT] Radiance Viewsweekly, 10 November 2012. </ref> અંદાજે 61,000 મુસ્લિમ અને 10,000 હિન્દુઓએ પોતાના ઘર છોડવા પડ્યા હતા. હુલ્લડ અટકાવવાના ભાગ રૂપે 17,947 હિંદુઓ અને 3,616 મુસ્લિમોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. કુલ 27,901 હિંદુઓ અને 7,651 મુસ્લિમોની ધરપકડ થઇ હતી.<ref name="home.gujarat.gov.in">[http://home.gujarat.gov.in/homedepartment/downloads/godharaincident.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316134832/http://home.gujarat.gov.in/homedepartment/downloads/godharaincident.pdf |date=2013-03-16 }} Gujarat Govt website document.</ref><ref>{{cite web|title='Post-Godhra toll: 254 Hindus, 790 Muslims'|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=46538|archive-url=https://www.webcitation.org/5k5tikm5X?url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=46538|archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2009|url-status=live|access-date=25 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=rediff.com: Vajpayee to visit two relief camps in Ahmedabad|url=http://www.rediff.com/news/2002/apr/03train3.htm|archive-url=https://www.webcitation.org/5k5tl5boM?url=http://www.rediff.com/news/2002/apr/03train3.htm|archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2009|url-status=live|access-date=25 September 2009}}</ref> આ ઘટનાઓ ભારતમાં રાજકીય રીતે હંમેશા વિવાદાસ્પદ રહી છે. કેટલાક ટિપ્પણી કરનારાઓ એ હિંદુઓ અને મુસ્લીમોના મૃત્યુને હત્યાકાંડ જણાવ્યો છે જેમાં સરકારે ભાગ ભજવ્યો હતો,<ref>Allan D. Cooper. ''The Geography of Genocide''. 2009, page 183-4</ref> તો અન્યો એ હિંદુઓ અને મુસ્લીમોના મૃત્યુને હુલ્લડો અને હિંસક બનાવોના શિકાર ગણાવ્યા છે. <ref>T. K. Oommen ''Reconciliation in post-Godhra Gujarat: the role of civil society''. 2008, page 71</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 3u1jrkjdxe5n88au67iui7x3rvygczp 0 56785 905933 854416 2026-09-30T21:04:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905933 wikitext text/x-wiki {{Coord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[File:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|250px|right]] '''હિબ્રુ યુનિવર્સિટી ઑફ જેરુસલેમ''' (હિબ્રુ: האוניברסיטה העברית בירושלים) ઇઝરાયેલમાં રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટી છે. આ યુનિવર્સિટી જેરુસલેમમાં આવેલી છે. તે ત્રણ કેમ્પસ સાથે ઇઝરાયેલમાં ખોલવામાં આવેલી પ્રથમ યુનિવર્સિટી હતી. {{સબસ્ટબ}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commonscat|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm હિબ્રુ યુનિવર્સિટી ઑફ જેરુસલેમની વેબસાઇટ] [[શ્રેણી:વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ]] rjm1d5mycr9sy1phr8kapo6jifck12r 0 65524 905908 840372 2026-09-30T16:42:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905908 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |honorific_prefix= મેજર |name = રામાસ્વામી પરમેશ્વરન |honorific_suffix = [[પરમવીર ચક્ર]] |image = Major R Parameswaran statue at Param Yodha Sthal Delhi.jpg |image_size = 250px |alt= |caption= પરમ યોદ્ધા સ્થળ, નેશનલ વોર મ્યુઝિયમ, નવી દિલ્હી ખાતે રામાસ્વામી પરમેશ્વરનની અર્ધપ્રતિમા |birth_date = {{birth date|df=yes|1946|09|13|}} |death_date = {{death date and age|df=yes|1987|11|25|1946|09|13|}} |death_place = [[શ્રીલંકા]] |nickname = |unit = મહાર રેજિમેન્ટ<br />ભારતીય શાંતિ સેના |branch = [[File:Flag of Indian Army.svg|24px]] [[ભારતીય ભૂમિસેના]] |serviceyears = ૧૯૭૨-૧૯૮૭ |rank = [[File:Major of the Indian Army.svg|24px]] મેજર |allegiance = {{flagicon|India}} [[ભારત]] |battles= '''શ્રીલંકાનો આંતર વિગ્રહ'''<br />ઓપરેશન પવન |awards= [[File:Param-Vir-Chakra-ribbon.svg|32px]] [[પરમવીર ચક્ર]] |}} '''મેજર રામાસ્વામી પરમેશ્વરન'''નો જન્મ ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬ના રોજ [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]] ખાતે થયો હતો. તેઓ [[ભારતીય ભૂમિસેના]] ના એક અધિકારી હતા. તેઓ મહાર રેજિમેન્ટમાં ટૂંકા ગાળાની સેવા હેઠળ ૧૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ ના રોજ લશ્કરમાં જોડાયા હતા. તેઓ એ ભારતીય ભૂમિસેના દ્વારા કરાયેલ અનેક કાર્યવાહીમાં જોડાયા હતા. તેમને વીરતા માટે ભારતનો સર્વોચ્ચ લશ્કરી પુરસ્કાર [[પરમવીર ચક્ર]] એનાયત કરાયો હતો. ==લશ્કરી કાર્યવાહી== ૨૫ નવેમ્બર ૧૯૮૭ના રોજ [[શ્રીલંકા]] ખાતે મોડી રાત્રે એક શોધખોળ કાર્યવાહીમાંથી પાછા આવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની ટુકડી પર આતંકવાદીઓએ છુપાઈને હુમલો કર્યો. તેઓએ માનસિક સમતુલા જાળવી અને આતંકવાદીઓને પાછળથી ઘેરી લીધા અને તેમના પર હુમલો કરી દીધો, આનાથી આતંકવાદીઓ ગભરાઈ ગયા. હાથોહાથની લડાઈમાં એક આતંકવાદીએ તેમને છાતી પર ગોળી મારી તેમ છતાં પાછા હટ્યા વિના તેમણે આતંકવાદીની બંદુક છીનવી લીધી અને તેના વડે જ તેને ઠાર માર્યો. ગંભીર ઈજાઓ થવા છતાં તેઓ પોતાની ટુકડીને દોરવણી આપતા રહ્યા અને પ્રોત્સાહિત કરતા રહ્યા. છેવટે જખ્મોને લીધે તેઓ શહીદ થયા. આ લડાઈમાં પાંચ આતંકવાદીઓ ઠાર મરાયા અને ત્રણ બંદુક અને બે રોકેટ લોન્ચર કબ્જે કરાયા. ==આઈપીકેએફ સ્મારક ખાતે ક્ષતિ== ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ના રોજ ''ધ હિન્દુ'' અખબારના પત્રકાર આર.કે. રાધાક્રિષ્ણને કોલંબો ખાતેથી સ્મારકમાં રહેલી ગંભીર ભૂલ તરફ દેશનું ધ્યાન દોર્યું. તેના પરના લેખ હતા કે: "આઈસી ૩૨૯૦૭ મેજર પી. રામાસ્વામી, મહાવીર ચક્ર ૨૫ નવેમ્બર ૧૯૮૭ ૮ મહાર". અહીં મહાવીર ચક્ર બીજા ક્રમનું સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર છે. ત્યાં બીજા ૧૨૦૦ સૈનિકોના નામ હતાં મને તે વાતનો વિચાર થયો કે આઝાદી બાદ માત્ર ૨૧ ભારતીયોને પરમવીર ચક્રથી સન્માનિત કરાયા છે તેમના નામમાં પણ ક્ષતિ હોય તો બાકીનામાંથી કેટલા નામો સાચાં હશે. મહાર રેજિમેન્ટ માટે પરમવીર ચક્ર મેળવનાર પરમેશ્વરન એકમાત્ર હતા અને તેનું રેજિમેન્ટ માટે કેટલું મૂલ્ય હશે."<ref>{{cite news|last=Radhakrishnan|first=R.K.|title=Glaring mistake that missed many an eye|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3776556.ece|access-date=૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|newspaper=The Hindu|date=૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818001152/http://www.thehindu.com/news/national/article3776556.ece|archive-date=2012-08-18|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://jaihindjaibharat.com/?p=127 જય હિંદ જય ભારત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011072841/http://jaihindjaibharat.com/?p=127 |date=2017-10-11 }} {{પરમવીર ચક્ર વિજેતા}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:પરમવીર ચક્ર વિજેતા]] [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના લોકો]] c66xlp74eg2hz4el3i79h3q76i12xlh 0 73875 905905 830727 2026-09-30T16:30:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905905 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name= રાજાબાઇ ટાવર |image = Rajabai Clock Tower, Mumbai (31 August 2008).jpg |caption = રાજાબાઇ ટાવર, ૨૦૦૮. |map_type = Mumbai |coordinates = {{coord|18.92964|72.82999|region:IN-MH|display=inline}} |location_town = [[મુંબઈ]] |location_country = ભારત |architect = સર જર્યોજ ગિલ્બર્ટ સ્કોટ્ટ |client = બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી |construction_start_date = ૧ માર્ચ ૧૮૬૯ |completion_date= નવેમ્બર ૧૮૭૮ |cost = {{INR}} ૫,૫૦,૦૦૦ |style = વેનિસ અને ગોથિક સ્થાપત્ય શૈલી |size= {{convert|280|ft|m}} }} '''રાજાબાઇ ટાવર''' દક્ષિણ [[મુંબઈ]]માં આવેલો ઘડિયાળ ટાવર છે. તે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ફોર્ટ પ્રાંગણમાં આવેલો છે. તેની ઊંચાઇ ૮૫ મીટર (૨૮૦ ફીટ) છે. આ મિનારાનો સમાવેશ મુંબઈના વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં થાય છે.<ref>{{Cite news|title=Mumbai's Victorian Gothic and Art Deco buildings enter Unesco Heritage list|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-s-victorian-gothic-and-art-deco-buildings-enter-unesco-heritage-list-118063000590_1.html|newspaper=Business Standard India|date=2018-06-30|access-date=2020-05-14|first=BS Web|last=Team}}</ref> == ઇતિહાસ == રાજાબાઇ ટાવરની રચના બ્રિટિશ સ્થપતિ સર જર્યોજ ગિલ્બર્ટ સ્કોટ્ટે કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/business/companies/article2769290.ece|location=Mumbai|date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|title=Re-setting the time|publisher=The Hindu|access-date=૨૨ જુલાઇ ૨૦૧૨|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222023313/http://www.thehindu.com/business/companies/article2769290.ece|archive-date=2014-02-22|url-status=dead}}</ref> તેણે [[લંડન]]ના બિગ બેન ટાવરનો આધાર આ રચના માટે લીધો હતો. ૧ માર્ચ ૧૮૬૯ના રોજ પાયો નાખવામાં આવ્યો હતો અને બાંધકામ નવેમ્બર ૧૮૬૯માં શરૂ થયું હતું. આ બાંધકામ નવેમ્બર ૧૮૭૮માં પૂર્ણ થયું હતું. બાંધકામનો કુલ ખર્ચ તે સમયમાં મોટી રકમ ગણાતા એવા ૫,૫૦,૦૦૦ રૂપિયા આવ્યો હતો. આનો બધો જ ખર્ચો [[પ્રેમચંદ રાયચંદ|પ્રેમચંદ રાયચંદે]] ઉઠાવ્યો હતો, જેઓ બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (મુંબઈ શેર બજાર)ના સ્થાપક અને તવંગર દલાલ હતા. તેમણે આ ટાવરનું નામ તેમની માતા રાજાબાઇના નામ પર રાખવાની શરતે આ ખર્ચ આપ્યો હતો.<ref name="Bhatt1995">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jbmdowzuv0QC&pg=PA39|title=History and Development of Libraries in India|author=Rakesh Kumar Bhatt|date=1 January 1995|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-582-1|pages=39–40}}</ref> પ્રેમચંદની માતા અંધ હતા અને [[જૈન ધર્મ]]ના ચુસ્ત અનુયાયી હતા અને તેમણે સૂર્યાસ્ત પહેલાં જમી લેવાનું હતું. ટાવરનો સાંજનો ડંકો તેમને કોઇની મદદ વગર સાંજના જમવાના સમયની યાદ અપાવતો હતો. વારંવાર થતાં આપઘાતના બનાવો પછી જાહેર જનતા માટે આ ટાવર બંધ કરવામાં આવ્યો હતો. == બાંધકામ == ટાવરનું બાંધકામ વેનિસ અને ગોથિક સ્થાપત્ય શૈલીઓના મિશ્રણથી કરવામાં આવ્યું હતું. તે સ્થાનિક એવા કુર્લા પથ્થરોથી બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટાવરમાં શહેરની શ્રેષ્ઠ એવા કાચની બારીઓ જડેલી છે. ટાવરના ભોંયતળિયે બે ઓરડાઓ આવેલા છે, જે દરેક ૫૬ × ૨૭.૫ ફીટ (૧૭ × ૮.૫ મીટર) માપના છે. ટાવર ૨.૪ મી² (૨૬ ફીટ²) જેટલી ઊભી જગ્યા ધરાવે છે અને સર્પાકાર સીડી ૨.૬મી² (૨૮ ફીટ²) આવેલી છે. પ્રથમ મજલાની ઊંચાઇ ૬૮ ફીટ (૨૦.૭ મીટર) થાય છે. ઉપર જતાં ચોરસ ભાગ દસકોણમાં પરિવર્તીત થાય છે અને તેની ઊંચાઇ ૧૧૮ ફીટ (૩૬ મીટર) છે. ત્રીજો ભાગ ૯૪ ફીટ (૨૮.૭ મીટર) છે અને આથી કુલ ઊંચાઇ ૨૮૦ ફીટ (૮૫ મીટર) થાય છે. એક સમયે આ ટાવર મુંબઈની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી. == ધૂનો == [[ચિત્ર:Rajabai_Clock_Tower_night.jpg|thumb|રાત્રિના સમયે પ્રકાશતો રાજાબાઇ ટાવર]] બ્રિટિશ શાસન સમયે ટાવરની ઘડિયાળ કુલ ૧૬ ધૂનો વગાડતી હતી, જે દિવસમાં ચાર વખત બદલાતી હતી. હાલમાં તે દર પંદર મિનિટે માત્ર એક જ ધૂન વગાડે છે. == સમારકામ == ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ થી ૧૧ મે ૨૦૧૫ દરમિયાન ટાવરનું સમારકામ અનિતા ગરવારે (હેરિટેઝ સોસાયટી), ડો. રાજન વેલકર (ઉપકુલપતિ; મુંબઈ યુનિવર્સિટી) અને એન. ચંદ્રશેખર (CEO, ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસ)ની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૧૮માં આ સમારકામ પછી યુનેસ્કોએ રાજાબાઇ ટાવરનો સમાવેશ વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-s-urban-heritage-conservation-movement-is-winning-accolades/story-gElDJ8nhBfLYCE565Xi8EL.html|title=Mumbai’s urban heritage conservation movement is winning accolades|date=2018-11-11|website=www.hindustantimes.com|language=en|access-date=2018-12-14}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Rajabai Clock Tower|રાજાબાઇ ટાવર}} * [http://www.mumbainet.com/travel/rajabai.htm રાજાબાઇ ટાવર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809190254/http://www.mumbainet.com/travel/rajabai.htm |date=2013-08-09 }} [[શ્રેણી:મુંબઈ]] [[શ્રેણી:સ્થાપત્ય]] chvzhs7uyq80mnaof6a6kmz6pvr0ego 0 78455 905924 751682 2026-09-30T19:32:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905924 wikitext text/x-wiki {{Infobox single | Name = સાબરમતી કે સંત | Cover = | Artist = [[આશા ભોંસલે]] | Album = જાગૃતિ | Released = ૧૯૫૪ | Recorded = ૧૯૫૪ | Genre = દેશભક્તિ ગીત | Length = <!-- {{Duration|m=09|s=08}} --> | Label = | Writer = કવિ પ્રદીપ {{External music video|{{YouTube|w999fBZs8MY|"દે દી હમેં આઝાદી"}}}} }} '''સાબરમતી કે સંત''' (અંગ્રેજી: Miraculously given us freedom) ભારતીય કવિ પ્રદીપ દ્વારા લખેલ દેશભક્તિ ગીત છે. આ ગીત [[મહાત્મા ગાંધી]] પ્રતિ તેમની અહિંસા માટે કૃતજ્ઞતા પ્રદર્શિત કરે છે.<ref>{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=q7OEAwAAQBAJ&pg=PR9 |title=Mahatma a Scientist of the Intuitively Obvious |author= Pramod Kumar Sharma |publisher= Partridge Publishing|page = ૯ |isbn=9781482819236}}</ref><ref>{{cite web |title= Driving home a point through songs |url= http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/driving-home-a-point-through-songs/article1350881.ece |publisher= The Hindu |date= ૪ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Tributes through songs |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tributes-through-songs/article1922808.ece |author=Shyamhari Chakra |date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ |publisher=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> હિન્દી સિનેમાની એક ફિલ્મ ''જાગૃતિ'' (૧૯૫૪) માં આ ગીત રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગીત [[આશા ભોંસલે]] દ્વારા ગવાયું હતું.<ref>{{cite web |title=Jagriti 1954 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/jagriti-1954/article640322.ece |publisher=The Hindu |date=૧૩ જૂન ૨૦૦૯ |author=Vijay Lokapally}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પંક્તિઓ == <poem> દે દી હમેં આઝાદી બિના ખડગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. આંધી મેં ભી જલતી રહી ગાંધી તેરી મશાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. ધરતી પે લડી તૂને અજબ ઢંગ કી લડાઈ, દાગી ન કહીં તોપ ન બંદૂક ચલાઈ. દુશ્મન કે ક઼િલે પર ભી ન કી તૂને ચઢાઈ, વાહ રે ફ઼કીર ખૂબ ક઼રામાત દિખાઈ. ચુટકી મેં દુશ્મનોં કો દિયા દેશ સે નિકાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. દે દી હમેં આજ઼ાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ. શતરંજ બિછા કર યહાઁ બૈઠા થા જ઼માના, લગતા થા કિ મુશ્ક઼િલ હૈ ફ઼િરંગી કો હરાના. ટક્કર થી બડ઼ે જ઼ોર કી દુશ્મન ભી થા દાના, પર તૂ ભી થા બાપૂ બડ઼ા ઉસ્તાદ પુરાના. મારા વો કસ કે દાઁવ કે ઉલ્ટી સભી કી ચાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. દે દી હમેં આજ઼ાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ. જબ-જબ તેરા બિગુલ બજા જવાન ચલ પડે, મજ઼દૂર ચલ પડ઼ે થે ઔર કિસાન ચલ પડે. હિંદૂ વ મુસલમાન, સિખ, પઠાન ચલ પડે, ક઼દમોં મેં તેરી કોટિ-કોટિ પ્રાણ ચલ પડે. ફૂલોં કી સેજ છોડ઼ કે દૌડ઼ે જવાહરલાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. દે દી હમેં આજ઼ાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ. મન મેં થી અહિંસા કી લગન તન પે લંગોટી, લાખોં મેં ઘૂમતા થા લિએ સત્ય કી સોંટી. વૈસે તો દેખને મેં થી હસ્તી તેરી છોટી, લેકિન તુઝી ઝુકતી થી હિમાલય કી ચોટી. દુનિયા મેં તૂ બેજોડ઼ થા ઇન્સાન બેમિસાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. દે દી હમેં આજ઼ાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ. જગ મેં કોઈ જિયા હૈ તો બાપૂ તૂહી જિયા, તૂને વતન કી રાહ મેં સબ કુછ લુટા દિયા. માંગા ન કોઈ તખ઼્ત ન તો તાજ હી લિયા, અમૃત દિયા સભી કો મગર ખ઼ુદ જ઼હર પિયા. જિસ દિન તેરી ચિતા જલી, રોયા થા મહાકાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. દે દી હમેં આજ઼ાદી બિના ખડ્ગ બિના ઢાલ, સાબરમતી કે સન્ત તૂને કર દિયા કમાલ. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ. </poem> == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:સંગીત]] ngv22bnqu6aciomzlgyuh52k4hjlsv7 0 79783 905912 794991 2026-09-30T17:02:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905912 wikitext text/x-wiki મેજર લઈશરામ જ્યોતિન સિંઘ એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]]<nowiki/>ની ભારતીય ભૂમિસેના મેડિકલ કોરના સૈન્ય તબીબ હતા. તેઓ કાબુલ, [[અફઘાનિસ્તાન]] ખાતે ભારતના દૂતાવાસ પર થયેલા આત્મઘાતી હુમલામાં હુમલાખોર સાથે લડતાં શહીદ થયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/republic-day-kabul-terror-attack-hero-major-laishram-jyotin-singh-wins-ashok-chakra/articleshow/7365915.cms|title=Republic Day: Kabul terror attack hero Major Laishram Jyotin Singh wins Ashok Chakra|last=IANS|date=26 January 2011|newspaper=Economic Times|access-date=26 January 2011}}</ref> તેમને ભારતનો શાંતિકાળનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] એનાયત કરાયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article570881.ece|title=Major Jyotin Singh awarded Ashok Chakra posthumously|last=Special Correspondent|date=26 January 2011|newspaper=The Hindu|access-date=26 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105010220/http://www.thehindu.com/news/national/article570881.ece|archive-date=5 નવેમ્બર 2013|url-status=dead}}</ref> == જીવનચરિત્ર == સિંઘનો જન્મ ૧૯૭૨માં [[મણિપુર]], [[ભારત]] ખાતે થયો હતો. તેમને સૈન્ય મેડિકલ કોરમાં ૨૦૦૩માં નિયુક્તિ મળી હતી અને તેઓ કાબુલ ખાતેના ભારતીય દૂતાવાસમાં ૨૦૧૦માં તૈનાત કરાયા હતા. તેમની તૈનાતીના ૧૩ જ દિવસ બાદ ફેબ્રુઆરી ૨૬, ૨૦૧૦ના રોજ એક આત્મઘાતી હુમલાખોરે તેઓ જ્યાં રહેતા હતા ત્યાં હુમલો કર્યો.<ref name="ndtv">{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/who-is-major-laishram-jyotin-singh-81624?utm_source=feedburner&utm_medium=twitter&utm_campaign=Feed:+NdtvNews-TopStories+(NDTV+News+-+Top+Stories)|title=Who is Major Laishram Jyotin Singh?|last=IANS|date=26 January 2011|newspaper=NDTV India|access-date=26 January 2011|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003070454/http://www.ndtv.com/article/india/who-is-major-laishram-jyotin-singh-81624?utm_source=feedburner&utm_medium=twitter&utm_campaign=Feed:+NdtvNews-TopStories+(NDTV+News+-+Top+Stories)|url-status=dead}}</ref> મેજર સિંઘે હથિયાર વિના જ હુમલાખોરને પડકાર્યો અને હુમલાખોરને તેના પર રહેલ બોમ્બને વિસ્ફોટ કરવા મજબૂર કર્યો. જેમાં તેમનું મોત થયું. તેમને અશોક ચક્ર "તેમની અપ્રતીમ સાહસ પ્રદર્શિત કરતી કાર્યવાહી, નિસ્વાર્થતા, મનોબળ અને આતંકવાદી હુમલા દરમિયાન વીરતા બતાવવા અને સર્વોચ્ચ બલિદાન આપી અને પોતાના ૧૦ સાથીઓના જીવ બચાવવા માટે" અપાયું.<ref name="pib">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=64772|title=Ashoka Chakra to (Late) Major Laishram Jyotin Singh Two Kirti Chakras (Posthumous) also Awarded|publisher=Press Information Bureau, Government of India|access-date=26 January 2011}}</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] 4wrd2elxllf8i9s1esi1aqb0ad33d85 0 82294 905914 796046 2026-09-30T17:12:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905914 wikitext text/x-wiki '''લચ્છીવાલા પિકનિક સ્પોટ''' એ એક [[ભારત]] દેશના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યના [[દહેરાદૂન જિલ્લો|દહેરાદૂન જિલ્લા]]<nowiki/>માં ડોઈવાલા ખાતે આવેલ એક ઊજાણીનું સ્થળ છે<ref>{{cite web|title=લચ્છીવાલા|url=http://dehradun.nic.in/pages/display/108-lachhiwala|publisher=દહેરાદૂન જિલ્લાનું અધિકૃત જાળસ્થળ|access-date=૧૬ જૂન ૨૦૧૭|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618165840/http://dehradun.nic.in/pages/display/108-lachhiwala|url-status=dead}}</ref>. [[દેહરાદૂન]] શહેરની નજીકનું એવું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે, કે જ્યાં એક વોટર પાર્ક છે. આ સ્થળ ડોઇવાલા નજીક ગાઢ જંગલો વડે ઘેરાયેલું છે. દર વર્ષે અહીંના મનમોહક દ્રશ્ય માણવા હજારો પ્રવાસીઓ આવે છે. તે તસ્વીર ખેંચવા માટે પણ શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે. આ સ્થળ દેહરાદૂન શહેરથી ૨૨ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. તે સ્થળ પરિવાર, વિદ્યાર્થીઓ માટે શ્રેષ્ઠ છે. અહીં ખાસ કરીને ઉનાળાની મોસમમાં મુલાકાતીઓનો ધસારો રહે છે.<ref>{{cite web|title=લચ્છીવાલા, દહેરાદૂન|url=http://www.euttaranchal.com/tourism/lachhiwala.php|publisher=ઉત્તરાખંડ પ્રવાસન|access-date=૧૬ જૂન ૨૦૧૭|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608130340/http://www.euttaranchal.com/tourism/lachhiwala.php|archive-date=2017-06-08|url-status=dead}}</ref> == માર્ગદર્શન == આ સ્થળ દેહરાદૂન શહેરથી ૨૨ કિલોમીટર અંતરે આવેલું છે. પરેડ ગ્રાઉન્ડ ખાતેથી સિટી બસ પકડીને સરળતાથી અહીં પહોંચી શકાય છે. અહીંથી ટેક્સી પણ કરી શકાય છે. લચ્છીવાલા સ્પોટના પ્રવેશદ્વારથી ૧ કિલોમીટર જેટલું પગપાળા ચાલીને અંદર જવું પડે છે. જો પોતાનું વાહન હોય તો તમે સરળતાથી અંદર પહોંચી શકાય છે<ref>{{cite web|title=ઊત્તરાખંડ ફોટો ગેલરી|url=http://ukphotosgallery.com/lachhiwala-dehradun-picnicspot/|publisher=UK PHOTOS GALLERY|access-date=૧૬ જૂન ૨૦૧૭|archive-date=2017-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830100652/http://ukphotosgallery.com/lachhiwala-dehradun-picnicspot/|url-status=dead}}</ref>. == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] [[શ્રેણી:દેહરાદૂન જિલ્લો]] ckx56q8nn27jfcn9s7if01pif5re991 0 82832 905907 807069 2026-09-30T16:40:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905907 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ramjhula_-_bridge_over_the_Ganga.jpg|right|thumb|250x250px|રામ ઝુલા સેતુનું દૃશ્ય - [[મુનિ કી રેતી]]  પરથી]] '''રામ ઝુલા''' ({{Lang-hi|राम झूला}}) એક લોખંડ સસ્પેન્શન બ્રિજ છે, જે [[ગંગા નદી|ગંગા]] નદી પર આવેલ છે. {{Convert|3|km}} થી [[ઋષિકેશ]] માં [[ભારત|ભારતીય]] રાજ્ય [[ઉત્તરાખંડ]]<nowiki/>ના ઋષિકેશ શહેર ખાતેથી ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ૩ કિલોમીટર (૧.૯ માઈલ) અંતરે આ પુલ આવેલ છે. આ પુલ દ્વારા શિવાનંદ નગર વિસ્તાર, [[મુનિ કી રેતી]], [[તેહરી ગઢવાલ જિલ્લો]] અને સ્વર્ગાશ્રમ, [[પૌડી ગઢવાલ જિલ્લો]] જોડાય છે અને ગંગા નદીના પશ્ચિમ અને પૂર્વ વિસ્તાર જોડાય છે. વર્ષ ૧૯૮૬મા વર્ષમાં બાંધવામાં આવેલ આ સેતુ ઋષિકેશ ખાતેનાં પ્રતિષ્ઠિત સીમાચિહ્નો પૈકીનું એક છે. આ સ્થળે ઘણા [[હિંદુ]] આશ્રમો અને ધાર્મિક કેન્દ્રો સ્થાપિત ગંગા નદીની બંને બાજુઓ પર સ્થિત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.uttarakhand.ws/destinations/rishikesh/ram-jhoola-rishikesh |title=રામ ઝુલા, ઋષિકેશ |access-date=2017-07-06 |archive-date=2017-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013014313/http://www.uttarakhand.ws/destinations/rishikesh/ram-jhoola-rishikesh |url-status=dead }}</ref>  આ ઝુલા સેતુ [[મુનિ કી રેતી]] ખાતેના શિવાનંદ આશ્રમને ગીતા ભવન, પરમાર્થ નિકેતન અને સ્વર્ગાશ્રમ ખાતેનાં અન્ય મંદિરોને પણ સાથે જોડે છે. છતાં , આ પુલ [[લક્ષ્મણ ઝુલા (ઋષિકેશ)|લક્ષ્મણ ઝુલા]] સમાન ડિઝાઇન ધરાવે છે, છતાં તેના કરતાં મોટો છે અને તે {{Convert|2|km}} આ નદીનો પ્રવાહના ઉપરવાસમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.euttaranchal.com/tourism/places-to-see-in-rishikesh.php |title='''ઋષિકેશનાં જોવાલાયક સ્થળો''' - રામ ઝુલા |access-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712030234/http://www.euttaranchal.com/tourism/places-to-see-in-rishikesh.php |archive-date=2017-07-12 |url-status=dead}}</ref> આ પુલ ૭૫૦ ફુટ (૨૩૦ મી) જેટલા ગાળામાં બાંધવામાં આવેલ છે. == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ઋષિકેશ]] 6onngtwmiki8756zd8ay4x1esie0c4h 0 86969 905900 905671 2026-09-30T14:31:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905900 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|મહાનતમ ભારતીય સર્વેક્ષણના વિજેતા, [[ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર]]]] '''મહાનતમ ભારતીય''' ('''સૌથી મહાન ભારતીય''') એ નક્કી કરવા માટે ભારતમાં રિલાયન્સ મોબાઇલના માધ્યમથી CNN, IBN અને HISTORY ચેનલની ભાગીદારીમાં ''આઉટલૂક'' પત્રિકા દ્વારા એક સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ઉપરોક્ત સર્વેક્ષણ અનુસાર ભારતનાં મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત મહાનુભાવો જેમાં કલા, ખેલ, રાજનીતિ, સમાજસેવા, ઉદ્યોગ વગેરે માંથી પ્રથમ ૫૦ મહાનુભાવો ને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતાં.<ref name="outlook">{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man|last=|first=|date=|work=|newspaper=Outlook India|access-date=2018-10-31|via=|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref> મહાનતમ બ્રિટીશરની અન્ય આવૃત્તિઓથી વિપરીત, મહાનતમ ભારતીયમાં ઇતિહાસના તમામ સમયગાળાના લોકો સામેલ ન હતા. આ પસંદગી માટે બે કારણો આપવામાં આવ્યા હતા. પહેલું એ હતું કે “ભારતના સ્વતંત્રતા પૂર્વેના ઇતિહાસમાં [[મહાત્મા ગાંધી]]નું પ્રભુત્વ છે અને જ્યારે નેતૃત્વ, અસર અને યોગદાનની વાત આવે છે ત્યારે રાષ્ટ્રપિતાની નજીક આવવું કોઈ માટે અશક્ય છે.[...] નિષ્ણાતોની પેનલને લાગ્યું કે જો ગાંધીને આ યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવે તો મહાનતમ ભારતીયની પસંદગી માટે કોઈ સ્પર્ધા જ નહીં થાય.”<ref name="FAQ">{{cite web |url=http://www.historyindia.com/TGI/node/60 |title=The Greatest Indian: FAQ |access-date=3 March 2013 |archive-date=13 ઑક્ટોબર 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013114842/http://www.historyindia.com/TGI/node/60 |url-status=dead }}</ref> બીજું, મહાનતમ ભારતીયની પસંદગી માટે ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા મેળવનારા ભારતથી અલગ આધુનિક રાષ્ટ્ર તરીકેની ભારતની છબી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. આમ આ સર્વેક્ષણનો પ્રયાસ એવી વ્યક્તિને પસંદ કરવાનો હતો જેમનો સ્વતંત્ર ભારતના ઘડતર અને વિકાસમાં પ્રથમકક્ષ પ્રભાવ રહ્યો હોય.<ref name="FAQ"/> == નામાંકન અને મતદાન == ભારત ના અલગ અલગ ક્ષેત્રે કાર્યરત ૧૦૦ મહાનુભાવોની એક યાદી તૈયાર કરવામાં આવી હતી. તેના માટે ખ્યાતનામ કલાકારો, લેખક, ખેલ જગત વગેરેમાંથી ૨૮ સભ્યોની એક પેનલ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.<ref name="great, greater, greatest">{{cite web |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3662823.ece |title=The Hindu, 21 July 2012: Indians great, greater, greatest? |access-date=2 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801164901/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3662823.ece |archive-date=1 ઑગસ્ટ 2013 |url-status=dead}}</ref> આ જ્યુરીમાં એન.રામ (''ધ હિન્દુ''ના ભૂતપૂર્વ એડિટર-ઇન-ચીફ), વિનોદ મહેતા (''આઉટલુક''ના એડિટર-ઇન-ચીફ), [[સોલી સોરાબજી]] (ભારતના ભૂતપૂર્વ એટર્ની જનરલ), [[શર્મિલા ટાગોર]] (બોલિવૂડ અભિનેત્રી અને સેન્સર બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયાના ભૂતપૂર્વ ચેરપર્સન), [[હર્ષા ભોગલે]] (રમતગમત), [[ચેતન ભગત]] (લેખક),<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/headlines/y2k12/may/may142.php |title=Indian Television, 18 May 2012: History TV18, CNN IBN name jury members for 'The Greatest Indian' |access-date=2 March 2013}}</ref> [[રામચંદ્ર ગુહા]] (ઇતિહાસકાર),<ref name="great, greater, greatest"/> [[શશી થરૂર]] (રાજકારણી અને લેખક), [[નંદન નીલેકણી]], [[રાજકુમાર હિરાણી]], [[શબાના આઝમી]] અને [[અરુણ જેટલી]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://twocircles.net/2012jun05/now_vote_greatest_indian.html |title=TwoCircles.net, 5 June 2012: Now vote for 'The Greatest Indian' |access-date=2 March 2013 |archive-date=22 ઑક્ટોબર 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022180622/http://twocircles.net/2012jun05/now_vote_greatest_indian.html |url-status=dead }}</ref> તેઓએ ટોચની ૫૦ નામાંકિત વ્યક્તિઓની સૂચિને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું હતું, જે ૪ જૂન, ૨૦૧૨ના રોજ CNN, IBNના એડિટર-ઇન-ચીફ [[રાજદીપ સરદેસાઈ]] દ્વારા જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ ટોચના દસનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ત્રિમાર્ગીય પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં જ્યુરીના મતો, ઓનલાઇન પોલ અને નીલ્સન કંપની દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા બજાર સર્વેક્ષણ પર સમાન ભારણ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="great, greater, greatest"/> ઓનલાઇન પોલના આ તબક્કામાં ૭૧,૨૯,૦૫૦ લોકોએ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.indiainfoline.com/Markets/News/HISTORY-TV18-and-CNN-IBN-reveals-names-of-The-Greatest-Indian/5454251187 |title=India Info Online, 3 July 2012: HISTORY TV18 & CNN IBN reveals names of 'The Greatest Indian' |access-date=2 March 2013}}</ref> ૪ જૂનથી ૨૫ જૂન દરમિયાન જાહેર મતદાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું,<ref name="Terms" >{{cite web |url=http://www.historyindia.com/TGI/terms-of-use |title=The Greatest Indian: Terms of Use |access-date=3 March 2013 |archive-date=13 ઑક્ટોબર 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013115401/http://www.historyindia.com/TGI/terms-of-use |url-status=dead }}</ref> ટોચના અંતિમ દસની જાહેરાત ૩ જુલાઈએ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Outlook 281103">{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?281103 |title=Outlook, 11 June 2012: The Greatest Indian After Gandhi |access-date=2 March 2013 |archive-date=29 મે 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529023344/http://www.outlookindia.com/article.aspx?281103 |url-status=dead}}</ref> બીજા તબક્કાનું મતદાન પ્રથમ પદ્ધતિની જેમ જ ૧ જુલાઈથી ૧ ઓગસ્ટ સુધી ચાલ્યું હતુ.<ref name="Terms"/> ઓનલાઈન મતદાન www.thegreatestindian.in વેબસાઈટની મુલાકાત લઈને અથવા દરેક નામાંકિતને આપવામાં આવેલા અનન્ય નંબર પર ફોન કરીને કરી શકાતું હતુ.