વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 774 906216 905797 2026-10-09T09:28:46Z MediaWiki message delivery 18151 /* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ નવો વિભાગ 906216 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૨૨:૪૪, ૨૭ મે ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|ચર્ચા]])</bdi> ૨૨:૪૧, ૨૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૮:૫૯, ૨૫ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration) અને પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions) હવે શરૂ થઈ ગયા છે == પ્રિય સમુદાય સભ્યો, અમને આનંદ છે કે WikiConference India 2026 માટે '''સ્વ-ભંડોળ નોંધણી (Self-Funded Registration)''' અને '''પ્રસ્તાવ આમંત્રણ (Call for Submissions)''' હવે શરૂ થઈ ગયા છે. WikiConference India 2026 નું આયોજન 4 થી 6 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કેરળના કોચીમાં થશે. આ પરિષદમાં ભારત અને દક્ષિણ એશિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી વિકિમીડિયન, સમુદાય નેતાઓ, ડેવલપર, સંશોધકો અને મુક્ત જ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો એકત્રિત થશે, જેથી તેઓ પરસ્પર જોડાઈ શકે, સહકાર આપી શકે અને પોતાના અનુભવ વહેંચી શકે. આ વર્ષની પરિષદની મુખ્ય થીમ છે: '''“જ્ઞાન કોમન્સનું પુનઃકલ્પન: વિકસતા વિકિમીડિયા પરિતંત્રમાં સમુદાય નેતૃત્વ”''' કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) ના વધતા પ્રભાવ અને જ્ઞાન નિર્માણની નવી પદ્ધતિઓ જેવા ઝડપી ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનો વચ્ચે, આ પરિષદ સમુદાય નેતૃત્વ, જ્ઞાન સમાનતા, પ્રાદેશિક ભાષાઓ, મુક્ત જ્ઞાન અને ભારત તથા દક્ષિણ એશિયામાં વિકિમીડિયાના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરું પાડશે. === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી === સ્વ-ભંડોળ નોંધણી માટેની અરજી હવે Pretix પર ખુલ્લી છે. '''નોંધણી ફોર્મ:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''વિગતો અને પાત્રતા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ === પ્રસ્તાવ આમંત્રણ હવે Eventyay પર ખુલ્લું છે. અમે વર્કશોપ, ચર્ચા સત્રો, પેનલ ચર્ચાઓ, પરસ્પર ક્રિયાત્મક સત્રો, લાઇટનિંગ ટોક્સ અને પોસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ માટે પ્રસ્તાવો આમંત્રિત કરીએ છીએ. તમે અનુભવી યોગદાનકર્તા હો કે નવા સમુદાય સભ્ય, તમારા વિચારો, અનુભવો અને શીખણો પરિષદના કાર્યક્રમને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે અને આંદોલનની મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. '''વિગતો અને માર્ગદર્શિકા:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''પ્રસ્તાવ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ:''' 15 જુલાઈ 2026 WikiConference India 2026 વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી, જેમાં ભાગીદારીની વિગતો, મહત્વપૂર્ણ તારીખો, પરિષદના અપડેટ્સ અને પ્રસ્તાવ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ સામેલ છે, તે માટે કૃપા કરીને સત્તાવાર જાહેરાત જુઓ. '''વિસ્તૃત જાહેરાત:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> અમે તમામ સમુદાય સભ્યોને નોંધણી કરવા, પોતાના પ્રસ્તાવો મોકલવા અને આ જાહેરાતને પોતાના સમુદાય અને નેટવર્કમાં શેર કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સાદર, '''WikiConference India 2026 આયોજન ટીમ''' [[સભ્ય:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Amrit Sufi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[સભ્ય:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gauri Guptaa|ચર્ચા]]) ૧૯:૨૯, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) ૧૭:૫૪, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[સભ્ય:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shadabgdg|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' </br> </br> Hello everyone, </br> </br> We hope you're doing well! </br> </br> The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_MediaWiki_Developers_User_Group Indic_MediaWiki_Developers_User_Group] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Community_Task_Force_2025 Indic_Community_Task_Force_2025] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: *The name of your Wikimedia community. *A primary and alternate community contact. *Telegram usernames of the nominated contacts. *A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. </br> This could include areas such as: *Editing or patrolling workflows that could be improved. *Gadgets, tools, or bots that your community needs. *Template or interface-related challenges. *Technical barriers faced by contributors. *Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: *Build a network of community contacts for future technical collaboration. *Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. *Plan focused technical support and community engagement activities. *Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. </br> Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! </br> '''Best wishes,''' </br> [[User:Kalli navya|Navya sri Kalli]] </br> ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[સભ્ય:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kuldeepburjbhalaike|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૫, ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) == “વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)” વિષય ઉપર લેખ બનાવવા અંગે સૂચન == નમસ્કાર, ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામે એક સ્વતંત્ર