અનંતપુર

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>અનંતપુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6812</id>
    <revision>
      <id>906098</id>
      <parentid>785017</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5679" sha1="isuwgv1plhl9dhbo9gyxs2rrgmpsl5x" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Jurisdiction &lt;!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --&gt;
|native_name = અનંતપુર
|type = city
|latd = 14.68
|longd = 77.6
|locator_position = right
|state_name = Andhra Pradesh
|state_name2= આંધ્ર પ્રદેશ
|district = [[અનંતપુર જિલ્લો|અનંતપુર જિલ્લા]]
|leader_title =
|leader_name =
|altitude = 335
|population_as_of        = 2011
|population_total        = 262340
|population_total_cite   = &lt;ref name=Cities1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | format=pdf | title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=26 March 2012}}&lt;/ref&gt;
|population_metro         = 341895
|population_metro_as_of = 2011
|population_density =
|area_magnitude= sq. km
|area_total =
|area_telephone = 08554
|postal_code = 515001
|vehicle_code_range = AP02
|sex_ratio =
|unlocode =
|website =
|footnotes =
}}
'''અનંતપુર''' ({{ઉચ્ચારણ|Anantpur.ogg}})[[ભારત]] દેશમાં   આવેલા [[આંધ્ર પ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલું મહત્વનું નગર છે. અનંતપુર [[અનંતપુર જિલ્લો|અનંતપુર જિલ્લા]]નું મુખ્ય મથક છે. આ શહેર
[[હૈદરાબાદ]]થી ૩૫૬ કિ.મી. દક્ષિણમાં સ્થિત છે.
==શિક્ષણ સંસ્થાઓ==
&lt;!-- Translation Needed --&gt;
# શ્રી કૃષ્ણદેવારાય યુનિવર્સિટી
# જવાહરલાલ નેહરુ ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી
# સત્ય સાઈ ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી
#શ્રી Venkateshwara Institute Of Technology
#Narayana e-techno school and junior college
#Surya English Medium School, 3rd Road
# Sri Chaitanya techno school
#Akshara International School
#Bhasyam Public School
#Ravidnra Bharathi Public School
#Oxford International School
#Kesav Reddy Concept Schools
# Sri Sathya Sai Arts &amp; Science junior college for women
# [https://web.archive.org/web/20120220080251/http://www.itigatp.co.cc/ Govt., ITI for women]
# Govt., ITI for boys&lt;ref&gt;www.itibatp.com&lt;/ref&gt;
#SpringDale High School
#St.Joseph Public School
# SSBN PG and Degree College (Autonomous)
# Sri Sai College of Nursing
# Government Medical College
#[https://web.archive.org/web/20120216235043/http://www.gjcntatp.co.cc/ Government Junior College for Boys]
# Kasturba College of Physiotheraphy
# PVKK Institute of Technology
# Ragavendra College of Pharmacy
# Little flower group of schools and B.E.D college
# Sri Gayathri English Medium School, 1st Road
# Police Training College
# Govt Polytechnic College
#Gouse E-Techno school
# Sri Satya Sai Baba BEd College
# Anantapur Development Initiative
# Sri Krishnadevaraya Engineering College (University Campus)
# Moula Ali Engineering College
# INTELLECTUAL Engineering College, (formerly INTELL engineering college)
# Sri Balayesu Educational Institutes
# Gates Institute of Technology
# Sri Krishnadevaraya Engineering College
# Sri Ramanajun Institute of Technology
# SV Degree &amp; PG college
# Sri Satya Sai Educational Institutions
# INTELL M.C.A College
# [http://svims.org/ Sri Vani PG College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415095649/http://www.svims.org/ |date=2012-04-15 }}
# CVLNR PG College
# Sri Balaji PG College
# Besant PG College
# CMI Degree College
# Sri Sai Degree College
# Corporate Colleges like Nalanda, Sri Chaitanya, Narayana etc.
# Viswa Bharathi English Medium School
# Vivekananda Educational Academy
# Concept schools like Narayana E-Techno schools,Keshava Reddy Talent Schools etc.
# Sri Rama Rural Development And Educational Society
# SPVM Degree College
# The greater Gownipalli Z.P. High school
# Medhavi Jr College
# LRG High School
# Gayatri English Medium High School
# Kendriya Vidyalaya (S.K.University)
# C.V.R.memorial high school
# Guild Of Service Girls High School
# Sree VidyaNikethan High School
# Sree Chaitanya Junior Kalasala
# Sree Vidyaranya Oriental High School and English Medium School
# Government Arts College

== હવામાન ==
{{Weather box
|location = અનંતપુર
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 30
|Feb high C = 33
|Mar high C = 36
|Apr high C = 36
|May high C = 38
|Jun high C = 35
|Jul high C = 33
|Aug high C = 32
|Sep high C = 32
|Oct high C = 31
|Nov high C = 30
|Dec high C = 29
|Jan low C = 17
|Feb low C = 19
|Mar low C = 22
|Apr low C = 25
|May low C = 26
|Jun low C = 24
|Jul low C = 24
|Aug low C = 23
|Sep low C = 23
|Oct low C = 22
|Nov low C = 20
|Dec low C = 17
|rain colour = green
|Jan rain mm = 0
|Feb rain mm = 1
|Mar rain mm = 3
|Apr rain mm = 16
|May rain mm = 65
|Jun rain mm = 57
|Jul rain mm = 60
|Aug rain mm = 62
|Sep rain mm = 134
|Oct rain mm = 117
|Nov rain mm = 31
|Dec rain mm = 10
|source 1 = IMD&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=43237
| title = અનંતપુર-આબોહવા
| access-date = 7 May 2012
| archive-date = 2 માર્ચ 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130302144734/http://125.21.185.44/citywx/city_weather1.php?id=43237
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
}}

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

{{stub}}

[[શ્રેણી:આંધ્ર પ્રદેશ]]</text>
      <sha1>isuwgv1plhl9dhbo9gyxs2rrgmpsl5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કણધા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9031</id>
    <revision>
      <id>906078</id>
      <parentid>905987</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* વસ્તી ગણતરી */ સંદર્ભો આ માહિતી/આંકડાઓની પુષ્ટિ કરનારા ન હોવાથી લખાણ દૂર કર્યું છે.</comment>
      <origin>906078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12136" sha1="cz0vwhgfbmfdnlhcxz2ud9stghavq2k" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| image_skyline           = Kandha village.jpg
| image_caption           = કણધા ગામનું દ્રશ્ય
| pushpin_map             = India Gujarat#India3
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = ૧૩૦
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 3૯૬૫૮૦
| registration_plate      = GJ-21
}}
'''કણધા''' [[ભારત]]ના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના દક્ષિણ ગુજરાત વિસ્તારમાં [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]માં વસેલું એક સરહદી ગામ છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot;&gt;{{cite news |title=કણધા-ભદ્રા ડુંગર : પ્રકૃતિ અને આસ્થાનું અનોખું સંગમ |newspaper=દિવ્ય ભાસ્કર (નવસારી ઈ-પેપર) |date=2026-10-04 |url=https://epaper.divyabhaskar.co.in/}}&lt;/ref&gt; આ ગામ [[ખાટાઆંબા]] નજીક આવેલું છે. અહીં મુખ્યત્વે [[આદિવાસી]] સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર દૂર આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી કણધા ગામની ઊંચાઈ આશરે ૧૩૦ મીટર છે.

==ભૌગોલિક==
કણધા ગામ સડક માર્ગે તાલુકામથક વાંસદા સાથે અને અને બીજી તરફ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા રાજ્યધોરીમાર્ગો સાથે જોડાયેલું છે. અન્ય એક રસ્તો નજીકના મોળાઆંબા ગામ થઈ ને મહારાષ્ટ્ર સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

કણધાથી વાંસદા ૧૭ કિમી, વલસાડ ૪૮ કિમી અને નવસારી ૬૬ કિમીના અંતરે આવેલાં છે. કણધાને વાંસદા, ચોંઢા અને ધરમપુર જેવા સ્થળો સાથે જોડતી નિયમિત બસસેવા ઉપલબ્ધ છે.

વહીવટી અને સ્થાનિક ઓળખના આધારે કણધા ગામ નીચેના વિસ્તારો અથવા ફળિયાઓમાં વહેંચાયેલું છે:
* વડપાડા
* નિશાળ ફળિયું
* ચીચપાડા
* બારી ફળિયું
* લીબારપાડા
* માળ ફળિયું
* લીબુનપાડા
* બોરીપાડા
* ખોરા ફળિયું
* કેળીપાણી

==સુવિધાઓ==
ગામમાં [[પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર]], [[આંગણવાડી]], [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], પુસ્તકાલય, વગેરે સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.

પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે જેની સ્થાપના ૧૪ જૂન ૧૯૫૫ના રોજ થઈ હતી. આ ઉપરાંત ગામમાં કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા, ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા,  સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા અને બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળાઓ આવેલી છે. અહીં ધોરણ ૯થી ૧૨ સામાન્ય પ્રવાહ સુધીના અભ્યાસની સગવડ ઉપલબ્ધ છે. ગામમાં શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય અને એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય એમ બે છાત્રાલયો આવેલાં છે.

ગામમાં ટેલિફોન, મોબાઇલ અને ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ વાટે ઇન્ટરનેટ જેવી ટેલિકોમ સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે. ૧૭૭ – વાંસદા વિધાનસભા મતવિસ્તાર (અનુસૂચિત જનજાતિ) અને ૨૬ – વલસાડ લોકસભા મતવિસ્તાર (અનુસૂચિત જનજાતિ) અંતર્ગત આવે છે.

==આજીવિકા==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત, અહીંના લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરીઓ, પરંપરાગત હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન જેવા વ્યવસાયો સાથે જોડાઈને પોતાની આજીવિકા મેળવે છે.

અહીં મુખ્યત્વે ચોમાસામાં ડાંગર, શેરડી, તુવેર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે. ઘીલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં જેવા શાકભાજીના પાકો પણ ઉગાડવામાં આવે છે. 

કણધા ગામની દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી પશુપાલકો પાસેથી દૂધ એકત્રિત કરવા માટે દૂધની ડેરીનું સંચાલન કરે છે.

== ધાર્મિક સ્થળો ==
ગામમાં હનુમાનજીનું અને શિવજી મંદિર આવેલાં છે. ગામની સીમમાં આવેલા [[ભદ્રા ડુંગર]] પર સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર આવેલું છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot; /&gt;

== આ પણ જૂઓ ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ (આંકડા ધોધ)
* ગીરા ધોધ (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* તોરણીયા ડુંગર
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== ચિત્રઝાંખી ==
&lt;gallery&gt;
File:Primary Vidyamandir School.jpg|thumb|પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા
File:Girijan Secondary School.jpg|thumb|ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
File:Celebrating the day at Kandha Primary School.jpg|thumb|કણધા પ્રાથમિક શાળામાં સ્વતંત્રતા દિવસ  ઉજવણી
File:Traditional farming with bullocks in Kanadha village, Vansda.jpg|thumb|300px|કણધા ગામમાં પરંપરાગત ખેતી: ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન લાકડાના હળ અને બળદની જોડી વડે ખેતર ખેડતા સ્થાનિક આદિવાસી ખેડૂત.
File:Eklavya Kumar Hostel.jpg|thumb|એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય
File:Samarpada Paliyan School.jpg|thumb|સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
File:Holika Dahan kandha.jpg|thumb|હોલિકા દહન, કણધા
File:Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર
File:Saptashrungi Mata Temple Bhadra Dungar.jpg|thumb|સપ્તશ્રૃંગી માતા મંદિર ભદ્રા ડુંગર
File:Evening view of Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર પર સાજનુ દૃશ્ય
File:Hanumanji Temple , Kandha.jpg|thumb|હનુમાનજી મંદિર, કણધા
File:Hanumanji Temple, Kandha.jpg|હનુમાનજીનું મંદિર, કણધા
File:Hanumanji Temple.jpg|હનુમાનજીનું મંદિર, કણધ
File:Three roads in Kandha.jpg|thumb|કણધા ત્રણ રસ્તા
File:Kandha village.jpg|કણધા ગામનું દૃશ્ય
File:Nagli and rice rotis and urad dal and Shaka.jpg|નાગલી અને ચોખાના રોટલા, અડદની દાળ અને શાક
File:Milk Producers Cooperative Society Bari Phalia Kandha.jpg|દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી (બારી ફળિયા, કણધા)
File:Bhagwan Birsamunda Public Library.jpg|ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી, કણધા
File:Kandaha, Bhagwan Birsamunda Public Library.jpg|ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી, કણધા
File:Kandha Gram Panchayat.jpg|કણધા ગ્રામ પંચાયત
File:Dagar Ni ropani.jpg|ડાંગરની રોપણી
File:A view of Kandha village at sunrise during the monsoon.jpg|ચોમાસા દરમિયાન સૂર્યોદય સમયે કણધા ગામનું દૃશ્ય
File:Summer scene of the village.jpg|ગામનું ઉનાળાનું દ્રશ્ય
File:Samsan.jpg|કણધા ગામનું સ્મશાન
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાના ગામો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં ગામો]]</text>
      <sha1>cz0vwhgfbmfdnlhcxz2ud9stghavq2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906079</id>
      <parentid>906078</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* આ પણ જૂઓ */ આ ગામને સંલગ્ન લેખો નથી, તેથી અહિં સમાવિષ્ટ ન કરી શકાય</comment>
      <origin>906079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11226" sha1="fg7c2d4pprf5o4xnj3q3h89zouymc56" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| image_skyline           = Kandha village.jpg
| image_caption           = કણધા ગામનું દ્રશ્ય
| pushpin_map             = India Gujarat#India3
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = ૧૩૦
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 3૯૬૫૮૦
| registration_plate      = GJ-21
}}
'''કણધા''' [[ભારત]]ના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના દક્ષિણ ગુજરાત વિસ્તારમાં [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]માં વસેલું એક સરહદી ગામ છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot;&gt;{{cite news |title=કણધા-ભદ્રા ડુંગર : પ્રકૃતિ અને આસ્થાનું અનોખું સંગમ |newspaper=દિવ્ય ભાસ્કર (નવસારી ઈ-પેપર) |date=2026-10-04 |url=https://epaper.divyabhaskar.co.in/}}&lt;/ref&gt; આ ગામ [[ખાટાઆંબા]] નજીક આવેલું છે. અહીં મુખ્યત્વે [[આદિવાસી]] સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર દૂર આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી કણધા ગામની ઊંચાઈ આશરે ૧૩૦ મીટર છે.

==ભૌગોલિક==
કણધા ગામ સડક માર્ગે તાલુકામથક વાંસદા સાથે અને અને બીજી તરફ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા રાજ્યધોરીમાર્ગો સાથે જોડાયેલું છે. અન્ય એક રસ્તો નજીકના મોળાઆંબા ગામ થઈ ને મહારાષ્ટ્ર સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

કણધાથી વાંસદા ૧૭ કિમી, વલસાડ ૪૮ કિમી અને નવસારી ૬૬ કિમીના અંતરે આવેલાં છે. કણધાને વાંસદા, ચોંઢા અને ધરમપુર જેવા સ્થળો સાથે જોડતી નિયમિત બસસેવા ઉપલબ્ધ છે.

વહીવટી અને સ્થાનિક ઓળખના આધારે કણધા ગામ નીચેના વિસ્તારો અથવા ફળિયાઓમાં વહેંચાયેલું છે:
* વડપાડા
* નિશાળ ફળિયું
* ચીચપાડા
* બારી ફળિયું
* લીબારપાડા
* માળ ફળિયું
* લીબુનપાડા
* બોરીપાડા
* ખોરા ફળિયું
* કેળીપાણી

==સુવિધાઓ==
ગામમાં [[પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર]], [[આંગણવાડી]], [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], પુસ્તકાલય, વગેરે સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.

પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે જેની સ્થાપના ૧૪ જૂન ૧૯૫૫ના રોજ થઈ હતી. આ ઉપરાંત ગામમાં કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા, ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા,  સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા અને બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળાઓ આવેલી છે. અહીં ધોરણ ૯થી ૧૨ સામાન્ય પ્રવાહ સુધીના અભ્યાસની સગવડ ઉપલબ્ધ છે. ગામમાં શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય અને એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય એમ બે છાત્રાલયો આવેલાં છે.

ગામમાં ટેલિફોન, મોબાઇલ અને ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ વાટે ઇન્ટરનેટ જેવી ટેલિકોમ સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે. ૧૭૭ – વાંસદા વિધાનસભા મતવિસ્તાર (અનુસૂચિત જનજાતિ) અને ૨૬ – વલસાડ લોકસભા મતવિસ્તાર (અનુસૂચિત જનજાતિ) અંતર્ગત આવે છે.

==આજીવિકા==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત, અહીંના લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરીઓ, પરંપરાગત હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન જેવા વ્યવસાયો સાથે જોડાઈને પોતાની આજીવિકા મેળવે છે.

અહીં મુખ્યત્વે ચોમાસામાં ડાંગર, શેરડી, તુવેર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે. ઘીલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં જેવા શાકભાજીના પાકો પણ ઉગાડવામાં આવે છે. 

કણધા ગામની દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી પશુપાલકો પાસેથી દૂધ એકત્રિત કરવા માટે દૂધની ડેરીનું સંચાલન કરે છે.

== ધાર્મિક સ્થળો ==
ગામમાં હનુમાનજીનું અને શિવજી મંદિર આવેલાં છે. ગામની સીમમાં આવેલા [[ભદ્રા ડુંગર]] પર સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર આવેલું છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot; /&gt;

== ચિત્રઝાંખી ==
&lt;gallery&gt;
File:Primary Vidyamandir School.jpg|thumb|પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા
File:Girijan Secondary School.jpg|thumb|ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
File:Celebrating the day at Kandha Primary School.jpg|thumb|કણધા પ્રાથમિક શાળામાં સ્વતંત્રતા દિવસ  ઉજવણી
File:Traditional farming with bullocks in Kanadha village, Vansda.jpg|thumb|300px|કણધા ગામમાં પરંપરાગત ખેતી: ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન લાકડાના હળ અને બળદની જોડી વડે ખેતર ખેડતા સ્થાનિક આદિવાસી ખેડૂત.
File:Eklavya Kumar Hostel.jpg|thumb|એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય
File:Samarpada Paliyan School.jpg|thumb|સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
File:Holika Dahan kandha.jpg|thumb|હોલિકા દહન, કણધા
File:Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર
File:Saptashrungi Mata Temple Bhadra Dungar.jpg|thumb|સપ્તશ્રૃંગી માતા મંદિર ભદ્રા ડુંગર
File:Evening view of Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર પર સાજનુ દૃશ્ય
File:Hanumanji Temple , Kandha.jpg|thumb|હનુમાનજી મંદિર, કણધા
File:Hanumanji Temple, Kandha.jpg|હનુમાનજીનું મંદિર, કણધા
File:Hanumanji Temple.jpg|હનુમાનજીનું મંદિર, કણધ
File:Three roads in Kandha.jpg|thumb|કણધા ત્રણ રસ્તા
File:Kandha village.jpg|કણધા ગામનું દૃશ્ય
File:Nagli and rice rotis and urad dal and Shaka.jpg|નાગલી અને ચોખાના રોટલા, અડદની દાળ અને શાક
File:Milk Producers Cooperative Society Bari Phalia Kandha.jpg|દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી (બારી ફળિયા, કણધા)
File:Bhagwan Birsamunda Public Library.jpg|ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી, કણધા
File:Kandaha, Bhagwan Birsamunda Public Library.jpg|ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી, કણધા
File:Kandha Gram Panchayat.jpg|કણધા ગ્રામ પંચાયત
File:Dagar Ni ropani.jpg|ડાંગરની રોપણી
File:A view of Kandha village at sunrise during the monsoon.jpg|ચોમાસા દરમિયાન સૂર્યોદય સમયે કણધા ગામનું દૃશ્ય
File:Summer scene of the village.jpg|ગામનું ઉનાળાનું દ્રશ્ય
File:Samsan.jpg|કણધા ગામનું સ્મશાન
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાના ગામો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં ગામો]]</text>
      <sha1>fg7c2d4pprf5o4xnj3q3h89zouymc56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બ્રહ્માંડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16404</id>
    <revision>
      <id>906110</id>
      <parentid>904334</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197093" sha1="0nitvjxrmc9f1fp41ximub9j76us7w1" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|275px|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]]

[[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.

હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}&lt;/ref&gt; અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|૮.૮૦ × ૧૦^૨૬]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે.

મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦&lt;sup&gt;-૩૨&lt;/sup&gt; સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે  અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે.

તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે.  બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે.  જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે''  [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે.

''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ બીજાં ઘણાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot;માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે.

સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે. ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|275px|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]]

[[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.

હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}&lt;/ref&gt; અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|8.80 {{E|26}}]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે.

મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦&lt;sup&gt;-૩૨&lt;/sup&gt; સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે  અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે.

તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે.  બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે.  જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે''  [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે.

''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ બીજાં ઘણાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot;માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે.

સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે.

== વ્યત્પત્તિ, સમાનાર્થી શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ ==
''યુનિવર્સ'' (Universe) શબ્દ [[જૂની ફ્રેન્ચ|જૂના ફ્રેન્ચ]] શબ્દ ''યુનિવર્સ'' (Univers) પરથી આવ્યો છે, અને એ ફ્રેન્ચ શબ્દ [[લેટિન|લૅટિન]] શબ્દ ''યુનિવર્સમ'' (universum) પરથી આવ્યો છે.&lt;ref&gt;''ધ કોમ્પેકટ એડિશન ઓફ ધ ઓકસફર્ડ ઈંગ્લિશ ડિકશનરી'' , ખંડ II, ઓકસફર્ડ: ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1971, પૃષ્ઠ  3518.&lt;/ref&gt; આધુનિક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શબ્દ જે તાત્પર્યમાં વપરાય છે તે જ અર્થમાં [[સિસરો]] અને પાછળથી બીજા અનેક લૅટિન લેખકોએ આ લૅટિન શબ્દ વાપર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lewis_short&quot;/&gt; ''યુન (un), યુનિ (uni)''  (''યુનસ'' (unus), અથવા &quot;એક&quot;નું સંયુકત રૂપ) અને ''વોર્સમ(vorsum), વેરસમ(versum)''  (''વેર્ટેર''  (vertere), એટલે કે &quot;કંઈક ફરતું, ગબડતું, બદલાયેલું&quot;-ના સંપૂર્ણ કર્મણિ કૃદંત પરથી બનાવેલી સંજ્ઞા)ના સંધિથી બનેલો લૅટિન શબ્દ ''યુનવોર્સમ'' (Unvorsum) કાવ્યાત્મક સંક્ષેપને કારણે ઉદ્ભવ્યો હતો અને સૌથી પહેલા [[લ્યુક્રેટિઅસ|લુક્રેટીયસે]]  તેના ''[[વસ્તુઓના સ્વભાવ પર|ડે રેરુમ નેચુરા]]''  (''વસ્તુઓની પ્રકૃતિ પર'' )માં  બુક IV (262મી લીટી)માં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lewis_short&quot;&gt;લેવીસ અને શોર્ટ, ''અ લૅટિન ડિકશનરી'' , ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864201-6,  પૃ.1933, 1977–1978.&lt;/ref&gt; &quot;દરેક વસ્તુ ગોળ ગોળ ફરીને એકમાં ફેરવાય છે, તમામ વસ્તુઓ એકમાં જોડાય છે&quot; એ અર્થમાં લુક્રેટીયસે આ  શબ્દ વાપર્યો હતો.

[[ચિત્ર:Foucault pendulum animated.gif|thumb|right|ફૌકાલ્ટ લોલકનો કળાત્મક પ્રયોગ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી સ્થિર નથી, પરંતુ તે ફરે છે.]]

''યુનવોર્સમ'' (unvorsum) શબ્દનું વૈકલ્પિક અર્થઘટન &quot;તમામ વસ્તુઓ એક થઈને ફરે છે&quot; અથવા &quot;તમામ વસ્તુઓ એકની આસપાસ ફરે છે&quot; એવું થઈ શકે છે.આ અર્થમાં, તેને યુનિવર્સ માટેના જૂના ગ્રીક શબ્દ, περιφορα, &quot;કંઈક વર્તુળાકારે ફરે છે&quot;- ના અનુવાદ રૂપે વિચારી શકાય, જે મૂળે ભોજનના સમયે, ભોજન માટે બેઠેલા મહેમાનો પાસે વર્તુળાકારે લઈ જવાતી વાનગીઓ માટે વપરાતો હતો.&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેકિસકોન'' ,ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864214-8, પૃ.1392.
&lt;/ref&gt; આ ગ્રીક શબ્દનો સંબંધ [[આકાશી ગોળા|યુનિવર્સના પૂર્વકાલીન ગ્રીક મૉડલ]] સાથે હતો, જેમાં ફરતા ગોળાઓમાંના તમામ પદાર્થ પૃથ્વી કેન્દ્રિત હતા; [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ની ફિલસૂફી પ્રમાણે ગતિ માટે તેમ જ અંદરની તમામ વસ્તુઓમાં આવતા ફેરફાર માટે [[પ્રિમમ મોબાઈલ|સૌથી બહારની કક્ષાના ગોળા]]નું પરિભ્રમણ જવાબદાર હતું. પૃથ્વી નિશ્ચલ છે અને [[પૃથ્વી]]ની આસપાસ સ્વર્ગ ફરી રહ્યા છે એવું ધારવું ગ્રીકો માટે કુદરતી હતું, કારણ કે એ સિવાયની બાબત સાબિત કરવા માટે ઝીણવટપૂર્વકના [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્રીય]] અને ભૌતિક માપ (જેમ કે [[ફૌકાલ્ટ લોલક|ફોઉકાલ્ટ પેન્ડુલમ]])ની આવશ્યકતા હતી.

[[પાયથાગોરસ]] આગળના પ્રાચીન [[ગ્રીક ફિલસૂફી|ગ્રીક ફિલસૂફો]]માં &quot;યુનિવર્સ&quot; માટે સૌથી સામાન્ય પ્રચલિત શબ્દ હતો το παν(તમામ), જેમાં તમામ દ્રવ્યો (το ολον) અને તમામ અવકાશ (το κενον) આવી જાય.&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.1345–1346.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author = Yonge, Charles Duke | year = 1870 | title = An English-Greek lexicon | publisher = American Bok Company | location = New York | pages = 567}}&lt;/ref&gt; યુનિવર્સ માટે પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફો દ્વારા વપરાતાં અન્ય સમાનાર્થીઓમાં κοσμος (એટલે કે [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|દુનિયા]], [[વિશ્વ (નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર)|વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]] અને φυσις (એટલે કે [[કુદરત]], જેના પરથી આપણે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ફિઝિકસ]] (ભૌતિક) શબ્દ તારવ્યો).&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.985, 1964.&lt;/ref&gt; લૅટિનો લેખકો પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ વાપરતાં (''ટોટમ'' , ''મુન્દસ'' , ''નેચુરા'' )&lt;ref&gt;લેવીસ અને શોર્ટ, પૃ.1881–1882, 1175, 1189–1190.&lt;/ref&gt; અને આ શબ્દો આધુનિક ભાષાઓમાં પણ સચવાયેલા જોવા મળે છે, ઉ.દા. યુનિવર્સ માટે જર્મન ભાષામાં વપરાતા શબ્દો ''દાસ ઓલ'' , ''વેલ્ટોલ''  અને ''નાટુર'' . અંગ્રેજીમાં પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ જોવા મળે છે, જેમ કે એવરીથિંગ ([[તમામ બાબતોની ફિલસૂફી|એવરીથિંગની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ), કોસમોસ ([[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|કોસ્મોલૉ]]જી/બ્રહ્માંડમીમાંસા મુજબ), [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|વિશ્વ]] ([[અનેક વિશ્વોની કલ્પના|અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] મુજબ) અને [[કુદરત|નેચર]] ([[કુદરતી નિયમ|કુદરતી નિયમો]]ઓ અથવા [[કુદરતી ફિલસૂફી|કુદરતની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ).&lt;ref&gt;ઓઈડી (OED), પૃ.909, 569, 3821–3822, 1900.&lt;/ref&gt;

=== સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યાઃ વાસ્તવિકતા અને સંભાવના ===
[[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]]ના [[ફિલસૂફ]] [[જોહાન્સ સ્કાઉટસ ઈરીઉગેના|જોહાન્સ સ્કોટસ ઈરીઉગેના]]ના ''[[ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ (De divisione naturae)|ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ]]'' (De divisione naturae)માં બ્રહ્માંડની સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યા મળે છે; તેમણે તેને એકદમ સાદી રીતે તમામ કહીને વ્યાખ્યાયિત કરી છેઃ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ અને અસ્તિત્વ નથી ધરાવતું તે તમામ. ઈરીઉગેનાની વ્યાખ્યામાં સમયનો સમાવેશ નથી; આમ તેમની વ્યાખ્યા અનુસાર અસ્તિત્વ ધરાવતા તમામ, જે કદી અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તે તમામ અને જે ભવિષ્યમાં અસ્તિત્વ ધરાવશે તેનો તથા જેનું અસ્તિત્વ નથી તે તમામ, જેનું કદી અસ્તિત્વ નહોતું અને જેનું કદી અસ્તિત્વ હોવાનું નથી તે તમામનો સમાવેશ થાય છે. તમામ બાબતોને અપનાવતી આ વ્યાખ્યાને પાછળના મોટા ભાગના ફિલસૂફોએ અપનાવી નહીં, પણ [[કોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્ર|કવોન્ટમ ફિઝિકસ]]માં તેનાથી સંપૂર્ણપણે ભિન્ન ન હોય તેવું કંઈક ફરીથી પ્રદર્શિત થયું, [[રિર્ચાડ ફેયન્મેન|ફેયંમેન]]ના [[અભિન્ન-પથ સૂત્ર]]માં કદાચ તે સૌથી સ્પષ્ટપણે બહાર આવ્યું.&lt;ref name=&quot;path_integral&quot;&gt;{{cite book | author = Feynman RP, Hibbs AR | year = 1965 | title = Quantum Physics and Path Integrals | url = https://archive.org/details/quantummechanics0000feyn | publisher = McGraw–Hill | location = New York | isbn = 0-07-020650-3}}&lt;br /&gt;{{cite book | author = Zinn Justin J | year = 2004 | title = Path Integrals in Quantum Mechanics | url = https://archive.org/details/pathintegralsinq0000zinn | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-856674-3 | oclc = 212409192}}&lt;/ref&gt; આ સૂત્ર પ્રમાણે, સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ શરૂઆતની સ્થિતિ ધરાવતા તંત્ર પર કરવામાં આવતા પ્રયોગનાં પરિણામો વિવિધ [[સંભાવના આયામ|સંભાવના આયામો]] ધરાવે છે, તંત્ર શરૂઆતની સ્થિતિથી અંતિમ સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે પ્રગતિના જેટલા પણ પથ લઈ શકે તેમ હોય તે તમામ શકયતાઓનો સરવાળો કરવાથી નિશ્ચિત થાય છે.સ્વાભાવિક રીતે, કોઈ પણ પ્રયોગનું પરિણામ તો એક જ હોય; બીજા શબ્દોમાં, આ બ્રહ્માંડમાં માત્ર એક જ સંભવ પરિણામને [[કવોન્ટમ મિકેનિકસમાં માપ|કવોન્ટમ ગણતરી]]ની રહસ્યમય પ્રક્રિયા થકી વાસ્તવિક રૂપ મળે છે, આ પ્રક્રિયા  [[વેવફંકશન કોલાપ્સ|તરંગક્રિયાનું પતન]] (collapse of the wavefunction) તરીકે પણ જાણીતી છે (પણ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]]ના વિભાગમાં નીચે દર્શાવેલી [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] પણ જોશો). ગણિતની દષ્ટિએ સુવ્યાખ્યાયિત આ વ્યાખ્યામાં જેનું અસ્તિત્વ નથી (તમામ સંભવિત પથ) તે પણ છેવટે જેનું અસ્તિત્વ રહે છે (પ્રાયોગિક ગણતરી) તેના પર પ્રભાવ ધરાવે છે એવું સ્પષ્ટ કરે છે. એક ચોક્કસ ઉદાહરણ લઈએ તો, દરેક ઈલેકટ્રોન બીજા તમામ [[ઇલેટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]] સાથે આંતરિક રીતે સમરૂપ હોય છે; અને તેથી, સંભાવના આયામો ગણતી વખતે તેઓ પરસ્પર જગ્યાઓ બદલે, જે [[સમપ્રમાણ અદલાબદલી]] તરીકે ઓળખાય છે, તે સંભાવનાને પણ ગણતરીમાં લેવી પડે. બ્રહ્માંડની આ અવધારણા હયાત અને બિનહયાત બંનેને સ્વીકારે છે, જે [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધો]]ના [[શૂન્યતા]]ના અને [[પ્રાતિત્ય-સામુતપાડા|વાસ્તવિકતાના પરસ્પરાવલંબી વિકાસ]]ના સિદ્ધાન્તને, અને [[ગોટફ્રાઈડ લાઈબનિઝ]]ની [[આકસ્મિક કે અનિશ્ચિત|અનિશ્ચિતતા]] અને [[અભિન્નની ઓળખાણ]] જેવી વધુ આધુનિક વિભાવનાઓને કંઈક અંશે સમાંતર છે.

=== વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા ===
વધુ પ્રચલિત રીતે, બ્રહ્માંડને જે જીવંત છે તે તમામ, જે જીવંત હતું તે અને જે જીવંત હશે એમ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ વ્યાખ્યા મુજબ અને આપણી વર્તમાન સમજણ મુજબ, બ્રહ્માંડ કુલ ત્રણ ઘટકોનું ધરાવે છેઃ [[અવકાશ]] અને [[સમય]], જે સામૂહિક રીતે [[અવકાશ-સમય]] અથવા [[શૂન્યાવકાશ]] તરીકે જાણીતાં છે; [[દ્રવ્ય]] અને વિવિધ રૂપની [[ઊર્જા]] તથા અવકાશ-સમયને આવનારો [[વેગ]]; તેમ જ પહેલા બેને નિયંત્રિત કરનારા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ. આ ઘટકો વિશે વધુ વિગતવાર વાત આગળ કરવામાં આવશે. ''બ્રહ્માંડ''  શબ્દપ્રયોગ સાથે સંબંધિત એક બીજી વ્યાખ્યા- [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સમય|બ્રહ્માંડના જે-તે સમય]]ની ક્ષણે જેટલું પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ, જેમ કે વર્તમાન, ઉદાહરણ તરીકે આ વાકયમાં દર્શાવ્યા મુજબ &quot;બ્રહ્માંડ હવે [[વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગો]]ના વિકિરણમાં એકસમાનરૂપે નહાઈ રહ્યું છે.&quot;

બ્રહ્માંડના ત્રણ ઘટકો (અવકાશસમય, દ્રવ્ય-ઊર્જા અને ભૌતિક કાયદા) [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ના ખ્યાલો સાથે અમુક અંશે મળતા આવે છે. ''[[ભૌતિકશાસ્ત્ર (એરિસ્ટોટલ)|ધ ફિઝિકસ]]'' (Φυσικης, જેના પરથી આપણે &quot;ફિઝિકસ&quot;(ભૌતિકશાસ્ત્ર) શબ્દ તારવ્યો) નામના તેના પુસ્તકમાં ઍરિસ્ટોટલે το παν (તમામ)ને આશરે ત્રણ મળતાં આવતાં તત્ત્વોમાં વહેંચ્યું છેઃ ''દ્રવ્ય''  (જેનાથી બ્રહ્માંડ બન્યું છે તે તત્ત્વ), ''સ્વરૂપ''  (એ દ્રવ્ય અવકાશમાં રહી શકે તે માટેની જે વ્યવસ્થા છે તે) અને ''રૂપાંતર''  (દ્રવ્ય કેવી રીતે બને છે, વિનાશ પામે છે કે તેના ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે, અને એ જ રીતે, કઈ રીતે રૂપમાં ફેરફાર થાય છે). દ્રવ્યોના ગુણધર્મો, રૂપ અને તેમના રૂપાંતરને નિયંત્રિત કરતા નિયમોને [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ તરીકે જોવામાં આવે છે. પાછળથી [[લ્યુક્રેટીયસ|લુક્રેટીયસ]], [[એવેરોઈસ|અવેરોઝ]], [[એવિસેન્ના|અવિકેન્ના]] અને [[બરુચ સ્પિનોઝા|બારુચ સ્પીનોઝા]] જેવા ફિલસૂફોએ આ વિભાગોમાં ફેરફાર કર્યો હતો અથવા તેને વધુ સ્પષ્ટ કર્યા હતા; ઉદાહરણ તરીકે ''[[નેચુરા નેચુરાતા (natura naturata)|નેચુરા નેચુરાતા]]'' , પૂર્વોકત જેના પર કામ કરતા હતા તે નિષ્ક્રિય ઘટકો-માંથી ઍવેરોઝ અને સ્પીનોઝાએ ''[[નેચુરા નેચુરાન્સ (natura naturans)|નેચુરા નેચુરાન્સ]]''  (બ્રહ્માંડને નિયંત્રિત કરતા સક્રિય સિદ્ધાન્તો)ને સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

=== સંયુકત અવકાશ-સમય તરીકેની વ્યાખ્યા ===
[[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|નક્ષત્ર ફોરનાક્સ નજીક, આકાશના એક નાનકડા ટુકડાની હબલ અલ્ર્ટા ડિપ ફિલ્ડ તસવીર. લગભગ 13 અબજ વર્ષો અગાઉ જન્મેલા, સૌથી નાના, સૌથી વધુ રક્તવિચલિત તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતો પ્રકાશ]]

હયાત છતાં અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા માટે અશકત એવા એકબીજાથી ભિન્ન [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમયો]]ની ધારણા સંભવ છે. સરળતાથી જેની કલ્પના કરી શકાય તે રૂપક અમુક જુદા જુદા [[સાબુનો પરપોટો|સાબુના પરપોટા]]ઓનો સમૂહ છે, જેમાં એક સાબુના પરપોટા પર વસતા નિરીક્ષકો, સાબુના બીજા પરપોટાઓ પરના સાથે કોઈ અરસપરસ વ્યવહાર કરી શકતા નથી, સૈદ્ધાન્તિક ધોરણે પણ નહીં. એક પ્રચલિત શબ્દપ્રયોગ પ્રમાણે, અવકાશ-સમયનો દરેક &quot;સાબુનો પરપોટો&quot; બ્રહ્માંડ છે, જયાં ચોક્કસ [[અવકાશ-સમય]]ને ''બ્રહ્માંડ'' માનવામાં આવે છે, જેમ આપણે આપણા ચંદ્રને ''[[ચંદ્ર]]''  કહીએ તેમ જ. આ જુદા જુદા અવકાસ-સમયોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે જોવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;EllisKS03&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Ellis
 | first = George F.R.
 | authorlink = George Ellis
 | coauthors = U. Kirchner, W.R. Stoeger
 | title = Multiverses and physical cosmology
 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 | volume = 347
 | issue =
 | pages = 921–936
 | publisher =
 | year = 2004
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0305292
 | doi =10.1111/j.1365-2966.2004.07261.x
 | id =
 | access-date = 2007-01-09
 | format = subscription required}}&lt;/ref&gt; સિદ્ધાન્ત પ્રમાણે, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડો [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમય]]ની જુદી જુદી [[પરિમાણ|પરિમિતિ]]ઓ અને [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિતિ]], [[દ્રવ્ય|દ્રવ્ય]] અને [[ઊર્જા|ઊર્જા]]ના જુદા જુદા રૂપ, અને જુદા જુદા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] ધરાવતાં હોઈ શકે છે, જો કે આવી સંભાવનાઓ હાલમાં ઊંડી વિચારણા હેઠળ છે.

=== અવલોકનક્ષમ વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા ===
હજી થોડી વધુ સંકુચિત વ્યાખ્યા અનુસાર, આપણા સંયુકત [[અવકાશ-સમય]]માં આવેલી તમામ બાબતો બ્રહ્માંડ છે, જે આપણી સાથે અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અને તેનાથી ઊલટું પણ સાચું છે. [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશની મર્યાદિત ગતિ]] અને [[અવકાશનું વિસ્તરણ|અવકાશના સતત વિસ્તરણ]]ને કારણે [[અવકાશ]]ના કેટલાક પ્રદેશો કદાચ આપણા બ્રહ્માંડ સાથે, તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમ્યાન કયારેય કોઈ પારસ્પરિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા નહીં કરે. ઉદાહરણ તરીકે, પૃથ્વી પરથી મોકલાયેલો રેડિયો સંદેશો, અવકાશના અમુક પ્રદેશો સુધી કદી પહોંચશે જ નહીં, ભલે ને બ્રહ્માંડ અનાદિ કાળ સુધી રહેવાનું હોય; કારણ કે પ્રકાશના વેગ કરતાં અવકાશ વધુ ઝડપથી વિસ્તરી શકે છે. અહીં એ નોંધવું યોગ્ય છે કે અવકાશના એ દૂર-સુદૂર આવેલા વિસ્તારો ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને આપણા જેટલા જ વાસ્તવિકતાનો હિસ્સો છે; છતાં આપણે કયારેય તેમની સાથે સંપર્ક કેળવી શકીશું નહીં. અવકાશના જેટલા વિસ્તારમાં આપણે અસર પામી શકીએ છીએ અને અસર પહોંચાડી શકીએ છીએ તે અવકાશના વિસ્તારને [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. સખત શબ્દોમાં, આ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અવલોકનકારના સ્થળ પર આધાર રાખે છે. જે અવલોકનકાર સ્થિર રહે છે તેના કરતાં પ્રવાસ કરીને આગળ વધતો અવલોકનકાર અવકાશ-સમયના વધુ મોટા વિસ્તારના સંપર્કમાં આવી શકે છે; આમ પ્રવાસ કરનાર અવલોકનકાર માટે, સ્થિર રહેનાર અવલોકનકાર કરતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ વધુ મોટું હોય છે. છતાં, સૌથી વેગીલો પ્રવાસી પણ અવકાશના તમામ હિસ્સાઓના સંપર્કમાં આવી શકતો નથી. લાક્ષણિક રીતે, આકાશગંગા તારાવિશ્વના આપણા અનુકૂળ બિંદુ પરથી દેખાતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડની સરેરાશને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ ગણવામાં આવ્યું છે.

== કદ, વય, બંધારણ-ઘટકો, માળખું અને નિયમો ==
બ્રહ્માંડ ખૂબ વિશાળ છે અને કદાચ તેનો કદ-વિસ્તાર અનંત છે; તેનું અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય અવકાશમાં કમ સે કમ 93 અબજ [[પ્રકાશ વર્ષો]] સુધી પથરાયેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Lineweaver | first = Charles | coauthors = Tamara M. Davis | year = 2005 | url = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0009F0CA-C523-1213-852383414B7F0147&amp;pageNumber=5| title = Misconceptions about the Big Bang | publisher = [[Scientific American]] | access-date = 2007-03-05}}&lt;/ref&gt; સરખામણી કરીએ તો, એક નમૂનારૂપ [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વ]]નો વ્યાપ માત્ર 30,000 પ્રકાશ-વર્ષોનો હોય છે, અને બે પડોશી તારાવિશ્વો વચ્ચેનું લાક્ષણિક અંતર માત્ર 30 લાખ [[પ્રકાશ-વર્ષો]] હોય છે.&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.  196.&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે, આપણી [[આકાશગંગા]] આશરે 100,000 પ્રકાશ વર્ષોનો વ્યાસ ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Christian
 | first = Eric
 | last2 = Samar
 | first2 = Safi-Harb
 | title = How large is the Milky Way?
 | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html
 | access-date = 2007-11-28 }}&lt;/ref&gt; અને આપણું સૌથી નજીકનું તારાવિશ્વ, [[એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ|એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ]] આશરે 250 લાખ પ્રકાશ વર્ષો દૂર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward
 | title=First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy
 | journal=Astrophysical Journal
 | year=2005
 | volume=635
 | pages=L37–L40
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...635L..37R
 | doi = 10.1086/499161
}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | author=McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N.
 | title=Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies
 | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 | year=2005
 | volume=356
 | issue=4
 | pages=979–997
 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2005MNRAS.356..979M
 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x
}}&lt;/ref&gt; [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]]માં સંભવતઃ 100 અબજ (10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;) કરતાં વધુ [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Mackie | first = Glen | date = [[February 1]] [[2002]] | url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html | title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand | publisher = Swinburne University | access-date = 2006-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260514195451/http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html | archive-date = 2026-05-14 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; લાક્ષણિક તારાવિશ્વોમાં તારાવિશ્વના કેન્દ્રીય જથ્થાની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતાં 100 લાખ&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2000-05-03
 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 | title = Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy
 | publisher = ESO
 | access-date = 2007-01-03
 | archive-date = 2012-07-29
 | archive-url = https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; (10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;) [[તારો|તારા]] ધરાવતા [[વામન તારાવિશ્વ|વામન તારાવિશ્વ]]થી માંડીને એક [[ટ્રિલિયન|ટ્રિલિયન]]&lt;ref name=&quot;M101&quot;&gt;{{cite web | date=2006-02-28 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html | title = Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View
 | publisher = NASA | access-date = 2007-01-03 }}&lt;/ref&gt; (10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) તારાઓ ધરાવતા વિરાટ તારાવિશ્વો હોય છે.