<ref name="Outlook 281103"/> સર્વેક્ષણના આ તબક્કામાં લગભગ ૨૦,૦૦૦,૦૦૦ લોકોએ મતદાન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/marketing/ambedkar-voted-greatest-indian-in-poll/article3771172.ece |title=The Hindu Business Line, 14 August 2012: Ambedkar voted "Greatest Indian" in poll |access-date=2 March 2013}}</ref> એક વિશેષ સમારોહમાં અભિતાભ બચ્ચન દ્વારા<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/release/y2k12/aug/augrel14.php |title=Indian Television, 13 August 2012: 'Dr. B R Ambedkar is 'The Greatest Indian after the Mahatma' |access-date=2 March 2013}}</ref> ૧૧ ઓગસ્ટે વિજેતાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.humanrights.asia/news/forwarded-news/AHRC-FAT-027-2012 |title=Asian Human Rights Commission, 16 August 2012: INDIA: Dr. B.R. Ambedkar – the greatest Indian |access-date=2 March 2013}}</ref> == ૫૦ મહાનુભાવો યાદી == ૫૦ મહાનુભાવો યાદી નીચે પ્રમાણે છે:<ref name=":0">{{Cite web|url=http://bestmediainfo.com/2012/06/history-tv18-cnn-ibn-kicks-off-nationwide-poll-for-the-greatest-indian/|title=History TV18 & CNN-IBN kick-off nationwide poll for 'The Greatest Indian'|website=www.bestmediaifo.com|access-date=2018-10-31|archive-date=2019-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218182309/https://bestmediainfo.com/2012/06/history-tv18-cnn-ibn-kicks-off-nationwide-poll-for-the-greatest-indian/|url-status=dead}}</ref> * ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર * એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ * જવાહરલાલ નેહરુ * [[જયપ્રકાશ નારાયણ]] * અટલ બિહારી વાજપેયી * સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ * કાશીરામ * [[રામ મનોહર લોહિયા]] * [[સી. રાજગોપાલાચારી|ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી]] * [[જનરલ સામ માણેકશા]] * બાબા આમ્ટે * મધર ટેરેસા * ઈલા ભટ્ટ * [[વિનોબા ભાવે]] * કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય * [[રવિ શંકર|રવિશંકર]] * એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી * [[એમ એફ હુસૈન|મકબુલ ફિદા હુસૈન]] * [[બિસ્મિલ્લાહ ખાન]] * [[આર. કે. નારાયણ]] * આર. કે. લક્ષ્મણ * બી. લાલકૃષ્ણ એસ. અયંગર * [[અમિતાભ બચ્ચન]] * [[રાજ કપૂર]] * કમલ હસન * [[સત્યજીત રે]] * લતા મંગેશકર * [[દિલીપ કુમાર]] * [[દેવ આનંદ]] * [[મોહમ્મદ રફી]] * [[હોમી ભાભા]] * [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] * [[ડો. વર્ગીસ કુરિયન]] * ઘનશ્યામ દાસ બિરલા * જહાંગીર રતનજી ટાટા * એન. આર. નારાયણમૂર્તી * [[વિક્રમ સારાભાઈ]] * એમ. એસ. સ્વામીનાથન * રામનાથ ગોયન્કા * [[અમર્ત્ય સેન]] * ઈ. શ્રીધરન * [[સચિન તેંડુલકર]] * [[કપિલ દેવ]] * [[સુનીલ ગાવસકર]] * ધ્યાનચંદ * વિશ્વનાથન આનંદ * મિલખા સિંહ * [[ઈન્દિરા ગાંધી]] == દસ મહાનતમ ભારતીય == ઉપરોક્ત સર્વેક્ષણમાંથી અંતિમ દસ મહામાનવોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવી હતી. જે બધાજ [[ભારત રત્ન|ભારત રત્ન એવોર્ડ]]થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.<ref name=":0" /> આ સર્વેક્ષણમાં અંતિમ દસ મહામાનવોની યાદી આ પ્રમાણે જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref name="outlook" /> {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%" |+દસ “મહાનતમ ભારતીયો”ની યાદી.<ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man|work=Outlook|date=20 August 2012|access-date=31 ઑક્ટોબર 2018|archive-date=14 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="col" style="width:4%" | ક્રમ ! scope="col" style="width:9%"| છબી ! scope="col" style="width:18%"| નામ ! scope="col" style="width:14%" |રાજ્ય ! scope="col" style="width:55%" | નોંધપાત્ર પ્રદાન |- | align="center" | '''1''' | align="center" | [[File:Ambedkar 1966 stamp of India (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[બાબાસાહેબ આંબેડકર|ડૉ. બી. આર. આંબેડકર]]<br/ > (૧૮૯૧–૧૯૫૬) | [[મહારાષ્ટ્ર]] | આંબેડકર એક કાયદાશાસ્ત્રી, રાજનેતા, તત્ત્વચિંતક, નૃવંશશાસ્ત્રી, ઇતિહાસકાર અને અર્થશાસ્ત્રી તેમજ અનેક વિષયના જ્ઞાતા હતા. તેઓએ ભારતીય બંધારણસભામાં નિભાવેલી જવાબદારીને કારણે તેમને 'બંધારણના ઘડવૈયા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ ભારતના પ્રથમ કાયદામંત્રી હતા. તેમને મરણોપરાંત ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર [[ભારત રત્ન]]થી ૧૯૯૦માં નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/Recipients-BR.pdf|title=List Of Recipient Of Bharat Ratna|publisher=Ministry of Home Affairs Government Of India|format=PDF|access-date=૧ એપ્રિલ ૨૦૧૩|archive-date=2013-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203061751/http://mha.nic.in/pdfs/Recipients-BR.pdf|url-status=dead}}</ref> તેઓએ ભારતમાં [[બૌદ્ધ]] પુનર્જાગરણ આંદોલનની શરૂઆત કરી હતી. આંબેડકરે મુખ્યત્વે દલિતો, મહિલાઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને અન્ય પછાત જાતિઓ સાથે સામાજિક ભેદભાવ વિરુદ્ધ હિન્દુ પ્રણાલીઓ વિરુદ્ધ ઝુંબેશ લડી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/open-page/lets-help-realise-the-vision-of-ambedkar-for-dalits/article4614717.ece|title=Let's help realise the vision of Ambedkar for Dalits|date=14 April 2013|access-date=7 November 2015|author=Jain, Anurodh Lalit|newspaper=The Hindu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214232235/http://www.thehindu.com/opinion/open-page/lets-help-realise-the-vision-of-ambedkar-for-dalits/article4614717.ece|archive-date=14 December 2016|df=dmy-all}} * {{cite journal|url=http://www.outlookindia.com/article/untouchability-the-dead-cow-and-the-brahmin/217660|title=Untouchability, The Dead Cow And The Brahmin|date=22 October 2002|access-date=7 November 2015|publisher=Outlook|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109222842/http://www.outlookindia.com/article/untouchability-the-dead-cow-and-the-brahmin/217660|archive-date=9 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''2''' | align="center" |[[File:APJ Abdul Kalam 2015 stamp of India (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[અબ્દુલ કલામ|ડૉ.એ.પી.જે.અબ્દુલ કલામ]]<br/ >(૧૯૩૧–૨૦૧૫) |[[તમિલનાડુ]] | અંતરિક્ષ અને સંરક્ષણ વૈજ્ઞાનિક કલામ સંરક્ષણ અને વિકાસ સંગઠન (ડી.આર.ડી.ઓ) તેમજ ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ઇસરો) ખાતે કાર્યરત રહી ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ તેમજ મિસાઇલ વિકાસ પ્રકલ્પ સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલા હતા.<ref name=Britannica>{{cite book|last=editor|title=A to C (Abd Allah ibn al-Abbas to Cypress).|date=2000|publisher=Encyclopædia Britannica (India)|location=New Delhi|isbn=978-0-85229-760-5|page=2|url=https://books.google.com/books?id=Kpd9lLY_0-IC|author2=Ramchandani |editor= Dale Hoiberg }}</ref> બેલેસ્ટીક મિસાઇલ અને પ્રક્ષેપણ વાહન પ્રૌદ્યોગિકીના વિકાસમાં તેમના પ્રદાન બદલ તેઓ ''મિસાઇલમેન ઓફ ઇન્ડિયા'' તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{cite book|first=R. K.|last=Pruthi |url=https://books.google.com/?id=Ee3PR5HFBCAC| title=President A.P.J. Abdul Kalam| publisher=Anmol Publications| date =2005|isbn= 978-81-261-1344-6| chapter= Ch. 4. Missile Man of India| pages=61–76}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.torontosun.com/2015/07/29/indias-mr-missile-a-man-of-the-people?token=8bebcb17cfd851eb0bc06642519e8767|title=India's 'Mr. Missile': A man of the people|access-date=30 July 2015|date=30 July 2015|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925135024/http://www.torontosun.com/2015/07/29/indias-mr-missile-a-man-of-the-people?token=8bebcb17cfd851eb0bc06642519e8767|archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Kalams-unrealised-Nag-missile-dream-to-become-reality-next-year/articleshow/48267342.cms|title=Kalam's unrealised 'Nag' missile dream to become reality next year|access-date=30 July 2015|date=30 July 2015|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170103225412/http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Kalams-unrealised-Nag-missile-dream-to-become-reality-next-year/articleshow/48267342.cms|archive-date=3 January 2017}}</ref> ૧૯૯૮ના પોખરણ પરમાણુ પરિક્ષણ કાર્યક્રમમાં તેમને મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{cite book| first=Amartya|last= Sen |chapter-url= https://books.google.com/?id=IjZA-bQde1wC&pg=RA1-PA169|chapter=India and the Bomb|title= Prisoners of the Nuclear Dream| editor= M. V. Ramana| editor2= C. Rammanohar Reddy| pages=167–188| publisher=Sangam Books| date=2003|isbn=978-81-250-2477-4}}</ref> બાદમાં તેમણે ૨૦૦૨થી ૨૦૦૭ સુધી ભારતના અગિયારમા રાષ્ટ્રપતિ તરીકે સેવા આપી હતી. |- | align="center" | '''3''' | align="center" | [[File:Vallabhbhai Patel 1975 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[વલ્લભભાઈ પટેલ]]<br/ >(૧૮૭૫–૧૯૫૦) |[[ગુજરાત]] | સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ભારતના એક રાજકીય તથા સામાજિક નેતા હતા, જેમણે દેશની સ્વતંત્રતાની લડતમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો. તેમણે ૫૬૫ અર્ધસ્વાયત્ત રજવાડા અને બ્રિટીશ-રાજ વખતની રિયાસતોને એકત્રિત કરી એક અખંડ ભારતના નિર્માણનું બીડું જડપ્યું હતું. તેમની નિખાલસ મુત્સદ્દીગીરીની સાથે જરૂર પડતા સૈન્યબળના વપરાશની તૈયારીને લીધે સરદારના નેતૃત્વએ ભારતના પ્રત્યેક રજવાડાનો ભારતમાં સમન્વય પુરો કરાવ્યો. એમના દ્રઢ મનોબળના કારણે લોખંડી પુરુષ તરીકે ઓળખાતા સરદારને ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસ (સર્વ ભારતીય સેવા - રાજ્યકારભારની બધી બિનલશ્કરી શાખાઓ) ના રચયિતા હોવાથી 'પેટ્રન સૈન્ટ' તરીકે પણ ભારતીય સનદી સેવામાં ઓળખવામાં આવે છે. |- | align="center" | '''4''' | align="center" | [[File:Jawaharlal Nehru stamp (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[જવાહરલાલ નહેરુ]]<br/ >(૧૮૮૯–૧૯૬૪) |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] | સ્વતંત્રતા કાર્યકર્તા અને લેખક નહેરુ ભારતના પ્રથમ અને સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનારા વડા પ્રધાન (૧૯૪૭-૬૪) છે.<ref name="pm">{{cite web|url=http://pmindia.gov.in/en/former-prime-ministers/|title=Prime Ministers of India|publisher=Prime Minister's Office (India)|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009232119/http://pmindia.gov.in/en/former-prime-ministers/|archive-date=9 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1140111/jsp/opinion/story_17764652.jsp|title=Leave it to history: India's best and worst prime ministerse|newspaper=The Telegraph|location=Calcutta|access-date=12 September 2015|date=11 January 2014|author=Guha, Ramachandra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123226/http://www.telegraphindia.com/1140111/jsp/opinion/story_17764652.jsp|archive-date=4 March 2016|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''5''' | align="center" | [[File:Mutter Teresa von Kalkutta.jpg|100px]] ! scope="row" | [[મધર ટેરેસા]] <br/ >(1910–1997) | [[પશ્ચિમ બંગાળ]] <br> {{small|(જન્મ વર્તમાન ઉત્તર મેસેડોનિયા)}} | "સેન્ટ મધર ટેરેસા ઓફ કલકત્તા" એક કેથોલિક સાધ્વી હતા અને મિશનરીઝ ઓફ ચેરિટીના સ્થાપક હતા, જે રોમન કેથોલિક ધાર્મિક મંડળી છે, જે એચઆઇવી/એઇડ્સ, રક્તપિત્ત અને ક્ષયરોગથી પીડાતા લોકો માટે ઘરોનું સંચાલન કરે છે. તેમને ૧૯૭૯માં તેમના માનવતાવાદી કાર્ય માટે નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Mother-Teresa|title=Profile: Blessed Mother Teresa|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=13 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906044928/http://www.britannica.com/biography/Mother-Teresa|archive-date=6 September 2015|df=dmy-all}} * {{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/teresa-bio.html|title=Mother Teresa—Biographical|publisher=Nobel Foundation|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011210335/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/teresa-bio.html|archive-date=11 October 2014}} * {{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html|title=The Nobel Peace Prize 1979|publisher=Nobel Foundation|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016093455/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html|archive-date=16 October 2014}}</ref> |- | align="center" | '''6''' | align="center" | [[File:JRD_Tata_1994_stamp_of_India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[જે. આર. ડી. ટાટા]]<br/ >(૧૯૦૪–૧૯૯૩) |[[મહારાષ્ટ્ર]] | ઉદ્યોગપતિ, પરોપકારી અને ઉડ્ડયન પાયોનિયર ટાટાએ ભારતની પ્રથમ એરલાઇન એર ઇન્ડિયાની સ્થાપના કરી હતી. તેઓ ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફંડામેન્ટલ રિસર્ચ, ટાટા મેમોરિયલ હોસ્પિટલ, ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોશિયલ સાયન્સિસ, ટાટા મોટર્સ, ટીસીએસ, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ્ડ સ્ટડીઝ અને નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ સહિત વિવિધ સંસ્થાઓના સ્થાપક છે.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/J-R-D-Tata|title=Profile: J.R.D. Tata|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=13 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150641/http://www.britannica.com/biography/J-R-D-Tata|archive-date=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shah|first1=Shashank|last2=Ramamoorthy|first2=V.E.|title=Soulful Corporations: A Values-Based Perspective on Corporate Social Responsibility|url=https://books.google.com/books?id=1_u7BAAAQBAJ&pg=PA149|publisher=Springer Science & Business Media|year=2013|isbn=978-81-322-1275-1|page=149|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228183849/https://books.google.com/books?id=1_u7BAAAQBAJ&pg=PA149|archive-date=28 February 2018|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''7''' | align="center" | [[File:Indira_Gandhi_(on_stamp).jpg|100px]] ! scope="row" | [[ઈન્દિરા ગાંધી]]<br/ >(૧૯૧૭–૧૯૮૪) |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] | ભારતના "લોખંડી મહિલા" તરીકે ઓળખાતા,<ref>{{cite web|url=http://www.asiantribune.com/news/2011/11/18/indira-gandhi-iron-lady-india|title=Indira Gandhi: Iron Lady of India|author=Thelikorala, Sulakshi|newspaper=Asian Tribune|publisher=World Institute For Asian Studies|date=18 November 2011|access-date=13 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101041543/http://www.asiantribune.com/news/2011/11/18/indira-gandhi-iron-lady-india|archive-date=1 January 2016|df=dmy-all}}</ref> ગાંધી ૧૯૬૬–૭૭ અને ૧૯૮૦–૮૪ દરમિયાન ભારતના વડા પ્રધાન હતા.<ref name="pm"/> ૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાની યુદ્ધ દરમિયાન તેમની સરકારે બાંગ્લાદેશ મુક્તિ યુદ્ધને ટેકો આપ્યો હતો જેના કારણે એક નવો દેશ બાંગ્લાદેશની રચના થઈ હતી.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|title=Profile: Indira Gandhi|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=13 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905092126/http://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|archive-date=5 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''8''' | align="center" | [[File:Sachin_Tendulkar_2013_stamp_of_India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[સચિન તેંડુલકર]]<br/ >(જ. ૧૯૭૩) |[[મહારાષ્ટ્ર]] |૧૯૮૯માં કારકિર્દીની શરૂઆત કરનાર તેંડુલકરે બે દાયકાથી વધુ ની કારકિર્દીમાં ૬૬૪ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ મેચો રમી હતી. તેના નામે એકસો આંતરરાષ્ટ્રીય સદી ફટકારનાર એકમાત્ર ખેલાડી, વન ડે ઈન્ટરનેશનલમાં બેવડી સદી ફટકારનાર પ્રથમ અને વન ડે અને ટેસ્ટ ક્રિકેટ બંનેમાં ૩૪,૦૦૦થી વધુ રન પૂરા કરનારા એકમાત્ર ખેલાડી સહિત ક્રિકેટના વિવિધ કિર્તિમાન છે.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/biography/Sachin-Tendulkar|title=Profile: Sachin Tendulkar|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906002528/http://www.britannica.com/biography/Sachin-Tendulkar|archive-date=6 September 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284269.html|title=Records/Combined Test, ODI and T20I records/Batting records; Most runs in career|work=ESPNcricinfo|date=13 September 2015|access-date=18 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121051835/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284269.html|archive-date=21 November 2013|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''9''' | align="center" | [[File:Atal_Bihari_Vajpayee_2002-06-12.jpg|100px]] ! scope="row" | [[અટલ બિહારી વાજપેયી]]<br/ > (૧૯૨૪–૨૦૧૮) |[[મધ્ય પ્રદેશ]] | ચાર દાયકાથી વધુ સમય સુધી સંસદસભ્ય વાજપેયી નવ વખત લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા, બે વખત રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા અને ત્રણ ટર્મ સુધી ભારતના વડા પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી; ૧૯૯૬, ૧૯૯૮, ૧૯૯૯–૨૦૦૪.<ref name="pm"/> તેઓ ૧૯૭૭–૭૯ દરમિયાન વિદેશ મંત્રી હતા અને ૧૯૯૪માં તેમને "શ્રેષ્ઠ સંસદસભ્ય" તરીકે નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/profile/bajpayee.html|title=Profile of Shri Atal Behari Bajpayee|publisher=Press Information Bureau (PIB)|access-date=18 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810162641/http://pib.nic.in/profile/bajpayee.html|archive-date=10 August 2015|df=dmy-all}} * {{cite web|url=http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-atal-bihari-vajpayee/|title=Profile: Shri Atal Bihari Vajpayee: March 19, 1998 – May 22, 2004 [Bhartiya Janta Party]|publisher=Prime Minister's Office|access-date=6 November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117173704/http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-atal-bihari-vajpayee/|archive-date=17 November 2015|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | '''10''' | align="center" | [[File:Lata_Mangeshkar.jpg|100px]] ! scope="row" | [[લતા મંગેશકર]]<br/ >(જ. ૧૯૨૯) |[[મહારાષ્ટ્ર]] | "ભારતની કોકિલા"<ref>{{cite news|title=India's Nightingale Lata Mangeshkar turns 82 today|url=http://www.firstpost.com/bollywood/lata-mangeshkar-who-touched-many-hearts-is-82-94473.html|access-date=9 June 2014|work=Firstpost|date=28 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130132359/http://www.firstpost.com/bollywood/lata-mangeshkar-who-touched-many-hearts-is-82-94473.html|archive-date=30 January 2012}}</ref> તરીકે જાણીતા પાર્શ્વગાયક મંગેશકરે ૧૯૪૦ના દાયકામાં કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને ૩૬થી વધુ ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા છે.{{sfn|Gulzar|Nihalani|Chatterjee|2003|pp=486, 487}} ૧૯૮૯માં મંગેશકરને ભારતીય સિનેમાનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>https://indianexpress.com/article/entertainment/music/lata-mangeshkar-pays-her-respects-to-dadasaheb-phalke-2778051/</ref> |} == સમારોહ અને ઘોષણા == ઉપરોક્ત સર્વેક્ષણમાંથી સૌથી મહાન ભારતીયની પસંદગી કરવામાં આવી હતી અને તે માટે એક વિશેષ સમારોહ યોજાયો હતો. ૧૪ અને ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ના રોજ અમિતાભ બચ્ચને ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકરને મહાનતમ ભારતીય તરીકેની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-case-for-bhim-rajya/281924|title=A Case For Bhim Rajya|last=|first=|date=|work=|newspaper=Outlook India|access-date=2018-10-31|via=|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528154943/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-case-for-bhim-rajya/281924|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર]] qok6hk3gdtvzwp1a5mkis4jcdre5ose 0 90462 905906 824442 2026-09-30T16:30:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905906 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = રાજીવ ગાંધી | honorific-suffix = ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન, સાંસદ | office = ભારતના ૬ઠ્ઠા વડાપ્રધાન | native_name = | image = File:Rajiv Gandhi (1987).jpg | alt = | caption = રાજીવ ગાંધી, ૧૯૮૭ | predecessor = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] | president = [[ઝૈલસિંઘ|ઝૈલ સિંઘ]]<br />આર. વેંકટરામન | successor = [[વી. પી. સિંઘ]] | office2 = પ્રમુખ, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | predecessor2 = ઈન્દિરા ગાંધી | successor2 = પી. વી. નરસિમ્હારાવ | party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | birth_name = રાજીવ રતન ગાંધી | birth_date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૯૪૪ | birth_place = બોમ્બે, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ ભારત<br>(હવે, [[મુંબઇ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]]) | death_date = {{death date and age|1991|5|21|1944|8|20|df=yes}} | death_place = [[તમિલનાડુ]], [[ભારત]] | death_cause = હત્યા | resting_place = વીર ભૂમિ | spouse = {{marriage|[[સોનિયા ગાંધી]]|1968}} | children = [[રાહુલ ગાંધી]]<br />[[પ્રિયંકા ગાંધી]] | parents = [[ફિરોઝ ગાંધી]]<br />ઈન્દિરા ગાંધી | alma_mater = ટ્રિનિટ્રી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ<br />ઇમ્પિરિયલ કોલેજ લંડન | profession = {{hlist|પાયલોટ|રાજકારણી}} | relations = | awards = [[ભારત રત્ન]] (૧૯૯૧) }} [[File:Indira_Gandhi,_Jawaharlal_Nehru,_Rajiv_Gandhi_and_Sanjay_Gandhi.jpg|thumb|ઇન્દિરા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ, રાજીવ ગાંધી અને સંજય ગાંધી]] '''રાજીવ ગાંધી''' ‍([[ઓગસ્ટ ૨૦|૨૦ ઓગસ્ટ]], ૧૯૪૪ - [[મે ૨૧|૨૧ મે]] ૧૯૯૧) એક ભારતીય રાજકારણી હતા, જેમણે ૧૯૮૪થી ૧૯૮૯ સુધી ભારતના છઠ્ઠા વડા પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી. તેમના માતા, વડા પ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]], ૪૦ વર્ષની ઉંમરે સૌથી નાના ભારતીય વડાપ્રધાન બન્યા હતા. ગાંધી રાજકીય રીતે શક્તિશાળી નેહરુ-ગાંધી પરિવારનો હિસ્સો હતા, જે [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] પક્ષ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમના મોટાભાગના બાળપણ દરમિયાન, તેમના દાદા [[જવાહરલાલ નેહરુ]] વડાપ્રધાન હતા. યુનાઈટેડ કિંગડમમાં તેમણે અભ્યાસ કર્યો હતો અને ૧૯૬૬માં તેઓ ભારત પરત ફર્યા હતા અને રાજ્યની માલિકીની ઇન્ડિયન એરલાઇન્સના વ્યાવસાયિક પાયલોટ બન્યા હતા. ૧૯૬૮માં તેમણે [[સોનિયા ગાંધી]] સાથે લગ્ન કર્યા; દંપતિ દિલ્હીમાં પોતાનાં બાળકો [[રાહુલ ગાંધી]] અને પ્રિયંકા ગાંધી વાડરા સાથે જીવનમાં સ્થાયી થયા હતા. ૧૯૭૦ના દાયકામાં, તેમના માતા [[ઈન્દિરા ગાંધી]] વડા પ્રધાન હતા અને તેમના ભાઇ સંજય ગાંધી (અગાઉ સંજય) સંસદ સભ્ય હતા; તેમ છતાં, રાજીવ ગાંધી રાજકારણથી દૂર રહ્યા હતા. ૧૯૮૦ના દાયકામાં વિમાન દુર્ઘટનામાં સંજયના અવસાન પછી, ગાંધીએ અનિચ્છાએ ઈન્દિરાજીના આદેશથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. તે પછીના વર્ષે તેમણે તેમના ભાઈની સંસદીય બેઠક [[અમેઠી]] જીતી હતી અને લોકસભાના સભ્ય બન્યા હતા. રાજીવને કોંગ્રેસ પક્ષના જનરલ સેક્રેટરી બનાવવામાં આવ્યા હતી અને ૧૯૮૨ એશિયાઇ રમતોત્સવના આયોજનમાંં નોંધપાત્ર જવાબદારી આપવામાં આવી હતી. ૩૧ ઑક્ટોબર ૧૯૮૪ની સવારે, તેમની માતાના બે અંગરક્ષકોએ તેમની માતાની હત્યા કરી હતી; તે દિવસે પાછળથી, ગાંધીને વડા પ્રધાન નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. આગામી કેટલાક દિવસોમાં તેમના નેતૃત્વની તપાસ કરવામાં આવી હતી, કારણ કે સંગઠિત ટોળાઓએ શીખ સમુદાય વિરુદ્ધ રમખાણો કર્યા હતા, જેના પરિણામે દિલ્હીમાં રમખાણો થયા હતા. ડિસેમ્બરમાં, કૉંગ્રેસ પક્ષ માટે લગભગ રાષ્ટ્રવ્યાપી સહાનુભૂતિને કારણે પક્ષે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટી લોકસભાની બહુમતી મેળવી ૫૪૨ બેઠકોમાંથી ૪૧૧ બેઠકો મળી હતી. રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળમાં વિવાદો પેદા થયા હતા જેમાં ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના અને શાહબાનો કેસનો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૮૮માં તેમણે [[માલદીવ્સ]]માં બળવાને દબાવી દીધો હતો અને LTTE જેવા આતંકવાદી તમિલ જૂથોનો વિરોધ કર્યો હતો અને પછી ૧૯૮૭માં શ્રીલંકામાં શાંતિ સેના મોકલીને ''લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ'' (એલટીટીઈ) સાથે સંઘર્ષ ખોલવા તરફ દોરી ગયા હતા. ૧૯૮૭ના મધ્યમાં [[બોફોર્સ કૌભાંડ]]માં તેમની ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત છબીને નુકસાન થયું હતું અને ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં તેમના પક્ષને મોટી હાર જોવા મળી હતી. ૧૯૯૧ની ચૂંટણી સુધી રાજીવ ગાંધી કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ રહ્યા હતા. જ્યારે તેઓ ચૂંટણીઓ માટે ઝુંબેશ ચલાવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને એલટીટીઈ દ્વારા આત્મઘાતી બોમ્બર દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેમની વિધવા સોનિયા ૧૯૯૮માં કોંગ્રેસ પક્ષના અધ્યક્ષ બન્યા હતા અને ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ની સંસદીય ચૂંટણીઓમાં પક્ષને વિજય અપાવ્યો હતો. તેમના પુત્ર રાહુલ સંસદ સભ્ય છે અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના વર્તમાન પ્રમુખ છે. ૧૯૯૧માં ભારત સરકારે તેમને મરણોત્તર [[ભારત રત્ન]], દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુસ્કાર એનાયત કર્યો હતો. ૨૦૦૯માં ઇન્ડિયા લીડરશિપ કોન્ક્લેવમાં રાજીવ ગાંધીને ''આધુનિક ભારતના ક્રાંતિકારી નેતા પુરસ્કાર'' મરણોત્તર આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/special-award-bestowed-on-rajiv-gandhi/article192344.ece|title=Special award bestowed on Rajiv Gandhi|date=2009-09-27|newspaper=The Hindu}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[બોફોર્સ કૌભાંડ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{Commons category|Rajiv Gandhi|રાજીવ ગાંધી}} {{ભારત રત્ન}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૧માં મૃત્યુ]] eutozvf96rry51263rlsy5irvvp3x0o 0 91419 905899 863697 2026-09-30T14:12:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905899 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = મણિબેન કારા |ફોટો = |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = |જન્મ તારીખ = ૧૯૦૫ |જન્મ સ્થળ = [[મુંબઈ]] |મૃત્યુ તારીખ = ૧૯૭૯ |મૃત્યુ સ્થળ = |મૃત્યુનું કારણ = |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = ભારતીય |હુલામણું નામ = |જન્મ સમયનું નામ = |નાગરીકતા = ભારતીય |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = ટ્રેડ યુનિયન ચળવળ |વ્યવસાય = |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = |ભાગીદાર = |સંતાન = |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૮૦) |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''મણિબેન કારા''' (૧૯૦૫-૧૯૭૯)<ref name="Women Pioneers In India's Renaissance">{{cite book|url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/women-pioneers-in-india-s-renaissance-IDD677/|title=Women Pioneers In India's Renaissance|author=Sushila Nayar|editor=Kamla Mankekar|publisher=National Book Trust, India|year=૨૦૦૩|isbn=81-237-3766 1|pages=૪૬૯}}</ref> એ એક ભારતીય સમાજ સેવક અને શ્રમ સંઘવાદી (ટ્રેડ યુનિયનિસ્ટ) હતા.<ref name="Women in Modern India, Volume 4">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hjilIrVt9hUC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Kumari+Maniben+Kara&source=bl&ots=2tZrLXazwR&sig=Xml-YtZYb3L4X-snhZA9kIX9848&hl=en&sa=X&ei=njVWVaerHYj9ywPvoYD4Bg&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q=Kumari%20Maniben%20Kara&f=false|title=Women in Modern India, Volume 4|author=Geraldine Hancock Forbes|publisher=Cambridge University Press|year=૧૯૯૯|isbn=9780521653770|pages=૨૯૦}}</ref> તેમણે ''હિંદ મઝદૂર સભા''ની સ્થાપના કરી અને તેઓ તેના પ્રમુખ પદે રહ્યા હતા.<ref name="Labour Rights">{{cite web|url=http://www.labour-rights-india.eu/index.php?id=partners_mki|title=Labour Rights|date=૨૦૧૫|publisher=Labour Rights|access-date=૧૫ મે ૨૦૧૫|archive-date=2015-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215233255/http://www.labour-rights-india.eu/index.php?id=partners_mki|url-status=dead}}</ref> ૧૯૭૦માં [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] ચોથા સૌથી મોટા નાગરીક પુરસ્કાર [[પદ્મશ્રી]] વડે તેમને સન્માનિત કર્યા હતા.<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Shri|date=૨૦૧૫|publisher=Padma Shri|archive-url = https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૪|access-date=૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૪|url-status=dead}}</ref> == જીવન == તેમનો જન્મ ઈ.સ. ૧૯૦૫માં [[ભારત]]ના [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યમાં આવેલા [[મુંબઈ]]માં થયો હતો. તેમનો પરિવાર એક મધ્યમ વર્ગીય [[આર્ય સમાજ|આર્ય સમાજી]] પરિવાર હતો. મણિબેને મુંબઈના ગામદેવી ખાતે આવેલી સેંટ કોલમ્બા હાઈ સ્કુલમાંથી શાલેય અભ્યાસ પૂરો કર્યો અને બર્મિંગહૅમ વિશ્વ વિદ્યાપીઠમાંથી સમાજ વિજ્ઞાનમાં પદવીકા (ડિપ્લોમા) મેળવી.<ref name="Stree Shakti">{{cite web|url=http://www.streeshakti.com/bookM.aspx?author=9|title=Stree Shakti|date=૨૦૧૫|publisher=Stree Shakti|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫}}</ref> ઈ.સ. ૧૯૨૯માં તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને ભારતની સ્વતંત્રતાની લડતમાં જોડાયા. તેમણે ''સેવા મંદિર'' નામે એક છાપખાનું શરૂ કર્યું અને તેમાં તેઓ શ્રી એમ.એન રોયનું ''ઇન્ડિપેન્ડેન્ટ ઈંડિયા'' (સ્વતંત્ર ભારત) નામનું એક રાષ્ટ્રવાદી પ્રકાશન છાપતાં.