લેખ બનાવવાનો મને વિચાર છે. “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય ગુજરાતી અને સંસ્કૃતમાં વ્યાપક અર્થ છે, પરંતુ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ગુજરાતી ધાર્મિક સાહિત્યમાં, ખાસ કરીને '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''માં, તેનો ખૂબ વિશિષ્ટ અને વારંવાર ઉપયોગ થયો છે. આ ગ્રંથોમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ માત્ર “વિચાર”ના અર્થમાં નથી થતો, પરંતુ મન અને ઇન્દ્રિયોની દિશા અથવા પ્રવૃત્તિ તરીકે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૃત્તિ વિષયોમાં ફેલાય છે, વિષયમાંથી પાછી વળે છે, ભગવાનના સ્વરૂપમાં જોડાય છે, અખંડ રહે છે વગેરે પ્રકારના પ્રયોગો જોવા મળે છે. પ્રસ્તાવિત લેખમાં નીચેના વિષયોનો સમાવેશ કરવાનો વિચાર છે: “વૃત્તિ” શબ્દનો સામાન્ય શબ્દકોશીય અર્થ વચનામૃતમાં “વૃત્તિ”નો ઉપયોગ “અખંડ વૃત્તિ”ની સંકલ્પના વિષયોમાં ફેલાતી અને ભગવાનમાં એકત્ર થતી વૃત્તિ અંતર્દૃષ્ટિ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ સાથેનો સંબંધ વૃત્તિ અને વાસના વચ્ચેનો સંબંધ સ્વામીની વાતોમાં વૃત્તિનો વ્યવહારુ સાધનાત્મક ઉપયોગ વૃત્તિ અને “ચેતના” વચ્ચેનો અર્થભેદ વૃત્તિને સમજાવવા વચનામૃતમાં આપેલા પાણીના પ્રવાહ, અખંડ સેર વગેરે દૃષ્ટાંતો લેખ માટે મુખ્ય પ્રાથમિક સ્રોત તરીકે '''વચનામૃત''' અને '''સ્વામીની વાતો'''નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે જે તમામ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ને માનનારા વર્ગો માં માન્ય છે. સાથે ગુજરાતી શબ્દકોશો અને ઉપલબ્ધ સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક/દ્વિતીય સ્રોતો પણ ઉમેરવાનો પ્રયત્ન રહેશે, જેથી લેખ વિકિપીડિયાની તટસ્થતા અને નોંધપાત્રતાની નીતિ અનુસાર રહી શકે. “વૃત્તિ” નામે સીધો લેખ બનાવવાને બદલે '''“વૃત્તિ (સ્વામિનારાયણ પરંપરા)”''' નામ વધુ યોગ્ય લાગ્યું છે, કારણ કે “વૃત્તિ” શબ્દના યોગ, સંસ્કૃત અને સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં પણ અન્ય અર્થો છે. આ વિષય સ્વતંત્ર લેખ તરીકે યોગ્ય છે કે તેને બીજા કોઈ લેખના વિભાગ તરીકે રાખવો વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે સમુદાયના સભ્યોની સલાહ આવકાર્ય છે. જો સ્વતંત્ર લેખ યોગ્ય લાગે તો તૈયાર કરેલો મુસદ્દો પણ અહીં સમીક્ષા માટે મૂકી શકાય છે. આભાર. <!-- Template:Unsigned --><span class="autosigned" style="font-size:85%;">—&nbsp;આ [[વિકિપીડિયા:સહીઓ|સહી વગરની]] ટીપ્પણી [[User:Hd.gcet|Hd.gcet]] વડે ઉમેરાઇ હતી. ([[User talk:Hd.gcet#top|ચર્ચા]] • [[Special:Contributions/Hd.gcet|યોગદાનો]]) ૧૫:૫૧, ૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)</span> == વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત વિષયક કાર્યશાળા યોજવા બાબત == ગુજરાતી વિકિપીડિયા અને વિકિસ્ત્રોત પર નવા સભ્યોને જોડવા તેમજ વર્તમાન સભ્યોને વિવિધ પ્રકારના યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી '''વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત વિષયક કાર્યાશાળા''' યોજવા અંગે સમુદાયમાં ચર્ચા કરવા માટે આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવે છે. કાર્યશાળામાં મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો આવરી શકાય: - ગુજરાતી વિકિપીડિયાનો પરિચય અને તેમાં યોગદાન કરવાની રીત - નવા લેખોનું સર્જન, સંપાદન અને સુધારણા - વિશ્વસનીય સ્રોતો અને સંદર્ભોનો યોગ્ય ઉપયોગ - વિકિપીડિયાની નીતિઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પરિચય - વિકિસ્રોતનો પરિચય અને તેનો ઉપયોગ - પુસ્તકો/સાહિત્યનું ડિજિટાઇઝેશન, પ્રૂફરીડિંગ અને વિકિસ્રોત પર પ્રકાશન - વિકિસ્રોત અને વિકિપીડિયા વચ્ચેનો સંબંધ તથા બંને પ્રકલ્પોમાં પરસ્પર ઉપયોગી યોગદાન - Wikimedia Commons પરથી મુક્ત છબીઓનો ઉપયોગ અને યોગ્ય રીતે અપલોડ/વર્ગીકરણ - નવા સભ્યો માટે પ્રાયોગિક સંપાદન સત્ર કાર્યશાળાને માત્ર વ્યાખ્યાન પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે hands-on workshop તરીકે યોજવામાં આવે તો નવા સભ્યો પોતે લેખ સંપાદિત કરી શકે અથવા વિકિસ્રોત પર કોઈ પૃષ્ઠનું પ્રૂફરીડિંગ કરી શકે તે રીતે આયોજન કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, શિક્ષકો, સાહિત્યપ્રેમીઓ તથા નવા Wikimedia સભ્યોને ખાસ આમંત્રિત કરી શકાય. સમુદાયના સભ્યોના સૂચનો આમંત્રિત છે આ અંગે સભ્યોના સૂચનો આવકાર્ય છે: 1. શું આવી કાર્યશાળા યોજવી જોઈએ? :ઉ: ચોક્કસ યોજવી જોઈએ, વળી સમયાંતરે યોજતા રહેવું જોઈએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 2. કાર્યશાળાનો મુખ્ય વિષય/કેન્દ્રબિંદુ શું હોવો જોઈએ? :ઉ. આ કાર્યશાળામાં સંભવતઃ વિકિપીડીયા માટે તદ્દન નવા હોય એવા લોકો/વિદ્યાર્થીઓ જોડાવાની સંભાવના વધુ હોવાથી, કેન્દ્રબિંદુ તરીકે વિકિપીડિયા અને અન્ય પ્રકલ્પોની સમજ, વિકિપીડીયામાં શું કરી શકાય છે અને શું નથી કરી શકાતું, વગેરે જેવું પ્રારંભિક જ્ઞાન અને ઉપસ્થિત લોકો જાતે વિકિપીડિયામાં તત્ક્ષણ જોડાઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા અને ત્યાર બાદ ઓનલાઇન એડિટિંગ, આટલું હોવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 3. માત્ર વિકિપીડિયા, માત્ર વિકિસ્રોત કે બંને પ્રકલ્પોને સાથે રાખવા? :ઉ. અવશ્યપણે બન્ને પ્રકલ્પોને સાથે રાખી ને જ કાર્યશાળા કરીએ તો સારું.