[[ચિત્ર:Cosmological composition.jpg|thumb|450px|બ્રહ્માંડ મોટા ભાગે શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યથી બનેલું છે, પણ અત્યારે આ બંને વિશેની સમજણ ખૂબ નબળી છે.બ્રહ્માંડનો માત્ર ≈4% ભાગ, પ્રમાણમાં નાનો હિસ્સો સામાન્ય દ્રવ્યમાંથી બનેલો છે.]]

જયારે સરેરાશ અંતર 3000 લાખ પ્રકાશ વર્ષો કરતાં વધુ હોય ત્યારે, આખા બ્રહ્માંડમાં અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય એકસરખી રીતે (''સમસ્વભાવી'' ) પથરાયેલું હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=N. Mandolesi, P. Calzolari, S. Cortiglioni, F. Delpino, G. Sironi | title=Large-scale homogeneity of the Universe measured by the microwave background | journal=Letters to Nature | year=1986 | volume=319 | pages=751–753 | doi= 10.1038/319751a0 }}&lt;/ref&gt; જો કે, ઓછું અંતર હોય ત્યારે, દ્રવ્ય-જથ્થો &quot;ઢગલો&quot; બનાવતો દેખાય છે, એટલે કે સ્તરીકરણવાળો ગુચ્છો બનાવે છે; ઘણા [[અણુઓ]] સંકોચન પામીને [[તારો|તારા]]ઓ, મોટા ભાગના તારાઓ તારાવિશ્વો, મોટા ભાગના તારાવિશ્વો ફરીથી [[તારાવિશ્વોના જૂથ અને ગુચ્છ|ગુચ્છ, મહાગુચ્છ]] અને છેવટે, [[તારાવિશ્વની વિરાટ દીવાલ]] જેવું [[બ્રહ્માંડનું મોટી સંરચના ધરાવતું માળખું|સૌથી મોટા કદનું માળખું]] બને છે.  બ્રહ્માંડનો અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય-જથ્થો ''સમદેશિક રીતે''  પણ પથરાયલો હોય છે, એટલે કે ગમે તે દિશામાંથી અવલોકન કરો તે અન્ય દિશા કરતાં જુદું ભાસશે નહીં; આકાશનો દરેક ભાગ આશરે એકસરખા ઘટકો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= November 29, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm.html | title = New Three Year Results on the Oldest Light in the Universe | publisher = NASA WMAP | access-date = 2006-08-10 }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડ અત્યંત સમદેશિક [[વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ|વિદ્યુતચુંબકીય]] [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો|વિકિરણો]]માં પણ નહાયેલું હોય છે જે આશરે 2.725 [[કેલ્વિન]]ના [[થર્મલ સમતુલા]] [[શ્યામ વર્ણપટ]]ને મળતા આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= December 15, 2005 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest3.html | title = Tests of the Big Bang: The CMB | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-09 }}&lt;/ref&gt; વિશાળ કદનું બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવ અને સમદેશિક છે એ પૂર્વધારણા [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડમીમાંસાના સિદ્ધાન્ત]] તરીકે પણ જાણીતી છે,&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.202.&lt;/ref&gt; અને [[મહાનતાનો અંત|ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો પણ તેની સાખ પૂરે છે]].

બ્રહ્માંડની વર્તમાન એકંદર [[ઘનતા]] ઘણી ઓછી છે, આશરે 9.9 × 10&lt;sup&gt;−30&lt;/sup&gt; ગ્રામ પ્રતિ ઘન સેન્ટીમીટર. આ દ્રવ્ય-ઊર્જાના જથ્થામાં 73% [[શ્યામ ઊર્જા]], 23% [[ઠંડું શ્યામ દ્રવ્ય]] અને 4% [[બેરીયોનિક દ્રવ્ય|સામાન્ય દ્રવ્ય]] હોય છે. આમ, અણુઓની ગીચતા દર ચાર ઘનમીટરના કદ-વિસ્તારમાં એક હાઈડ્રોજન અણુ પર આધાર રાખે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= February 10, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html | title = What is the Universe Made Of? | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-04 }}&lt;/ref&gt; શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યના ગુણધર્મો ઘણે ભાગે અજાણ્યા છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ [[ગુરુત્વાકર્ષણ|ગુરુત્વાકર્ષણ પામે]] છે અને આમ તે [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|તેના વિસ્તરણને વેગ]] આપે છે.

આપણું બ્રહ્માંડ ઘણું [[બ્રહ્માંડની વય|જૂનું]] છે અને સતત ઉત્ક્રાંતિ પામે છે. બ્રહ્માંડની ઉંમર અંગેના [[વિલ્કીસન માઈક્રોવેવ એનીસોટ્રોપી પ્રોબ|સૌથી ચોકસાઈભરેલા અનુમાન]] મુજબ, બ્રહ્માંડની ઉંમર 13.73±0.12 અબજ વર્ષો છે, જે [[બ્રહ્માંડી વિદ્યુતચુંબકીય પશ્ચાદ્ વિકિરણો]]ના અવલોકનોના આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;NASA_age&quot;&gt;{{cite web|title=Five-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Data Processing, Sky Maps, and Basic Results|url=http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2008-03-06|archive-date=2015-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410113424/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્વતંત્ર અનુમાનો ([[કિરણોત્સર્ગી તારીખો]] જેવી ગણતરીઓ પર આધારિત) પણ તેની સાથે સહમત થાય છે, અલબત્ત તેઓ એટલા ચોક્કસ નથી, તેઓ તેની ઉંમર 11–20 અબજ વર્ષો&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Britt RR
 |title        = Age of Universe Revised, Again
 |publisher    = [[space.com]]
 |date         = 2003-01-03
 |url          = http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html
 |access-date  = 2007-01-08
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20030411094824/http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html
 |archive-date = 2003-04-11
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;થી 
13–15 અબજ વર્ષો જેટલી ગણે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Wright EL
 | title =Age of the Universe
 | publisher =[[UCLA]]
 | year = 2005
 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/age.html
 | access-date = 2007-01-08}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | author = Krauss LM, Chaboyer B
 | title =Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology
 | journal =[[Science (journal)|Science]]
 | volume = 299
 | issue = 5603
 | pages = 65–69
 | publisher =[[American Association for the Advancement of Science]]
 | date = 3 January 2003
 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/299/5603/65?ijkey=3D7y0Qonz=GO7ig.&amp;keytype=3Dref&amp;siteid=3Dsci
 | access-date = 2007-01-08
 | doi =10.1126/science.1075631
 | pmid =12511641 }}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસના દરેક તબક્કે બ્રહ્માંડ એકસરખું નહોતું; ઉદાહરણ તરીકે, [[ક્વાસાર (આભાસી તારા)|કવાસરો]] અને તારાવિશ્વોની સંખ્યા બદલાઈ છે અને [[અવકાશ|અવકાશ]] પણ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તર્યો]] હોવાનું જણાય છે. તારાવિશ્વનો પ્રકાશ માત્ર 13 અબજ વર્ષો પણ જેટલો પણ ખસ્યો હોય છતાં પણ પૃથ્વી-સ્થિત વિજ્ઞાનીઓ કેવી રીતે 30 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂરના એક તારાવિશ્વનો પ્રકાશ જોઈ શકે છે, તેનો જવાબ આ અવકાશનું વિસ્તરણ આપે છે; મૂળે તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તર્યો હોય છે. દૂરના તારાવિશ્વનો પ્રકાશ [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] પામે છે તે નિરીક્ષણ સાથે આ વિસ્તરણ સાતત્ય ધરાવે છે; આ પ્રવાસ દરમ્યાન બહાર ફેંકાતા [[ફોટોન|ફોટોન]] ખેંચાઈને લાંબો [[તરંગલંબાઈ|તરંગલંબ]] રચે છે અને ઓછું [[આવર્તન|આવર્તન]] ધરાવે છે. [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ|ટાઈપ આઈએ (Ia) સુપરનોવા]]એનો અભ્યાસ અને અન્ય માહિતી તરફથી મળતી પુષ્ટિના આધારે કહી શકાય છે કે આ અવકાશી વિસ્તરણનો [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|વેગનો દર વધી રહ્યો ]]છે.

[[વિપુલ માત્રામાં રાસાયણિક ઘટકો|સંબંધિત આંશિક]] જુદા જુદા [[રાસાયણિક ઘટક|રાસાયણિક ઘટકો]]- ખાસ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] જેવા સૌથી હલકા અણુઓ - આખા બ્રહ્માંડમાં અને તેના સમગ્ર અવલોકનક્ષમ ઇતિહાસમાં સમરૂપ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Wright | first = Edward L. |date= September 12, 2004 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/BBNS.html | title = Big Bang Nucleosynthesis | publisher = UCLA | access-date = 2007-01-05 }}&lt;br /&gt;{{cite journal | author=M. Harwit, M. Spaans | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=589 | issue=1 | pages=53–57 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...589...53H | doi = 10.1086/374415}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author=C. Kobulnicky, E. D. Skillman | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | year=1997 | volume=29 | pages=1329 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997AAS...191.7603K }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|અદ્રવ્ય]] કરતાં ઘણા વધુ પ્રમાણમાં [[દ્રવ્ય]] આવેલાં હોય તેવું લાગે છે, આ અસમપ્રમાણ મોટા ભાગે [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને લગતાં અવલોકનો સાથે સંબંધિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date= October 28, 2003 | url = http://www.pparc.ac.uk/ps/bbs/bbs_antimatter.asp | title = Antimatter | publisher = Particle Physics and Astronomy Research Council | access-date = 2006-08-10 }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડમાં કોઈ પણ પ્રકારની [[વિદ્યુતભાર|વિદ્યુત જાળ]] જોવા મળતી નથી, અને તેથી બ્રહ્માંડના અંતરો માટે મુખ્યત્વે [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] જ પ્રબળ અસર ધરાવે છે.બ્રહ્માંડ કોઈ ચોખ્ખો [[વેગ]] અને [[કોણીય વેગ]] ધરાવતું હોય તેમ ભાસતું નથી. જો બ્રહ્માંડ સીમિત હોય તો, વિદ્યુત જાળની ગેરહાજરી અને વેગ હોવાથી તે સ્વીકૃત ભૌતિક નિયમોને ([[ગાસુનો નિયમ]] અને અનુક્રમે [[તણાવ-ઊર્જા-વેગ કૃત્રિમ ટેન્સર|તણાવ-ઊર્જા-કૃત્રિમ વેગ ટેન્સર]]ના નોન-ડાઈવર્જન્સને) અનુસરશે.&lt;ref&gt;લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 361.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Elementary particle interactions.svg|thumb|left|300px|બ્રહ્માંડનું સર્જન જેમાંથી થયું તે પ્રારંભિક કણો.છ લેપ્ટોન અને છ કવાર્ક મળીને મોટા ભાગનાં દ્રવ્યો બનાવે છે ઉદાહરણ રૂપે, અણુકેન્દ્રના પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન કવાર્કના બનેલા છે, અને સર્વવ્યાપક ઈલેક્ટ્રોન લેપ્ટનના બનેલા છે.આ કણો મધ્ય હરોળમાં દર્શાવેલા નિયત બોસોન થકી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરે છે, દરેક અમુક ચોક્કસ પ્રકારની નિયત સપ્રમાણતા સાથે મેળ ધરાવે છે.હિગ્સ બોસોન (હજી અવલોકિત ન હોવાથી) તે જેની સાથે જોડાયેલો છે તે કણો પર દ્રવ્યનો જથ્થો વેરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે.ગુરુત્વાકર્ષણ બળ માટેનો કથિત નિયત બોસોન, ગ્રેવીટોન, બતાવવામાં આવ્યો નથી.]]

બ્રહ્માંડ સરળ, [[અખંડ]] [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]] ધરાવે છે, જેમાં ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] [[પરિમાણ|પરિમાણો]] છે અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ છે. એકંદરે, [[3-અવકાશ|અવકાશ]] લગભગ એકદમ સપાટ (શૂન્ય અંશના [[વળાંક]]ની નજીક) જણાયો છે, તેનો અર્થ એમ થયો કે આખા બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના હિસ્સામાં [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] પ્રાયોગિક ધોરણે ખૂબ ચોકસાઈ સાથે સાચી પડે છે.&lt;ref name=&quot;Shape&quot;&gt;[http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/mr_content.html ડબ્લ્યુએમએપી (WMAP) મિશનઃ રિઝલ્ટ્સ - એજ ઓફ ધ યુનિવર્સ]&lt;/ref&gt; અવકાશ-સમય [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિત]] સાથે પણ [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા અવકાશ|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, કમ સે કમ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડના લંબાઈ-પરિમાણ સાથે તો ખરાં જ. જો કે બ્રહ્માંડને વધુ પરિમાણો છે અને તેનો અવકાશ-સમય વૈશ્વિક સંસ્થિતિ સાથે બહુવિધ રીતે, દ્વિ-પરિમાણીય [[અવકાશ|અવકાશો]]ની નળાકાર અથવા [[ટોરોઈડ(toroid)|ટોરોઈડ]]લ સંસ્થિતિઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી રીતે, જોડાયેલો હોઈ શકે એવી સંભાવનાઓને વર્તમાન અવલોકનો અવગણી શકે નહીં.&lt;ref name=&quot;_spacetime_topology&quot;&gt;{{cite conference
 | first = Jean-Pierre
 | last = Luminet
 | authorlink =
 | coauthors = Boudewijn F. Roukema
 | title = Topology of the Universe: Theory and Observations
 | booktitle = Proceedings of Cosmology School held at Cargese, Corsica, August 1998
 | pages =
 | publisher =
 | year = 1999
 | location =
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9901364
 | doi =
 | id =
 | access-date = 2007-01-05}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | last = Luminet
 | first = Jean-Pierre
 | authorlink =
 | coauthors = J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan
 | title = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background
 | journal = [[Nature]]
 | volume = 425
 | issue =
 | pages = 593
 | publisher =
 | year=2003
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310253
 | doi =10.1038/nature01944
 | id =
 | access-date = 2007-01-09
 | format = subscription required}}&lt;/ref&gt;

આખું બ્રહ્માંડ એકસરખાં [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થૂળ સ્થિરાંકો]]થી નિયંત્રિત હોય તેમ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Strobel | first = Nick |date= May 23, 2001 | url = http://www.astronomynotes.com/starprop/s7.htm | title = The Composition of Stars | publisher = Astronomy Notes | access-date = 2007-01-04 }}&lt;br /&gt;{{cite web | url = http://www.faqs.org/faqs/astronomy/faq/part4/section-4.html | title = Have physical constants changed with time? | publisher = Astrophysics (Astronomy Frequently Asked Questions) | access-date = 2007-01-04 }}&lt;/ref&gt; ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રચલિત [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રભાણભૂત મૉડલ]] અનુસાર, તમામ દ્રવ્યનું બંધારણ [[લેપ્ટોન|લેપ્ટોન (lepton)]] અને [[કવાર્ક|કવાર્ક (quark)]]ની ત્રણ પેઢીઓથી થયું છે, આ બંને [[ફેર્મીઓન(fermion)|ફેર્મિઓન્સ]](fermion) છે. આ [[પ્રારંભિક કણો|પ્રાથમિક કણો]] ત્રણ [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|મૂળભૂત રીતે સંપર્ક]]માં આવે છેઃ [[વિદ્યુતચુંબકીય]] અને [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ]]ને સમાવતી [[નબળીવિદ્યુત]] અન્યોન્ય ક્રિયા દ્વારા; [[કવોન્ટમ ક્રોમોડાયનેમિકસ]] થકી વર્ણાવાતા [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ]] દ્વારા; અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] દ્વારા, જે અત્યારે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી શ્રેષ્ઠ રીતે સમજાવવામાં આવે છે.  પહેલી બે અન્યોન્ય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ [[ફેરનિરૂપણ|ફરીથી નિરૂપાયેલી]] [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]થી સમજાવી શકાય છે અને અમુક ચોક્કસ પ્રકારની [[નિયત સમપ્રમાણતા]]ને મળતા આવતા [[નિયત બોસોન્સ|ગેજ બોસોન્સ]] દ્વારા તેને વિહિત કરવામાં આવે છે.સામાન્ય સાપેક્ષતાની કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરીનું ફેરનિરૂપણ હજી સુધી પૂર્ણ થયું નથી, અલબત્ત [[સ્ટ્રિંગ થીયરી]]ના વિવિધ રૂપો ઘણા આશાસ્પદ લાગે છે. જો અવકાશી અને સમયના લંબ પૂરતા ટૂંકા હોય તો [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|વિશિષ્ટ સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાન્ત]] આખા બ્રહ્માંડને લાગુ પડતો માનવામાં આવે છે; નહીં તો પછી સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પડવો જોઈએ. [[પ્લાન્કનો સ્થિરાંક]] ''એચ(h)''  અથવા [[ગુરુત્વાકર્ષણ અચળાંક|ગુરુત્વાકર્ષણનો સ્થિરાંક]] ''જી(G)'' ની જેમ આપણા આખા  બ્રહ્માંડમાં [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]]ના ચોક્કસ મૂલ્યો માટે કોઈ ખુલાસો આપી શકાય તેમ નથી. કેટલાક [[સંરક્ષણ નિયમ|સંરક્ષણ કાયદા]]ઓ પારખી શકાયા છે, જેમ કે [[વિદ્યુતભારનું સંરક્ષણ|સ્ફોટક પ્રવાહ]], [[વેગનું સંરક્ષણ|વેગ]], [[કોણીય વેગનું સંરક્ષણ|કોણીય વેગ]] અને [[ઊર્જાનું સંરક્ષણ]]; અનેક કિસ્સામાં, આ સંરક્ષણ કાયદાઓને [[સપ્રમાણતા|સમપ્રમાણતા]] અથવા [[બિયાન્ચી ઓળખ|ગણિતીય સૂત્રો]] સાથે સંબંધિત કરી શકાય છે.

== ઐતિહાસિક પ્રરૂપો ==
જે-તે સમયે ઉપલબ્ધ માહિતી અને બ્રહ્માંડ વિશેની ધારણાઓના આધારે બ્રહ્માંડ (બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ) અને તેની ઉત્પત્તિ (બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો)ના અનેક પ્રરૂપો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ઐતિહાસિક દષ્ટિએ જોઈએ તો ભગવાને કેવી વિવિધ રીતે તેની રચના કરી તેની કથા પર આ બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ અને બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો આધારિત હતા. સ્થૂળ કાયદાઓથી નિયંત્રિત વ્યકિત નિરપેક્ષ બ્રહ્માંડનું તત્ત્વજ્ઞાન સૌથી પ્રથમ ગ્રીક અને ભારતીયોએ રજૂ કર્યું હતું. સદીઓના સમયગાળા પછી ખગોળશાસ્ત્રના અવલોકનો, ગતિના સિદ્ધાન્તો અને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતમાં આવેલી સ્પષ્ટતાથી બ્રહ્માંડનું વધુ ચોકસાઈભર્યું વિવરણ આપવું શકય બન્યું. ૧૯૧૫ની [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ની [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી બ્રહ્માંડમીમાંસાનો આધુનિક યુગ શરૂ થયો. જેના કારણે ઉદ્ભવ, ઉત્ક્રાંતિ અને સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ સુધીની બાબતોનું સંખ્યાત્મક અનુમાન કરવું શકય બન્યું. બ્રહ્માંડમીમાંસાની સૌથી આધુનિક અને સ્વીકૃત થીયરી સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત પર આધારિત છે. અને વધુ સ્પષ્ટપણે તેમાં [[મહાવિસ્ફોટ]]નું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. જો કે કઈ થીયરી સાચી છે તે નિશ્ચિત કરવા માટે હજી વધુ ચોકસાઈ ભરેલી ગણતરીઓ આવશ્યક છે.

=== સર્જનની દંતકથાઓ ===
[[ચિત્ર:Song of Ur-Nammu AO5378 mp3h9129.jpg|thumb|એસિરીયન દેવી ટિયામતની અગ્રદૂત દેવી નામુએ કહેલી સર્જનની સુમેરિયન કથા; સર્જનની કદાચ સૌથી પુરાણી દંતકથાઓનો એકમાત્ર અવશેષ છે.]]

[[સર્જનની દંતકથા|વિશ્વની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરતી વાર્તાઓ]] અનેક સંસ્કૃતિઓમાં છે, આપણે તેને લગભગ આટલા સામાન્ય પ્રકારોમાં વહેંચી શકીએ. એક પ્રકારની વાર્તાઓમાં, વિશ્વનો જન્મ એક [[વિશ્વરૂપી ઈંડુ|વિશ્વ ઈંડા]]માંથી થયો છે; [[ફિન્નિશ લોકો|ફિનિશ]] [[પૌરાણિક મહાકાવ્ય]] ''[[કાલેવાલા]]'' , [[ચીન|ચીની]] વાર્તા [[પંગુ]] અથવા [[ભારતનો ઇતિહાસ|ભારતીય]] [[બ્રહ્માંડ પુરાણ]]નો સમાવેશ આ પ્રકારની વાર્તાઓમાં થાય છે. આ વાર્તાઓ સાથે સંબંધિત વાર્તાઓમાં, [[આદિ-બુદ્ધ]] જેવી [[તિબેટી બૌદ્ધવાદ|તિબેટી બૌદ્ધ]] વિભાવના, [[ગૈયા]] (ધરતી માતા)ની [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીક]] વાર્તા, [[કૌટલીક]] દેવી [[એઝટેક દૈવી-પુરાણકથા|એઝટેક]] અથવા [[પ્રાચીન ઈજિપ્તનો ધર્મ|પ્રાચીન ઈજિપ્ત]] [[એન્નડ|દેવ]] [[ઓટમ]]ની જેમ તેમાં બ્રહ્માંડનું સર્જન કોઈ એક વ્યકિતમાંથી અથવા તેમણે જાતે ઉત્પન્ન કરેલા કશાકમાંથી થયેલું ગણવામાં આવે છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, દેવનર અને દૈવીનારીના ઐકયના પરિણામે આ વિશ્વનું સર્જન થયું છે, જેમ કે [[રંગી અને પાપા]]ની [[માઓરી પુરાણકથા|માઓરી વાર્તા]]. તે સિવાયની વાર્તાઓમાં, પહેલેથી મોજૂદ સામગ્રીમાંથી આ બ્રહ્માંડની રચના કરવામાં આવી છે, જેમ કે [[બેબીલોન]] મહાકાવ્ય [[એનુમા એલિશ]]માંના [[ટિયામત]] અથવા [[નોર્સ પુરાણકથા|નોર્સની પૌરાણિક કથા]]માંના વિરાટ [[યામીર]]ની જેમ - અથવા [[જાપાની પૌરાણિકકથા|જાપાની પૌરાણિક કથા]]ઓ [[ઈઝાનાગી]] અને [[ઈઝાનામી]]માં દર્શાવ્યા સદંતર અસ્તવ્યસ્ત સામગ્રીમાંથી બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]ની વાર્તા [[પતાહ]] અથવા [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|ઉત્પત્તિ]] અંગેના [[બાઇબલ|બાઈબલના]] વૃતાન્તની જેમ બ્રહ્માંડની રચના [[દેવ|દૈવી]] આદેશને પગલે થઈ છે. બીજી વાર્તાઓમાં, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ મૂળભૂત સિદ્ધાન્તોમાંથી થઈ છે, જેમ કે [[બ્રાહ્મણ|બ્રહ્મા]] અને [[પ્રકૃતિ]], અથવા [[તાઓ]]ના [[યિન]] અને [[યાંગ]].

=== દાર્શનિક પ્રરૂપો ===
બ્રહ્માંડના સૌથી પૂર્વકાલીન, જાણીતાં તત્ત્વજ્ઞાની પ્રરૂપો [[ઈસવિસન પૂર્વે ૨જી સહસ્રાબ્દિ]]ના ઉત્તરાર્ધમાં [[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] અને [[હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન]]ના વૈદિકકાળના ગ્રંથો, ''[[વેદો]]'' માં જોવા મળ્યા છે. તેમાં પ્રાચીન [[હિન્દુ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં બ્રહ્માંડ સર્જન, વિનાશ અને પુનઃર્જન્મના પુનરાવર્તિત ચક્રમાંથી પસાર થાય છે અને આ દરેક ચક્ર ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષો સુધી ટકે છે. પ્રાચીન [[હિન્દુ]] અને [[બૌદ્ધ ફિલસૂફી|બૌદ્ધ ફિલસૂફો]]એ પાંચ [[મૂળભૂત તત્ત્વો]]નો તાત્ત્વિક સિદ્ધાંત પણ રચ્યો છેઃ [[વાયુ]](હવા), [[પાણી]], [[અગ્નિ]], [[પૃથ્વી]]/[[ભૂમિ દેવી|ભૂમિ]] (ધરતી) અને [[આકાશ]]. ઈસ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં, [[કાનડા]] [[વૈશેષિકા]] શાળાના સ્થાપકે [[પરમાણુવાદ]]નો સિદ્ધાન્ત રચ્યો અને [[પ્રકાશ]] અને [[ગરમી]] એક જ તત્ત્વના ભિન્ન રૂપ છે એવું રજૂ કર્યું.&lt;ref&gt;[[વિલ દુરાન્ત]], ''અવર ઓરિએન્ટલ હેરિટેજઃ'' 
{{quote|&quot;Two systems of Hindu thought propound physical theories suggestively similar to those of [[Ancient Greece|Greece]]. Kanada, founder of the Vaisheshika philosophy, held that the world was composed of atoms as many in kind as the various elements. The [[Jainism|Jains]] more nearly approximated to [[Democritus]] by teaching that all atoms were of the same kind, producing different effects by diverse modes of combinations. Kanada believed light and heat to be varieties of the same substance; [[Udayana]] taught that all heat comes from the sun; and [[Vācaspati Miśra|Vachaspati]], like Newton, interpreted light as composed of minute particles emitted by substances and striking the eye.&quot;}}&lt;/ref&gt; ઈ.સ. ૫મી સદીમાં, [[બૌદ્ધ પરમાણુવાદ|બૌદ્ધ પરમાણુવાદી]] તત્વવેત્તા [[દીગ્નાગા]]એ [[પરમાણુ]] એ ટપકાંના કદના, અવધિરહિત અને ઊર્જાના બનેલા છે તેવું પ્રસ્થાપિત કર્યું. તેમણે નક્કર દ્રવ્યની હાજરીનો ઈનકાર કર્યો અને ગતિ એ ઊર્જાના પ્રવાહના ક્ષણિક ઝબકારાઓથી બનેલી છે એવી રજૂઆત કરી.&lt;ref&gt;એફ.થ.સ્ટચેરબાત્સ્કી (1930, 1962), ''બુદ્ધિસ્ટ લોજિક'' , ખંડ ૧, પૃ. ૧૯, ડોવર, ન્યૂ યોર્કઃ
{{quote|&quot;The Buddhists denied the existence of substantial matter altogether. Movement consists for them of moments, it is a staccato movement, momentary flashes of a stream of energy... &quot;Everything is evanescent“,... says the Buddhist, because there is no stuff... Both systems &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[Samkhya|Sānkhya]], and later Indian Buddhism] share in common a tendency to push the analysis of Existence up to its minutest, last elements which are imagined as absolute qualities, or things possessing only one unique quality. They are called “qualities” (guna-dharma) in both systems in the sense of absolute qualities, a kind of atomic, or intra-atomic, energies of which the empirical things are composed. Both systems, therefore, agree in denying the objective reality of the categories of Substance and Quality,... and of the relation of Inference uniting them. There is in Sānkhya philosophy no separate existence of qualities. What we call quality is but a particular manifestation of a subtle entity. To every new unit of quality corresponds a subtle quantum of matter which is called guna “quality”, but represents a subtle substantive entity. The same applies to early Buddhism where all qualities are substantive... or, more precisely, dynamic entities, although they are also called dharmas ('qualities').&quot;}}&lt;/ref&gt;

ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે છઠ્ઠી સદીથી [[સોક્રેટીસ-પહેલાંની ફિલસૂફી|સોક્રેટીસ-પહેલાંના ગ્રીક ફિલસૂફો]]એ બ્રહ્માંડ અંગેના [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમના વિશ્વ]]માં સૌથી પહેલા જાણીતા દાર્શનિક મૉડલ વિકસાવ્યા હતા. બાહ્ય દેખાવ છેતરામણો હોઈ શકે એવું નોંધીને આ પૂર્વકાલીન ગ્રીક ફિલસૂફોએ બાહ્ય દેખાવ પાછળ છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. ચોક્કસ ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ તો દ્રવ્યની સ્વરૂપ બદલવાની ક્ષમતા (ઉ.દા. તરીકે, બરફનું પાણી, પાણીનું વરાળ સ્વરૂપમાં બદલાવું) બાબતે નોંધ્યું હતું અને અમુક ફિલસૂફોએ એવી રજૂઆત કરી હતી કે વિશ્વના બહારથી તદ્દન ભિન્ન દેખાતાં ઘટક-દ્રવ્યો (લાકડું, ધાતુ, વગેરે) ખરેખર એક જ ઘટક-દ્રવ્યના, [[આદિતત્ત્વ]]ના જુદાં જુદાં રૂપ છે. આવું કહેનારા પહેલા હતા [[થેલ્સ]], તેમણે આ ઘટક-દ્રવ્યને [[પાણી (મૂળભૂત તત્ત્વ)|જળ]] કહ્યું. તેમના પછી, [[એનેકિસમેન્સ|એનેકિસમેન્સે]] તેને [[વાયુ (મૂળભૂત તત્ત્વ)|વાયુ]] કહ્યું, અને આદિતત્ત્વને સંકોચન અથવા જુદા જુદા રૂપ ધરવા માટે પ્રેરનાર કોઈક આકર્ષક અને કંટાળાજનક [[બળ|બળો]] જરૂર હશે તેવી પૂર્વધારણા પર ભાર મૂકયો. બ્રહ્માંડની વિવિધતાને સમજાવવા માટે બહુવિધ મૂળભૂત ઘટક-દ્રવ્યો આવશ્યક છે એવું કહીને [[એમ્પેડોકલ્સ|એમ્પેડોકલ્સે]] ચાર મૂળભૂત ઘટકો (પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ અને જળ)ના અસ્તિત્વ ધરાવે છે એવી રજૂઆત કરી, અલબત્ત આ ઘટકો ભિન્ન સંયોજનો અને રૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઘણા અનુગામી ફિલસૂફોએ આ ચાર-ઘટકો અંગેની ફિલસૂફી સ્વીકારી. એમ્પેડોકલ્સ પહેલાંના કેટલાક ફિલસૂફોએ આદિતત્ત્વ માટે ઓછા ઘટક-દ્રવ્યો હોવા અંગેની હિમાયત કરી હતી; [[હેરાકિલટુસ]]એ [[શબ્દ (લોગોસ)|શબ્દ]] (લોગોસ) માટે દલીલ કરી હતી, [[પાયથાગોરસ]] માનતા હતા કે તમામ વસ્તુઓ [[આંકડો|આંકડા]]ઓથી જ બનેલી છે, તો થેલ્સના શિષ્ય, [[એનાકિસમાન્ડેર|એનાકિસમાન્ડેરે]] રજૂઆત કરી કે તમામ ચીજો [[અનંત (એપિરોન)|અનંત]] (એપિરોન) નામે ઓળખાતા અસ્તવ્યસ્ત તત્ત્વમાંથી જ બની છે, તેમની આ ફિલસૂફી [[કવોન્ટમ રૂપ|કવોન્ટમ ફોમ]]ની આધુનિક વિભાવના સાથે અમુક અંશે મળતી આવતી હતી. પ્રસ્તાવિત એપિરોન ફિલસૂફીમાં વિવિધ ફેરફારો સૂચવવામાં આવ્યા, જેમાં સૌથી વધુ નોંધપાત્ર સુધારો [[એનાકસાગોરસ|એનાકસાગોરસે]] સૂચવ્યો હતો; સતત ફરતા રહેતા એપિરોનમાં વણાયેલા વિશ્વનાં વિવિધ દ્રવ્યો [[નાઉસ]] (મન)ના સિદ્ધાન્ત મુજબ ગતિમાં આવે છે, એવી તેમની રજૂઆત હતી. છતાં બીજા ફિલસૂફોએ- ખાસ કરીને [[લેયુસીપસ]] અને ડેમોક્રિટસે - બ્રહ્માંડ ખાલી જગ્યા, [[શૂન્યાવકાશ]]માં ગતિશીલ અવિભાજય [[પરમાણુ]]ઓનું બનેલું છે એવો મત ધરાવતા હતા; [[ઘનતા કે ગીચતા|ગીચતા]]ની સાથે સાથે [[અવરોધ (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|ગતિનો અવરોધ]] પણ વધે છે; એથી, શૂન્યાવકાશમાં તો ગતિને કોઈ અવરોધ હશે નહીં, જે સંભવતઃ અનંત [[વેગ]]માં પરિણમે એવી દલીલ સાથે [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ દષ્ટિકોણ (&quot;પ્રકૃતિ શૂન્યાવકાશને તિરસ્કારે છે&quot;)નો વિરોધ કર્યો.

હેરાકિલટુસે સનાતન બદલાવ તરફી દલીલ કરતા હતા, પણ તેમના દેખીતા-સમકાલીન [[પાર્મેન્ડીસ|પાર્મેન્ડીસે]] ક્રાંતિકારી સૂચન કર્યું- તમામ બદલાવ એક ભ્રમણા છે, અંદરની છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સનાતન અપરિવર્તનશીલ છે અને એક જ પ્રકૃતિની છે. પાર્મેન્ડીસે આ વાસ્તવિકતાને το εν (એક) નામ આપ્યું. ઘણા ગ્રીક ફિલસૂફોને પાર્મેન્ડીસની આ થીયરી અસંભવિત લાગી, પણ તેના શિષ્ય [[ઈલેઅના ઝેનો]]એ તેમને કેટલાક પ્રખ્યાત [[ઝેનોના વિરોધાભાસો|વિરોધાભાસો]] દર્શાવીને પડકારી. [[અખંડ]]ને અસીમ સુધી વિભાજિત કરી શકાય છે એવો વિચાર ઘડી કાઢીને અને તેને [[અવકાશ]] અને [[સમય]]ને લાગુ પાડીને ઍરિસ્ટોટલે આ વિરોધાભાસો નિવાર્યા.

બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિ વિનાનો અનંત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવું માનતા પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફોથી વિપરીત, [[મધ્યયુગીન ફિલસૂફી|મધ્યયુગીન ફિલસૂફો]] અને [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રી]]ઓએ બ્રહ્માંડ એક ચોક્કસ શરૂઆત અને મર્યાદિત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવી વિભાવના વિકસાવી. [[યહૂદી ધર્મ]], [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] અને [[ઈસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામઃ]] આ ત્રણ [[અબ્રાહ્મીક ધર્મો]]એ બ્રહ્માંડના સર્જનની જે દંતકથાઓ રજૂ કરી હતી તેનાથી ઉપરોકત દષ્ટિકોણ પ્રેરાયેલો હતો. બ્રહ્માંડને અસીમ/અનંત ભૂતકાળ છે એવા પ્રાચીન ગ્રીક માન્યતા સામે સૌથી પહેલી આવી દલીલ [[ખ્રિસ્તી ફિલસૂફી|ખ્રિસ્તી ફિલસૂફ]] [[જહોન ફિલોપોનસ|જહોન ફિલોપોનસે]] રજૂ કરી. જો કે, અસીમ ભૂતકાળ સામે અત્યંત કુશળ અને વિગતવાર મધ્યયુગીન દલીલો [[પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફી|પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફ]] [[અલ-કિન્દી]] (અલકિન્દસ); [[યહૂદી ફિલસૂફી|યહૂદી ફિલસૂફ]] [[સાદિયા ગાંવ]] (સાદિયાબેન જોસેફ); અને [[કલામ|મુસ્લિમ ધર્મશાસ્ત્રી]], [[અલ-ગાઝલી]] (અલગાઝેલ)-એ રજૂ કરી હતી. અસીમ ભૂતકાળની વિરુદ્ધમાં તેમણે બે તાર્કિક દલીલો વિકસાવી હતી, જેમાં પહેલી હતી &quot;ખરેખરા અનંત/અસીમના અસ્તિત્વની અશકયતા માટેની દલીલ&quot;, જેમાં લખ્યું હતું:&lt;ref name=&quot;Craig&quot;&gt;{{Cite journal|title=Whitrow and Popper on the Impossibility of an Infinite Past|first=William Lane|last=Craig|journal=The British Journal for the Philosophy of Science|volume=30|issue=2|date=June 1979|pages=165–170 [165–6]|doi=10.1093/bjps/30.2.165}}&lt;/ref&gt;

:&quot;ખરેખરું અનંત/અસીમનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં.&quot;
::&quot;ઘટનાઓનું અનંત સમયનું પ્રત્યાગમન એ ખરેખરું અનંત છે.&quot;
:::&quot;&lt;math&gt;\therefore&lt;/math&gt;તેથી ઘટનાઓના અનંત સમયના પ્રત્યાગમનનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં.&quot;

બીજી દલીલ હતી, &quot;ખરેખરા અનંતને ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ કરવાની અશકયતા અંગેની દલીલ&quot;, જેમાં લખ્યું હતું:&lt;ref name=&quot;Craig&quot;/&gt;

:&quot;ખરેખરું અનંત ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ શકે નહીં.&quot;
::&quot;ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ હતી.&quot;

:::&quot;&lt;math&gt;\therefore&lt;/math&gt;તેથી આ ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ખરેખર અનંત હોઈ શકે નહીં.&quot;

એ પછીના ખ્રિસ્તી ફિલસૂફો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓએ આ બંને દલીલોને સ્વીકારી હતી અને [[ઇમેન્યુએલ કેન્ટ|ઈમ્યુનલ કાન્ટે]] પોતાના [[સમય]] અંગેની વિસંગતિના પહેલા પ્રબંધમાં તેનો ઉપયોગ કર્યો તે પછી વિશેષ કરીને બીજી દલીલ વધુ જાણીતી બની હતી.&lt;ref name=&quot;Craig&quot;/&gt;

=== ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો ===
[[ચિત્ર:Universum.jpg|thumb|250px|હાથથી રંગેલા ફલેમેરિયન લાકડાનો ટુકડો, કોપરનિકસ અને થોમસ ડિગ્સ પહેલાં એરિસ્ટોટલે વ્યકત કરેલી બ્રહ્માંડની વિભાવનાની ચિત્રથી રજૂઆત.]]

[[બેબિલોનનું ખગોળશાસ્ત્ર|બેબિલોનના ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]એ [[ખગોળશાસ્ત્ર]]ની શરૂઆત કરી તે પછી થોડા જ વખતમાં બ્રહ્માંડ અંગેના ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો રજૂ થવા માંડ્યા હતાં. તેઓ બ્રહ્માંડને દરિયામાં તરતી એક ચપટી [[સપાટ પૃથ્વી|સપાટ તકતી]] તરીકે જોતા હતા, અને તેના આધારે જ [[એનાકિસમાન્દેર]] અને [[મિલેટસના હેકાટીયસ]]ના પૂર્વકાલીન ગ્રીક નકશાઓ બન્યા હતા.

એ પછીના [[પ્રાચીન ગ્રીસ|ગ્રીક]] ફિલસૂફો સ્વર્ગીય પદાર્થોની ગતિનું અવલોકન કરીને આનુભવિક પુરાવાઓના આધારે બ્રહ્માંડ માટેનું ગહન પ્રરૂપ વિકસાવવા માગતા હતા. [[સ્નિદોસના યુડોકસસ]]એ આવું પહેલું સમજાઈ શકે તેવું પ્રરૂપ રજૂ કર્યું હતું. આ પ્રરૂપ અનુસાર, અવકાશ અને સમય અનંત અને શાશ્વત હતાં, પૃથ્વી ગોળાકાર અને નિશ્ચલ હતી અને બાકીનું તમામ દ્રવ્ય સમાનકેન્દ્રી ભ્રમણ કરતાં ગોળાઓ હતા. [[કેલિપ્પસ]] અને [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ મૉડલને વધુ સ્પષ્ટ કર્યું, અને [[પ્ટોલેમી]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો સાથે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત બનાવ્યું. આ પ્રરૂપની સફળતા મોટા ભાગે, કોઈ પણ ક્રિયાને (જેમ કે ગ્રહની સ્થિતિ) અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ [[અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ ફોરિઅર મોડ્સ)|ફોરિઅર મોડ્સ]]) વિઘટિત કરી શકાય છે, એવી ગાણિતિક હકીકતને આભારી હતી. જો કે, તમામ ગ્રીક વિજ્ઞાનીઓએ બ્રહ્માંડના આ ભૂકેન્દ્રીય પ્રરૂપને માન્ય રાખ્યું નહીં. [[સામોસનો એરીસ્ટારકસ|સામોસના]] [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રી]] એરીસ્ટારકસે સૌથી પહેલી [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી]] થીયરી રજૂ કરી. તેની મૂળ પ્રત ખોવાઈ ગઈ હોવા છતાં, આર્કિમિડિઝના પુસ્તક ધ સેન્ડ રોકનરમાં એરીસ્ટારકસની સૂર્યકેન્દ્રી થીયરીનું વિવિરણ છે. [[આર્કિમિડિસ|આર્કિમિડિસે]] લખ્યું હતું: (અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત)

&lt;blockquote&gt;
તમે રાજા ગૅલોન એ બાબતથી અવગત હશો કે &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ મોટા ભાગના ખગોળશાસ્ત્રીઓએ ગોળાના કેન્દ્રને આપેલું નામ છે, કે જે પૃથ્વીનું કેન્દ્ર છે, અને જેની ત્રિજયા સૂર્યના કેન્દ્ર અને પૃથ્વીના કેન્દ્ર વચ્ચેની સીધી રેખા સમાન છે. આ સામાન્ય વૃત્તાંત તમે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પાસેથી સાંભળતા આવ્યા હશો.પણ એરીસ્ટારકસે એક ચોક્કસ પૂર્વધારણા ધરાવતું પુસ્તક રજૂ કર્યું છે, જેમાં નિશ્ચિત અનુમાનોના પરિણામે હમણાં આપણે જે &quot;બ્રહ્માંડ&quot;ની વાત કરી તેના કરતાં કેટલાય ગણું મોટું બ્રહ્માંડ છે એવું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમની પૂર્વધારણા મુજબ, નિશ્ચલ તારાઓ અને સૂર્ય સ્થિર છે, પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ અને સૂર્ય ગોળા સમાન મધ્યબિંદું ધરાવતા સ્થિર તારાઓની આસપાસ પણ વર્તુળાકારે પ્રદક્ષિણા કરે છે. એટલે તેમના મત પ્રમાણે, પૃથ્વીએ જે કક્ષામાં પ્રદક્ષિણા કરવી ઘટે તે એ સ્થિર તારાઓથી અંતરનો એટલો ગુણોત્તર ધરાવે છે, જેટલો આ ગોળાઓનું મધ્યબિંદુ પોતાની સપાટીથી અંતરનો ગુણોત્તર ધરાવે છે.&lt;/blockquote&gt;

આમ એરીસ્ટારકસ માનતા હતા કે તારાઓ ખૂબ ખૂબ દૂર છે અને  તેથી જ ગમે ત્યાંથી જુઓ તો પણ કોઈ દેખીતો ફેરફાર દેખાતો નથી, અને પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરતી હોવાથી તારાઓ વચ્ચે એકબીજા સાપેક્ષે ગતિ જોઈ શકાય છે. પ્રાચીન સમયમાં જે અંતર કલ્પવામાં આવ્યું હતું તેનાથી હકીકતમાં આ તારાઓ અનેકગણા અંતરે આવેલા છે, તારાઓની ગતિ માત્ર ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાય છે. ગ્રહોની ગતિ દર્શાવતું ભૂકેન્દ્રીય મૉડલ, તેની જ સમાંતર ઘટના તારાઓની ગતિને ન જોઈ શકવા માટેનો ખુલાસો ધારવામાં આવે છે. પ્લુટાર્ચના નીચેના ફકરામાં જોઈ શકાય છે તેમ સૂર્યકેન્દ્રી દષ્ટિકોણનો દેખીતી રીતે ઘણો વિરોધ થયો હતો (ઓન ધ એપરન્ટ ફેસ ઈન ધ ઓર્બ ઓફ ધ મૂન - ચંદ્રના ગોળામાં દેખીતો ચહેરો):

&lt;blockquote&gt;
[[કલેન્થસ]] (એરીસ્ટારકસના સમકાલીન અને સ્ટોઈકસના વડા)નું માનવું હતું કે સામોસના એરીસ્ટારકસ પર બ્રહ્માંડના હાર્દને (એટલે કે પૃથ્વીને) ગતિમાં મૂકવાના પાપ માટે ગુનાહિત ગણવો એ ગ્રીક લોકોની ફરજ છે, ...ધારો કે સ્વર્ગ વિરામ લઈ રહ્યું છે અને પૃથ્વી ત્રાંસા વર્તુળમાં ભ્રમણ કરે છે, અને જયારે એ ફરે છે ત્યારે એ જ વખતે, તે પોતાની ધરીની આસપાસ પણ ફરે છે.1
&lt;/blockquote&gt;

એરીસ્ટારકસના સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલને ટેકો આપનાર પ્રાચીનકાળનો એક માત્ર ખગોળશાસ્ત્રી, કે જેનું નામ જાણી શકાયું છે તે હતા [[સેલેયુસિયાના સેલેયુકસ]]; તેઓ [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|હેલેનિસ્ટીક ખગોળશાસ્ત્રી]] હતા અને એરીસ્ટારકસ પછી એક સદી જીવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[[ઓટ્ટો ઈ. નેઉગેબાઉર]] (1945).  &quot;ધ હિસ્ટ્રી ઓફ એનિસન્ટ એસ્ટ્રોનોમી પ્રોબ્લેમ્સ એન્ડ મેથડ્સ&quot;, ''જર્નલ ઓફ નિઅર ઈસ્ટર્ન સ્ટડીઝ'' , '''4'''  (1), પૃ. 1–38.
{{quote|&quot;the [[Chaldaea]]n Seleucus from Seleucia&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[જયોર્જ સાર્ટોન]] (1955). &quot;ચાલ્ડીયન એસ્ટ્રોનોમી ઓફ ધ લાસ્ટ થ્રી સેન્ચુરીઝ બી. સી.&quot;, ''જર્નલ ઓફ ધ અમેરિકન ઓરિએન્ટલ સોસાયટી''  '''75'''  (3), પૃ. 166–173 [169]:
{{quote|&quot;the heliocentrical astronomy invented by Aristarchos of Samos and still defended a century later by Seleucos the [[Babylonia]]n&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વિલિયમ પી. ડી. વિઘટ્મેન (1951, 1953), ''ધ ગ્રોથ ઓફ સાયન્ટિફિક આઈડિયાઝ'' , યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ., જેમાં વિઘટ્મેન પોતાને [[સેલેઉકોસ]] ધ [[ચાલ્ડીયા|ચાલ્ડીયન]] કહે છે.&lt;/ref&gt; [[પ્લુટાર્ચ]] અનુસાર, [[તર્ક|તાર્કિક રીતે]] સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થા સમજાવનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા, પણ તેના માટે તેમણે કઈ દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો તે જાણીતી નથી.  સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી માટે સેલેયુકસની દલીલો સંભવતઃ [[ભરતી-ઓટ]]ની ઘટના સાથે સંબંધિત હતી.&lt;ref&gt;[[લુસીઓ રુસો|લ્યુસીઓ રુસો]], ''ફલુસી એ રિફલુસી'' , ફેલ્ટ્રીનેલી, મિલાનો, 2003, ISBN 88-07-10349-4.
&lt;/ref&gt; [[સ્ટ્રાબો]] (1.1.9) પ્રમાણે, [[ભરતી-ઓટ]] ચંદ્રના આકર્ષણને કારણે આવે છે, અને મોજાંની ઊંચાઈ ચંદ્રની સૂર્ય સાપેક્ષે સ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે, એવું પ્રસ્થાપિત કરનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા.&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [527]&lt;/ref&gt; સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી સાબિત કરવા માટે, વૈકલ્પિક રીતે તેમણે કદાચ [[ભૂમિતિ|ભૌમિતિક]] મૉડલના સ્થિરાંકો નિશ્ચિત કરીને અને પાછળથી 16મી સદીમાં [[નિકોલસ કોપરનિકસ|નિકોલસ કોપરનિકસે]] બનાવ્યું હતું તેવા મૉડલનો ઉપયોગ કરીને ગ્રહોની સ્થિતિની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હોઈ શકે.&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [527–9]&lt;/ref&gt; [[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]] દરમ્યાન, [[ભારતીય ખગોળશાસ્ત્ર|ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રી]], [[આર્યભટ્ટ|આર્યભટ્ટે]],&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [529–34]&lt;/ref&gt; અને [[ઈસ્લામી ખગોળશાસ્ત્ર|પર્શિયન ખગોળશાસ્ત્રીઓ]], [[જાફરીબન મુહમ્મદ અબુ માશર્લ-બલ્ખી|અલ્બુમાસર]]&lt;ref&gt;બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન (1987).&quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [534–7]&lt;/ref&gt; અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ કદાચ સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલો રજૂ કર્યા હતાં.&lt;ref name=&quot;Nasr&quot;&gt;{{Harvard reference |last=Nasr |first=Seyyed H. |authorlink=Hossein Nasr |year=1993 |date=1st edition in 1964, 2nd edition in 1993 |title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines |edition=2nd |publisher=1st edition by [[Harvard University Press]], 2nd edition by [[State University of New York Press]] |isbn=0791415155 |pages=135–6}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:ThomasDiggesmap.JPG|thumb|left|1576માં થોમસ ડિગ્સ દ્વારા, કોપરનિકસના બ્રહ્માંડના મૉડલની રજૂઆત, અલબત્ત તેમાં એક સુધારો કર્યો હતો, તેમણે તારાઓને પૃથ્વીના બંધક બતાવ્યા નહોતા, પરંતુ તેના બદલે તેને ગ્રહોને વીંટળાયેલા સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે પાથરી દીધા હતા.]]