<ref name="Independent India">{{cite web|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/007132445|title=Independent India|last=|first=|date=૨૦૧૫|website=|publisher=Hathi Trust|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫}}</ref> ત્યાર બાદ નારાયણ મલ્હાર જોષી નામના ઑલ ઈન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસના શરૂઆતના નેતાનો તેમના વિચારો પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો<ref name="N. M. Joshi">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/05/31/stories/2005053100610902.htm|title=N. M. Joshi|date=૩૧ મે ૧૯૫૫|publisher=The Hindu|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને તો ટ્રેડ યુનિયન આંદોલનમાં જોડાયા. તેમનું કાર્ય ક્ષેત્ર મુંબઈની ઝૂંપડપટ્ટી હતી, જ્યાં તેઓ મુંબઈ ઇમ્પ્રૂવમેમ્ટ ટ્રસ્ટના સંવર્ધન કાર્યો સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમણે માતાઓનું મંડળ (મધર્સ ક્લબ) અને સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્ર સ્થાપ્યા અને સ્વચ્છતા અને સાક્ષરતાના વિચારોનો ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓમાં ફેલાવો કર્યો. ત્યાર બાદ બીજા તબક્કાના કાર્યમાં તેમણે મુંબઈ પોર્ટ ટ્રસ્ટ અને ડોક યાર્ડના કામગારોને સંગઠીત કર્યા. આ યુનિયનમાં આગળ જતા દરજીઓ અને મિલ કામગારો પણ તેમાં ઉમેરાયા. તેઓ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ઈન્ડિયાની ટ્રેડ યુનિયન શાખા, ''ઑલ ઈંડિયા ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ''માં જોડાયા અને ઘણી હડતાલોમાં આગેવાની લીધી. આને પરિણામે ૧૯૩૨માં તેઓ જેલમાં પણ ગયા. તેમનું કાર્ય ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલનના દિવસોથી ચાલુ હતું. ૧૯૪૬માં કેન્દ્રીય ધારાસભા (સેન્ટ્રલ લેજીસ્લેટીવ અસેમ્બ્લી)માં તેમની નિમણૂક થઈ અને તેમને શ્રમ મંત્રાલયનો કાર્યભાર સોંપાયો હતો. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ''હિંદ મઝદૂર સભા''ની સ્થાપના થઈ. તેઓ આ સભાના મહત્વના સભ્ય હતા<ref name="Labor and Politics in India">{{Cite journal|last=Richard L. Park|date=August 1949|title=Labor and Politics in India|url=https://www.jstor.org/discover/10.2307/3024423?uid=3737432&uid=2&uid=4&sid=21106844219983|journal=Far Eastern Review|volume=૧૮|issue=૧૬|pages=૧૮૧–૧૮૭}}</ref> તેઓ ''ઑલ ઈંડિયા રેલ્વેમેન્સ ફેડરેશન'' સાથે પણ સંકળાયેલા હતા અને તેના પ્રમુખ પણ રહ્યા હતા.<ref name="AIRF">{{Cite web|url=http://www.airfindia.com/Women%20Wing%20AIRF.html|title=AIRF|last=|first=|date=૨૦૧૫|website=|publisher=AIRF|access-date=15 May 2015|archive-date=14 ઑગસ્ટ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814070241/http://www.airfindia.com/Women%20Wing%20AIRF.html|url-status=dead}}</ref> તેઓ ''ઈંટરનેશનલ કન્ફેડરેશન ઑફ ફ્રી ટ્રેડ યુનિયન'' (ICFTU)ના સ્થાપક સભ્ય હતા. તેઓ ''નેશનલ કમિટિ ઓન સ્ટેટસ ઑફ વુમન'' જેવી સરકારી કમિટિઓના પણ સભ્ય હતા. <ref name="National Committee on the Status of Women">{{Cite web|url=http://www.arvindguptatoys.com/arvindgupta/JP-59.pdf|title=National Committee on the Status of Women|last=|first=|date=૨૦૧૫|website=|publisher=ICSSR|access-date=૧૫ મે ૨૦૧૫|archive-date=2015-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811211828/http://arvindguptatoys.com/arvindgupta/JP-59.pdf|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય અન્ય સરકારી યોજનાઓમાં પણ તેઓ સભ્ય હતા.<ref name="Inflibnet">{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/812/16/16_bibliography%201.pdf|title=Inflibnet|last=|first=|date=૨૦૧૫|website=|publisher=Inflibnet|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫}}</ref> મણિબેન કારા, ક્યારેય રાજનૈતિક ચૂંટણી લડ્યા ન હતા,<ref name="Women's Rights and World Development">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qnJ9J9UygR0C&pg=PA312&lpg=PA312&dq=Kumari+Maniben+Kara&source=bl&ots=LdPPDBGKWB&sig=GiLeIN--f_dpg42cSZZuAXwQuYg&hl=en&sa=X&ei=njVWVaerHYj9ywPvoYD4Bg&ved=0CCsQ6AEwAw#v=onepage&q=Kumari%20Maniben%20Kara&f=false|title=Women's Rights and World Development|author=Bela Rani Sharma|first=|publisher=Sarup and sons|year=૧૯૯૮|isbn=9788176250153|location=|pages=૩૮૩}}</ref> ૧૯૭૦માં [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] તેમને [[પદ્મશ્રી]] નામનો નાગરીક સન્માન એનાયત કર્યો હતો. તેના ૯ વર્ષ પછી ૭૪ વર્ષની વયે તેઓ અવસાન પામ્યા.<ref name="Stree Shakti" /> ૧૯૮૦માં હિંદ મઝદૂર સભાએ મણિબેન કારા ઈન્સ્ટીટ્યૂટ સ્થાપી તેમનું સન્માન કર્યું.<ref name="Labour Rights" /> વેસ્ટર્ન રેલ્વે યુનિયને તેમના સન્માનમાં તેમના નામે એક ટ્રસ્ટ સ્થાપ્યું તેનું નામ મણિબેન કારા ફાઉન્ડેશન રાખ્યું.<ref name="Maniben Kara Foundation">{{cite web|url=http://www.indiacom.com/mumbai/maniben-kara-foundation_mumbai_mum_1180543.html|title=Maniben Kara Foundation|date=૨૦૧૫|publisher=Indiacom|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫}}</ref> આ સંસ્થા મુંબઈના ગ્રાંટ રોડ ખાતે મણિબેન કારા ફાઉન્ડેશન હૉલ ચલાવે છે.<ref name="Maniben Kara Foundation Hall">{{cite web|url=http://www.mojostreet.com/place/government-buildings/maniben-kara-foundation-hall-grant-road-mumbai-maharashtra-india-1661419|title=Maniben Kara Foundation Hall|date=૨૦૧૫|publisher=Mojo Street|access-date=૧૬ મે ૨૦૧૫|archive-date=2016-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630042929/http://www.mojostreet.com/place/government-buildings/maniben-kara-foundation-hall-grant-road-mumbai-maharashtra-india-1661419|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૫માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૯માં મૃત્યુ]] oz7lde5hq3kndwyez4s0dc3t5xgvroa 0 96460 905904 854267 2026-09-30T16:17:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905904 wikitext text/x-wiki {{Infobox judge | honorific-prefix = માનનીય ન્યાયમૂર્તિ | name = રંજન ગોગોઈ | honorific-suffix = | image = CJI Ranjan gogoi.jpg | image_size = 220px | alt = | caption = | order = | office = ભારતીય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ૪૬મા મુખ્ય ન્યાયાધીશ | term_start = ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૨ | term_end = ૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ | nominator = | appointer = [[રામનાથ કોવિંદ]] | predecessor = દીપક મિશ્રા | successor = | office1 = ભારતીય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં જજ | term_start1 = ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૨ | term_end1 = ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ | nominator1 = | appointer1 = [[પ્રતિભા પાટીલ]] | predecessor1 = | successor1 = | office2 = મુખ્ય ન્યાયમુર્તિ, પંજાબ અને હરિયાણા વડી અદાલત | term_start2 = ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧ | term_end2 = ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૧૨ | nominator2 = | appointer2 = | predecessor2 = મુકુલ મુદગલ<ref>{{Cite web|url=https://highcourtchd.gov.in/?trs=former_cj|title=Former Hon'ble Chief Justice of the High Court of Punjab and Haryana|website=highcourtchd.gov.in|access-date=2018-09-14}}</ref> | successor2 = આદર્શકુમાર ગોયલ | birth_date = ૧૮ નવેમ્બર ૧૯૫૪ | birth_place = [[દિબ્રુગઢ]], આસામ<ref>{{cite news |last1=Karmakar |first1=Rahul |title=Who is Ranjan Gogoi, and what is he known for? |url=https://www.thehindu.com/news/national/who-is-ranjan-gogoi-and-what-is-he-known-for/article24903500.ece |work=The Hindu |date=8 September 2018 |language=en-IN}}</ref> | death_date = | death_place = | nationality = ભારતીય | spouse = | party = | relations = કેશબ ચંદ્ર ગોગોઈ<ref>{{cite news |title=Ranjan Gogoi sworn in as SC judge |url=http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=apr2412/at07 |work=The Assam Tribune |date=24 April 2012 |access-date=26 ડિસેમ્બર 2021 |archive-date=23 સપ્ટેમ્બર 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175629/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=apr2412%2Fat07 |url-status=dead }}</ref> | children = રક્તિમ ગોગોઈ<ref>{{cite news |last1=Prakash |first1=Satya |title=SC judges’ sons object to inclusion in Punjab panel |url=http://www.tribuneindia.com/news/nation/sc-judges-sons-object-to-inclusion-in-punjab-panel/387771.html |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |date=5 April 2017 |access-date=5 સપ્ટેમ્બર 2018 |archive-date=24 જૂન 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150548/http://www.tribuneindia.com/news/nation/sc-judges-sons-object-to-inclusion-in-punjab-panel/387771.html |url-status=dead }}</ref> | residence = | alma_mater = દિલ્હી યુનિવર્સિટી | occupation = | profession = | religion = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} '''ન્યાયમુર્તિ રંજન ગોગોઈ''' એ ભારતીય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના એક ન્યાયધીશ છે. પહેલાં, તેઓ પંજાબ અને હરિયાણા વડી અદાલતના મુખ્ય ન્યાયધીશ હતા. તેમના પિતા કેશબ ચંદ્ર ગોગોઈ એ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] પક્ષ તરફથી [[આસામ|આસામ રાજ્ય]]ના [[આસામના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્યમંત્રી]] રહી ચુક્યા છે. == કારકિર્દી == રંજને પોતાની વકિલાતની શરુઆત ૧૯૭૮માં [[ગુવાહાટી]] ઉચ્ચ ન્યાયાલયથી શરુ કરી હતી, ત્યારબાદ તેઓ ૨૦૦૧માં ત્યાંજ ન્યાયધીશ બન્યા. ૨૦૧૦માં તેમની પંજાબ અને હરિયાણા ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં બદલી કરવામાં આવી અને ૨૦૧૧માં તેઓ પંજાબ અને હરિયાણા ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયધીશ બન્યા. ૨૦૧૨માં તેમને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયમાં ન્યાયધીશ બનાવાયા.<ref>{{cite web|title=Hon'ble Mr. Justice Ranjan Gogoi|url=http://supremecourtofindia.nic.in/judges/sjud/ranjangogoi.htm|publisher=Supreme Court of India}}</ref><ref>{{cite news|title=In Ranjan Gogoi, northeast will have representation in Supreme Court|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3255478.ece|newspaper=The Hindu|date=29 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328023130/http://www.thehindu.com/news/national/article3255478.ece|archive-date=28 માર્ચ 2014|access-date=5 સપ્ટેમ્બર 2018|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં જન્મ]] 4kx6xy9clb5kdd702dg94mkc5i2fsfz 0 96807 905896 868956 2026-09-30T13:44:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905896 wikitext text/x-wiki '''ભારતીય દંડ સંહિતા''' એ ભારતની મુખ્ય અપરાધ સંહિતા છે. તે વ્યક્તિના હક્કોનું અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા થયેલ અતિક્રમણ વિરુદ્ધ રક્ષણ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. તેમાં આ રક્ષણ માટેના નિયમો અને તે નિયમો ભંગ થતાં થવાપાત્ર સજાની જોગવાઇઓ કરવામાં આવી છે. તેનો હેતુ સબળ સામે નિર્બળને રક્ષણ આપવાનું છે અને તેને કારણે સમાજની સ્વતંત્રતા વિસ્તૃત અને સબળ બને છે.<ref name="વિશ્વકોષ">{{cite book |last=ઠાકર |first=ધીરુભાઈ |author-link=ધીરુભાઈ ઠાકર |title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ |volume=ખંડ ૧૪|year=૨૦૦૧ |location=અમદાવાદ|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ|pages= ૫૨૯-૫૩૩}}</ref> તે આપરાધિક કાયદાના તમામ પાંસાને આવરવાના હેતુથી બનાવાયેલ સર્વગ્રાહી સંહિતા છે. ૧૮૩૩ના ચાર્ટર કાયદા અંતર્ગત ૧૮૩૪માં થોમસ બાબિંગ્ટન મેકોલેના વડપણ હેઠળ સ્થાપિત [[ભારત]]<nowiki/>ના પ્રથમ કાયદા પંચની ભલામણના આધારે ૧૮૬૦માં સંહિતાનો મુસદ્દો ૧૮૬૦માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો.<ref name="judicial book">{{Cite book|title=Universal's Guide to Judicial Service Examination|publisher=Universal Law Publishing|isbn=93-5035-029-7|page=2|url=https://books.google.com/books?id=D0xQqCxpXhQC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name="Book-heritage">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mzozRa9wJ9kC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=ranbir+penal+code+maharaja+ranbir+singh&source=bl&ots=6yB1cN0cL0&sig=dOkzZdp6_SNGp5_EX0e220oIGIA&hl=en&sa=X&ei=qgocVMnYOYLhuQSikILABQ&ved=0CDsQ6AEwBQ#v=onepage&q=ranbir%20penal%20code%20maharaja%20ranbir%20singh&f=false|title=The Literary Heritage of Kashmir|publisher=Mittal Publications|location=Jammu and Kashmir|page=75|last1=Lal Kalla|first1=Krishan|access-date=19 September 2014}}</ref><ref name="Law Comm">{{Cite web|url=http://www.lawcommissionofindia.nic.in/main.htm|title=Law Commission of India - Early Beginnings|publisher=[[Law Commission of India]]|access-date=19 September 2014|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226050246/http://www.lawcommissionofindia.nic.in/main.htm|url-status=dead}}</ref> તે અંગ્રેજ રાજના શરુઆતના તબક્કામાં ૧૮૬૨ના વર્ષમાં અંગ્રેજ તાબા હેઠળના ભારતમાં લાગુ કરવામાં આવ્યું.જોકે, તે રજવાડાંઓમાં આપોઆપ લાગુ ન થયું કારણ કે ૧૯૪૦ના દાયકા સુધી તેઓની અદાલતો અને ન્યાય પ્રક્રિયા અલગ હતી. સંહિતામાં શરુઆતથી હાલ સુધી સંખ્યાબંધ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે અને તેને અન્ય અપરાધિક જોગવાઈઓ દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો છે. સ્વતંત્રતા સમયે ભારતના ભાગલા થતાં ભારતીય દંડ સંહિતા તેના અનુગામી રાષ્ટ્રોને વારસામાં મળી, [[પાકિસ્તાન]]<nowiki/>માં તે સ્વતંત્ર રીતે પાકિસ્તાન દંડ સંહિતા તરીકે ઓળખાતી રહી. [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] ખાતે લાગુ થયેલ રણબીર દંડ સંહિતા પણ આ સંહિતા પર આધારિત છે.<ref name="Book-heritage" /> પાકિસ્તાનના ભાગલા થઈ અને [[બાંગ્લાદેશ]] સ્વતંત્ર થતાં ત્યાં પણ દંડ સંહિતા લાગુ રહી. આ દંડ સંહિતાને અંગ્રેજ તાબા હેઠળના [[બર્મા]], સિલોન (આધુનિક [[શ્રીલંકા]]), સામુદ્રધુનીની સમજૂતીઓ (હાલના [[મલેશિયા]]<nowiki/>નો ભાગ), [[સિંગાપુર]] અને [[બ્રુનેઈ]]<nowiki/>માં અપનાવાઇ અને તેના આધારે તેમની હાલની દંડ સંહિતાનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આવ્યો. == ઈતિહાસ == પ્રથમ કાયદા પંચની ભલામણો આધારિત દંડ સંહિતાનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આવ્યો અને તે ૧૮૩૫માં ગવર્નર-જનરલ સમિતિને સોંપવામાં આવ્યો. તેને તૈયાર કરવામાં [[ઇંગ્લેન્ડ]]<nowiki/>ના કાયદો તેની અનાવશ્યકતાઓ, સુક્ષ્મતાઓ અને સ્થાનિક વિચિત્રતાઓને બાદ કરતાં આધારભૂત હતો. તેમાં નેપોલિઅનિક સંહિતા અને એડવર્ડ લિવિંગસ્ટનના ૧૮૨૫ના લુઇશિયાના મુલકી સંહિતાના તત્ત્વોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ગવર્નર-જનરલની સમિતિને ૧૮૫૦ સુધી વિવિધ સુધારાઓ સાથે મુસદ્દા સોંપવામાં આવ્યા અને ૧૮૫૬માં આખરી મુસદ્દો વિધાન પરિષદને સોંપવામાં આવ્યો. પરંતુ, તે અંગ્રેજ ભારતની ધારા પોથીમાં સમાવેશ ન પામ્યો અને તે [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] બાદ સમાવેશ પામ્યો. તે દરમિયાન મુસદ્દામાં બાર્ન્સ પિકોક, જે પાછળથી [[કલકત્તા]] વડી અદાલતના પ્રથમ સર્વોચ્ચ ન્યાયધીશ બન્યા, ના હસ્તે કાળજીપૂર્વકનો ફેરફાર પામ્યો. તેમનો સાથ ભવિષ્યના કલકત્તા વડી અદાલતના અન્ય ન્યાયધીશો, જે તત્કાલીન વિધાન પરિષદના સભ્યો હતા તેમણે આપ્યો. આ કાર્યવાહીના અંતે ઓક્ટોબર ૬, ૧૮૬૦ના રોજ ખરડો પરિષદે પસાર કર્યો અને કાયદાનું સ્વરુપ પામ્યો.<ref>{{Cite web|url=http://lawyerchandigarh.com/wp-content/uploads/Historical-Introduction-to-the-Indian-Penal-Code.pdf|title=Historical Introduction to IPC (PDF)|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729141511/http://lawyerchandigarh.com/wp-content/uploads/Historical-Introduction-to-the-Indian-Penal-Code.pdf|url-status=dead}}</ref> સંહિતા જાન્યુઆરી ૧, ૧૮૬૨માં લાગુ કરાઈ. મેકોલે તેમના શ્રેષ્ઠ સર્જનને સક્રિય અવસ્થામાં જોવા જીવિત રહ્યા અને તેઓ ૧૮૫૯ના અંતે મૃત્યુ પામ્યા હતા. == હેતુ == આ કાયદાનો હેતુ ભારતનો સર્વસામાન્ય દંડ સંહિતા આપવાનો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://lawyerchandigarh.com/acts/|title=Preamble of IPC (download IPC in PDF)|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729014316/http://lawyerchandigarh.com/acts/|url-status=dead}}</ref> દંડ સંહિતા કાયદાનું સ્વરુપ પામી ત્યારે અગાઉથી લાગુ દંડકીય કાયદાઓને રદ ન કરાયા અને તે કાર્યવાહી પહેલાંનો હેતુ પણ નહોતો. આમ કરવાનું કારણ એ હતું કે સંહિતામાં તમામ અપરાધોને સામેલ નહોતા કરાયા અને એ શક્ય હતું કે કેટલાક ગુનાઓ માટેની દંડ સંહિતા આ કાયદાની જોગવામાં ન આવરી શકાઈ હોય અને તે દંડકીય અપરાધ હોય. જોકે આ સંહિતા વિષયવસ્તુને સુદૃઢ રીતે પ્રસ્તુત કરતી હતી અને તે કાયદાઓને આવરવામાં સર્વગ્રાહી હતી, સંહિતાના વધારામાં અનેકવિધ ગુનાઓને આવરતા વધુ દંડકીય ધારાઓનું ગઠન કરવામાં આવ્યું. શરુઆતમાં ગુનાઓની યાદી સીમિત હતી પરંતુ કાળક્રમે તેમાં અનુભવ મળતાં વધારો થતો ગયો. વધુમાં, ગુનાહિત કૃત્ય પાછળના ઇરાદા અને આરોપી ગુનેગાર સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી નિર્દોષ ગણવાની વિભાવનાઓ સામેલ થઈ. આમ, ભારતીય દંડ સંહિતા વ્યક્તિલક્ષી અને વ્યક્તિનિરપેક્ષના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે.<ref name="વિશ્વકોષ"/> વધુમાં, આ સંહિતામાં એ વિચારનું ખંડન કરવામાં આવ્યું કે અપરાધનો પ્રયાસ અપરાધમાં પરિણમવો જોઈએ અને આમ ન થતાં તે વ્યક્તિને નિર્દોષ ગણવી.<ref name="વિશ્વકોષ"/> == માળખું == ૧૮૬૦ની ભારતીય દંડ સંહિતાને ૨૩ પ્રકરણોમાં વહેંચવામાં આવી છે અને તેમાં ૫૧૧ ધારાઓ સમાવાયેલ છે. તેને બે ખંડોમાં વહેંચવામાં આવે છે જેમાં પ્રકરણ ૧ થી ૫અ અને ૨૩ તથા પ્રકરણ ૬ થી ૨૨ છે. ખંડ ૧ માં કાયદાના સામાન્ય સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ છે જ્યારે ખંડ ૨ માં વિશિષ્ટ અપરાધોનો સમાવેશ છે.<ref name="વિશ્વકોષ"/> સંહિતાની શરુઆત પ્રસ્તાવના વડે કરવામાં આવી છે જેમાં સંહિતા બાબતના ખુલાસાઓ અને તેમાં રાખવામાં આવેલ અપવાદો વિશે માહિતી આપવામાં આવી છે અને તેમાં વિવિધ પ્રકારના અપરાધોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite book|author1=B.M.Gandhi|title=Indian Panel Code|publisher=EBC|isbn=81-7012-892-7|pages=1–832|edition=2013|format=Paper Back}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: auto auto 10px;" |+ભારતીય દંડ સંહિતા, ૧૮૬૦ ''(ધારાઓ ૧ થી ૫૧૧)'' !પ્રકરણ !આવરાયેલી ધારાઓ !અપરાધોનું વર્ગીકરણ |- |પ્રકરણ ૧ |ધારાઓ ૧ થી ૫ |પ્રસ્તાવના |- |પ્રકરણ ૨ |ધારાઓ ૬ થી ૫૨ |સામાન્ય ખુલાસાઓ |- |પ્રકરણ ૩ |ધારાઓ ૫૩ થી ૭૫ |સજાઓ વિશે |- |પ્રકરણ ૪ |ધારાઓ ૭૬ થી ૧૦૬ |સમાન્ય અપવાદો ''આત્મરક્ષણના હક્ક વિશે'' (ધારાઓ ૯૬ થી ૧૦૬) |- |પ્રકરણ ૫ |ધારાઓ ૧૦૭ થી ૧૨૦ |ગુનામાં સહાય અથવા પ્રોત્સાહન વિશે |- |પ્રકરણ ૫અ |ધારાઓ ૧૨૦અ અને ૧૨૦બ |અપરાધિક ષડયંત્ર |- |પ્રકરણ ૬ |ધારાઓ ૧૨૧ થી ૧૩૦ |રાષ્ટ્ર વિરુદ્ધના અપરાધ |- |પ્રકરણ ૭ |ધારાઓ ૧૩૧ થી ૧૪૦ |ભૂમિસેના, નૌસેના અને વાયુસેનાને લગતા અપરાધો માટે |- |પ્રકરણ ૮ |ધારાઓ ૧૪૧ થી ૧૬૦ |જાહેર શાંતિભંગના ગુનાઓને માટે |- |પ્રકરણ ૯ |ધારાઓ ૧૬૧ થી ૧૭૧ |સરકારી કર્મચારીઓ દ્વારા અથવા તેમને લગતા અપરાધો માટે |- |પ્રકરણ ૯અ |ધારાઓ ૧૭૧એ થી ૧૭૧આઇ સુધી |ચૂંટણીને લગતા અપરાધો |- |પ્રકરણ ૧૦ |ધારાઓ ૧૭૨ થી ૧૯૦ |સરકારી કર્મચારીઓની કાયદેસરની સત્તાઓનો વિરોધ |- |પ્રકરણ ૧૧ |ધારાઓ ૧૯૧ થી ૨૨૯ |જાહેર ન્યાય વિરુદ્ધ ખોટા પુરાવા અને ગુના |- |પ્રકરણ ૧૨ |ધારાઓ ૨૩૦ થી ૨૬૩ |સરકારી મહોર અને સિક્કાઓને લગતા અપરાધો |- |પ્રકરણ ૧૩ |ધારાઓ ૨૬૪ થી ૨૬૭ |વજન માપકો અને અન્ય માપકો લગતા અપરાધો |- |પ્રકરણ ૧૪ |ધારાઓ ૨૬૮ થી ૨૯૪ |જાહેર સ્વાસ્થ્ય, સલામતી, સુગમતા, શિષ્ટાચાર અને નૈતિક મૂલ્યોને લગતા અપરાધો |- |પ્રકરણ ૧૫ |ધારાઓ ૨૯૫ થી ૨૯૮ |ધર્મને લગતા અપરાધો |- |પ્રકરણ ૧૬ |ધારાઓ ૨૯૯ થી ૩૭૭ |માનવ શરીરને અસર કરતા અપરાધો. * જીવનને અસર કરતા અપરાધો જેમાં હત્યા, ગુનાહિત મનુષ્યવધનો સમાવેશ (ધારાઓ ૨૯૯ થી ૩૧૧) * ભ્રુણહત્યા, જન્મ્યા વિનાના બાળકને ઇજા પહોંચાડવી, નવજાત બાળકનો ત્યાગ, બાળજન્મને છુપાવવો વગેરે (ધારાઓ ૩૧૨ થી ૩૧૮) * ઇજા પહોંચાડવી (ધારાઓ ૩૧૯ થી ૩૩૮) * અપરાધિક અટકાયત અને અંકુશ (ધારાઓ ૩૩૯ થી ૩૪૮) * અપરાધિક બળપ્રયોગ અને માર મારવો (ધારાઓ ૩૪૯ થી ૩૫૮) * અપહરણ, ગુલામી અને બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી (ધારાઓ ૩૫૯ થી ૩૭૪) * બળાત્કાર સહિતના યૌન સંબંધિત અપરાધો (ધારાઓ ૩૭૫ થી ૩૭૬) * અકુદરતી અપરાધો (ધારા ૩૭૭) |- |પ્રકરણ ૧૭ |ધારા ૩૭૮ થી ૪૬૨ |સંપત્તિ વિરુદ્ધના અપરાધ * ચોરી (ધારાઓ ૩૭૮ થી ૩૮૨) * ખંડણી (ધારાઓ ૩૮૩ થી ૩૮૯) * લૂંટ અને ધાડ (ધારાઓ ૩૯૦ થી ૪૦૨) * સંપત્તિ પર અપરાધિક કબ્જો (ધારાઓ ૪૦૩ અને ૪૦૪) * અપરાધિક વિશ્વાસભંગ (ધારાઓ ૪૦૫ થી ૪૦૯) * ચોરીની સંપત્તિ સ્વીકારવી (ધારાઓ ૪૧૦ થી ૪૧૪) * છેતરપિંડી (ધારાઓ ૪૧૫ થી ૪૨૦) * છેતરપિંડી ધરાવતા કરાર અને સંપત્તિની વેંચણી (ધારાઓ ૪૨૧ થી ૪૨૪) * ઉપદ્રવ (ધારાઓ ૪૨૫ થી ૪૪૦) * અપરાધિક ઘૂસણખોરી (ધારાઓ ૪૪૧ થી ૪૬૨) |- |પ્રકરણ ૧૮ |ધારા ૪૬૩ થી ૪૮૯ ઈ |દસ્તાવેજો અને સંપત્તિના નક્શાને લગતા અપરાધો * દસ્તાવેજને લગતા ગુના (ધારાઓ ૪૬૩ થી ૪૭૭ અ) * સંપત્તિ અને તેના નક્શાને લગતા અપરાધો (ધારાઓ ૪૭૮ થી ૪૮૯) * ચલણી નાણાં અને બેંકના નાણાંને લગતા અપરાધો (ધારાઓ ૪૮૯ એ થી ૪૮૯ ઈ) |- |પ્રકરણ ૧૯ |ધારાઓ ૪૯૦ થી ૪૯૨ |સેવાને લગતા કરારનો અપરાધિક ભંગ |- |પ્રકરણ ૨૦ |ધારાઓ ૪૯૩ થી ૪૯૮ |લજ્ઞસંસ્થાને લગતા અપરાધ |- |પ્રકરણ ૨૦અ |ધારા ૪૯૮અ |પતિ અથવા તેના સગાં દ્વારા ક્રૂરતા |- |પ્રકરણ ૨૧ |ધારા ૪૯૯ થી ૫૦૨ |[[બદનક્ષી]] |- |પ્રકરણ ૨૨ |ધારાઓ ૫૦૩ થી ૫૧૦ |અપરાધિક ધાક-ધમકી, અપમાન અને કનડગત |- |પ્રકરણ ૨૩ |ધારા ૫૧૧ |ગુના કરવાનો પ્રયાસ |} == વિવાદો == ભારતીય દંડ સંહિતાની કેટલીક ધારાઓને વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવે છે. તેને ભારતના બંધારણની વિરુદ્ધ ગણી અને ન્યાયાલયોમાં પડકારવામાં આવી છે. વધુમાં કેટલીક વિવાદાસ્પદ ધારાઓને સંપૂર્ણ અથવા આંશિક રીતે રદ્દ કરવા માંગ કરવામાં આવી છે. === અકુદરતી અપરાધો- ધારા ૩૭૭ === જે કોઈપણ સ્વેચ્છાએ પુરુષ, સ્ત્રી અથવા પ્રાણી સાથે અકુદરતી યૌન સંબંધો બાંધશે તેને દંડ સ્વરુપે આજીવન કારાવાસ અથવા નિશ્ચિતકાલીન કારાવાસ જે ૧૦ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય સહિત નાંણાકીય દંડનો પણ પાત્ર હશે. ખુલાસો - ધારામાં વર્ણવાયેલ અપરાધ અનુસાર અકુદરતી યૌનસંબંધને વ્યાખ્યાયિત કરવા પ્રવેશ માત્ર પૂરતો છે. * જુલાઈ ૨, ૨૦૦૯ના રોજ [[દિલ્હી]] વડી અદાલતે આ ધારાને ઉદારવાદી વિચાર સાથે વ્યાખ્યાયિત કરી અને જણાવ્યું કે આ ધારાનો ઉપયોગ કરી અને સ્વેચ્છાએ સમલૈંગિક સંબંધ બાંધનાર લોકોને દંડિત ન કરી શકાય.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/delhi-high-court-strikes-down-section-377-of-ipc/article219269.ece|title=Delhi High Court reinterprets the Sec. 377|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064209/https://www.thehindu.com/todays-paper/Delhi-High-Court-strikes-down-Section-377-of-IPC/article16546323.ece|archive-date=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><br /> * ડિસેમ્બર ૧૧, ૨૦૧૩ના રોજ [[ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય]] દ્વારા દિલ્હી વડી અદાલતના ૨૦૦૯ના હુકમ વિશે સ્પષ્ટતા કરી કે ધારા ૩૭૭ ગેરબંધારણીય નથી અને વડી અદાલતના ફરમાનને કાયદાની દૃષ્ટિએ માન્ય ન ગણી શકાય. જોકે સક્ષમ ધારાસભા અદાલતોના હુકમને અવગણતાં ધારાની જરુરિયાતને મૂલવી દંડ સંહિતામાંથી રદ કરી શકે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-sets-aside-delhi-hc-verdict-decriminalising-gay-sex/article5446939.ece|title=Supreme Court sets aside Delhi HC verdict decriminalising gay sex}}</ref><br /> * જાન્યુઆરી ૨૦૧૮માં સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના નિર્ણય બાબતે ફેરવિચારણા કરવા સહમતી આપી અને ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ ધારા ૩૭૭ના સ્વૈચ્છિક સમલૈંગિક સંબંધોને દંડપાત્ર કરતા વિભાગો રદ કરવા હુકમ આપ્યો.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/sc-decriminalises-section-377-a-timeline-of-the-case/articleshow/65706514.cms|title=SC decriminalises Section 377: A timeline of the case|date=6 September 2018|website=Times of India|access-date=7 September 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lawji.in/2018/09/supreme-court-decision-section-377.html|title=Supreme Court's decision on Section 377: Separate decision of 5 Judges [Read Judgement]|website=www.lawji.in|access-date=2018-09-09|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909184951/https://www.lawji.in/2018/09/supreme-court-decision-section-377.html|url-status=dead}}</ref><br /> === આત્મહત્યાનો પ્રયાસ === ભારતીય દંડ સંહિતાની ધારા ૩૦૯ આત્મહત્યાના નિષ્ફળ પ્રયાસ સાથે જોડાયેલ છે. આ ધારા અનુસાર આત્મહત્યાના પ્રયાસ અથવા તેમ કરવાની પ્રક્રિયા માટે એક વર્ષની સજાની જોગવાઈ છે. લાંબા સમયથી કરાઈ રહેલ માંગ અને ભારતના કાયદા પંચની ધારા રદ કરવાની અનેક ભલામણને ધ્યાનમાં લેતાં ડિસેમ્બર ૨૦૧૪માં ભારત સરકારે આ ધારાને રદ્દ કરવા નિર્ણય કર્યો. આ નિર્ણય સાથે મોટાભાગના રાજ્યોએ સહમતી દર્શાવી પણ કેટલાકે વિરોધ કર્યો અને જણાવ્યું કે તે આમરણાંત ઉપવાસ કરનાર, આત્મદાહનો પ્રયાસ વગેરે સામે કાયદાપાલન કરનાર સંસ્થાઓને લાચાર બનાવશે.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Government-decriminalizes-attempt-to-commit-suicide-removes-section-309/articleshow/45452253.cms|title=Government decriminalizes attempt to commit suicide, removes section 309|date=10 December 2014|work=The Times of India|access-date=15 August 2015}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં કાયદો અને ન્યાય મંત્રાલયને સરકારે આ બાબતમાં ખરડાનો મુસદ્દો તૈયાર કરવા આદેશ આપ્યો.<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=115721|title=Attempt to Suicide|website=Press Information Bureau|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=15 August 2015}}</ref> ઓગષ્ટ ૨૦૧૫માં [[રાજસ્થાન]] વડી અદાલતે ધારા ૩૦૬ અને ૩૦૯ અંતર્ગત [[જૈન ધર્મ]]<nowiki/>ની ઉપવાસ દ્વારા સ્વૈચ્છિક રીતે પોતાના જીવનનો અંત આણવાની પ્રથા જે સંથાર તરીકે ઓળખાય છે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. તે નિર્ણય વિવાદનું કારણ બન્યો અને જૈન સમુદાયના કેટલાક વર્ગોએ [[ભારતના વડાપ્રધાન]]<nowiki/>ને ન્યાયલયના આદેશ વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અરજી દાખલ કરવા વિનંતી કરી.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/high-court-says-santhara-illegal-jain-saints-want-pm-narendra-modi-to-move-supreme-court/|title=Rajasthan HC says Santhara illegal, Jain saints want PM Modi to move SC|work=The Indian Express|access-date=15 August 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ibnlive.com/news/india/rajasthan-hc-bans-starvation-ritual-santhara-says-fasting-unto-death-not-essential-tenet-of-jainism-1035893.html|title=Rajasthan HC bans starvation ritual 'Santhara', says fasting unto death not essential tenet of Jainism|date=10 August 2015|work=IBN Live|agency=CNN-IBN|access-date=15 August 2015|archive-date=12 ઑગસ્ટ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812234011/http://www.ibnlive.com/news/india/rajasthan-hc-bans-starvation-ritual-santhara-says-fasting-unto-death-not-essential-tenet-of-jainism-1035893.html|url-status=dead}}</ref> === ધારા ૪૯૭ === આ ધારાની કથિત રીતે સ્ત્રીને તેના પતિની સંપત્તિ ગણવા માટે આલોચના કરવામાં આવે છે જ્યારે બીજી તરફ સ્ત્રીને વ્યભિચાર વિરુદ્ધની સજાથી સંપૂર્ણ રક્ષણ આપવા માટે પણ તેની આલોચના કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Wife-is-private-property-so-no-trespassing/articleshow/48106882.cms|title=Wife is private property, so no trespassing|date=17 July 2015|work=The Times of india|access-date=15 August 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Adultery-law-biased-against-men-says-Supreme-Court/articleshow/10964790.cms|title=Adultery law biased against men, says Supreme Court|date=3 December 2011|work=The Times of India|access-date=15 August 2015}}</ref> === મૃત્યુ દંડ === ધારા ૧૨૦બી (આપરાધિક ષડયંત્ર), ૧૨૧ (ભારત સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધ), ૧૨૨ (બળવો), ૧૯૪ (મૃત્યુ દંડ અપાવવા માટે ખોટા પુરાવા ઉભા કરવા), ૩૦૨, ૩૦૩ (હત્યા), ૩૦૫ (આત્મહત્યા માટે પ્રોત્સાહન), ૩૬૪એ (હત્યા સહિત લૂંટ), ૩૭૬એ (બળાત્કાર) અનુસાર મૃત્યુદંડની જોગવાઈ છે. મૃત્યુદંડ બાબતમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે.<ref>[https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2015/09/03/the-reasons-indias-law-commission-says-the-death-penalty-should-be-scrapped/]</ref> == અપરાધિક ન્યાય સુધારો == ૨૦૦૩માં માલીમથ સમિતિએ તેમના અહેવાલમાં અનેક ભલામણો કરી જે મોટાપાયે સુધારાઓ સૂચવતી હતી. તેમાં મુખ્યત્ત્વે તપાસ અને કાર્યવાહીને અલગ કરવાની ભલામણ હતી.<ref>{{Cite web|url=http://ipc498a.files.wordpress.com/2007/03/india_crim_justice_reform.pdf|title=IPC Reform Committee recommends separation of investigation from prosecution powers (pdf)|format=PDF|access-date=2012-05-23}}</ref> આ અહેવાલ અપરાધિક ન્યાય વ્યવસ્થા પ્રતિકૂળતાને બદલે સુક્ષ્મ તપાસ તરફ ઝુકાવ ધરાવતી બને તે પ્રમાણેના સુધારાઓ પર વધુ ધ્યાન આપતો હતો. સંથાનમ સમિતિએ આર્થિક અપરાધો પર પોતાનો અહેવાલ બહાર પાડ્યો હતો. તેમની વિશિષ્ટ ભલામણ અનુસાર આર્થિક અપરાધના કિસ્સામાં અપરાધી સહિત તેણે ગુનામાં આધાર અથવા સલાહ આપનાર વિવિધ સેવા પૂરી પાડનારા વ્યવસાયિકોને પણ સજાની જોગવાઈ કરાઈ હતી. આ વ્યવસાયિકોમાં વકીલ, ઍકાઉન્ટટ, દાક્તર, ઇજનેર વગેરે સામેલ કરાયા હતા.<ref name="વિશ્વકોષ"/> આ સિવાય ૧૯૭૨માં સરકાર સમક્ષ દંડ સંહિતામાં જોગવાઈ ધરાવતી સજાઓ સિવાય વધુ પ્રકારની સજાઓ જેમ કે સમાજસેવા, જાહેરનિંદા, હોદ્દા-ધોરણ માટેની ગેરલાયકાત અને વળતર માટે ભલામણ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ સજાઓ પર સરકાર દ્વારા કોઈ નિર્ણય લેવાયો નહોતો.