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 4. કાર્યશાળા ઑનલાઇન, ઑફલાઇન કે હાઇબ્રિડ સ્વરૂપે યોજવી? :ઉ. ઉપલબ્ધ સુવિધાના આધારે નક્કી કરી શકીએ, પરંતુ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઑફલાઇન રાખવી, જેથી લોકો સદેહે પ્રત્યક્ષ હાજર રહી શકે અને એક જ સ્થળે ઉપસ્થિત હોવાથી તેમનું ધ્યાન આપણે આપતા હોઈએ તે વિગતો પર વધુ હોય. જો સુવિધા હોય તો એને હાઇબ્રિડ સ્વરુપે યોજી શકીએ. --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 5. સંભવિત સ્થળ અને સમય અંગે સૂચનો. :ઉ. {{ping|Gazal world}}ના પ્રારંભિક પ્રસ્તાવ અનુસાર અમદાવાદ ખાતે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રાંગણમાં આ કાર્યશાળા યોજાય એવી ઑફલાઇન ચર્ચા થઈ હતી તેને વળગી રહીએ. એ સિવાયના કોઈ વિકલ્પો પણ હોય તો એની પણ મુલવણી કરી શકાય --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 6. કાર્યશાળામાં કયા અન્ય વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ? :ઉ. ભાર તો આપણે પ્રારંભિક યોગદાનોને જ આપીએ, પરંતુ એ ઉપરાંત વિકિપીડિયા પર સમયાંતરે યોજાતી સ્પર્ધાઓ, જેવીકે વિકિપીડિયા એશિયન મન્થ, વિકિ લવ્સ અર્થ/ફુડ/બર્ડ્સ/સાયન્સ, ફેમિનિઝમ એન્ડ ફોકલોર, વગેરે જેવી સ્પર્ધાઓને પણ આવરી શકીએ--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} 7. કાર્યશાળાના આયોજન, તાલીમ અને માર્ગદર્શન માટે કોણ-કોણ સભ્યો સહયોગ આપી શકે? :ઉ. હું બધી જ રીતે સહયોગી થવા તૈયાર છું--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} સભ્યોના સૂચનોના આધારે કાર્યશાળાનું સ્વરૂપ, વિષયવસ્તુ અને આયોજન અંગે આગળની ચર્ચા કરી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===સમર્થન=== <!--{{સમર્થન}} ઢાંચો ઉમેરી ને સમર્થન જાહેર કરી શકો છો, વધારાની ટિપ્પણી કરવાની છૂટ છે.--> # {{સમર્થન}} વિકિપીડિયા અને વિકિસ્રોત – બંને પ્રકલ્પોનો સમાવેશ કરતી ઓફલાઇન કાર્યશાળા... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૬, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} અને આયોજક તરીકે સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૮, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} આયોજનમાં સહભાગી બની ઘટતી મદદ કરવા તત્પર. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આવા પ્રકલ્પની જરૂરિયાત છે.—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૭:૦૦, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} આયોજન ખૂબ જરૂરી છે,--[[સભ્ય:સતિષચંદ્ર|સતિષચંદ્ર]] ([[સભ્યની ચર્ચા:સતિષચંદ્ર|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૨, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) # {{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૩૧, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} તાલીમ કાર્યશાળા વગેરેમાં પણ જે કંઈ મદદ કરી શકાય એમ હોય તે હું કરીશ. બધા પ્રકલ્પ માટે સંયુક્ત જ રાખશો. ઓફલાઇન આયોજન. સભ્યો પ્રકલ્પોમાં યોગદાન આપતા શીખી શકે તેના પર ભાર આપવો. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૫, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૪, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) #{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૦૫, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ===વિરોધ=== <!--{{વિરુદ્ધ}} ઢાંચો ઉમેરી ને વિરોધ દર્શાવી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તટસ્થ=== <!--{{તટસ્થ}} ઢાંચો ઉમેરી ને તમારો મત આપી શકો છો, એ માટે શક્ય હોય તો કારણ આપશો.--> # # ===તારણ અને આગળનું આયોજન=== ઉપરોક્ત મતદાનમાં બધા નવે નવ મત કાર્યશાળા યોજવાની તરફેણમાં જ પડ્યા છે અને વિરુદ્ધમાં એક પણ મત પડ્યો નથી જે આપણા સમુદાયની એકતા અને એક સરખી વિચારધારાનું પ્રદર્શન છે. હવે જ્યારે આપણે સૌ આ કાર્યશાળા યોજવાના મતમાં છીએ તો આગળ વધીએ? વિકિકોન્ફરન્સ ઇન્ડિયા ૨૦૨૬ દરમિયાન થયેલી ચર્ચા અનુસાર આપણે ઓક્ટોબર મહિનાના અંતમાં આ આયોજન કરવાનું વિચારતા હતા, જે હવે કદાચ સમયના અભાવે શક્ય બની શકે નહિં એવું બને. તો આપણે આ કાર્યશાળાનું આયોજન ક્યારે કરીશું એની એક કાચી તારિખ/મહિનો નક્કી કરીએ? -- [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૫૪, ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :મારા મતે ૧૫ નવેમ્બર એક યોગ્ય વિકલ્પ છે. દિવાળીના તહેવારો પૂરા થયા હશે અને નવા વર્ષનો માહોલ પણ હશે. જોકે, દિવાળી વેકેશન પછી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પરીક્ષાનો સમયગાળો હોય તો તેની એક તપાસ કરવાની રહે. અન્ય વિકલ્પ તરીકે ૧૩ ડિસેમ્બર (બીજો રવિવાર) વિચારી શકાય. અન્ય એક મહત્વનો મુદ્દો – નિશ્ચિત તારીખે કાર્યશાળા યોજવા માટે જરૂરી ભંડોળ મેળવવા માટે અરજી કરવાનો પૂર્વ ગાળો કેટલો હોય છે? :* વિકલ્પ ૧ - ૧૫ નવેમ્બર (જમા પાસું - એશિયન મહિના અંતર્ગત નવા સભ્યોને યોગદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય; ઉધાર પાસું - વેકેશન અને પરીક્ષા) :* વિકલ્પ ૨ - ૧૩ ડિસેમ્બર (જમા પાસું - ભંડોળ મેળવવા માટે પર્યાપ્ત સમય; ઉધાર પાસું - કાર્યશાળા યોજવા માટેનો ઉત્સાહ મંદ પડી શકે.) :મારા ઉપરોક્ત વિચારો આગળના આયોજન માટેનો એક કાચો મુસદ્દો છે. અન્ય સભ્યશ્રીઓ તારીખ સંબંધે પોતાનો મત અને અંગત અનુકૂળતાઓ રજૂ કરે પછી યોગ્ય નિષ્કર્ષ પર આવી શકાય. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૬, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::[[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project|ભંડોળની અરજી કરવાની આ રુપરેખા]] અનુસાર લાગે છે કે હાલમાં અરજીનો જે દોર ('''Round 3''') ચાલે છે તેમાં ૧ નવેમ્બર અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ છે અને તેના અંતર્ગત નિર્ણય આવતાં ડિસેમ્બરનો અંત આવી જાય, એટલે [[m:Community Resources and Partnerships/India Rapid Project#Timeline|સમયરેખા]]માં '''૧૫ જાનુઆરી ૨૦૨૭''' પછી કાર્યક્રમ યોજવા માટેનો આ દોર છે એમ સૂચવ્યું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૪૧, ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2026-09-23|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' * {{#time:l j xg Y|2026-09-23|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. * જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': * પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ૧૮:૨૮, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> :{{ping|Trizek (WMF)}}, Looks like the UTC to IST conversion has a slight error, 14:00 UTC should be 19:30 IST (as IST is 5 hours 30 min ahead of UTC) and not 20:30. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૨, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) ::Thank you for letting me know. We use [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|this centralized message]] and while we asked volunteer translators to review the new time, this is not guaranteed to be done. Perhaps you could help for the next time, by watching the page where the updates are made? This would be really nice! ::Regarding the message above, please edit it to have the right time on it: what really matters is that everyone gets the right information and the right time. I totally rely on you there! ::Thank you again, I really appreciate your help. [[સભ્ય:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Trizek (WMF)|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૧, ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) :::I could change and have changed, but wanted to highlight the issue as not sure whether the same has occured for other Indic languages as well. When I looked at the translation edits for this message, it looks like the edit was probably a vandalism attempt, as the temporary user manually (or by bot) changed the correct time to incorrect one, [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translations%3ATech%2FServer_switch%2F11%2Fgu&diff=29282467&oldid=24622807 see this revision diff]. May be worth reviewing/checking all the edits this temp user/ip address carried out [[m:Special:Contributions/~2025-62886-5]]. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૧૭, ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] ૨૦:૫૬, ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૪:૫૮, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> fpxkngaoqyqprzrg18u9lboa78piltv 0 5315 906207 905078 2026-10-09T03:29:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906207 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = મલપ્પુરમ જિલ્લો | other_name = | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo2a = Near Cherumb eco village.jpg | photo2b = Kerala Houseboat (191490747).jpeg | photo3a = Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg | photo3b = Nilambur teak forest 3740.JPG | photo4a = Chamravattam bridge kerala.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/>મંજેરી ટાઉન, પોન્નાની ખાતે બિયમ બેકવોટર તળાવ, નિલાંબુર ખાતે કોનોલીનો પ્લોટ, ચમરવટ્ટોમ રેગ્યુલેટર-કમ-બ્રિજ, વલ્લીકુન્નુ ખાતે કાદલુન્ડી નદીનું નદીમુખ, કારુવરકુંડુ }} | nickname = | image_map = India Kerala Malappuram district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]]માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|11.03|N|76.05|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ભારત | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = | established_title = જિલ્લાની રચના | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_date = {{start date and age|df=yes|1969|06|16}} | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = મલપ્પુરમ | founder = કેરળ સરકાર | parts_type = રેવેન્યુ વિભાગ | parts_style = para | p1 = {{collapsible list|title=તાલુકા (૭)| * એરનાડ * કોંડોટ્ટી * નિલંબુર * પેરિંથલમન્ના * પોન્નાની * તિરુર * તિરૂરંગાડી|}} | government_type = જિલ્લા વહીવટ | governing_body = | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = પી.કે.બશીર | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = ડૉ. વિનય ગોયલ (આઈએએસ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,554 | area_rank = ત્રીજો | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = ૨૫૯૪ | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> મુકુર્થી | elevation_min_m = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | population_total = ૪,૪૯૪,૯૯૮<ref name="mlpdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report - 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127040140/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=live}}</ref> | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = | population_density_km2 = ૧૨૬૫ | population_rank = પ્રથમ | population_demonym = | population_urban = ૪૪.૧૮ %<ref name="CensusMalappuram"/> | population_metro = ૧૭૨૯૫૨૨<ref name="CensusMalappuram"/> | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = {{nobold|લિંગ ગુણોત્તર (૨૦૧૧)}} | demographics1_info1 = ૧૦૯૮ [[female|♀]]/૧૦૦૦[[male|♂]]<ref name="CensusMalappuram">{{cite web |title=District Census Hand Book: Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658/download/2280/DH_2011_3205_PART_A_DCHB_MALAPPURAM.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> | leader_name2 = ચૈત્રા ટેરેસા જોન આઈપીએસ | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | demographics1_title2 = {{nobold|સાક્ષરતા (૨૦૧૧)}} | demographics1_info2 = ૯૩.