લગભગ બે સહસ્રાબ્દિ સુધી [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમ વિશ્વ]]માં એરિસ્ટોટલનું મૉડલ સ્વીકૃત રહ્યું, પણ પછી [[કોપરનિક્સ|કોપરનિકસે]] જો [[પૃથ્વી]] તેની ધરી પર ફરતી હોય અને જો [[સૂર્ય]]ને બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં ગણવામાં આવે તો ખગોળશાસ્ત્રીય માહિતી વધુ વાજબી રીતે સમજાવી શકાય છે એવી એરીસ્ટારકસની થીયરી પુનર્જીવિત કરી.

{{cquote|In the center rests the sun. For who would place this lamp of a very beautiful temple in another or better place than this wherefrom it can illuminate everything at the same time?|20px|20px|[[Copernicus]]| in Chapter 10, Book 1 of ''De Revolutionibus Orbium Coelestrum'' (1543)}}

કોપરનિકસે જાતે નોંધ્યું હતું તેમ, [[પૃથ્વીનું અક્ષભ્રમણ|પૃથ્વી ફરે છે]] એવું સૂચન ઘણું જૂનું હતું, કમ સે કમ [[ફિલોલાઉસ|ફિલોલસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 450), [[હેરેાકિલડસ પોન્ટીકસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 350) અને [[ઈકફાન્ટસ ધ પાયથાગોરિયન]]ના સમયથી આવું સૂચન ચાલ્યું આવે છે. કોપરનિકસ કરતાં એકાદ સદી પહેલાં, ખ્રિસ્તી અભ્યાસુ [[કયુસાના નિકોલસ|કયુસાના નિકોલસે]] પણ પોતાના પુસ્તક, ''ઓન લર્નેડ ઈગનોરન્સ''  (1440)માં, પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવું લખ્યું હતું.&lt;ref&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ. 754.&lt;/ref&gt; આયભટ્ટ (476–550), [[બ્રહ્મગુપ્ત]] (598–668), [[અલ્બુમાસર]] અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવી રજૂઆત કરી હતી. [[ધૂમકેતુ]]ની ઘટનાનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે તેનો પહેલો [[આનુભાવિક સંશોધન|આનુભાવિક પુરાવો]] [[નાસીર અલ-દીન અલ-તુસી|તુસી]] (1201–1274) અને [[અલી કુસ્કુ]](1403–1474)-એ આપ્યો. છતાં, તુસી એરિસ્ટોટલની બ્રહ્માંડની વિભાવનામાં માનતો રહ્યો, જયારે એરિસ્ટોટલની પૃથ્વી સ્થિર છે એવી માન્યતાને [[આનુભાવિક|અનુભવ]]ના આધારે રદિયો આપનાર કુસ્કુ પહેલો હતો, પાછળથી કોપરનિકસ પણ પૃથ્વીના ભ્રમણને કંઈક આવી રીતે જ વાજબી ઠેરવ્યું હતું. પૃથ્વીના પોતાના ધરી પરના ભ્રમણને સમજાવવા માટે જેમ [[ગેલિલિયો ગેલિલેઈ]]એ સમજાવ્યું હતું તેમ, [[અલ-બિરજાન્દી]](d. 1528)એ આગળ વધીને &quot;ગોળાકાર [[જડતા]]&quot;ની થીયરી વિકસાવી.&lt;ref&gt;{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001a |title=Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context |journal=Science in Context |volume=14 |issue=1–2 |pages=145–63 |publisher=[[Cambridge University Press]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001b |title=Freeing Astronomy from Philosophy: An Aspect of Islamic Influence on Science |journal=Osiris, 2nd Series |volume=16 |issue=Science in Theistic Contexts: Cognitive Dimensions |pages=49–64 &amp; 66–71 }}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Libr0309.jpg|thumb|ટાયકો બ્રાહેની માપ/ગણતરીઓનો ઉપયોગ કરીને જોહાન્સ કેપ્લરે પ્રકાશિત કરેલા રુડોલ્ફીન કોષ્ટકો, જેમાં તારા કોષ્ટક અને ગ્રહ કોષ્ટક આપવામાં આવ્યા હતા.]]
સૌથી પહેલા [[થોમસ ડિગ્ગેસ|થોમસ ડિગ્ગેસે]] પોતાના ''પેરફિટ ડિસ્ક્રિપ્શન ઓફ ધ સેલેસ્ટેલિયલ ઓર્બ્સ અકોરડિંગ ટુ ધ મોસ્ટ એનસિઅન્ટ ડૉકટરાઈન ઓફ ધ પાયથાગોરિઅન્સ, લેટલી રીવાઈવ્ડ બાય કોપરનિકસ એન્ડ બાય જિઓમેટ્રિકલ ડેમોન્સ્ટ્રેશન્સ અપ્રૂવ્ડ'' (1576)માં રજૂઆત કરી હતી તેમ કોપરનિકસના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલ]]માં તારાઓને ગ્રહોની વીંટળાયેલા (અનંત) અવકાશમાં એકસરખી રીતે સ્થિત થયેલા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755.&lt;/ref&gt; અવકાશ અનંત છે અને આપણા જેવા સૌરમંડળોથી ભરેલું છે એવા વિચારને [[ગિઓર્દાનો બ્રુનો]]એ સ્વીકાર્યો હતો; પણ આ દષ્ટિકોણને પ્રકાશન પછી, 17 ફેબ્રુઆરી 1600ના તેને રોમમાં [[કૅમ્પો દી ફિઓરી]]માં [[જીવતો સળગાવી દેવાની સજા|થાંભલા સાથે બાંધીને જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો]] હતો.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;/&gt;

[[આઈઝેક ન્યૂટન|આઈઝેક ન્યુટન]], [[ક્રિસ્ટીયન હુયજેન્સ]] અને પછીના વિજ્ઞાનીઓએ આ બ્રહ્માંડ મીમાંસાનો આંશિક રીતે સ્વીકાર કર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;Misner-p755p756&quot;&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755–756.&lt;/ref&gt; અલબત્ત તેમાં કેટલાક વિરોધાભાસો હતા, જેનો નિવેડો [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]ની રચના થયા પછી જ આવ્યો હતો. આ વિરોધાભાસોમાંથી પહેલો હતો કે જેમાં એવું ધારવામાં આવ્યું હતું કે અવકાશ અને સમય અનંત છે, અને બ્રહ્માંડના તારાઓ હરહંમેશથી સળગતા રહ્યા છે; જો કે, તારાઓ સતત [[ઊર્જા]]નું વિસર્જન કરતા રહે છે એટલે અસીમિત ઊર્જાનું અસ્ખલિતપણે વિસર્જન કરતા રહેતા તારા સીમિત હોય તે બાબત પરસ્પર વિરોધી લાગે છે. બીજું, એડમન્ડ હૅલી (1720)&lt;ref&gt;[101] ^ મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.&lt;/ref&gt; અને [[જિન-ફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ|જિનફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ]] (1744)&lt;ref&gt;{{cite book | author = [[Jean-Philippe de Cheseaux|de Cheseaux JPL]] | year = 1744 | title = Traité de la Comète | publisher = Lausanne | pages = 223ff}}. માં પરિશિષ્ટ II તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}&lt;/ref&gt;-એ સ્વતંત્રપણે નોંધ્યું છે કે એકસમાન તારાઓથી ભરેલા અનંત અવકાશની ધારણા, રાત્રિનું આકાશ પણ સૂર્યની જેમ જ તેજસ્વી પ્રકાશથી ભર્યું હશે તેવા અનુમાન તરફ દોરી જાય છે; 19મી સદીમાં આ વિરોધાભાસ [[ઓલ્બર્સનો વિરોધાભાસ|ઓલ્બર્સના વિરોધાભાસ]] તરીકે જાણીતો બન્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers|Olbers HWM]] | year = 1826 | title = Unknown title | journal = Bode's Jahrbuch | volume = 111}}. માં પરિશિષ્ટ I તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}&lt;/ref&gt; ત્રીજું, ન્યૂટને જાતે દર્શાવ્યું હતું કે એકસમાન દ્રવ્યોથી ભરેલું અનંત અવકાશ, અનંત બળ અને અસ્થિરતાને જન્મ આપશે, જેથી દ્રવ્ય પોતાના જ ગુરુત્વાકર્ષણમાં ધ્વસં પામશે.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;/&gt; અસ્થિરતા અંગે વધુ સ્પષ્ટતા 1902માં [[જિન્સ અસ્થિરતા|જિન્સના અસ્થિરતા]]ના માનાંકમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;જિન્સ, જે. એચ.(1902) ''ફિલોસોફિકલ ટ્રાન્સેકશન્સ રોયલ સોસાયટી ઓફ લંડન, સીરિઝ એ'' , '''199''' , 1.&lt;/ref&gt; આ વિરોધાભાસોમાંથી છેલ્લા બેનું નિવારણ [[કાર્લ ચાર્લીઅર|ચાર્લીઅર બ્રહ્માંડ]]માં છે, જેમાં દ્રવ્ય [[ખંડિત|ખંડિત થઈને]] સ્તરીકરણમાં (મોટી વ્યવસ્થામાં પરિભ્રમણ કરતાં દ્રવ્ય-પદાર્થો, જાતે પોતાની આસપાસ પણ ફરે છે, ''એડ ઈનફિનિટમ'' ) ગોઠવાયેલા છે, એવી રીતે કે જેથી બ્રહ્માંડ નહિવત્ એવી એકંદર ઘનતા ધરાવે; બ્રહ્માંડનું આવું વ્યવસ્થાસભર મૉડલ પૂર્વકાલીન સમયમાં 1761માં [[જોહાન્ન હેઈનરિચ લેમ્બાર્ટ|જોહાન હેઈનરીચ લામ્બર્ટે]] પણ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.196; મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.757.&lt;/ref&gt; તારાઓ સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે વહેંચાયેલા નથી, ઊલટાનું તેઓ જુદા જુદા જૂથ બનાવીને [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] રચે છે એવી [[થોમસ રાઈટ (ખગોળશાસ્ત્રી)|થોમસ રાઈટ]], [[ઈમ્યુનેલ કાન્ત]] અને અન્યોને થયેલી પ્રતીતિથી ખગોળશાસ્ત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ હતી.&lt;ref&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.&lt;/ref&gt;

બ્રહ્માંડનું માળખું અને ગતિશીલતાના પ્રરૂપ પર જયારે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] પોતાનો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પાડી જોયો ત્યારે ૧૯૧૭થી [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા|સ્થૂળ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો નવો યુગ શરૂ થયો.&lt;ref name=&quot;einstein_1917&quot;&gt;{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1917 | title = Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Preussische Akademie der Wissenschaften, Sitzungsberichte | volume = 1917 (part 1) | pages = 142–152}}&lt;/ref&gt; આ સિદ્ધાન્ત અને તેના પરિણામી અસરો વિશે વધુ વિગતવાર વાત નીચેના વિભાગમાં કરવામાં આવશે.

== સૈદ્ધાન્તિક મૉડલો ==
[[ચિત્ર:Cassini-science-br.jpg|thumb|કાસ્સિની સ્પેસ પ્રોબે (કળાકારની છાપ) સામાન્ય સાપેક્ષતા ચકાસવા માટે લીધેલું ઉચ્ચ-ચોકસાઈનું પરીક્ષણઃ પૃથ્વી અને પ્રોબ (લીલો તરંગ) વચ્ચે મોકલાયેલા રેડિયો તરંગો, સૂર્યના દળના કારણે અવકાશ અને સમય (ભૂરી રેખાઓ)માં અટવાઈને મોડા પડ્યા.]]

બ્રહ્માંડ વિસ્તારમાં [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|પારસ્પરિક ક્રિયા માટેના ચાર મૂળભૂત બળો]]માંથી, [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] સૌથી પ્રભાવી હતું; ગ્રહો, તારાઓ, તારાવિશ્વો અને તેથી વધુ મોટા માળખાઓના સ્તરે તેમનું માળખું/બંધારણ નિશ્ચિત કરવામાં બાકીનાં ત્રણ બળો ખૂબ નહિવત્ એવો ભાગ ભજવતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. તમામ દ્રવ્યો અને ઊર્જા ગુરુત્વાકર્ષણ પામે છે, એટલે ગુરુત્વાકર્ષણની અસર સંયુકતરૂપે ઊભી થાય છે; તેનાથી વિપરીત ધન ભાર અને ૠણ ભાર એકબીજાની અસરને નાબૂદ કરતા હોવાથી, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં વિદ્યુતચુંબકીય બળ પ્રમાણમાં બિનમહત્ત્વનું રહે છે. પારસ્પરિક ક્રિયા ઉપજાવતાં બીજાં બે બળો, [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ|નબળા]] અને [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ|શકિતશાળી અણુકેન્દ્રી બળો]], અંતર વધવાની સાથે ખૂબ ઝડપથી ક્ષીણ થતા જાય છે; તેમની અસર મુખ્યત્વે અણુથી પણ નાના વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહે છે.

=== સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત ===
બ્રહ્માંડના માળખાઓને આકાર આપવામાં ગુરુત્વાકર્ષણનો પ્રબળ પ્રભાવ હોવાથી, બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સચોટ અનુમાનો માટે ગુરુત્વાકર્ષણનો ચોક્કસ સિદ્ધાન્ત આવશ્યક છે. ઉપલબ્ધ હોય તેવો સૌથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધાન્ત [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]નો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત છે, જે અત્યાર સુધીની તમામ પ્રાયોગિક ચકાસણીઓમાંથી પાર ઉતર્યો છે. છતાં, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં તેના ઘનિષ્ઠ પ્રયોગો કરવામાં ન આવ્યા હોવાથી, સામાન્ય સાપેક્ષતાનો વિચાર કદાચ અચોક્કસ પણ નીવડી શકે. જો કે તેના બ્રહ્માંડને લગતાં અનુમાનો ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો સાથે સુસંગત છે, અને એટલે જ બીજા કોઈ સિદ્ધાન્તને અપનાવવા માટેનું કોઈ ફરજિયાત કારણ નથી.

સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં [[દળ-ઊર્જા]] અને [[વેગ]]ના વિતરણથી ઉકેલાવા ઘટે તેવા [[મેટ્રિક ટેન્સર (સામાન્ય સાપેક્ષતા)|અવકાશ-સમયના મેટ્રિક]] ([[આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો|આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણો]]) માટે સામાન્ય સાપેક્ષતા દસ અરેખિત અંશતઃ વિભેદક સમીકરણો પૂરાં પાડે છે. આ અંગેની ચોક્કસ વિગતો અપ્રાપ્ય હોવાથી, [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડના સિદ્ધાન્તો]]ના આધારે બ્રહ્માંડના મૉડલ ઊભા કરવામાં આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે. આ સિદ્ધાન્ત એમ દર્શાવે છે કે આ બ્રહ્માંડ બનાવતા વિવિધ તારાવિશ્વોની ગુરુત્વાકર્ષી અસરો, જો આખા બ્રહ્માંડમાં  એકંદર ઘનતા ધરાવતી ઝીણી ધૂળ એકસરખી રીતે પાથરવામાં આવે તેના જેટલી જ છે. આ એકસરખી ધૂળની ધારણાથી આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો ઉકેલવામાં અને બ્રહ્માંડના સમયના માપક્રમો પર બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની આગાહી કરવામાં સરળતા થાય છે.

આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં, પરિહાર પ્રદેશમાંની ઊર્જાની ઘનતા સાથે મળતા આવતા [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]](''Λ'' ),&lt;ref name=&quot;einstein_1917&quot;/&gt;&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ. 226–229.&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 358–359.&lt;/ref&gt; તેના ચિહ્નના આધારે બ્રહ્માંડનો સ્થિરાંક કાં તો [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીરું (ૠણ ''Λ'' )) પાડે છે અથવા તો વધુ વેગ (ધન ''Λ'' )) આપે  છે. આઈનસ્ટાઈન સહિતના ઘણા વિજ્ઞાનીઓ ''Λ'' ને શૂન્ય વિચારતા હતા,&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1931 | title = Zum kosmologischen Problem der allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Physikalisch-mathematische Klasse | volume = 1931 | pages = 235–237}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author = [[Albert Einstein|Einstein A.]], [[Willem de Sitter|de Sitter W.]] | year = 1932 | title = On the relation between the expansion and the mean density of the universe | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 18 | pages = 213–214 | doi = 10.1073/pnas.18.3.213 | pmid = 16587663}}&lt;/ref&gt; પરંતુ તાજેતરના [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવા|પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનોમાં બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ગતિ આપતી &quot;[[શ્યામ ઊર્જા]]&quot; મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળી હતી.&lt;ref&gt;[http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2004/12/text/ હબલ ટેલિસ્કોપ ન્યૂઝ રિલિઝ]&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે આ શ્યામ ઊર્જા ધન ''Λ''  સાથે મેળ ખાય છે, છતાં હજી તેના આધારે વૈકલ્પિક થીયરીઓને રદ કરી શકાય તેમ નથી.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6156110.stm બીબીસી ન્યૂઝ સ્ટોરીઃ એવિડન્સ ધેટ ડાર્ક એનર્જી ઈઝ ધ કોસમોલોજિકલ કોન્સટન્ટ](શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક છે તેનો પુરાવો)&lt;/ref&gt; ''Λ''  એ [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]ના [[વાસ્તવિક રજકણો]] સાથે સંકળાયેલી [[શૂન્ય-બિંદુંની ઊર્જા]]નું માપ છે એવો મત રશિયન [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિકશાસ્ત્રી]] [[યાકોવ બોરીસોવિચ ઝેલ’દોવિચે|ઝેલ’દોવિચે]] વ્યકત કર્યો, એટલે કે પ્રસરણશીલ [[શૂન્યાવકાશ ઊર્જા]] બધે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, એકદમ ખાલી જગ્યા, પરિહાર પ્રદેશમાં પણ તેનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Yakov Borisovich Zel'dovich|Zel'dovich YB]] | year = 1967 | title = Cosmological constant and elementary particles | journal = Zh. Eksp. &amp; Teor. Fiz. Pis'ma | volume = 6 | pages = 883–884}}''Sov. Phys. માં અંગ્રેજી અનુવાદ— જેટીઈપી (JTEP)  લેટ.'' , '''6''' , પૃ. 316–317 (1967).&lt;/ref&gt; [[કાસીમીર અસર]]માં આ શૂન્ય-બિંદુની ઊર્જાનો પુરાવો જોવા મળ્યો હતો.

=== વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા અને અવકાશ-સમય ===
[[ચિત્ર:Only distance is real.svg|thumb|300px|માત્ર તેની લંબાઈ L સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે (કાળા રંગથી બતાવવામાં આવ્યો છે); તેના બે અંતિમ બિંદુઓ (જેમ કે Δx, Δy અથવા Δξ, Δη) વચ્ચેનો તફાવત તેમની સંદર્ભ ફ્રેમ પર આધાર રાખે છે (અનુક્રમે ભૂરા અને લાલ રંગથી દર્શાવેલી છે).]]

બ્રહ્માંડ ઓછામાં ઓછા ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી એવું મનાતું રહ્યું કે આ અવકાશી અને સમયનાં પરિમાણો ભિન્ન પ્રકૃતિના અને એકબીજાથી સ્વતંત્ર છે. જો કે, [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના વિશિષ્ટ સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો, તેમની ગતિમાં બદલાવ લાવવાથી આંતરપરિવર્તનક્ષમ (સીમાની અંદર) બને છે.

આ આંતરપરિવર્તન સમજવા માટે, ત્રણ અલગ અવકાશી પરિમાણો વચ્ચે થતા સમાન પ્રકારના આંતરપરિવર્તનને સમજવાથી મદદ થશે. ''L''  લંબાઈના એક સળિયાના બે છેવાડાના બિંદુ લો. સંદર્ભ ફ્રેમમાં છેવાડાના બે બિંદુઓના ત્રણ નિર્ણાયક ભુજ Δx, Δy અને Δzના તફાવતથી 

:&lt;math&gt; L^{2} = \Delta x^{2} + \Delta y^{2} + \Delta z^{2} &lt;/math&gt;

[[પાયથાગોરસનો પ્રમેય|પાયથાગોરસના પ્રમેય]]નો ઉપયોગ કરીને તેની લંબાઈ નિશ્ચિત થઈ શકે છે. વારાફરતી સંદર્ભ ફ્રેમ બદલવાથી, નિર્ણાયક ભુજના તફાવતમાં ફેરફાર જોવા મળે છે, પણ છેવટે જવાબ એક સરખી લંબાઈ જ દર્શાવે છે.

:&lt;math&gt; L^{2} = \Delta \xi^{2} + \Delta \eta^{2} + \Delta \zeta^{2}. &lt;/math&gt;

આમ, નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત ()(Δx, Δy, Δz) અને (Δξ, Δη, Δζ) સળિયાના અંતરંગ ભાગ નથી, પણ માત્ર તેને દર્શાવવા માટે વપરાયેલી સંદર્ભ ફ્રેમને સૂચવે છે; તેનાથી વિપરીપ, ''L''  લંબાઈ એ સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે. માત્ર તેની સંદર્ભ-ફ્રેમ વારાફરતી બદલીને, સળિયાને કોઈ અસર પહોંચાડયા વિના નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત બદલી શકાય છે.

[[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]માંની સામ્યતાને બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અંતરાલ કહેવામાં આવે છે; અવકાશ-સમયમાંના એક બિંદુ તરીકે, અવકાશમાં એક નિશ્ચિત સ્થિતિ અને સમયમાં એક ચોક્કસ ક્ષણ તરીકે, ઘટનાને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અવકાશ-સમય અંતરાલ આપેલો છે

:&lt;math&gt; s^{2} = L_{1}^{2} - c^{2} \Delta t_{1}^{2} = L_{2}^{2} - c^{2} \Delta t_{2}^{2} &lt;/math&gt;

જેમાં ''c'' એ પ્રકાશનો વેગ છે. [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર, જયાં સુધી બદલાવમાં અવકાશ-સમયનો અંતરાલ ''s''  જળવાતો હોય ત્યાં સુધી એક અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો(''L'' &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, Δ''t'' &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)ને સંદર્ભ-ફ્રેમ બદલીને બીજા (''L'' &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Δ''t'' &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)માં બદલી શકાય છે. સંદર્ભ-ફ્રેમમાં આ પ્રકારનો બદલાવ તેમની ગતિમાં બદલાવ સાથે મેળ ખાય છે; ગતિશીલ ફ્રેમમાં લંબાઈઓ અને સમયો, સ્થિર સંદર્ભ-ફ્રેમમાંના તેમના પ્રતિરૂપોથી જુદાં હોય છે. [[લોરેન્ટઝ રૂપાંતર]] દ્વારા ચોક્કસ જે રીતે નિર્ણાયક ભુજા અને સમયના તફાવતો ગતિમાં બદલાય છે તેનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે.

=== આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણોના ઉકેલ તરફ ===
ચક્કર ચક્કર ફરતાં રહેતાં તારાવિશ્વો વચ્ચેનું અંતર સમય સાથે વધતું જાય છે, પણ દરેક તારાવિશ્વમાંના તારાઓ વચ્ચેનું અંતર આશરે સરખું જ રહે છે, તેનું કારણ તેમની વચ્ચેની ગુરુત્વાકર્ષી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા છે.આ ઍનિમેશન શૂન્ય [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] Λ સાથેનું બંધ ફ્રાઈડમૅન બ્રહ્માંડ દર્શાવે છે; આવું બ્રહ્માંડ [[મહાવિસ્ફોટ]] અને [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]] વચ્ચે ઝોલાં ખાતું હોય છે.

ચોરસ ન હોય તેવા અથવા તો વળાંક ધરાવતા તંત્રમાં, પાયથાગોરસનો પ્રમેય માત્ર અતિસૂક્ષ્મ લંબાઈના પરિમાણમાં જ લાગુ પાડી શકાય છે અને તેને વધુ સામાન્ય [[મેટ્રિક ટેન્સર]] ''g'' &lt;sub&gt;μν&lt;/sub&gt; સાથે મોટું કરવું પડે છે, વળી તે સ્થળે સ્થળે બદલાય છે, અને જે-તે કોઓર્ડિનેટ તંત્રની સ્થાનિક ભૂમિતિને દર્શાવે છે. છતાં, બ્રહ્માંડ તમામ સ્થળે સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે એ [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત]]નો ઉપયોગ કરીએ તો, અવકાશમાંનું કોઈ પણ બિંદુ બીજા કોઈ પણ બિંદું જેવું જ છે; તેથી મેટ્રિક ટેન્સર તમામ જગ્યાએ એકસરખું જ રાખવું ઘટે. પરિણામે મેટ્રિક ટેન્સરનું એક જ રૂપ બન્યું, જેને [[ફ્રાઈડમૅન-લેમાઈટર-રોબર્ટસન-વૉકર મેટ્રિક]],

:&lt;math&gt; ds^2 = -c^{2} dt^2 + R(t)^2 \left( \frac{dr^2}{1-k r^2} + r^2 d\theta^2 + r^2 \sin^2 \theta \, d\phi^2 \right) &lt;/math&gt;

જયાં (''r'' , θ, φ) [[ગોળાકાર નિર્ણાયક તંત્ર|ગોળાકાર તંત્ર]] સાથે મળતું આવે છે. આ [[મેટ્રિક (ગણિત)|મેટ્રિક]]ના માત્ર બે પ્રાચલો જ અનિશ્ચિત છેઃ એકંદર લંબાઈ માપ ''R'' , જે સમય સાથે બદલાઈ શકે, અને વક્ર સૂચક ''k'' , જે [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની સપાટ ભૂમિતિ]] સાથે અથવા ધન કે ૠણ [[વળાંક]]ના સ્થળો સાથે મળતા આવતાં  0, 1 અથવા −1 માત્ર હોઈ શકે છે. બ્રહ્માંડમીમાંસામાં, બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નક્કી કરવા માટે ''R'' ને સમયના પરિબળ તરીકે, ''k''  આપેલું હોય અને આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં (નાનકડું) પરિબળ ગણાતો [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] ''Λ''  આમ આ સહુની ગણતરીથી બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નિશ્ચિત કરવા અંગેની ગણતરીઓ થઈ શકે છે. આ સમીકરણ ''R''  સમય સાથે કેવી રીતે બદલાય છે તે દર્શાવે છે, અને તેના શોધક [[એલેકઝાન્ડર ફ્રાઈડમૅન]] પરથી આ સમીકરણને [[ફ્રાઈડમૅનનું સમીકરણ|ફ્રાઈડમૅન સમીકરણ]] કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Alexander Friedmann|Friedmann A.]] | year = 1922 | title = Über die Krümmung des Raumes | journal = Zeitschrift für Physik | volume = 10 | pages = 377–386 | doi = 10.1007/BF01332580}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Closed Friedmann universe zero Lambda.oggIMAGE_OPTIONSAnimation illustrating the]]

''R(t)'' માટેનો ઉકેલ ''k'' અને ''Λ'' પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તેના કેટલાક ગુણાત્મક પાસાંઓ સામાન્ય છે. સૌથી પહેલું અને સૌથી અગત્યનું, [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] સર્વપ્રથમ નોંધ્યા મુજબ જો ધન વળાંક (''k'' =1) સહિત બ્રહ્માંડ સંપૂર્ણપણે સમદેશિક હોય અને દરેક સ્થળે એક ચોક્કસ મૂલ્યની ગીચતા ધરાવતું હોય, ''તો અને તો''  જ બ્રહ્માંડનું લંબાઈ પરિબળ ''R''  અવિચલ રહી શકે છે. જો કે આ સમતુલા અસ્થિર છે અને નાનાં માપોમાં બ્રહ્માંડ પણ સમસ્વભાવી ન હોવાનું જણાયું છે, એટલે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] મુજબ ''R''  બદલવો જ પડે. જયારે ''R''  બદલાય છે, ત્યારે બ્રહ્માંડમાંના તમામ અવકાશી અંતરો તેના અનુસંધાનમાં બદલાય છે; અવકાશનું આમ એકંદર વિસ્તરણ અથવા સંકોચન થાય છે. તારાવિશ્વો એકબીજાથી દૂર સરતા જાય છે એવા અવલોકનનો પણ આ ખુલાસો આપે છે; તેમની વચ્ચેનો અવકાશ ખેંચાતો જાય છે. અવકાશનું આ વિસ્તરણ, 13.7 અબજ વર્ષો અગાઉ એક જ બિંદુ પરથી શરૂ થયેલા બે તારાવિશ્વો, અને કદી પણ [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશના વેગ]]થી વધુ ઝડપથી દૂર ન જતા હોવા છતાં એકબીજાથી 40 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂર હોવાના દેખીતા વિરોધાભાસને પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

બીજું, જયારે ''R''  શૂન્ય પર પહોંચતો હતો અને દ્રવ્ય અને ઊર્જા અનંતપણે ગાઢ બનતા હતા, ત્યારે ભૂતકાળમાં [[એકરૂપ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ]] હતું એવું તમામ ઉકેલો સૂચવે છે. સંપૂર્ણ એકરૂપતા અને સમદેશિકતા (બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત) હોવાના અને જયાં માત્ર ગુરુત્વાકર્ષી પાસ્પરિક ક્રિયા નોંધપાત્ર હતી તેવી પ્રશ્નાર્થ ધરાવતી ધારણા પર આધારિત આ નિષ્કર્ષ અનિશ્ચિત ભાસી શકે. છતાં, [[પેનરોઝ-હોકિંગ એકરૂપ(સિંગ્યુલારિટી) પ્રમેયો]] એવું દર્શાવે છે કે એકરૂપ ખૂબ સામાન્ય સ્થિતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવું જોઈએ. તેથી, આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો મુજબ, એકરૂપની સ્થિતિ પછી (જયારે ''R''  ખૂબ નાનો, સીમિત મૂલ્ય ધરાવતો હતો)  તુરત સર્જાયેલી અકલ્પનીય ઉષ્ણ, ગાઢ સ્થિતિમાંથી ''R''  ખૂબ ઝડપથી વિકસ્યો હતો; બ્રહ્માંડના [[મહાવિસ્ફોટ]] મૉડલનો આ અર્ક છે. એક સામાન્ય ગેરસમજણ પ્રવર્તે છે કે અવકાશ અને સમયના એક જ બિંદુમાંથી દ્રવ્ય અને ઊર્જા વિસ્ફોટ પામ્યા એવું અનુમાન મહાવિસ્ફોટ મૉડલમાં કરવામાં આવ્યું છે; પણ એવું નથી. ઊલટાનું અવકાશનું સર્જન જ મહાવિસ્ફોટથી થયું હતું અને તેમાં નિયત માત્રાની ઊર્જા અને દ્રવ્ય એકસરખી રીતે ફેલાયા હતા; જેમ જેમ અવકાશનું વિસ્તરણ થતું ગયું (એટલે કે, જેમ ''R(t)''  વધતા ગયા), તેમ તેમ દ્રવ્ય અને ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ગઈ.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:left;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#FFFDD0;color:black;width:30em;max-width:35%&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot;
| અવકાશને કોઈ સીમા નથી - તે કોઈ બાહ્ય અવલોકન વિના અનુભવથી વધુ સ્પષ્ટ છે.તેનો અર્થ એમ નથી કે અવકાશ અનંત છે... (અનુવાદિત, મૂળ જર્મન)
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;| [[બર્નહાર્ડ રિમન|બર્નહાર્ડ રિમેન]] (હેબિલિટેટેશન વોરટ્રેગ, 1854)
|}

ત્રીજું, વક્ર સૂચક ''k'' [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]ના સરેરાશ અવકાશ વળાંકને નિશ્ચિત કરે છે, જે એક અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]]ના લંબાઈ માપનું સરેરાશ હોય છે. જો ''k'' =1 છે, તો વળાંક ધન (પોઝિટિવ) છે અને બ્રહ્માંડ મર્યાદિત કદ ધરાવે છે. આવાં બ્રહ્માંડોને મોટા ભાગે [[3-ગોળો|ત્રિ-પરિમાણીય ગોળા તરીકે કલ્પવામાં આવે છે, ''S''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; જે ચતુષ્પરિમાણીય અવકાશમાં બેસાડેલો છે]]. તેનાથી વિપરીત, જો ''k''  શૂન્ય અથવા ૠણ (નેગેટિવ) છે, તો તેની એકંદર [[સંસ્થિતિ]] મુજબ બ્રહ્માંડ અનંત કદ ધરાવતું ''હોઈ''  શકે. જયારે ''R'' =0 હોય ત્યારે માત્ર એક જ ધડાકે મહાવિસ્ફોટથી અનંત અને છતાં અનંત રીતે ગાઢ બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું હોઈ શકે તે બાબત પ્રતિ-અંતઃપ્રજ્ઞા લાગી શકે, પણ જયારે ''k''  બરાબર 1 ન હોય ત્યારે ગાણિતિક રીતે બરાબર આવું જ અનુમાન કરી શકાય છે. સરખામણી કરીએ તો, એક અનંત મેદાન શૂન્ય વળાંક પણ અનંત વિસ્તાર ધરાવે છે, જયારે એક અનંત નળાકાર એક દિશામાંથી મર્યાદિત છે અને એક [[ટોરસ]] એ બંને છેડાથી મર્યાદિત છે. એક ટોરોઈડલ બ્રહ્માંડ, [[એસ્ટિરોઈડ્સ (આર્કેડ રમત)|એસ્ટિરોઈડ્સ]] જેવી [[વીડિયો રમત|વીડિયો રમતો]]માં &quot;રૅપ-અરાઉન્ડ&quot; જોવા મળે છે તેવી [[નિયતકાલિક સીમા પરિસ્થિતિઓ|નિયતકાલિક સરહદ પરિસ્થિતિઓ]] ધરાવતા સામાન્ય બ્રહ્માંડની જેમ ભાસી શકે છે; અવકાશની બાહ્ય &quot;સરહદ&quot; વટાવતો એક પ્રવાસી ''બહાર''  જતો દેખાય છે, તે તરત જ સરહદના બીજા બિંદુથી ''અંદર''  આવતો દેખાય છે.

[[ચિત્ર:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|600px|center|અવકાશસમય અને તેના તમામ ઘટકોના ઉદ્ભવ અને વિસ્તરણ અંગેનું પ્રચલિત મૉડલ.]]

{{clear}}
[[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] હજુ સુધી નિશ્ચિત થઈ શકી નથી, કારણ કે તેનો આધાર નિર્ણાયકરૂપે વળાંક સૂચક ''k''  અને બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક ''Λ''  પર છે. જો બ્રહ્માંડ પૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k''  બરાબર +1 થશે, એટલે કે તેનો સરેરાશ વળાંક સમગ્ર વિસ્તારમાં ધન (પોઝિટિવ) હશે અને બ્રહ્માંડ ઘટનાક્રમે ફરીથી [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]]માં વિધ્વસં પામશે, જે કદાચ [[મહાઉછાળ]]થી એક નવા બ્રહ્માંડની રચનાની શરૂઆત કરશે.તેનાથી વિપરીત, જો બ્રહ્માંડ અપૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k''  બરાબર 0 અથવા −1 થશે અને બ્રહ્માંડ હંમેશ માટે વિસ્તરતું રહેશે, ઠંડું પડશે અને ધીમે ધીમે તમામ જીવન માટે પ્રતિકૂળ બનશે, જેમ તારાઓ મૃત્યુ પામશે અને તેમનું તમામ દ્રવ્ય કાળા છિદ્રો (બ્લેક હોલ)માં સમાઈ જશે ([[વિસ્તરતા બ્રહ્માંડનું ભવિષ્ય|મહાહિમ]] અને [[બ્રહ્માંડની ઉષ્ણતાનો અંત|બ્રહ્માંડની ગરમીનું મૃત્યુ]]). ઉપર નોંધ્યા પછી, તાજેતરની માહિતી દર્શાવે છે કે પહેલા ધાર્યું હતું તેમ, બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ ઓછું થતું જોવા મળ્યું નથી, તેના બદલે તેના વિસ્તરણનો વેગ વધી રહ્યો છે; જો અચોક્કસ સમય સુધી આમ ચાલ્યા જ કરે તો, બ્રહ્માંડ ધીમે ધીમે ટુકડે ટુકડા થઈને વેરાઈ જશે ([[મહાવિસર્જન]]). પ્રાયોગિક ધોરણે, બ્રહ્માંડની એકંદર ઘનતા વિધ્વંસ અને શાશ્વત વિસ્તરણ વચ્ચે ખૂબ નાજુક મૂલ્યની નજીક છે;  આ પ્રશ્નના નિવારણ માટે વધુ ઝીણવટપૂર્વકના, કાળજીપૂર્વકના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો આવશ્યક છે.

=== મહાવિસ્ફોટ મૉડલ ===
પ્રચલિત મહાવિસ્ફોટ મૉડલ ઉપર દર્શાવેલા ઘણા પ્રાયોગિક અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા પૂરી પાડે છે, જેમ કે તારાવિશ્વો વચ્ચેના અંતર અને [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] વચ્ચેનો સંબંધ, હાઈડ્રોજનઃહિલિઅમ અણુઓનો વૈશ્વિક ગુણોત્તર, અને સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક વિદ્યુતચુંબકીય કિરણોત્સર્ગી પશ્ચાદ્.  ઉપર નોંધ્યું છે તેમ, [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|અવકાશના મેટ્રિક વિસ્તરણ]]ના કારણે રકતવિચલન ઉદ્ભવે છે; અવકાશ પોતે વિસ્તરતું હોવાથી, અવકાશમાંથી પસાર થતા [[ફોટોન]]ની તરંગલંબાઈ પણ વધે છે, અને તેની ઊર્જા ઘટે છે. ફોટોન જેટલો લાંબો પ્રવાસ ખેડે છે, તેટલા વધુ વિસ્તરણમાંથી પસાર થાય છે; અને તેથી, વધુ દૂરના તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતા જૂના ફોટોન સૌથી વધુ રકત-વિચલિત દેખાય છે. અંતર અને રકતવિચલન વચ્ચેનો સંબંધ નિશ્ચિત કરવો એ પ્રાયોગિક [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો એક મહત્ત્વનો કોયડો હતો.

[[ચિત્ર:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|બ્રહ્માંડભરમાં પ્રમાણમાં વિપુલ માત્રામાં જોવા મળતા હળવા આણ્વિક ન્યુકિલઈ માટે જવાબદાર મુખ્ય ન્યુકિલઅર પ્રતિક્રિયાઓ.]]

અવકાશના એકંદર વિસ્તરણ સાથે [[અણુકેન્દ્રીય ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુકેન્દ્રીય]] અને [[અણુશકિત ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુશકિતના ભૌતિકવિજ્ઞાન]] જોડીને બીજા પ્રાયોગિક અવલોકનો પણ સમજાવી શકાય છે. બ્રહ્માંડ જેમ જેમ વિસ્તરતું જાય છે, તેમ તેમ ઊર્જાના [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો]], [[દ્રવ્ય]] કરતાં વધુ ઝડપથી ઘનતા ગુમાવે છે, કારણ કે ફોટોનની ઊર્જા તેની તરંગલંબાઈ સાથે ઘટતી જાય છે. આમ, ભલે અત્યારે બ્રહ્માંડમાં ઊર્જાની ઘનતા પર દ્રવ્યનું પ્રભુત્વ છે, પણ એક સમયે તેના પર વિકિરણોનું પ્રભુત્વ હતું; કાવ્યાત્મક ભાષામાં કહીએ તો, બધું જ [[પ્રકાશ|પ્રકાશમય]] હતું. જેમ બ્રહ્માંડ વિસ્તરતું ગયું, તેમ તેની ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ચાલી અને તે વધુ ઠંડું બન્યું; એવું થતાં દ્રવ્યનાં [[પ્રારંભિક કણો]] સ્થિરતાથી સૌથી મોટા સંયોજનો બનાવી શકે છે. આમ, દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી યુગના પૂર્વાર્ધમાં, સ્થિર [[પ્રોટોન]] અને [[ન્યુટ્રોન]] બન્યા, જે પાછળથી [[આણ્વિક મધ્યવર્તી કેન્દ્ર]] સાથે સંકળાય છે. આ તબક્કે, બ્રહ્માંડ મુખ્યત્વે ૠણ [[ઇલેકટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]]ના ઉષ્ણ, ગાઢ [[પ્લાઝમા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|પ્લાઝમા]], તટસ્થ [[ન્યુટ્રિનો|ન્યુટ્રોન]] અને ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્ર હોય છે. આ ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્રો વચ્ચે થતી [[અણુકેન્દ્રી પ્રક્રિયા]]ના પરિણામે આજના હળવા ન્યુકલેઈ, વિશેષ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ|ડ્યૂટેરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] વિપુલ પ્રમાણમાં પેદા થયા છે. ધીમે ધીમે ઈલેકટ્રોન અને ન્યૂકલેઈ જોડાઈને સ્થિર અણુનું રૂપ ધારણ કરે છે, જે વિકિરણોની તરંગલંબાઈ પ્રત્યે પારદર્શક હોય છે; આ બિંદુએ, વિકિરણો દ્રવ્યમાંથી અયુગ્મિત બને છે અને આજે જોઈ શકાતા વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક પશ્ચાદ્ બનાવે છે.