<ref name="વિશ્વકોષ"/> == સુધારો અને સંશોધન == સંહિતામાં ઘણા સુધારા અને ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. હાલ સુધીમાં ૭૬ જેટલા ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="IPC">{{Cite web|url=https://www.childlineindia.org.in/CP-CR-Downloads/Indian%20penal%20code%201860.pdf|title=The Indian Penal Code|last=Parliament of India|website=childlineindia.org.in|access-date=7 June 2015|archive-date=16 જૂન 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150616075157/http://www.childlineindia.org.in/CP-CR-Downloads/Indian%20penal%20code%201860.pdf|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Indian Penal Code, 1860|date=7 May 2015|publisher=Current Publications|url=https://books.google.co.in/books?id=DYj9CAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_reviews#v=onepage&q&f=false|access-date=8 June 2015}}</ref> == પ્રશંસા == દંડ સંહિતાને લગભગ તમામ નિષ્ણાતો દ્વારા પોતાના સમય પહેલાં કરાયેલું સચોટ સંપાદન ગણવામાં આવે છે. તે સંખ્યાબંધ અધિકારક્ષેત્રોમાં ૧૫૦ વર્ષો સુધી મોટા ફેરફારો વિના તે ટકી રહી છે. ભારતીય દંડ સંહિતાના ૧૫૦ વર્ષના માનમાં યોજવામાં આવેલ કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના તત્કાલીન મુખ્ય ન્યાયાધીશ નિકોલસ ફિલિપ્સે દંડ સંહિતાને તેની અસરકારકતા અને પ્રસ્તુતતા માટે વખાણી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://newindianexpress.com/states/orissa/article466202.ece|title=IPC's endurance lauded|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064240/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/2011/may/04/ipcs-endurance-lauded-250178.html|url-status=dead}}</ref> સંહિતાના સંપાદનની વ્યાપકતાને કારણે આધુનિક સમય સાથે સાતત્ય ધરાવતા નવા અપરાધિક કાયદાઓ પણ આસાનીથી દંડ સંહિતાનો ભાગ બની શક્યા છે. == અન્ય માધ્યમોમાં == દંડ સંહિતાની કેટલીક ધારાઓ અને તેમને લગતા ઉલ્લેખો ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં રોજબરોજના લોકપ્રિય ઉપયોગમાં આવી છે. તેમાં ધારા ૪૨૦ પર આધારિત ૪૨૦ જે છેતરપિંડી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="ref85vexal">{{Citation|last=Henry Scholberg|title=The return of the Raj: a novel|url=https://books.google.com/books?id=_0BbAAAAMAAJ|quote=''...&nbsp;People were saying, 'Twenty plus Four equals Char Sau Bees.' Char Sou Bees is 420 which is the number of the law that has to do with counterfeiting&nbsp;...''|author=Henry Scholberg|publisher=NorthStar Publications, 1992}}</ref> તેવી જ રીતે ધારા ૩૦૨ જે હત્યા માટે મૃત્યુદંડ ધરાવે છે તેના માટે ચોક્કસ ઉલ્લેખ લોકબોલીમાં સામાન્ય ગણવામાં આવે છે. તે [[બોલીવુડ]] સિનેમા અને સામયિકોમાં મોટા પ્રમાણમાં વાપરવામાં આવે છે.<ref name="ref45robem">{{Citation|last=Star Plus|title=The Great Indian Laughter Challenge – Jokes Book|url=https://books.google.com/books?id=yiwV7dMOdhwC|quote=''...&nbsp;Tazeerat-e-hind, dafa 302 ke tahat, mujrim ko maut ki saza sunai jaati hai&nbsp;...''|author=Star Plus|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-343-7|ISBN=978-81-7991-343-7}}</ref><ref name="ref84vovim">{{Citation|last=Alok Tomar|title=Ji Mantriji: The diaries of Shri Suryaprakash Singh|url=https://books.google.com/books?id=9FduAAAAMAAJ|quote=''...&nbsp;we'd have the death penalty back tomorrow. Dafa 302, taaziraat-e-Hind&nbsp;... to be hung by the neck until death&nbsp;...''|author1=Alok Tomar|last2=Monisha Shah|author2=Monisha Shah|last3=Jonathan Lynn|author3=Jonathan Lynn|publisher=Penguin Books in association with BBC Worldwide, 2001|isbn=978-0-14-302767-6|ISBN=978-0-14-302767-6}}</ref> ૧૯૭૫માં પ્રસ્તુત બોલીવુડ ''સિનેમા દફા ૩૦૨'',<ref name="ref39dofam">{{Citation|last=D. P. Mishra|title=Great masters of Indian cinema: the Dadasaheb Phalke Award winnersGreat Masters of Indian Cinema Series|url=https://books.google.com/books?id=whtmAAAAMAAJ|quote=''...&nbsp;Badti Ka Naam Dadhi ( 1975), Chhoti Si Baat ( 1975), Dafa 302 ( 1 975), Chori Mera Kaam ( 1975), Ek Mahal Ho Sapnon Ka (1975)&nbsp;...''|author=D. P. Mishra|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, 2006|isbn=978-81-230-1361-9|ISBN=978-81-230-1361-9}}</ref> ૧૯૫૫નું [[રાજ કપૂર]] તારાંકિત ''શ્રી ૪૨૦'',<ref>[[imdbtitle:0048613|Shree 420 on IMDB]]</ref> ૧૯૯૭નું કમલ હસન અભિનિત ''ચાચી ૪૨૦'', દંડ સંહિતા પરથી કરાયેલ નામકરણનાં દૃષ્ટાંતો છે.<ref>{{Citation|last=Haasan|first=Kamal|title=Chachi 420|date=1997-12-19|url=https://www.imdb.com/title/tt0233422/|last2=Puri|last3=Puri|last4=Tabu|first2=Amrish|first3=Om|access-date=2017-04-03|access-date=2017-04-03}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:ભારતીય કાયદો]] 91nuig9dgnxw1oqcej2a1wyva2a3lit 0 105025 905927 905729 2026-09-30T19:54:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905927 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = [[Member of Parliament, Rajya Sabha]] | image = Subramanian Swamy.JPG | alt = | constituency = [[List of nominated members of Rajya Sabha|Nominated]] | constituency2 = [[Uttar Pradesh]] | party = [[Bharatiya Janata Party]] {{small|(2013–present)}} | otherparty = [[Bharatiya Jana Sangh]] {{small|(1974–1977)}}<br/>[[Janata Party]] {{small|(1977–2013)}} | constituency1 = [[Uttar Pradesh]] | birth_date = {{birth date and age|1939|09|15|df=y}} | birth_place = [[Mylapore]], [[Madras Presidency]], [[British India]]<br/>(now in [[Tamil Nadu]], [[India]]) | spouse = {{marriage|Roxna Swamy|1966}} | children = {{Plainlist| * Gitanjali Swamy * Suhasini Haidar }} | alma_mater = [[University of Delhi]]<br/>[[Indian Statistical Institute]]<br/>[[Harvard University]] | occupation = Politics, Economist,lecturer | termstart = 26 April 2016 | termstart1 = 1988 | termend1 = 1994 | termstart2 = 1974 | termend2 = 1976 }} '''સુબ્રમણ્યમ સ્વામી''' (જન્મ 15 સપ્ટેમ્બર, 1939) ભારતીય રાજકારણી, અર્થશાસ્ત્રી અને આંકડાશાસ્ત્રી છે, જે [[ભારતીય સંસદ|ભારતીય સંસદના]] ઉપલા ગૃહ રાજ્યસભામાં નામાંકિત સભ્ય તરીકે સેવા આપે છે. સ્વામીએ [[આયોજન પંચ|ભારતના આયોજન પંચના]] સભ્ય તરીકે સેવા આપી છે અને ચંદ્ર શેખરની સરકારમાં કેબિનેટ પ્રધાન હતા. અગાઉ નવેમ્બર 1978 માં, સ્વામી પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓના જૂથના સભ્ય હતા અને વિકાસશીલ દેશો (ઇસીડીસી) વચ્ચેના આર્થિક સહકાર પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (યુએનસીટીએડી) નો અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે [[સ્વિત્ઝરલૅન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડના]] જિનેવા ખાતે બોલાવવામાં આવ્યા હતા. સ્વામીએ વેપાર વ્યવસ્થાની સરળ પદ્ધતિઓ બનાવી અને નવી નિકાસ વ્યૂહરચના પણ તૈયાર કરી જે પછીથી અપનાવવામાં આવેલા વેપાર સુધારામાં અગ્રણી બની. 1994 માં,લેબર સ્ટાન્ડર્ડ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પરના કમિશનના અધ્યક્ષ હતા જેની રચના [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન]] પી . વી. નરસિંહ રાવ દ્વારા કરાઈ હતી. તેઓ [[કેરળ|કેરાલામાં]] એસસીએમએસ ગ્રૂપ ઓફ એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સના બોર્ડ ઓફ ગવર્નરોના અધ્યક્ષ <ref name="Swamy - SCMS Group Chair">{{Cite web|url=http://scmsgroup.org/php/showContent.php?linkid=295&partid=2|title=Board of Management of the SCMS Group of Educational Institutions: Chairman Subramanian Swamy}}</ref> તરીકે પણ કામ કરે છે. તેમણે મોટાભાગે [[ચીન|પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઇના (પીઆરસી)]], [[પાકિસ્તાન]] અને [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાઇલ]] સાથે [[ભારત|ભારતના]] વિદેશી સંબંધો પર લખ્યું છે. 26 એપ્રિલ 2016 ના રોજ તેમને [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભામાં]] નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == સુબ્રમણ્યમ સ્વામીનો જન્મ [[તમિલનાડુ]], [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈના]] મૈલાપોરમાં થયો હતો, તેમનું મૂળ તમિલનાડુનું [[મદુરાઇ|મદુરાઈ]] છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-the-paradox-called-subramanian-swamy-1567157|title=The paradox called Subramanian Swamy|date=19 July 2011|website=dna}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.ibtl.in/news/exclusive/1221/subramanian/ |title=Subramanian Swamy : Lets salute the real fighter 'SINGHAM |access-date=2019-07-09 |archive-date=2018-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115184755/http://www.ibtl.in/news/exclusive/1221/subramanian/ |url-status=dead }}</ref> તેમના પિતા સિતારામ સુબ્રમણ્યમ, એક અમલદાર હતા અને તેમની માતા પદ્માવતી, એક ગૃહિણી હતી. તેમને એક નાના ભાઈ, રામ સુબ્રમણ્યમ તેમજ બે નાની બહેનો છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/politics/subramanian-swamy-uncovered-doting-wife-leftist-brother-and-more-212638.html|title=Subramanian Swamy uncovered: Doting wife, leftist brother and more|website=Firstpost}}</ref> સ્વામીએ હિન્દુ કૉલેજ, દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં હાજરી આપી, જ્યાંથી તેમણે ગણિતમાં તેમની બેચલર ઓનર્સ ડિગ્રી મેળવી. ત્યારબાદ તેમણે [[કોલકાતા|કોલકત્તાના]] ઇન્ડિયન સ્ટેટેસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યુટના સ્ટેટિસ્ટિક્સમાં તેમની માસ્ટર ડિગ્રી લીધી. પાછળથી હેન્ડ્રિક એસ. હોઉથકકર <ref name="Swamy inscrutable">{{Cite web|url=http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1389&StoryStyle=FullStory|title=The Outlier: The inscrutable politics of Subramanian Swamy|website=[[The Caravan]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20120504172103/http://caravanmagazine.in/Story.aspx?Storyid=1389&StoryStyle=FullStory|archive-date=4 May 2012|url-status=dead|access-date= 5 May 2012}}</ref> દ્વારા તેમની ભલામણ થઈ હતી અને સંપૂર્ણ રોકફેલર સ્કોલરશીપ પર હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા ગયા હતા, <ref name="Swamy inscrutable" /> જ્યાં તેમણે 1965 માં અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચડી મેળવી. તેમના થીસીસ સલાહકાર [[નોબેલ પારિતોષિક વડે સન્માનીત મહાનુભાવો|નોબલ વિજેતા]] સિમોન કુઝનેટ્સ હતા . <ref name="Swamy inscrutable" /> <ref name="Guru PhD: Swamy">{{Cite web|url=http://business.rediff.com/special/2009/dec/17/subramanian-swamy-pays-tribute-to-paul-samuelson.htm|title=An Indian tribute: Paul Samuelson, Guru|access-date= 29 December 2011}}</ref> 1963 માં, જ્યારે સ્વામી હાર્વર્ડમાં ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થી હતા, તેઓ [[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં]] સહાયક અર્થશાસ્ત્ર બાબતોના અધિકારી તરીકે યુનાઇટેડ નેશન્સ સચિવાલયમાં કામ કર્યું હતું. ત્યારબાદ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના લોવેલ હાઉસ ખાતે તેમણે નિવાસી ટ્યુટર તરીકે કામ કર્યું અને 1986 માં, [[વિશ્વ બેંક|વિશ્વ બેંકના]] સલાહકાર તરીકે સેવા આપી હતી. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરતી વખતે સ્વામી [[પારસી]] વંશીય ભારતીય મહિલા રોક્સનાને મળ્યા હતા, જેઓ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ગણિતમાં પીએચડીનો અભ્યાસ કરતા હતા. <ref>{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/J7Ot7WsW7O8cytA908g5zJ/Perfect-copetitioners.html|title=Perfect co-petitioners|last=Elizabeth Roche|date=8 February 2013|publisher=Livemint}}</ref> <ref name="Roxna Swamy Interview">{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/his-views-are-those-of-a-patriotic-indian/279891|title=The well-regarded Supreme Court advocate on her husband : SUNIT ARORA INTERVIEWS ROXNA SWAMY|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=3 January 2012|archive-date=18 ફેબ્રુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218224453/http://www.outlookindia.com/magazine/story/his-views-are-those-of-a-patriotic-indian/279891|url-status=dead}}</ref> જૂન 1966 માં તેઓ પરણ્યા હતા. સ્વામી પાસે બે પુત્રીઓ છે. મોટી પુત્રી ગીતાંજલી સ્વામી એ ઉદ્યોગ સાહસિક અને ખાનગી ઇક્વિટી પ્રોફેશનલ છે. તેણીએ એમઆઈટીના અધ્યાપક ડૉ. સંજય સર્મા સાથે લગ્ન કર્યા છે, જે ભારત સરકારના નિવૃત્ત આઇએએસ અધિકારી અને પૂર્વ સચિવ આર્થિક બાબતોના ઇએએસ સરમાના પુત્ર છે. નાની પુત્રી સુહાસીની હૈદર, એક પ્રિન્ટ અને ટેલિવિઝન પત્રકાર છે, જે ભૂતપૂર્વ ભારતીય વિદેશ સચિવ સલમાન હૈદરના પુત્ર નદેમ હૈદર સાથે લગ્ન કર્યાં છે. == શૈક્ષણિક કારકિર્દી == જુલાઇ 1965 માં, હાર્વર્ડથી અર્થશાસ્ત્રમાં પીએચડી મેળવ્યા પછી, સ્વામી એક સહાયક અધ્યાપક તરીકે તે જ સંસ્થામાં અર્થશાસ્ત્રના ફેકલ્ટી તરીકે જોડાયા. <ref name="Swamy inscrutable"/> <ref name="Swamy recovery IITD">{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/news/nation/hc-swamy-s-plea-for-recovery-of-dues-from-iit_760640.html|title=High Court of Delhi : Swamy's plea for recovery of dues from IIT|publisher=[[Zee News]]|access-date= 27 February 2012}}</ref> 1969 માં, તેમને એક એસોસિયેટ પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Harvard removes Subramanian Swamy's courses over controversial column">{{Cite web|url=http://www.indiaeducationreview.com/news/harvard-removes-subramanian-swamys-courses-over-controversial-column|title=Harvard removes Subramanian Swamy's courses over controversial column|publisher=Indiaeducationreview|access-date=2019-07-09|archive-date=2020-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506023520/http://www.indiaeducationreview.com/news/harvard-removes-subramanian-swamys-courses-over-controversial-column|url-status=dead}}</ref> એસોસિયેટ પ્રોફેસર તરીકે, તેમને [[અમર્ત્ય સેન]] <ref name="Subramanian Swamy - Tehelka"/> દ્વારા દિલ્હી સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાં ચાઈનીઝ અધ્યયનની અધ્યક્ષતા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="Swamy - Solution or Riddle">{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-jury-is-out/279890|title=The Jury Is Out, Subramanian Swamy: is the man a solution o\r a riddle?|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=3 January 2012|archive-date=13 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313081755/http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-jury-is-out/279890|url-status=dead}}</ref> તેમણે આ ઓફર સ્વીકારી, અને ખરેખર તે પોઝિશન લેવા ભારત આવ્યા હતા, પરંતુ ભારતની આર્થિક નીતિ અને તેની પરમાણુ નીતિ અંગેના તેમના મંતવ્યોને કારણે તેમની છેલ્લી ઘડીએ તેમની નિમણૂંક રદ કરવામાં આવી હતી. <ref name="Subramanian Swamy - Tehelka" /> તે સમયે, ભારત હજી પણ આંશિક રીતે સમાજવાદ અને [[જવાહરલાલ નેહરુ|નેહરુ]] દ્વારા સ્થાપિત "નિયંત્રિત અર્થતંત્ર" મોડેલ તરફ આધારિત હતું, અને સ્વામી બજાર અર્થતંત્રમાં આસ્થાવાન હતા. ત્યારબાદ, સ્વામી ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેક્નોલોજી, દિલ્હી ગયા અને તે 1969 થી 1970 ની શરૂઆતમાં ત્યાં ગાણિતીક અર્થશાસ્ત્રનાં સંપૂર્ણ અધ્યાપક હતા. <ref name="Swamy recovery IITD"/> <ref name="Swamy Rediff">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/1998/mar/17sswamy.htm|title=The Rediff Special: The Man People Love to Hate|publisher=[[Rediff.com]]}}</ref> 1970 ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેને તેના ગવર્નર બોર્ડ દ્વારા સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા પરંતુ 1990 ના દાયકાના અંતમાં [[ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય|ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટ]] દ્વારા કાયદેસર રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેમણે 1991 સુધી પોઝિશનમાં ચાલુ રાખ્યું જ્યારે તેમણે કેબિનેટ પ્રધાન બનવા માટે રાજીનામું આપ્યું. તેમણે આઈઆઈટી, દિલ્હી (1977-80) ના બોર્ડ ઓફ ગવર્નરો અને આઇઆઇટી કાઉન્સિલ (1980-82) પર સેવા આપી હતી. તેમણે 2011 સુધી હાર્વર્ડ <ref>{{Cite news|last=Special Correspondent|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1455140.ece|title=Swamy to teach at Harvard|location=Chennai|work=The Hindu|date=15 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225152306/https://www.thehindu.com/news/national/Swamy-to-teach-at-Harvard/article15444284.ece|archive-date=25 ડિસેમ્બર 2018|access-date=9 જુલાઈ 2019|url-status=dead}}</ref> માં ઉનાળાની સત્રમાં અર્થશાસ્ત્ર અભ્યાસક્રમો પણ શીખવ્યાં. સ્વામી હવે [[કોચી|કોચીમાં]] કમ્યુનિકેશન અને મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ સ્કૂલના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપે છે. <ref name="SCMSMgmt">{{Cite web|url=http://scmsgroup.org/php/showContent.php?linkid=295&partid=2|title=Management|website=SCMS Group of Institutions|publisher=SCMS Group}}</ref> <ref name="In.com">{{Cite web|url=http://www.in.com/subramanian-swamy/profile-262171.html|title=Politician Subramanian Swamy|website=In.com India|publisher=In.com (web18)|access-date=2019-07-09|archive-date=2012-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603024518/http://www.in.com/subramanian-swamy/profile-262171.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603024518/http://www.in.com/subramanian-swamy/profile-262171.html |date=2012-06-03 }}</ref> == રાજકીય કારકિર્દી == === પ્રારંભિક રાજકારણ === સ્વામીની કારકિર્દી સર્વોદય ચળવળમાં તેમની સામેલગીરી સાથે શરૂ થઈ હતી, જે એક અરાજકીય ચળવળ હતી, પરંતુ પાછળથી જનતા પક્ષની રચનાની સ્થાપના થઈ હતી. <ref>{{Cite web|url=http://janataparty.org/articledetail.asp?rowid=8|title=My Experiences with Jayaprakash Narayan&nbsp;— Subramanian Swamy|publisher=Janata Party Website|archive-url = https://web.archive.org/web/20120828044859/http://janataparty.org/articledetail.asp?rowid=8|archive-date=28 August 2012|url-status=dead}}</ref> તેમની રાજકીય કારકિર્દીમાં વાસ્તવિક વળતર આઇઆઇટીમાંથી બરતરફ થયા પછી થયું હતું. તેમના દ્વારા ઉભી કરાયેલી ઉદાર આર્થિક નીતિઓ તત્કાલીન તત્કાલીન વડા પ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સાથે જામી ન હતી, જેમણે તેમને 'અવાસ્તવિક વિચારો સાથે સાન્તાક્લોઝ' તરીકે નકારી કાઢ્યા હતા. પાછળથી તેમને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેક્નોલૉજીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. આ તેમની સક્રિય રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆતનું ચિહ્ન છે. ઈન્દિરા ગાંધી ના ચુસ્ત વિરોધી [[ભારતીય જનસંઘ|ભારતીય જન સંઘએ]] [[ભારતીય જનસંઘ|તેમને ભારતીય]] [[રાજ્ય સભા|સભાના]] ઉપલા ગૃહ [[રાજ્ય સભા|રાજ્ય સભામાં]] મોકલી આપ્યાં. <ref name="Subramanian Swamy - Tehelka"/> 1974 અને 1999 ની વચ્ચે તેઓ 5 વખત સંસદના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેમણે 1977 અને 1980 દરમિયાન, ઉત્તરપ્રદેશ અને તમિળનાડુ અને સંસદમાં બે વખત મુંબઇ ઉત્તર પૂર્વ શહેરનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે. <ref name="Subramanian Swamy - Tehelka">{{Cite web|url=http://archive.tehelka.com/story_main51.asp?filename=Ne311211Coverstory.asp|title=The Beastly Beatitudes: The rise, fall and resurrection of Subramanian Swamy}}</ref> [[કટોકટી કાળ (ભારત)|કટોકટીના]] સમયગાળા દરમિયાન, તેઓ મિશિગનમાં ભારતીય ઉદ્યોગપતિ સાથે હેવન કરવા માંગતા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ભાગી ગયા હતાં, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિરોધ પક્ષના પ્રવક્તા બન્યા હતા. 1976 માં, જ્યારે કટોકટી હજી અમલમાં હતી અને તેમના નામનું ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વામી સત્રમાં હાજરી આપવા માટે સંસદમાં આવ્યા હતા અને સત્ર સ્થગિત થયા પછી ભારતથી ભાગી ગયા હતાં. વિરોધ પક્ષોની નજરમાં આ વિરોધની આ રીત સારી રીતે આવકારાઈ હતી. <ref>{{Cite web|url=http://www.sunday-guardian.com/investigation/animosity-between-pc-swamy-spans-decades|title=Animosity between PC, Swamy spans decades|publisher=|access-date=2019-07-15|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021190232/http://www.sunday-guardian.com/investigation/animosity-between-pc-swamy-spans-decades|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Cables-Swamy-an-ultranationalist/2013/04/13/article1542610.ece|title=Cables: Swamy, an ultranationalist|website=The New Indian Express|access-date=2019-07-15|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024034748/http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Cables-Swamy-an-ultranationalist/2013/04/13/article1542610.ece|url-status=dead}}</ref> સ્વામી જનતા પાર્ટીના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા અને 2013 સુધી પ્રમુખ તરીકે રહ્યા હતા. === ચુંટાયેલ સભ્ય === * 1974-76 - [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશથી]] [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના]] સભ્ય, [[ભારતીય જનસંઘ|જન સંઘ]] પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા * 1977-80 - મુંબઇ ઉત્તર-પૂર્વથી [[લોક સભા|લોકસભાના સભ્ય]], જનતા પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા * 1980-84 - મુંબઇ ઉત્તર-પૂર્વથી [[લોક સભા|લોકસભાના સભ્ય]], જનતા પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા * 1988-94 - [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશથી]] [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના]] સભ્ય, જનતા પક્ષની ટિકીટ પર ચૂંટાયા * 1998-99 - મદુરાઈથી [[લોક સભા|લોકસભાના]] સભ્ય, જનતા પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા * 2016 - [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના સભ્ય]], નામાંકિત કેટેગરી === વાણિજ્ય અને ભારતના કાયદા પ્રધાન === 1990 અને 1991 દરમિયાન, સ્વામીએ [[આયોજન પંચ|ભારતના આયોજન પંચના]] સભ્ય અને વાણિજ્ય અને કાયદાના કેબિનેટ પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી. નરસિંહ રાવ સરકારમાં, સ્વામી લેબર સ્ટાન્ડર્ડ્સ અને ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ પરના કમિશનના અધ્યક્ષ હતા, જે કેબિનેટ-રેંક પોસ્ટ હતી. <ref>http://www.dnaindia.com/india/report-subramanian-swamy-demands-bharat-ratna-for-p-v-narasimha-rao-2046472</ref> <ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/why-subramanian-swamy-should-determine-whether-to-be-an-asset-or-liability-for-modi-government/articleshow/53023135.cms</ref> સ્વામીએ તેમના પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે મનમોહનસિંહ તેમની ભૂમિકા પણ સ્વીકારે છે. <ref name="Swamy - SCMS Group Chair"/> <ref name="shfe">{{Cite book|title=Financial Architecture and Economic Development in China and India|publisher=Konark Publishers Pvt Ltd|isbn=978-81-220-0718-3}}</ref> === પાછળથી વર્ષો === 1994 અને 1996 ની વચ્ચે સ્વામી વડા પ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવ હેઠળ લેબર સ્ટાન્ડર્ડ્સ અને ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ (કેબિનેટ મંત્રીના ક્રમાંકમાં સમકક્ષ) ના કમિશનના અધ્યક્ષ હતા. <ref name="Subramanian Swamy - Tehelka"/> તેઓ 2013 સુધીમાં જનતા પાર્ટીના પ્રમુખ રહ્યા. 11 ઓગસ્ટ, 2013 ના રોજ, સ્વામી સત્તાવાર રીતે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભાજપમાં]] જોડાયા હતા જ્યારે તેના પ્રમુખ રાજનાથ સિંહ હતા. પાર્ટીમાં તેમના પ્રવેશથી જનતા પક્ષને ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથે જોડવામાં આવ્યો. <ref name="indianexpress1">{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/subramanian-swamys-janta-party-merges-with-bjp/1153983/?socialmedia|title=Subramanian Swamy's Janta Party merges with BJP|date=11 August 2013|website=The Indian Express}}</ref> == કોર્ટ અરજીઓ == * ૨ જી કૌભાંડ * મતદાન મશીનમાં મુશ્કેલીઓ * એર્સલ મેકસીસ કૌભાંડ * નિર્ભયા દિલ્હી ગેંગ બળાત્કાર કેસ * હેલિકોપ્ટર કૌભાંડ * નેશનલ હેરાલ્ડ કૌભાંડ * હાશીમપુરા હત્યાકાંડ * રામ સેતુને તૂટવાથી ટાળો * અયોધ્યા રામ મંદિર * ઇટાલિયન નૌકાદળ મુદ્દો * ધર્માંતરણ અટકાવવું * તાજ મહેલ શિવ મંદિરની તપાસ * ભારતીય મીડિયા ના વિદેશી માલિકો પર પ્રતિબંધ * જયલલિતા ની વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચાર નો કેસ * સોનિયા ગાંધી ની ખોટી જન્મ તારીખ અને શૈક્ષણિક ડિગ્રીનો કેસ * મંદિર પર સરકાર નું અતિક્રમણ ટાળવાનો મુદ્દો == અંગત જીવન == સ્વામીએ 10 જૂન, 1966 ના રોજ રોક્સના કાપડિયા સાથે લગ્ન કર્યા, અને તેઓને બે પુત્રીઓ છે. == સંદર્ભ == [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૩૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]] n7emvsf7w9oc3dyxpcnrsf0hoi9hs13 0 107363 905892 859822 2026-09-30T13:25:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905892 wikitext text/x-wiki ભારતના ક્ષેત્ર (વિસ્તાર) અનુસાર સૌથી મોટા શહેરોના સૂચિ અહીં આપેલી છે. શહેરોને સ્થાનિક રાજકીય સંસ્થાઓ જેવા કે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અથવા મ્યુનિસિપલ સંચાલિત વિસ્તારો દ્વારા સંચાલન કરાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.cpcb.nic.in/EnvironmetalPlanning/ground/Chapter3.pdf|title=Metropolitan Cities of India|publisher=Central Pollution Control Board|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210838/http://www.cpcb.nic.in/EnvironmetalPlanning/ground/Chapter3.pdf|archive-date=23 September 2015|access-date=26 June 2014|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! ક્રમ ! શહેર ! રાજ્ય / {{Tooltip |કે.શા.પ્ર.|કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ}} ! વિસ્તાર (કિમી²) ! સંચાલન ! {{Tooltip |સં|સંદર્ભ}} |- | ૧ |[[દિલ્હી]] |[[દિલ્હી]] | ૧૪૮૪ | મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ દિલ્હી | |- | ૨ |[[બેંગ્લોર|બેંગ્લુરૂ]] |[[કર્ણાટક]] | ૭૦૯ | બૃહદ બેંગ્લુરૂ મહાનગર પાલિકે | |<ref>{{cite news |author=K. V. Aditya Bharadwaj |title=Bengaluru is growing fast, but governed like a village |url =http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/bengaluru-is-growing-fast-but-governed-like-a-village/article7473604.ece |access-date=20 August 2015 |work=The Hindu |date=28 July 2015 |location=Bengaluru}}</ref> |- | ૩ | વિઝાગ |[[આંધ્ર પ્રદેશ]] | ૬૮૨ | ગ્રેટર વિશાખાપટ્ટન મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{Cite web |url=http://www.gvmc.gov.in/wss/static_content/Introduction.jsp |title=Greater Visakhapatnam Municipal Corporation: Introduction |access-date=2019-09-18 |archive-date=2018-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128034907/http://www.gvmc.gov.in/wss/static_content/Introduction.jsp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Municipalities, Municipal Corporations & UDAs|url=http://www.dtcp.ap.gov.in/webdtcp/pdf/List%20of%20ULBs.pdf|website=Directorate of Town and Country Planning|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=29 January 2016|archive-date=8 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808132411/http://www.dtcp.ap.gov.in/webdtcp/pdf/List%20of%20ULBs.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | ૪ |[[રાંચી]] |[[ઝારખંડ]] | ૬૫૨ | રાંચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web |url=http://ranchimc.org/Presentation/AboutMcranchi/CityProfile.pdf |title=City Profile |publisher=Ranchi Municipal Corporation |access-date=24 December 2017 }}{{Dead link|date=May 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | ૫ |[[હૈદરાબાદ]] |[[તેલંગાણા]] | ૬૫૦ | ગ્રેટર હૈદરાબાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web |title=Greater Hyderabad Municipal Corporation |url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |website=www.ghmc.gov.in |access-date=23 December 2015 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160101224338/http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |archive-date=1 January 2016 }}</ref> |- | ૬ |[[મુંબઈ]] |[[મહારાષ્ટ્ર]] | ૬૦૩ | બૃહદ મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 એપ્રિલ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | ૭ |[[ઈંદોર]] |[[મધ્ય પ્રદેશ]] | ૫૩૦ | ઈંદોર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/23/2322_PART_A_DCHB_Indore .pdf |title=DISTRICT CENSUS HANDBOOK - INDORE |access-date=24 April 2018 |publisher=Directorate of Census Operations Madhya Pradesh }}</ref> |- | ૮ |[[જયપુર]] |[[રાજસ્થાન]] | ૪૮૫ | જયપુર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web |url=http://jaipurmc.org/Presentation/AboutMcjaipur/CityProfile.aspx |title=City Profile |publisher=Jaipur Municipal Corporation |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 એપ્રિલ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425032103/http://jaipurmc.org/Presentation/AboutMcjaipur/CityProfile.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | ૯ |[[અમદાવાદ]] |[[ગુજરાત]] | ૪૬૪ |[[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]] | <ref>{{cite web |url=https://ahmedabadcity.gov.in/portal/jsp/Static_pages/about_amc.jsp |title=About The Corporation: Ahmedabad Today |access-date=24 April 2018 |publisher=Amdavad Municipal Corporation |archive-date=25 એપ્રિલ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114642/https://ahmedabadcity.gov.in/portal/jsp/Static_pages/about_amc.jsp |url-status=dead }}</ref> |- | ૧૦ |[[ચેન્નાઈ]] |[[તમિલનાડુ]] | ૪૨૬ | ગ્રેટર ચેન્નાઈ કોર્પોરેશન | <ref name="hindu1">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2745099.ece|title=Scope of digital mapping exercise in city likely to be enlarged|work=The Hindu|date=24 December 2011|access-date=28 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719125242/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article2745099.ece|archive-date=19 જુલાઈ 2012|url-status=dead}}</ref> |- | ૧૧ |[[ભુવનેશ્વર]] |[[ઑડિશા]] | ૪૨૨ | ભુવનેશ્વર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | |- | ૧૨ |[[કાનપુર]] |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] | ૪૦૩ | કાનપુર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | |- | ૧૩ |[[લખનૌ]] |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] | ૩૪૯ | લખનૌ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | |- | ૧૪ | |[[ભિલાઈ]] |[[છત્તીસગઢ]] | ૩૪૧ | ભિલાઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{Cite news|url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/11-newly-merged-villages-in-pmc-rife-with-illegal-constructions/articleshow/60976274.cms|title=11 newly merged villages in PMC rife with illegal constructions - Pune Mirror -|work=Pune Mirror|access-date=2018-04-25|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418033355/https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/11-newly-merged-villages-in-pmc-rife-with-illegal-constructions/articleshow/60976274.