૫૭ %<ref name="CensusMalappuram"/> | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = {{nobold|[[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]}} | registration_plate = '''KL-10''' [[મલપ્પુરમ]], <br/> '''KL-53''' પેરિંથલમન્ના, <br/> '''KL-54''' પોન્નાની, <br/> '''KL-55''' તિરુર,<br/> '''KL-65''' તિરુરંગાડી, <br/> '''KL-71''' નિલંબુર, <br/> '''KL-84''' કોંડોટ્ટી | website = {{URL|malappuram.nic.in}} | footnotes = | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૪૯<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=niti.gov.in|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525135510/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|url-status=live}}</ref> ({{color|Green| High}})}} · | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(2005)}} | parts = {{unbulleted list|પેરિન્થલમન્ના|તિરુર|}} }} '''મલપ્પુરમ જિલ્લો''' અથવા માલાપુરમ જિલ્લો [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://malappuram.nic.in/en/about-district/ |title=About Malappuram {{!}} Welcome to Malappuram {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/home/aboutMalappuram.htm |title=Malappuram District Panchayat |website=malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in |access-date=2026-08-08 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે ૭૦ કિલોમીટર (૪૩ માઇલ) લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. કેરળનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો આ જિલ્લો રાજ્યની કુલ વસ્તીના લગભગ ૧૩% લોકોનું ઘર છે. ૧૬ જૂન ૧૯૬૯ના રોજ રચાયેલો આ જિલ્લો આશરે ૩,૫૫૪ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૩૭૨ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો ત્રીજો સૌથી મોટો જિલ્લો છે. તે એક તરફ [[પશ્ચિમ ઘાટ]] અને બીજી તરફ અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લાને સાત તાલુકાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે: એરનાડ, કોંડોટ્ટી, નિલંબુર, પેરિંથલમન્ના, પોન્નાની, તિરુર અને તિરૂરંગાડી. મલપ્પુરમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[મલપ્પુરમ]] નગર ખાતે આવેલું છે. અહીં મલયાલમ સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકાના પ્રારંભિક ગલ્ફ બૂમ (તેલ સમૃદ્ધિ) દરમિયાન આ જિલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ખાસ કરીને ફારસી અખાતના અરબ દેશોમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. આથી, આ જિલ્લાનું અર્થતંત્ર મોટાપાયે પ્રવાસી મલયાલી સમુદાય દ્વારા મોકલવામાં આવતા નાણાં (રેમિટન્સ) પર નોંધપાત્ર રીતે નિર્ભર છે.<ref>{{Cite news|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=14 December 2019|title=Engaging Kerala's non-resident diaspora|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|access-date=9 September 2020|issn=0971-751X}}</ref> મલપ્પુરમ ભારતનો પ્રથમ ઈ-સાક્ષર (e-literate) તેમજ પ્રથમ સાયબર-સાક્ષર જિલ્લો હતો.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Log-on-to-Indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |website=The Times of India |title=The first E-literate district of India |date=18 August 2004 |access-date=3 July 2020 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |website=The Hindu |title=Malappuram set to become first cyber literate district |date=6 July 2018 |access-date=3 July 2020 |last1=Naha |first1=Abdul Latheef }}</ref> આ જિલ્લામાં ચાર મુખ્ય નદીઓ આવેલી છે: ભારથપ્પુઝા, ચાલિયાર, કડલુંડીપ્પુઝા અને તિરુર પુઝા, જેમાંથી પ્રથમ ત્રણ નદીઓ કેરળની પાંચ સૌથી લાંબી નદીઓમાં પણ સ્થાન ધરાવે છે. મલપ્પુરમ મહાનગર ક્ષેત્ર એ કોચી, કાલિકટ અને થ્રિસુર શહેરી વિસ્તારો પછી કેરળનું ચોથું સૌથી મોટું શહેરી સમૂહ છે અને ૧.૭ મિલિયન (૧૭ લાખ) ની કુલ વસ્તી સાથે ભારતમાં ૨૫મા ક્રમે આવે છે. ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાની ૪૪.૨% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં વસે છે.<ref name="census 2011">{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |title=The Malappuram Urban Agglomeration |access-date=25 June 2020 }}</ref> 'યુનિવર્સિટી ઓફ કાલિકટ' સહિત રાજ્યની ૪ યુનિવર્સિટીઓ ધરાવતું મલપ્પુરમ કેરળમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. આ જિલ્લામાં ૨ મહેસૂલી વિભાગ, ૭ તાલુકા, ૧૨ નગરપાલિકા (મ્યુનિસિપાલિટી), ૧૫ બ્લોક, ૯૪ ગ્રામ પંચાયત અને ૧૬ કેરળ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=":1">{{Cite web |title=India – Census of India 2011 – Kerala – Series 33 – Part XII A – District Census Handbook, Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658 |access-date=2023-05-05 |website=censusindia.gov.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-01-09 |title=Kerala: Malappuram tops list of world's fastest-growing urban areas |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/malappuram-tops-list-of-worlds-fastest-growing-urban-areas/articleshow/73163346.cms |access-date=2023-05-05 |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Census Bureau of India |date=2011 |title=Basic Population Figures of India, States, Districts, Sub-District and Town (With Ward), 2011. |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx |journal=Census of India}}</ref><ref>Basic Population Figures of India, States, Districts, Sub-District and Town (With Ward), Census 2011. ''Census of India 2011'' https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, મલપ્પુરમ વિદેશી અને ભારતીય સૈન્ય ટુકડીઓનું મુખ્યાલય બન્યું હતું. પાછળથી તે 'મલાબાર સ્પેશિયલ પોલીસ' (M.S.P) નું વડું મથક બન્યું, જે અગાઉ ૧૮૮૫માં રચાયેલા 'મલપ્પુરમ સ્પેશિયલ ફોર્સ' તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref>{{cite book |last1=C.A. |first1=Innes |title=Madras District Gazetteers: Malabar and Anjengo |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=371 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020 }}</ref><ref name="mal">{{Cite news|title=അമ്പതിന്റെ നിറവില്‍ മലപ്പുറം; മലപ്പുറത്തിന്റെ മാനവിക മഹാപൈതൃകം|trans-title=Malappuram at the turn of the century; Malappuram's great human heritage|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|last=Leelakrishnan|first=Alamkode|date=17 June 2019|access-date=21 February 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220928/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|url-status=dead}}</ref> આ બળ રાજ્યમાં સૌથી જૂની સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલીયન છે. વિશ્વનું સૌથી જૂનું સાગનું વાવેતર નિલંબુર ખાતે આવેલી ચાલિયાર ખીણમાં આવેલું છે. રાજ્યની સૌથી જૂની રેલ્વે લાઇન ૧૮૬૧માં તિરૂરથી ચાલિયમ સુધી નાખવામાં આવી હતી, જે તાનુર, પરપ્પનંગાડી અને વલ્લીકુન્નુમાંથી પસાર થતી હતી.