આજનું ભૌતિકવિજ્ઞાન બાકીનાં અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા આપી શકયું નથી. પ્રચલિત થીયરી અનુસાર, બ્રહ્માંડના સર્જનમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|પ્રતિદ્રવ્યો]] કરતાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]]નું સહેજ ચડિયાતું અસંતુલન હાજર હતું, અથવા તો તેના સર્જન પછી તરત જ, કદાચ [[સૂક્ષ્મ ભૌતિકવિજ્ઞાન|સૂક્ષ્મ ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહે]] નોંધેલા [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને કારણે તેમનું ટૂંક સમયમાં સર્જન થયું હશે. અલબત્ત, દ્રવ્ય અને પ્રતિદ્રવ્ય મોટા ભાગે એકબીજાનો જડથી નાશ કરીને [[ફોટોન]] ઉપજાવે છે, આમ દ્રવ્યનો એક નાનો અવશેષ ટકી ગયો, જેના પરિણામે આજનું દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી બ્રહ્માંડ બન્યું. બ્રહ્માંડના ઇતિહાસની ખૂબ શરૂઆતમાં (તેના સર્જન પછી આશરે 10&lt;sup&gt;−35&lt;/sup&gt; સેકન્ડ પછી), તે ઝડપથી [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|ફુલવા]] માંડ્યું હતું. તાજેતરનાં અવલોકનો પણ એવું સૂચવે છે કે [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] (''Λ'' ) શૂન્ય નથી અને બ્રહ્માંડના ચોખ્ખા [[દળ-ઊર્જા]] જથ્થામાં [[શ્યામ ઊર્જા]] અને [[શ્યામ દ્રવ્ય]]નું પ્રભુત્વ રહ્યું છે, જેની લાક્ષણિકતાઓનો પૂરતો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ થયો નથી. તેમની ગુરુત્વાકર્ષી અસરોમાં તફાવત હોય છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ ગુરુત્વાકર્ષી અસર પામે છે અને આથી બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને વેગ આપે છે.

== બહુ-બ્રહ્માંડ ==
[[ચિત્ર:Multiverse - level II.svg|thumb|બહુ-બ્રહ્માંડની ચિત્ર-રજૂઆત. જેમાં &quot;પરપોટા&quot; સમાન સાત બ્રહ્માંડો દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, જે જુદા જુદા અવકાશસમય, જુદા ભૌતિક નિયમો, ભૌતિક સ્થિરાંકો, અને કદાચ જુદા પ્રકારના પરિમાણો અથવા સંસ્થિતિઓ ધરાવે છે.]]

આ બ્રહ્માંડ એ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે ઓળખાતા, એકબીજાથી વિખૂટા પડેલા બ્રહ્માંડોના [[જૂથ]]નો એક હિસ્સો જ માત્ર છે, એવું પણ કેટલીક થીયરીઓમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે તમામ બાબતનો જેમાં સમાવેશ છે તે બ્રહ્માંડ એવી વિભાવનાને આંતરે છે.&lt;ref name=&quot;EllisKS03&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Munitz MK | year = 1959 | title = One Universe or Many? | journal = Journal of the History of Ideas | volume = 12 | pages = 231–255 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037(195104)12%3A2%3C231%3AOUOM%3E2.0.CO%3B2-F | doi = 10.2307/2707516}}&lt;/ref&gt; વ્યાખ્યા પ્રમાણે, એક બ્રહ્માંડમાંની બાબતો બીજાને અસર કરી શકે તેવી કોઈ સંભાવના નથી, અને જો બે &quot;બ્રહ્માંડો&quot; એકબીજાને અસર કરી શકે, તો વળી તે એક જ બ્રહ્માંડના ભાગ ગણાય. આમ, ભલે કેટલાક કાલ્પનિક પાત્રો [[સમાંતર બ્રહ્માંડ (કાલ્પનિક)|સમાંતર કાલ્પનિક &quot;બ્રહ્માંડો&quot;]] વચ્ચે આવ-જા કરે, ખરેખર તો જો કડક શબ્દોમાં કહેવામાં આવે તો આ ''બ્રહ્માંડ''  શબ્દનો ખોટો શબ્દપ્રયોગ છે. વિખૂટા બ્રહ્માંડો નક્કર છે, એટલે કે દરેકને પોતાનો અવકાશ અને સમય છે, દરેક પોતાના દ્રવ્ય અને ઊર્જા ધરાવે છે અને દરેકના પોતાના ભૌતિક નિયમો છે એવું માનવામાં આવે છે- જે સમાંતરતાની વ્યાખ્યાને પણ પડકારે છે, કારણ કે આ બ્રહ્માંડો (તેમની પાસે તેમનો પોતાનો સમય છે એટલે) સંયુકતરૂપે  અથવા તો (જુદા જુદા બ્રહ્માંડોની અવકાશી સ્થિતિ વચ્ચે કોઈ સમજી શકાય તેવો સંબંધ નથી એટલે) ભૌમિતિક રીતે સમાંતર અસ્તિત્વ નથી ધરાવતા. આવા નક્કર, વિખૂટા બ્રહ્માંડોને, [[ફલક (તત્ત્વમીમાંસા)|ચેતનાના વૈકલ્પિક ફલક]]ની [[તત્ત્વમીમાંસા|તાત્ત્વિક]] વિભાવનાથી અલગ તારવવા ઘટે, કારણ કે ચેતના આ ફલકોને નક્કર સ્થળ કલ્પવામાં નથી આવ્યા અને તે માહિતીના પ્રવાહથી જોડાયેલાં છે. વિખૂટા પડેલા બહુ-બ્રહ્માંડોની વિભાવના ઘણી જૂની છે; ઉદાહરણ તરીકે 1277માં પૅરિસના બિશપ [[ઍટીની ટેમ્પીયર|ઍટીની ટેમ્પીયરે]] જાહેર કર્યું હતું કે ઈશ્વર ઇચ્છે તેટલા બ્રહ્માંડો સર્જી શકે છે, આ પ્રશ્ન ફ્રેન્ચના ધર્મશાસ્ત્રીઓમાં ખૂબ ઉગ્રપણે ચર્ચાયો હતો.&lt;ref&gt; મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.753.&lt;/ref&gt;

બહુ બ્રહ્માંડોને બે વૈજ્ઞાનિક ભૂમિકાએ ચર્ચવામાં આવ્યા છે. પહેલી, વિખૂટા અવકાશ-સમયનું અસ્તિત્વ કદાચ હોઈ શકે; એવી અટકળ કરી શકાય કે દ્રવ્ય અને ઊર્જાના તમામ સ્વરૂપો એક બ્રહ્માંડમાં મર્યાદિત છે અને બે બ્રહ્માંડો વચ્ચે તેની આપલે થઈ શકતી નથી. આવી થીયરી એ બ્રહ્માંડના શરૂઆતના [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|અંધાંધૂંધ ફુલાવા]]નું ઉદાહરણ છે.&lt;ref name=&quot;chaotic_inflation&quot;&gt;{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternal chaotic inflation | journal = Mod. Phys. Lett. | volume = A1 | pages = 81}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternally existing self-reproducing chaotic inflationary universe | journal = Phys. Lett. | volume = B175 | pages = 395–400}}&lt;/ref&gt; બીજું, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] અનુસાર, [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ પરિમાણો]] સાથે સામ્ય ધરાવતાં સમાંતર વિશ્વનો જન્મ થયો છે; આ બ્રહ્માંડની સમાંતર પ્રતો પેદા થાય છે, અને વળી દરેક જુદા કવોન્ટમ પરિમાણો સાથે સામ્ય ધરાવે છે. જો કે, &quot;બહુ-બ્રહ્માંડ&quot;નો શબ્દપ્રયોગ બંને અર્થમાં વિચારણા હેઠળ છે અને તેને [[મિથ્યાપનીયતા|અવૈજ્ઞાનિક]] કહી શકાય; એક બ્રહ્માંડમાં કરવામાં આવેલો કોઈ પણ પ્રયોગ/કસોટી, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વ કે ગુણધર્મો વિશે કોઈ માહિતી આપી શકતા નથી.

== નોંધ અને સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==

* {{cite book|author = [[Lev Landau|Landau, Lev]], [[Evgeny Lifshitz|Lifshitz, E.M.]] | year = 1975 | title= The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics, Vol. 2) | edition = revised 4th English|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=9780080181769|pages=358–397}}
* [[એડવર્ડ રોબર્ટ હેરિસન]] (2000) ''કોસ્મોલૉજી''  2જી આવૃત્તિ, કેમ્બ્રિજ   યુનિવર્સિટી પ્રેસ. જેન્ટલ.
* {{cite book | author = [[Charles W. Misner|Misner, C.W.]],[[Kip Thorne|Thorne, Kip]], [[John Archibald Wheeler|Wheeler, J.A.]] | title = [[Gravitation (book)|Gravitation]] | location = San Francisco | publisher = W. H. Freeman | year = 1973 | isbn = 978-0-7167-0344-0 | pages = 703–816 }} ધ કલાસિક ટેકસ ફોર અ જનરેશન.
* {{cite book | author = [[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] | year = 1977 | title = Essential Relativity: Special, General, and Cosmological | url = https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed | publisher = Springer Verlag | location = New York | isbn = 0-387-10090-3 | pages = [https://archive.org/details/essentialrelativ0000rind_n4k0_2ed/page/193 193]–244}}
* {{cite book | author = [[Steven Weinberg|Weinberg, S.]] | year = 1993 | title = The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe | edition = 2nd updated | publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 978-0465024377 | oclc = 28746057}} ફોર લેય રીડર્સ (સામાન્ય વાચકો માટે)
* -------- (2008) ''કૉસ્મોલોજી'' . ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસચેલેન્જિંગ.

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* બ્રહ્માંડની ઉંમર જુઓ Space.Com પર
* [http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html &quot;સ્ટિફન હોકિંગ્સનું બ્રહ્માંડ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623201507/http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html |date=2012-06-23 }} - આ બ્રહ્માંડ જેવું છે તેવું કેમ છે?
* [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html બ્રહ્માંડમીમાંસા - વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)]
* [http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html બ્રહ્માંડ - &quot;ઈલ્યુસ્ટ્રેડેટ ડાયમેન્શનલ જર્ની ફ્રોમ માઈક્રોકોસમોસ ટુ મેક્રોકોસમોસ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412094332/http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html |date=2008-04-12 }}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહો, સૂર્ય અને અન્ય તારાઓના કદની સરખામણીનું ચિત્ર]
* [http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ ઘાતાંકગણિત પ્રમાણે બ્રહ્માંડના નકશાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124162615/http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ |date=2009-01-24 }}
* [http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ માય સો-કોલ્ડ યુનિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225211703/http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ |date=2010-12-25 }} (મારું કહેવાતું બ્રહ્માંડ)- અનંત અને સમાંતર બ્રહ્માંડોની તરફેણમાં અને વિરુદ્ધમાં દલીલો

* મેકસ ટેગમાર્ક કૃત [http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html પેરેલલ યુનિવર્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427091846/http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html |date=2009-04-27 }}
* [http://cosmology.lbl.gov/talks/Ho_07.pdf ધ ડાર્ક સાઈડ એન્ડ ધ બ્રાઈટ સાઈડ ઓફ ધ યુનિવર્સ] પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી, શીર્લે હો
* [http://www.atlasoftheuniverse.com/ રિચાર્ડ પોવેલઃ &quot;એન એટલાસ ઓફ ધ યુનિવર્સ&quot;] - સ્પષ્ટતા સાથે જુદા જુદા માપ-કદની તસવીરો
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1142346 અનેક મહાવિસ્ફોટો]
* [http://www.exploreuniverse.com/ic/ યુનિવર્સ - સ્પેસ ઈનફર્મેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421094451/http://www.exploreuniverse.com/ic/ |date=2006-04-21 }}
* Nasa.gov પર [http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html બ્રહ્માંડમાં ફરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417083030/http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html |date=2013-04-17 }}
* [http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&amp;amp;zideo=6c4947596d673d3d&amp;amp;playzideo=6c3461566f56593d ધ સાઈઝ ઓફ ધ યુનિવર્સ, મનુષ્યોથી શરૂઆત કરીને ધીમે ધીમે આગળ વધતાં બ્રહ્માંડના કદને સમજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420132041/http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&amp;zideo=6c4947596d673d3d&amp;playzideo=6c3461566f56593d |date=2009-04-20 }}

[[શ્રેણી:બ્રહ્માંડ]]
[[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:પર્યાવરણ]]</text>
      <sha1>0nitvjxrmc9f1fp41ximub9j76us7w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આંગણવાડી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18443</id>
    <revision>
      <id>906086</id>
      <parentid>905979</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-52764-57|~2026-52764-57]] ([[User talk:~2026-52764-57|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>887049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="78y1wuz7d5vzn7jisifznhh25z2op99" xml:space="preserve">[[File:Parent's day at Eirfan's Kindergarten.jpg|thumb|જાપાનની આંગણવાડીમાં વાલી દિવસ, ઓક્ટોબર ૨૦૦૯]]
[[File:Sama Kindergarten and Elementary School - First day of Iranian new education year - for Kindergarten students and elementary school newcomers - Qods zone(town) - city of Nishapur 106.JPG|thumbnail|right|આંગણવાડીમાં બાળકો, ઇરાન]]
'''આંગણવાડી''' અથવા '''બાલમંદિર''' (અંગ્રેજી: {{Audio|GT Kindergarten AE.ogg|listen}}&lt;ref&gt;The term was coined in the metaphorical sense of &quot;place where children can grow in a natural way&quot;, not in the literal sense of having a &quot;garden&quot;.&lt;/ref&gt;) પાંચ કે છ વર્ષથી નાની વયના બાળકો માટેના શિક્ષણની વ્યવસ્થા છે.

[[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં બાળકલ્યાણના હેતુથી દરેક ગામમાં નાનાં બાળકો માટે આંગણવાડીની યોજના અમલમાં મુકવામાં આવેલી છે. બાળકો પ્રાથમિક શિક્ષણ લેતાં હોય એ પહેલાં એના આરોગ્ય અને શિક્ષણનું ધ્યાન રાખવાનો મુખ્ય હેતુ હોય છે. પાંચ વર્ષથી નાની વયનાં બાળકોને આંગણવાડીમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આ બાળકોને અહીં રમતો રમાડવામાં આવે છે, ગીતો ગવડાવવામાં આવે છે તેમ જ પૌષ્ટિક આહાર પણ આપવામાં આવે છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:શિક્ષણ]]
[[શ્રેણી:આરોગ્ય]]</text>
      <sha1>78y1wuz7d5vzn7jisifznhh25z2op99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સ્નેહલતા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37297</id>
    <revision>
      <id>906112</id>
      <parentid>894463</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53686-36</username>
        <id>89408</id>
      </contributor>
      <comment>/* જીવન */</comment>
      <origin>906112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6568" sha1="7tu2ghrnn6hge97nm3ezw9w95hfvyhl" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''સ્નેહલતા''' એ એક ભારતીય અભિનેત્રી છે.

== જીવન ==
સ્નેહલતાનો જન્મ [[મુંબઈ]]&lt;nowiki/&gt;માં મરાઠી પરિવારમાં થયો હતો. શરૂઆત મરાઠી અને હિન્દી ફિલ્મોમાં અભિનયથી કરી. સૌપ્રથમ ૧૯૬૭માં ''રામરાજ્ય'' નામની હિન્દી ફિલ્મમાં તક મળી હતી. પછી [[ગુજરાતી સિનેમા]]&lt;nowiki/&gt;માં આવ્યા. ગુજરાતી ફિલ્મોમાં ૭૦ અને ૮૦ના દાયકામાં ખુબ જ સફળ અને લોકપ્રિય અભિનેત્રી રહ્યા હતા. એમની અને [[ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી]] તેમ જ [[નરેશ કનોડિયા]]ની જોડીએ ઘણી બધી સફળ ગુજરાતી ફિલ્મો આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-10-28|title=નરેશ કનોડિયા ગુજરાતી હીરોઇનોની નજરે|url=https://www.bbc.com/gujarati/india-54712278|access-date=2021-12-29|website=BBC News ગુજરાતી|language=gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/dshr-lcl-women-pride-snehlata-gujarati-news-5910380-nor.html|title=સ્નેહલતાઃ ગુજરાતી ફિલ્મોનો સંમોહક ચહેરો|publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|date=2019-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-01-01|title=Snehlata became his heroine in Subhash Ghais Hindi film Natak {{!}} સ્નેહલતા હિન્દી ફિલ્મ નાટકમાં સુભાષ ઘઈનાં હિરોઇન બન્યાં હતાં!|url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment-news/bollywood-news/article/snehlata-became-his-heroine-in-subhash-ghais-hindi-film-natak-111016|access-date=2024-03-02|website=www.gujaratimidday.com|language=gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=70થી 80ના દાયકામાં ગુજરાતી ફિલ્‍મોમાં ગામડાની ગોરીથી જાણીતી થયેલી અભિનેત્રી સ્‍નેહલતા મુળ મરાઠી|url=https://www.akilanews.com/Bollywood_news/Detail/19-12-2023/45824|access-date=2024-03-02|website=www.akilanews.com|archive-date=2024-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302053328/https://www.akilanews.com/Bollywood_news/Detail/19-12-2023/45824|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

તેમણે ઘણી હિન્દી ફિલ્મોમાં પણ અભિનય તેમ જ મહેમાન કલાકાર તરીકે અભિનય કર્યા છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

સ્નેહલતા હવે મુંબઈમાં એમના પેડર રોડ પર આવેલા નિવાસે નિવૃત્ત જીવન ગાળે છે. તેમની દીકરી તબીબ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|date=૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩|title=તમને કહીએ કે આ લેડી સ્નેહલતા છે તો માનશો?|url=http://www.gujaratimidday.com/news/gujarat/sneh-lata|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305104319/http://www.gujaratimidday.com/news/gujarat/sneh-lata|archive-date=૫ માર્ચ ૨૦૧૬|work=મિડ ડે ગુજરાતી}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ચલચિત્રો ==
પારકી થાપણ, લોહીની સગાઈ, કોના બાપની દિવાળી (અન રિલીઝ),  હલામણ જેઠવો, સોન કંસારી, નવરંગ ચુંદડી, પાતળી પરમાર, 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!વર્ષ
!ચલચિત્ર
!ભાષા
!નોંધ/સાથી કલાકાર 
|-
|૧૯૬૭
|''રામરાજ્ય''
| rowspan=&quot;2&quot; |હિન્દી
|
|-
|
|''નાટક''
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|
|''હોથલ પદમણિ''
| rowspan=&quot;20&quot; |ગુજરાતી
|
|-
|
|''હરિશ્ચંદ્ર તારામતી''
|
|-
|
|''હિરણને કાંઠે''
|[[નરેશ કનોડિયા]] 
|-
|
|''મેરૂ માલણ''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|[[ઢોલા મારૂ|''ઢોલા મારૂ'']]
|નરેશ કનોડિયા, જયશ્રી ટી 
|-
|
|''મોતી વેરાણા ચોકમાં''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''પાલવડે બાંધી પ્રીત''
|નરેશ કનોડિયા, જયશ્રી ટી 
|-
|
|''તમે રે ચંપો ને અમે કેળ''
|નરેશ કનોડિયા, રાગિણી 
|-
|
|''સાયબા મોરા''
|નરેશ કનોડિયા, કિરણકુમાર સાથે 
|-
|
|''મારે ટોડલે બેઠો મોર''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''ઢોલી''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''ઝુલણ મોરલી''
|નરેશ કનોડિયા અને શ્રીપ્રદા
|-
|
|''પારસ પદમણી''
||નરેશ કનોડિયા, રાજીવ સાથે
|-
|
|''પંખીડા ઓ પંખીડા''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''ઉજળી મેરામણ''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''શેરને માથે સવાશેર''
|નરેશ કનોડિયા, દિપક ઘીવાળા સાથે
|-
|
|''મેરૂ મુળાંદે''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''સાજણ તારા સંભારણા''
|નરેશ કનોડિયા 
|-
|
|''લખતરની લાડી ને વિલાયતનો વર''
|નરેશ કનોડિયા, [[હિતુ કનોડિયા]]
|-
|
|''ઢોલામારુ''
|નરેશ કનોડિયા, [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
|}

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{Imdb name|nm0810994}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી અભિનેત્રી]]</text>
      <sha1>7tu2ghrnn6hge97nm3ezw9w95hfvyhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શંકરસિંહ વાઘેલા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57719</id>
    <revision>
      <id>906099</id>
      <parentid>888897</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T02:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53703-42</username>
        <id>89398</id>
      </contributor>
      <comment>/* પ્રારંભિક વર્ષો */</comment>
      <origin>906099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10094" sha1="7qbx4a7fwmaofdpub4ahntq2m24n371" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| name = શંકરસિંહ વાઘેલા
| image = The Union Minister for Textiles, Shri Shankersinh Vaghela addressing a press conference in connection with the ‘TEX Summit’ in New Delhi on August 30, 2007.jpg
| image_width = 
| caption =
| birth_date = [[જુલાઇ ૨૧|૨૧ જુલાઇ]], ૧૯૪૦
| birth_place = [[વસાણ (તા. ગાંધીનગર)|વસાણ]], [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]]
| residence = [[ગાંધીનગર]]
| death_date =
| death_place =
| constituency =
| term_start =૨૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૬ 
|term_end=૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૭ 
| order= [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|ગુજરાતના ૧૨મા મુખ્યમંત્રી]]
| predecessor = [[સુરેશભાઈ મહેતા]]
| successor = [[દિલીપ પરીખ]]
| constituency2 = [[કપડવંજ]]
| office2 = પૂર્વ સંસદ સભ્ય
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| party =[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt; (૧૯૭૦―૧૯૯૬) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી&lt;small&gt; (૧૯૯૬―૧૯૯૮) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt; (૧૯૯૮―૨૦૧૭) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી]] (૨૦૧૯―૨૦૨૦)
| spouse = ગુલાબ બા
| children = ૩ પુત્રો
| website = [http://shankersinhvaghela.in/ શંકરસિંહ વાઘેલા]
| footnotes = 
| date = February 25
| year = 2006
| source =  http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 
}}
'''શંકરસિંહ વાઘેલા''' (જન્મ: ૨૧ જુલાઈ ૧૯૪૦) રાજકારણી, ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને વિરોધપક્ષના ભૂતપૂર્વ નેતા ([[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]) છે. શંકરસિંહ વાઘેલાની અનોખી કાર્યપદ્ધતિને કારણે તેઓ ખુબ પ્રખ્યાત થયા હતા અને લોકોમાં &quot;લોકનેતા બાપુ&quot; તરીકે લોકચાહના મેળવી હતી. તેમની સરકારને ગુજરાતની પ્રજાએ ''બાપુની ટનાટન સરકાર''નું હુલામણું નામ આપ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} તેઓ [[કપડવંજ]]ની બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.&lt;ref name=Sketch&gt;[http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092355/http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 |date=2008-04-17 }}.&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક વર્ષો==
શંકરસિંહ વાઘેલાનો જન્મ ગાંધીનગરના વસાણ ગામમાં એક [[કોળી]] પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/gujarat-polls-both-narendra-modi-and-shankersinh-vaghela-have-to-take-on-internal-rivals-too/1/219077.html|title=Gujarat polls: Both Narendra Modi and Shankersinh Vaghela have to take on internal rivals too 5082002|last=|first=|date=|website=m.indiatoday.in|publisher=|access-date= ૮ જુલાઇ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાનું નામ નાથુબા અને પિતાનું નામ લક્ષ્મણસિંહ વાઘેલા હતું. તેમના માતા-પિતાને કુલ છ સંતાન હતા. શંકરસિંહનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ગામની સરકારી સ્કૂલમાં થયું પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બહાર ગયા.{{where}} તેમણે [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે.

==રાજકીય કારકિર્દી ==
===રાજકીય આંદોલનમાં ભૂમિકા===
શંકરસિંહ વાઘેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) ના સક્રિય સભ્ય હતા પછી તેઓ જનસંઘ માં જોડાયા જે બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી પરિવર્તિત થઇ. તેમણે ગુજરાતમાં આરએસએસ અને ભાજપ સંગઠનનું કામ કર્યું. સંઘ અને ભાજપના વિકાસ વિસ્તારમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે.

===પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ===
તેમણે ૧૯૭૭માં ૬ ઠ્ઠી, ૯ મી, ૧૦ મી, ૧૩ મી અને ૧૪ મી લોકસભામાં ચુંટાયેલા સંસદના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય પણ હતા. ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતમાં જનતા પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ અને ૧૯૮૦થી ૧૯૯૧ સુધી તેમણે મહામંત્રી અને ગુજરાતના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલી.

૧૯૯૫માં ભાજપ ૧૨૧ બેઠક જીતીને સત્તામાં આવી. ત્યારે તેઓ સીએમની દાવેદારીમાં સૌથી આગળ હોવાનું કહેવાતું હતું, પણ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલની સીએમ તરીકેની પસંદગી કરી હતી. આ કારણે તેમનાં સમર્થકો ખુબજ નારાજ થયા અને વાઘેલા ૨૦મી ઓગસ્ટ ૧૯૯૬ના રોજ, સમર્થકો સાથે, ભાજપથી અલગ થયા. ત્યાર બાદ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીની રચના કરી પોતાની સરકાર બનાવી અને ગુજરાતના ૧૨ મા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી.

મે, ૨૦૦૪માં તેઓને કેન્દ્રિય કપડા મંત્રીનો પદભાર સોંપાયો હતો. તેઓએ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી

શંકરસિંહ વાઘેલાની ભારત પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ITDC) ના ચેરમેન તરીકે પણ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

ગુજરાતની ૧૩મી વિધાનસભામાં તેઓની વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્તિ થયેલી હતી.

=== કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ ===
વાઘેલાએ ૨૦૧૭માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને પાછળથી રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/oyZbJLUd1LqRTq7fSGjAZP/Shankersinh-Vaghela-resigns-as-leader-of-opposition-in-Gujar.html|title=Shankersinh Vaghela resigns as leader of opposition in Gujarat assembly|last=PTI|date=2017-07-24|website=Livemint|language=en|access-date= 2020-06-09}}&lt;/ref&gt; ૨૦૨૦માં વાઘેલાએ રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીના ગુજરાત પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને પછીથી પાર્ટીમાંથી છૂટા પડ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bapu-removed-bosky-back-as-gujarat-ncp-chief/articleshow/76164626.cms|title=Shankersinh Vaghela removed, Jayant Patel back as Gujarat NCP chief {{!}} Ahmedabad News - Times of India|last=Jun 3|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-06-09|last3=Ist|first3=10:41}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>7qbx4a7fwmaofdpub4ahntq2m24n371</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906100</id>
      <parentid>906099</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brihaspati</username>
        <id>45702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-53703-42|~2026-53703-42]] ([[User talk:~2026-53703-42|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>888897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10096" sha1="rcw40pf82nniffghf042ucpeqzb3y5u" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| name = શંકરસિંહ વાઘેલા
| image = The Union Minister for Textiles, Shri Shankersinh Vaghela addressing a press conference in connection with the ‘TEX Summit’ in New Delhi on August 30, 2007.jpg
| image_width = 
| caption =
| birth_date = [[જુલાઇ ૨૧|૨૧ જુલાઇ]], ૧૯૪૦
| birth_place = [[વસાણ (તા. ગાંધીનગર)|વસાણ]], [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]]
| residence = [[ગાંધીનગર]]
| death_date =
| death_place =
| constituency =
| term_start =૨૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૬ 
|term_end=૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૭ 
| order= [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|ગુજરાતના ૧૨મા મુખ્યમંત્રી]]
| predecessor = [[સુરેશભાઈ મહેતા]]
| successor = [[દિલીપ પરીખ]]
| constituency2 = [[કપડવંજ]]
| office2 = પૂર્વ સંસદ સભ્ય
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| party =[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt; (૧૯૭૦―૧૯૯૬) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી&lt;small&gt; (૧૯૯૬―૧૯૯૮) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt; (૧૯૯૮―૨૦૧૭) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી]] (૨૦૧૯―૨૦૨૦)
| spouse = ગુલાબ બા
| children = ૩ પુત્રો
| website = [http://shankersinhvaghela.in/ શંકરસિંહ વાઘેલા]
| footnotes = 
| date = February 25
| year = 2006
| source =  http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 
}}
'''શંકરસિંહ વાઘેલા''' (જન્મ: ૨૧ જુલાઈ ૧૯૪૦) રાજકારણી, ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને વિરોધપક્ષના ભૂતપૂર્વ નેતા ([[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]) છે. શંકરસિંહ વાઘેલાની અનોખી કાર્યપદ્ધતિને કારણે તેઓ ખુબ પ્રખ્યાત થયા હતા અને લોકોમાં &quot;લોકનેતા બાપુ&quot; તરીકે લોકચાહના મેળવી હતી. તેમની સરકારને ગુજરાતની પ્રજાએ ''બાપુની ટનાટન સરકાર''નું હુલામણું નામ આપ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} તેઓ [[કપડવંજ]]ની બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.&lt;ref name=Sketch&gt;[http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092355/http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 |date=2008-04-17 }}.&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક વર્ષો==
શંકરસિંહ વાઘેલાનો જન્મ ગાંધીનગરના વસાણ ગામમાં એક રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/gujarat-polls-both-narendra-modi-and-shankersinh-vaghela-have-to-take-on-internal-rivals-too/1/219077.html|title=Gujarat polls: Both Narendra Modi and Shankersinh Vaghela have to take on internal rivals too 5082002|last=|first=|date=|website=m.indiatoday.in|publisher=|access-date= ૮ જુલાઇ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાનું નામ નાથુબા અને પિતાનું નામ લક્ષ્મણસિંહ વાઘેલા હતું. તેમના માતા-પિતાને કુલ છ સંતાન હતા. શંકરસિંહનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ગામની સરકારી સ્કૂલમાં થયું પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બહાર ગયા.{{where}} તેમણે [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે.

==રાજકીય કારકિર્દી ==
===રાજકીય આંદોલનમાં ભૂમિકા===
શંકરસિંહ વાઘેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) ના સક્રિય સભ્ય હતા પછી તેઓ જનસંઘ માં જોડાયા જે બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી પરિવર્તિત થઇ. તેમણે ગુજરાતમાં આરએસએસ અને ભાજપ સંગઠનનું કામ કર્યું. સંઘ અને ભાજપના વિકાસ વિસ્તારમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે.

===પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ===
તેમણે ૧૯૭૭માં ૬ ઠ્ઠી, ૯ મી, ૧૦ મી, ૧૩ મી અને ૧૪ મી લોકસભામાં ચુંટાયેલા સંસદના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય પણ હતા. ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતમાં જનતા પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ અને ૧૯૮૦થી ૧૯૯૧ સુધી તેમણે મહામંત્રી અને ગુજરાતના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલી.

૧૯૯૫માં ભાજપ ૧૨૧ બેઠક જીતીને સત્તામાં આવી. ત્યારે તેઓ સીએમની દાવેદારીમાં સૌથી આગળ હોવાનું કહેવાતું હતું, પણ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલની સીએમ તરીકેની પસંદગી કરી હતી. આ કારણે તેમનાં સમર્થકો ખુબજ નારાજ થયા અને વાઘેલા ૨૦મી ઓગસ્ટ ૧૯૯૬ના રોજ, સમર્થકો સાથે, ભાજપથી અલગ થયા. ત્યાર બાદ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીની રચના કરી પોતાની સરકાર બનાવી અને ગુજરાતના ૧૨ મા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી.

મે, ૨૦૦૪માં તેઓને કેન્દ્રિય કપડા મંત્રીનો પદભાર સોંપાયો હતો. તેઓએ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી

શંકરસિંહ વાઘેલાની ભારત પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ITDC) ના ચેરમેન તરીકે પણ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

ગુજરાતની ૧૩મી વિધાનસભામાં તેઓની વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્તિ થયેલી હતી.

=== કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ ===
વાઘેલાએ ૨૦૧૭માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને પાછળથી રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/oyZbJLUd1LqRTq7fSGjAZP/Shankersinh-Vaghela-resigns-as-leader-of-opposition-in-Gujar.html|title=Shankersinh Vaghela resigns as leader of opposition in Gujarat assembly|last=PTI|date=2017-07-24|website=Livemint|language=en|access-date= 2020-06-09}}&lt;/ref&gt; ૨૦૨૦માં વાઘેલાએ રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીના ગુજરાત પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને પછીથી પાર્ટીમાંથી છૂટા પડ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bapu-removed-bosky-back-as-gujarat-ncp-chief/articleshow/76164626.cms|title=Shankersinh Vaghela removed, Jayant Patel back as Gujarat NCP chief {{!}} Ahmedabad News - Times of India|last=Jun 3|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-06-09|last3=Ist|first3=10:41}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>rcw40pf82nniffghf042ucpeqzb3y5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906101</id>
      <parentid>906100</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brihaspati</username>
        <id>45702</id>
      </contributor>
      <comment>/* કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ */ માહિતી++</comment>
      <origin>906101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11036" sha1="qad9rbtj3gtdywnlrbz48dgeyecb682" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| name = શંકરસિંહ વાઘેલા
| image = The Union Minister for Textiles, Shri Shankersinh Vaghela addressing a press conference in connection with the ‘TEX Summit’ in New Delhi on August 30, 2007.jpg
| image_width = 
| caption =
| birth_date = [[જુલાઇ ૨૧|૨૧ જુલાઇ]], ૧૯૪૦
| birth_place = [[વસાણ (તા. ગાંધીનગર)|વસાણ]], [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]]
| residence = [[ગાંધીનગર]]
| death_date =
| death_place =
| constituency =
| term_start =૨૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૬ 
|term_end=૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૭ 
| order= [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|ગુજરાતના ૧૨મા મુખ્યમંત્રી]]
| predecessor = [[સુરેશભાઈ મહેતા]]
| successor = [[દિલીપ પરીખ]]
| constituency2 = [[કપડવંજ]]
| office2 = પૂર્વ સંસદ સભ્ય
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| party =[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt; (૧૯૭૦―૧૯૯૬) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી&lt;small&gt; (૧૯૯૬―૧૯૯૮) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt; (૧૯૯૮―૨૦૧૭) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી]] (૨૦૧૯―૨૦૨૦)
| spouse = ગુલાબ બા
| children = ૩ પુત્રો
| website = [http://shankersinhvaghela.in/ શંકરસિંહ વાઘેલા]
| footnotes = 
| date = February 25
| year = 2006
| source =  http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 
}}
'''શંકરસિંહ વાઘેલા''' (જન્મ: ૨૧ જુલાઈ ૧૯૪૦) રાજકારણી, ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને વિરોધપક્ષના ભૂતપૂર્વ નેતા ([[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]) છે. શંકરસિંહ વાઘેલાની અનોખી કાર્યપદ્ધતિને કારણે તેઓ ખુબ પ્રખ્યાત થયા હતા અને લોકોમાં &quot;લોકનેતા બાપુ&quot; તરીકે લોકચાહના મેળવી હતી. તેમની સરકારને ગુજરાતની પ્રજાએ ''બાપુની ટનાટન સરકાર''નું હુલામણું નામ આપ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} તેઓ [[કપડવંજ]]ની બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.&lt;ref name=Sketch&gt;[http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092355/http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 |date=2008-04-17 }}.&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક વર્ષો==
શંકરસિંહ વાઘેલાનો જન્મ ગાંધીનગરના વસાણ ગામમાં એક રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/gujarat-polls-both-narendra-modi-and-shankersinh-vaghela-have-to-take-on-internal-rivals-too/1/219077.html|title=Gujarat polls: Both Narendra Modi and Shankersinh Vaghela have to take on internal rivals too 5082002|last=|first=|date=|website=m.indiatoday.in|publisher=|access-date= ૮ જુલાઇ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાનું નામ નાથુબા અને પિતાનું નામ લક્ષ્મણસિંહ વાઘેલા હતું. તેમના માતા-પિતાને કુલ છ સંતાન હતા. શંકરસિંહનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ગામની સરકારી સ્કૂલમાં થયું પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બહાર ગયા.{{where}} તેમણે [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે.

==રાજકીય કારકિર્દી ==
===રાજકીય આંદોલનમાં ભૂમિકા===
શંકરસિંહ વાઘેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) ના સક્રિય સભ્ય હતા પછી તેઓ જનસંઘ માં જોડાયા જે બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી પરિવર્તિત થઇ. તેમણે ગુજરાતમાં આરએસએસ અને ભાજપ સંગઠનનું કામ કર્યું. સંઘ અને ભાજપના વિકાસ વિસ્તારમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે.

===પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ===
તેમણે ૧૯૭૭માં ૬ ઠ્ઠી, ૯ મી, ૧૦ મી, ૧૩ મી અને ૧૪ મી લોકસભામાં ચુંટાયેલા સંસદના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય પણ હતા. ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતમાં જનતા પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ અને ૧૯૮૦થી ૧૯૯૧ સુધી તેમણે મહામંત્રી અને ગુજરાતના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલી.

૧૯૯૫માં ભાજપ ૧૨૧ બેઠક જીતીને સત્તામાં આવી. ત્યારે તેઓ સીએમની દાવેદારીમાં સૌથી આગળ હોવાનું કહેવાતું હતું, પણ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલની સીએમ તરીકેની પસંદગી કરી હતી. આ કારણે તેમનાં સમર્થકો ખુબજ નારાજ થયા અને વાઘેલા ૨૦મી ઓગસ્ટ ૧૯૯૬ના રોજ, સમર્થકો સાથે, ભાજપથી અલગ થયા. ત્યાર બાદ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીની રચના કરી પોતાની સરકાર બનાવી અને ગુજરાતના ૧૨ મા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી.

મે, ૨૦૦૪માં તેઓને કેન્દ્રિય કપડા મંત્રીનો પદભાર સોંપાયો હતો. તેઓએ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી

શંકરસિંહ વાઘેલાની ભારત પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ITDC) ના ચેરમેન તરીકે પણ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

ગુજરાતની ૧૩મી વિધાનસભામાં તેઓની વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્તિ થયેલી હતી.

=== કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ ===
વાઘેલાએ ૨૦૧૭માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને પાછળથી રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/oyZbJLUd1LqRTq7fSGjAZP/Shankersinh-Vaghela-resigns-as-leader-of-opposition-in-Gujar.html|title=Shankersinh Vaghela resigns as leader of opposition in Gujarat assembly|last=PTI|date=2017-07-24|website=Livemint|language=en|access-date= 2020-06-09}}&lt;/ref&gt; ૨૦૨૦માં વાઘેલાએ રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીના ગુજરાત પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને પછીથી પાર્ટીમાંથી છૂટા પડ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bapu-removed-bosky-back-as-gujarat-ncp-chief/articleshow/76164626.cms|title=Shankersinh Vaghela removed, Jayant Patel back as Gujarat NCP chief {{!}} Ahmedabad News - Times of India|last=Jun 3|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-06-09|last3=Ist|first3=10:41}}&lt;/ref&gt;

=== વિવાદ ===
શંકરસિંહ વાઘેલાએ ૨૦૨૬ના ઓક્ટોબરમાં જનસભા સંબોધતાં જણાવ્યું હતું કે જો પટેલ, વાણિયા અને બ્રાહ્મણ સમુદાયના લોકો જો હાથથી મેલું ઉપાડે તો તેમને ૫૦,૦૦૦ ૱ આપવા તૈયાર છે. આ નિવેદન બાદ વિવાદ સર્જાયો હતો તેમજ અમરેલીમાં તેમની વિરૂદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amreli News: Complaint Filed Against Shankersinh Vaghela Over ₹50,000 Remark|url=https://sandesh.com/gujarat/news/amreli/complaint-filed-against-shankersinh-vaghela#google_vignette|access-date=2026-10-06|website=Sandesh|language=gu}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>qad9rbtj3gtdywnlrbz48dgeyecb682</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906102</id>
      <parentid>906101</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T03:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brihaspati</username>
        <id>45702</id>
      </contributor>
      <comment>/* વિવાદ */ કોપી-ઍડિટ</comment>
      <origin>906102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11029" sha1="4lsj1bmsu08dfmnudsd6o3ii91kbmcd" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| name = શંકરસિંહ વાઘેલા
| image = The Union Minister for Textiles, Shri Shankersinh Vaghela addressing a press conference in connection with the ‘TEX Summit’ in New Delhi on August 30, 2007.jpg
| image_width = 
| caption =
| birth_date = [[જુલાઇ ૨૧|૨૧ જુલાઇ]], ૧૯૪૦
| birth_place = [[વસાણ (તા. ગાંધીનગર)|વસાણ]], [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]]
| residence = [[ગાંધીનગર]]
| death_date =
| death_place =
| constituency =
| term_start =૨૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૬ 
|term_end=૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૭ 
| order= [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|ગુજરાતના ૧૨મા મુખ્યમંત્રી]]
| predecessor = [[સુરેશભાઈ મહેતા]]
| successor = [[દિલીપ પરીખ]]
| constituency2 = [[કપડવંજ]]
| office2 = પૂર્વ સંસદ સભ્ય
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| party =[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt; (૧૯૭૦―૧૯૯૬) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી&lt;small&gt; (૧૯૯૬―૧૯૯૮) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt; (૧૯૯૮―૨૦૧૭) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી]] (૨૦૧૯―૨૦૨૦)
| spouse = ગુલાબ બા
| children = ૩ પુત્રો
| website = [http://shankersinhvaghela.in/ શંકરસિંહ વાઘેલા]
| footnotes = 
| date = February 25
| year = 2006
| source =  http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 
}}
'''શંકરસિંહ વાઘેલા''' (જન્મ: ૨૧ જુલાઈ ૧૯૪૦) રાજકારણી, ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને વિરોધપક્ષના ભૂતપૂર્વ નેતા ([[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]) છે. શંકરસિંહ વાઘેલાની અનોખી કાર્યપદ્ધતિને કારણે તેઓ ખુબ પ્રખ્યાત થયા હતા અને લોકોમાં &quot;લોકનેતા બાપુ&quot; તરીકે લોકચાહના મેળવી હતી. તેમની સરકારને ગુજરાતની પ્રજાએ ''બાપુની ટનાટન સરકાર''નું હુલામણું નામ આપ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} તેઓ [[કપડવંજ]]ની બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.&lt;ref name=Sketch&gt;[http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092355/http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 |date=2008-04-17 }}.&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક વર્ષો==
શંકરસિંહ વાઘેલાનો જન્મ ગાંધીનગરના વસાણ ગામમાં એક રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/gujarat-polls-both-narendra-modi-and-shankersinh-vaghela-have-to-take-on-internal-rivals-too/1/219077.html|title=Gujarat polls: Both Narendra Modi and Shankersinh Vaghela have to take on internal rivals too 5082002|last=|first=|date=|website=m.indiatoday.in|publisher=|access-date= ૮ જુલાઇ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાનું નામ નાથુબા અને પિતાનું નામ લક્ષ્મણસિંહ વાઘેલા હતું. તેમના માતા-પિતાને કુલ છ સંતાન હતા. શંકરસિંહનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ગામની સરકારી સ્કૂલમાં થયું પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બહાર ગયા.{{where}} તેમણે [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે.

==રાજકીય કારકિર્દી ==
===રાજકીય આંદોલનમાં ભૂમિકા===
શંકરસિંહ વાઘેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) ના સક્રિય સભ્ય હતા પછી તેઓ જનસંઘ માં જોડાયા જે બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી પરિવર્તિત થઇ. તેમણે ગુજરાતમાં આરએસએસ અને ભાજપ સંગઠનનું કામ કર્યું. સંઘ અને ભાજપના વિકાસ વિસ્તારમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે.

===પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ===
તેમણે ૧૯૭૭માં ૬ ઠ્ઠી, ૯ મી, ૧૦ મી, ૧૩ મી અને ૧૪ મી લોકસભામાં ચુંટાયેલા સંસદના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય પણ હતા. ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતમાં જનતા પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ અને ૧૯૮૦થી ૧૯૯૧ સુધી તેમણે મહામંત્રી અને ગુજરાતના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલી.

૧૯૯૫માં ભાજપ ૧૨૧ બેઠક જીતીને સત્તામાં આવી. ત્યારે તેઓ સીએમની દાવેદારીમાં સૌથી આગળ હોવાનું કહેવાતું હતું, પણ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલની સીએમ તરીકેની પસંદગી કરી હતી. આ કારણે તેમનાં સમર્થકો ખુબજ નારાજ થયા અને વાઘેલા ૨૦મી ઓગસ્ટ ૧૯૯૬ના રોજ, સમર્થકો સાથે, ભાજપથી અલગ થયા. ત્યાર બાદ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીની રચના કરી પોતાની સરકાર બનાવી અને ગુજરાતના ૧૨ મા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી.

મે, ૨૦૦૪માં તેઓને કેન્દ્રિય કપડા મંત્રીનો પદભાર સોંપાયો હતો. તેઓએ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી

શંકરસિંહ વાઘેલાની ભારત પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ITDC) ના ચેરમેન તરીકે પણ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

ગુજરાતની ૧૩મી વિધાનસભામાં તેઓની વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્તિ થયેલી હતી.

=== કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ ===
વાઘેલાએ ૨૦૧૭માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને પાછળથી રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/oyZbJLUd1LqRTq7fSGjAZP/Shankersinh-Vaghela-resigns-as-leader-of-opposition-in-Gujar.html|title=Shankersinh Vaghela resigns as leader of opposition in Gujarat assembly|last=PTI|date=2017-07-24|website=Livemint|language=en|access-date= 2020-06-09}}&lt;/ref&gt; ૨૦૨૦માં વાઘેલાએ રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીના ગુજરાત પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને પછીથી પાર્ટીમાંથી છૂટા પડ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bapu-removed-bosky-back-as-gujarat-ncp-chief/articleshow/76164626.cms|title=Shankersinh Vaghela removed, Jayant Patel back as Gujarat NCP chief {{!}} Ahmedabad News - Times of India|last=Jun 3|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-06-09|last3=Ist|first3=10:41}}&lt;/ref&gt;

=== વિવાદ ===
શંકરસિંહ વાઘેલાએ ૨૦૨૬ના ઓક્ટોબરમાં જનસભા સંબોધતાં જણાવ્યું હતું કે પટેલ, વાણિયા અને બ્રાહ્મણ સમુદાયના લોકો જો હાથથી મેલું ઉપાડે તો તેમને ૫૦,૦૦૦ ૱ આપવા તૈયાર છે. આ નિવેદન બાદ વિવાદ સર્જાયો હતો તેમજ અમરેલીમાં તેમની વિરૂદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amreli News: Complaint Filed Against Shankersinh Vaghela Over ₹50,000 Remark|url=https://sandesh.com/gujarat/news/amreli/complaint-filed-against-shankersinh-vaghela#google_vignette|access-date=2026-10-06|website=Sandesh|language=gu}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>4lsj1bmsu08dfmnudsd6o3ii91kbmcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906108</id>
      <parentid>906102</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* વિવાદ */  ₹</comment>
      <origin>906108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11045" sha1="n12e7vz1vb3q3sp3yymqmbeno19dhl3" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| name = શંકરસિંહ વાઘેલા
| image = The Union Minister for Textiles, Shri Shankersinh Vaghela addressing a press conference in connection with the ‘TEX Summit’ in New Delhi on August 30, 2007.jpg
| image_width = 
| caption =
| birth_date = [[જુલાઇ ૨૧|૨૧ જુલાઇ]], ૧૯૪૦
| birth_place = [[વસાણ (તા. ગાંધીનગર)|વસાણ]], [[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]]
| residence = [[ગાંધીનગર]]
| death_date =
| death_place =
| constituency =
| term_start =૨૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૬ 
|term_end=૨૭ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૭ 
| order= [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|ગુજરાતના ૧૨મા મુખ્યમંત્રી]]
| predecessor = [[સુરેશભાઈ મહેતા]]
| successor = [[દિલીપ પરીખ]]
| constituency2 = [[કપડવંજ]]
| office2 = પૂર્વ સંસદ સભ્ય
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| party =[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] &lt;small&gt; (૧૯૭૦―૧૯૯૬) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી&lt;small&gt; (૧૯૯૬―૧૯૯૮) &lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] &lt;small&gt; (૧૯૯૮―૨૦૧૭) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી]] (૨૦૧૯―૨૦૨૦)
| spouse = ગુલાબ બા
| children = ૩ પુત્રો
| website = [http://shankersinhvaghela.in/ શંકરસિંહ વાઘેલા]
| footnotes = 
| date = February 25
| year = 2006
| source =  http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 
}}
'''શંકરસિંહ વાઘેલા''' (જન્મ: ૨૧ જુલાઈ ૧૯૪૦) રાજકારણી, ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને વિરોધપક્ષના ભૂતપૂર્વ નેતા ([[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]) છે. શંકરસિંહ વાઘેલાની અનોખી કાર્યપદ્ધતિને કારણે તેઓ ખુબ પ્રખ્યાત થયા હતા અને લોકોમાં &quot;લોકનેતા બાપુ&quot; તરીકે લોકચાહના મેળવી હતી. તેમની સરકારને ગુજરાતની પ્રજાએ ''બાપુની ટનાટન સરકાર''નું હુલામણું નામ આપ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} તેઓ [[કપડવંજ]]ની બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.&lt;ref name=Sketch&gt;[http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 Official biographical sketch in Parliament of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092355/http://164.100.24.209/newls/Biography.aspx?mpsno=497 |date=2008-04-17 }}.&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક વર્ષો==
શંકરસિંહ વાઘેલાનો જન્મ ગાંધીનગરના વસાણ ગામમાં એક રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/gujarat-polls-both-narendra-modi-and-shankersinh-vaghela-have-to-take-on-internal-rivals-too/1/219077.html|title=Gujarat polls: Both Narendra Modi and Shankersinh Vaghela have to take on internal rivals too 5082002|last=|first=|date=|website=m.indiatoday.in|publisher=|access-date= ૮ જુલાઇ ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાનું નામ નાથુબા અને પિતાનું નામ લક્ષ્મણસિંહ વાઘેલા હતું. તેમના માતા-પિતાને કુલ છ સંતાન હતા. શંકરસિંહનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ગામની સરકારી સ્કૂલમાં થયું પછી તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બહાર ગયા.{{where}} તેમણે [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે.

==રાજકીય કારકિર્દી ==
===રાજકીય આંદોલનમાં ભૂમિકા===
શંકરસિંહ વાઘેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ) ના સક્રિય સભ્ય હતા પછી તેઓ જનસંઘ માં જોડાયા જે બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી પરિવર્તિત થઇ. તેમણે ગુજરાતમાં આરએસએસ અને ભાજપ સંગઠનનું કામ કર્યું. સંઘ અને ભાજપના વિકાસ વિસ્તારમાં તેમનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે.

===પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ અને રાજકારણ===
તેમણે ૧૯૭૭માં ૬ ઠ્ઠી, ૯ મી, ૧૦ મી, ૧૩ મી અને ૧૪ મી લોકસભામાં ચુંટાયેલા સંસદના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેઓ ૧૯૮૪ થી ૧૯૮૯ સુધી રાજ્યસભાના સભ્ય પણ હતા. ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦ દરમિયાન તેમણે ગુજરાતમાં જનતા પાર્ટીના ઉપાધ્યક્ષ અને ૧૯૮૦થી ૧૯૯૧ સુધી તેમણે મહામંત્રી અને ગુજરાતના ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલી.

૧૯૯૫માં ભાજપ ૧૨૧ બેઠક જીતીને સત્તામાં આવી. ત્યારે તેઓ સીએમની દાવેદારીમાં સૌથી આગળ હોવાનું કહેવાતું હતું, પણ રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલની સીએમ તરીકેની પસંદગી કરી હતી. આ કારણે તેમનાં સમર્થકો ખુબજ નારાજ થયા અને વાઘેલા ૨૦મી ઓગસ્ટ ૧૯૯૬ના રોજ, સમર્થકો સાથે, ભાજપથી અલગ થયા. ત્યાર બાદ રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટીની રચના કરી પોતાની સરકાર બનાવી અને ગુજરાતના ૧૨ મા મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી.

મે, ૨૦૦૪માં તેઓને કેન્દ્રિય કપડા મંત્રીનો પદભાર સોંપાયો હતો. તેઓએ ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી

શંકરસિંહ વાઘેલાની ભારત પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ITDC) ના ચેરમેન તરીકે પણ નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

ગુજરાતની ૧૩મી વિધાનસભામાં તેઓની વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે નિયુક્તિ થયેલી હતી.

=== કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ ===
વાઘેલાએ ૨૦૧૭માં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને પાછળથી રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/oyZbJLUd1LqRTq7fSGjAZP/Shankersinh-Vaghela-resigns-as-leader-of-opposition-in-Gujar.html|title=Shankersinh Vaghela resigns as leader of opposition in Gujarat assembly|last=PTI|date=2017-07-24|website=Livemint|language=en|access-date= 2020-06-09}}&lt;/ref&gt; ૨૦૨૦માં વાઘેલાએ રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીના ગુજરાત પ્રમુખ તરીકે રાજીનામું આપ્યું અને પછીથી પાર્ટીમાંથી છૂટા પડ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bapu-removed-bosky-back-as-gujarat-ncp-chief/articleshow/76164626.cms|title=Shankersinh Vaghela removed, Jayant Patel back as Gujarat NCP chief {{!}} Ahmedabad News - Times of India|last=Jun 3|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date= 2020-06-09|last3=Ist|first3=10:41}}&lt;/ref&gt;

=== વિવાદ ===
શંકરસિંહ વાઘેલાએ ૨૦૨૬ના ઓક્ટોબરમાં એક જનસભા સંબોધતાં જણાવ્યું હતું કે પટેલ, વાણિયા અને બ્રાહ્મણ સમુદાયના લોકો જો હાથથી મેલું ઉપાડે તો તેઓ તેમને ₹૫૦,૦૦૦ આપવા તૈયાર છે. આ નિવેદન બાદ વિવાદ સર્જાયો હતો તેમજ અમરેલીમાં તેમની વિરૂદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amreli News: Complaint Filed Against Shankersinh Vaghela Over ₹50,000 Remark|url=https://sandesh.com/gujarat/news/amreli/complaint-filed-against-shankersinh-vaghela#google_vignette|access-date=2026-10-06|website=Sandesh|language=gu}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજનેતા]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]]</text>
      <sha1>n12e7vz1vb3q3sp3yymqmbeno19dhl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અંબાડી (વનસ્પતિ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81220</id>
    <revision>
      <id>906089</id>
      <parentid>905972</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-51718-24|~2026-51718-24]] ([[User talk:~2026-51718-24|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>893868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="pl2haj0rtcv4mjpxnzi212m5y52gr4g" xml:space="preserve">{{Distinguish2|[[અંબાડી (હાથી)|અંબાડી]]}}
{{taxobox
|name = અંબાડી
|image = Roselle, Hibiscus sabdariffa, 2014 01.JPG
|image_caption = અંબાડીનો છોડ : પાન, ફુલ, ઘેરા લાલ રંગનાં ફળ અને થડ સાથે
|regnum = [[વનસ્પતિ]]
|unranked_divisio = સપુષ્પી
|unranked_classis = દ્વિદળી
|unranked_ordo = રોઝિડ્સ
|ordo = માલ્વેલ્સ
|familia = માલ્વેસી
|genus = હિબિસ્કસ (''Hibiscus'')
|species = સેબ્ડારિફા ('''''H. sabdariffa''''')
|binomial = હિબિસ્કસ સેબ્ડારિફા (''Hibiscus sabdariffa'')
|binomial_authority = કાર્લ લિનિયસ (L.)
}}
[[ચિત્ર:Roselle (Hibiscus sabdariffa) fruits.jpg|thumb|225px|અંબાડીના ફળો]]
'''અંબાડી''' એ ભારતમાં ઉગતી એક [[આયુર્વેદ|આયુર્વેદિક]] ઔષધીનો છોડ છે. અંબાડીના પર્ણનું શાક (ભાજી) બનાવવામાં આવે છે. અંબાડીના છોડને ઉખેડી નાખ્યા પછી તેના મૂળ પકડી ઝૂડી નાંખવાથી તેની છાલમાંથી રેષા છૂટા પડે છે અને તેમાંથી દોરડાં બનાવવામાં આવે છે.

== નામ ==
અંબાડીને ભારતીય ભાષાઓમાં વિવિધ નામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે, 
* [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] - અન્વષ્ટા
* [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]- અમ્બારી, મોઈઆ
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]- માચિકા
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]- પુંડી, પુંડિયાનારુ
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]- અંબાડી
* લેટિન- હિબિસ્કસ સબડેરિફ્ફા (Hibiscus sabdariffa)

== વર્ણન ==
આ વનસ્પતિનું મોટા ભાગનું ઉત્પાદન ચીન ખાતે થાય છે.
આ વનસ્પતિના છોડ ૧.૫ થી ૨ [[મીટર]] ઊંચા વધતા હોય છે. આ વનસ્પતિ સરળ હોય છે. તેનાં પાંદડા સ્વાદમાં ખાટાં હોય છે. આ વનસ્પતિના બીજમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે. તેને 'હેશ તેલ' કહેવામાં આવે છે. આમાં tetrahydrocannibinol (ટીએચસી) રસાયણનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તેમાં ઓમેગા ૩ અને ઓમેગા ૬ નામના ફેટી એસિડનું ભરપૂર પ્રમાણ હોય છે. માનવ શરીર માટે તે આવશ્યક તથા ગુણવર્ધક હોય છે.

== સ્થાન ==
ભારતના વિદર્ભ, ખાનદેશ અને [[પંજાબ, ભારત|પંજાબ]]ના કેટલાક ભાગમાં તેમજ ગુજરાતના તાપી, ડાંગ, સુરત જિલ્લામાં આ ઔષધિ વધુ પ્રમાણ માં જોવા મળે છે.

== ઉપયોગ ==
'''સામાન્ય''' - દોરડાં, શેતરંજી&lt;ref name=&quot;www_hort_purdue_edu1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Hibiscus_sabdariffa.html|title=hort.purdue.edu|publisher=|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૭}}&lt;/ref&gt;, [[કાગળ]] બનાવવા માટે ઉપયોગી છે.

'''આયુર્વેદ અનુસાર''' - પિત્ત, જળવાત, અજીર્ણ અને ઉચ્ચ રક્તદબાવ&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=૨૦૧૦|title=Roselle for hypertension in adults|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=૧|doi=10.1002/14651858.CD007894.pub2|id=CD007894|vauthors=Ngamjarus C, Pattanittum P, Somboonporn C}}&lt;/ref&gt; વગેરે રોગની સારવારમાં.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
* {{Cite book|title=વનૌષધી ગુણાદર્શ|last=દાજી શંકર પદેશાસ્ત્રી|first=આર્યુવેદ મહોપાધ્યાય|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}

[[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિઓ]]</text>
      <sha1>pl2haj0rtcv4mjpxnzi212m5y52gr4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906090</id>
      <parentid>906089</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* વર્ણન */</comment>
      <origin>906090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4979" sha1="b4qpfo5x3tlylnk7utszxcptpgyfkly" xml:space="preserve">{{Distinguish2|[[અંબાડી (હાથી)|અંબાડી]]}}
{{taxobox
|name = અંબાડી
|image = Roselle, Hibiscus sabdariffa, 2014 01.JPG
|image_caption = અંબાડીનો છોડ : પાન, ફુલ, ઘેરા લાલ રંગનાં ફળ અને થડ સાથે
|regnum = [[વનસ્પતિ]]
|unranked_divisio = સપુષ્પી
|unranked_classis = દ્વિદળી
|unranked_ordo = રોઝિડ્સ
|ordo = માલ્વેલ્સ
|familia = માલ્વેસી
|genus = હિબિસ્કસ (''Hibiscus'')
|species = સેબ્ડારિફા ('''''H. sabdariffa''''')
|binomial = હિબિસ્કસ સેબ્ડારિફા (''Hibiscus sabdariffa'')
|binomial_authority = કાર્લ લિનિયસ (L.)
}}
[[ચિત્ર:Roselle (Hibiscus sabdariffa) fruits.jpg|thumb|225px|અંબાડીના ફળો]]
'''અંબાડી''' એ ભારતમાં ઉગતી એક [[આયુર્વેદ|આયુર્વેદિક]] ઔષધીનો છોડ છે. અંબાડીના પર્ણનું શાક (ભાજી) બનાવવામાં આવે છે. અંબાડીના છોડને ઉખેડી નાખ્યા પછી તેના મૂળ પકડી ઝૂડી નાંખવાથી તેની છાલમાંથી રેષા છૂટા પડે છે અને તેમાંથી દોરડાં બનાવવામાં આવે છે.

== નામ ==
અંબાડીને ભારતીય ભાષાઓમાં વિવિધ નામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે, 
* [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] - અન્વષ્ટા
* [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]- અમ્બારી, મોઈઆ
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]- માચિકા
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]- પુંડી, પુંડિયાનારુ
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]- અંબાડી
* લેટિન- હિબિસ્કસ સબડેરિફ્ફા (Hibiscus sabdariffa)

== વર્ણન ==
આ વનસ્પતિના છોડ ૧.૫ થી ૨ [[મીટર]] ઊંચા વધતા હોય છે. આ વનસ્પતિ સરળ હોય છે. તેનાં પાંદડા સ્વાદમાં ખાટાં હોય છે. આ વનસ્પતિના બીજમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે. તેને 'હેશ તેલ' કહેવામાં આવે છે. આમાં tetrahydrocannibinol (ટીએચસી) રસાયણનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તેમાં ઓમેગા ૩ અને ઓમેગા ૬ નામના ફેટી એસિડનું ભરપૂર પ્રમાણ હોય છે. માનવ શરીર માટે તે આવશ્યક તથા ગુણવર્ધક હોય છે. હાલમાં આ વનસ્પતિનું મોટા ભાગનું વ્યાપારિક ઉત્પાદન ચીન ખાતે થાય છે.

== સ્થાન ==
ભારતના વિદર્ભ, ખાનદેશ અને [[પંજાબ, ભારત|પંજાબ]]ના કેટલાક ભાગમાં તેમજ ગુજરાતના તાપી, ડાંગ, સુરત જિલ્લામાં આ ઔષધિ વધુ પ્રમાણ માં જોવા મળે છે.

== ઉપયોગ ==
'''સામાન્ય''' - દોરડાં, શેતરંજી&lt;ref name=&quot;www_hort_purdue_edu1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Hibiscus_sabdariffa.html|title=hort.purdue.edu|publisher=|access-date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૭}}&lt;/ref&gt;, [[કાગળ]] બનાવવા માટે ઉપયોગી છે.

'''આયુર્વેદ અનુસાર''' - પિત્ત, જળવાત, અજીર્ણ અને ઉચ્ચ રક્તદબાવ&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=૨૦૧૦|title=Roselle for hypertension in adults|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=૧|doi=10.1002/14651858.CD007894.pub2|id=CD007894|vauthors=Ngamjarus C, Pattanittum P, Somboonporn C}}&lt;/ref&gt; વગેરે રોગની સારવારમાં.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
* {{Cite book|title=વનૌષધી ગુણાદર્શ|last=દાજી શંકર પદેશાસ્ત્રી|first=આર્યુવેદ મહોપાધ્યાય|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}

[[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિઓ]]</text>
      <sha1>b4qpfo5x3tlylnk7utszxcptpgyfkly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભૂપેન્દ્ર પટેલ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127517</id>
    <revision>
      <id>906082</id>
      <parentid>903356</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53612-06</username>
        <id>89390</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>906082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13186" sha1="iqctmxaqp8ya0xtoby19yuii3hjcqab" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ભૂપેન્દ્ર પટેલ
| image               = File:Bhupendra PAtel Sanskrit (cropped).jpg
| image_size          = 200px
| nationality         = ભારતીય
| occupation          = રાજકારણી
| party               = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પક્ષ]]
| otherparty          = રાષ્ટ્રીય જનતાંત્રિક ગઠબંધન (એનડીએ)
| birth_date          = {{birth date and age|1962|07|15|df=y}}
| constituency        = [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]]
| known_for           = 
| spouse              = હેતલ પટેલ
| residence           = શીલજ, [[અમદાવાદ]], [[ભારત]]
| office              = [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|ગુજરાતના ૧૭મા મુખ્યમંત્રી]]
| term_start          = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧
| governor            = [[આચાર્ય દેવ વ્રત]]
| predecessor         = [[વિજય રૂપાણી]]
| office1             = [[ગુજરાત વિધાનસભા]]
| term_start1         = ૨૦૧૭
| constituency1       = [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]]
| predecessor1        = [[આનંદીબેન પટેલ]]
}}
'''ભૂપેન્દ્રભાઈ રજનીકાન્ત પટેલ surat Rajesh Agarwala manisha agarwala Rashi fitkariwala Gaurav Kumar tambakuwala Puja Guptawala UPPER CASTES GENERAL OBC बनिया बहनचोद चोर है''' ભારતીય રાજકારણી અને [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|ગુજરાતના ૧૭મા મુખ્યમંત્રી]] છે. તે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પક્ષ]]ના નેતા છે અને [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા મતવિસ્તાર]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરતી [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ની બેઠકના સભ્ય છે. એમને પક્ષ તરફથી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧થી ગુજરાત રાજ્યના સત્તરમા મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરાયા હતા.

==પ્રારંભિક જીવન==
ભૂપેન્દ્ર પટેલનો જન્મ ૧૫ જુલાઈ, ૧૯૬૨ના રોજ [[ગુજરાત]]&lt;nowiki/&gt;ના [[અમદાવાદ]] શહેરમાં [[કડવા પટેલ|કડવા]] પાટીદાર પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=એ કારણો જેના લીધે ભૂપેન્દ્ર પટેલને ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી બનાવાયા|language=gu|work=BBC News ગુજરાતી|url=https://www.bbc.com/gujarati/india-58535867|access-date=2021-09-12}}&lt;/ref&gt; તેમણે એપ્રિલ ૧૯૮૨માં અમદાવાદની સરકારી પોલિટેકનિકમાંથી સિવિલ એન્જિનિયરિંગમાં ડિપ્લોમાની પદવી મેળવેલ છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Who Is Bhupendra Patel? 5 Points On New Gujarat Chief Minister|url=https://www.ndtv.com/people/who-is-bhupendra-patel-5-points-on-new-gujarat-chief-minister-2538358|access-date=2021-09-12|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MyNeta.info|url=https://myneta.info/Gujarat2017/candidate.php?candidate_id=5311|url-status=live|website=MyNeta}}&lt;/ref&gt; તેઓ કિશોરાવસ્થાથી [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ]] સાથે જોડાયેલા છે.

તેઓ ''સરદાર ધામ વિશ્વ પાટીદાર કેન્દ્ર''ના ટ્રસ્ટી અને ''વિશ્વ ઉમિયા ફાઉન્ડેશન''ની સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; તેઓ વ્યવસાયે બિલ્ડર છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ગુજરાત વિધાનસભાની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર તેઓ [[ક્રિકેટ]] અને બેડમિન્ટનમાં રુચિ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gujarat Legislative Assembly|url=https://gujarat.neva.gov.in/Member/Details/144|url-status=live|access-date= 2021-09-12 |website=National eVidhan Application}}&lt;/ref&gt; તેઓ [[દાદા ભગવાન]] દ્વારા સ્થાપિત અક્રમ વિજ્ઞાન ચળવળના અનુયાયી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Arnimesh|first=Shanker|date=2021-09-13|title=New Gujarat CM Bhupendra Patel is engineer, builder, Dada Bhagwan devotee who 'has no enemies'|url=https://theprint.in/politics/new-gujarat-cm-bhupendra-patel-is-engineer-builder-dada-bhagwan-devotee-who-has-no-enemies/732368/|access-date=2021-09-13|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== રાજકીય કારકિર્દી ==
=== મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલર ===
તેઓ ૧૯૯૫-૯૬, ૧૯૯૯-૨૦૦૦ અને ૨૦૦૪-૦૬માં મેમનગર નગરપાલિકાના સભ્ય રહ્યા હતા. ૧૯૯૯-૨૦માં મેમનગર નગરપાલિકાના પ્રમુખ રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; તેઓ ૨૦૦૮ થી ૨૦૧૦ સુધી [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]] (એએમસી)ના સ્કૂલ બોર્ડના વાઇસ ચેરમેન પદે રહ્યા હતા. ૨૦૧૦ થી ૨૦૧૫ સુધી તેઓ [[થલતેજ]] વોર્ડના કાઉન્સિલર પદે રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-09-12|title=BJP MLA Bhupendra Patel named new Gujarat chief minister|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bjp-mla-bhupendra-patel-named-new-gujarat-chief-minister/articleshow/86138067.cms|url-status=live|access-date=2021-09-12|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૨૦૧૫ થી ૨૦૧૭ સુધી [[અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ]] (ઔડા)ના ચેરમેન પદે રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bhupendra-patel-to-replace-vijay-rupani-as-chief-minister-of-gujarat/articleshow/86137148.cms | title=Bhupendra Patel is new chief minister of Gujarat; to take oath on Monday | publisher=The Economic Times | date=12 September 2021 | accessdate=12 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; તેઓ [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]]ની સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય ===
ભૂપેન્દ્રભાઈએ ૨૦૧૭ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના શશીકાંત પટેલ સામે વિજય મેળવ્યા બાદ [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા મતવિસ્તાર]] માટે [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ના સભ્ય બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gujarat Elections: BJP's Bhupendra Patel to contest from Ghatlodiya|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/nov/27/gujarat-elections-bjps-bhupendra-patel-to-contest-from-ghatlodiya-1712053.html|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gujarat Assembly Elections 2017: BJP's Patel Rajnikant wins from Ghatlodia constituency|url=http://www.timesnownews.com/gujarat-assembly-election/article/gujarat-assembly-election-2017-ghatlodia-constituency-bjp-congress/133690|website=Times Now}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૧,૧૭,૦૦૦ મતોની વિક્રમજનક સરસાઈથી જીત્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Edwin|first1=Tina|title=Himachal and Gujarat: How the BJP and Congress fared|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/himachal-and-gujarat-how-the-bjp-and-congress-fared/article9996023.ece|website=The Hindu: Business Line}}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ===
==== પ્રથમ કાર્યભાર (૨૦૨૧ - ૨૦૨૨) ====
૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ના રોજ [[વિજય રૂપાણી]]એ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-11|title=After Vijay Rupani Stunner, BJP In a Huddle; New Guj CM to Take Oath Monday?|url=https://www.news18.com/news/india/after-vijay-rupani-stunner-bjp-goes-into-a-huddle-to-choose-new-gujarat-cm-4191893.html|access-date=2021-09-12|website=News18|language=en}}&lt;/ref&gt; કેન્દ્રીય નિરીક્ષકો નરેન્દ્ર સિંહ તોમર અને પ્રહલાદ જોશીની અધ્યક્ષતામાં ગાંધીનગર ખાતેની પાર્ટી વિધાનસભા બેઠકમાં ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજ પટેલને સર્વાનુમતે ભાજપના વિધાનસભા નેતા અને મુખ્યમંત્રી તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-14|title= Bhupendrabhai Rajnikantbhai Patel Oath Ceremony: Bhupendrabhai Rajnikantbhai Patel takes oath as 17th chief minister of Gujarat {{!}} Ahmedabad News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bhupendra-patel-takes-oath-as-17th-chief-minister-of-gujarat/articleshow/86164154.cms|url-status=live|access-date=2021-09-17|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; 

૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ના રોજ તેમણી નવી ગુજરાત આઇ.ટી. નિતી જાહેર કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CM Patel launches new IT policy as Gujarat prepares for technological revolution|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/feb/08/cm-patel-launches-new-it-policy-as-gujarat-prepares-for-technological-revolution-2416848.html|access-date=2022-02-13|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; સમાન નાગરિક કાયદાના અમલ માટે સમિતિ રચવામાં ગુજરાત સરકારે પ્રથમ પગલાં લીધા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gujarat govt's big move for Uniform Civil Code ahead of assembly polls |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gujarat-govt-s-big-move-for-uniform-civil-code-ahead-of-assembly-polls-101667117775264.html |access-date=2022-12-12 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== બીજો કાર્યભાર (૨૦૨૨ - હાલમાં) ====
[[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૨૨|૨૦૨૨ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી]]માં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ૧૮૨માંથી ૧૫૬ બેઠકો પર વિજય મેળવ્યા અને સતત ૭મી વખત સરકારની રચના કરી. ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ના રોજ તેમણે મુખ્યમંત્રી તરીકે બીજી વખત શપથ લીધા.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-12 |title=Gujarat CM Swearing-In Live Updates: Bhupendra Patel to take oath as CM for second consecutive term today |url=https://indianexpress.com/elections/gujarat-chief-minister-cm-bhupendra-patel-swearing-in-ceremony-live-updates-bjp-modi-shah-gandhinagar-8319328/ |access-date=2022-12-12 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજકારણી]]
[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]</text>
      <sha1>iqctmxaqp8ya0xtoby19yuii3hjcqab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>906083</id>
      <parentid>906082</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>84194</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[વિશેષ:પ્રદાન/~2026-53612-06|~2026-53612-06]] ([[સભ્યની ચર્ચા:~2026-53612-06|ચર્ચા]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને Snehrashmi દ્વારા કરેલા [[વિશેષ:Diff/906082|છેલ્લા]] સુધારા સુધી ઉલટાવ્યા: Wrong language/script</comment>
      <origin>903356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13012" sha1="7u1fw5eqmpxe8kzj0jtiwznw2g5d9j2" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ભૂપેન્દ્ર પટેલ
| image               = File:Bhupendra PAtel Sanskrit (cropped).jpg
| image_size          = 200px
| nationality         = ભારતીય
| occupation          = રાજકારણી
| party               = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પક્ષ]]
| otherparty          = રાષ્ટ્રીય જનતાંત્રિક ગઠબંધન (એનડીએ)
| birth_date          = {{birth date and age|1962|07|15|df=y}}
| constituency        = [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]]
| known_for           = 
| spouse              = હેતલ પટેલ
| residence           = શીલજ, [[અમદાવાદ]], [[ભારત]]
| office              = [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|ગુજરાતના ૧૭મા મુખ્યમંત્રી]]
| term_start          = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧
| governor            = [[આચાર્ય દેવ વ્રત]]
| predecessor         = [[વિજય રૂપાણી]]
| office1             = [[ગુજરાત વિધાનસભા]]
| term_start1         = ૨૦૧૭
| constituency1       = [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]]
| predecessor1        = [[આનંદીબેન પટેલ]]
}}
'''ભૂપેન્દ્રભાઈ રજનીકાન્ત પટેલ''' ભારતીય રાજકારણી અને [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|ગુજરાતના ૧૭મા મુખ્યમંત્રી]] છે. તે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પક્ષ]]ના નેતા છે અને [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા મતવિસ્તાર]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરતી [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ની બેઠકના સભ્ય છે. એમને પક્ષ તરફથી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧થી ગુજરાત રાજ્યના સત્તરમા મુખ્યમંત્રી તરીકે જાહેર કરાયા હતા.

==પ્રારંભિક જીવન==
ભૂપેન્દ્ર પટેલનો જન્મ ૧૫ જુલાઈ, ૧૯૬૨ના રોજ [[ગુજરાત]]&lt;nowiki/&gt;ના [[અમદાવાદ]] શહેરમાં [[કડવા પટેલ|કડવા]] પાટીદાર પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=એ કારણો જેના લીધે ભૂપેન્દ્ર પટેલને ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી બનાવાયા|language=gu|work=BBC News ગુજરાતી|url=https://www.bbc.com/gujarati/india-58535867|access-date=2021-09-12}}&lt;/ref&gt; તેમણે એપ્રિલ ૧૯૮૨માં અમદાવાદની સરકારી પોલિટેકનિકમાંથી સિવિલ એન્જિનિયરિંગમાં ડિપ્લોમાની પદવી મેળવેલ છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Who Is Bhupendra Patel? 5 Points On New Gujarat Chief Minister|url=https://www.ndtv.com/people/who-is-bhupendra-patel-5-points-on-new-gujarat-chief-minister-2538358|access-date=2021-09-12|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MyNeta.info|url=https://myneta.info/Gujarat2017/candidate.php?candidate_id=5311|url-status=live|website=MyNeta}}&lt;/ref&gt; તેઓ કિશોરાવસ્થાથી [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ]] સાથે જોડાયેલા છે.

તેઓ ''સરદાર ધામ વિશ્વ પાટીદાર કેન્દ્ર''ના ટ્રસ્ટી અને ''વિશ્વ ઉમિયા ફાઉન્ડેશન''ની સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ છે.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; તેઓ વ્યવસાયે બિલ્ડર છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ગુજરાત વિધાનસભાની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર તેઓ [[ક્રિકેટ]] અને બેડમિન્ટનમાં રુચિ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gujarat Legislative Assembly|url=https://gujarat.neva.gov.in/Member/Details/144|url-status=live|access-date= 2021-09-12 |website=National eVidhan Application}}&lt;/ref&gt; તેઓ [[દાદા ભગવાન]] દ્વારા સ્થાપિત અક્રમ વિજ્ઞાન ચળવળના અનુયાયી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Arnimesh|first=Shanker|date=2021-09-13|title=New Gujarat CM Bhupendra Patel is engineer, builder, Dada Bhagwan devotee who 'has no enemies'|url=https://theprint.in/politics/new-gujarat-cm-bhupendra-patel-is-engineer-builder-dada-bhagwan-devotee-who-has-no-enemies/732368/|access-date=2021-09-13|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== રાજકીય કારકિર્દી ==
=== મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલર ===
તેઓ ૧૯૯૫-૯૬, ૧૯૯૯-૨૦૦૦ અને ૨૦૦૪-૦૬માં મેમનગર નગરપાલિકાના સભ્ય રહ્યા હતા. ૧૯૯૯-૨૦માં મેમનગર નગરપાલિકાના પ્રમુખ રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; તેઓ ૨૦૦૮ થી ૨૦૧૦ સુધી [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]] (એએમસી)ના સ્કૂલ બોર્ડના વાઇસ ચેરમેન પદે રહ્યા હતા. ૨૦૧૦ થી ૨૦૧૫ સુધી તેઓ [[થલતેજ]] વોર્ડના કાઉન્સિલર પદે રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-09-12|title=BJP MLA Bhupendra Patel named new Gujarat chief minister|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bjp-mla-bhupendra-patel-named-new-gujarat-chief-minister/articleshow/86138067.cms|url-status=live|access-date=2021-09-12|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૨૦૧૫ થી ૨૦૧૭ સુધી [[અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ]] (ઔડા)ના ચેરમેન પદે રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bhupendra-patel-to-replace-vijay-rupani-as-chief-minister-of-gujarat/articleshow/86137148.cms | title=Bhupendra Patel is new chief minister of Gujarat; to take oath on Monday | publisher=The Economic Times | date=12 September 2021 | accessdate=12 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; તેઓ [[અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન]]ની સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય ===
ભૂપેન્દ્રભાઈએ ૨૦૧૭ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના શશીકાંત પટેલ સામે વિજય મેળવ્યા બાદ [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા મતવિસ્તાર]] માટે [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ના સભ્ય બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gujarat Elections: BJP's Bhupendra Patel to contest from Ghatlodiya|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/nov/27/gujarat-elections-bjps-bhupendra-patel-to-contest-from-ghatlodiya-1712053.html|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gujarat Assembly Elections 2017: BJP's Patel Rajnikant wins from Ghatlodia constituency|url=http://www.timesnownews.com/gujarat-assembly-election/article/gujarat-assembly-election-2017-ghatlodia-constituency-bjp-congress/133690|website=Times Now}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૧,૧૭,૦૦૦ મતોની વિક્રમજનક સરસાઈથી જીત્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Edwin|first1=Tina|title=Himachal and Gujarat: How the BJP and Congress fared|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/himachal-and-gujarat-how-the-bjp-and-congress-fared/article9996023.ece|website=The Hindu: Business Line}}&lt;/ref&gt;

=== ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ===
==== પ્રથમ કાર્યભાર (૨૦૨૧ - ૨૦૨૨) ====
૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ના રોજ [[વિજય રૂપાણી]]એ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-11|title=After Vijay Rupani Stunner, BJP In a Huddle; New Guj CM to Take Oath Monday?|url=https://www.news18.com/news/india/after-vijay-rupani-stunner-bjp-goes-into-a-huddle-to-choose-new-gujarat-cm-4191893.html|access-date=2021-09-12|website=News18|language=en}}&lt;/ref&gt; કેન્દ્રીય નિરીક્ષકો નરેન્દ્ર સિંહ તોમર અને પ્રહલાદ જોશીની અધ્યક્ષતામાં ગાંધીનગર ખાતેની પાર્ટી વિધાનસભા બેઠકમાં ૧૩ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૧ના રોજ પટેલને સર્વાનુમતે ભાજપના વિધાનસભા નેતા અને મુખ્યમંત્રી તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-14|title= Bhupendrabhai Rajnikantbhai Patel Oath Ceremony: Bhupendrabhai Rajnikantbhai Patel takes oath as 17th chief minister of Gujarat {{!}} Ahmedabad News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/bhupendra-patel-takes-oath-as-17th-chief-minister-of-gujarat/articleshow/86164154.cms|url-status=live|access-date=2021-09-17|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; 

૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ના રોજ તેમણી નવી ગુજરાત આઇ.ટી. નિતી જાહેર કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CM Patel launches new IT policy as Gujarat prepares for technological revolution|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/feb/08/cm-patel-launches-new-it-policy-as-gujarat-prepares-for-technological-revolution-2416848.html|access-date=2022-02-13|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; સમાન નાગરિક કાયદાના અમલ માટે સમિતિ રચવામાં ગુજરાત સરકારે પ્રથમ પગલાં લીધા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-30 |title=Gujarat govt's big move for Uniform Civil Code ahead of assembly polls |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gujarat-govt-s-big-move-for-uniform-civil-code-ahead-of-assembly-polls-101667117775264.html |access-date=2022-12-12 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== બીજો કાર્યભાર (૨૦૨૨ - હાલમાં) ====
[[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૨૨|૨૦૨૨ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી]]માં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ૧૮૨માંથી ૧૫૬ બેઠકો પર વિજય મેળવ્યા અને સતત ૭મી વખત સરકારની રચના કરી. ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ના રોજ તેમણે મુખ્યમંત્રી તરીકે બીજી વખત શપથ લીધા.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-12 |title=Gujarat CM Swearing-In Live Updates: Bhupendra Patel to take oath as CM for second consecutive term today |url=https://indianexpress.com/elections/gujarat-chief-minister-cm-bhupendra-patel-swearing-in-ceremony-live-updates-bjp-modi-shah-gandhinagar-8319328/ |access-date=2022-12-12 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]]
[[શ્રેણી:રાજકારણી]]
[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]</text>
      <sha1>7u1fw5eqmpxe8kzj0jtiwznw2g5d9j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બાલાસરસ્વતી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139435</id>
    <revision>
      <id>906109</id>
      <parentid>902173</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16004" sha1="slq495bxaitnwg7ukg7gxvee5f9xoah" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| name        = તંજાવૂર બાલાસરસ્વતી
| image       = Balasaraswati 2010 stamp of India.jpg
| caption     = ૨૦૧૦ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર બાલાસરસ્વતી
| birth_date  = {{birth date|df=yes|1918|05|13}}
| birth_place = મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત
| death_date  = {{death date and age|df=yes|1984|02|09|1918|05|13}}
| death_place = મદ્રાસ, ભારત
| origin      = [[તંજાવુર]]
| genre       = [[કર્ણાટક સંગીત]]
| occupation  = [[ભરતનાટ્યમ]]
}}
'''બાલાસરસ્વતી''' અથવા '''તંજાવૂર બાલાસરસ્વતી''' (૧૩ મે ૧૯૧૮ – ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૪) એક ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના હતા. દક્ષિણ ભારતના રાજ્ય [[તમિલનાડુ]]માં ઉદ્ભવેલી શાસ્ત્રીય નૃત્યશૈલી [[ભરતનાટ્યમ]]ના તેમના પ્રસ્તુતિકરણે ભારતના વિવિધ ભાગોમાં અને વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં નૃત્યની આ શૈલીને ખૂબ જ જાણીતી બનાવી હતી.

તેમને ૧૯૫૭માં [[પદ્મભૂષણ]]&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; અને ૧૯૭૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા, જે [[ભારત સરકાર]] દ્વારા આપવામાં આવતા ત્રીજા અને બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન હતા.&lt;ref name=pa&gt;{{cite web|title=Padma Awards Directory (1954-2007) |publisher= Ministry of Home Affairs (India) |date=2007-05-30 |url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |format=PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410024701/http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |archive-date=2009-04-10 }}&lt;/ref&gt; ૧૯૮૧માં તેમને ઇન્ડિયન ફાઇન આર્ટસ સોસાયટી, ચેન્નાઇના ''સંગીત કલાશિખમણી'' એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

== પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ ==
બાલાસરસ્વતી મંદિર સંગીતકારો અને નર્તકો (દેવદાસીઓ,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/temple-dancer/920036/ |title=Temple Dancer |newspaper=Indian Express |date=2012-03-05 |access-date=2016-11-22}}&lt;/ref&gt; કે જેઓ પરંપરાગત રીતે ઉચ્ચ સામાજિક દરજ્જો ભોગવતા હતા)ના પરંપરાગત માતૃવંશીય પરિવારની સાતમી પેઢીના પ્રતિનિધિ હતા, જેમને ભારતના દક્ષિણ પ્રદેશની સંગીત અને નૃત્યની પરંપરાગત પ્રદર્શન કલાના સૌથી મહાન ભંડાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમના પૂર્વજ, પાપમ્મલ એક સંગીતકાર અને નૃત્યાંગના હતા જેમને અઢારમી સદીના મધ્યમાં તંજાવુરના દરબાર દ્વારા આશ્રય આપવામાં આવ્યો હતો. તેમના દાદી, વીણાઈ ધનમ્મલ (૧૮૬૭-૧૯૩૮)ને ઘણા લોકો વીસમી સદીની શરૂઆતમાં સૌથી પ્રભાવશાળી સંગીતકાર માને છે. તેમની માતા, જયમ્મલ (૧૮૯૦-૧૯૬૭) એક ગાયિકા હતા જેમણે બાલાસારસ્વતીની તાલીમને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.

બાલાસરસ્વતીએ સંગીત અને નૃત્યની અભિનય કળાઓના સમન્વય સમા [[ભરતનાટ્યમ]] માટે પરંપરાગત સંગીત અને નૃત્યમાં ક્રાંતિ સર્જી હતી. તેઓ બાળપણથી જ કુટુંબમાં જ સંગીત શીખ્યા હતા, અને જ્યારે તેઓ ચાર વર્ષના હતા ત્યારે તેમની નૃત્યની આકરી તાલીમ પ્રખ્યાત તંજાવુર નટ્ટુવાનાર પરિવારના સભ્ય, પ્રતિષ્ઠિત નૃત્ય શિક્ષક કે. કંડપ્પન પિલ્લાઈના હાથ નીચે શરૂ થઈ હતી. તેમના નાના ભાઈઓ ટી. રંગનાથન અને ટી. વિશ્વનાથન સંગીતકાર હતા, જેઓ આગળ જતાં ભારત અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં આગળ પડતા કલાકારો અને શિક્ષકો બન્યા હતા. તેમની પુત્રી, લક્ષ્મી નાઈટ (૧૯૪૩-૨૦૦૧) તેમની માતાની શૈલીની એક વિશિષ્ટ કલાકાર બની હતી. તેમના પૌત્ર અનિરુદ્ધ નાઈટ આજે પણ પારિવારિક શૈલી રજૂ કરી રહ્યા છે, અને તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બાલા મ્યુઝિક એન્ડ ડાન્સ એસોસિયેશન અને ભારતમાં બાલાસારસ્વતી સ્કૂલ ઓફ ડાન્સના કલાત્મક દિગ્દર્શક છે. તેમના જમાઈ ડગ્લાસ એમ નાઈટ જુનિયરે ગુગેનહેમ ફેલોશિપ (૨૦૦૩)ના સહયોગથી તેમનું જીવનચરિત્ર લખ્યું છે. પ્રખ્યાત ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતા સત્યજિત રેએ તેની કૃતિઓ પર એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવી હતી.