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bhilainagarnigam.com/|title=MUNICIPAL CORPORATION BHILAI|website=www.bhilainagarnigam.com|access-date=2020-02-21}}</ref> |- | ૧૫ |[[સુરત]] |[[ગુજરાત]] | ૩૨૬.૫ | સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | <ref>{{cite web|url=https://www.suratmunicipal.gov.in/TheCity/City/Stml17|title=Surat Municipal Corporation}}</ref> |} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} 22prwdzcmyl1xc308o2xotevdwil2a7 0 110523 905913 807080 2026-09-30T17:04:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905913 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = લક્ષ્મી સેહગલ |ફોટો = Lakshmi Sahgal.jpg |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = |જન્મ તારીખ = {{birth date|df=yes|1914|10|24}} |જન્મ સ્થળ = મલબાર જિલ્લો, બ્રિટિશ ભારત |મૃત્યુ તારીખ = {{death date and age|df=yes|2012|7|23|1914|10|24}} |મૃત્યુ સ્થળ = [[કાનપુર]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[ભારત]] |મૃત્યુનું કારણ = |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = ભારતીય |હુલામણું નામ = કેપ્ટન લક્ષ્મી |જન્મ સમયનું નામ = |નાગરીકતા = |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = પી. કે. રાવ ( - ૧૯૪૦)<br />પ્રેમ કુમાર સહેગલ (૧૯૪૭–૧૯૯૨) |ભાગીદાર = |સંતાન = સુભાષિની અલી અને અનિશા પુરી |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''લક્ષ્મી સહેગલ''' ({{Audio|Laxmi Sahgal.ogg|pronunciation}} ) (જન્મ '''લક્ષ્મી સ્વામિનાથન''') (૨૪ ઑક્ટોબર ૧૯૧૪ - ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૧૨) ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના ક્રાંતિકારી, [[આઝાદ હિંદ ફોજ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય સૈન્યના]] અધિકારી, અને આઝાદ હિન્દ સરકારમાં મહિલા બાબતોના પ્રધાન હતા. સહેગલને ભારતમાં સામાન્ય રીતે "કેપ્ટન લક્ષ્મી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બર્મામાં કેદી બનાવવામાં આવતા તેણીના નામનો પદ સહિત આ રીતે ઉલ્લેખ થયો હતો. == પ્રારંભિક જીવન == લક્ષ્મી સહેગલનો જન્મ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીના એક ભાગ મલબારમાં લક્ષ્મી સ્વામિનાથન તરીકે ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૧૪ ના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ એસ. સ્વામિનાથન હતું તેઓ મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં એક વકીલ હતા. તેમની માતાનું નામ એ. વી. અમ્મુકુટી હતું, જેઓ કેરળના [[પલક્કડ|પાલઘાટ]]ના વડક્કથ તરીકે ઓળખાતા અંક્કારના રાજવી નાયર કુટુંબના વ્યક્તિ અને એક સમાજસેવિકા અને સ્વતંત્રતા કાર્યકર હતા અને તેઓ અમ્મૂ સ્વામિનાથન તરીકે જાણીતા હતા.<ref name="Hindu_fulfilling">{{Cite news|last=Kolappan|first=B.|title=A fulfilling journey that began in Madras|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3675707.ece|access-date=24 July 2012|work=The Hindu|date=24 July 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226035527/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/a-fulfilling-journey-that-began-in-madras/article3675707.ece|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|url-status=dead}}</ref> તેઓ [[મૃણાલિની સારાભાઈ]]ની મોટી બહેન છે. <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/mrinalini-sarabhai-ammu-swaminathan-lakshmi-sehgal-5172352/|title=The legacy of Mrinalini Sarabhai’s family|date=11 May 2018|work=The Indian Express|access-date=22 October 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/captain-lakshmi-sahgal-1914-2012-a-life-of-struggle/article3672666.ece|title=Captain Lakshmi Sahgal (1914 - 2012) - A life of struggle|last=Menon|first=Parvathi|date=23 July 2012|website=The Hindu|access-date=23 October 2019}}</ref> સહેગલે ક્વીન મેરીસ્ કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો<ref name="Hindu_fulfilling"/> <ref>{{Cite journal|last=Asha Krishnakumar|year=2003|title=The end of a women's college?|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425006013300.htm|journal=Frontline|volume=20|issue=08}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ત્યાર બાદ તેમણે વૈદક ક્ષેત્રે અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કર્યું અને ઈ. સ. ૧૯૩૮ માં મદ્રાસ મેડિકલ કૉલેજમાંથી એમ. બી. બી. એસ.ની ડિગ્રી મેળવી. એક વર્ષ પછી, તેમણે સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાન અને પ્રસૂતિવિજ્ઞાનનો ડિપ્લોમા મેળવ્યો.<ref>{{Cite news|title=Capt Lakshmi Sehgal, chief of INA women’s regiment, passes away at 97|url=http://www.telegraphindia.com/1120723/jsp/frontpage/story_15761639.jsp#.UA0yM2HKnMA|access-date=23 July 2012|work=The Telegraph|date=23 July 2012|location=Calcutta, India|archive-date=27 એપ્રિલ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427044747/https://www.telegraphindia.com/1120723/jsp/frontpage/story_15761639.jsp#.UA0yM2HKnMA|url-status=dead}}</ref> તેમણે ચેન્નઈના ટ્રીપ્લીકેનમાં આવેલી કસ્તુરબા ગાંધી સરકારી હોસ્પિટલમાં ડોક્ટર તરીકે કામ કરતી હતી. ઈ. સ. ૧૯૪૦ માં, પાયલોટ પતિ પી. કે. એન. રાવ સાથેના લગ્નમાં નિષ્ફળતા પછી તેઓ [[સિંગાપુર]] ગયા.<ref name="Hindu_fulfilling"/> સિંગાપોર ખાતેના રોકાણ દરમિયાન તેઓ [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]] અને [[આઝાદ હિંદ ફોજ]]ના કેટલાક સભ્યોને મળી હતી. === આઝાદ હિન્દ ફોજ === ઈ. સ. ૧૯૪૨ માં, બ્રિટિશરો દ્વારા જાપાનીઓને સિંગાપોરના સમર્પણ દરમ્યાન, સહેગલે ઘાયલ થયેલા યુદ્ધના કેદીઓની સારવાર કરી, જેમાંના ઘણાને ભારતીય સ્વતંત્રતા સેનાની રચના કરવામાં રસ હતો. સિંગાપુરમાં તે સમયે ઘણા રાષ્ટ્રવાદી ભારતીયો કાર્યરત હતા. કે. પી. કેસવા મેનન, એસ. સી. ગુહા અને એન. રાઘવન જેવા આગેવાનોએ એક્શન કાઉન્સિલની રચના કરી હતી. અલબત્ તેમની [[આઝાદ હિંદ ફોજ]]ને જાપાની દળો દ્વારા યુદ્ધમાં તેમની ભાગીદારી અંગે કોઈ કડક પ્રતિબદ્ધતા કે મંજૂરી મળી ન હતી.<ref name="thehindu">{{Cite news|last=Menon|first=Parvathi|title=Captain Lakshmi Sahgal (1914 - 2012) - A life of struggle|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3672666.ece?homepage=true|access-date=23 July 2012|work=The Hindu|date=23 July 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728194906/http://www.thehindu.com/news/national/article3672666.ece?homepage=true|archive-date=28 જુલાઈ 2012|url-status=dead}}</ref> આ પૃષ્ઠભૂમિમાં સુભાષચંદ્ર બોઝ ૨ જુલાઈ ૧૯૪૩ ના દિવસે સિંગાપોર પહોંચ્યા. લક્ષ્મીએ સાંભળ્યું હતું કે બોઝ મહિલાઓનું એક સંગઠનમાં ઘડવા માટે ઉત્સુક છે તેથી તેણીએ તેમની સાથે એક બેઠકની વિનંતી કરી. આહીંથી તેમને રાણી ઝાંસી રેજિમેન્ટની તરીકે ઓળખાયેલી મહિલા રેજિમેન્ટ સ્થાપવાનો આદેશ મળ્યો હતો. પૂર્ણ રીતે સ્ત્રીઓને બનેલી આ બ્રિગેડમાં જોડાવા ઘણી મહિલાઓએ ઉત્સાહપૂર્વક પ્રતિસાદ આપ્યો અને ડૉ. લક્ષ્મી સ્વામિનાથન ''કેપ્ટન લક્ષ્મી'' બન્યા, અને એજ નામ અને ઓળખ તેમની સાથે જીવનભર રહ્યું.<ref name="thehindu"/> [[આઝાદ હિંદ ફોજ|આઝાદ હિંદ ફોજે]] ડિસેમ્બર ૧૯૪૪ માં જાપાની સૈન્ય સાથે બર્મા તરફ પ્રયાણ કર્યું, પરંતુ માર્ચ ૧૯૪૫ માં, યુદ્ધમાં પલટો આવ્યો, ભારતીય સૈન્યે તેઓ [[ઇમ્ફાલ]]માં પ્રવેશ કરે તે પહેલાં શરણાગતી સ્વીકારવી પડી. કેપ્ટન લક્ષ્મીની મે ૧૯૪૫ માં બ્રિટીશ સૈન્ય દ્વારા ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, માર્ચ ૧૯૪૬ તેઓ સુધી [[બર્મા]]માં રહ્યા, ત્યાર બાદ તેમને ભારત મોકલવામાં આવ્યા. તે સમયે દિલ્હીમાં આઝાદ હિંદ ફોજ પરના મુકદ્દમાને કારણે લોકોમાં અસંતોષ વધતો હતો અને અંગ્રેજ શાસનનો અંત નજીક જણાતો હતો.<ref name="thehindu"/> == પછીના વર્ષો == ઈ.સ. ૧૯૭૧ માં તેઓ [[ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)]]માં જોડાયા અને [[રાજ્ય સભા]]માં પક્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. બાંગ્લાદેશ કટોકટી દરમિયાન, તેમણે બાંગ્લાદેશથી ભારતમાં આવેલા શરણાર્થીઓ માટે કલકત્તામાં રાહત શિબિરો અને તબીબી સહાયનું આયોજન કર્યું હતું. ઈ.સ.૧૯૮૧ માં ઑલ ઈન્ડિયા ડેમોક્રેટિક વિમેન્સ એસોસિએશનના સ્થાપક સભ્યોમાંના તેઓ એક હતા અને તે સંસ્થાની ઘણી પ્રવૃત્તિઓ અને અભિયાનોનું તેમણે નેતૃત્વ કર્યું હતું. <ref>{{Cite web|url=http://tamilnadu.com/personalities/lakshmi-sehgal.html|title=Lakshmi Sehgal|date=24 January 2013|publisher=Tamilnadu.com|archive-url = https://archive.is/20130411215433/http://tamilnadu.com/personalities/lakshmi-sehgal.html|archive-date=11 April 2013}}</ref> ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ માં ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના બાદ તેણીએ ભોપાલ તરફ એક તબીબી ટુકડી દોરી અને તેનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, ૧૯૮૪ ના શીખ વિરોધી રમખાણો બાદ કાનપુરમાં શાંતિ પુન:સ્થાપિત કરવા માટે કામ કર્યું હતું અને ૧૯૯૬ માં બેંગલુરુમાં મિસ વર્લ્ડ સ્પર્ધા સામેના વિરોધ અભિયાનમાં ભાગ લેવા બદલ તેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref name="thehindu"/> ૨૦૦૬ સુધી તેઓ કાનપુરમાં તેમની ક્લિનિકમાં ૯૨ વર્ષની ઉંમર સુધી દર્દીઓની નિયમિત જોતી હતી. ઈ. સ. ૨૦૦૨ માં, ચાર ડાબેરી પક્ષો ભારતની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી, [[ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)]], રેવોલ્યુશનરી સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટી (ક્રાંતિકારક સમાજવાદી પાર્ટી) અને ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લૉકે સાથે મળી તેમને રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સહેગલને ઉમેદવાર તરીકે નામાંકિત કર્યા હતા. તેઓ [[અબ્દુલ કલામ]]ના એકમાત્ર પ્રતિદ્વંધી હતા.<ref>{{Cite news|title=Freedom fighter Captain Lakshmi Sehgal dead|url=http://www.deccanchronicle.com/node/142996|access-date=23 July 2012|work=Deccan Chronicle|date=23 July 2012|archive-date=24 સપ્ટેમ્બર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924204429/http://www.deccanchronicle.com/node/142996|url-status=dead}}</ref> == અંગત જીવન == સહેગલે [[લાહોર]]માં માર્ચ ૧૯૪૭ માં પ્રેમ કુમાર સહેગલ સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના લગ્ન પછી, તેઓ [[કાનપુર]] સ્થાયી થયા, જ્યાં તેમણે પોતાની તબીબી સેવા ચાલુ રાખી અને [[ભારતના ભાગલા]] બાદ મોટી સંખ્યામાં પહોંચેલા શરણાર્થીઓને મદદ કરી. તેમને બે પુત્રી હતી: સુભાશિની અલી અને અનિસા પુરી. સુભાશિની અગ્રણી સામ્યવાદી રાજકારણી અને મજૂર કાર્યકર છે. અલીના કહેવા પ્રમાણે લક્ષ્મી સહેગલ [[નાસ્તિકવાદ|નાસ્તિક]] હતા. ફિલ્મ નિર્માતા શાદ અલી તેના પૌત્ર છે.<ref>{{Cite news|title=Freedom fighter Captain Lakshmi Sehgal passes away|url=http://www.indiatimes.com/national/freedom-fighter-captain-lakshmi-sehgal-passes-away-33204.html|work=The Times Of India}}</ref> == મૃત્યુ == ૧૯ જુલાઈ, ૨૦૧૨ ના દિવસે, સહેગલને હૃદય રોગના હુમલો આવ્યો અને ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૧૨ ના દિવસે સવારે ૧૧:૨૦ વાગ્યે કાનપુરમાં ૯૭ વર્ષની વયે તેઓ અવસાન પામ્યા.<ref>{{Cite news|url=http://www.bengalnewz.com/india/uttar_pradesh/072324086.html|title=End of an era: Captain Lakshmi Sehgal passes away}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Captain-Lakshmi-Sahgal-passes-away/articleshow/15103237.cms|title=Captain Lakshmi Sahgal passes away|date=23 July 2012|work=The Times Of India}}</ref> <ref>{{Cite news|last=PTI|url=http://www.thehindu.com/news/national/exemplary-life-capt-lakshmi-sehgal-met-patients-till-the-end/article3673445.ece|title=Exemplary life: Capt Lakshmi Sehgal met patients till the end|publisher=The Hindu|date=23 July 2012|access-date=31 March 2014}}</ref> તબીબી સંશોધન માટે તેમના શરીરને ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થી મેમોરિયલ મેડિકલ કોલેજમાં દાન કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news|last=TAPAS CHAKRABORTY|url=http://www.telegraphindia.com/1120724/jsp/northeast/story_15763592.jsp#.UA4bF80bsQ0|title=Lakshmi Sehgal no more|publisher=Telegraphindia.com|date=24 July 2012|access-date=31 March 2014|archive-date=7 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407050606/http://www.telegraphindia.com/1120724/jsp/northeast/story_15763592.jsp#.UA4bF80bsQ0|url-status=dead}}</ref> == એવોર્ડ == ઈ.સ. ૧૯૯૮ માં, સહેગલને ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ કે.આર. નારાયણન દ્વારા [[પદ્મવિભૂષણ]] એનાયત કરાયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/lakshmi-sahgal-19142012/article3657355.ece#im-image-0|title=Lakshmi Sahgal (1914-2012)|date=23 July 2012|work=The Hindu}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} * સુભાશિની અલી [http://www.india-seminar.com/2004/540/540%20subhashini%20ali.htm લક્ષ્મી સહગલ: જીવનમાં સેવા] * ઇન્દ્ર ગુપ્ત ''ભારતની ૫૦ સૌથી પ્રખ્યાત મહિલા'' {{ISBN|81-88086-19-3}} * પીટર ફે ''ધ ફોર્સ્ટન આર્મી: ભારતની સશસ્ત્ર સંઘર્ષ સ્વતંત્રતા, 1942-1945'' == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.suryakumari.com/articles/lakshmi.html લક્ષ્મી સહગલ: સંઘર્ષ અને બલિદાનનું જીવન - સંભવિકા શર્મા દ્વારા] * [http://www.rediff.com/news/2002/jul/04inter.htm રેડિફ ઇન્ટરવ્યુ ૨૦૦૨] * [http://www.frontlineonnet.com/fl2511/stories/20080606251101100.htm પાયોનિયર્સ: લક્ષ્મી સહગલ] * [http://www.indianexpress.com/news/despite-differences-india-is-one-captain-laxmi-sehgal/389553/0 ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ઇન્ટરવ્યૂ: મતભેદો હોવા છતાં, ભારત એક છે: કેપ્ટન લક્ષ્મી સહગલ] * [http://www.ndtv.com/article/india/freedom-fighter-captain-lakshmi-sahgal-dies-246468 સ્વાતંત્ર્ય સેનાની કેપ્ટન લક્ષ્મી સહગલનું નિધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226035528/https://www.ndtv.com/india-news/freedom-fighter-captain-lakshmi-sahgal-dies-493851 |date=2018-12-26 }}, એનડીટીવી * [http://www.economist.com/node/21559891 કેપ્ટન લક્ષ્મી], ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ'', ૪ ઑગસ્ટ ૨૦૧૨ [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૨૦૧૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ]] 4kmrl5ovwknw4ph5886ybqyvco2w3gs 0 111818 905894 791725 2026-09-30T13:28:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905894 wikitext text/x-wiki વર્ષ ૨૦૦૪માં ભારત સરકારે કેટલાક જરૂરી માનકો પૂર્ણ કરતી પ્રાચીન ભાષાઓને '''"શાસ્ત્રીય ભાષા"''' નો દરજ્જો આપવાની શરૂઆત કરી છે. સૌપ્રથમ [[તમિલ]] ભાષાને વર્ષ ૨૦૦૪માં આ દરજ્જો અપાયો હતો, અત્યાર સુધી કૂલ '''છ''' ભાષાઓને "શાસ્ત્રીય" દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, અને અન્ય કેટલીક ભાષાઓ માટે માંગ પણ કરવામાં આવી રહી છે. <ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/clamour-grows-for-marathi-to-be-given-classical-language-status/articleshow/63776578.cms |title=Clamour grows for Marathi to be given classical language status |author=Clara Lewis |date=16 April 2018 |newspaper=The Times of India }}</ref> ==શાસ્ત્રીય ભાષાઓની સૂચિ== શાસ્ત્રીય સૂચિની કૂલ છ પૈકી ચાર ભાષાઓ દ્રવિડ કુળની અને બે ભાષાઓ હિંદૂ-આર્ય કુળની છે. * [[તમિલ]] (૨૦૦૪)<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm |title=Front Page : Tamil to be a classical language |publisher=The Hindu |date=18 September 2004 |access-date=1 August 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303153544/http://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm |archive-date=3 માર્ચ 2018 |url-status=dead}}</ref> * [[સંસ્કૃત]] (૨૦૦૫)<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm |title=National : Sanskrit to be declared classical language |publisher=The Hindu |date=28 October 2005 |access-date=1 August 2010 |location=Chennai, India |archive-date=4 સપ્ટેમ્બર 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904105019/http://www.thehindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm |url-status=dead }}</ref> * [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] (૨૦૦૮) * [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] (૨૦૦૮) * [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] (૨૦૧૩)<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/classical-status-for-malayalam/article4744630.ece | title=‘Classical’ status for Malayalam |publisher=The Hindu |date=24 May 2013 |access-date=25 May 2013 |location=Thiruvananthapuram, India}}</ref> * [[ઉડિયા ભાષા|ઉડિયા]] (૨૦૧૪)<ref name=Hindu-Oriya-Classical>{{cite news|title=Odia gets classical language status|url=http://www.thehindu.com/news/national/odia-gets-classical-language-status/article5709028.ece|access-date=20 February 2014|newspaper=The Hindu|date=20 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Milestone-for-state-as-Odia-gets-classical-language-status/articleshow/30779140.cms|title=Milestone for state as Odia gets classical language status|work=The Times of India}}</ref> વર્ષ ૨૦૦૬માં ભારતની પર્યટન અને સંસ્કૃતિ મંત્રીએ "શાસ્ત્રીય ભાષા" તરીકે વર્ગીકરણ માટે ગણાયેલી ભાષાઓની પાત્રતાના લક્ષણ નીચે મુજબ રજુ કર્યા હતા,<ref name="offshoots">{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=19653|title=CLASSICAL LANGUAGE STATUS TO KANNADA|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=8 August 2006|access-date=6 November 2008}}</ref> {{quote|તેના પ્રારંભિક ગ્રંથો ઉચ્ચ પ્રાચીનકાળના/1500-2000 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન લિપિબદ્ધ કરેલા હોઈ; તેના પ્રાચીન સાહિત્યનું/ગ્રંથોનું એક જૂથ, જેને તે ભાષાના વક્તાઓની પેઢીઓ દ્વારા મૂલ્યવાન વારસો માનવામાં આવતું હોઈ; તેની સાહિત્યિક પરંપરા મૂળ હોઈ અને અન્ય ભાષણ સમુદાયમાંથી લેવામાં આવેલી ન હોઈ; શાસ્ત્રીય ભાષા અને સાહિત્ય આધુનિકથી અલગ હોવાને કારણે, શાસ્ત્રીય ભાષા અને તેના પછીના સ્વરૂપો અથવા તેની શાખાઓ વચ્ચે પણ એક વિસંગતતા હોઈ શકે છે.}} {{સંદર્ભો}} {{stub}} [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] n6rdkivb0pld432yfuzulsr39rdq242 0 120556 905932 905741 2026-09-30T20:40:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905932 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = હરિલાલ ગાંધી | image = Harilal Mohandas Gandhi in 1910.jpg | image_size = 225px | caption = હરિલાલ ગાંધી, ૧૯૧૨ | birth_name = હરિલાલ ગાંધી | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|8|23}} | birth_place = [[દિલ્હી]], બ્રિટિશ ભારત | death_date = {{death date and age|1948|06|18|1888|08|23|df=yes}} | death_place = [[મુંબઈ|બોમ્બે]], [[બોમ્બે સ્ટેટ]] | other_names = હિરાલાલ ગાંધી | occupation = | spouse = ગુલાબ ગાંધી | children = રાણી, મનુ, કાંતિલાલ, રસિકલાલ, શાંતિલાલ. | parents = [[મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]]<br />[[કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધી]] }} '''હરિલાલ મોહનદાસ ગાંધી''' ([[ઓગસ્ટ ૨૩|૨૩ ઓગસ્ટ]] ૧૮૮૮ – [[જૂન ૧૮|૧૮ જૂન]] ૧૯૪૮) [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]] અને [[કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધી]]ના સૌથી મોટા પુત્ર હતા.<ref name="gft">[https://web.archive.org/web/20071012232237/http://www.kincafe.com/family-tree/mahatma-gandhi/ Gandhi Family Tree]</ref> તેમને ત્રણ નાના ભાઈઓ [[મણીલાલ ગાંધી]], રામદાસ ગાંધી અને દેવદાસ ગાંધી હતા. == પ્રારંભિક જીવન == હરિલાલનો જન્મ ૨૩ ઓગસ્ટ ૧૮૮૮ના રોજ તેમના પિતા ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઇંગ્લેન્ડ ગયા તેના થોડા સમય પહેલાં જ થયો હતો.<ref name="Gandhiserve">{{Cite web|url=https://www.gandhiservefoundation.org/about-mahatma-gandhi/collected-works-of-mahatma-gandhi/|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|website=www.gandhiservefoundation.org|publisher=Gandhiserve foundation (Berlin)|access-date=4 March 2019|archive-date=6 માર્ચ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044204/https://www.gandhiservefoundation.org/about-mahatma-gandhi/collected-works-of-mahatma-gandhi/|url-status=dead}}</ref> હરિલાલ તેમની માતા સાથે ભારતમાં રહ્યા. હરિલાલે ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો અને ૧૯૦૮ અને ૧૯૧૧ની વચ્ચે સત્યાગ્રહી તરીકે ૬ વખત જેલમાં ગયા હતા.<ref name=":1">{{Cite book|title=Gandhi : the man, his people and the empire|year=2015|url=https://archive.org/details/gandhimanhispeop0000gand_d1p1|last=Gandhi, Rajmohan|isbn=9781910376263|oclc=936199613}}</ref> તેમની વારંવાર જેલવાસ સહન કરવાની તૈયારીના કારણે તેમને '''છોટે ગાંધી'''નું બિરુદ મળ્યું હતું. તેઓ પણ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઇંગ્લેન્ડ જવાની ઇચ્છા રાખતા હતા અને તેમને પિતાની જેમ બેરિસ્ટર બનવાની આશા હતી. જોકે તેમના પિતાએ આ બાબતનો ભારપૂર્વક વિરોધ કર્યો હતો અને તેઓ એવું માનતા હતા કે પશ્ચિમી શૈલીનું શિક્ષણ ભારત પરના બ્રિટીશ શાસન સામેના સંઘર્ષમાં મદદરૂપ થશે નહીં. જેનાથી પિતા અને પુત્ર વચ્ચે તણાવ સર્જાયો હતો.<ref name="Opposition">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article2275430.ece|title=The Mahatma and his son|date=22 July 2007|work=The Hindu|access-date=6 August 2016|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118043249/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article2275430.ece|archive-date=18 નવેમ્બર 2016|url-status=dead}}</ref> આખરે તેના પિતાના નિર્ણય સામે બળવો કરીને, ૧૯૧૧માં હરિલાલે કુટુંબ સાથેના બધા સંબંધો તોડી નાખ્યા. ૧૯૦૬માં<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mahatma-Gandhi-opposed-son-marrying-young/articleshow/47126787.cms|title=Mahatma Gandhi opposed son marrying young|last=Desai|first=Sukrat|date=2 May 2015|website=Times of India|access-date= 3 April 2019}}</ref> તેમણે ગુલાબ ગાંધી સાથે લગ્ન કર્યા, જેની સાથે તેમને પાંચ સંતાનો હતા: બે પુત્રી, રાણી અને મનુ; અને ત્રણ પુત્રો, કાંતિલાલ, રસિકલાલ અને શાંતિલાલ. રસિકલાલ અને શાંતિલાલનું નાની ઉંમરે અવસાન થયું. તેમને રાણીના ચાર પૌત્રો (અનુશ્રી, પ્રબોધ, નીલમ સોલંકી, અને નવમલિકા), કાંતિલાલના બે પૌત્રો (શાંતિ અને પ્રદીપ) અને મનુની એક પૌત્રી (ઉર્મિ) હતા. [[સ્પેનિશ ફ્લૂ|૧૯૧૮ના સ્પેનિશ ફ્લૂ]] દરમિયાન ગુલાબનું મૃત્યુ થયા પછી, હરિલાલ તેના બાળકોથી અલગ થઈ ગયા. તેમણે પોતાની પત્નીની બહેન કુમિ અડાલજા સાથે લગ્ન કરવાનું વિચાર્યું, જે એક બાળ વિધવા હતી, તેમ છતાં તે પરિપૂર્ણ થયું નહીં. આનાથી હરિલાલની વધુ પડતી થઈ અને તે ધીરે ધીરે દારૂના બંધાણી બન્યા. ૧૯૪૭ સુધી તેમણે તેમના પિતા સાથે છૂટાછવાયો સંપર્ક રાખ્યો.<ref>{{Cite news|last=Gandhi|first=Tushar|title=The truth behind news report suggesting Mahatma Gandhi accused his son Harilal of raping his own daughter: Tushar Gandhi's open letter to media|url=https://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-the-truth-behind-news-report-suggesting-mahatma-gandhi-accused-his-son-harilal-of-raping-his-own-daughter-tushar-gandhi-s-open-letter-to-media-1988627|access-date=4 March 2019|publisher=DNA}}</ref> હરિલાલ તેમના પિતાના અંતિમ સંસ્કારમાં એટલી અવ્યવસ્થિત સ્થિતિમાં દેખાયા કે માત્ર થોડા જ લોકો તેમને ઓળખી શક્યા હતા. હરિલાલના બાળકોમાં સૌથી મોટા રામીબહેનની પુત્રી નીલમ પરીખે તેમનું જીવનચરિત્ર 'ગાંધીજીનું ખોવાયેલું ધન'': હરિલાલ ગાંધી''' લખ્યું છે. == ધર્મ પરિવર્તન == મે ૧૯૩૬માં, ૪૮ વર્ષની વયે હરિલાલે જાહેરમાં [[ઇસ્લામ|ઇસ્લામ ધર્મ]] સ્વીકાર્યો અને પોતાનું નામ અબ્દુલ્લા ગાંધી રાખ્યું.<ref>Gandhi, Rajmohan (2006), pp374</ref> જોકે ૧૯૩૬ના પાછલા ભાગમાં તેમની માતા કસ્તુરબા ગાંધીની વિનંતીથી તેઓ [[આર્ય સમાજ]] દ્વારા [[હિંદુ]] ધર્મમાં પાછા ફર્યા અને નવું નામ હિરાલાલ અપનાવ્યું.<ref>Gandhi, Rajmohan (2006) p 376</ref> == ગાંધીના પત્રો == જૂન ૧૯૩૫માં, મહાત્મા ગાંધીએ હરિલાલને એક પત્ર<ref>{{cite web | title=Gandhi’s letters to son may trigger storm | website=The Tribune, Chandigarh, India | date=1935-06-19 | url=https://www.tribuneindia.com:443/2014/20140512/main8.htm | access-date=2025-11-19}}</ref> લખીને, "દારૂડિયા અને વ્યાભિચારી" હોવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમના પત્રોમાં,<ref name="Gandhi letters">{{Cite web|url=http://www.mullocksauctions.co.uk/lot-668278-gandhi_three_autograph_letters_signed_his_son.html?p=32|title=Gandhi three autograph letters signed to his son|website=Mullock's Auctions|access-date= 19 September 2016}}</ref> મહાત્મા ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે હરિલાલની સમસ્યાઓ તેમના માટે ભારત માટેના સંઘર્ષ કરતાં વધુ મુશ્કેલ હતી. ૨૦૧૪માં મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ૧૯૩૫માં હરિલાલને લખેલા ત્રણ પત્રો હરાજી માટે મૂકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Gandhis-letters-accusing-son-of-raping-grand-daughter-find-no-buyer/articleshow/35487219.cms|title=Gandhi's letters accusing son of raping grand daughter find no buyer|last=Sinha|first=Kounteya|date=22 May 2014|website=Times of India|access-date= 3 April 2019}}</ref> એક પત્રના અનુવાદમાં ગાંધીજીએ હરિલાલને તેમની પોતાની પુત્રી, મનુ અથવા તેની ભાભી પર બળાત્કાર કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/lost-in-translation-says-mahatma-kin/cid/182298|title=Lost in translation, says Mahatma kin|date=15 May 2014|website=Telegraph of India|access-date= 3 April 2019}}</ref> તુષાર ગાંધીએ (મહાત્મા ગાંધીના પૌત્ર) કહ્યું હતું કે પત્રનું નબળું ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે, અને બળાત્કાર તરીકે ભાષાંતર કરાયેલા આ શબ્દનો અર્થ જાતીય શોષણનો અર્થ ન પણ હોઈ શકે. == મૃત્યુ == ગાંધીજીના મૃત્યુ પછીના ચાર મહિના પછી હરીલાલનું મૃત્યુ ૧૮ જૂન, ૧૯૪૮ની રાતે, ૫૯ વર્ષની વયે [[મુંબઈ|મુંબઇની]] મ્યુનિસિપલ હોસ્પિટલમાં (હાલમાં સીવરી ટીબી હોસ્પિટલ) મૃત્યુ થયું હતું. તેમના મૃત્યુનું પ્રમાણપત્ર બ્રૃહદ મુંબઈ મહાનગરપાલિકાના સંગ્રહમાં વાકોલા ખાતે સાચવી રખાયું છે. હરિલાલના મૃત્યુનું પ્રમાણપત્ર દર્શાવે છે કે તેઓ કમાઠીપુરામાં બેભાન અવસ્થામાં મળ્યા પછી તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/Old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-Gandhis-son/articleshow/17863394.cms|title=OLD HOSPITAL RECORDS REVEAL LONELY DEATH OF GANDHI'S SON|last=Mishra|first=Lata|publisher=Mumbai Mirror|access-date=5 February 2017|archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206111959/http://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/Old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-Gandhis-son/articleshow/17863394.cms|url-status=dead}}</ref> હરિલાલે હોસ્પિટલના કર્મચારીઓ સમક્ષ ખુલાસો કર્યો ન હતો કે તે ગાંધીના પુત્ર છે, અને તેમના પરિવારને તેમના મૃત્યુ પછી જ તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા તે વિશે જ ખબર પડી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-gandhis-son/articleshow/17863394.cms|title=Old hospital records reveal lonely death of Gandhi's son|last=Mishra|first=Lata|date=15 December 2012|website=Mumbai Mirror|access-date=3 April 2019|archive-date=3 એપ્રિલ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403153418/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-gandhis-son/articleshow/17863394.cms|url-status=dead}}</ref> == ''ગાંધી, માય ફાધર'' == ''ગાંધી, માય ફાધર'' ચલચિત્ર અને નાટક હરિલાલ અને તેમના પિતા વચ્ચેના મુશ્કેલ સંબંધોનું નિરૂપણ છે. ૩ ઓગસ્ટ ૨૦૦૭ના રોજ ચલચિત્ર રજૂ થયું હતું અને તેના દિગ્દર્શક ફિરોઝ અબ્બાસ ખાન અને નિર્માતા અનિલ કપૂર હતા. અક્ષય ખન્ના દ્વારા હરિલાલની ભૂમિકા ભજવવામાં આવી છે. ખાનનું નાટક, ''મહાત્મા વિ. ગાંધી'',<ref name="Mahatma vs. Gandhi">{{Cite web|url=http://www.ferozkhan.com/fz_mahatmasynopsis.htm|title=Archived copy|archive-url = https://web.archive.org/web/20120206002842/http://www.ferozkhan.com/fz_mahatmasynopsis.htm|archive-date=6 February 2012|access-date= 2012-08-04}}</ref> જે આ ચલચિત્રથી અલગ હતું પરંતુ વિષય એક જ હતો. ''ગાંધી વિરુદ્ધ ગાંધી'' નામનું [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] નાટક પણ આ વિષય પર નિર્માણ થયું છે. == પૂરક વાંચન == * ''Harilal Gandhi: What Life'' by Chandulal Bhagubhai Dalal * ''Gandhiji's Lost Jewel: Harilal Gandhi''<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-prodigal-who-didnt-return/235415|title=The Prodigal Who Didn't Return|access-date=6 August 2016|archive-date=7 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807162938/http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-prodigal-who-didnt-return/235415|url-status=dead}}</ref> by Nilam Parikh, grand daughter of Harilal Gandhi * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_Py65JgGBLQC|title=Mahatma Vs Gandhi|last=[[Dinkar Joshi]]|date=1 January 2007|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-7992-700-7}} * {{Cite journal|last=Gandhi|first=Gopalkrishna|date=28 April 2007|title=Review: A Son's Story: Harilal Gandhi: A Life|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=17|page=1501<!