<ref name="mpm">{{Cite news|title=ആ ചൂളംവിളി പിന്നെയും പിന്നെയും...|trans-title=That whistle again and again...|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|date=17 June 2019|access-date=19 December 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=7 મે 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507072201/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|url-status=dead}}</ref> રાજ્યની બીજી રેલ્વે લાઇન પણ તે જ વર્ષે તિરૂરથી તિરુનાવાયા થઈને કુટ્ટીપ્પુરમ સુધી નાખવામાં આવી હતી.<ref name="mnn">{{Cite book|title='Kerala Charitram|last=Shreedhara Menon|first=A|publisher=DC Books|year=2007|isbn=9788126415885|location=Kottayam|page=200|url=https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|access-date=22 April 2020}}</ref> સંસ્થાનવાદી યુગમાં નાખવામાં આવેલી નિલંબુર-શોરાનુર લાઇન ભારતના સૌથી ટૂંકા અને ચિત્રમય (સુંદર) શોર્ટ ગેજ રેલ્વે માર્ગોમાંથી એક છે. == નામકરણ અને વ્યુત્પત્તિ == [[File:Valamangalam Pulpetta (386717435).jpg|thumbnail|જિલ્લામાં એક લાક્ષણિક ડુંગરાળ ભૂપ્રદેશ (પુલપટ્ટા નજીક)]] [[File:Chaliyar Edavanna (251932360).jpg|thumbnail|એડવન્ના તરફ ચાલિયાર ટેકરીઓ]] 'મલપ્પુરમ' શબ્દનો મલયાલમ ભાષામાં અર્થ "ટેકરીની ઉપર" (Over the hill) થાય છે, જે આ જિલ્લાના વહીવટી મુખ્યાલય મલપ્પુરમની ભૌગોલિક સ્થિતિ પરથી ઉતરી આવ્યો છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=Malappuram, The Hill Top Town|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=Cultural counterpoint|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}</ref> જિલ્લાનો મધ્યભાગ [[પશ્ચિમ ઘાટ]]થી દૂર આવેલી અસંખ્ય નાની-મોટી ટેકરીઓ જેવી કે, અરિમ્બ્રા ટેકરીઓ, અમ્મિનીક્કાડન ટેકરીઓ, ઓરાકમ ટેકરી, ચેરિયમ ટેકરીઓ, પંડાલુર ટેકરીઓ અને ચેક્કુન્નુ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલો છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=Hilly areas of Malappuram|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}</ref> નાળિયેરના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા રેતાળ દરિયાકાંઠાના મેદાનો આ સામાન્ય પહાડી ભૂપ્રદેશથી અલગ પડે છે. == ભૂગોળ == [[File:Cherumb eco tourism village, Karuvarakundu India (3).JPG|left|thumb|alt=કરુવારકકુંડુનો પહાડી વિસ્તાર]] [[File:Puthuponnani (2).JPG|thumb|alt=A beach|પુથુપોન્નાની મુનામ્બમ બીચ]] ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, ઉત્તર-પૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લો, પૂર્વમાં નીલગિરીની ટેકરીઓ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં પાલક્કાડ જિલ્લો, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ત્રિશૂર જિલ્લો અને પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલા મલપ્પુરમનું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ ૩,૫૫૪ ચોરસ કિમી છે, જે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ રાજ્યમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ જિલ્લો રાજ્યના કુલ વિસ્તારનો ૯.૧૫ % હિસ્સો ધરાવે છે. ભૌગોલિક નકશા પર આ જિલ્લો ૭૫°E – ૭૭°E રેખાંશ અને ૧૦°N – ૧૨°N અક્ષાંશ વચ્ચે આવેલો છે. કેરળના અન્ય ભાગોની જેમ, મલપ્પુરમમાં પણ પશ્ચિમે અરબી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર (નીચાણવાળો પ્રદેશ), મધ્યમાં મધ્યભૂમિ (મિડલેન્ડ) અને પૂર્વમાં પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો પહાડી વિસ્તાર (હાઇલેન્ડ) આવેલો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, મલપ્પુરમના મધ્યભૂમિ વિસ્તારમાં પણ વ્યાપકપણે પહાડી વિસ્તારો જોવા મળે છે. નિલંબુર તાલુકા અને ઉટી તાલુકાની સરહદ પર આવેલું ૨,૫૫૪ મીટર ઊંચું 'મુકુરથી' શિખર મલપ્પુરમ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. તે દક્ષિણ ભારતનું પાંચમું સૌથી ઊંચું શિખર છે, તેમજ અનામુડી (૨,૬૯૬ મીટર) અને મીસાપુલીમાલા (૨,૬૫૧ મીટર) પછી કેરળનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. ઇડુક્કી જિલ્લાની બહાર કેરળનું આ સૌથી ઊંચું શિખર પણ છે. મલપ્પુરમ-પાલક્કાડ-નીલગિરી જિલ્લા સરહદ નજીક આવેલું ૨,૩૮૩ મીટર ઊંચું 'અંગિન્ડા' શિખર બીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે. મલપ્પુરમના નિલંબુર તાલુકા, વાયનાડ અને કોઝિકોડ જિલ્લાના થામારાસ્સેરી તાલુકા ત્રિ-ભેટા પર આવેલું ૨,૩૩૯ મીટર ઊંચું 'વાવુલ માલા' શિખર જિલ્લાનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે. === સરહદી તાલુકાઓ === * મલપ્પુરમ જિલ્લો ૫ જિલ્લાના નીચેના ૧૨ તાલુકાઓ સાથે પોતાની સરહદ વહેંચે છે: * વાયનાડ જિલ્લો: વાયથિરી તાલુકો * કોઝિકોડ જિલ્લો: કોઝિકોડ અને થામારાસ્સેરી તાલુકા * નીલગિરી જિલ્લો (તમિલનાડુ): પંડાલુર, ગુડાલુર, ઉટી અને કુંડાહ તાલુકા * પલક્કડ જિલ્લો: પટ્ટાંબી, ઓટ્ટપાલમ અને મન્નરક્કાડ તાલુકા * ત્રિશૂર જિલ્લો: ચાવક્કાડ અને કન્નમકુલમ તાલુકા === ભૂપ્રદેશ === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, માટી, આબોહવા અને કુદરતી