== કારકિર્દી ==
બાલાસરસ્વતીની કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૨૫માં થઈ હતી. તેઓ દક્ષિણ ભારતની બહાર તેમની પરંપરાગત શૈલીના પ્રથમ કલાકાર હતા, જેમણે ૧૯૩૪માં કલકત્તામાં પ્રથમ પ્રદર્શન કર્યું હતું. તેઓ નૃત્ય નિર્દેશક ઉદય શંકર દ્વારા તેમની નૃત્ય શૈલીની પ્રશંસા પામ્યા હતા. ૧૯૩૦ના દાયકા દરમિયાન તેમણે ભારતભરના પ્રેક્ષકોની કલ્પનાને આકર્ષિત કરી હતી. તેમણે એક વૈશ્વિક કારકિર્દી તરફ પ્રયાણ કર્યું, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવેચકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું અને શંભુ મહારાજ, ડેમ માર્ગોટ ફોન્ટેઇન, માર્થા ગ્રેહામ અને મર્સ કનિંગહામ જેવા નૃત્યના મહાન કલાકારો દ્વારા તેમની નૃત્યશૈલી પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૦ના દાયકામાં ભરતનાટ્યમમાં રુચિ વધી કારણ કે લોકોને એક અનન્ય ભારતીય કલા સ્વરૂપને પ્રોત્સાહન આપવામાં રસ પડ્યો હતો. મદ્રાસની મ્યુઝિક એકેડેમીના વહીવટકર્તા દ્વારા પ્રોત્સાહિત બાલાસરસ્વતીએ આ સંસ્થાના સહયોગથી એક નૃત્ય શાળાની સ્થાપના કરી. ત્યાં તેણે પોતાની દૃષ્ટિ મુજબ ભરતનાટ્યમમાં નવા નર્તકોને તાલીમ આપી. ૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમણે પૂર્વ એશિયા, યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં પર્ફોમન્સ સાથે વૈશ્વિક સ્તરે વધુને વધુ પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. તે દાયકા બાદ, ૧૯૭૦ના દાયકામાં અને ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ની વારંવાર મુલાકાત લીધી હતી અને ''વેસ્લેયન યુનિવર્સિટી'' (મિડલટાઉન, કનેક્ટિકટ), ''કેલિફોર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ધ આર્ટ્સ'' (વેલેન્સિયા), ''મિલ્સ કોલેજ'' (ઓકલેન્ડ, કેલિફોર્નિયા), ''યુનિવર્સિટી ઓફ વોશિંગ્ટન'' (સિએટલ) અને જેકબના ''ઓશિકા ડાન્સ ફેસ્ટિવલ'' (બેકેટ, મેસેચ્યુસેટ્સ) ખાતે અન્ય સંસ્થાઓમાં એક શિક્ષક અને કલાકાર તરીકે પ્રવાસનું આયોજન કર્યું હતું. તેમની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિઓ તેમજ ભારતમાં તેમની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા, ખાસ કરીને મદ્રાસમાં, બાલાસરસ્વતીએ અસંખ્ય શ્રોતાઓને ભારત નાટ્યમની પરંપરાગત શૈલીથી પરિચિત કર્યા એટલું જ નહીં, પરંતુ કલા સ્વરૂપના ઘણા નવા વ્યવસાયિકોને તાલીમ પણ આપી.

== પુરસ્કાર ==
તેમને ભારતમાં અસંખ્ય પુરસ્કારો મળ્યા હતા, જેમાં સંગીત નાટક અકાદમી (૧૯૫૫) તરફથી રાષ્ટ્રપતિ પુરસ્કાર, વિશિષ્ટ રાષ્ટ્રીય સેવા (૧૯૭૭) માટે ભારત સરકાર તરફથી [[પદ્મવિભૂષણ]] પુરસ્કાર અને મદ્રાસ મ્યુઝિક એકેડેમી દ્વારા સંગીતકારો માટેનો દક્ષિણ ભારતનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર ''સંગીત કલાનિધિ'' (૧૯૭૩) પુરસ્કારનો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૭૭માં એક સમીક્ષામાં, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની નૃત્ય વિવેચક એન્ના કિસલગોફે તેમને &quot;વિશ્વના સર્વોચ્ચ કલાકારોમાંના એક&quot; તરીકે વર્ણવ્યા હતા. ઇન્ડિયા ટુડેએ એક સર્વેક્ષણના આધારે તેમને ૧૦૦ અગ્રણી ભારતીયોમાંના એક તરીકે વર્ગીકૃત કર્યા છે, જેમણે ભારતની નિયતિને આકાર આપ્યો છે. ડાન્સ હેરિટેજ કોએલિશન, &quot;અમેરિકાઝ ઇરિપ્લેસેબલ ડાન્સ ટ્રેઝરઃ ધ ફર્સ્ટ હન્ડ્રેડ&quot; (૨૦૦૦)ના સંકલનમાં સમાવિષ્ટ તેઓ એકમાત્ર બિન-પશ્ચિમી નૃત્યાંગના હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-099/library-of-congress-joins-other-institutions-and-the-dance-heritage-coalition-in-announcing-the-identification-of-americas-irreplaceable-dance-treasures-the-first-100/2000-07-28/ |title= Library of Congress Joins Other Institutions and The Dance Heritage Coalition in Announcing the Identification of &quot;America's Irreplaceable Dance Treasures: The First 100&quot;|date=2000-07-28 |access-date=2021-10-10}}&lt;/ref&gt;

બંગાળી ફિલ્મ દિગ્દર્શક [[સત્યજિત રે]] એ બાલાસારસ્વતી પર ''બાલા'' (૧૯૭૬) નામથી એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |author=S. K. Singh |url=http://www.satyajitray.org/films/bala.htm |title=Bala: A film by Satyajit Ray |website=SatyajitRay.org |access-date=2016-11-22 |archive-url=https://archive.today/20120911121224/http://www.satyajitray.org/films/bala.htm |archive-date=11 September 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{cite web |url=http://www.balasaraswati.com |title=1918-1984 |website=Balasaraswati.com |access-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104124053/http://www.balasaraswati.com/ |archive-date=4 November 2016 |url-status=dead }}
* {{cite web|url=http://www.kpoursine.com/my-inspiration |title=The Inspiration |website=Kpoursine.com |access-date=2016-11-22}}
* {{cite web |url=http://centerforworldmusic.org/schools/three.html |title=World Music In the Schools |publisher=Center for World Music |access-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725192816/http://centerforworldmusic.org/schools/three.html |archive-date=2014-07-25 |url-status=dead}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૮માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૮૪માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>slq495bxaitnwg7ukg7gxvee5f9xoah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતમાં નાણાકીય નિયમન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140199</id>
    <revision>
      <id>906111</id>
      <parentid>902464</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131166" sha1="f4wb6l0m5fm20c0bej1qnjhugh604ya" xml:space="preserve">{{સુધારો|date=મે ૨૦૨૩}}
'''ભારતમાં નાણાકીય નિયમન''' સંખ્યાબંધ [[નિયમનકારી સંસ્થા|નિયમનકારી સંસ્થાઓ]] દ્વારા સંચાલિત થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regulatory policy in India|url=https://www.oecd-ilibrary.org/governance/regulatory-policy-in-india_b335b35d-en?crawler=true&amp;mimetype=application%2Fpdf}}&lt;/ref&gt; નાણાકીય નિયમન એ નિયમન અથવા દેખરેખનું એક સ્વરૂપ છે, જે નાણાકીય સંસ્થાઓને ચોક્કસ જરૂરિયાતો, નિયંત્રણો અને માર્ગદર્શિકાઓને આધીન કરે છે, જેનો હેતુ નાણાકીય સિસ્ટમની સ્થિરતા અને અખંડિતતા જાળવવાનો છે. આ સરકારી અથવા બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થઈ શકે છે. નાણાકીય નિયમન એ ઉપલબ્ધ નાણાકીય ઉત્પાદનોની વિવિધતા વધારીને બેંકિંગ ક્ષેત્રોના માળખાને પણ પ્રભાવિત કર્યું છે. નાણાકીય નિયમન ત્રણ કાનૂની શ્રેણીઓમાંથી એક બનાવે છે જે નાણાકીય કાયદાની સામગ્રીની રચના કરે છે, અન્ય બે બજાર પ્રથાઓ અને કેસ કાયદો છે. {{Efn|Joanna Benjamin 'Financial Law' Oxford University Press}}

== ઇતિહાસ ==
ભારતમાં નાણાકીય નિયમનનો ઈતિહાસ 19મી સદીની શરૂઆતમાં શોધી શકાય છે જ્યારે બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ]] 1806માં [[બેંક ઓફ બંગાળ]] &lt;ref&gt;''Banker's Magazine'', Vol. 22, p.565-6.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 5, 2020|title=A walk down history when India banked on Calcutta|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/a-walk-down-history-when-india-banked-on-calcutta/articleshow/73103013.cms|access-date=2020-05-26|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050626/spectrum/main1.htm|title=200 years and going strong|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=2006-09-08}}&lt;/ref&gt; ની સ્થાપના કરી હતી. સમય જતાં, અન્ય બેંકોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં 1840માં [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને 1843માં [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસનો]] સમાવેશ થાય છે, જે સામૂહિક રીતે પ્રેસિડેન્સી બેંકો તરીકે ઓળખાય છે. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}&lt;/ref&gt;

1921માં, ત્રણ પ્રેસિડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરીને [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવામાં આવી, જેનું પછીથી રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને 1955માં [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}&lt;/ref&gt; [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના 1935 માં દેશની કેન્દ્રીય બેંક તરીકે કરવામાં આવી હતી, જેનો હેતુ દેશની ચલણ અને ધિરાણ પ્રણાલીને નિયંત્રિત કરવા અને તેના આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

1947 માં [[ભારત|ભારતને]] આઝાદી મળ્યા પછી, સરકારે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમન માટે ઘણા પગલાં લીધાં. 1949 માં, [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જેણે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકને]] બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપ્યું. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt; સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ની સ્થાપના 1988 માં સિક્યોરિટી બજારોનું નિયમન કરવા અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=Securities and Exchange Board of India|url=https://www.sebi.gov.in/|access-date=2023-03-23|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt;

1990 ના દાયકામાં, ભારતે [[આર્થિક ઉદારીકરણ]] અને સુધારાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય ક્ષેત્રની સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે 1991માં નરસિંહમ સમિતિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, નાણાકીય ક્ષેત્રને ઉદાર બનાવવા અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

1993 માં, સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે સેબીને [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ|સિક્યોરિટીઝ બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તાઓ આપી હતી. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt; 1997 માં, [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Insurance Regulatory and Development Authority|url=https://www.irdai.gov.in/|website=[[Insurance Regulatory and Development Authority]]}}&lt;/ref&gt; પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) ની સ્થાપના 2003 માં [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=Pension Fund Regulatory and Development Authority|url=https://www.pfrda.org.in/}}&lt;/ref&gt;

=== કોર્નોલોજી ===
'''ભારતીય નાણાકીય નિયમોની સમયરેખા''' :

* 1806: બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની]] દ્વારા [[બેંક ઓફ બંગાળ|બેંક ઓફ બંગાળની]] સ્થાપના કરવામાં આવી.
* 1840-1843: [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસની]] સ્થાપના કરવામાં આવી, જે [[બેંક ઓફ બંગાળ]] સાથે મળીને પ્રેસિડેન્સી બેંક તરીકે ઓળખાય છે. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}&lt;/ref&gt;
* 1921: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવા માટે ત્રણ પ્રેસીડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}&lt;/ref&gt;
* 1935: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] તરીકે કરવામાં આવી. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India (RBI) {{!}} Functions &amp; Organization {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Reserve-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1947: [[ભારત|ભારતને]] બ્રિટિશ શાસનથી [[સ્વતંત્રતા|આઝાદી]] મળી.
* 1949: [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર થયો, જે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને]] [[બેંક|બેંકો]] અને અન્ય [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓની]] કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપે છે. &lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt;
* 1955: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાનું]] રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને તેનું નામ [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] રાખવામાં આવ્યું. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Company News: Company Business News, Indian Companies News, Company Analysis, Corporate Industry News|url=https://www.business-standard.com/companies|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=State Bank of India (SBI) {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/State-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=History Of Banking In India|url=https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|access-date=2023-03-31|website=The Civil India|language=en-us|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331114213/https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 1988: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવા અને [[રોકાણકાર|રોકાણકારોના]] હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=SEBI {{!}} About SEBI|url=https://www.sebi.gov.in/about-sebi.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Securities and Exchange Board of India (SEBI) - Working, History, Functions and Powers|url=https://www.business-standard.com/amp/amp/about/what-is-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securities Exchange Board of India (SEBI) {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/securities-exchange-board-india-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;
* 1991: [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રની]] સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે [[નરસિંહમ સમિતિ|નરસિંહમ સમિતિની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] [[આર્થિક ઉદારવાદ|ઉદાર બનાવવા]] અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવે છે. [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (સેબી) એક્ટ]] પણ પસાર થયો છે. &lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-09-21|title=Banking Sector Reforms in India: Narasimhan Committee 1&amp;2, Nachiket Mor Committee, P J Nayak Committee - Civilsdaily|url=https://www.civilsdaily.com/banking-sector-reforms-in-india-narasimhan-committee-12-nachiket-mor-committee-p-j-nayak-committee/|access-date=2023-03-31|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 1992: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ને [[સેબી એક્ટ 1992|સેબી એક્ટ]] હેઠળ વૈધાનિક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt;
* 1993: [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જે SEBIને [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તા આપે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Mohan|first=Anirudh Laskar,Vyas|date=2013-05-21|title=Sebi's 25-year journey|url=https://www.livemint.com/Industry/xer1j7wBRbQH1UTOBVrRaL/Sebis-25year-journey.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1997: [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી. &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}&lt;/ref&gt;
* 1999: [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (NSE) એ [[ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ|ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગની]] રજૂઆત કરી, જેણે [[ભારતીય શેરબજાર (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય શેરબજારમાં]] ક્રાંતિ લાવી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NSE Milestones|url=https://www.nseindia.com/national-stock-exchange/history-milestones}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is Electronic Stock Exchange? Definition of Electronic Stock Exchange, Electronic Stock Exchange Meaning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/definition/electronic-stock-exchange/amp|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;
* 2000: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ ઈન્ટરનેટ ટ્રેડિંગ અને સિક્યોરિટીઝના ડીમટીરિયલાઈઝેશન માટેના નિયમો રજૂ કર્યા. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dematerialized Securities|url=https://www.legalserviceindia.com/articles/dematerialized_securities.htm|access-date=2023-03-31|website=www.legalserviceindia.com}}&lt;/ref&gt;
* 2003: [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA) ની સ્થાપના [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=PFRDA {{!}} NPS Trust|url=https://npstrust.org.in/content/pfrda|access-date=2023-03-31|website=npstrust.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=PFRDA|url=https://www.licpensionfund.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50|access-date=2023-03-31|website=www.licpensionfund.in}}&lt;/ref&gt;
* 2005: કોમોડિટી ફ્યુચર્સ માર્કેટના નિયમન માટે ફોરવર્ડ કોન્ટ્રાક્ટ્સ રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) પસાર કરવામાં આવ્યો. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Act, 1952|url=https://indiankanoon.org/doc/1771012/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Amendment, 2006 - Legislative Brief|url=http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|access-date=2023-03-31|website=www.commonlii.org|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121042/http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2012: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ [[રિયલ એસ્ટેટ રોકાણ ટ્રસ્ટ|રિયલ એસ્ટેટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ]] (REITs) ની વિભાવના રજૂ કરી જેથી [[રોકાણકાર|રોકાણકારોને]] [[રિયલ એસ્ટેટ|રિયલ એસ્ટેટ સેક્ટરમાં]] નિયમનકારી મિકેનિઝમ દ્વારા રોકાણ કરી શકાય. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=sebi real estate investment trusts regulations: Latest News &amp; Videos, Photos about sebi real estate investment trusts regulations {{!}} The Economic Times - Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/sebi-real-estate-investment-trusts-regulations|access-date=2023-03-31|website=The Economic Times|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2015: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] દેશમાં ડિજિટલ ચૂકવણીની સુવિધા માટે [[યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ]] (UPI) ની રજૂઆતની જાહેરાત કરી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=UPI: Unified Payments Interface - Instant Mobile Payments {{!}} NPCI|url=https://www.npci.org.in/what-we-do/upi/product-overview|access-date=2023-03-31|website=www.npci.org.in}}&lt;/ref&gt;
* 2015: ભારતમાં ઑફશોર [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓને]] પ્રોત્સાહન આપવા માટે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (ગિફ્ટ સિટી)]] ખાતે [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Vasal|first=Vikas|date=2021-12-06|title=IFSC GIFT City: unlocking potential for financial services|url=https://www.livemint.com/opinion/online-views/ifsc-gift-city-unlocking-potential-for-financial-services-11638782203187.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sharma|first=Ravi Teja|date=2015-10-27|title=First International Financial Services Centre banking unit starts operations at GIFT City|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/first-international-financial-services-centre-banking-unit-starts-operations-at-gift-city/articleshow/49553536.cms?from=mdr|access-date=2023-03-31|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gujarat International Finance Tec (GIFT) City|url=https://www.grantthornton.in/en/campaign/gujarat-international-finance-tec-city/|access-date=2023-03-31|website=Grant Thornton Bharat|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2019: [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્શિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA)ની સ્થાપના ભારતમાં [[ભેટ IFSC|IFSC]] માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓનું]] નિયમન કરવા માટે કરવામાં આવી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Financial Services Centre Authority|url=https://ifsca.gov.in/Pages/Contents/AboutIFSCA|website=[[IFSCA]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Financial Services Centres Authority: All About The Gift City Regulator (Part II) - Financial Services - India|url=https://www.mondaq.com/india/financial-services/1046280/international-financial-services-centres-authority-all-about-the-gift-city-regulator-part-ii|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt;
* 2020: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ]] કોવિડ-19 રોગચાળાથી પ્રભાવિત ઉધાર લેનારાઓ માટે લોનની ચુકવણી પર મોરેટોરિયમ અને પુનર્ગઠન યોજનાની જાહેરાત કરી. [[sebi|SEBI]] [[રોકાણ સલાહકાર|રોકાણ સલાહકારો]] અને [[પોર્ટફોલિયો મેનેજર]] માટે રોકાણકારોની સુરક્ષા વધારવા માટે નવા ધોરણો રજૂ કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FREQUENTLY ASKED QUESTIONS : RBI Allowed Banks to Declare Moratorium on Term Loans|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1609820|access-date=2023-03-31|website=pib.gov.in|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=rbi loan moratorium: How borrowers can use second loan moratorium offered due to coronavirus: Should you opt for it? - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/wealth/borrow/how-borrowers-can-use-second-loan-moratorium-offered-due-to-coronavirus-should-you-opt-for-it/articleshow/83542400.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;
* 2021: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ રોકાણ સલાહકારો માટે તેમના ગ્રાહકોને વિશ્વાસુ તરીકેની તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા માટે એક નવું માળખું રજૂ કર્યું. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) એ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપનીઓ (ARCs) ની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા અને તેમની અસરકારકતા સુધારવા માટેના પગલાંની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=rbi: RBI amends regulatory framework for ARCs to strengthen their functioning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/news/economy/policy/rbi-amends-regulatory-framework-for-arcs/articleshow/94788429.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;

== અધિનિયમો અને નિયમો ==
[[ભારત|ભારતમાં]] [[નાણાકીય નિયમન|નાણાકીય નિયમનોની]] એક વ્યાપક પ્રણાલી છે જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિવિધ પાસાઓને સંચાલિત કરવા માટે અધિનિયમો અને નિયમોની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] નિયંત્રિત કરતા કેટલાક મુખ્ય કાયદાઓ અને નિયમોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fintech Laws and Regulations Report 2022-2023 India|url=https://iclg.com/practice-areas/fintech-laws-and-regulations/india/amp|access-date=2023-03-23|website=International Comparative Legal Guides International Business Reports|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Acts and rules|url=https://dea.gov.in/acts-rules|website=dea.gov.in}}&lt;/ref&gt;

* [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ અધિનિયમ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) ની કામગીરી માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આરબીઆઈ દેશની [[નાણાકીય નીતિ|નાણાકીય નીતિનું]] નિયમન કરવા, વિદેશી વિનિમય ભંડારનું સંચાલન કરવા અને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India Act, 1934|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2398/1/A1934_02.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bPaT-RJf-00C&amp;pg=PA460|title=Legal Aspects Of Business|last=Pathak|date=2007-05-01|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-065613-0|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eWLuY_ABdZkC&amp;pg=PA155|title=Introduction to Banking|last=Iyengar|first=Vijayaragavan|date=2009|publisher=Excel Books India|isbn=978-81-7446-569-6|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Central Government invokes Section 7 Act 1934: History and amendment|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/central-government-invoke-section-7-act-1934-history-and-amendment-1380387-2018-11-01|access-date=2023-03-31|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને RBIને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ અને નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. &lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V7PI25CBkXYC&amp;pg=PA218|title=India and International Law: Introduction|last=Patel|first=Bimal N.|date=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-16152-8|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-06-25|title=The Companies Act 1956 Indian Bare Acts - India Bare Act - Law Firm Lawyers India|url=http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625110523/http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-date=25 June 2016|access-date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt;
* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI)ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમન માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;The Security and Exchange Board of India Act 1992&quot;|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.pdf|website=[[Securities and Exchange Board of India]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=THE SECURITIES AND EXCHANGE BOARD OF INDIA ACT, 1992 – Lawyers Law|url=https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|access-date=2023-03-31|language=en-GB|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331110553/https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Act No. 15 of 1992 - Securities and Exchange Board of India Act, 1992|url=https://www.sebi.gov.in/legal/acts/jan-1992/securities-and-exchange-board-of-india-act-1992-as-amended-by-the-international-financial-services-centres-authority-act-2019-w-e-f-october-01-2020-_3.html}}&lt;/ref&gt;
* ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી એક્ટ, 1999: આ એક્ટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં વીમા ક્ષેત્રના નિયમન માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1999-12-29|title=Insurance Regulatory and Development Authority Act, 1999|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/1893}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Insurance Regulatory &amp; Development Authority {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/insurance-divisions/Insurance-Regulatory-&amp;-Development-Authority|access-date=2023-04-11|website=financialservices.gov.in}}&lt;/ref&gt;
* [[કંપની એક્ટ 2013|કંપની અધિનિયમ, 2013]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય ક્ષેત્રની કંપનીઓ સહિત ભારતમાં કંપનીઓની રચના, સંચાલન અને સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Editor|first=IBC Laws|date=2015-02-19|title=Section 2 of the Companies Act, 2013: Definitions of the Companies Act, 2013|url=https://ibclaw.in/section-2-of-the-companies-act-2013-definitions-of-the-companies-act-2013/|access-date=2023-04-11|website=IBC Laws|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2013-08-29|title=Companies Act, 2013|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/2114}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Companies Act, 2013|url=https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-14|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419102055/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોનું નિયમન કરે છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય બાહ્ય વેપાર અને ચૂકવણીને સરળ બનાવવાનો છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી પ્રવૃતિઓના ધિરાણને રોકવાનો છે.
* સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ નિયમો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જની કામગીરી માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે.
* ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમોનો ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝમાં ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ અટકાવવાનો અને વાજબી ટ્રેડિંગ પ્રેક્ટિસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
* ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન કંપનીઝ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2005: આ અધિનિયમ ભારતમાં ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને જવાબદાર ધિરાણ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે.
* પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007: આ એક્ટ ભારતમાં ચુકવણી અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ ટ્રાન્સફર, મોબાઇલ પેમેન્ટ્સ અને કાર્ડ પેમેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે અને તેમાં બેંકિંગ, વીમા અને રોકાણ ઉત્પાદનો જેવી નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.
* નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ ટ્રસ્ટ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો ભારતમાં નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) ની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે વ્યક્તિઓ માટે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ બચત યોજના છે.
* ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ ધરાવે છે અને તેમના ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે.
* પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ, 2016: આ સિસ્ટમ ભારતમાં સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થાપન માટેનું એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે, જેમાં બજેટની તૈયારી, ખર્ચ વ્યવસ્થાપન અને રિપોર્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2010]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી યોગદાનની પ્રાપ્તિને નિયંત્રિત કરે છે અને તેનો હેતુ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે.
* બેંકો દ્વારા વર્ગીકરણ, મૂલ્યાંકન અને રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટેના વિવેકપૂર્ણ ધોરણો, 2021: આ ધોરણો ભારતમાં બેંકો દ્વારા રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે, જેમાં સંપત્તિના વર્ગીકરણ અને મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે.
* ભારતીય રિઝર્વ બેંક (ડિજિટલ ચુકવણી સુરક્ષા નિયંત્રણો) નિર્દેશો, 2021: આ નિર્દેશો ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીઓ માટે સુરક્ષા નિયંત્રણો પ્રદાન કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાઓને છેતરપિંડી અને અન્ય જોખમોથી બચાવવાનો છે.
* સિક્યોરિટાઇઝેશન એન્ડ રિકન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ફાઇનાન્શિયલ એસેટ્સ એન્ડ એન્ફોર્સમેન્ટ ઓફ સિક્યોરિટી ઇન્ટરેસ્ટ એક્ટ, 2002 : આ અધિનિયમ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા નાણાકીય અસ્કયામતોના સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનઃનિર્માણ અને આવી સંપત્તિઓમાં સુરક્ષા હિતના અમલ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે.
* [[ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899|ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899]] : આ અધિનિયમ વિવિધ નાણાકીય સાધનો, જેમ કે પ્રોમિસરી નોટ્સ, વિનિમય બિલ અને શેર પ્રમાણપત્રો પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ચુકવણીને નિયંત્રિત કરે છે.
* [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય વ્યવહારોમાં નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ, જેમ કે ચેક, બિલ્સ ઑફ એક્સચેન્જ અને પ્રોમિસરી નોટ્સના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે.
* અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1989: આ અધિનિયમ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો સામેના ગુનાઓને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે, અને આ સમુદાયોના નાણાકીય છેતરપિંડી અને શોષણ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરે છે.
* [[રિયલ એસ્ટેટ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) એક્ટ, 2016]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું નિયમન કરે છે, જેમાં રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સ અને એજન્ટોની નોંધણી અને ઘર ખરીદનારાઓની સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.
* [[સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વિકાસ અધિનિયમ, 2006|માઈક્રો, સ્મોલ એન્ડ મિડિયમ એન્ટરપ્રાઈઝ ડેવલપમેન્ટ એક્ટ, 2006]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના પ્રમોશન અને વિકાસ માટે પ્રદાન કરે છે, જેમાં ક્રેડિટ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
* વિદેશી વેપાર નીતિ, 2015-2020: આ નીતિ ભારતમાં નિકાસ અને આયાતને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં નિકાસકારો માટે પ્રોત્સાહનો અને આયાતકારો માટેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે.
* નાદારી અને નાદારી નિવારણ અધિનિયમ, 2016: આ અધિનિયમ ભારતમાં નાદારી અને નાદારીની કાર્યવાહીના ઠરાવની જોગવાઈ કરે છે, જેમાં દેવાની પુનઃરચના અને સંપત્તિના લિક્વિડેશનનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019]] : તે એક ભારતીય કાયદો છે જે [[ભારત|ભારતમાં]] [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ]] (IFSCs) માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસ અને નિયમન માટે સ્વતંત્ર [[નિયમનકારી સત્તા|નિયમનકારી સત્તાની]] સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે. IFSCA કાયદો ભારતમાં IFSCsમાં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા]] અને વ્યાપાર માટે હબ બનાવવાનો હતો. આ કાયદો IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસ અને નિયમન પર દેખરેખ રાખવા માટે એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) ની સ્થાપના કરે છે. IFSCA અધિનિયમ IFSCA માટે IFSCsમાં નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નાણાકીય સેવાઓનું નિયમન અને દેખરેખ, IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા અને IFSCsમાં રોકાણકારો અને ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ સહિતની વ્યાપક શ્રેણી પૂરી પાડે છે. . IFSCA કાયદો IFSCsમાં બેંકિંગ, વીમો, સિક્યોરિટીઝ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ સહિત નાણાકીય સેવાઓ માટે એકીકૃત નિયમનકારી માળખાની સ્થાપના માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ IFSCA ને IFSCs માં નાણાકીય સેવાઓના સંચાલન માટે વિનિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે અને IFSC માં નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત વિવાદોના નિરાકરણ માટે પણ જોગવાઈ કરે છે.

== નિયમનકારી સંસ્થાઓ ==
ભારતમાં ઘણી નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે જે નાણાકીય વ્યવસ્થાના વિવિધ ક્ષેત્રોની દેખરેખ અને નિયમન કરે છે. અહીં મુખ્ય નિયમનકારી સંસ્થાઓ અને તેઓ જે ક્ષેત્રોની દેખરેખ રાખે છે તે છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Financial Technology Law Review - The Law Reviews|url=https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|access-date=2023-03-23|website=thelawreviews.co.uk|language=en|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415080807/https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

# [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI): RBI એ [[સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ભારતની મધ્યસ્થ બેંક]] છે અને દેશના એકંદર [[બેંક|બેંકિંગ ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં વ્યાપારી બેંકો, સહકારી બેંકો અને વિકાસ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Reserve Bank Of India And The Regulation Of Fintech - Fin Tech - India|url=https://www.mondaq.com/india/fin-tech/1241220/the-reserve-bank-of-india-and-the-regulation-of-fintech|access-date=2023-03-23|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt;
# [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI): SEBI ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓનો સમાવેશ થાય છે.
# [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA): તે એક [[નિયમનકારી સંસ્થા]] છે જેની સ્થાપના એપ્રિલ 2020 માં ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. IFSCA એ તમામ નાણાકીય સેવાઓના નિયમન માટે જવાબદાર છે જે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]], [[ગુજરાત]], ભારતમાં સ્થિત [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની અંદર પૂરી પાડવામાં આવે છે. [[ભેટ IFSC|IFSC]] એ એક [[વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર]] છે જેની સ્થાપના [[ભારત|ભારતમાં]] આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી.
# [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA): IRDA ભારતમાં [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને પુનઃવીમોનો સમાવેશ થાય છે.
# [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA): PFRDA ભારતમાં [[પેન્શન|પેન્શન સેક્ટરનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં પેન્શન ફંડ અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે.
# [[ફોરવર્ડ માર્કેટ કમિશન]] (FMC): FMC ભારતમાં [[કોમોડિટી વાયદા|કોમોડિટી ફ્યુચર્સ]] માર્કેટનું નિયમન કરે છે.
# [[કોર્પોરેટ બાબતોનું મંત્રાલય]] (MCA): MCA ભારતમાં [[કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ]], [[કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી]] અને કંપનીઓની રચના અને સંચાલનનું નિયમન કરે છે.
# [[નેશનલ હાઉસિંગ બેંક]] (NHB): NHB ભારતમાં હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ અને હાઉસિંગ સેક્ટરનું નિયમન કરે છે.
# ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઈકોનોમિક અફેર્સ (DEA): DEA ભારતની એકંદર આર્થિક નીતિઓ માટે જવાબદાર છે, જેમાં નાણાકીય અને નાણાકીય નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
# ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ (FSDC): FSDC એ એક ઉચ્ચ-સ્તરની સંકલન સંસ્થા છે જે ભારતમાં વિવિધ નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓની કામગીરીની દેખરેખ અને સંકલન કરે છે. તેનો હેતુ નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને દેશમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
# ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એન્ડ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (DICGC): બેંક નિષ્ફળ જાય અથવા નાદાર બને તો DICGC થાપણદારોને વીમો પૂરો પાડે છે. તે ચોક્કસ રકમ સુધીની બેંક થાપણોનો વીમો આપે છે, જે હાલમાં રૂ. બેંક દીઠ થાપણદાર દીઠ 5 લાખ.
# નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ): નાબાર્ડ ભારતમાં ગ્રામીણ બેંકિંગ ક્ષેત્રનું નિયમન અને દેખરેખ કરે છે. તે ખેડૂતો, ગ્રામીણ વિકાસ સંસ્થાઓ અને અન્ય ગ્રામીણ સંસ્થાઓને ધિરાણ અને અન્ય સહાય પૂરી પાડે છે.
# સ્મોલ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SIDBI): SIDBI ભારતમાં નાના અને મધ્યમ કદના સાહસો (SMEs) ને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે દેશમાં SME ક્ષેત્રના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
# વીમા લોકપાલ: વીમા પૉલિસી ધારકો માટે વીમા લોકપાલ એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે વીમા કંપનીઓ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે.
# પેન્શન ફંડ લોકપાલ: પેન્શન ફંડ લોકપાલ એ NPS અને APY સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે પેન્શન ફંડ મેનેજર અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે.
# ફોરેન એક્સચેન્જ ડીલર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (FEDAI): FEDAI ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો માટે નિયમો અને માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે. તે વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોમાં વ્યવહાર કરતી બેંકો માટે સ્વ-નિયમનકારી સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.
# ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CCIL): તે વિદેશી વિનિમય અને મની માર્કેટ વ્યવહારો માટે ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે જવાબદાર છે.
# સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (SAT): તે એક અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે જે સેબીના નિર્ણયો સામે અપીલની સુનાવણી કરે છે.

== વિદેશી રોકાણ ==
[[ભારતીય અર્થતંત્ર|ભારતમાં વિદેશી રોકાણ]] [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;THE FOREIGN EXCHANGE MANAGEMENT ACT, 1999&quot;|url=http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210004120/http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-date=10 February 2016}}&lt;/ref&gt; અને [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા જારી કરાયેલા નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] વર્ષોથી તેની વિદેશી રોકાણ નીતિઓને [[ઉદારીકરણ કર્યું|ઉદાર બનાવી]] છે, [[વિદેશી રોકાણકારો]] માટે ભારતમાં રોકાણ કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDI Statistics {{!}} Department for Promotion of Industry and Internal Trade {{!}} MoCI {{!}} GoI|url=https://dpiit.gov.in/publications/fdi-statistics|access-date=2023-03-31|website=dpiit.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India: Foreign direct investment regulations|url=https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|access-date=2023-03-31|website=globalcompetitionreview.com|language=en|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[સીધા વિદેશી રોકાણ|ફોરેન ડાયરેક્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FDI) ને ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં મંજૂરી આપવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે વિદેશી રોકાણકારોને તેમના રોકાણ માટે [[ભારત સરકાર|સરકાર]] અથવા આરબીઆઈની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નથી. જો કે, [[સંરક્ષણ ક્ષેત્ર|સંરક્ષણ]], ટેલિકોમ અને મીડિયા જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોને સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign Direct Investment {{!}} Make In India|url=https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|access-date=2023-03-31|website=www.makeinindia.com|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201041519/https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign direct investment in India|url=https://www.pinsentmasons.com/out-law/guides/foreign-direct-investment-india|access-date=2023-03-31|website=Pinsent Masons|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Recent Changes To India's FDI Laws - Inward/ Foreign Investment - India|url=https://www.mondaq.com/india/inward-foreign-investment/1186244/recent-changes-to-indias-fdi-laws|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDI Regulation In India|url=https://legalserviceindia.com/legal/article-7883-fdi-regulation-in-india.html|access-date=2023-03-31|website=legalserviceindia.com}}&lt;/ref&gt;

[[વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ|ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FPI) એ વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતમાં રોકાણ કરવા માટેનો બીજો માર્ગ છે. FPI નો ઉલ્લેખ [[બિન-નિવાસી ભારતીય અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ|બિન-નિવાસી ભારતીયો]] (NRIs), [[વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો]] (FIIs) અને લાયક વિદેશી રોકાણકારો (QFIs) દ્વારા [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જો]] પર સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝમાં કરે છે. એફપીઆઈ [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા નિર્ધારિત અમુક મર્યાદાઓ અને શરતોને આધીન છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India's FDI Policy|url=https://indbiz.gov.in/invest/fdi-policy/|access-date=2023-03-31|website=IndBiz {{!}} Economic Diplomacy Division|language=en-US|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://indbiz.gov.in/invest/fdi-policy/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
|quote = અમુક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ વિદેશી માલિકી પર ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ કેપ્સને આધીન છે, જે ક્ષેત્રના આધારે બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વીમા ક્ષેત્રમાં, વિદેશી માલિકીની મર્યાદા 49% છે, જ્યારે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં, તે 74% પર મર્યાદિત છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India - India liberalized FDI rules in various sectors {{!}} Investment Policy Monitor {{!}} UNCTAD Investment Policy Hub|url=https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/2909/india-india-liberalized-fdi-rules-in-various-sectors|access-date=2023-03-31|website=investmentpolicy.unctad.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/2909/india-india-liberalized-fdi-rules-in-various-sectors|archive-date=2023-03-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

ભારત સરકારે [[વિદેશી રોકાણ પ્રમોશન બોર્ડ|ફોરેન ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ]] (FIPB) ની પણ સ્થાપના કરી છે, જે સ્વચાલિત રૂટ હેઠળ આવતા નથી તેવા વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તોની સમીક્ષા કરવા અને મંજૂર કરવા માટે જવાબદાર છે. જો કે, FIPB નાબૂદ કરવામાં આવ્યું છે અને સરકારે વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તો માટે મંજૂરી પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About Us|url=https://fifp.gov.in/AboutUs.aspx|access-date=2023-03-31|website=fifp.gov.in}}&lt;/ref&gt;

== એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) ==
[[ભારત|ભારતે]] 2002 ના [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002|પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ]] (PMLA) સહિત [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] અને [[આતંકવાદ ધિરાણ|આતંકવાદી ધિરાણને]] રોકવા માટે ઘણા પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. PMLA એ ભારતમાં [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] સામે લડવા માટેનો પ્રાથમિક કાયદો છે અને તેનું સંચાલન [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલયના]] [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU) દ્વારા કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-17|title=Anti-Money Laundering Laws in India|url=https://blog.ipleaders.in/money-laundering-prevention/|access-date=2023-03-31|website=iPleaders|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

PMLA હેઠળ, [[બેંક|બેંકો]], [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] અને સિક્યોરિટીઝ ફર્મ્સ સહિતની [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓએ]] તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવાની, તેમના વ્યવહારો પર દેખરેખ રાખવાની અને FIUને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ કરવાની જરૂર છે. આ અધિનિયમ ગુનાની આવક હોવાની શંકાસ્પદ સંપત્તિને ફ્રીઝ કરવા અને જપ્ત કરવાની પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ મની લોન્ડરિંગના કેસોની તપાસ અને કાર્યવાહી કરવા માટે એક વિશિષ્ટ એજન્સી, [[એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ]] (ED)ની પણ સ્થાપના કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Prevention of Money Laundering|url=https://dor.gov.in/prevention-of-money-laundering-list|website=https://dor.gov.in}}&lt;/ref&gt;

PMLA ઉપરાંત, ભારતે [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) અને [[આવકવેરા અધિનિયમ, 1961|ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ]] સહિત મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય પગલાં પણ લાગુ કર્યા છે. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ પણ તેમની નિયમનકારી સંસ્થાઓને [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] નિયમોના પાલન માટે માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે.

ભારત [[ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ]] (FATF)નું સભ્ય પણ છે, જે એક આંતર-સરકારી સંસ્થા છે જે ધોરણો નક્કી કરે છે અને મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી ધિરાણ અને દેશની અખંડિતતા માટેના અન્ય સંબંધિત જોખમો સામે લડવા માટે કાનૂની, નિયમનકારી અને ઓપરેશનલ પગલાંના અસરકારક અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સિસ્ટમ]] . ભારત તેના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા FATF દ્વારા નિયમિત સમીક્ષાઓને આધીન છે.

PMLA ઉપરાંત, ભારતે મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય ઘણા નાણાકીય નિયમો લાગુ કર્યા છે. આ નિયમોમાં શામેલ છે:

# [[તમારા ગ્રાહકને જાણો|તમારા ગ્રાહક (KYC) ધોરણો જાણો]] : KYC ધોરણો માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ કોઈપણ નાણાકીય સેવાઓ પ્રદાન કરતા પહેલા તેમના ગ્રાહકોની ઓળખ ચકાસવાની જરૂર છે. કેવાયસી ધોરણોમાં વ્યક્તિગત માહિતી અને દસ્તાવેજો, જેમ કે [[આધાર કાર્ડ]], [[pan card|પાન કાર્ડ]], [[પાસપોર્ટ]] અને [[ચાલક નું પ્રમાણપત્ર|ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ]] મેળવવા અને તેની ચકાસણી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. KYC ધોરણો નાણાકીય વ્યવહારોમાં બનાવટી અથવા બનાવટી દસ્તાવેજોના ઉપયોગને રોકવામાં મદદ કરે છે.
# શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટિંગ (STR): STR માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ ભારતના [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઈનાન્સિયલ ઈન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU)ને કરવાની જરૂર છે. આવા વ્યવહારોમાં ગ્રાહકની જાણીતી આવકના સ્ત્રોતો સાથે અસામાન્ય અથવા અસંગત હોય તેવા વ્યવહારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ પણ આ વ્યવહારોના રેકોર્ડ રાખવા જરૂરી છે.
# [[ફોરેન એકાઉન્ટ ટેક્સ કમ્પ્લાયન્સ એક્ટ]] (FATCA): FATCA એ યુએસ કાયદો છે જેમાં વિદેશી નાણાકીય સંસ્થાઓએ યુએસ કરદાતાઓ વિશેની માહિતી યુએસ [[આંતરિક આવક સેવા|ઇન્ટરનલ રેવન્યુ સર્વિસ]] (IRS)ને જાણ કરવી જરૂરી છે. FATCA લાગુ કરવા માટે ભારતે અમેરિકા સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ, ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાઓએ તેમના અમેરિકન ગ્રાહકો વિશેની માહિતી ભારત સરકારને જાણ કરવી જરૂરી છે, જે પછી યુએસ સરકાર સાથે શેર કરવામાં આવશે.
# [[સામાન્ય રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ|કોમન રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ]] (CRS): ભારતે વિદેશી રહેવાસીઓ દ્વારા રાખવામાં આવેલા નાણાકીય ખાતાઓની માહિતીની આપલે કરવા માટે અન્ય દેશો સાથે પણ CRS કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
# [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] (AML) માર્ગદર્શિકા: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) એ નાણાકીય વ્યવહારો કરતી વખતે અનુસરવા માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે AML માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં ગ્રાહકની યોગ્ય ખંત, રેકોર્ડ રાખવા અને જોખમ સંચાલન જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.
# [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] (PMLA): પીએમએલએ મની લોન્ડરિંગને ગુનાની આવકને કાયદેસરના ભંડોળ તરીકે છૂપાવવાના કાર્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તે મની લોન્ડરિંગના દોષિતો માટે દંડ પણ નક્કી કરે છે, જેમાં કેદ અને દંડનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ અધિનિયમ બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને મની ચેન્જર્સ સહિત તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને લાગુ પડે છે.

== બેંકિંગ નિયમન ==
ભારતમાં [[બેંકિંગ નિયમન|બેંકિંગ નિયમનની]] દેખરેખ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] છે. આરબીઆઈની સ્થાપના 1935માં થઈ હતી અને તે ભારતમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Regulations That Govern Banking in India|url=https://www.investopedia.com/articles/investing/112714/regulations-govern-banking-india.asp|access-date=2023-03-24|website=Investopedia|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nataraj|first=Geethanjali|last2=Ashwani|date=September 2018|title=Banking Sector Regulation in India: Overview, Challenges and Way Forward|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019556118783065|journal=Indian Journal of Public Administration|language=en|volume=64|issue=3|pages=473–486|doi=10.1177/0019556118783065|issn=0019-5561}}&lt;/ref&gt;

આરબીઆઈનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થાની સ્થિરતા જાળવવાનો છે, જે તે વિવિધ નિયમનકારી પગલાં દ્વારા હાંસલ કરે છે. આરબીઆઈ દ્વારા લાગુ કરાયેલા કેટલાક મુખ્ય [[નિયમન|નિયમોમાં]] નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Thakore|first=Talwar|last2=Dubash|first2=Associates-Feroz|last3=Mahapatra|first3=Sonali|last4=Zota|first4=Shruti|date=2019-04-04|title=Banking Regulation in India|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=a1976e5b-288e-4dce-be91-ecd57fc575c9|access-date=2023-03-24|website=Lexology|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kanoujiya|first=Jagjeevan|last2=Bhimavarapu|first2=Venkata Mrudula|last3=Rastogi|first3=Shailesh|date=2021-08-23|title=Banks in India: A Balancing Act Between Profitability, Regulation and NPA|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09722629211034417|journal=Vision: The Journal of Business Perspective|language=en|pages=097226292110344|doi=10.1177/09722629211034417|issn=0972-2629}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rbi regulation|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/BANKI15122014.pdf|access-date=2023-03-24|website=rbidocs.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking Regulation in India|url=https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|access-date=2023-03-24|website=ComplyBook|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164025/https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regulations of Bank and Financial Institutions {{!}} RBI Grade-B Main|url=https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|access-date=2023-03-24|website=www.careerlauncher.com|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164024/https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking regulation in India: overview|url=https://www.azbpartners.com/bank/banking-regulation-in-india-overview/|access-date=2023-03-24|website=azb|language=en}}&lt;/ref&gt;

* મૂડી પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર (CAR): ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ન્યૂનતમ CAR નિર્ધારિત કરી છે જે ભારતમાં બેંકોએ તેની ખાતરી કરવા માટે જાળવવી જોઈએ કે તેમની પાસે અણધારી નુકસાનને શોષવા માટે પૂરતી મૂડી છે.