--|pages=3-->|jstor=4419514|access-date=}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૮૮માં જન્મ]] 94q13u4s7vgudz1rmd2inpgj9f7dkqy 0 127295 905928 901692 2026-09-30T19:55:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905928 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | image = Subhadra Kumari Chauhan 1976 stamp of India.jpg | imagesize = | alt = Subhadra Kumari Chauhan.JPG | caption = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1904|08|16|df=y}} | birth_place = [[અલ્હાબાદ જિલ્લો|અલ્હાબાદ]], સંયુક્ત પ્રાંત અવધ અને આગ્રા, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|1948|02|15|1904|08|16|df=y}}<ref name="tiwari199p137">{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://allpoetry.com/Subhadra-Kumari-Chauhan|publisher=All poetry|access-date=27 June 2017}}</ref> | death_place = [[સિવની]], મધ્ય પ્રાંત (વર્તમાન [[મધ્ય પ્રદેશ]]), ભારત | occupation = કવયિત્રી | nationality = ભારતીય | language = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] | citizenship = | education = | alma_mater = | period = ૧૯૦૪–૧૯૪૮ | genre = કવિતા | subject = હિન્દી સાહિત્ય | movement = | notableworks = | spouse = ઠાકુર લક્ષ્મણસિંહ ચૌહાણ | partner = | children = ૫ }} '''સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ''' ([[ઓગસ્ટ ૧૬|૧૬ ઓગસ્ટ]] ૧૯૦૪ – [[ફેબ્રુઆરી ૧૬|૧૬ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૪૮) ભારતીય કવયિત્રી હતા. ''ઝાંસી કી રાની'' એ તેમની સૌથી લોકપ્રિય કવિતાઓમાંની એક છે.<ref name="Rathi 2017">{{cite news |last1=Rathi |first1=Nandini |title=On Jallianwala Bagh anniversary, this poem by Subhadra Kumari Chauhan is a must read |url=https://indianexpress.com/article/india/on-jallianwala-bagh-anniversary-this-poem-by-subhadra-kumari-chauhan-is-a-must-read-4611814/ |access-date=11 July 2021 |work=The Indian Express |date=April 13, 2017}}</ref>''<ref>{{cite book|last1=Rajaswi|first1=M.I.|title=Rashtrabhakt Kavyitri Subhadra Kumari Chauhan (Hindi)|date=2016|publisher=Prabhat Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-9384344375|edition=1}}</ref> ==જીવનપરિચય== તેમનો જન્મ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[અલ્હાબાદ|પ્રયાગરાજ]] જિલ્લાના નિહાલપુર ગામના રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું પ્રાંરભિક શિક્ષણ પ્રયાગરાજની ક્રોથવેઇટ ગર્લ્સ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું અને ૧૯૧૯માં મિડલ સ્કૂલની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ૧૯૧૯ ના વર્ષમાંજ તેમના લગ્ન [[ખંડવા]]ના ઠાકુર લક્ષ્મણ સિંહ ચૌહાણ સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમને પાંચ બાળકો હતા.<ref>{{cite book|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Subhadrakumari Chauhan Ki Sampoorna Kahaniyan|date=1 January 2012|publisher=Rajpal & Sons|location=New Delhi|edition=Hindi}}</ref> ૧૯૪૧માં સુભદ્રા કુમારી અને તેમના પતિ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના [[અસહયોગ આંદોલન]]માં જોડાયા હતા. આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા બદલ નાગપુરમાં ધરપકડ થનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી હતા. ૧૯૨૩ અને ૧૯૪૨માં બ્રિટિશ શાસન સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ થવા બદલ તેમને બે વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/author47.html|website=www.bharatdarshan.co.nz|publisher=Bharat Darshan|access-date=27 June 2017}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેઓ તત્કાલીન મધ્ય પ્રાંત વિધાનસભાના સભ્ય હતા.<ref>{{cite news |last1=Wangchuk |first1=Rinchen Norbu |title=Ghoongat, Untouchability, Dowry: This Forgotten 'Jhansi Ki Rani' Fought Them All |url=https://www.thebetterindia.com/219787/india-freedom-struggle-rani-of-jhansi-subhadra-kumari-chauhan-premchand-nor41/ |work=The Better India |date=13 March 2020 |language=en}}</ref> વિધાનસભા સત્રમાં ભાગ લીધા બાદ [[નાગપુર]]થી [[જબલપુર]] પરત ફરતી વખતે [[મધ્ય પ્રદેશ]]ના [[સિવની]] નજીક કાર અકસ્માતમાં ૧૯૪૮માં તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite news |title=आज का इतिहास: आज है सुभद्रा कुमारी चौहान की पुण्यतिथि |url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-death-anniversary-of-subhadra-kumari-chauhan/499045 |work=Zee Hindustan |date=15 February 2019 |language=hi}}</ref> ==કારકિર્દી== સુભદ્રાકુમારીએ હિન્દી કવિતામાં ઘણી લોકપ્રિય કૃતિઓ લખી હતી. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત રચના ''ઝાંસી કી રાની'' છે, જે [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ]]ના જીવનનું વર્ણન કરતી ભાવનાત્મક રચના છે.<ref>{{cite news |last1=STP Team |title=Khoob Ladi … The Poem That Captures The Bravery Of Jhansi Ki Rani |url=https://www.shethepeople.tv/sepia-stories/khoob-ladi-the-poem-that-captures-the-bravery-of-jhansi-ki-rani/ |access-date=11 July 2021 |work=SheThePeople.TV |date=September 5, 2019}}</ref> કવિતામાં બ્રિટિશ ભારત અને [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]માં લક્ષ્મીબાઈની ભૂમિકા તેમજ રાણીના જીવનનું ભાવનાત્મક રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Rathi 2017" /><ref>{{cite web|title=Poems of Bundelkhand|url=http://www.bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|website=www.bundelkhand.in|publisher=Bundelkhand.In|access-date=27 June 2017|archive-date=20 એપ્રિલ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420141504/https://bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|url-status=dead}}</ref> કવિતાના પ્રત્યેક અંતરામાં પુનરાવર્તિત થતી જાણીતી પંક્તિઓ આ મુજબ છે: {{Quote|बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी,<br> खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।।<ref>{{cite web|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Jhansi ki rani|url=https://www.poemhunter.com/poem/hindi-poem-khub-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi/|website=www.poemhunter.com|publisher=Poem hunter|access-date=27 June 2017}}</ref>}} ''ઝાંસી કી રાની'' અને તેમની અન્ય કવિતાઓ: ''જલિયાંવાલા બાગ મેં બસંત''<ref name="Rathi 2017" />,''વીરો કા કૈસા હો બસંત''<ref>{{cite web |title=वीरों का कैसा हो वसंत - सुभद्रा कुमारी चौहान |url=http://www.anubhuti-hindi.org/sankalan/vasanti_hava/veeronka.htm |website=www.anubhuti-hindi.org |access-date=15 August 2021}}</ref>, ''રાખી કી ચુનૌતી'', અને ''વિદા''<ref>{{cite web |title=विदा / सुभद्राकुमारी चौहान - कविता कोश |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |website=kavitakosh.org |access-date=15 August 2021 |language=hi |archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901170500/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> ખુલ્લેઆમ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિશે વાત કરે છે. કહેવાય છે કે તેમની આ રચનાઓએ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]માં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનોને પ્રેરણા આપી હતી. ''ઝાંસી કી રાની'' કવિતાનો પ્રારંભિક અંતરો આ પ્રમાણે છે: {{quote box | border=2px | align=center | bgcolor = Cornsilk | title=झाँसी की रानी | halign=center | width = 33% | quote=<poem> सिंहासन हिल उठे राजवंशों ने भृकुटी तानी थी, बूढ़े भारत में भी आई फिर से नयी जवानी थी, गुमी हुई आज़ादी की कीमत सबने पहचानी थी, दूर फिरंगी को करने की सबने मन में ठानी थी। चमक उठी सन सत्तावन में, वह तलवार पुरानी थी, बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी, खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।। </poem> |salign=right |author=Opening stanza of ''Jhansi ki Rani'' in Hindi }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> sinhasan hil uthe, rajavanshon ne bhrikuti tani thi, boodhhe bharat mein bhi aayi, phir se nayi jawaani thi, gumi hui azadI ki keemat sab ne pahachani thi, door firangi ko karne ki sab ne mann mein thani thi. chamak uthi san sattawan mein, woh talwaar puraani thi, bundele harbolon ke munh ham ne sunI kahani thi, khoob ladi mardani woh to jhansI wali rani thi. </poem> |salign=right |author=Roman transliteration using [[ITRANS]] }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> The thrones shook and royalties scowled Old India was re-invigorated with new youth People realised the value of lost freedom Everybody was determined to throw the foreigners out The old sword glistened again in 1857 This story we heard from the mouths of Bundel bards Like a man she fought, she was the Queen of Jhansi </poem> |salign=right |author=English translation }} સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણે હિન્દીની ખડીબોલીમાં {{efn-ua|દિલ્હી અને તેની આસપાસ બોલાતી અનેક ઇન્ડો-આર્યન બોલીઓ.}} સાદી, સ્પષ્ટ શૈલીમાં લખ્યું હતું. તેમણે શૌર્યપૂર્ણ કવિતાઓ ઉપરાંત બાળકો માટે કવિતાઓ પણ લખી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે મધ્યમ વર્ગના જીવન પર આધારિત કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પણ લખી હતી. ==સર્જન== ===કાવ્ય સંગ્રહ=== * ખિલૌનેવાલા * ત્રિધારા * મુકુલ (૧૯૩૦) * યે કદમ્બ કા પેડ * સીધે-સાદે ચિત્ર (૧૯૪૬) * મેરા નયા બચપન (૧૯૪૬) * બિખરે મોતી (૧૯૩૨) * ઝાંસી કી રાની ===ટૂંકી વાર્તાઓ=== * હિંગવાલા ==વિરાસત== ભારતીય તટરક્ષક દળના એક જહાજને સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece India, Pakistan plan hotline on maritime security - NATIONAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512215549/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece |date=2014-05-12 }}. ''The Hindu'' (April 29, 2006). Retrieved on 2018-12-13.</ref> <ref name=tiwari199p137 /> [[મધ્ય પ્રદેશ]] સરકારે [[જબલપુર]]ની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કચેરી સામે તેમની પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી. ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૬ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 Indian Postage Stamps | Commemorative | Definitive | Miniature Sheets | Sheetlets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901170510/https://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 |date=2021-09-01 }}. Stampsathi.in. Retrieved on 2018-12-13.</ref> ૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૧ના રોજ સર્ચ એન્જિન ગૂગલે સુભદ્રા કુમારીને તેમની ૧૧૭મી જન્મજયંતિ પર ગૂગલ ડૂડલ સાથે યાદ કર્યા હતા.<ref name="Subhadra Kumari on Google Doodle">{{cite web | title=Google Honours India's First Woman Satyagrahi, Subhadra Kumari Chauhan, With A Doodle | website=NDTV | date=16 August 2021 | url=https://ndtv.com/india-news/google-honours-indias-first-woman-satyagrahi-subhadra-kumari-chauhan-with-a-doodle-2511195%3famp=1&akamai-rum=off | access-date=16 August 2021 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગૂગલે ટિપ્પણી કરી હતી કે: “સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણની કવિતા ઐતિહાસિક પ્રગતિના પ્રતીક તરીકે ઘણા ભારતીય વર્ગખંડોમાં મુખ્ય છે, જે ભાવિ પેઢીઓને સામાજિક અન્યાય સામે ઉભા થવા અને રાષ્ટ્રના ઇતિહાસને આકાર આપતા શબ્દોની ઉજવણી કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.”<ref name="Subhadra Kumari Chauhan's Google Doodle">{{cite web | title=Subhadra Kumari Chauhan's 117th Birthday | date=16 August 2021 | url=https://www.google.com/doodles/subhadra-kumari-chauhans-117th-birthday | access-date=16 August 2021}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} ==પૂરક વાંચન== * {{cite book |title=Handbook of Twentieth-century Literature of India |author=Nalini Natarajan, Emmanuel Sampath Nelson |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |url=https://books.google.com/books?id=vfSPI2irzUgC&q=subhadra+kumari+chauhan&pg=PA146 }} *{{cite book |author=Experts, Saraswati|title=Purak Pustak Series: Amrit Sanchay-Subhadra Kumari Chauhan |year=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-997-2 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Purak_Pustak_Series_Amrit_Sanchay_Subhad/vms_DAAAQBAJ |language=hi}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Subhadra Kumari Chauhan|સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027173647/http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art31/women6.htm |date=27 October 2009 |title=Great Women of India - SUBHADRA KUMARI CHAUHAN (1904-1948)}} * [https://web.archive.org/web/20130118033310/http://www.historytalking.com/hindi.htm ઝાંસી કી રાની કવિતાની ટૂંકી નોંધ અને પાઠ] * [http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- ઝાંસી કી રાની કાઝી મુહમ્મદ અહકમ દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514155147/http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- |date=2011-05-14 }} * [http://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/subhadrakumari-chauhan.html ''ભારત દર્શન માં સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' [[શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] eqmfkss1s8sgssw0cfyktfkshjmqvu2 0 134874 905916 830320 2026-09-30T17:20:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905916 wikitext text/x-wiki '''૧૯૧૫ લાહોર ષડ્‌યંત્ર કેસ સુનાવણી''' અથવા '''પ્રથમ લાહોર ષડ્‌યંત્ર કેસ''' એ લાહોર (તે સમયે બ્રિટિશ ભારતના અવિભાજિત પંજાબનો ભાગ) અને સંયુક્ત પ્રાંત (યુનાઈટેડ પ્રોવિનન્સ)માં ૨૬ એપ્રિલથી ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૫ દરમિયાન ગદરના નિષ્ફળ કાવતરા બાદ થયેલી શ્રેણીબદ્ધ ખટલાઓની હારમાળા હતી. કુલ નવ કેસ હતા. આ સુનાવણી સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૧૫ (ડિફેન્સ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ ૧૯૧૫) હેઠળ રચાયેલી વિશેષ ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી હતી.<ref name="Gill2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z0SOfZwnXZIC&dq=Lahore+Conspiracy+Case+trial+1915&pg=PA94|title=Trials that Changed History: From Socrates to Saddam Hussein|last=Gill|first=M. S.|date=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-797-8|location=New Delhi|pages=92–99|language=en}}</ref> <ref name="Sohi2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fCnnAwAAQBAJ&dq=first+lahore+conspiracy+case+1915&pg=PA182|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|last=Sohi|first=Seema|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-937624-7|pages=182|language=en}}</ref> <ref name="Sahni2012">{{Cite journal|last=Sahni|first=Binda|date=1 May 2012|title=Effects of Emergency Law in India 1915-1931|url=https://www.eiu.edu/studiesonasia/documents/seriesIV/Sahni_Studies_Oct2012.pdf|journal=Studies on Asia|language=en|location=Rochester, NY|access-date=21 ઑગસ્ટ 2022|archive-date=15 જુલાઈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715172430/https://www.eiu.edu/studiesonasia/documents/seriesIV/Sahni_Studies_Oct2012.pdf|url-status=dead}}</ref> કુલ ૨૯૧ દોષિત કાવતરાખોરોમાંથી, ૪૨ને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી હતી, ૧૧૪ને આજીવન કેદની સજા અને ૯૩ને વિવિધ શરતોની કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. સુનાવણીમાં ૪૨ આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૫૨ વ્યક્તિઓને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ કાવતરાનો પર્દાફાશ થવાથી સંયુક્ત પ્રાંતમાં હિંદુ જર્મન કાવતરા કેસની સુનાવણીની શરૂઆત પણ જોવા મળી હતી. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == *[https://www.worldcat.org/title/ghadr-partys-lahore-conspiracy-case-1915-judgment/oclc/84681509 ''Ghadr Party's Lahore conspiracy case: 1915 judgment'']. A A Irvine, Thomas Peter Ellis, Sheo Narain. Archana Publications, Berkeley, CA, U.S.A. (2006). {{OCLC| 84681509}} *[https://web.archive.org/web/20250123150639/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=23166&page=1&CategoryID=6&Searched=W3GX Panjab Digital Library] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] mqyhemavexsadrcpzwsvfcv8sv8aaa0 0 137418 905930 904949 2026-09-30T20:29:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905930 wikitext text/x-wiki '''સ્વતંત્ર પક્ષ''' એક ભારતીય શાસ્ત્રીય ઉદારવાદી રાજકીય પક્ષ હતો, જે ૧૯૫૯થી ૧૯૭૪ સુધી અસ્તિત્વમાં હતો. [[સી. રાજગોપાલાચારી|સી. રાજગોપાલાચારીએ]]<ref>{{Cite web|last=Rajagopalachari|first=C.|date=2016-07-16|title=C. Rajagopalachari {{!}} Why Swatantra?|url=https://www.livemint.com/Sundayapp/XlvTGlfJcdJu9mQGZcksTI/C-Rajagopalachari--Why-Swatantra.html|access-date=2019-03-24|website=Mint|language=en}}</ref> [[જવાહરલાલ નેહરુ|જવાહરલાલ નેહરુના]] વર્ચસ્વવાળી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસના]] વધુને વધુ [[સમાજવાદ|સમાજવાદી]] અને આંકડાકીય દૃષ્ટિકોણને પહોંચી વળવાની પ્રતિક્રિયામાં તેની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Erdman 2007 p. 75"> {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BkLbuvY8HwEC&pg=PA75|title=The Swatantra Party and Indian Conservatism|last=Erdman|first=H.L.|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0521049801|series=Cambridge South Asian Studies|pages=2, 62–63, 75|access-date=2019-07-02}}</ref> તેમાં સંખ્યાબંધ પ્રતિષ્ઠિત નેતાઓ હતા, જેમાં મોટા ભાગના જૂના કોંગ્રેસીઓ હતા. ઉદાહરણ તરીકે, [[સી. રાજગોપાલાચારી|ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી]], ટંગુતુરી પ્રકાશમ પંતુલુ, [[મીનુ મસાણી|મીનુ]] મસાણી, એનજી રંગા, દર્શન સિંહ ફેરુમાન,<ref name="sa">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC|title=Sikh Achievers|last=Singh|first=Ranjit|date=2008|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=978-8170103653|location=New Delhi, India|pages=36&ndash;37}}</ref><ref name="sh">{{Cite web|title=Darshan Signh Pheruman (1885&ndash;1969)|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/pheruman.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105014455/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/pheruman.html|archive-date=5 January 2015|access-date=20 January 2015}}</ref> ઉધમ સિંહ નાગોકે<ref>{{Cite web|title=Fifty Years of Punjab Politics (1920-70)|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2123&page=1&CategoryID=1&Searched=W3GX|access-date=2019-07-21|website=[[Panjab Digital Library]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106204510/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2123&page=1&CategoryID=1&Searched=W3GX|archive-date=2019-01-06|url-status=dead}}</ref> અને [[કનૈયાલાલ મુનશી|કન્હૈયાલાલ મુનશી]]. પક્ષની રચના માટે ઉશ્કેરણી એ ડાબેરી વળાંક હતો જે કોંગ્રેસે અવડી <ref>{{Cite web|last=Ramakrishnan|first=Venkitesh|date=2012-09-22|title=Long way from Avadi|url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2919/stories/20121005291902500.htm|access-date=2019-08-12|website=frontline.thehindu.com}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને નાગપુરના ઠરાવોમાં લીધો હતો. સ્વતંત્ર પક્ષ "લાયસન્સ રાજ" નાબૂદ કરીને બજાર આધારિત અર્થવ્યવસ્થાની હિમાયત કરતો હતો, જો કે તેણે અનિયંત્રિત બજાર જેવી નીતિઓનો વિરોધ કર્યો હતો. સ્વતંત્રને ભારતીય રાજકીય સ્પેક્ટ્રમના આર્થિક જમણેરી સ્થળ પર માનવામાં આવે છે, પણ તે હિંદુ-રાષ્ટ્રવાદી [[ભારતીય જનસંઘ|ભારતીય જનસંઘની]] જેમ ધર્મ-આધારિત પક્ષ ન હતો. ૧૯૬૦માં રાજગોપાલાચારી અને તેમના સાથીદારોએ ૨૧ મુદ્દાનો ઢંઢેરો તૈયાર કર્યો હતો; જેમાં [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|આઝાદીની લડત]] દરમિયાન નેહરુના સહયોગી અને અત્યાર સુધી કોંગ્રેસીઓ હોવા છતાં સ્વતંત્રતાની રચના શા માટે કરવી પડી હતી તે વર્ણવ્યું હતું.<ref>[http://www.liberalpartyofindia.sabhlokcity.com/party/21prin.doc The 21 Principles of the Swatantra Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226113745/https://www.liberalpartyofindia.sabhlokcity.com/party/21prin.doc |date=2022-12-26 }}. 1959.</ref> વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ સ્વતંત્ર પક્ષની ખૂબ ટીકા કરતા હતા, અને પક્ષને "પ્રમુખો, કિલ્લાઓ અને જમીનદારોના મધ્યમ યુગના" તરીકે ઓળખાવતા હતા.<ref>Erdman, 1963–64.</ref> == ભારતની સ્વતંત્ર પાર્ટી == <gallery widths="150" heights="150" mode="nolines"> ચિત્ર:Chakravarthi Rajagopalachari.jpg|[[C. Rajagopalachari|સી. રાજગોપાલાચારીએ]] સ્વતંત્ર પાર્ટીની સ્થાપના કરી હતી. અગાઉ, તેઓ ભારતના છેલ્લા [[Governor-General of India|ગવર્નર-જનરલ હતા]] અને ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર, [[Bharat Ratna|ભારત રત્નના]] પ્રથમ પ્રાપ્તકર્તાઓમાંના એક હતા. ચિત્ર:NG Ranga 2001 stamp of India.jpg|[[N. G. Ranga|એનજી રંગા]] સ્વતંત્ર પાર્ટીના સ્થાપક સભ્ય હતા અને ઘણા વર્ષો સુધી તેના પ્રમુખ હતા. ચિત્ર:Maharani-gayatri-devi.jpg|[[Jaipur|જયપુરની]] મહારાણી અને [[Cooch Behar|કૂચ બિહારની]] રાજકુમારી [[Gayatri Devi|ગાયત્રી દેવી]] સ્વતંત્ર પાર્ટીમાં સફળ રાજનેતા હતા. ચિત્ર:bezawada ramachandra reddy.jpg|[[Bezawada Ramachandra Reddy|બેઝાવાડા રામચંદ્ર રેડ્ડી]] સ્વતંત્ર પાર્ટીના સ્થાપક સભ્ય હતા. </gallery> === ચૂંટણી ઇતિહાસ === ૧૯૬૨ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં, તેની રચના પછીની પ્રથમ ચૂંટણીમાં, સ્વતંત્રને કુલ મતોના ૭.૮૯ ટકા મત મળ્યા અને ત્રીજી લોકસભા (૧૯૬૨-૬૭)માં ૧૮ બેઠકો જીતી. તે ચાર રાજ્યો - બિહાર, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને ઓરિસ્સામાં પ્રભુત્વ ધરાવતા કોંગ્રેસના મુખ્ય વિરોધ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. ૧૯૬૭માં આગામી સામાન્ય ચૂંટણી સુધીમાં, સ્વતંત્ર ભારતના કેટલાક ભાગોમાં નોંધપાત્ર બળ બની ગયું હતું; તેણે ૮.૭ ટકા મતો જીત્યા અને ૪૪ બેઠકો સાથે ચોથી લોકસભા(૧૯૬૭-૭૧)માં એકમાત્ર સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો. ૧૯૭૧માં સ્વતંત્ર પક્ષ મહાગઠબંધનમાં જોડાયો, જેનો હેતુ વડા પ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા ગાંધીને]] હરાવવાનો હતો. પાર્ટીએ ૩% મત મેળવીને આઠ બેઠકો મેળવી. પછીના વર્ષે ૧૯૭૨માં તેના સ્થાપક રાજગોપાલાચારીનું અવસાન થયું, અને સ્વતંત્રતા ઝડપથી ઘટી ગઈ. ૧૯૭૪ સુધીમાં તેના ઘણા સભ્યો ચરણ સિંહની આગેવાની હેઠળના ભારતીય લોકદળમાં જોડાવા સાથે તે વિસર્જન થઈ ગયો. {| class="wikitable" !વર્ષ ! data-sort-type="text" | ચૂંટણી ! પ્રખ્યાત-<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> મત ! બેઠકો |- | ૧૯૬૨ | data-sort-value="1962 Indian general election" | ૧૯૬૨ ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણી | style="text-align:right" | ૭.૯ % | data-sort-value="18" |{{Composition bar|18|494|{{party color|Swatantra Party}}}} <ref>{{Cite web|title=Statistical Report On General Elections, 1962 To The Third Lok Sabha|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718185518/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|archive-date=18 July 2014|access-date=30 April 2014|publisher=Election Commission of India}}</ref> |- | ૧૯૬૭ | data-sort-value="1962 Indian general election" | ૧૯૬૭ ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણી | style="text-align:right" | ૮.૭ % | data-sort-value="44" |{{Composition bar|44|520|{{party color|Swatantra Party}}}} |- | ૧૯૭૧ | data-sort-value="1962 Indian general election" | ૧૯૭૧ ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણી | style="text-align:right" | ૩.૧ % | data-sort-value="8" |{{Composition bar|8|518|{{party color|Swatantra Party}}}} |} == વિચારધારા == === મૂળભૂત સિદ્ધાંતો === સૌપ્રથમ અને અગ્રણી સ્વતંત્ર પક્ષ 'ધર્મ, જાતિ, વ્યવસાય અથવા રાજકીય જોડાણના ભેદ વિના' સામાજિક ન્યાય અને તમામ લોકોની સમાન તક માટે પ્રતિબદ્ધ હતો.<ref name=":0">{{Cite web|title=Statement of Principles of the Swatantra Party, Principle 1|url=https://indianliberals.in/uploads/periodicals/PDF_279_8hshg5Statement%20of%20Principles%20of%20the%20Swatantra%20Party.pdf|access-date=23 December 2017|website=Indian Liberals|archive-date=18 મે 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071223/http://indianliberals.in/uploads/periodicals/PDF_279_8hshg5Statement%20of%20Principles%20of%20the%20Swatantra%20Party.pdf|url-status=dead}}</ref> પક્ષને લાગ્યું કે રાજ્ય દ્વારા ઓછામાં ઓછી હસ્તક્ષેપ સાથે વ્યક્તિઓને મહત્તમ સ્વતંત્રતા આપીને લોકોની પ્રગતિ, કલ્યાણ અને સુખ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. રાજ્યએ તેના હસ્તક્ષેપને બદલે લોકોમાં અન્ય લોકોને મદદ કરવાની ભારતીય પરંપરાને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.<ref name=":0"/> ખાસ કરીને, પક્ષનું માનવું હતું કે રાજ્યએ [[ભારતનું બંધારણ|ભારતના બંધારણ]] દ્વારા બાંયધરી આપેલા મૂળભૂત અધિકારોનું પાલન કરવું જોઈએ અને ખાસ કરીને, જો વ્યક્તિઓની મિલકત જાહેર હેતુઓ માટે હસ્તગત કરવી હોય તો તેને વળતર આપવું જોઈએ. તે નાગરિકોને તેમના બાળકોને તેઓ ઇચ્છે તે રીતે શિક્ષિત કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવામાં પણ માનતો હતો.<ref name=":0"/> તેણે ખાદ્ય ઉત્પાદન વધારવાની જરૂરિયાતને ઓળખી અને ખેડૂતોને જમીનના સંપૂર્ણ અધિકારો અને કૃષિમાં ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહનો આપીને તે કરવાની માંગ કરી.<ref name=":0" /> ઉદ્યોગમાં, તેણે ખાનગી સાહસોને પૂરક બનાવવા અને [[ભારતીય રેલ|રેલ્વે]] જેવી રાષ્ટ્રીય સેવાઓમાં રાજ્યની હાજરીને માત્ર ન્યૂનતમ સુધી ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. તે વેપાર અને વાણિજ્ય પરના નિયંત્રણોને દૂર કરવા માંગતો હતો. જો કે, તે ગેરવાજબી નફો, કિંમતો અને ડિવિડન્ડ સામે પ્રતિબદ્ધ હતો. તે કેપિટલ ગુડ્સ ઉદ્યોગો, ગ્રાહક માલ ઉદ્યોગો અને ગ્રામીણ અને નાના ઉદ્યોગોના વિકાસ પર સમાન ભાર મૂકવામાં માનતો હતો.<ref name=":0" /> કરવેરા અને રાજ્યના ખર્ચના ક્ષેત્રોમાં, તે કરકસરમાં માનતો હતો અને કહે છે કે રાજ્ય દ્વારા લેવામાં આવતો કરવેરો એ વહીવટ અને સામાજિક અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને આગળ ધપાવવા માટે પૂરતો હોવો જોઈએ પરંતુ મૂડી નિર્માણ માટે નહીં; અને ખાનગી રોકાણને દબાવવું જોઈએ નહીં. સરકારે અસાધારણ રીતે મોટી ખાધ ચલાવવાથી અથવા વિદેશી લોન લેવાનું પણ ટાળવું જોઈએ જે ચૂકવવાની દેશની ક્ષમતાની બહાર છે. ખાસ કરીને, તેણે અમલદારશાહીના બિનજરૂરી વિસ્તરણનો પ્રતિકાર કર્યો.<ref name=":0" /> અર્થવ્યવસ્થામાં રાજ્યના હસ્તક્ષેપને ઘટાડવા માટે ઊભા રહીને સ્વતંત્ર પાર્ટીએ શ્રમ માટે વાજબી સોદો, ઉત્પાદકતામાં વધારો કરવા માટે વેતન અને સામૂહિક રીતે સોદાબાજી કરવાનો કામદારોનો અધિકાર મેળવવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી.<ref name=":0"/> તેણે તેમના સભ્યોને તે પક્ષના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાં સમાવિષ્ટ ન હોય તેવા કોઈપણ મુદ્દા પર પ્રશ્ન અને ટીકા કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા પણ આપી.<ref name=":0" /> === અન્ય === પક્ષના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાં વિદેશ નીતિ, રાષ્ટ્રભાષા, રાજ્ય પુનઃરચના અને ધાર્મિક અને સામાજિક સુધારા જેવા અનેક મુદ્દાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા ન હતા.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Erdman|first=Howard L.|date=1963|title=India's Swatantra Party|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_winter-1963-1964_36_4/page/394|journal=Pacific Affairs|volume=36|issue=4|pages=394–410|doi=10.2307/2754685|issn=0030-851X|jstor=2754685}}</ref> પક્ષ સામાન્ય રીતે સામ્યવાદનો વિરોધ કરતો હતો અને ૧૯૬૯માં ભારત સરકારને તે સમયે ભારતમાં ૩ મુખ્ય સામ્યવાદી પક્ષો, જેમ કે સીપીઆઈ, [[ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)|સીપીઆઈ(એમ)]] અને નક્સલવાદીઓ પર સશસ્ત્ર સંઘર્ષો માટે ખુલ્લેઆમ અથવા મૌન સમર્થનને કારણે પ્રતિબંધ મૂકવા વિનંતી કરી હતી, જેને સ્વતંત્ર પક્ષે રાષ્ટ્ર માટે મોટા સુરક્ષા ખતરા તરીકે જોયા હતા.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/archives/from-the-archives-may-13-1969-swatantra-urges-ban-on-communist-parties/article27109515.ece|title=From the Archives (May 13, 1969): Swatantra urges ban on Communist Parties|date=2019-05-13|work=The Hindu|access-date=2019-08-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> વિદેશી બાબતોમાં તેણે [[બિનજોડાણવાદી ચળવળ|બિન-જોડાણ]] અને [[સોવિયેત યુનિયન|યુએસએસઆર]] સાથે ગાઢ સંબંધનો વિરોધ કર્યો અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] અને પશ્ચિમ યુરોપ સાથે ઘનિષ્ઠ જોડાણની હિમાયત કરી.<ref name=":1"/><ref name=":2"/> == ઘટાડો અને વારસો == સ્વાતંત્ર મુખ્યત્વે નિષ્ફળ ગયું કારણ કે ભારતીય રાજકારણમાં મધ્યવાદી પક્ષ માટે હજુ સુધી કોઈ જગ્યા ન'તી. ઉપરાંત, શ્રીમંત અને મધ્યમ ખેડુતો હજી કોંગ્રેસથી સંપૂર્ણ અને અફર રીતે વિમુખ થયા ન હતા, ખાસ કરીને કારણ કે સહકારી ખેતીને કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં મૂકવામાં આવી હતી અને જમીનની ટોચમર્યાદાના કાયદાએ વાસ્તવમાં હાલના હોલ્ડિંગ્સ માટે થોડો ખતરો ઉભો કર્યો હતો. બીજી બાજુ, તેઓ ઘણી સરકારી નીતિઓ અને પગલાંના મુખ્ય લાભાર્થીઓ હતા: જમીનની આવકમાં ઘટાડો અને ગ્રામીણ ધિરાણની જોગવાઈ, સુધારેલ પરિવહન, સિંચાઈ અને વીજળીકરણ સહિત સેવાઓનું વિસ્તરણ. મોટા પ્રમાણમાં, વેપારી વર્ગે શોધી કાઢ્યું કે આયોજન, જાહેર ક્ષેત્ર અને સરકારી નિયમો તેના વિકાસને અવરોધતા નથી અને તેના બદલે, ઘણી બાબતોમાં, તેને વિકાસ કરવામાં મદદ કરે છે. મિશ્ર અર્થતંત્રે પણ તેના વિસ્તરણ માટે પૂરતો અવકાશ છોડી દીધો હતો. સૌથી ઉપર, તેના વિકાસલક્ષી અને સુધારાવાદી એજન્ડાને અનુસરવામાં અડગ હોવા છતાં, નેહરુ સરકાર મિલકતવાળા વર્ગો સાથે વ્યવહાર કરવામાં તદ્દન મધ્યમ અને સમાધાનકારી હતી. રાજકુમારો અને જમીનદારોનો પણ નાશ થયો ન હતો અને તેમને વળતર અને અન્ય આર્થિક રાહતોથી સાંત્વના આપવામાં આવી હતી. છેલ્લે, કોંગ્રેસના જમણેરીઓને સમજાયું કે જ્યાં સુધી [[જવાહરલાલ નેહરુ|નેહરુ]] જીવતા હતા ત્યાં સુધી દેશમાં તેમનું સ્થાન અવિશ્વસનીય હતું; તેથી, તે છોડવા માટે કોઈ ઝોક દર્શાવતો નથી. બીજી બાજુ, જ્યારે ૧૯૬૯માં કોંગ્રેસનું વિભાજન થયું અને કોંગ્રેસ (O) એક રાજકીય બળ તરીકે ઉભરી આવી, ત્યારે સ્વતંત્ર પક્ષ તરીકે સ્વતંત્રનું અસ્તિત્વ અદૃશ્ય થઈ ગયું, કારણ કે કોંગ્રેસ(O) જમણેરી પક્ષ તરીકે વધુ બળવાન હતું.