વનસ્પતિના આધારે, જિલ્લાને ૫ પેટા-સૂક્ષ્મ પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.: * મલપ્પુરમ દરિયાકાંઠો * ઉંચા-નીચા ખાડાટેકરાવાળા મેદાનો * ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર * નિલંબુરના જંગલવાળા પહાડો * પેરિન્થલમન્નાના ઉંચા-નીચા ઉચ્ચપ્રદેશો [[File:Chaliyar - Areekode Bridge.jpg|left|thumb|અરીકોડ ખાતે ચાલિયાર નદીનો તટીય વિસ્તાર]] [[File:Map of Malappuram District (April 2021).svg|thumb|મલપ્પુરમ જિલ્લાનો નકશો]] મલપ્પુરમ દરિયાકિનારો ઉત્તરમાં વલ્લીક્કુન્નૂથી લઈને દક્ષિણમાં પેરુમ્બડપ્પુ સુધીના મલપ્પુરમના સમગ્ર તટીય વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તેની સીમાઓ ઉત્તરમાં કોઝિકોડ દરિયાકિનારા, પૂર્વમાં મલપ્પુરમના ઉબડખાબડ મેદાની વિસ્તાર, દક્ષિણમાં થ્રિસુર દરિયાકિનારા અને પશ્ચિમમાં લક્ષદ્વીપ સાગર સાથે જોડાયેલી છે. આ પ્રદેશમાંથી ચાલીયાર, કડાલુંડી, ભરતપુઝા, તિરુરપુઝા જેવી મુખ્ય નદીઓ, નહેરો અને પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) વહે છે. આ તટીય વિસ્તાર નારિયેળના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે. તટીય મેદાન પશ્ચિમ તરફ ખૂબ જ ધીમો ઢાળ ધરાવે છે.<ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages=21–22 |access-date=18 April 2020}}</ref> પોન્નાની, એડપ્પલ, તિરુર, વલંચેરી, કુટ્ટીપ્પુરમ, તાનુર, તિરુરંગાડી અને પરપ્પનંગાડી સહિતના મુખ્ય શહેરો આ પ્રદેશમાં આવેલા છે. આ પ્રદેશની મહત્તમ ઊંચાઈ તિરુર તાલુકાના કલ્પકંચેરી ગામમાં (૧૦૪ મીટર) આવેલી છે.<ref name="geographymalappuram"/> મલપ્પુરમનો ઉબડખાબડ મેદાની પ્રદેશ, જે દરિયાકિનારાને સમાંતર આવેલો છે, તે તેની સીમાઓ ઉત્તરમાં નાડાપુરમ-માવૂરના ઉબડખાબડ મેદાનો, પૂર્વમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન અને પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો, દક્ષિણમાં પટ્ટાંબી ઉબડખાબડ મેદાન અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ દરિયાકિનારા સાથે સીમાઓ બનાવે છે. કન્નમંગલમ ખાતે આવેલી નેનમિની ટેકરી (૪૭૮ મીટર) આ પ્રદેશનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે અને ઉત્તર ભાગમાં આવેલું વાઝાયૂર (૯૫ મીટર) સૌથી નીચું સ્થળ છે. અહીં કેટલીક ટેકરીઓ અને ઢોળાવો જોવા મળે છે.<ref name="geographymalappuram"/> [[File:Chekkunnu.jpg|thumb|એડાવાના ખાતે ચેકુન્નુ ટેકરીઓ]] ચાલિયાર નદી બેસિન તેની સીમાઓ ઉત્તર અને પૂર્વમાં નીલંબુર જંગલી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પેરિન્થલમન્ના ઊંચાણવાળા પ્રદેશો અને પૂર્વમાં મલપ્પુરમ ઊંચાણવાળા મેદાનો દ્વારા બનાવે છે. તે ચાલિયારના મધ્ય ભાગમાં આવે છે અને અલગ ટેકરીઓના સ્વરૂપમાં ઉતાર-ચઢાવ ધરાવે છે.<ref name="geographymalappuram"/> ચાલીયાર નદી બેસિન તેની સીમાઓ ઉત્તર અને પૂર્વમાં નીલાંબુરના જંગલવાળી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ મેદાન સાથે બનાવે છે. તે ચાલીયાર નદીના મધ્ય પ્રવાહ વિસ્તાર હેઠળ આવે છે અને અહીં છૂટાછવાયા ટેકરાઓ સ્વરૂપે ઉંચા-નીચા ઢોળાવો આવેલા છે.<ref name="geographymalappuram"/> નીલાંબુરના જંગલવાળી ટેકરીઓ, જેને સંસ્થાનવાદી (બ્રિટિશ) રેકોર્ડ્સમાં નીલાંબુર ખીણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે તેની સીમા ઉત્તરમાં કોઝિકોડ અને વાયનાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ, પૂર્વમાં તમિલનાડુ, દક્ષિણમાં મન્નારકાડ-પાલક્કાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ અને પશ્ચિમમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન સાથે બનાવે છે. તે પશ્ચિમ ઘાટનો એક ભાગ છે. અહીં સમુદ્ર સપાટીથી ૧૦૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા અનેક શિખરો આવેલા છે.<ref name="geographymalappuram"/> આ પ્રદેશની સૌથી વધુ ઊંચાઈ મુકુરુથી (૨૫૯૪ મીટર) ખાતે છે, જે કેરળ અને તમિલનાડુની સરહદ પર કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્યની પૂર્વમાં આવેલી છે. સૌથી નીચું સ્થળ મામ્પાડ (૧૧૫ મીટર) ખાતે આવેલું છે.<ref name="geographymalappuram"/> નીલાંબુરનો આ ટેકરીઓ વાળો જંગલ વિસ્તાર નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનો એક ભાગ છે. પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઉચ્ચ પ્રદેશો ઉત્તરમાં ચાલીયાર નદીના બેસિન, પૂર્વમાં મન્નારકાડ-પાલક્કાડના જંગલવાળી ટેકરીઓ, દક્ષિણમાં પાલક્કાડ ઘાટ અને પશ્ચિમમાં મલપ્પુરમ ઉબડખાબડ મેદાન સાથે સરહદ ધરાવે છે. અહીં ઘણી નાની છૂટીછવાયી ટેકરીઓ આવેલી છે, જેમાં કોડીકુથીમાલા પણ એક છે. કડાલુંડી નદી આ પ્રદેશમાંથી વહે છે. આ પ્રદેશની મહત્તમ ઊંચાઈ મક્કારાપરમ્બા ખાતે ૬૧૦ મીટર છે.<ref name="geographymalappuram"/> === દરિયા કિનારો === [[File:Light house in Ponnani.jpg|thumb|પોન્નાનીનું દીવાદાંડી]] કેરળના જિલ્લાઓમાં દરિયાકિનારાની લંબાઈની દ્રષ્ટિએ મલપ્પુરમ ૭૦ કિમી (રાજ્યના કુલ દરિયાકિનારાના ૧૧.૮૭%) ના દરિયાકિનારા સાથે પાંચમું સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx |website=kerenvis.nic.in |title=The coastal area of Malappuram |access-date=30 November 2019 }}</ref> મલપ્પુરમનો તટીય પટ્ટો ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો—તાનુર, પોન્નાની અને પરપ્પનંગાડી, તેમજ આઠ ગ્રામ પંચાયતો—વલ્લીક્કુન્નૂ, તેનાલુર, નિરામરુથુર, વેટ્ટમ, મંગલમ, પુરાથુર, વેલિયાંકૌડ અને પેરુમ્બડપ્પુમાં ફેલાયેલો છે. જિલ્લાના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા પોન્નાની, તાનુર, પરપ્પનંગાડી અને પદિંજરેક્કરા બીચ એ મુખ્ય મત્સ્યઉદ્યોગ કેન્દ્રો છે. જિલ્લાનો સમુદ્ર કિનારો સમુદ્રી સંપત્તિથી સમૃદ્ધ છે.