* એસેટ ક્વોલિટી રિવ્યુ (AQR): આરબીઆઈ બેંકોના નિયમિત AQR કરે છે તેની ખાતરી કરવા માટે કે તેઓ તેમની સંપત્તિની ગુણવત્તાને ચોક્કસ રીતે પ્રતિબિંબિત કરી રહ્યાં છે અને કોઈપણ નુકસાન માટે તેઓ પર્યાપ્ત રીતે જોગવાઈ કરે છે.

* પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે.

* તરલતાની આવશ્યકતાઓ: ભારતમાં બેંકોએ ચોક્કસ સ્તરની તરલતા જાળવવી જરૂરી છે કે જેથી તેઓ તેમની જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકે કારણ કે તેઓ બાકી છે. RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે લઘુત્તમ લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR) અને ન્યૂનતમ નેટ સ્ટેબલ ફંડિંગ રેશિયો (NSFR) નિર્ધારિત કર્યો છે.

* પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ધોરણો એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે કે બેંકો સમજદારીપૂર્વક કામ કરે છે અને જોખમોનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરે છે.

* કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ: RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ પર માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે, જેમાં બેંકો પાસે મજબૂત બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ, મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ અને અસરકારક આંતરિક નિયંત્રણો હોવા જરૂરી છે.

* એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) ધોરણો: RBI એ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે AML અને KYC પર કડક માર્ગદર્શિકા મૂકી છે. બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવું, વ્યવહારોનું નિરીક્ષણ કરવું અને શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ સંબંધિત અધિકારીઓને કરવી જરૂરી છે.

* તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) અને એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ (AML): બેંકોએ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે KYC અને AML માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

=== બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ ===
ભારતમાં ઘણા બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમો છે જે દેશમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. કેટલાક મુખ્ય કાર્યો છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking Acts {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/act-rule/Banking/Banking-Acts|access-date=2023-03-24|website=financialservices.gov.in}}&lt;/ref&gt;

* [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કાર્યો અને સત્તાઓને સંચાલિત કરતો પ્રાથમિક કાયદો છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ અને ધિરાણના નિયમનની જોગવાઈ કરે છે અને RBIને બેંકોને લાઇસન્સ આપવા અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે.
* [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ કંપનીઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે પ્રદાન કરે છે. તે બેંકોની સ્થાપના અને સંચાલન માટેના નિયમો, તેમની મૂડીની જરૂરિયાતો અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવા અને દેખરેખ રાખવાની RBIની સત્તાઓ નક્કી કરે છે. આ અધિનિયમ બેંકિંગ લોકપાલની નિમણૂક માટે પણ જોગવાઈ કરે છે, જે બેંકો સામેની ફરિયાદોના નિરાકરણ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking regulation act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A194910.pdf}}&lt;/ref&gt;
* [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ ચેક, પ્રોમિસરી નોટ્સ અને એક્સચેન્જના બિલ જેવા નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સના ઉપયોગ અને ટ્રાન્સફરને નિયંત્રિત કરે છે. તે આ સાધનો માટે પક્ષકારોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ પ્રદાન કરે છે અને તેમની ચૂકવણી અને ડિસ્ચાર્જ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે.
* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન અને આ બજારોમાં રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણ માટે પ્રદાન કરે છે. તે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ને સ્ટોક એક્સચેન્જો, બ્રોકર્સ અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન અને દેખરેખ કરવાની સત્તા આપે છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદના ધિરાણને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે. તે બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને ગ્રાહકની યોગ્ય કાળજી રાખવા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય સિસ્ટમના ઉપયોગને રોકવા માટે વ્યવહારોના રેકોર્ડ જાળવવાની જરૂર છે.

== સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન ==
[[ભારત|ભારતમાં]] [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] રેગ્યુલેશનની દેખરેખ મુખ્યત્વે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશના સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન માટે જવાબદાર છે. સિક્યોરિટી બજારો ન્યાયી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવા સેબીએ વિવિધ [[નિયમન|નિયમો]] અને [[માર્ગદર્શિકા]] જારી કરી છે. અહીં ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Team|first=ClearIAS|date=2023-02-22|title=Stock Market Regulations in India|url=https://www.clearias.com/stock-market-regulations/|access-date=2023-03-24|website=ClearIAS|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mathew|first=Joby|date=2023-02-18|title=Explained {{!}} How is the stock market regulated in India?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/business/markets/explained-how-is-the-stock-market-regulated-in-india/article66526291.ece|access-date=2023-03-24|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sabarinathan|first=G|date=October 2010|title=SEBI's Regulation of the Indian Securities Market: A Critical Review of the Major Developments|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0256090920100402|journal=Vikalpa: The Journal for Decision Makers|language=en|volume=35|issue=4|pages=13–26|doi=10.1177/0256090920100402|issn=0256-0909}}&lt;/ref&gt;

* [[રોકાણકાર રક્ષણ]]: સેબીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. તેણે વિવિધ નિયમો જારી કર્યા છે જેથી રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ વિશે સચોટ અને સમયસર માહિતીની ઍક્સેસ મળે અને તેઓ કપટપૂર્ણ અને અન્યાયી પ્રથાઓથી સુરક્ષિત રહે. ઉદાહરણ તરીકે, સેબીએ નિયમો જારી કર્યા છે [[આંતરિક વેપાર]], [[બજારમાં ચાલાકી]] અને, [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] માટે [[લિસ્ટેડ કંપનીઓ]].
* બજાર કામગીરીઃ સેબી ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ બજારોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[બ્રોકર|બ્રોકર્સ]], અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓ. તેણે બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના વર્તન અંગેના નિયમો જારી કર્યા છે, જેમાં મૂડી પર્યાપ્તતા, નોંધણીની જરૂરિયાતો અને પાલન ધોરણો અંગેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે.
* [[સૂચિ જરૂરિયાતો]] સેબીએ ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જોમાં પોતાની સિક્યોરિટીઝની લિસ્ટિંગ કરવા ઈચ્છતી કંપનીઓ માટે લિસ્ટિંગ જરૂરીયાતો અંગે નિયમો જારી કર્યા છે. આ નિયમો જાહેરાતની જરૂરિયાતો, પાત્રતા માપદંડ અને અન્ય શરતો સૂચવે છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની સૂચિ બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી થવી જોઈએ.
* [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] સેબીએ લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે જાહેરાતની જરૂરિયાતો પર નિયમો જારી કર્યા છે, જે કંપનીઓ દ્વારા રોકાણકારો અને જાહેર જનતાને જાહેર કરવાની માહિતી સૂચવે છે. આ નિયમોમાં આવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છેઃ [[નાણાકીય નિવેદન|નાણાકીય નિવેદનો]], [[મેનેજમેન્ટ ચર્ચા અને વિશ્લેષણ]], અને સંબંધિત પક્ષ વ્યવહારો.
* [[રોકાણકાર શિક્ષણ]]: સેબી રોકાણકાર શિક્ષણ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો માટે પણ જવાબદાર છે, જેનો હેતુ રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ બજારો અને સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ સાથે સંકળાયેલા જોખમો અને તકો વિશે શિક્ષિત કરવાનો છે.
* અમલીકરણ: સેબી પાસે સિક્યોરિટીઝ કાયદા અને નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે તપાસ અને અમલીકરણની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે. તે બજારના સહભાગીઓ પર દંડ અને અન્ય દંડ લાદી શકે છે જે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અને ગુનેગારો સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે.

=== સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન એક્ટ ===
ભારતમાં [[સિક્યોરિટી બજારો]] અનેક કાયદાઓ, [[વ્યાપાર નિયમ|નિયમો]] અને [[નિયમન|નિયમો]] દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક મુખ્ય સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ એક્ટ છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-27|title=Laws governing the stock market in India|url=https://blog.ipleaders.in/laws-governing-the-stock-market-in-india/|access-date=2023-03-24|website=iPleaders|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોને સંચાલિત કરતો આ પ્રાથમિક કાયદો છે. તેણે [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] માટે નિયમનકાર તરીકે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના કરી અને તેને સિક્યોરિટીઝ બજારોનું નિયમન અને વિકાસ કરવા, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને રોકાણકારોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાની સત્તાઓ આપી.
* [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય મધ્યસ્થીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. તે ભારતમાં વેપાર કરી શકાય તેવા સિક્યોરિટીઝના પ્રકારોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, ટ્રેડિંગના આચરણ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જો અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓના નિયમન અને નોંધણી માટે પ્રદાન કરે છે.
* ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના ટ્રાન્સફર અને નોંધણીને નિયંત્રિત કરે છે. તે રોકાણકારોને ડિમટીરિયલાઈઝ્ડ સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ રાખવા સક્ષમ બનાવે છે અને સોદાના ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ પતાવટની સુવિધા આપે છે.
* સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] હેઠળ બનેલા નિયમો છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ, બ્રોકર્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓના નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. નિયમો સ્ટોક એક્સચેન્જમાં લિસ્ટિંગ માટે યોગ્યતાના માપદંડ, માર્જિનની જરૂરિયાતો અને બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના આચરણ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.
* SEBI (લિસ્ટિંગ ઓબ્લિગેશન્સ એન્ડ ડિસ્ક્લોઝર રિક્વાયરમેન્ટ્સ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ રેગ્યુલેશન્સ એવી કંપનીઓ માટે [[લિસ્ટિંગ જરૂરિયાતો]] સૂચવે છે કે જેઓ [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જમાં]] તેમની સિક્યોરિટીઝને સૂચિબદ્ધ કરવા માગે છે. તેઓએ પાત્રતાના માપદંડો, [[જાહેરાતની આવશ્યકતા|જાહેરાતની આવશ્યકતાઓ]] અને અન્ય શરતો નક્કી કરી છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની યાદી બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી કરવી આવશ્યક છે.
* SEBI (પ્રોહિબિશન ઓફ ઈનસાઈડર ટ્રેડિંગ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો સિક્યોરિટીઝમાં ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને પ્રતિબંધિત કરે છે અને ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને રોકવા માટેના નિયમો સૂચવે છે. તેઓ કંપનીઓને જરૂરી છે કે તેઓ અંદરના લોકોની યાદી જાળવી રાખે અને અમુક માહિતી સ્ટોક એક્સચેન્જો અને જનતાને જાહેર કરે.
* સેબી (સબસ્ટેન્શિયલ એક્વિઝિશન ઓફ શેર્સ એન્ડ ટેકઓવર) રેગ્યુલેશન્સ, 2011: આ નિયમો ભારતમાં લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેરના સંપાદન અને ટેકઓવરને નિયંત્રિત કરે છે. લિસ્ટેડ કંપનીના નિયંત્રણમાં ફેરફારના કિસ્સામાં તેમને હસ્તગત કરનારાઓએ ચોક્કસ જાહેરાતો કરવાની અને લઘુમતી શેરધારકોને ખુલ્લી ઓફર કરવાની જરૂર છે.

== બુલિયન નિયમન ==
[[ભારત|ભારતમાં]] બુલિયન નિયમન સરકાર અને વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. [[બુલિયન|બુલિયન એ]] [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]] જેવી [[કિંમતી ધાતુ|કિંમતી ધાતુઓનો]] ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર મૂલ્યના ભંડાર અને ફુગાવા સામે બચાવ તરીકે થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=How does the Commodity Market Work in India {{!}} IIFL Knowledge Center|url=https://www.indiainfoline.com/knowledge-center/commodities/how-does-the-commodity-market-work-in-india|access-date=2023-03-24|website=www.indiainfoline.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dash|first=Shridhar Kumar|date=September 1999|title=Effect of Liberalization on Integration between Indian and World Bullion Market|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019466219990107|journal=The Indian Economic Journal|language=en|volume=47|issue=1|pages=82–96|doi=10.1177/0019466219990107|issn=0019-4662}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kaura|first=Ruchika|last2=Rajput|first2=Namita|date=2021-06-10|title=Future–Spot Relationship in Commodity Market: A Comparison Across Commodity Segments in India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09721509211017291|journal=Global Business Review|language=en|pages=097215092110172|doi=10.1177/09721509211017291|issn=0972-1509}}&lt;/ref&gt;

અહીં ભારતમાં બુલિયન નિયમનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે:

* [[આયાત કરો|આયાત]] અને [[નિકાસ કરો|નિકાસ]] : ભારતમાં [[બુલિયન|બુલિયનની]] આયાત અને નિકાસ [[વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. બુલિયનના આયાતકારો અને નિકાસકારોએ સંબંધિત લાઇસન્સ મેળવવા અને સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા વિવિધ નિયમો અને માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.
* [[કરવેરા]] : બુલિયન ભારતમાં વિવિધ કરને આધીન છે, જેમાં [[આયાત વેરો|કસ્ટમ ડ્યુટી]], [[આબકારી જકાત (ભારત)|આબકારી જકાત]] અને [[ભારતમાં મૂલ્ય વર્ધિત કરવેરા|મૂલ્યવર્ધિત કર]] (VAT)નો સમાવેશ થાય છે. સરકાર ટ્રાન્ઝેક્શનના કદ અને અન્ય પરિબળોના આધારે બુલિયનના વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર પર પણ ટેક્સ લાદી શકે છે.
* હોલમાર્કિંગઃ [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. હોલમાર્કિંગ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બુલિયનની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા સ્વતંત્ર એજન્સી દ્વારા ચકાસવામાં આવે છે અને પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે. હોલમાર્કવાળા બુલિયનમાં [[BIS માર્ક|BIS ચિહ્ન]] હોય છે, જે ધાતુની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા દર્શાવે છે.
* [[વેપાર|ટ્રેડિંગ]] : ભારતમાં બુલિયન ટ્રેડિંગ મુખ્યત્વે [[સ્પોટ માર્કેટ|સ્પોટ]] અને [[વાયદા બજારો|ફ્યુચર્સ માર્કેટ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX), [[નેશનલ કોમોડિટી અને ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ|નેશનલ કોમોડિટી એન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ]] (NCDEX) અને [[મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ]] (MCX) ભારતમાં બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટમાં ટ્રેડિંગ માટેના ત્રણ મુખ્ય એક્સચેન્જો છે. આ એક્સચેન્જો સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) અને [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
* [[રોકાણ]] : બુલિયન ભારતમાં રોકાણનો લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, અને રોકાણકારો ભૌતિક બુલિયન ખરીદી શકે છે અથવા બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનો જેમ કે [[એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ|એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ]] (ETFs) અથવા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં]] રોકાણ કરી શકે છે. બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનોનું નિયમન [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે.

=== બુલિયન નિયમન અધિનિયમો ===
ભારતમાં બુલિયન નિયમન વિવિધ અધિનિયમો અને નિયમો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. ભારતમાં બુલિયન રેગ્યુલેશન સાથે સંબંધિત કેટલાક મુખ્ય અધિનિયમો અને નિયમો અહીં આપ્યા છે:

* IFSC ઓથોરિટી (બુલિયન એક્સચેન્જ) રેગ્યુલેશન્સ, 2020: આ કાયદો [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર]] (IFSC) માં [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX) ને સંચાલિત કરે છે.
* વિદેશી વેપાર (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1992: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. [[વેપાર અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય|વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) બુલિયનની આયાત અને નિકાસ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે.
* બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2016: આ કાયદો [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ને બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની ગુણવત્તા અને ધોરણનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. BIS ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે.
* સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એક્ટ, 1944: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદન પર આબકારી જકાત લાવે છે. ભારતમાં સોના અને ચાંદીના બુલિયન પર હાલમાં એક્સાઈઝ ડ્યુટી લાગુ નથી.
* કસ્ટમ્સ એક્ટ, 1962: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. આ અધિનિયમ બુલિયન સહિત આયાત અને નિકાસ કરાયેલ માલની મંજૂરી માટેની પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટ કરે છે.
* [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ કાયદો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[કોમોડિટી એક્સચેન્જો]] પર બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટના વેપારનો સમાવેશ થાય છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ એક્ટનો હેતુ બુલિયન ઉદ્યોગ સહિત ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. બુલિયન ડીલરો અને વેપારીઓએ વિવિધ એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણતા (KYC) નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

== નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ ==
ભારતમાં, [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) દ્વારા નાણાકીય સેવાઓના લાઇસન્સ આપવામાં આવે છે જે નાણાકીય પ્રવૃત્તિ હાથ ધરવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ છે:

# [[બેંકિંગ લાઇસન્સ|બેંકિંગ લાયસન્સઃ]] ભારતમાં બેંકોનું નિયમન [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] હેઠળ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. RBI ભારતમાં બેંકિંગ લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને બેંકોને તેમની માલિકી, કદ અને કામગીરીના પ્રકારને આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અનુસૂચિત બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સમાવિષ્ટ છે અને આરબીઆઈ પાસેથી ઉધાર લેવા જેવા અમુક વિશેષાધિકારો માટે પાત્ર છે. નોન-શેડ્યુલ બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સામેલ નથી. [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો|જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો]] એવી છે કે જે [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારની]] માલિકીની છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો એવી છે કે જે ખાનગી વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓની માલિકીની છે. વિદેશી બેંકો એવી છે જે ભારતમાં હાજરી ધરાવે છે પરંતુ તેનું મુખ્ય મથક દેશની બહાર છે. સહકારી બેંકો એવી છે કે જે સહકારી સંસ્થાઓની માલિકીની અને સંચાલિત હોય છે.
# [[નોન-બેંકિંગ નાણાકીય કંપની|નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની]] (NBFC) લાઇસન્સ: NBFC એ એવી નાણાકીય સંસ્થાઓ છે જે ધિરાણ, રોકાણ અને ડિપોઝિટ લેવા જેવી વિવિધ નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે, પરંતુ તેઓ ડિમાન્ડ ડિપોઝિટ સ્વીકારવા માટે લાઇસન્સ ધરાવતા નથી. RBI ભારતમાં NBFC લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને NBFC ને તેમની પ્રવૃત્તિઓના આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (SI-NBFCs) તે છે જેની બેલેન્સ શીટનું કદ રૂ.થી વધુ છે. 500 કરોડ અથવા જાહેર ભંડોળ સ્વીકારે છે, જ્યારે બિન-પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (NSI-NBFCs) તે છે જે આ માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી.
# વીમા લાયસન્સ: [[ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા]] (IRDAI) ભારતમાં વીમા કંપનીઓ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને આરોગ્ય વીમો જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. જીવન વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની જીવન વીમા પૉલિસી ઑફર કરે છે જેમ કે ટર્મ ઈન્સ્યોરન્સ, [[એન્ડોવમેન્ટ નીતિઓ|એન્ડોવમેન્ટ પૉલિસીઓ]] અને [[યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજના|યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજનાઓ]] (યુલિપ). સામાન્ય વીમા કંપનીઓ મોટર વીમો, હોમ ઈન્સ્યોરન્સ અને ટ્રાવેલ ઈન્સ્યોરન્સ જેવી વિવિધ પ્રકારની નોન-લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ પોલિસી ઓફર કરે છે. સ્વાસ્થ્ય વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓ ઑફર કરે છે જેમ કે વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વીમો, ફેમિલી ફ્લોટર સ્વાસ્થ્ય વીમો અને ગંભીર બીમારીનો વીમો.
# મ્યુચ્યુઅલ ફંડ લાઇસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું નિયમન કરવા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને [[ઇક્વિટી ફંડ્સ]], ડેટ ફંડ્સ અને હાઇબ્રિડ ફંડ્સ જેવા વિવિધ પ્રકારના ફંડ ચલાવવાની છૂટ છે. ઇક્વિટી ફંડ્સ મુખ્યત્વે સ્ટોક્સમાં રોકાણ કરે છે, ડેટ ફંડ્સ મુખ્યત્વે બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરે છે, જ્યારે હાઇબ્રિડ ફંડ્સ સ્ટોક્સ અને બોન્ડ્સના સંયોજનમાં રોકાણ કરે છે.
# સ્ટોક બ્રોકર લાયસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં [[સ્ટોકબ્રોકર|સ્ટોક બ્રોકરોને]] લાઇસન્સ પણ જારી કરે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ મધ્યસ્થી છે જે ભારતમાં સ્ટોક એક્સચેન્જો પર ગ્રાહકો વતી સિક્યોરિટીઝની ખરીદી અને વેચાણની સુવિધા આપે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ વિવિધ કેટેગરીમાં કામ કરી શકે છે જેમ કે ફુલ-સર્વિસ બ્રોકર્સ અને ડિસ્કાઉન્ટ બ્રોકર્સ.
# ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ લાઇસન્સ: સેબી ભારતમાં ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટને લાઇસન્સ પણ ઇશ્યુ કરે છે. [[ડિપોઝિટરી સહભાગી|ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ]] મધ્યસ્થી છે જે ડિપોઝિટરી સિસ્ટમ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના હોલ્ડિંગ અને ટ્રેડિંગ સંબંધિત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ NSDL અને CDSL જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે.

== આ પણ જુઓ ==

* [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]]
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]]

== સ્ત્રોતો ==
ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ માટેની માહિતી વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

* [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] : [https://www.rbi.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયાઃ]] [https://www.sebi.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલય]], [[ભારત સરકાર]] : [https://www.finmin.nic.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ]] : [https://www.irdai.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] : [https://www.pfrda.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ|નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા]] : [https://www.nseindia.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર ઓથોરિટી]] : [https://www.ifsca.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]

== જર્નલ્સ અને વધુ વાંચન ==

* બેંકિંગ રેગ્યુલેશન જર્નલ: [https://link.springer.com/journal/41261 લિંક]
* ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ફાઇનાન્સ: [http://www.indianjournaloffinance.co.in/ લિંક]
* ફાયનાન્સ ઈન્ડિયા: [http://www.financeindia.org/ લિંક]
* આર્થિક અને રાજકીય સાપ્તાહિક: [https://www.epw.in/ લિંક]
* ભારતમાં નાણાકીય ક્ષેત્રનું નિયમન: [https://scholar.google.co.in/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C5&amp;as_vis=1&amp;q=financial+regulation+in+india+&amp;btnG=#d=gs_qabs&amp;t=1680266549247&amp;u=%23p%3DXQP4BXhC2J8J લિંક]
* ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશ, નિયમન અને શિક્ષણની સ્થિતિ: [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2773949/ લિંક]
* જયંત વર્મા અને સુમિત અગ્રવાલ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય નિયમન
* નાણાકીય નિયમન: રાજેશ ચક્રવર્તી અને ટીટી રામ મોહન દ્વારા બદલાતી ગતિશીલતા
* ટીઆર ભટ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય બજારો અને સંસ્થાઓ
* એમએલ તન્નન દ્વારા ભારતમાં બેંકિંગ નિયમન
* ભારતી વી. પાઠક દ્વારા ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થા

== સંદર્ભ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== નોંધો ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons-inline}}
{{commonscat|Economy of India}}
{{wikiquote}}
{{portal|India|Flag of India.svg}}

[[શ્રેણી:અર્થતંત્ર]]
[[શ્રેણી:ભારત]]</text>
      <sha1>f4wb6l0m5fm20c0bej1qnjhugh604ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગુંજન સક્સેના</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145323</id>
    <revision>
      <id>906104</id>
      <parentid>905331</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T04:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14992" sha1="r2odmebw4ye3tpzukdrdyccvphwbbx5" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| honorific_prefix = ફ્લાઇટ લેફ્ટનન્ટ
| name          = ગુંજન સક્સેના
| honorific_suffix = 
| native_name   = {{lang|hi|गुंजन सक्सेना}}
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| birth_date    = ઓગસ્ટ ૧૯૭૪{{sfn|Saxena|Nirvan|2020|loc=Chapter 1}}/૧૯૭૫{{sfn|Indian Express|2020}}
| alma_mater    = હંસરાજ કોલેજ&lt;br&gt;દિલ્હી યુનિવર્સિટી
| death_date    = 
| birth_place   = 
| death_place   = 
| placeofburial = 
| placeofburial_label = 
| placeofburial_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
| nickname      = 
| birth_name    = 
| allegiance    = {{flag|ભારત|23px}}
| branch        = {{air force|India|23px}}
| serviceyears  = ૧૯૯૪-૨૦૦૪
| rank          = [[File:Indian IAF OF-2.svg|24px]] ફ્લાઇટ લેફ્ટનન્ટ
| servicenumber = 
| unit          = 
| commands      = 
| battles       = કારગિલ યુદ્ધ
| battles_label = 
| awards        = 
| relations     = 
| laterwork     = 
| signature     = 
| website       = 
}}
'''ગુંજન સક્સેના''' (જન્મ ૧૯૭૫) ભારતીય વાયુસેનાના અધિકારી અને ભૂતપૂર્વ [[હેલિકોપ્ટર]] પાયલોટ છે.&lt;ref name=&quot;indianexpress-bio&quot;&gt;[https://indianexpress.com/article/who-is/who-is-gunjan-saxena-6553605/ &quot;Watched 'Gunjan Saxena: The Kargil Girl'? Here's the story of the woman it is based on&quot;].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:b&quot;&gt;{{Cite web|last=Javaid|first=Arfa|date=10 June 2020|title=Gunjan Saxena Biography: Early Life, Education, Career, Awards and Unknown Facts|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|access-date=1 August 2020|website=Jagranjosh.com|archive-date=11 નવેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111160412/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:c&quot;&gt;{{Cite web|last=Menon|first=Smitha|date=16 June 2020|title=The story of Gunjan Saxena, one of India's first women in combat|url=https://www.cntraveller.in/story/real-story-gunjan-saxena-one-india-first-women-combat-netflix-janhavi-kapoor/|access-date=1 August 2020|website=Condé Nast Traveller India|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Bhadani|first=Priyanka|date=26 July 2020|title=Gunjan Saxena never thought in her wildest dreams she would inspire a film|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/07/26/gunjan-saxena-never-thought-in-her-wildest-dreams-she-would-inspire-a-film.html|access-date=1 August 2020|website=The Week|language=en}}&lt;/ref&gt; તેઓ ૧૯૯૬માં ભારતીય વાયુ સેનામાં જોડાયા હતા અને ૧૯૯૯ના [[કારગિલ યુદ્ધ|કારગિલ યુદ્ધમાં]] સહભાગી થયા હતા. તેઓ યુદ્ધમેદાનમાં ઉડ્ડયન કરનાર પ્રથમ મહિલાઓમાંના એક છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; યુદ્ધ દરમિયાન તેમની મુખ્ય ભૂમિકાઓ કારગિલમાંથી ઘાયલોને બહાર કાઢવા, પરિવહન પુરવઠો કરવો અને સર્વિલિયન્સમાં મદદ કરવાની હતી. તેઓ કારગિલમાંથી ઘાયલ અને મૃત એમ બંને પ્રકારના ૯૦૦થી વધુ સૈનિકોને બહાર કાઢવાના અભિયાનનો ભાગ હતા.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આઠ વર્ષ સુધી પાયલોટ તરીકે સેવા આપ્યા પછી, હેલિકોપ્ટર પાયલોટ તરીકેની તેમની કારકિર્દીનો અંત આવ્યો હતો, તેમના સમય દરમિયાન મહિલાઓ માટે કાયમી કમિશન ઉપલબ્ધ ન હતા.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; બોલિવૂડ ફિલ્મ ''ગુંજન સક્સેનાઃ ધ કારગિલ ગર્લ'' તેમના જીવનથી પ્રેરિત છે.

તેમની આત્મકથા, ''ધ કારગિલ ગર્લ'', પેંગ્વિન પબ્લિશર્સ દ્વારા ફિલ્મ સાથે પ્રગટ કરવામાં આવી હતી, આ પુસ્તક તેમણે લેખક-જોડી કિરણ નિર્વાણ સાથે મળીને લખી હતી.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તેમનો જન્મ એક સૈન્ય પરિવારમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Talwar|first=Shikha|date=9 June 2020|title=This is the real story of Saxena, the Kargil girl who has inspired Janhvi Kapoor's next film|url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/this-is-the-real-story-of-gunjan-saxena-the-kargil-girl-who-has-inspired-janhvi-kapoors-next-film|access-date=1 August 2020|website=GQ India|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801051457/https://www.gqindia.com/get-smart/content/this-is-the-real-story-of-gunjan-saxena-the-kargil-girl-who-has-inspired-janhvi-kapoors-next-film|archive-date=1 ઑગસ્ટ 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|last=Javaid|first=Arfa|date=10 June 2020|title=Gunjan Saxena Biography: Early Life, Education, Career, Awards and Unknown Facts|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|access-date=1 August 2020|website=Jagranjosh.com|archive-date=11 નવેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111160412/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા લેફ્ટનન્ટ કર્નલ અનુપ કુમાર સક્સેના અને ભાઈ લેફ્ટનન્ટ કર્નેલ અંશુમન, બંનેએ [[ભારતીય ભૂમિસેના|ભારતીય સેનામાં]] સેવાઓ આપી હતી. તેમણે નવી દિલ્હી ખાતે દિલ્હી યુનિવર્સિટીની હંસરાજ કૉલેજથી [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિકશાસ્ત્રમાં]] વિજ્ઞાન સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી.

== ભારતીય વાયુસેનાની સેવા ==
તેઓ એ છ મહિલાઓમાંનાં એક હતા જેઓ ૧૯૯૬માં પાયલોટ તરીકે ભારતીય વાયુ સેના (આઈ.એ.એફ)માં જોડાયા હતા. &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; વાયુ સેના માટે મહિલા હવાઈ દળના તાલીમાર્થીઓની આ ચોથી બેચ હતી.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:c&quot;/&gt; તેમની પ્રથમ પોસ્ટિંગ [[ઉધમપુર]] ખાતે ફ્લાઇટ લેફ્ટનન્ટ તરીકે ૧૩૨ ફોરવર્ડ એરિયા કંટ્રોલના ભાગરૂપે થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|last=Rawat|first=Rachna Bisht|date=17 July 2019|title=Meet Flying Officer Gunjan Saxena, India's only woman warrior in the Kargil war|url=https://scroll.in/article/930744/meet-flying-officer-gunjan-saxena-indias-only-woman-warrior-in-the-kargil-war|access-date=1 August 2020|website=Scroll.in|language=en-US|quote=&quot;She has attained the glory of being in the two woman involved in the Kargil War.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:c&quot;/&gt; ફ્લાઇંગ ઓફિસર તરીકે જ્યારે તેમણે કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન ઉડાન ભરી હતી ત્યારે તેઓ ૨૪ વર્ષના હતા અને [[શ્રીનગર]]&lt;nowiki/&gt;માં ફરજ બજાવતા હતા. કારગિલ યુદ્ધમાં, [[કારગિલ યુદ્ધ|ઓપરેશન વિજયના]] ભાગરૂપે, ઘાયલોને બહાર કાઢવા ઉપરાંત, તેમણે દ્રાસ અને બટાલિક આગળના વિસ્તારોમાં સૈનિકોને પરિવહન પુરવઠો પૂરો પાડવામાં મદદ કરી હતી. &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; દુશ્મનની સ્થિતિઓનું મેપિંગ કરવા જેવા સર્વીલિયન્સના કાર્યો પણ તેમને સોંપવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;:c&quot; /&gt; આવા કાર્યો દરમ્યાન તેમને કામચલાઉ મેદાનો પર ઉતરણ, ૧૩,૦૦૦ થી ૧૮,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ અને દુશ્મનના ગોળીબારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:c&quot; /&gt; તેઓ શ્રીનગર સ્થિત દસ પાયલોટમાંથી એક હતા, જેમણે યુદ્ધ દરમિયાન સેંકડો ઉડાન ભરી હતી, જેમાં ૯૦૦થી વધુ ઘાયલ અને મૃત સૈનિકોને સ્થળાંતરીત કરવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં તેઓ એકમાત્ર મહિલા હતા જેમણે કારગિલ યુદ્ધ દરમ્યાન યુદ્ધક્ષેત્રમાં ઉડાન ભરી હતી.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; હેલિકોપ્ટર પાયલોટ તરીકેની તેમની કારકિર્દી આઠ વર્ષ સુધી સેવા આપ્યા પછી સમાપ્ત થઈ. &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તેમની સેવામાંના સમયગાળા દરમિયાન કાયમી કમિશન ઉપલબ્ધ ન હતા.

== અંગત જીવન ==
સક્સેનાના પતિ વિંગ કમાન્ડર ગૌતમ નારાયણ પણ ભારતીય વાયુસેનાના પાયલોટ છે. તેઓ ભારતીય વાયુસેનાના એમ. આઈ. ૧૭ હેલિકોપ્ટરના પાયલોટ છે. તેમણે રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અકાદમીમાં પ્રશિક્ષક તરીકે પણ સેવા આપી હતી, જે વિશ્વની પ્રથમ ત્રિ-સેવા અકાદમી છે. આ દંપતિને એક પુત્રી છે.&lt;ref name=&quot;:a&quot;&gt;{{Cite web|last=Javaid|first=Arfa|date=10 June 2020|title=Gunjan Saxena Biography: Early Life, Education, Career, Awards and Unknown Facts|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|access-date=1 August 2020|website=Jagranjosh.com|archive-date=11 નવેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111160412/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gunjan-saxena-biography-1591793632-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં ==
રચના બિસ્ત રાવત દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ''કારગિલ અનટોલ્ડ સ્ટોરીઝ ફ્રોમ ધ વૉર''નું એક પ્રકરણ ગુંજન સક્સેના પર આધારિત છે.&lt;ref name=&quot;:d&quot;&gt;{{Cite web|last=Menon|first=Smitha|date=16 June 2020|title=The story of Gunjan Saxena, one of India's first women in combat|url=https://www.cntraveller.in/story/real-story-gunjan-saxena-one-india-first-women-combat-netflix-janhavi-kapoor/|access-date=1 August 2020|website=Condé Nast Traveller India|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

ગુંજન સક્સેનાએ લેખક-જોડી કિરણ નિર્વાણ સાથે તેમની આત્મકથા '''ધ'' ''કારગિલ ગર્લ''&lt;nowiki/&gt;' લખી છે. તેન પર આધારિત ફિલ્મ સાથે પેંગ્વિન પબ્લિશર્સ દ્વારા આ પુસ્તકનું પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.

૨૦૨૦માં નેટફ્લિક્સ પર પ્રસારિત બોલિવૂડ ફિલ્મ ''ગુંજન સક્સેનાઃ ધ કારગિલ ગર્લ'' તેમના જીવનથી પ્રેરિત છે. આ ફિલ્મમાં સક્સેનાનું પાત્ર જ્હાન્વી કપૂર દ્વારા ભજવવામાં આવ્યું છે. આ ફિલ્મનું નિર્માણ ધર્મા પ્રોડક્શન અને ઝી સ્ટુડિયો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. સક્સેનાના પિતા અને ભાઈની ભૂમિકા પંકજ ત્રિપાઠી અને અંગદ બેદી અન્ય લોકપ્રિય ભૂમિકાઓમાં ભજવી છે.[૨]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 February 2019|title=Angad Bedi joins the star cast of Gunjan Saxena's biopic, Kargil Girl|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/angad-bedi-joins-star-cast-gunjan-saxenas-biopic-kargil-girl/|access-date=1 August 2020|website=Bollywood Hungama|language=en}}&lt;/ref&gt;

== મીડિયાની ભૂલો ==
ફિલ્મ રજૂ થયા પછી સક્સેના વિશે કેટલીક હકીકતોને લઈને મૂંઝવણ હતી. એનડીટીવીના એક લેખમાં તેમણે કેટલીક સ્પષ્ટતા કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Saxena|first=Gunjan|date=17 August 2020|title=Blog: &quot;Won't Let Anyone Take Away My Achievements&quot;: Gunjan Saxena On Movie Row|url=https://www.ndtv.com/blog/won-t-let-anyone-take-away-my-achievements-gunjan-saxena-on-movie-row-2280730|access-date=2020-08-18|website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist|20}}

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ]]</text>
      <sha1>r2odmebw4ye3tpzukdrdyccvphwbbx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભદ્રા ડુંગર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154613</id>
    <revision>
      <id>906087</id>
      <parentid>905986</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>સાફસફાઈ</comment>
      <origin>906087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8488" sha1="3sy4otn9e6inqdhg188adqzz4rwnz8o" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = ભદ્રા ડુંગર
| photo = Bhadra Hills.jpg
| photo_caption = ભદ્રા ડુંગરનું દૃશ્ય
| location = [[કણધા]], [[વાંસદા તાલુકો]], [[નવસારી જિલ્લો]], [[ગુજરાત]] 
| range = [[સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા|સહ્યાદ્રિ]] 
| map         = India Gujarat
| label_position = right
| map_alt        = ગુજરાતના નકશામાં ભદ્રા ડુંગરનું સ્થાન
| map_caption    = ગુજરાતના નકશામાં ભદ્રા ડુંગરનું સ્થાન
| map_size       = 260
| coordinates    = {{coord|20.652507|N|73.334494|E|type:mountain|display=inline&lt;!--,title--&gt;}}
}}
'''ભદ્રા ડુંગર''' [[દક્ષિણ ગુજરાત]]ના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]માં આવેલો એક નાનો પર્વત છે. આ ડુંગર [[સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા]]નો એક ભાગ છે અને ભદ્રા તથા કણધા ગામોની સીમા પર આવેલો છે. ડુંગરનો ઉત્તર તરફનો વિસ્તાર કણધા ગામના ખોરા ફળિયા વિસ્તારમાં આવે છે.

ભદ્રા ડુંગરની આસપાસ [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[જાનકી વન]] તથા અન્ય પ્રાકૃતિક પ્રવાસન સ્થળો આવેલાં છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન હરિયાળી અને કુદરતી સૌંદર્યને કારણે સમગ્ર વિસ્તાર પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે.

==જૈવવૈવિધ્ય==
અહીંના જંગલોમાં કુદરતી રીતે ઉગેલા તેમજ વન વિભાગ દ્વારા વાવેતર કરાયેલા વૃક્ષોમાં મુખ્યત્વે સાગ, સીસમ, અર્જુન, સાદડ, ખાખરો, મહુડો, પીપળો તથા નીલગિરિનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot;&gt;{{cite news |title=કણધા-ભદ્રા ડુંગર : પ્રકૃતિ અને આસ્થાનું અનોખું સંગમ |newspaper=દિવ્ય ભાસ્કર (નવસારી ઈ-પેપર) |date=2026-10-04 |url=https://epaper.divyabhaskar.co.in/}}&lt;/ref&gt; આ વન વિસ્તારમાંથી સ્થાનિકોને દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ તથા વાસદી (વાંસની કુમળી કૂંપળો) જેવી જંગલી શાકભાજી મળે છે. આ ઉપરાંત કરમદા, જાંબુ, સીતાફળ, અળવા, ટીમરુ, બિલાં, કાકડા, ખાટી-મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક તથા આલ જેવા સ્થાનિક અને જંગલી ફળો પણ અહીં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ડુંગરના આંતરિક વિસ્તારમાં કાટોલા, જંગલી કંદ, ચવ તથા અન્ય ઔષધીય વનસ્પતિઓ ઉગે છે.

આ વન વિસ્તારમાં જંગલી ભૂંડ (ડુક્કર), સસલાં, વાંદરા અને જંગલી બિલાડી જેવા પ્રાણીઓનો વસવાટ છે. પક્ષીઓમાં મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો અને કોયલ જેવી વિવિધ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;divyabhaskar&quot; /&gt;

ભદ્રા ડુંગરની ટોચ પર માતાજીનું સ્થાનક આવેલું છે, જેને સપ્તશૃંગી માતાના સ્થાનક તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. જો કે, આ સ્થળ મહારાષ્ટ્રના પ્રખ્યાત શક્તિપીઠ સપ્તશૃંગી મંદિર કરતાં અલગ છે, ફક્ત નામમાત્રનો સંયોગ છે.

==યાતાયાત==
ડુંગર પર જવા માટે [[કણધા]] ગામથી ડુંગરની તળેટી સુધી વાહન દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય છે. ડુંગર તરફ જતો કાચો માર્ગ કણધા ગામના ખોરા ફળિયા વિસ્તારમાં આવેલા સબ સેન્ટર (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર)થી થોડા અંતરે શરૂ થાય છે. અહિંથી મુખ્ય શિખર અને સપ્તશૃંગી માતાજીના સ્થાનક સુધી પહોંચવા માટે અંદાજે ૧ કિલોમીટરથી વધુનું અંતર કાચા અને પથરાળ માર્ગે પગપાળા કાપવું પડે છે. 

== ચિત્રઝાંખી ==

&lt;gallery&gt;
File:Bhadra Hills.jpg|ભદ્રા ડુંગર
File:Saptashrungi Mata Temple Bhadra Dungar.jpg|સપ્તશ્રૃંગી માતા મંદિર, ભદ્રા ડુંગર
File:Evening view of Bhadra Hills.jpg|ભદ્રા ડુંગર પર સાંજનું દૃશ્ય
File:View of Ajmalgarh from Bhadra Hills.jpg|ભદ્રા ડુંગર પરથી જોવા મળતું અજમલગઢનું દૃશ્ય
File:ભદ્રા ડુંગર પર સપ્તશ્રૃંગી માતા.jpg|ભદ્રા ડુંગર પર સપ્તશ્રૃંગી માતાજીનું સ્થાનક
File:Bhadra Hill good evening.jpg|ભદ્રા ડુંગર પરથી સૂર્યાસ્તનું મનોહર દૃશ્ય
File:Pilwadungar.jpg|ભદ્રા ડુંગર પરથી પીલવા ડુંગરનું દૃશ્ય
&lt;/gallery&gt;

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
ભદ્રા ડુંગર નજીકમાં અને દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે.

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ
* [[ગિરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર (Kilad Nature Education Centre)
* પદમડુંગરી ઇકો ટુરિઝમ સેન્ટર
* મહાલ ઇકો કેમ્પ સાઇટ (પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય)
* શબરી ધામ અને પંપા સરોવર
* [[સાપુતારા]] (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)
* અનાવલ શુક્લેશ્વર મહાદેવ મંદિર
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણિયો ડુંગર]]
* [[વિલ્સન હીલ, ધરમપુર|વિલ્સન હિલ]]

== સંદર્ભ ==
&lt;references /&gt;

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના પર્વતો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતની ભૂગોળ]]</text>
      <sha1>3sy4otn9e6inqdhg188adqzz4rwnz8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:Yogeshwar mahendra Thakur</title>
    <ns>2</ns>
    <id>155314</id>
    <revision>
      <id>906091</id>
      <parentid>905970</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>સભ્ય પાનું છે, અહીં પ્રથમ પુરુષ એકવચનમાં પોતાના વિષે લખાય, વિકિપીડીયાના લેખ જેવો ભાસ ન હોવો જોઈએ</comment>
      <origin>906091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="bxb2p1z1v4a4dp30fxfcebugjbm296a" xml:space="preserve">I am Yogeshwar thakur, owner of Richmond management Pvt ltd company.

I am very hard working person 

Office surat</text>
      <sha1>bxb2p1z1v4a4dp30fxfcebugjbm296a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચર્ચા:ભદ્રા ડુંગર</title>
    <ns>1</ns>
    <id>155320</id>
    <revision>
      <id>906077</id>
      <parentid>905989</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* સંદર્ભ ઉમેરવા અંગે અને હટાવવાની ટેગ દૂર કરવા વિનંતી */ ઉત્તર</comment>
      <origin>906077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1511" sha1="14kmdu97sxhpggengnjc0ps0adzd95b" xml:space="preserve">== સંદર્ભ ઉમેરવા અંગે અને હટાવવાની ટેગ દૂર કરવા વિનંતી ==
નમસ્તે પ્રબંધકશ્રી, 

આ લેખમાં દિવ્ય ભાસ્કર (નવસારી આવૃત્તિ) અખબારનો અધિકૃત સંદર્ભ ઉમેરવામાં આવ્યો છે. તેમાં ભદ્રા ડુંગરનું ભૌગોલિક સ્થાન, શ્રી સપ્તશૃંગી માતાજીનું સ્થાનક, જૈવવૈવિધ્ય અને પ્રવાસન મહત્વ દર્શાવતી સત્તાવાર વિગતો આપબેઝ્ડ છે. 

કૃપા કરીને આ સંદર્ભો ચકાસીને લેખ પરથી {{હટાવો}} નોટિસ દૂર કરવા વિનંતી છે.