{{સંદર્ભ|date=January 2019}} જ્યારે નાગભૈરવ જય પ્રકાશ નારાયણ, લોકસત્તા પાર્ટીના સ્થાપક-નેતા, 2014 માં પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ તેમની પાર્ટીને "સ્વતંત્ર પાર્ટીના આધુનિક જમાનાના પુનઃમૂર્ત સ્વરૂપ તરીકે જુએ છે", તેમણે જવાબ આપ્યો "મોટા પ્રમાણમાં, હા. . . . સ્વતંત્ર પાર્ટીના સ્થાપકો સ્વપ્નદ્રષ્ટા હતા અને જો ભારત તેમના નેતૃત્વને અનુસરે તો આપણે ચીન આજે આર્થિક રીતે જ્યાં છે ત્યાં રહી શક્યા હોત." <ref>{{Cite web|title=Interviewing Jayaprakash Narayan|url=http://www.newslaundry.com/2014/04/29/interviewing-jayaprakash-narayan/}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજકારણ]] 42vvyi2uxi7iyfhdce3c395gichwjmp 0 144997 905922 862833 2026-09-30T19:05:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905922 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|religion=[[હિંદુ ધર્મ]]|spouse=[[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]]|creator=ચાંદ બરદાઈ|title=કનૌજની રાજકુમારી|family=ગઢવાલ ''(જન્મથી)''<br>ચૌહાણ ''(લગ્નથી)''|relatives=જયચંદ (પિતા)}}'''સંયુક્તા''', '''સંયોગિતા''' અથવા '''સંજુક્તા''' એ [[કન્નોજ|કન્નૌજના]] રાજા જયચંદની પુત્રી અને [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ|પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની]] ત્રણ પત્નીઓમાંની એક હતી. {{Sfn|Cynthia Talbot|2015}} પૃથ્વીરાજ અને સંયુક્તા વચ્ચેની પ્રેમકથા એ ભારતની સૌથી લોકપ્રિય મધ્યયુગીન પ્રેમકથાઓમાંની એક છે, જેનું આલેખના પૃથ્વીરાજ રાસોમાં ચાંદ બરદાઈમાં થયેલું છે. <ref>{{Cite web|title=Prithviraja III|url=http://www.britannica.com/biography/Prithviraja-III|access-date=21 September 2015|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> == દંતકથા == [[ચિત્ર:Turning_Point_of_Indian_History.jpg|thumb| સંયુક્તાનું અપહરણ]] તેમના શાસનના સુવર્ણ કાળ દરમ્યાન પૃથ્વીરાજે ભારતના વિશાળ પ્રદેશોને પોતાના સામ્રાજ્ય સાથે જોડી દીધા હતા, અને તેમની ખ્યાતિ સમગ્ર ઉપખંડમાં અને અફઘાનિસ્તાનમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. ઘણા નાના રાજાઓ તેમની શક્તિથી ઈર્ષ્યા અને અદેખાઈ ધરાવતા હતા. [[કન્નોજ|કન્નૌજના]] રાજા જયચંદનો તેમાંના એક હતા. જયચંદની પુત્રી, સંયુક્તા, એક મજબૂત મનોબળ ધરાવતી છોકરી હતી જે તેની મોહક સુંદરતા માટે જાણીતી હતી. એવું કહેવાય છે કે અન્ય બે રાજકુમારીઓ શશિવ્રતા અને પદ્માવતીની જેમ તે પણ પૃથ્વીરાજના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી, {{Sfn|Cynthia Talbot|2015}} કારણ કે તેની પ્રતિષ્ઠાએ ખૂબ ફેલાયેલી હતી. તે પૃથ્વીરાજ સિવાય કોઈને ઈચ્છતી ન હતી. પૃથ્વીરાજે સંયુક્તાના વિશે સાંભળ્યું હતું અને તેઓ પણ તેના પ્રેમમાં પડ્યા હતા. જોકે, જયચંદ અને પૃથ્વીરાજ હરીફ હતા. <ref>{{Cite web|title=Everything you must know about Sanyogita {{!}} Prithviraj Chauhan's wife history {{!}}|url=https://mahendrasinghbalot.blogspot.com/2020/12/Sanyogita-Prithviraj-Chauhan-wife-history.html|website=Reality of Indian history}}</ref> પોતાની પીઠ પાછળ પાંગરી રહેલા આ પ્રેમ સંબંધ વિશે જાણવા મળતાં, રાજા જયચંદ ગુસ્સે થયા. જયચંદે પૃથ્વીરાજનું અપમાન કરવાનું નક્કી કર્યું અને ૧૧૮૫ માં તેમની પુત્રી માટે સ્વયંવરની વ્યવસ્થા કરી. તેમણે આ સમારંભમાં દૂર-દૂરના રાજવીઓને આમંત્રણ આપ્યું, પૃથ્વીરાજ સિવાય દરેક પાત્ર રાજકુમાર અને રાજાને તેમાં તેડાવ્યા. ત્યારબાદ તેમણે પૃથ્વીરાજની માટીની પ્રતિમા બનાવી, જેને જયચંદના દરબારમાં દ્વારપાલ તરીકે સ્થાપી. પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ, આ સ્વયંવર વિશે સાંભળીને, કન્યાનું અપહરણ કરવાની યોજના ઘડી. સમારંભના દિવસે, સંયુક્તા સ્વયંવરના પ્રખર દાવેદારોની નજરને અવગણીને ઔપચારિક માળા ધારણ કરીને દરબારમાંથી પસાર થઈ. આગળ વધી દરવાજામાંથી પસાર થઈ તેણે પૃથ્વીરાજની પ્રતિમાના ગળામાં માળા પહેરાવી દીધી અને તેને પોતાનો પતિ જાહેર કર્યો. પૃથ્વીરાજ, તે સમયે પ્રતિમાની પાછળ છુપાયેલો હતો, તેણે સંયુક્તાનો હાથ પોતાના હાથમાં પકડી લીધો અને તેને ઘોડા પર બેસાડી અને દિલ્હી લઈ ગયો. આથી રાજા જયચંદ ગુસ્સે થયા. <ref>{{Cite web|last=Kumar|first=Pradeep|date=11 October 2016|title=कैसे बिना आँखों के पृथ्वीराज चौहान ने मुहम्मद गोरी को मार गिराया|url=https://www.newstrend.news/12425/prithviraj-chauhan/|access-date=5 June 2021|website=newstrend.news|publisher=Newstrend|language=Hindi}}</ref> આના કારણે [[દિલ્હી]] અને [[કન્નોજ|કન્નૌજ]] વચ્ચે અણબનાવ થયો હતો, આ અણબનાવનો [[અફઘાનિસ્તાન|અફઘાનિસ્તાનના]] [[મહંમદ ઘોરી|મોહમ્મદ ઘોરીએ]] લાભ લીધો હતો. == ઐતિહાસિકતા == સંયુક્તાની ઐતિહાસિકતા એ વિવાદનો વિષય છે. પૃથ્વીરાજ રાસોએ ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ અવિશ્વસનીય લખાણ છે. આ કૃતિ ૧૬મી સદીથી ક્ષત્રિય શાસકોના આશ્રય હેઠળ સુરક્ષિત હતી. જો કે, દશરથ શર્મા જેવા કેટલાક વિદ્વાનો માને છે કે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના શાસનકાળ દરમિયાન રચાયેલ વધુ વિશ્વસનીય પૃથ્વીરાજ વિજયમાં પણ સંયુક્તાનો સંદર્ભ છે. {{Sfn|Cynthia Talbot|2015}} પૃથ્વીરાજ વિજયના અપૂર્ણ એવા ૧૧મા અધ્યાયમાં [[ગંગા નદી|ગંગા]] નદીના કિનારે રહેતી (સંયુક્તાની જેમ) એક અનામી સ્ત્રી માટેના પૃથ્વીરાજના પ્રેમનું વર્ણન છે. આ સ્ત્રીનો ઉલ્લેખ [[તિલોત્તમા (અપ્સરા)|તિલોત્તમાના]] અવતાર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે, જે એક સુપ્રસિદ્ધ [[અપ્સરા]] (અવકાશી અપ્સરા) છે. જો કે, જો આ મહિલા સંયુક્તા જ હોય તો પણ, પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ દ્વારા થયેલા સંયુક્તાના અપહરણ અને લગ્નને દર્શાવતી પૃથ્વીરાજ રાસોની કથાને સમર્થન આપતા કોઈ નક્કર પુરાવા નથી. {{Sfn|Cynthia Talbot|2015}} == આધુનિક ભારતીય સંસ્કૃતિ == "સંયુક્તા", જેનો અર્થ [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃતમાં]] "સંયુક્ત" થાય છે, તે આધુનિક ભારતમાં એક લોકપ્રિય છોકરીનું નામ છે. પૃથ્વીરાજ ચૌહાણનું જીવન સ્ટાર પ્લસ પર દર્શ્વાયેલા ''ધરતી'' ''કા વીર યોદ્ધા પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ'' નામના ટેલિવિઝન શોનો વિષય છે, તે શ્રેણીમાં સંયોગિતાનું પાત્ર મુગ્ધા ચાફેકર દ્વારા ભજવવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite web|title='My fans want me to do a historical drama', says Mugdha Chaphekar|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/i-and-my-fans-want-me-to-work-in-a-historical-drama-says-mugdha-chaphekar-of-satrangi-sasural-fame|access-date=2022-04-25|website=Free Press Journal|language=en}}</ref> ''રાની સંયુક્તા'' નામની એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ ૧૯૬૨માં બની હતી, પદ્મિની અને [[એમ. જી. રામચંદ્રન|એમ. જી. રામચંદ્રનની]] તેના મુખ્ય પાત્રો હતા. <ref>{{Cite news|title=Rani Samyuktha (1962)|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/tamil-film-rani-samyuktha-1962/article7668441.ece|work=The Hindu|date=19 September 2015|publisher=THG PUBLISHING PVT LTD.|access-date=5 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603132713/https://www.thehindu.com/features/cinema/tamil-film-rani-samyuktha-1962/article7668441.ece|archive-date=3 જૂન 2021|url-status=dead}}</ref> ચંદ્રપ્રકાશ દ્વિવેદીની ૨૦૨૨ માં આવેલી ફિલ્મ ''સમ્રાટ પૃથ્વીરાજમાં'' સંયોગિતાનું પાત્ર માનુષી છિલ્લર દ્વારા નિભાવવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|date=16 November 2019|title=Prithviraj: Akshay Kumar, Manushi Chhilar's historical drama goes on floors; film to release on Diwali 2020|url=https://www.firstpost.com/entertainment/prithviraj-akshay-kumar-manushi-chhilars-historical-drama-goes-on-floors-film-to-release-on-diwali-2020-7655721.html/amp|access-date=30 December 2019|website=The Firstpost}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} === ગ્રંથસૂચિ ===   [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] 1rn0w1261ce3fixbs3o7h5mdbpudcd5 0 145003 905929 905494 2026-09-30T20:01:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905929 wikitext text/x-wiki [[File:Dr Sushila Nayyar, 1947.jpg|thumb|૧૯૪૭માં નાયર]] '''સુશીલા નાયર''' (૧૯૧૪–૨૦૦૧) એક ભારતીય ચિકિત્સક, [[મહાત્મા ગાંધી]]ના આજીવન અનુયાયી અને રાજકારણી હતા. તેમણે ભારતમાં જાહેર આરોગ્ય, તબીબી શિક્ષણ અને સામાજિક અને ગ્રામીણ પુનર્નિર્માણમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=":0">{{Cite book|title=Understanding Gandhi: Gandhians in Conversation with Fred J Blum|url=https://archive.org/details/understandinggan0000unse|last1=Thakkar|first1=Usha|last2=Mehta|first2=Jayshree|date=2011|location=New Delhi|doi=10.4135/9788132106838|isbn=9788132105572}}</ref> તેઓ ગાંધીજીના અંગત ચિકિત્સક અને તેમના આંતરિક વર્તુળના એક મહત્વપૂર્ણ સભ્ય હતા.<ref name=":0" /> તેમના ભાઈ [[પ્યારેલાલ નાયર]] ગાંધીજીના અંગત સચિવ હતા. સ્વતંત્રતા બાદ તેમણે રાજકીય હોદ્દા માટે ચૂંટણી લડી હતી અને ભારતના આરોગ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.jhsph.edu/about/history/heroes-of-public-health/sushila-nayar.html|title=Sushila Nayar|last1=Greer|first1=Spencer|last2=Health|first2=JH Bloomberg School of Public|website=Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|language=en|access-date=2019-03-30}}</ref> ==જીવન== ===પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ=== તેમનો જન્મ ૨૬ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૪ના રોજ ગુજરાતના પંજાબ (વર્તમાન [[પાકિસ્તાન]]) જિલ્લાના એક નાનકડા શહેર કુંજાહમાં થયો હતો.<ref>{{Cite journal|last=Ganapati|first=R.|date=2004|title=Epidemiology of Leprosy|journal=International Journal of Leprosy and Other Mycobacterial Diseases|volume=72|issue=4|pages=491|doi=10.1489/1544-581x(2004)72<491b:eol>2.0.co;2|pmid=15755207 |issn=0148-916X}}</ref> બાળવયમાં જ [[લાહોર]] ખાતે ગાંધીજી સાથેની મુલાકાતથી અને તેમના ભાઈ પ્યારેલાલના ગાંધીજી સાથેના જોડાણને કારણે તેઓ ગાંધીવાદી આદર્શો પ્રત્યે આકર્ષાયા હતા.<ref name=":0" /> તેણી લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કોલેજમાં ચિકિત્સાનો અભ્યાસ કરવા માટે [[દિલ્હી]] આવ્યા હતા, જ્યાંથી તેણે એમબીબીએસ અને એમડીની પદવી મેળવી હતી. કૉલેજના તેમના સમગ્ર દિવસો દરમિયાન તેઓ ગાંધી પરિવારના નિકટના સંપર્કમાં રહ્યા હતા.<ref name=":0" /> === ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન ગાંધીજી સાથે જોડાણ === ૧૯૩૯માં તેઓ પોતાના ભાઈ સાથે જોડાવા માટે સેવાગ્રામ આવ્યા અને તરત જ ગાંધી પરિવારના નિકટના સહયોગી બની ગયા. તેમના આગમનના થોડા સમય પબાદ વર્ધામાં કોલેરા ફાટી નીકળ્યો, અને યુવાન તબીબી સ્નાતકે લગભગ એકલા હાથે રોગચાળાના અટકાવ માટેના પ્રયત્નો કર્યા. ગાંધીજીએ એમની હિંમત અને સેવા પ્રત્યેના સમર્પણની પ્રશંસા કરી અને બી. સી. રૉયના આશીર્વાદથી એમને પોતાના અંગત ચિકિત્સક તરીકે નીમ્યા. ૧૯૪૨માં તેઓ પુનઃ એક વાર ગાંધીજી સાથે જોડાયા અને [[ભારત છોડો ચળવળ]]માં ભાગ લીધો. તે વર્ષે તેણીને અન્ય અગ્રણી ગાંધીવાદીઓ સાથે પૂનાના આગાખાન પેલેસમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૪૪માં એમણે સેવાગ્રામમાં એક નાનકડું દવાખાનું સ્થાપ્યું, પણ થોડા જ વખતમાં એ દવાખાનો વ્યાપ એટલો વધ્યો કે આશ્રમની શાંતિમાં ખલેલ પહોંચી અને પરિણામે એમણે વર્ધામાં ઉદ્યોગપતિ બિરલા દ્વારા દાનમાં અપાયેલા ગેસ્ટહાઉસમાં દવાખાનું ખસેડી લીધું. ૧૯૪૫માં આ નાનકડું ક્લિનિક ઔપચારિક રીતે ''કસ્તુરબા હૉસ્પિટલ'' (હવે ''મહાત્મા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સિસ'') બની ગયું. જોકે, આ સમય ખૂબ જ ભયાવહ હતો; ગાંધીજીની હત્યાના અનેક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં નાથુરામ ગોડસેનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેણે આખરે તેમની હત્યા કરી હતી, અને સુશીલા નાયરે અનેક પ્રસંગોએ આ હુમલાઓની જુબાની આપી હતી. ૧૯૪૮માં તેઓ ૧૯૪૪માં પંચગનીમાં બનેલી ઘટના અંગે કપુર કમિશન સમક્ષ હાજર થયા હતા જેમાં નાથુરામ ગોડસેએ કથિત રીતે ગાંધીજી પર ખંજર વડે હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મહાત્મા ગાંધીના નજીકના સહયોગી હોવાને કારણે સુશીલા નાયર તેમના બ્રહ્મચર્ય કસોટીઓમાં ભાગ લેનારી મહિલાઓમાંના એક હતા.<ref>{{cite book |last1=Adams |first1=Jad |title=Gandhi: Naked Ambition |url=https://archive.org/details/gandhinakedambit0000adam |year=2010 |publisher=Quercus |isbn=9781849162104}}</ref> === શિક્ષણ અને જાહેર સેવા === ૧૯૪૮માં દિલ્હીમાં ગાંધીજીની હત્યા બાદ સુશીલા નાયર અમેરિકા ગયા હતા, જ્યાં તેમણે જ્હોન હોપકિન્સ સ્કૂલ ઓફ પબ્લિક હેલ્થમાંથી જાહેર આરોગ્યમાં બે પદવીઓ મેળવી હતી. ૧૯૫૦માં પાછા ફર્યા બાદ, તેમણે ફરીદાબાદમાં ક્ષય રોગ સેનેટોરિયમની સ્થાપના કરી, જે દિલ્હીની બહારના વિસ્તારમાં આવેલી આદર્શ વસાહત હતી, જેની સ્થાપના સહયોગી ગાંધીવાદી [[કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય|કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાયે]] સહકારી ધોરણે કરી હતી. નાયર ''ગાંધી મેમોરિયલ લેપ્રોસી ફાઉન્ડેશન''ના વડા પણ હતા.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Sushila Nayar, Gandhi's Doctor Who Spent Her Life Giving Medical Care to the Poor|url=https://www.thebetterindia.com/187641/sushila-nayar-doctor-mahatma-gandhi-woman-health-minister-india/|access-date=2021-02-05|website=The Better India|language=en-US}}</ref> == રાજકીય કારકિર્દી == ૧૯૫૨માં તેઓ રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા અને દિલ્હીની ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૫ સુધી તેમણે નહેરુ મંત્રીમંડળમાં આરોગ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૧૯૫૫થી ૧૯૫૬ સુધી દિલ્હી વિધાનસભાના અધ્યક્ષ રહ્યા હતા. ૧૯૫૭માં તેઓ ઝાંસી મતવિસ્તારમાંથી લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા અને ૧૯૭૧ સુધી તેમણે સેવા આપી હતી. તેઓ ૧૯૬૨ થી ૧૯૬૭ દરમિયાન ફરીથી કેન્દ્રીય આરોગ્ય પ્રધાન પદે રહ્યા હતા. કોંગ્રેસના શાસનકાળમાં તેઓ [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સાથે છેડો ફાડીને જનતા પાર્ટી સાથે જોડાયા હતા. ૧૯૭૭માં ઝાંસીથી લોકસભા માટે ચૂંટાયા હતા જ્યારે તેમના નવા પક્ષે ઇન્દિરા ગાંધી સરકારને ઉથલાવીને ઇતિહાસ રચ્યો હતો. ત્યારબાદ તેઓ રાજકારણમાંથી નિવૃત્ત થઈને ગાંધીવાદી આદર્શ પ્રત્યે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી દીધી. તેમણે ૧૯૬૯માં ''મહાત્મા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સિસ''ની સ્થાપના કરી હતી, અને પોતાની ઊર્જાને સંસ્થાને વિકસાવવા અને વિસ્તારવા પૂરતી મર્યાદિત રાખવા માટે તેઓ પ્રતિબદ્ધ રહ્યાં હતાં. == અંગત જીવન અને મૃત્યુ == તેઓ જીવનભર અપરિણીત રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Sahgal|first=Kanav Narayan|date=2020-03-16|title=Sushila Nayar: The Public Health Hero We All Should Know About {{!}} #IndianWomenInHistory|url=https://feminisminindia.com/2020/03/16/sushila-nayar-the-public-health-hero-we-all-should-know-about-indianwomeninhistory/|access-date=2021-02-05|website=Feminism In India|language=en-GB}}</ref> ૩ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ, હૃદયરોગના હુમલાને કારણે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2001/01/04/stories/0204000c.htm|website=The Hindu|title=Sushila Nayyar dead|date=2001-01-04|access-date=2019-03-30}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પુસ્તકો == * ''ધ સ્ટોરી ઑફ બાપુઝ ઇમ્પ્રિસમેન્ટ'' (૧૯૪૪) * ''કસ્તુરબા, વાઇફ ઑફ ગાંધી'' (૧૯૪૮) * ''કસ્તુરબા ગાંધી: અ પર્સનલ રિમેન્સીસ'' (૧૯૬૦) * ''ફેમિલી પ્લાનિંગ'' (૧૯૬૩) * ''રોલ ઑફ વુમન ઇન પ્રોહિબિશન'' (૧૯૭૭) * ''મહાત્મા ગાંધી : સત્યાગ્રહ એટ વર્ક'' (ખંડ-૪) (૧૯૫૧) * ''મહાત્મા ગાંધી: ઇન્ડિયા અવેકડ'', (ખંડ-૫) * ''મહાત્મા ગાંધી : સોલ્ટ સત્યાગ્રહ – ધ વૉટરશેડ'', (ખંડ-૬) * ''મહાત્મા ગાંધી : પ્રીપેરીંગ ફોર સ્વરાજ'', (ખંડ-૭) * ''મહાત્મા ગાંધી: ફાઇનલ ફાઈટ ફોર ફ્રીડમ'', (ખંડ-૮) (૧૯૯૦) * ''મહાત્મા ગાંધી : ધ લાસ્ટ ફેઝ (નવજીવન પબ્લિશિંગ હાઉસ દ્વારા પ્રકાશિત ગાંધીજીના જીવનચરિત્રનો દસમો ગ્રંથ એમના ભાઈ પ્યારેલાલ માટે પૂરો કર્યો હતો.) ==સંદર્ભ== {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] mvupvu3xhlf1614jndynmfy0umej2lk 0 145013 905910 863876 2026-09-30T16:53:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905910 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ | image = Rukmini Lakshmipathi 1997 stamp of India.jpg | birth_date = {{birth date|df=yes|1892|12|6}} | death_date = {{death date and age|df=yes|1951|8|6|1892|12|6}} | spouse = અચંતા | occupation = કાર્યકર્તા, રાજકારણી }} '''રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ''' (૬ ડિસેમ્બર, ૧૮૯૨ – ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૧) એ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળકાર અને [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] સાથે સંકળાયેલા રાજકારણી હતા. તેઓ મદ્રાસ ધારાસભામાં ચૂંટાનારા પ્રથમ મહિલા હતા. તેઓ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં મંત્રી તરીકે સેવા આપનાર પ્રથમ મહિલા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/article244000.ece|title=Historic moments, historic personalities|last=Ramakrishnan|first=T|date=13 March 2010|work=The Hindu|access-date=8 April 2010}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == [[File:Rukmini_Lakshmipathi.jpg|thumb|left]] રુક્મિણીનો જન્મ મદ્રાસ (વર્તમાન ચેન્નાઈ) ખાતે એક ખેડૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેણીના દાદા રાજા ટી. રામરાવ જમીનદાર હતા. તેણીએ મદ્રાસની મહિલા ક્રિશ્ચિયન કૉલેજમાંથી બી.એ.ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે ડૉ. અચંતા લક્ષ્મીપતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref>{{cite book|title=Who's Who in India, Burma & Ceylon|publisher=Who's Who Publishers (India) Ltd., 1941|year=1941|pages=175|url=https://books.google.com/books?id=MFyE_jYD43EC&q=raja+ramrao}}</ref> == કારકિર્દી == === રાજકારણમાં પ્રવેશ === ૧૯૧૧માં તેણીએ મહિલા આંદોલનમાં પ્રવેશ કર્યો અને ભારત સ્ત્રી મહામંડળના સચિવ બન્યા હતા. ૧૯૧૭માં તેઓ ભારતીય મહિલા સંઘ (ડબલ્યુઆઇએ)માં જોડાયા હતા. તેમણે મહિલાઓના ઉત્થાન માટે તેમજ સ્ત્રીશિક્ષણ, બાળલગ્ન અને મહિલાલક્ષી અન્ય સામાજિક સુધારાઓ માટે સંઘર્ષ કર્યો હતો.<ref name="thestoryindia">{{cite web |title=INDIAN LEGENDS Rukmini Lakshmipathi |url=https://thestoryindia.com/2022/01/04/rukmini-lakshmipathi/ |website=thestoryindia.com |access-date=28 March 2024}}</ref> ૧૯૨૦ના દાયકામાં રુક્મિણીએ રાજકારણના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે સ્વદેશી ચળવળમાં ભાગ લીધો અને ખાદી કાંતવાનું શરૂ કર્યું અને યુવતીઓને ખાદી પહેરવા માટે રાજી કરી હતી.<ref name="thestoryindia"/> ૧૯૨૩માં ૩૧ વર્ષની વયે તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]માં જોડાયા અને કોંગ્રેસની યુવા પાંખની રાજકીય પ્રવૃતિઓમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૨૬માં તેમણે પેરિસ ખાતે યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા મતાધિકાર એલાયન્સ કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિ તરીકે હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite book|title=Seminar on Uplift of Women in South India in 20th Century and Suggestions for 2000 A.D.|publisher=Mother Teresa Women's University, Dept. of Historical Studies|year=1987|series=Conferences, seminars, and workshops series|volume=5|pages=83|url=https://books.google.com/books?id=D0AqAAAAYAAJ&q=rukmini+lakshmipathi}}</ref> === સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં ભૂમિકા === ૧૯૩૦માં [[મહાત્મા ગાંધી]]એ બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા મીઠા પર લાદવામાં આવેલા કર સામે મીઠાના સત્યાગ્રહ આંદોલનની શરૂઆત કરી ત્યારે દેશના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ઘણી જગ્યાએ આ પ્રકારના વિરોધ પ્રદર્શનો થયા હતા. [[દાંડી સત્યાગ્રહ]]થી પ્રેરાઈને [[સી. રાજગોપાલાચારી|રાજાજી]]ના નેતૃત્વ હેઠલ મદ્રાસ પ્રેસેડેન્સીના તિરુચીથી વેદનારાયમ સુધીની સત્યાગ્રહ યાત્રાનું આયોજન પસંદ કરેલા ૯૯ સત્યાગ્રહી સાથે કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં રુક્મિણી સહિતની ચાર મહિલાઓએ સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો.<ref name="thestoryindia"/> આ સત્યાગ્રહમાં ભાગ લેવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને એક વર્ષ માટે જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા. મીઠાના સત્યાગ્રહની ચળવળમાં તેઓ પ્રથમ મહિલા કેદી બન્યા હતા.<ref>{{cite book|last=Roy|first=Kalpana|title=Encyclopaedia of violence against women and dowry death in India|publisher=Anmol Publications|year=1999|volume=1|pages=30|isbn=978-81-261-0343-0|url=https://books.google.com/books?id=0uFJjf6iVQwC&dq=rukmini+lakshmipathi&pg=PA30}}{{Dead link|date=માર્ચ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમણે તેમના તમામ સોનાના આભૂષણો હરિજન કલ્યાણ ભંડોળમાં દાન આપી દીધા હતા.<ref name="thestoryindia"/> === રાજકીય સફર === તેમણે ૧૯૩૪માં મદ્રાસ વિધાન પરિષદની પેટા ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવી હતી અને જીત મેળવી હતી.<ref>{{cite book|last=Bhatt |first=B. D. |author2=Sita Ram Sharma |title=Women's education and social development|publisher=Kanishka Pub. House|year=1992|series=Modern education series|pages=343|isbn=978-81-85475-54-7|url=https://books.google.com/books?id=18OeAAAAMAAJ}}</ref> ૧૯૩૭ની ચૂંટણીમાં તેઓ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી ધારાસભામાં ચૂંટાયા હતા. ૧૫ જુલાઈ ૧૯૩૭ના રોજ તેઓ વિધાનસભાના ઉપાધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયાં હતાં. ૧ મે, ૧૯૪૬થી ૨૩ માર્ચ, ૧૯૪૭ દરમિયાન, તેઓ ટી. પ્રકાશમ્ મંત્રીમંડળમાં કેબિનેટ દરજ્જાના જાહેર આરોગ્ય મંત્રી હતા. તેઓ મંત્રીપદ મેળવનાર પ્રથમ (અને એકમાત્ર) મહિલા પ્રધાન હતા.<ref>{{Cite book | title = Justice Party golden jubilee souvenir, 1968 | publisher = Justice Party | year = 1968 | pages =62 | id = ISBN | url= https://books.google.com/books?id=rCZYAAAAMAAJ }}</ref><ref name="kaliyaperumal">{{Cite book| last =Kaliyaperumal| first =M| title =The office of the speaker in Tamilnadu : A study| publisher =Madras University| year =1992| pages =47| url =http://dspace.vidyanidhi.org.in:8080/dspace/bitstream/2009/4880/3/MAU-1992-055-2.pdf| access-date =2024-03-07| archive-date =2011-07-21| archive-url =https://web.archive.org/web/20110721181616/http://dspace.vidyanidhi.org.in:8080/dspace/bitstream/2009/4880/3/MAU-1992-055-2.pdf| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.whereincity.com/india/great-indians/women/rukmini-laxmipathi.php|title=Rukmini Laxmipathi |access-date=12 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/04/stories/2002120400130200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20031109220337/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/04/stories/2002120400130200.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2003|title= Discipline, need of the hour |last=Frederick|first=Prince|date=4 December 2002|work=The Hindu|access-date=12 March 2010}}</ref> ઈ.સ. ૧૯૫૧માં ૫૮ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="thestoryindia"/> ==વિરાસત== ચેન્નઈના એગમોરમાં માર્શલ રોડનું નામ બદલીને તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2005/07/10/stories/2005071012690300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061109004628/http://www.hindu.com/2005/07/10/stories/2005071012690300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2006|title= In Chennai Today |date=10 July 2005|work=The Hindu|access-date=12 March 2010}}</ref> ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની યાદમાં ૧૯૯૭માં એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book|last=Daryanani|first=Mohan B|title=Who's who on Indian stamps|year=1999|pages=219|isbn=978-84-931101-0-9|url=https://books.google.com/books?id=ZZPtAAAAMAAJ&q=rukmini+lakshmipathi}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:૧૮૯૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] 91ivggwvurj50nt8gpmauzpqoywvw5d 0 146531 905921 905037 2026-09-30T18:24:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905921 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = વીરપાંડ્યા કટ્ટબોમ્મન | title = | image = Veerapandiya Kattabomman 1999 stamp of India.jpg | caption = | reign = ૧૭૯૨–૧૬ ઓક્ટોબર ૧૭૯૯ | dynasty = | successor = | father = જગવીરા કટ્ટબોમ્મન નાયકર | mother = અરુમુગથમ્મલ | spouse = જક્કમ્મલ | birth_date = {{birth-date|3 January 1760}} | birth_place = પાંચાલનકુરિચી<br/>(વર્તમાન<br/>તૂતૂકૂડી જિલ્લો,<br/>[[તમિલનાડુ]], [[ભારત]]) | death_date = {{death date and age|df=yes|1799|10|16|1760|1|3}} | death_place = કયતારુ, ((વર્તમાન તૂતૂકૂડી જિલ્લો,<br/>[[તમિલનાડુ]], [[ભારત]]) | date of burial = | place of burial = }} '''વીરપાંડ્યા કટ્ટબોમ્મન'''<ref>{{cite book |last=Narwekar |first=Sanjit |title=Directory of Indian film-makers and films |url=https://books.google.com/books?id=UYUjAQAAIAAJ&q=veerapandiya+katta+brahmana |isbn=9780948911408 |year=1994 }}; {{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/glimpse-into-history/article2272718.ece|title=Glimpse into history|date=20 July 2011|access-date=5 March 2018|work=The Hindu}}; {{cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/01/22/stories/2005012202470100.htm|title=Metro Plus Vijayawada|work=The Hindu|date=22 January 2005|access-date=5 March 2018}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એ ૧૮મી સદીના પોલીગર{{efn-ua|આંધ્ર, કર્ણાટક અને તામિલનાડુમાં પલૈયાક્કર અથવા પોલીગર, પાલેગ્રા (બ્રિટીશ ઉચ્ચાર પ્રમાણે) એક મોટા સાર્વભૌમ માટે એક સામંત તરીકે નાના રાજ્યના ધારકો હતા.}} અને ભારતના તામિલનાડુમાં આવેલા પાંચાલનકુરિચીના<ref>{{cite web |url= https://books.google.com/books?id=XJ8rDwAAQBAJ&dq=Veerapandiya+Kattabomman&pg=PA123 |title= The Valour |page= 117 |date= July 11, 2017|publisher= Educreation Publishing }}</ref><ref>{{cite web |url= https://books.google.com/books?id=9FfSDwAAQBAJ&dq=Veerapandiya+Kattabomman&pg=PT94 |title= Down the Memory Lane|page= All |date= 2020|publisher= Notion Press}}</ref> રાજા હતા. તેઓ બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે લડ્યા હતા અને પુડુકોટ્ટાઇ રાજ્યના શાસક વિજયા રઘુનાથ તોંડાઇમાનની મદદથી બ્રિટિશરોએ તેમના પર કબજો જમાવ્યો હતો અને ૩૯ વર્ષની વયે તેમને ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૭૯૯ના રોજ કયતારુ ખાતે ફાંસીએ લટકાવી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref name=":0">{{cite journal|last=Yang|first=Anand A.|title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2007-11_66_4/page/881|journal=The Journal of Asian Studies |volume=66 |issue=4 |date=November 2007 |pages=881–896 |doi=10.1017/S0021911807001234|jstor=20203235}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == વીરપાંડ્યા કટ્ટબોમ્મનનો જન્મ જગવીરા કટ્ટબોમ્મન નાયકર અને અરુમુગથમ્મલને ત્યાં તેલુગુ મૂળના પરિવારમાં થયો હતો. તેના પિતા જગવીરા પાંચાલનકુરિચીના પોલીગર હતા. તે પાંચાલનકુરિચીના ''બોમ્મુ'' અને ''આથી'' કટ્ટબોમ્મન કુળના હતા. ૩૦ વર્ષની વયે તેમને પાંચાલનકુરિચીના પોલીગર તરીકે તેમના પિતાનો હોદ્દો વારસામાં મળ્યો હતો, અને તેઓ સ્થાનિક ક્ષેત્રના ૪૭મા પોલીગર બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=S |first=Lekshmi Priya |date=2018-01-03 |title=Kattabomman: The Legendary Chieftain Who Didn't Bow Down to the British |url=https://www.thebetterindia.com/126570/kattabomman-legendary-chieftain-didnt-bow-british/ |access-date=2023-08-10 |website=The Better India |language=en-US}}</ref> સ્થાનિક તમિલ લોકોનો ટેકો મેળવવા માટે, તેમના પિતા જગવીરા કટ્ટબોમ્મન નાયકરે તેમના પુત્રનું નામ પાંડ્યા કટ્ટબોમ્મન નાયકર રાખ્યું અને તેમના પોતાના નામ જગવીરાનું ટૂંકું સંસ્કરણ "વીર" ઉમેર્યું હતું. ==પૃષ્ઠભૂમિ== વીરપાંડ્યાએ એક પોલીગર તરીકે કર વસૂલવાનો અને સૈનિકોની ભરતી કરવાનો અધિકાર જાળવી રાખ્યો હતો, બ્રિટિશરો પોલીગરોને ગેરકાયદેસર શાસકો તરીકે જોતા હતા અને તેમની કરવેરાની સત્તાનો અંત લાવવા માંગતા હતા, અને તેમની શક્તિ અને પ્રભાવને ઘટાડવા માંગતા હતા. આ માટે તેઓએ એક નવી કર નીતિ રજૂ કરી, જેના દ્વારા તેઓ કર વસૂલાત દરમિયાન પોલિગરો અને અન્ય વચેટિયાઓને સંપૂર્ણપણે દરકિનાર કરવાનો ઇરાદો ધરાવતા હતા.<ref>{{Cite journal |last=Gilady |first=Lilach |last2=MacKay |first2=Joseph |date=2015-10-20 |title=Bringing the Insurgents Back In: Early Wars in British India |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2013.859143 |journal=Terrorism and Political Violence |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=797–817 |doi=10.1080/09546553.2013.859143 |issn=0954-6553}}</ref> કટ્ટબોમ્મને નવી કર નીતિને અંગ્રેજો દ્વારા સ્થાનિક ક્ષેત્ર પરના તેમના સાર્વભૌમત્વને છીનવી લેવાના પ્રયાસ તરીકે જોઈ અને તેમને સાલિયાણું આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું અને દલીલ કરી હતી કે તેમના ક્ષેત્રમાં લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળને કારણે તેમનો કર માફ કરવો જોઈએ.<ref name=":1">{{Cite web |title=The Panchalankurichi Fort: An Ode to Veerapandiya Kattabomman |url=http://indianculture.gov.in/node/2790151 |access-date=2023-08-10 |website=INDIAN CULTURE |language=en}}</ref> ૧૭૯૮માં કટ્ટબોમ્મન અને તિરુનેલવેલીના તત્કાલીન કલેક્ટર જેક્સન વચ્ચે બાકી કરવેરા અંગે મતભેદ થયો હતો. ત્રણ મહિના બાદ કટ્ટબોમ્મને રામનાથપુરમમાં જેક્સન સાથે મુલાકાત કરી હતી, જ્યાં કંપનીના દળો અને પોલિગર વચ્ચે બોલાચાલી થઇ હતી, જેના પરિણામે કંપનીના દળોના ડેપ્યુટી કમાન્ડર ક્લાર્કનું મૃત્યુ થયું હતું, કટ્ટબોમ્મનેને તપાસ બાદ આ વિવાદમાં નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ૧૭૯૯માં કલેક્ટરને મળવાનો ઇનકાર કર્યા બાદ, બ્રિટિશરોએ મેજર જ્હોન એલેક્ઝાન્ડર બેનરમેનના વડપણ હેઠળ સશસ્ત્ર દળ મોકલ્યું હતું.<ref name=":2">{{Cite web |title=Poolithevar, Kattabomman in TN birth place of India' first war of independence? |url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2021/aug/15/poolithevarkattabomman-in-tn-birth-place-of-india-first-war-of-independence-2344943.html |access-date=2023-08-10 |website=The New Indian Express}}</ref> == લડત == બ્રિટીશરોના આકસ્મિક આક્રમણને ખાળવા કટ્ટબોમ્મનને પાંચાલનકુરિચીમાં પોતાના કિલ્લામાંથી લડત આપી. શરૂઆતમાં તેમના દળો કંપનીના દળોને રોકી રાખવામાં સફળ રહ્યા હતા પરંતુ આખરે કિલ્લો બ્રિટીશ તોપમારા સામે તેમનું સંરક્ષણ કરવામાં અસમર્થ રહ્યો હતો અને તેઓ નજીકના જંગલો તરફ ભાગી ગયા હતા. ૧ ઓક્ટોબર ૧૭૯૯ના રોજ બ્રિટિશરો સાથે સંકળાયેલા એટ્ટાયપુરમના રાજા એટ્ટપ્પન અને પુડુક્કોટ્ટાઇના રાજા વિજયા રઘુનાથ થુંડઇમાનની મદદથી અંગ્રેજોએ તેમની ધરપકડ કરી ત્યાં સુધી તેમણે ગેરિલા અભિયાનથી બ્રિટીશ દળો સામે લડત આપી હતી.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |title=Poolithevar, Kattabomman in TN birth place of India' first war of independence? |url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2021/aug/15/poolithevarkattabomman-in-tn-birth-place-of-india-first-war-of-independence-2344943.html |access-date=2023-08-10 |website=The New Indian Express}}</ref> == ધરપકડ અને ફાંસી == ધરપકડ બાદ કટ્ટબોમ્મનની ૧૫ દિવસ સુધી પૂછતાછ કરવામાં આવી અને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી. ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૭૯૯ના રોજ તેમને કયતારુ ખાતે ફાંસીએ લટકાવી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref name=":1" /> તેમના મૂકબધિર ભાઈ ઉમેદુરાઇ સહિતના તેમના બચી ગયેલા સંબંધીઓની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમને પલયમકોટ્ટાઇના કિલ્લામાં બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા, જો કે ઉમેદુરાઇ નાસી છૂટ્યા હતા અને અન્ય પોલિગરો સાથે જોડાયા હતા અને બ્રિટિશરો સામે લડવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ઓક્ટોબર ૧૮૦૧માં તેમની પણ હાર થઈ અને અંગ્રેજોનો વિરોધ કરનારા અન્ય પોલિગરો સાથે તેમને પણ ફાંસીએ લટકાવી દેવામાં આવ્યા હતા અને પાંચાલનકુરિચીના કિલ્લાને જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /> == વિરાસત == [[File:Kattapomman Memorial.JPG|thumb|left|100px|કયતારુ ખાતે કટ્ટબોમ્મન સ્મારક]] ઇતિહાસકાર સુસાન બેલી કહે છે કે કટ્ટબોમ્મનને સ્થાનિક લોકવાયકામાં રોબિન હૂડ જેવું વ્યક્તિત્વ ગણવામાં આવે છે અને તે કુમ્મી પદ્યસ્વરૂપની કેટલીક પરંપરાગત કથાઓ અને લોકગીતોનો વિષય છે. કયતારુ ખાતે તેમની ફાંસીની સજાનું સ્થળ એક "શક્તિશાળી સ્થાનિક મંદિર" બની ગયું છે અને એક સમયે ત્યાં ઘેટાંની બલિ આપવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite book |title=Saints, Goddesses and Kings: Muslims and Christians in South Indian society, 1700–1900 |url=https://archive.org/details/saintsgoddessesk0000bayl |first=Susan |last=Bayly |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |isbn=978-0-521-37201-5 |page=[https://archive.org/details/saintsgoddessesk0000bayl/page/207 207]}}</ref> તમિલનાડુ સરકારે ૧૯૭૪માં પાંચાલનકુરિચી કિલ્લાનું પુનર્નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name=":1" /> સરકાર દ્વારા કયતારુ ખાતે એક સ્મારકની જાળવણી કરવામાં આવે છે અને પાંચાલનકુરિચી ખાતેના જૂના કિલ્લાના અવશેષો [[ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ]] દ્વારા સંરક્ષિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thoothukudi.tn.nic.in/upinfo/tourism/Panchalankurichi.html|title=Tourism in Thoothukudi district|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=2024-07-02|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051620/http://www.thoothukudi.tn.nic.in/upinfo/tourism/Panchalankurichi.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/jayalalithaa-inaugurates-memorial-for-freedom-fighter-veerapandia-kattaboman/article7332931.ece|title=Jayalalithaa inaugurates memorial for Veerapandia Kattaboman|work=The Hindu|date=19 June 2015}}</ref> ૨૦૦૬માં, તિરુનેલવેલી જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા તેમની જન્મજયંતી પર પાંચાલનકુરિચી ખાતે એક ઉત્સવનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/05/14/stories/2006051410250300.htm|title=Kattabomman festival celebrated|work=The Hindu|date=14 May 2006|access-date=4 March 2018|archive-date=1 ઑક્ટોબર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001063845/http://www.hindu.com/2006/05/14/stories/2006051410250300.htm|url-status=dead}}</ref> શિવાજી ગણેશનને ચમકાવતી તમિળ ભાષાની ફિલ્મ ''વીરપાંડ્યા કટ્ટબોમ્મન'' તેમના જીવન પર આધારિત છે.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/veera-pandya-kattabomman-1959/article7188251.ece |work=The Hindu |title=Veera Pandya Kattabomman 1959 |date=9 May 2015 |first=Randor |last=Guy |access-date=20 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510043441/http://www.thehindu.com/features/cinema/veera-pandya-kattabomman-1959/article7188251.ece |archive-date=10 મે 2015 |url-status=dead}}</ref> કટ્ટબોમ્મનને ફાંસી અપાયાની દ્વિશતાબ્દીની યાદમાં ભારત સરકારે ૧૬ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૯ના રોજ તેમના સન્માનમાં એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.tamilnadupost.nic.in/phil/statmps_f.htm|title=Tamilnadu postal circle&nbsp;— stamps|publisher=Tamil Nadu post}}</ref> વિજયનારાયણમ ખાતેના ભારતીય નૌકાદળના સંચાર કેન્દ્રનું નામ આઇએનએસ કટ્ટબોમ્મન રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/india/ins-kattabomman.htm|publisher=Global security|title=INS Kattabomman}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[વેલુ નાચ્ચિયાર]] * [[ધીરન ચિન્નામલઈ]] ==પૂરક વાંચન== * {{Cite book|last=Sivagnanam|first=M. P.|title=Veerapandiya Kattabomman|year=1940}} * {{cite book|last=Karunakarapandian|first=K.|title=History of People and Their Environs: Essays in Honour of Prof. B.S. Chandrababu|publisher=Bharathi Puthakalayam|year=2011|isbn=978-9-38032-591-0|editor1-last=Ganeshram|editor1-first=S.|chapter=A Political History of Ettayapuram of Thirunelvelli District, Tamil Nadu|editor2-last=Bhavani|editor2-first=C.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=crxUQR_qBXYC&pg=PA369}} * {{cite book|last=Mukund|first=Kanakalatha|url=https://books.google.com/books?id=5BMljBxJXtoC&pg=PA170|title=The View from Below: Indigenous Society, Temples, and the Early Colonial State in Tamilnadu, 1700–1835|publisher=Orient Blackswan|year=2005|isbn=978-8-12502-800-0}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] p1x23cpzgvegpuuwjrhka96q1iq6kwo 0 146697 905936 903982 2026-09-30T21:36:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905936 wikitext text/x-wiki [[File:Gandhi Smriti Delhi.jpg|thumb|right|180px|ગાંધી સ્મૃતિમાં શહીદ સ્તંભ, જ્યાં મહાત્મા ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી.]] '''૩૦ જાન્યુઆરી માર્ગ''' એ નવી દિલ્હી, ભારત ખાતે આવેલ એક માર્ગ છે. તે પહેલાં '''અલ્બુકર્ક રોડ''' તરીકે ઓળખાતો હતો. રસ્તાનું નામ, ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ મોહનદાસ ગાંધીના મૃત્યુની યાદમાં આપવામાં આવ્યું છે. ગાંધીજીએ તેમના જીવનના છેલ્લા પાંચ મહિના (૧૪૪ દિવસ) ૫ તીસ જાન્યુઆરી માર્ગ પર બિરલા હાઉસમાં બિરલા પરિવારના મહેમાન તરીકે વિતાવ્યા હતા.<ref name="Tushar A Gandhi 2007 pp 970-71">{{cite book | first=Tushar A | last=Gandhi | title='Let's Kill Gandhi!': A Chronicle of His Last Days, the Conspiracy, Murder. Investigations and Trial | url=https://archive.org/details/letskillgandhich0000gand | location=New Delhi, Delhi | publisher=Rupa & Co | year=2007 | pages=[https://archive.org/details/letskillgandhich0000gand/page/970 970]–71}}</ref> ૧૯૬૬માં ભારત સરકાર દ્વારા ગાંધીજીની સ્મૃતિને જાળવી રાખવા બિરલા આવાસની ખરીદી કરવામાં આવી હતી.<ref name="Tushar A Gandhi 2007 pp 970-71"/><ref>{{Cite web |url=http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |title=About Us Gandhi Smriti and Darshan Samiti |access-date=31 October 2014 |archive-date=12 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |url-status=dead }}</ref> ગાંધી સ્મૃતિને અડીને, ૬ તીસ જાન્યુઆરી માર્ગ પર, રાષ્ટ્રીય રક્ષા કૉલેજ (નેશનલ ડિફેન્સ કોલેજ ઓફ ઇન્ડિયા) આવેલી છે. દિલ્હીની નાગરિક સંસ્થા, નવી દિલ્હી નગરપાલિકા પરિષદ દ્વારા ૨૦૦૮માં અંદાજિત ₹૭.૬૩ કરોડના ખર્ચે તીસ જાન્યુઆરી માર્ગ, તીસ જાન્યુઆરી લેન અને નજીકના અન્ય વર્તુળોના નવીનીકરણ માટે મોટી યોજનાઓ રજૂ કરાઈ હતી. આ યોજના અંતર્ગત ગાંધી સ્મૃતિના નવા પદયાત્રી માર્ગો, સ્ટ્રીટ લાઇટિંગ, બાગાયતી ખેતી, રસ્તાઓની બંને બાજુએ સિંચાઈ લાઇનોના આયોજન ઉપરાંત તીસ જાન્યુઆરી માર્ગ, ગાંધી સ્મૃતિ અને ક્લેરિજ હોટેલની સામેથી કાર અને બસ પાર્કિંગને તીસ જાન્યુઆરી લેનમાં ખસેડવાનો સમાવેશ થતો હતો, જ્યાં નવા પાર્કિંગ વિસ્તારો વિકસાવવાના હતા.<ref name="jha 2008">{{cite news|last1=Jha|first1=Manisha|title=A makeover for Gandhi Smriti|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/a-makeover-for-gandhi-smriti/article1203895.ece|accessdate=31 October 2014|publisher=Hindu|date=18 February 2008}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] [[શ્રેણી:માર્ગ સ્ટબ]] dh54scy7j50rixffs06sm6blm7mykol 0 149453 905915 902172 2026-09-30T17:14:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905915 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = લલિતા પવાર | honorific_suffix = | image = Lalita Pawar (1916—1998).jpg | image_size = 180px | caption = | birth_name = અંબા લક્ષમણ રાવ સગુન | birth_date = {{birth date|1916|4|18|df=y}} | birth_place = યેવલા, નાસિક, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ કાળનું ભારત | death_date = {{Death date and age|1998|2|24|1916|4|16|df=y}} | death_place = પુના, [[મહારાષ્ટ્ર]], ભારત | years_active = ૧૯૨૮-૧૯૯૭ | height = | children = 1 | awards = ૧૯૬૦: સહાયક અભિનેત્રીનું સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર - અનાડી (૧૯૫૯)<br/>૧૯૬૧: સંગીત નાટાક અકાદમી પુરસ્કાર - અભિનય }} '''લલિતા પવાર''' (૧૮ એપ્રિલ ૧૯૧૬-૨૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮) એક સફળ [[ભારત|ભારતીય]] અભિનેત્રી હતા, જેઓ પાછળથી એક ચરિત્ર અભિનેત્રી તરીકે પ્રખ્યાત થયા હતા. તેમણે હિન્દી, મરાઠી અને [[ગુજરાતી સિનેમા]] મળીને ૭૦૦ થી વધુ ફિલ્મોમાં અભિનય આપ્યો. તેમણે ૭૦ વર્ષથી વધુની સૌથી લાંબી અભિનય કારકિર્દીનો ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ બનાવ્યો છે. પવારને કોમેડી-ડ્રામા ''અનાડી'' માં તેમના અભિનય માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર મળવ્યો હતો. તેમણે ભાલાજી પેંઢારકર દ્વારા નિર્મિત ''નેતાજી પાલકર'' (૧૯૩૮), ન્યૂ હાના પિક્ચર્સની ''સંત દામાજી'', વી. એસ. ખાંડેકર દ્વારા લિખિત નવયુગ ચિત્રપટની ''અમૃત'' અને છાયા ફિલ્મ્સની ''ગોરા કુંભાર'' જેવી સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. તેઓની અન્ય યાદગાર ભૂમિકાઓ : ''અનાડી'' (૧૯૫૯), ''શ્રી ૪૨૦'' અને ''મિસ્ટર એન્ડ મિસિસ ૫૫'' ફિલ્મોમાં અને રામાનંદ સાગરની ટેલિવિઝન મહાકાવ્ય માલિકા ''[[રામાયણ]]'' [[મંથરા]] તરીકેની હતી.<ref>{{Cite news|title=Bollywood's most dangerous mother-in-law, a slap caused eye light|url=https://aajtak.intoday.in/story/throwback-story-of-veteran-actress-lalita-pawar-on-her-death-anniversary-tmov-1-986135.html|publisher=[[Aaj Tak]]|date=24 February 2018}}</ref> == જીવનચરિત્ર == તેમનો જન્મ ૧૮ એપ્રિલ ૧૯૧૬ના દિવસે અંબા લક્ષ્મણ રાવ સાગુન તરીકે [[નાસિક]]<nowiki/>ના [[યેવલા|યેવલાના]] એક રૂઢિચુસ્ત પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા લક્ષ્મણ રાવ શગુન રેશમ અને સુતરાઉ ચીજવસ્તુઓના સમૃદ્ધ વેપારી હતા. તેમણે નવ વર્ષની ઉંમરે ફિલ્મ ''રાજા હરિશ્ચંદ્ર'' (૧૯૨૮) માં અભિનય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને બાદમાં સાત દાયકા સુધી એટલે કે તેમના જીવનના અંત સુધી ચાલેલી કારકિર્દી દરમ્યાન તેમણે મૂંગી ફિલ્મોથી શરૂ કરી અને ૧૯૪૦થી શરૂ થયેલી બોલતી ફિલ્મોમાં મુખ્ય ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. તેમણે ''કૈલાશ'' (૧૯૩૨) નામની એક મૂંગી ફિલ્મમાં સહ-નિર્માર્તિ હતા અને તેમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. બાદમાં ૧૯૩૮માં બીજી ફિલ્મ ''દુનિયા ક્યા હૈ'' નિર્માણ કર્યું હતું, જે એક બોલતી ફિલ્મ હતી. [[ચિત્ર:Lalita_Pawar_in_film,_Himmat-e-Marda_(1935).jpg|right|thumb|225x225px|ફિલ્મ ''હિમ્મત-એ-મર્દા'' (૧૯૩૫) માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતી લલિતા પવાર.]] ૧૯૪૨માં ફિલ્મ '''જંગ-એ-આઝાદી''<nowiki/>'ના એક દ્રશ્યના ભાગરૂપે અભિનેતા માસ્ટર ભગવાને તેમને સખત થપ્પડ મારવાની હતી. એક નવા અભિનેતા હોવાને કારણે, તેમણે આકસ્મિક રીતે તેમને ખૂબ જ જોરથી થપ્પડ મારી હતી, જેના પરિણામે ચહેરાનો લકવો અને ડાબી આંખની નસ ફાટી ગઈ હતી. ત્રણ વર્ષની સારવાર પછી, તેમની ડાબી આંખમાં ખામી આવી ગઈ હતી, તેથી તેમણે મુખ્ય ભૂમિકાઓ છોડી દેવી પડી હતી, અને ચરિત્ર ભૂમિકાઓ તરફ વળવું પડ્યું હતું, આ ભૂમિકાઓ કરી તેમણે આગળ જતા જીવનમાં ઘણી ખ્યાતિ મેળવી હતી.<ref>{{Cite web|title=Lalita Pawar – Memories|url=http://cineplot.com/lalita-pawar-memories/|publisher=cineplot.com}}</ref>તેમણે પૈડી જયરામ, ત્રિલોક કપૂર, ગજાનન જાગીરદાર વગેરે જેવા યુગના ટોચના નાયકો સાથે પણ મુખ્ય અભિનેત્રીની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ ખાસ કરીને માતાની ,પ્રભાવી મહિલાના પાત્રો અથવા સાસુની ભૂમિકા ભજવવા માટે જાણીતા હતા. તેમણે [[રાજ કપૂર]] સાથે '''અનાડી''<nowiki/>' (૧૯૫૯) માં કડક પણ દયાળુ શ્રીમતી એલ. ડીસૂઝાની ભૂમિકા પણ ભજવી હતી. આ ફિલ્મમાં ઋષિકેશ મુખર્જીના નિર્દેશન હેઠળ, તેમણે તેમનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન આપ્યું, જેના માટે તેમને ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો એવોર્ડ મળ્યો. આ ઉપરાંત, પ્રોફેસર (૧૯૬૨) અને [[રામાનંદ સાગર]] ટેલિવિઝન માલિકા ''રામાયણમાં'' કપટી કુબડિયા [[મંથરા]] ની ભૂમિકા ભજવી. ૧૯૬૧માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ભારતીય સિનેમાની પ્રથમ મહિલા તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|title=Lalita Pawar – Memories|url=http://cineplot.com/lalita-pawar-memories/|publisher=cineplot.com}}</ref> == અંગત જીવન == તેમના પ્રથમ લગ્ન ગણપતરાવ પવાર સાથે થયા હતા. તેમની નાની બહેન પતિના આડા સંબંધોની જાણ થતા આ લગ્નનો અંત્ આવ્યો. બાદમાં તેમણે બોમ્બેના અંબિકા સ્ટુડિયોના ફિલ્મ નિર્માતા રાજપ્રકાશ ગુપ્તા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમનો પુત્ર જય પવાર નિર્માતા બન્યો અને મંઝિલ જેવી ફિલ્મોમાં તેમની સાથે કામ કર્યું. જય પવારને ૨ પુત્રો સંજય પવાર અને મનોજ પવાર હતા. તેઓ અને તેમના પતિ તેમના પુત્ર સંજય પવાર અને પ્રપૌત્રીઓ અનુષ્કા અને આન્યા પવાર સાથે મુંબઈના જુહુમાં રહેતા હતા. ૨૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૮ના રોજ પુણેના ઔંધમાં તેમનું અવસાન થયું, તેઓ મોંના કેન્સરને કારણે થોડા સમય માટે ત્યાં રહી રહ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/theprint-profile/lalita-pawar-bollywoods-wicked-mother-in-law-who-we-all-loved-to-hate/222805/|title=Lalita Pawar — Bollywood's wicked mother-in-law who we all loved to hate|work=The Print|date=18 April 2019|access-date=11 May 2024}}</ref> == પસંદ કરેલ ફિલ્મોગ્રાફી == {| class="wikitable" !વર્ષ !ફિલ્મ !પાત્ર |- |1941 |''અમૃત'' |સીતા <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&q=amrit+1941+film|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Rajadhyaksha|first=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|date=2014-07-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-94318-9|language=en}}</ref> |- |1944 |''રામ શાસ્ત્રી'' |આનંદીબાઈ (પેશ્વા રઘુનાથરાવ પત્ની) |- |1950 |''દહેજ'' |શ્રીમતી બિહારીલાલ (સૂરજની માતા) |- |1951 |''અમર ગીત'' |વિતાબાઇ |- | rowspan="2" |1952 |''દાગ'' |શંકર ([[દિલીપ કુમાર]] માતા) |- |''પાર્ચેન'' |બડી રાની |- | rowspan="2" |1955 |''શ્રી ૪૨૦'' |ગંગા માઈ |- |''શ્રી અને શ્રીમતી ૫૫'' |અનિતાની કાકી સીતા દેવી |- |1957 |''નૌ દો ગ્યારાહ'' | |- |1958 |''પરવરિશ'' |ઠાકુરૈન રુક્મણી સિંહ નામાંકિત-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ |- | rowspan="2" |1959 |''અનાડી'' |શ્રીમતી એલ. ડીસૂસા જીત્યો-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ |- |''સુજાતા'' |ગિરિબાલા, બુઆજી/કાકી |- | rowspan="2" |1960 |''ઝુમરૂ'' |ઝુમરુની માતા જિસ દેશ મેં ગંગા બહતી હૈ (૧૯૬૦) |- |''આંચલ'' |રામુની માતા નામાંકિત-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ |- | rowspan="4" |1961 |''જંગલી'' |શેખરની માતા |- |''હમ દોનો''<ref>{{Cite web|last=Hungama|first=Bollywood|date=1961-01-01|title=Hum Dono Cast List {{!}} Hum Dono Movie Star Cast {{!}} Release Date {{!}} Movie Trailer {{!}} Review- Bollywood Hungama|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/hum-dono-3/cast/|access-date=2025-01-30|language=en}}</ref> |મેજરની માતા |- |''સંપૂર્ણ રામાયણ'' |[[મંથરા]] |- |''મેમદીદી'' | |- | rowspan="2" |1962 |''પ્રોફેસર'' |સીતા દેવી વર્મા નામાંકિત-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ |- |''બનારસી ઠગ'' | |- | rowspan="4" |1963 |''બ્લફ માસ્ટર'' | |- |''સેહરા'' |અંગારાની માતા |- |''ગ્રેહસ્તી'' |હરીશ ખન્નાની બહેન |- |''ઘર બસાકે દેખો'' |શ્રીમતી શાંતા મેહરા |- |1964 |''શરાબી'' | |- | |''કોહરા'' |મા ડો. નામાંકિત-શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ |- | rowspan="3" |1966 |''ફૂલ ઔર પત્થર'' |શ્રીમતી જીવન રામ |- |''લવ ઈન ટોકિયો'' |ગાયત્રી દેવી |- |''ખાનદાન'' |ફુફી |- | rowspan="2" |1967 |''બૂન્દ જો બન ગઈ મોતી'' |શેફાલીની માતા |- |''નૂર જહાં'' | |- | rowspan="4" |1968 |આંખે |મેડમ/નકલી કાકી |- |''નીલ કમલ'' |ઠાકુરૈન |- |આબરૂ |શ્રીમતી વર્મા |- |''તીન બહુરાનિયા'' |સીતાની માતા |- |1969 |''[[:hi:मेरी भाभी (1969 फ़िल्म)|મેરી ભાબી]]'' |ગંગાજળી |- | rowspan="4" |1970 |''આનંદ'' |મેટ્રન |- |''પુષ્પાંજલી'' |રાણી સાહિબા |- |''ગોપી'' |લીલાવતી દેવી |- |''દર્પન'' |દાદિમા |- |1971 |''જ્વાલા'' | |- | rowspan="2" |1972 |''ગાંવ હમારા શહર તુમ્હારા'' |લાજવંતી પાંડે |- |બોમ્બેથી ગોવા |કાશીબાઈ |- | rowspan="3" |1974 |''હમ્રાહી'' | |- |''નયા દિન નઈ રાત'' |માનસિક હોસ્પિટલ દર્દી (મહેમાન કલાકાર) |- |''દૂસરા સીતા'' |''ખેલ ખેલ મેઈન 'x'' |- | rowspan="2" |1976 |''આજ કા યે ઘર'' |શ્રીમતી શાંતિ દીનાનાથ |- |''તપસ્યાની'' |શ્રીમતી વર્મા |- | rowspan="3" |1977 |''જય વિજય'' |નંદિની |- |''પ્રાર્થનાચિત'' | |- |''આઈના'' |જાનકી |- |1979 |''મંઝિલ'' |શ્રીમતી ચંદ્ર (અજયની માતા) |- | rowspan="4" |1980 |''યારાના'' |માતા |- |''કાલી ઘાટા'' |અંબુ, હાઉસ કીપર |- |''ફિર વહી રાત'' |હોસ્ટેલ વોર્ડન |- |''સૌ દિન સાસ કે'' |ભવાની દેવી (પ્રકાશની માતા) |- |1981 |''નસીબ'' |શ્રીમતી ગોમ્સ |- |1982 |''અપના બના લો'' |મૌસી |- |1983 |''એક દિન બહુ કા'' |કલાવતી |- | rowspan="2" |1986 |''પ્યાર કે દો પાલ'' | |- |''ઘર સંસાર'' |સત્યનારાયણની માતા |- | rowspan="2" |1987 |''વતન કે રખવાલે'' |રાધાની માતાની દાદી |- |''ઉત્તર દક્ષિણ'' | |- | rowspan="3" |1988 |''ઝાલ્ઝાલા'' |શીલાની માતા |- |''શેરની''<ref>{{Cite web|last=FilmiClub|title=Sherni (1988) Complete Cast &amp; Crew|url=https://www.filmiclub.com/movie/sherni-1988-hindi-movie/cast-crew|access-date=2025-01-22|website=FilmiClub|language=en-US}}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |વૃદ્ધ મહિલા તેના પુત્રને શોધી રહી છે |- |''પ્યાસી આત્મા'' | |- |1989 |''બહુરાની'' | |- |1992 |''મુસ્કુરાહટ'' |લોન્ડ્રી લેડી |- |1997 |''ભાઈ.''<ref>{{Cite web|last=Pawar|first=Lalita|title=Lalita Pawar Filmography|url=http://www.muvi.com/stars/lalita-pawar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412075737/http://muvi.com/stars/lalita-pawar|archive-date=12 April 2012|access-date=7 May 2014|publisher=Muvi}}</ref> | |} === ટેલિવિઝન === {| class="wikitable" !વર્ષ !બતાવો !ભૂમિકા !ચેનલ !સંદર્ભો |- |1987 |''રામાયણ'' |[[મંથરા]] |ડીડી નેશનલ | |} * ૧૯૬૦: શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટેનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ-''અનારી'' <ref>{{Cite news|title=Filmfare Awards 1960 Winners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1960/101|access-date=2025-01-30|work=The Times of India|issn=0971-8257}}</ref> * ૧૯૬૧: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર-અભિનય <ref>[http://sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm Sangeet Natak Akademi Award - Acting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727234019/http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm|date=27 July 2011}} Official listing at ''[[Sangeet Natak Akademi]]'' Official website.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name}} * Lalita Pawarપરબોલિવૂડ હંગામા * પડદા પર [https://web.archive.org/web/20080328152213/http://www.screenindia.com/old/mar12/films4.htm લૈતા પવારને શ્રદ્ધાંજલિ]સ્ક્રીન * [https://web.archive.org/web/20200614144601/https://www.thehindu.com/features/cinema/living-the-role/article4606228.ece લિવિંગ ધ રોલ-લલિતા પવાર] ધ હિન્દુ * [http://cineplot.com/lalita-pawar-memories/ છેલ્લા દિવસોમાં લલિતા પવાર સાથે મુલાકાત] cineplot.com [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૯૮માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૯૧૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] m75gcm0heiembibjc18ph6ch7p90tar 0 154806 905919 902992 2026-09-30T17:52:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 905919 wikitext text/x-wiki [[File:Ganthakasala paddy seed.JPG|thumb|ગંધકસાલા ચોખા]] '''ગંધકસાલા ચોખા''' એ કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના ખેડૂતો દ્વારા ઉગાડવામાં આવતી ચોખાની એક વિશિષ્ટ જાત છે. આ એક સુગંધિત ચોખાની જાત છે, જે વાયનાડના પનામારમ, સુલતાન બાથેરી અને મનંતવાડી વિસ્તારના આદિવાસી સમુદાયોના સભ્યો દ્વારા મુખ્યત્વે ઉગાડવામાં આવે છે.<ref name="Hindu">{{cite journal|last1=T. Nandakumar|title=GI-tagged rice varieties to get a boost|journal=The Hindu|date=13 August 2014|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/gitagged-rice-varieties-to-get-a-boost/article6309995.ece|accessdate=4 February 2016}}</ref> વર્ષ ૨૦૧૦ ની સ્થિતિએ, ગંધકાસલા ૩૨૭ હેક્ટર વિસ્તારમાં અને જીરકાસલા ૨૨ હેક્ટર વિસ્તારમાં ખેતી થાય છે.<ref>{{cite web|title=Morphological and biochemical characterization of aromatic rice(Oryza Sativa L.) cultivars of Wayanad district of Kerala|url=http://kau.egranth.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=27965|publisher=Kerala Agricultaral university|accessdate=4 February 2016|archive-date=23 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223203621/http://kau.egranth.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=27965|url-status=dead}}</ref> વાયનાડના ગંધકાસલા ચોખા તેની ચંદન જેવી સુગંધ માટે જાણીતા છે, જ્યારે વાયનાડ જીરાકસાલા ચોખા દેખાવ અને સ્વાદ બંનેમાં જીરું જેવા દેખાય છે અને આ બંને જાતો એકબીજાથી તદન અનન્ય છે.[<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shatanjiw Das |last2=Rao |first2=Udayagiri Prasada |title=Genetic Improvement of Rice Varieties of India |date=2004 |publisher=Today and Tomorrow's Printers and Publishers |isbn=978-1-55528-291-2 |page=700 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Genetic_Improvement_of_Rice_Varieties_of/dPhGAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Jeerakasala+payasam&dq=Jeerakasala+payasam&printsec=frontcover |access-date=15 December 2024 |language=en}}</ref> બંને જાતો બાસમતી ચોખા અને જૈસ્મિન ચોખા જેવી જાણીતી સુગંધિત ચોખાની જાતો સાથે સ્પર્ધા કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી હોવાનું ઓળખવામાં આવ્યું છે. રોગ-પ્રતિરોધક ગુણધર્મો, ઉચ્ચ પોષક મૂલ્ય, ઉત્તમ સ્વાદ અને રસોઈ સંબંધિત વિશેષતાઓને કારણે, ચોખાની આ જાત પરંપરાગત રીતે લગ્નની દાવતો જેવા વિશેષ પ્રસંગોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref>{{cite journal|last1=Amritha K. R.|title=Wayanad rice set to boil in Germany|journal=The New Indian Express|date=9 October 2013|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Wayanad-rice-set-to-boil-in-Germany/2013/10/09/article1826452.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009120240/http://newindianexpress.com/cities/chennai/Wayanad-rice-set-to-boil-in-Germany/2013/10/09/article1826452.ece|url-status=dead|archive-date=9 October 2013|accessdate=4 February 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Marketing Gandhakasal|url=http://www.uni-passau.de/fileadmin/dokumente/projekte/biodiva/BioDIVA-BriefingNote3-2013.pdf|publisher=University of Passau, jointly with Bio Viva and MSSRF|accessdate=4 February 2016}}</ref> == લાક્ષણિકતા == એમ. એસ. સ્વામીનાથન રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (MSSRF) એ નેશનલ બ્યુરો ઓફ પ્લાન્ટ જેનેટિક રિસોર્સિસ (NBPGR) અને ઇન્ટરનેશનલ પ્લાન્ટ જેનેટિક રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યુટ (IPGRI) દ્વારા વિકસિત વર્ણનકર્તાઓના સંદર્ભમાં ચોખાની આ જાતની લાક્ષણિકતાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે. આ લાક્ષણિકતા નક્કી કરવા માટે ૪૦ થી વધુ વર્ણનકર્તાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite book|title=Thirteenth annual Report 2002 - 2003|publisher=M. S. swaminathan research Foundation, Centre for Research on Sustainable Agricultural and Rural Development|location=Chennai|page=74|url=http://mssrf.org/sites/default/files/AR2002-2003.pdf|accessdate=4 February 2016|archive-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205135443/http://mssrf.org/sites/default/files/AR2002-2003.pdf|url-status=dead}}</ref> વાયનાડના કાલપેટ્ટા ખાતે MSSRF દ્વારા સ્થાપિત કમ્યુનિટી એગ્રોબાયોડાયવર્સિટી સેન્ટર ૧૯૯૭ થી ચોખાની આ વિશિષ્ટ જાતોના સંરક્ષણના પ્રયાસોમાં સક્રિયપણે સંકળાયેલું છે.<ref>{{cite web|title=Wayanad: : A hotspot of wildlifeI and agrobiodiversity in Western Ghats|url=http://www.etose-tourism.org/M.S.%20Swaminathan%20Research%20Foundation%20-%20Centre%20Brochure.pdf|publisher=MSSRF, Community Agrobiodiversity Center, Kalpetta|accessdate=5 February 2016|archive-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205143821/http://www.etose-tourism.org/M.S.%20Swaminathan%20Research%20Foundation%20-%20Centre%20Brochure.pdf|url-status=dead}}</ref> == ખેડૂત જાતો તરીકે પ્રમાણપત્ર == જીરાકસાલા અને ચાર અન્ય જાતો સાથે ગંધકસાલાના ડાંગરના બીજને ભારત સરકારના કૃષિ મંત્રાલયના સંરક્ષણ અને ખેડૂત અધિકાર સત્તામંડળની જોગવાઈઓ હેઠળ 'ખેડૂત જાતો' તરીકે પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું હતું. MSSRFના કોમ્યુનિટી એગ્રો-જૈવવિવિધતા કેન્દ્રના માર્ગદર્શન હેઠળ વાયનાડના પરંપરાગત ડાંગર ખેડૂતોના સંગઠન 'સીડ કેર' (SEED CARE) ના પ્રયાસોને કારણે આ શક્ય બન્યું છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, આ પ્રમાણપત્ર અત્યાર સુધીમાં ૫૪૫ જાતોને આપવામાં આવ્યું છે, પરંતુ વાયનાડ ચોખાની જાતો અનન્ય છે કારણ કે પ્રમાણપત્ર "ખેડૂત સમુદાય" ને આપવામાં આવતી શ્રેણી હેઠળ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite book|title=Twenty-Third Annual report 2012 - 13|publisher=M. S. Swaminathan Research Foundation Centre for Research on Sustainable Agricultural and Rural Development|location=Chennai|page=5|url=http://www.mssrf.org/sites/default/files/AR2012-2013_0.pdf|accessdate=4 February 2016|archive-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205121753/http://www.mssrf.org/sites/default/files/AR2012-2013_0.pdf|url-status=dead}}</ref> == ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે ઓળખ == [[File:ഗന്ധകശാല അരി കാർഷികസർവകലാശാലയുടെ ഓണവിപണിയിൽ.JPG|thumb|ગંધકસાલા ચોખા]] જીરાકસાલા અને ગંધકસાલા ચોખા બંને ૨૦૧૦માં ભારત સરકારના ભૌગોલિક સંકેતો (GI) રજિસ્ટ્રીમાં નોંધાયેલા છે, જે કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અને વાયનાડ જિલ્લા નેલ્લુલપડકા કર્ષક સમિતિના સંયુક્ત પ્રયાસોને કારણે શક્ય બન્યું છે. કૃષિ-પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ, કાર્બનિક ખેતીની પદ્ધતિઓ, કલ્ટીવર્સનો પરંપરાગત આનુવંશિક મેકઅપ અને અનન્ય પ્રક્રિયા તકનીકોએ જીરાકશાલા અને ગંધકશાલા ચોખાની જાતોની ચોક્કસ સુગંધ અને સ્વાદ ઉત્પન્ન કર્યો છે.<ref>{{cite journal|title=GI registration for three farm products|journal=The Hindu|date=7 November 2010|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/gi-registration-for-three-farm-products/article872203.ece|accessdate=5 February 2016}} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} k5brokrssaw2ntaw663lhe22z90xrep 3 155303 905938 2026-09-30T23:12:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905938 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Sintegrity}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૪:૪૨, ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 9p1wf6wruzutdb7l8bh3vl5k2qjnt0y 3 155304 905939 2026-10-01T03:51:23Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905939 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Solanki Nikita}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૨૧, ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) bsauur7052gridp7f30lcz6fdl5skg5 3 155305 905942 2026-10-01T09:15:30Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 905942 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=કનુ ભાઇ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૪૫, ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) h8hje78u2l05l8c40w9vihvtwq8p5yw 3 155306 905943 2026-10-01T11:42:59Z Gopalmevada 89033 /* bharwad */ નવો વિભાગ 905943 wikitext text/x-wiki == bharwad == bharwad [[સભ્ય:Gopalmevada|Gopalmevada]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gopalmevada|ચર્ચા]]) ૧૭:૧૨, ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 4vp7lysg6e0ggtqbpjlj18zsdcxq9d9