--[[સભ્ય:BHARGAV RATILAL JADAV|BHARGAV RATILAL JADAV]] ([[સભ્યની ચર્ચા:BHARGAV RATILAL JADAV|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૮, ૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)

:એ નોટિસને તમે આ ચર્ચાના નિરાકરણ વગર કેમ દૂર કરી છે તે જણાવશો? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૯:૦૮, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>14kmdu97sxhpggengnjc0ps0adzd95b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચેટજીપીટી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155325</id>
    <revision>
      <id>906092</id>
      <parentid>906012</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>અસ્પષ્ટ ભાષા/ભાષાંતર</comment>
      <origin>906092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12558" sha1="alaiyjgjsbrng74vfkde2j4g7xxnsys" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{માહિતીચોકઠું સોફ્ટવેર
| logo = [[File:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|frameless|upright=0.5|class=skin-invert]]
| developer = OpenAI
| released = ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૨૨
| latest release version = 
| engine = GPT-6 Astra
| operating system = {{ublist|[[Web platform]]|[[iOS]]|[[Android (operating system)|Android]]|[[macOS]]|[[Windows]]|[[iPadOS]]}}
| platform = Cloud computing platforms
| language = 59 languages&lt;ref&gt;{{cite web |title=How to change your language setting in ChatGPT |url=https://help.openai.com/en/articles/8357869-how-to-change-your-language-setting-in-chatgpt?|website=OpenAI Help Center |publisher=OpenAI |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt;
| genre = {{ indented plainlist |
* Chatbot
* Large language model
* Generative pre-trained transformer
}}
| license = Proprietary software, Software as a service
| website = {{URL|https://chatgpt.com/}}
}}

'''ચેટજીપીટી''' કે '''ચાટજીપીટી''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: ChatGPT) એ ઓપનએઆઈ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલો એક સર્જનાત્મક [[કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા]] (જનરેટિવ એઆઈ) ચેટબોટ છે. મૂળરૂપે તેને ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૨૨ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બનાવટ વપરાશકર્તાના નિર્દેશના જવાબમાં લખાણ, ભાષણ અને છબીઓ બનાવવા માટે ભાષાના મોટા મોડેલ્સ-ખાસ કરીને જનરેટિવ પ્રી-ટ્રેઇન્ડ ટ્રાન્સફોર્મર્સ (જી. પી. ટી.) નો ઉપયોગ કરે છે. ચેટજીપીટીએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્ષેત્રમાં ઝડપી રોકાણ અને લોકોનું ધ્યાન દોરતા સતત ચાલી રહેલા સમયગાળામાં એઆઈ બૂમને વેગ આપ્યો હતો. ઓપનએઆઈ આ સેવાનું સંચાલન ફ્રીમિયમ મોડેલ પર કરે છે. વપરાશકર્તાઓ ટેક્સ્ટ, ઓડિયો અને ઇમેજ પ્રોમ્પ્ટ્સ દ્વારા ચેટજીપીટી સાથે વાતચીત કરી શકે છે.

ચેટજીપીટીને ઝડપથી અપનાવવામાં આવ્યું; તેના પ્રકાશનના બે મહિના પછી ૧૦ કરોડ માસિક સક્રિય વપરાશકર્તાઓ હતા.  ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં સાપ્તાહિક સક્રિય વપરાશકર્તાઓ ૯૦ કરોડ સુધી પહોંચી ગયા. સમર્થકો કહે છે કે તેમાં અસંખ્ય વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રોમાં પરિવર્તન લાવવાની ક્ષમતા છે, અને તેણે સર્જનાત્મકતાના સ્વરૂપ અને જ્ઞાન કાર્યના ભવિષ્ય વિશે જાહેર ચર્ચાને ઉત્તેજિત કરી છે.

આ ચેટબોટની તેની મર્યાદાઓ અને અનૈતિક ઉપયોગની સંભાવના માટે પણ ટીકા કરવામાં આવી છે. તે ખોટા અથવા વાહિયાત જવાબો ઉત્પન્ન કરી શકે છે જે બુદ્ધિગમ્ય લાગે છે, જેને આભાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના તાલીમ ડેટામાં રહેલા પૂર્વગ્રહો તેના પ્રતિભાવોમાં પ્રતિબિંબિત થયા છે. ચેટબોટ શૈક્ષણિક અપ્રમાણિકતાને સરળ બનાવી શકે છે, ખોટી માહિતી પેદા કરી શકે છે અને દૂષિત કોડ બનાવી શકે છે. તેના વિકાસની નીતિશાસ્ત્ર, ખાસ કરીને તાલીમ ડેટા તરીકે કૉપિરાઇટ કરેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ, પણ વિવાદનું કારણ બન્યો છે.

== લક્ષણો ==
ચેટજીપીટી એ એક વાતચીત ચેટબોટ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સહાયક છે જે લાર્જ લેન્ગવેજ મોડેલો પર આધારિત છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Stevenson|first=Mark|date=December 10, 2024|title=Large language models: how the AI behind the likes of ChatGPT actually works|url=https://theconversation.com/large-language-models-how-the-ai-behind-the-likes-of-chatgpt-actually-works-244701|access-date=May 25, 2025|website=The Conversation|language=en-US}}&lt;/ref&gt; તે ઉદાહરણ તરીકે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ લખી અને ડીબગ કરી શકે છે; &lt;ref name=&quot;ChatGPT can write code&quot;&gt;{{Cite web|last=Tung|first=Liam|date=January 26, 2023|title=ChatGPT can write code. Now researchers say it's good at fixing bugs, too|url=https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203051252/https://www.zdnet.com/article/chatgpt-can-write-code-now-researchers-say-its-good-at-fixing-bugs-too/|archive-date=February 3, 2023|access-date=June 22, 2023|website=ZDNET}}&lt;/ref&gt; સંગીત, ટેલિપ્લે, પરીકથાઓ અને વિદ્યાર્થીઓના નિબંધો કંપોઝ કરી શકે છે; પરીક્ષાના પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે છે ; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|access-date=December 30, 2022|work=Vox|date=December 7, 2022|language=en|archive-date=January 16, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116015512/https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai}}&lt;/ref&gt; વ્યવસાયિક વિચારો ઉત્પન્ન કરી શકે છે; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Eapen|first=Tojin T.|last2=Finkenstadt|first2=Daniel J.|last3=Folk|first3=Josh|last4=Venkataswamy|first4=Lokesh|date=June 16, 2023|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620073042/https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|archive-date=June 20, 2023|access-date=June 20, 2023|work=Harvard Business Review|issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; ટેક્સ્ટનું ભાષાંતર અને સારાંશ આપી શકે છે; &lt;ref name=&quot;japContext&quot;&gt;{{Cite web|last=Kaneko|first=Karin|date=July 18, 2023|title=ChatGPT, Bing, Bard and DeepL: Which one offers the best Japanese-to-English translation?|url=https://www.japantimes.co.jp/life/2023/07/18/language/japanese-english-ai-translation/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004184917/https://www.japantimes.co.jp/life/2023/07/18/language/japanese-english-ai-translation/|archive-date=October 4, 2023|access-date=July 22, 2023|website=The Japan Times}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Ravšelj-2025&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ravšelj|first=Dejan|last2=Keržič|first2=Damijana|last3=Tomaževič|first3=Nina|last4=Umek|first4=Lan|last5=Brezovar|first5=Nejc|last6=Aristovnik|first6=Aleksander.|date=2025|title=Higher education students' perceptions of ChatGPT: A global study of early reactions|journal=PLOS ONE|volume=20|issue=2|bibcode=2025PLoSO..2015011R|doi=10.1371/journal.pone.0315011|pmc=11798494|pmid=39908277|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; અને કમ્પ્યુટર્સને નિયંત્રિત કરી શકે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT can now control your whole desktop. I tested it with chess|url=https://www.pcworld.com/article/3190769/chatgpt-can-now-control-your-whole-desktop-i-tested-it-with-chess.html|access-date=2026-09-26|website=PCWorld|language=English}}&lt;/ref&gt;

વપરાશકર્તાઓ ChatGPT સાથે વાતચીત દ્વારા વાર્તાલાપ કરે છે જેમાં ટેક્સ્ટ, ઑડિઓ અને છબીઓ ઇનપુટ અને આઉટપુટ તરીકે હોય છે.&lt;ref name=&quot;openaicom-2024b&quot;&gt;{{Cite web|date=March 13, 2024|title=ChatGPT can now see, hear, and speak|url=https://openai.com/index/chatgpt-can-now-see-hear-and-speak/|website=OpenAI}}&lt;/ref&gt; આ વાતચીતોમાં વપરાશકર્તાના ઇનપુટ્સને નિર્દેશ (પ્રોમ્પ્ટ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;timeBegin&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Harroch |first=Richard |last2=Harroch |first2=Dominique A. |date=March 20, 2025 |title=ChatGPT for Beginners |url=https://time.com/partner-article/7270411/chatgpt-for-beginners/ |magazine=TIME |language=en |publisher=AllBusiness.com |access-date=May 25, 2025}}&lt;/ref&gt; વૈકલ્પિક &quot;મેમરી&quot; સુવિધા વપરાશકર્તાઓને ChatGPTને ચોક્કસ માહિતી યાદ રાખવાનું કહેવાની મંજૂરી આપે છે. અન્ય એક વિકલ્પ ChatGPTને જૂની વાતચીતો યાદ રાખવાની મંજૂરી આપે છે.&lt;ref name=&quot;vergeMemory1&quot;&gt;{{Cite news|last=Weatherbed|first=Jess|date=April 11, 2025|title=ChatGPT will now remember your old conversations|url=https://www.theverge.com/news/646968/openai-chatgpt-long-term-memory-upgrade|access-date=May 24, 2025|work=The Verge}}&lt;/ref&gt; GPT-આધારિત મધ્યસ્થતા વર્ગીકરણનો ઉપયોગ વપરાશકર્તાઓને હાનિકારક આઉટપુટ રજૂ થવાના જોખમને ઘટાડવા માટે થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2024|title=Auditing GPT's Content Moderation Guardrails: Can ChatGPT Write Your Favorite TV Show?|url=https://facctconference.org/static/papers24/facct24-47.pdf|journal=FAccT}}&lt;/ref&gt;

માર્ચ ૨૦૨૩માં OpenAI એ ChatGPT માટે પ્લગઇન્સ માટે સપોર્ટ ઉમેર્યો.&lt;ref name=&quot;openaiplugins&quot;&gt;{{Cite web|title=ChatGPT plugins|url=https://openai.com/blog/chatgpt-plugins|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323213712/https://openai.com/blog/chatgpt-plugins|archive-date=March 23, 2023|access-date=March 23, 2023|website=openai.com}}&lt;/ref&gt; આમાં OpenAI દ્વારા બનાવેલા પ્લગઇન્સ, જેમ કે વેબ બ્રાઉઝિંગ અને કોડ અર્થઘટન, Expedia, OpenTable અને Zapier જેવા ડેવલપર્સ દ્વારા બાહ્ય પ્લગઇન્સ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=March 23, 2023|title=OpenAI is massively expanding ChatGPT's capabilities to let it browse the web and more|url=https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181512/https://www.theverge.com/2023/3/23/23653591/openai-chatgpt-plugins-launch-web-browsing-third-party|archive-date=March 23, 2023|access-date=March 23, 2023|website=The Verge}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા]]</text>
      <sha1>alaiyjgjsbrng74vfkde2j4g7xxnsys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સંસદ ભવન ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155331</id>
    <revision>
      <id>906093</id>
      <parentid>906035</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* વિરોધ પ્રદર્શનનું સ્થળ */ ક્ષુલ્લક</comment>
      <origin>906093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17882" sha1="l6ja3f2omgnhklw4b3va9bbccul344n" xml:space="preserve">{{Infobox monument
| name          = મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા
| native_name   = 
| image         = 
| image_size    = 
| caption       = 
| location      = [[નવી દિલ્હી]]
| mapframe      = 
| designer      = [[રામ વી. સુતાર]]
| type          = શિલ્પ
| material      = કાંસ્ય
| length        = 
| width         = 
| height        = ૪.૯ મીટર
| weight        = 
| visitors_num  = 
| visitors_year = 
| begin         = ૧૯૬૯
| complete      = ૧૯૯૩
| dedicated     = 
| open          = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૩
| restore       = 
| dismantled    = 
| dedicated_to  = 
| map_name      = 
| map_text      = 
| map_width     = 
| map_relief    = 
| coordinates   = 
| website       = 
| extra_label   = 
| extra         = 
}}

'''સંસદ ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા''' એ [[નવી દિલ્હી]]માં ભારતના [[સંસદ ભવન]]ના પરિસરમાં સ્થિત [[મહાત્મા ગાંધી|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]]ની ૧૬ ફૂટ (૪.૯ મીટર) ઊંચી કાંસ્ય પ્રતિમા છે. [[રામ વી. સુતાર]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવેલી આ પ્રતિમાનું ઉદ્‌ઘાટન ૧૯૯૩માં કરવામાં આવ્યું હતું. સમય જતાં આ સ્થળ ભારતીય સંસદના સભ્યો (સંસદસભ્યો) માટે વિરોધ પ્રદર્શન કરવા માટેનું એક પ્રતીકાત્મક સ્થળ બની ગયું છે.

== ઇતિહાસ ==
નવી દિલ્હીના 'સેન્ટ્રલ વિસ્ટા' પર ગાંધીજીની પ્રતિમા બનાવવાનો પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ ૧૯૬૮માં ઇન્ડિયા ગેટની પાછળ આવેલી છત્રી (કેનોપી) પરથી કિંગ જ્યોર્જ પંચમની પ્રતિમા હટાવ્યા બાદ મૂકવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vohra |first1=Pankaj |title=Not Gandhi's but Netaji statue under the canopy next to India Gate |url=https://thedailyguardian.com/not-gandhis-but-netaji-%EF%BB%BFstatue-under-the-canopy-next-to-india-gate/ |access-date=6 August 2022 |work=The Daily Guardian |date=22 January 2022}}&lt;/ref&gt; ૧૯૬૯માં સંસદમાં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે સરકારના ખર્ચે ઇન્ડિયા ગેટ નજીક આ પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવશે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alley |first1=Kelly D. |title=Gandhiji on the Central Vista: A Postcolonial Refiguring |journal=Modern Asian Studies |date=1997 |volume=31 |issue=4 |pages=967–994 |doi=10.1017/S0026749X00017224 |jstor=312851 |url=http://www.jstor.org/stable/312851 |access-date=6 August 2022 |issn=0026-749X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ૧૯૭૮માં, મોરારજી દેસાઈના નેતૃત્વવાળી સરકાર દ્વારા પ્રતિમા માટેના પ્રસ્તાવો મંગાવવામાં આવ્યા હતા. દેશભરના શિલ્પકારો પાસેથી બાર પ્રસ્તાવો (એન્ટ્રીઓ) મળ્યા હતા, જેમાંથી [[રામ વી. સુતાર|રામ સુતાર]]ની ડિઝાઇનની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alley |first1=Kelly D. |title=Gandhiji on the Central Vista: A Postcolonial Refiguring |journal=Modern Asian Studies |date=1997 |volume=31 |issue=4 |pages=967–994 |doi=10.1017/S0026749X00017224 |jstor=312851 |url=http://www.jstor.org/stable/312851 |access-date=6 August 2022 |issn=0026-749X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Location of Netaji's Statue Should Have Been Better Chosen |url=https://thewire.in/history/the-location-of-netajis-statue-should-have-been-better-chosen |access-date=6 August 2022 |work=The Wire}}&lt;/ref&gt; ૧૯૮૧માં, ઇન્ડિયા ગેટ નજીકની છત્રી નીચે ગાંધીજીની ધ્યાનસ્થ મુદ્રાવાળી પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાની ડિઝાઈન પર આગળ વધવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. જોકે, પ્રસ્તાવિત પ્રતિમા માટે ચબૂતરો તૈયાર કરવા અર્થે છત્રી હટાવવાના પ્રસ્તાવ સામે વાસ્તુશાત્રીઓ (આર્કિટેક્ટ્સ) અને વારસા સંરક્ષણવાદીઓના વિરોધ તથા સૌંદર્યલક્ષી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને આ યોજનાઓનો અમલ થઈ શક્યો ન હતો. ૧૯૮૯ સુધીમાં પ્રતિમા માટેનું પ્લાસ્ટર કાસ્ટિંગ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alley |first1=Kelly D. |title=Gandhiji on the Central Vista: A Postcolonial Refiguring |journal=Modern Asian Studies |date=1997 |volume=31 |issue=4 |pages=967–994 |doi=10.1017/S0026749X00017224 |jstor=312851 |url=http://www.jstor.org/stable/312851 |access-date=6 August 2022 |issn=0026-749X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ૧૯૯૩ સુધીમાં પ્રતિમા બનીને તૈયાર થઈ ગઈ હતી, પરંતુ તેને છત્રી નીચે મૂકવાના પ્રસ્તાવનો સંસદસભ્યોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Why PM Modi wasted no time in installing Netaji's statue |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/filling-the-vacuum-netaji-bose-statue-mahatma-gandhi-7747729/ |access-date=6 August 2022 |work=The Indian Express |date=30 January 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; આ મુદ્દો સંસદમાં જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો, જેમણે સરકાર પર ગાંધીજીને &quot;રસ્તાની વચ્ચે&quot; છોડી દેવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mathew |first1=Liz |title=Mahatma Gandhi's iconic statue, part of Parliament's identity, site of protest and veneration |url=https://indianexpress.com/article/explained/parliament-mahatma-gandhi-statue-7067386/ |access-date=6 August 2022 |work=The Indian Express |date=26 November 2020 |ref=Mathew |language=en}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ શહેરી વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા આ પ્રતિમા સંસદને ભેટ આપવામાં આવી હતી અને ૧૯૯૩માં ગાંધી જયંતિના દિવસે રાષ્ટ્રપતિ શંકર દયાલ શર્માના હસ્તે તેનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statues / Busts of National Leaders installed outside the Parliament House building |url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm |publisher=Lok Sabha, India |access-date=6 August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=PM Modi likely to lay foundation stone for new Parliament building in December |url=https://www.deccanherald.com/national/north-and-central/pm-modi-likely-to-lay-foundation-stone-for-new-parliament-building-in-december-919698.html |access-date=6 August 2022 |work=Deccan Herald |date=25 November 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== રચના ==
રામ સુતાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી આ પ્રતિમામાં ગાંધીજીને પલાંઠી વાળીને ધ્યાનમગ્ન અવસ્થામાં બેઠેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Story behind the statue of protest in Parliament |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/story-behind-the-statue-of-protest-in-parliament-7679570/ |access-date=6 August 2022 |work=The Indian Express |date=19 December 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; સંસદ ભવનના ગેટ નંબર ૧ નજીકનું આ સ્થાન એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું કે જેથી સંસદ ભવનમાંથી બહાર નીકળતા સાંસદોને શાંતિનો સંદેશ આપતી આ પ્રતિમાના દર્શન થાય. આ પ્રતિમા કાંસા (બ્રોન્ઝ)માંથી બનાવવામાં આવી છે અને તેની ઊંચાઈ ૧૬ ફૂટ (૪.૯ મીટર) છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=This Gandhi Jayanti, we follow trail of the Mahatma's statues in Delhi NCR |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/ahead-of-gandhi-jayanti-here-s-a-trail-of-the-mahatma-s-statues-in-the-capital/story-05TqaoT72tHScsB1SLmPiO.html |access-date=6 August 2022 |work=Hindustan Times |date=1 October 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Modi Likely To Lay Foundation Stone for New Parliament Building in December |url=https://thewire.in/government/modi-new-parliament-building |access-date=6 August 2022 |work=The Wire}}&lt;/ref&gt;  આ પ્રતિમામાં ગાંધીજીની બેઠેલી મુદ્રા તેમના પરંપરાગત નિરૂપણો કરતાં તદ્દન અલગ છે; તેમાં ગાંધીજીના મુખભાવની શાંતિ અને તેમના વ્યક્તિત્વની ગંભીરતા વિશેષ રીતે નોંધપાત્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Narayanan |first1=Nayantara |title=Two Indian sculptors have created most of the Gandhi statues around the world |url=https://scroll.in/article/674358/two-indian-sculptors-have-created-most-of-the-gandhi-statues-around-the-world |access-date=6 August 2022 |work=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ram Sutar and Mahatma Gandhi -the journey goes back to many decades |url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/plumage/ram-sutar-and-mahatma-gandhi-the-journey-goes-back-to-many-decades/ |access-date=6 August 2022 |work=Times of India |date=1 October 2020}}&lt;/ref&gt;

== વિરોધ પ્રદર્શનનું સ્થળ ==
આ પ્રતિમાનું સ્થળ સાંસદો, ખાસ કરીને વિપક્ષના સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવતાં વિરોધપ્રદર્શનો અને અનૌપચારિક પ્રેસ કોન્ફરન્સ માટેનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iconic Gandhi Statue at Parliament House to Be Moved During Construction of New Building |url=https://thewire.in/urban/parliament-building-mahatma-gandhi-statue-central-vista-project |access-date=6 August 2022 |work=The Wire}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=New Parliament building: Gandhi statue hurriedly shifted, move raises eyebrows |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/new-parliament-building-gandhi-statue-hurriedly-shifted-move-raises-eyebrows-101611170523492.html |access-date=6 August 2022 |work=Hindustan Times |date=21 January 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Protests or Religious Ceremonies Cannot Be Held in the Parliament House: Rajya Sabha Circular |url=https://thewire.in/government/protests-or-religious-ceremonies-cannot-be-held-in-the-parliament-house-rajya-sabha-circular |access-date=6 August 2022 |work=The Wire}}&lt;/ref&gt; ૨૦૦૫માં શાસક પક્ષનાં કેટલાંક સભ્યોએ વિપક્ષ દ્વારા સંસદમાં વારંવાર કરવામાં આવતા અવરોધો સામે આ સ્થળે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mathew |first1=Liz |title=Mahatma Gandhi's iconic statue, part of Parliament's identity, site of protest and veneration |url=https://indianexpress.com/article/explained/parliament-mahatma-gandhi-statue-7067386/ |access-date=6 August 2022 |work=The Indian Express |date=26 November 2020 |ref=Mathew |language=en}}&lt;/ref&gt; વર્ષ ૨૦૨૨માં લોકસભા સચિવાલય દ્વારા એક બુલેટિન બહાર પાડી ને સંસદસભ્યોને સંસદના પરિસરમાં કોઈપણ પ્રકારના દેખાવો, વિરોધ પ્રદર્શનો કે ધાર્મિક સમારોહ યોજવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ વિરોધપક્ષ 'તૃણમૂલ કોંગ્રેસ'ના સાંસદ મહુઆ મોઇત્રાએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે આ પ્રતિમાને જ સંસદ ભવનના પરિસરમાંથી હટાવી લેવી જોઈએ.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Why not just remove Gandhi's statue': TMC MP Mahua Moitra after Parliament says no dharna inside House |url=https://www.timesnownews.com/india/why-not-just-remove-gandhis-statue-tmc-mp-mahua-moitra-after-parliament-says-no-dharna-inside-house-article-92895796 |access-date=6 August 2022 |work=TimesNow |language=en}}&lt;/ref&gt;

== સ્થળાંતર ==
નવા સંસદ ભવનના નિર્માણ કાર્યના ભાગરૂપે આ પ્રતિમાને સંસદ ભવનના મુખ્ય દરવાજા નજીકના તેના મૂળ સ્થાનથી હટાવીને ગેટ નંબર ૩ નજીકના સ્થળે ખસેડવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Parliament work on, Gandhi statue moved temporarily |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/parliament-work-on-gandhi-statue-moved-temporarily-7155161/ |access-date=6 August 2022 |work=The Indian Express |date=21 January 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt; નવા સંસદ ભવનનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થયા બાદ, આ પ્રતિમાને સંસદ પરિસરમાં જ એક પ્રમુખ સ્થળે પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nath |first1=Damini |title=Gandhi statue to be shifted to temporary spot to make way for Parliament construction |url=https://www.thehindu.com/news/national/gandhi-statue-to-be-shifted-to-temporary-spot-to-make-way-for-parliament-construction/article33170685.ece |access-date=6 August 2022 |work=The Hindu |date=24 November 2020 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

== પ્રતિકૃતિઓ ==
[[File:Mahatma Gandhi Statue, Vidhana Soudha (02).jpg|thumb|right|મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા, વિધાનસભા (વિધાન સૌધા)]]

કર્ણાટકની વિધાનસભા (વિધાન સૌધા) ખાતે આવેલી ગાંધીજીની ૨૭ ફૂટ (૮.૨ મીટર) ઊંચી પ્રતિમા, જેનું અનાવરણ ૨૦૧૪માં કરવામાં આવ્યું હતું, તે સંસદ ભવનમાં આવેલી પ્રતિમાની પ્રતિકૃતિ છે. બેઠેલી મુદ્રામાં ગાંધીજીની વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા હોવાનો દાવો કરવામાં આવતી આ પ્રતિમાનું નિર્માણ પણ રામ સુતાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Prasad |first1=Shyam |title=Vidhana Soudha to get bronze Mahatma |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/vidhana-soudha-bronze-mahatma/articleshow/29214621.cms |access-date=6 August 2022 |work=Bangalore Mirror |issue=23 January 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tall Gandhi statue to grace Vidhana Soudha |url=https://www.deccanherald.com/content/428784/tall-gandhi-statue-grace-vidhana.html |access-date=6 August 2022 |work=Deccan Herald |date=2 September 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Showing peace on Gandhi's face was quite a task: Sculptor |url=https://www.deccanherald.com/content/433794/showing-peace-gandhis-face-quite.html |access-date=6 August 2022 |work=Deccan Herald |date=2 October 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{મહાત્મા ગાંધી}}
[[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]]</text>
      <sha1>l6ja3f2omgnhklw4b3va9bbccul344n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગાંધી મેદાન ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155332</id>
    <revision>
      <id>906080</id>
      <parentid>906040</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>ક્ષુલ્લક</comment>
      <origin>906080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6002" sha1="q3y52bjrz2ig9nucrme9i0zsd0ixo4c" xml:space="preserve">{{Infobox monument
| name           = મહાત્મા ગાંધી
| native_name    = 
| image          = New Gandhi statue Patna 01.JPG
| caption        = બે બાળકો સાથે સ્નેહપૂર્વક ઊભેલા મહાત્મા ગાંધી
| coordinates    = {{coord|25|37|7|N|85|8|33|E|region:IN|display=inline,title}}
| location       = ગાંધી મેદાન, પટના, બિહાર
| designer       = અનિલ સુતાર
| type           = પ્રતિમા
| material       = કાંસ્ય
| length         = 
| width          = 
| height         = {{cvt|22|m}}
| begin          = ૨૦૧૨
| complete       = ૨૦૧૩
| open           = ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩
| dedicated_to   = [[મહાત્મા ગાંધી]]
| pushpin_relief = 
| extra          = 
}}

'''ગાંધી મેદાન ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા''' એ બિહારના પટના ખાતે ગાંધી મેદાનસ્થિત રાષ્ટ્રપિતા [[મહાત્મા ગાંધી]]નું એક જાહેર સ્મારક છે. આ પ્રતિમા મહાત્મા ગાંધીની વિશ્વની સૌથી ઊંચી કાંસાની પ્રતિમા છે. ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩ના રોજ બિહારના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર દ્વારા તેનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે બિહાર સરકાર દ્વારા ₹૩૫ કરોડના ખર્ચે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. ગાંધીજીની બીજી સૌથી ઊંચી પ્રતિમા કર્ણાટકના ચિત્રદુર્ગ જિલ્લાના ચિત્રદુર્ગ તાલુકાના તુરુવાનુર ખાતે આવેલી છે.

== વિવરણ ==
આ પ્રતિમા તેના આધાર (પ્લેટફોર્મ) સહિત ૭૨ ફૂટ (૨૨ મીટર) ઊંચી છે અને કાંસામાંથી બનાવવામાં આવી છે. તેનું નિર્માણ રામ સુતારની કંપનિ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તે પટનામાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઈસ્કૂલની સામે, ઐતિહાસિક ગાંધી મેદાનના પશ્ચિમ છેડે આવેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1130916/jsp/bihar/story_17350028.jsp#.U4YlroGDkTA | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921010204/http://www.telegraphindia.com/1130916/jsp/bihar/story_17350028.jsp#.U4YlroGDkTA | url-status=dead | archive-date=21 September 2013 | title=Gandhi vs Gandhi: Two statues of the Father of the Nation are getting differential treatment in Patna. | publisher=The Telegraph (Calcutta), Patna | work=PIYUSH KUMAR TRIPATHI | date=13 September 2013 | access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; આ પ્રતિમામાં મહાત્મા ગાંધીને બે બાળકો સાથે સ્નેહપૂર્ણ મુદ્રામાં ઊભેલા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રતિમાનો આધાર ૨૪ ફૂટ (૭.૩ મીટર) ઊંચો છે, જેના પર ગાંધીજીના જીવનની ચાર મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ - ૧૯૩૦ની [[દાંડી સત્યાગ્રહ|દાંડી કૂચ]], ૧૯૪૨નું [[ભારત છોડો આંદોલન]], ૧૯૧૭નો [[ચંપારણ સત્યાગ્રહ]] અને ગાંધીજીના પ્રતીક તરીકે રેંટિયાની ચાર મોટી તક્તિઓ જડવામાં આવેલી છે જેના પર મોટા અક્ષરોમાં જે-તે ઘટનાનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ પણ અંકિત કરવામાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Mahatma-Gandhis-tallest-statue-unveiled/articleshow/18523016.cms |title=Mahatma Gandhi's tallest statue unveiled – The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=2013-02-16 |access-date=2014-05-28}}&lt;/ref&gt;

'રામસુતાર આર્ટસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ'નું સંચાલન  કરતા શિલ્પકાર અનિલ સુતારે જણાવ્યું હતું કે, &quot;હસમુખા ચહેરા સાથે ગાંધીજીને દર્શાવતી આ પ્રતિમા વિશ્વશાંતિનો સંદેશ ફેલાવશે અને અમીર-ગરીબ વચ્ચેની ખાઈને પૂરવા માટે સૌને પ્રેરણા આપશે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|author=PTI |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/worlds-tallest-gandhi-statue-unveiled-in-patna/article4418923.ece |title=World’s tallest Gandhi statue unveiled in Patna |publisher=The Hindu |date=2013-02-15 |access-date=2014-05-28}}&lt;/ref&gt;

== ચિત્રો ==
&lt;gallery&gt;
New Gandhi statue Patna 04.JPG
New Gandhi statue Patna 03.JPG
New Gandhi statue Patna 05.JPG
New Gandhi statue Patna 06.JPG
New Gandhi statue Patna 07.JPG
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{મહાત્મા ગાંધી}}

[[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]]</text>
      <sha1>q3y52bjrz2ig9nucrme9i0zsd0ixo4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155334</id>
    <revision>
      <id>906106</id>
      <parentid>906048</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>906106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="exhhe7rsanhz18ameh3hca2q3803407" xml:space="preserve">{{Infobox artwork
| title              = મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા
| Location           = 
| image              = File:Estatua de Mahatma Gandhi.jpg
| year               = {{start date|1993}}
| subject            = [[મહાત્મા ગાંધી]]
| city               = ચર્ચ સ્ટ્રીટ, પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ
| coordinates        = {{coord|-29.60202|30.378363|format=dms|type:landmark_region:ZA-KZN|display=title, inline}}
| pushpin_map        = ક્વાઝુલુ-નાતાલ
}}

'''પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા''' એ [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]ના પીટરમેરિટ્ઝબર્ગની ચર્ચ સ્ટ્રીટમાં આવેલી મહાત્મા ગાંધીની કાંસાની એક પ્રતિમા છે, જે ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના નેતા અને અહિંસક શાંતિવાદી એવા ગાંધીજીને યુવાન અવસ્થામાં દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gandhi Trail, Through Durban |website=South African History Online |url=https://www.sahistory.org.za/place/gandhi-trail-through-durban |access-date=28 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Msunduzi {{!}} Mahatma Gandhi &amp; Pmb |url=http://www.msunduzi.gov.za/site/mahatmagandhiandpietermaritzburg/index.html |access-date=28 March 2023 |website=msunduzi.gov.za}}&lt;/ref&gt;
પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ રેલ્વે સ્ટેશન પર ગાંધીજીને ટ્રેનમાંથી નીચે ફેંકી દેવાની ઘટનાને ૧૦૦ વર્ષ (શતાબ્દી) પૂર્ણ થવાના ઉપલક્ષમાં, ૧૯૯૩માં આર્કબિશપ ડેસમન્ડ ટુટુના હસ્તે આ પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gandhi Statue |url=http://www.roomsforafrica.com/attraction/attraction.jsp?id=108 |access-date=28 March 2023 |website=RoomsForAfrica}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{મહાત્મા ગાંધી}}
{{સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]]</text>
      <sha1>exhhe7rsanhz18ameh3hca2q3803407</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેર ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155335</id>
    <revision>
      <id>906081</id>
      <parentid>906052</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>ક્ષુલ્લક</comment>
      <origin>906081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13555" sha1="481i0lags75ay6upp3zbfr7lr7afrdr" xml:space="preserve">{{Infobox artwork
 | title             = મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા
 | image             = Statue of Mahatma Gandhi, Parliament Square wider view.jpg
 | image_upright     = 1
 | caption           = મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા (૨૦૧૫)
 | artist            = ફિલિપ જેક્સ્સન
 | year              = {{date and age|2015}}
 | completion_date   = &lt;!-- For a more specific date (post-1583): {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
 | type              = શિલ્પ
 | medium            = કાંસું
 | subject           = [[મહાત્મા ગાંધી]]
 | height_metric     = ૨૭૦
 | city              = [[લંડન]], {{postcode|SW|1}}&lt;br /&gt;યુનાઈટેડ કિંગડમ (યુ.કે.)
 | coordinates       = {{Coord|51.500570|-0.127241|region:GB-WSM_type:landmark|display=inline,title}}
 | mapframe          = yes
 | mapframe-zoom     = 15
 | owner             = 
 | website           = 
}}

'''પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેર ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાલ''' એ લંડનના વેસ્ટમિન્સ્ટર સ્થિત પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં આવેલી મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા છે, જે શિલ્પકાર ફિલિપ જેક્સનની કૃતિ છે.

== ઇતિહાસ ==
જુલાઈ ૨૦૧૪માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના નાણા મંત્રી (ચાન્સલર ઓફ ધ એક્સચેકર) જ્યોર્જ ઓસબોર્ને ભારતની મુલાકાત દરમિયાન જાહેરાત કરી હતી કે વેસ્ટમિન્સ્ટરના પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, &quot;મને આશા છે કે આ નવું સ્મારક બ્રિટનમાં તેમની સ્મૃતિ માટે એક કાયમી અને યોગ્ય શ્રદ્ધાંજલિ તેમજ ભારત સાથેની આપણી મિત્રતાનું કાયમી પ્રતીક બની રહેશે.&quot;&lt;ref name=skyannouced/&gt; તે જ સમયે એ પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું કે શિલ્પકાર ફિલિપ જેક્સનને આ પ્રતિમા તૈયાર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=skyannouced&gt;{{cite news|title=Gandhi Statue To Stand in Parliament Square|url=http://news.sky.com/story/1297240/gandhi-statue-to-stand-in-parliament-square|access-date=15 March 2015|publisher=Sky News|date=8 July 2014}}&lt;/ref&gt; તેમણે અગાઉ ક્વીન મધરની પ્રતિમા, આરએએફ (RAF) બોમ્બર કમાન્ડ મેમોરિયલ&lt;ref name=sky&gt;{{cite news|title=Mahatma Gandhi Statue Unveiled in London|url=http://news.sky.com/story/1444956/mahatma-gandhi-statue-unveiled-in-london|access-date=15 March 2015|publisher=Sky News|date=14 March 2015}}&lt;/ref&gt; અને બોબી મૂરની પ્રતિમાનું સર્જન કર્યું હતું.&lt;ref name=skyannouced/&gt; તે જ વર્ષે નવેમ્બરમાં વેસ્ટમિન્સ્ટર સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા આ માટેની આયોજન મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=revealed&gt;{{cite news|last1=Hope|first1=Christopher|title=Revealed: The design for the new £600,000 Gandhi statue in London's Parliament Square|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/11214113/Revealed-The-design-for-the-new-600000-Gandhi-statue-in-Londons-Parliament-Square.html|access-date=15 March 2015|work=The Daily Telegraph|date=9 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gandhi and 300 from gov uk.jpg|left|thumb|પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી તે પહેલાં વર્કશોપમાં રહેલી પ્રતિમા]]

આ પ્રતિમા માટેનું ભંડોળ જાહેર દાન અને પ્રાયોજકતા (સ્પોન્સરશિપ) દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=skyannouced/&gt; આ કાર્યમાં મેઘનાદ દેસાઈ (બેરોન દેસાઈ) દ્વારા સ્થપાયેલા 'ગાંધી સ્ટેચ્યુ મેમોરિયલ ટ્રસ્ટ' તેમજ સરકાર દ્વારા રચવામાં આવેલી એક વિશેષ સલાહકાર સમિતિનો સહયોગ મળ્યો હતો. આ સમિતિના અધ્યક્ષ સંસ્કૃતિ, મીડિયા અને રમતગમત બાબતોના કેબિનેટ મંત્રી સાજિદ જાવિદ હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=About Us|url=https://www.gandhistatue.org/about-us/|publisher=Gandhi Statue Memorial Trust|access-date=15 March 2015}}&lt;/ref&gt; જ્યારે આયોજનની મંજૂરી મળી ત્યાં સુધીમાં ટ્રસ્ટે ૧,૦૦,૦૦૦ પાઉન્ડ એકત્રિત કર્યા હતા; જોકે, વધુ ૫,૦૦,૦૦૦ પાઉન્ડની જરૂરિયાત હતી. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની લંડન મુલાકાત સાથે સુસંગત રહે તે હેતુથી ટ્રસ્ટે જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ સુધીમાં આ રકમ એકત્રિત કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું.&lt;ref name=revealed/&gt;

આ પ્રતિમાનું અનાવરણ ૧૪ માર્ચ ૨૦૧૫ના રોજ ભારતના નાણામંત્રી અરુણ જેટલીના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત ફર્યાના ગાંધીજીના આગમનની શતાબ્દીની સ્મૃતિમાં આ પ્રતિમા સમર્પિત કરવામાં આવી હતી; આ ઘટનાને સામાન્ય રીતે ભારતીય સ્વતંત્રતા માટેના તેમના પ્રયાસોની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. પ્રતિમાના અનાવરણ પ્રસંગે સંબોધન કરનારાઓમાં યુનાઇટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન ડેવિડ કેમેરન, ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતા [[અમિતાભ બચ્ચન]] અને ગાંધીજીના પૌત્ર [[ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી]]નો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=Independent/&gt;

જૂન ૨૦૨૦માં જ્યોર્જ ફ્લોયડના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા વિન્સ્ટન ચર્ચિલની પ્રતિમાની સાથે આ પ્રતિમાની પણ તોડફોડ કરવામાં આવી હતી. કોઈકે ગાંધીજીની પ્રતિમા પર &quot;રેસિસ્ટ&quot; (વંશવાદી) શબ્દ લખી દીધો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |title=35 cops injured in further London violence as Gandhi statue defaced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/uk/35-cops-injured-in-further-london-violence-as-gandhi-statue-defaced/articleshow/76269593.cms |work=The Times of India |date=9 June 2020}}&lt;/ref&gt;

== રચના ==
[[File:2015-12 Gandhi.jpg|thumb|left|પ્રતિમાની વિગત]]

આ પ્રતિમા ૯ ફૂટ (૨.૭ મીટર) ઊંચી છે અને કાંસામાંથી બનાવવામાં આવી છે.&lt;ref name=bbcnews&gt;{{cite news|title=Statue of Mahatma Gandhi unveiled in Parliament Square|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-31885895|access-date=15 March 2015|publisher=BBC News|date=14 March 2015}}&lt;/ref&gt; તે ૧૯૩૧માં વડાપ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડની કચેરીની બહાર ઊભેલા ગાંધીજીના એક ફોટોગ્રાફ પર આધારિત છે.&lt;ref name=Independent&gt;{{citation|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/gandhi-joins-churchill-statues-of-old-enemies-sidebyside-in-parliament-square-10108362.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/gandhi-joins-churchill-statues-of-old-enemies-sidebyside-in-parliament-square-10108362.html |archive-date=24 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Gandhi statue unveiled in Parliament Square – next to his old enemy Churchill|first=James|last=Dunn|date=14 March 2015|work=The Independent|access-date=15 March 2015}}&lt;/ref&gt; પ્રતિમા જે ચબૂતરા (પ્લિંથ) પર સ્થાપિત છે તે પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરની અન્ય પ્રતિમાઓની સરખામણીએ નીચો છે, જે 'ગાંધી સ્ટેચ્યુ મેમોરિયલ ટ્રસ્ટ' દ્વારા લેવાયેલો એક વિચારપૂર્વકનો નિર્ણય હતો.&lt;ref name=guardian&gt;{{cite news|last1=Johnson|first1=Chris|title=New Gandhi statue unveiled in London's Parliament Square|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/14/new-gandhi-statue-unveiled-in-londons-parliament-square|access-date=15 March 2015|work=The Guardian|date=14 March 2015}}&lt;/ref&gt;

તે પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં સ્થાપિત થનારી છેલ્લી પ્રતિમા તરીકે પ્રસ્તાવિત હતી.&lt;ref name=history&gt;{{cite web|title=Making history: the Gandhi statue, Parliament Square, London|url=https://www.gov.uk/government/speeches/making-history-the-gandhi-statue-parliament-square-london|publisher=Gov.uk|access-date=15 March 2015}}&lt;/ref&gt; ગાંધીજીની પ્રતિમાના આ સ્થાન પર સ્થાપન થવાને કારણે, ડેવલપર્સે બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરની પ્રસ્તાવિત પ્રતિમાનું સ્થાન બદલીને મિડલસેક્સ ગિલ્ડહોલ ખાતે સ્થિત યુનાઇટેડ કિંગડમની સુપ્રીમ કોર્ટ બહાર ખસેડવાની અપેક્ષા રાખી હતી.&lt;ref name=revealed/&gt;

પ્રતિમાના અનાવરણ સમયે, વિવેચકોએ પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં જ આવેલી સર વિન્સ્ટન ચર્ચિલની પ્રતિમાની નજીક ગાંધીજીની પ્રતિમા મૂકવા પાછળ રહેલી વિરોધાભાસી સ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. કોલકાતાના 'ધ ટેલિગ્રાફ' અખબારે નોંધ્યું હતું કે, &quot;પાર્લામેન્ટ સ્ક્વેરમાં હવે ગાંધી અને મંડેલા અનેક શ્વેત પુરુષોની સાથે ઊભા છે, તે હકીકત એ વાતનો પુરાવો છે કે જાતિવાદ અને સામ્રાજ્યવાદ અંગેના વિન્સ્ટન ચર્ચિલના વિચારોથી ઇંગ્લેન્ડ પોતે કેટલું દૂર નીકળી ગયું છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1150321/jsp/opinion/story_9863.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321091016/http://www.telegraphindia.com/1150321/jsp/opinion/story_9863.jsp|url-status=dead|archive-date=21 March 2015|title=Statues in a square – Churchill's obsession with Gandhi|work=The Telegraph (Kolkata)|last=Guha|first=Ramachandra|date=21 March 2015|access-date=25 March 2015}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{મહાત્મા ગાંધી}}

[[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમાઓ]]</text>
      <sha1>481i0lags75ay6upp3zbfr7lr7afrdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Optimom542</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155345</id>
    <revision>
      <id>906085</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="gq41r6djnu033blfxbz3jy40bp7t1qs" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Optimom542}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૯, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>gq41r6djnu033blfxbz3jy40bp7t1qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Mayursinh sindha</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155346</id>
    <revision>
      <id>906088</id>
      <timestamp>2026-10-05T15:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="g7hml5nkkj814od6y23059c2sbgdv9f" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Mayursinh sindha}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૬, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>g7hml5nkkj814od6y23059c2sbgdv9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Kushal goswami</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155348</id>
    <revision>
      <id>906095</id>
      <timestamp>2026-10-05T16:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="m777qr6giup8r97jeam9uzwz3pzmd5e" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Kushal goswami}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૨૮, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>m777qr6giup8r97jeam9uzwz3pzmd5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:ROHAN JAMBUCHA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155349</id>
    <revision>
      <id>906096</id>
      <timestamp>2026-10-05T17:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="jtwfs423rvbhyxkfptq30l31fpe93c3" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=ROHAN JAMBUCHA}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૦૧, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>jtwfs423rvbhyxkfptq30l31fpe93c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Bagada Ramesh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155350</id>
    <revision>
      <id>906097</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="hupjiscqu42pyxza4yqjn33ww9hlwkx" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Bagada Ramesh}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૩૯, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>hupjiscqu42pyxza4yqjn33ww9hlwkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Yashrajsinh Jhala</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155351</id>
    <revision>
      <id>906103</id>
      <timestamp>2026-10-06T04:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="rt5ybbw9ue79yr22jpvv09lkbqa7y95" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Yashrajsinh Jhala}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૩૮, ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>rt5ybbw9ue79yr22jpvv09lkbqa7y95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:KOMAL JAGDISH BHAI BHALEKAR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155352</id>
    <revision>
      <id>906105</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>906105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="2bo9ux6b77gb2gazkr6yh9gxnj3woga" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=KOMAL JAGDISH BHAI BHALEKAR}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૯, ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>2bo9ux6b77gb2gazkr6yh9gxnj3woga</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>