<ref name="geographymalappuram" /> અગાઉ આરબ વેપારીઓનું મનપસંદ સ્થળ હોવા ઉપરાંત, પોન્નાની ઘણા મુસ્લિમ અધ્યાત્મિક નેતાઓ માટે પણ આકર્ષક સ્થળ હતું, જેમણે અહીં ઈસ્લામના પ્રચારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ બંદર શહેર "મલબારનું નાનું મક્કા" તેમજ "સોનાના સિક્કાઓનું શહેર" તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref name="pkd">{{cite book | author=M. K. Devassy | year=1965 | title=1961 Census Handbook- Palghat District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf | access-date=11 March 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html |website=nativeplanet.com |title=Ponnani, the Mecca of Malabar |date=24 October 2017 |access-date=19 April 2020}}</ref> ફેબ્રુઆરી/એપ્રિલ મહિના દરમિયાન અહીં હજારો પ્રવાસી પક્ષીઓ આવે છે. પોન્નાની પાસે બિય્યામ કાયલ આવેલું છે, જે જળરમતની સુવિધા ધરાવતો એક શાંત, હરિયાળીથી ઘેરાયેલો જળમાર્ગ છે. કનોલી કેનાલ પુથુપોન્નાની ખાતે અરબી સમુદ્રને મળે છે. તટીય શહેર તાનુર પ્રારંભિક મધ્યયુગીનકાળમાં વેટ્ટથુનાડ સામ્રાજ્યની રાજધાની હતું, અને તે કેરળદેશપુરમ મંદિર માટે જાણીતું છે. પરપ્પનંગાડી પ્રારંભિક મધ્યયુગીનકાળમાં પરપ્પનાડ સામ્રાજ્યના શાસક પરિવારોનું મુખ્ય મથક હતું. === નદીઓ === [[File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|thumbnail|ત્રિપરાંગોડ ખાતે ભરતપુઝા]] [[File:Kadalundi river, Malappuram.jpg|thumb|મલપ્પુરમ ખાતે કડાલુંડી નદી]] જિલ્લામાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓમાં ચાલીયાર, કડાલુંડી નદી, ભરતપુઝા અને તિરુર નદીનો સમાવેશ થાય છે. ચાલીયાર નદીની કુલ લંબાઈ લગભગ ૧૬૮ કિમી અને જળપ્લાવિત ક્ષેત્રફળ (કેચમેન્ટ એરિયા) ૨,૮૧૮ ચોરસ કિમી (૧,૦૮૮ ચોરસ માઈલ) છે. તે જિલ્લાના નીલાંબુર, મામ્પાડ, એડવન્ના, અરીકોડ અને વાઝક્કાડમાંથી પસાર થાય છે અને ત્યારબાદ કોઝિકોડ-મલપ્પુરમ જિલ્લાની સરહદ પર થઈને ચાલીયમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે. નીલાંબુર તાલુકાની ખીણમાં ચાલીયાર નદીની અનેક મોટી અને નાની સહાયક નદીઓ આવેલી છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ચાલીયારની સૌથી મોટી સહાયક નદી કરીમપુઝા, ભરતપુઝાની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક થુથાપુઝા, અને કડાલુંડી નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક ઓલીપુઝા પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે. કડાલુંડી નદી મેલાત્તુર, કીઝત્તુર, પાંડિક્કાડ, મંજેરી, મલપ્પુરમ, પાનાક્કાડ, પરપ્પુર, વેંગરા, તિરુરંગાડી, પરપ્પનંગાડી, વલ્લીક્કુન્નૂમાંથી પસાર થાય છે અને જિલ્લાની વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) સરહદ પર આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂના કડાલુંડી નગરમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે. તે ઓલીપ્પુઝા નદી અને વેલીયાર નદીના સંગમથી બને છે. કડાલુંડી નદી સાયલન્ટ વેલીની પશ્ચિમ સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]માંથી નીકળે છે અને આ જિલ્લામાંથી વહે છે. કીઝત્તુર ખાતે ઓલીપ્પુઝા અને વેલીયાર એકબીજામાં ભળીને કડાલુંડી નદીનું નિર્માણ કરે છે. કડાલુંડી નદી એરનાડ અને વલ્લુવાનાડ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. આ નદી ૧૩૦ કિમીની લંબાઈ ધરાવે છે, જેનું જળપ્લાવિત ક્ષેત્રફળ (કેચમેન્ટ એરિયા) ૧,૧૧૪ ચોરસ કિમી (૪૩૦ ચોરસ માઈલ) છે અને તેનો કુલ જળ પ્રવાહ (રન-ઓફ) ૨,૧૮૯ મિલિયન ક્યુબિક ફીટ છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> ભરતપુઝા નદીની કુલ લંબાઈ ૨૦૯ કિમી છે. મલપ્પુરમ-પલક્કડ જિલ્લા સરહદ પર તે તેની સહાયક નદી થુથાપુઝા તરીકે થુથા, એલમકુલમ, પુલામન્થોલેમાંથી વહે છે અને પલ્લીપ્પુરમ ખાતે મુખ્ય નદીને મળે છે. ત્યારબાદ કેટલાક પાડોશી જિલ્લાઓમાંથી વહીને થિરુવેગપ્પુરાથી ફરીથી આ જિલ્લામાં પ્રવેશ કરે છે અને કુટ્ટીપ્પુરમ પહોંચે છે. ભરતપુઝા પોન્નાની ખાતે અરબી સમુદ્રમાં વિલીન થાય છે. તિરુનાવાયા, કુટ્ટીપ્પુરમ, ત્રીપ્રંગોડ, ઇરિમબિલિયમ, થવાનુર અને પોન્નાની એ ભરતપુઝાના કિનારે આવેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ શહેરો છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> તિરુર નદી ૪૮ કિમી લાંબી છે. તે પોન્નાની નજીક પદિંજરેકારા ખાતે ભરતપુઝા સાથે ભળી જાય છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> આ મોટી નદીઓ ઉપરાંત, જિલ્લામાં 'પુરાપ્પરમ્બા નદી' નામની એક નાની નદી પણ છે, જે માત્ર ૮ કિમી લાંબી છે. તે કનોલી કેનાલ દ્વારા મુખ્ય નદીઓ સાથે જોડાયેલી છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river">{{cite web |title=Rivers in Malappuram district |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=23 November 2019 |website=malappuram.nic.in |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/ |url-status=live }}</ref> ઉપર વર્ણવેલી મુખ્ય નદીઓની અનેક મોટી અને નાની સહાયક નદીઓ તથા ઝરણાં પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે. {{Panorama |image = Kadalundi Kadavu Bridge.jpg |height = 175 |alt = વલ્લીકુન્નુ નદીના મુખ પાસે કડલુંડી નદીનું મનોહર દૃશ્ય |caption = વલ્લીકુન્નુ નદીના મુખ પાસે કડલુંડી નદીનું મનોહર દૃશ્ય, જ્યાં તે અરબી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે. }} અહીં ચાર મુખત્રિકોણ પ્રદેશો (નદીમુખ) આવેલા છે—પુરાથુર ખાતે પદિંજરેકારા અઝીમુખમ, જ્યાં ભરતપુઝા અને તિરુર નદીઓ એકબીજામાં ભળીને અરબી સમુદ્રને મળે છે; પુથુપોન્નાની ભૂશિર, જ્યાં કનોલી કેનાલ સમુદ્રમાં વહે છે; તાનુર ખાતે પુરાપુઝા અઝીમુખમ; અને જિલ્લાની વાયવ્ય સરહદે વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે આવેલું કડાલુંડી નગરમ અઝીમુખમ.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> બિય્યામ, વેલિયાંકૌડ, માનુર અને કોડિન્હી જેવા પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) તટીય તાલુકાઓમાં આવેલા છે.<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river"/> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન પોન્નાનીથી તિરુર રેલવે સ્ટેશન સુધી માલસામાનના પરિવહન માટે પોન્નાની કેનાલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. કોડક્કલ ખાતે આવેલી બેસલ મિશનના કર્મચારીઓ દ્વારા પોન્નાની કેનાલ વિશે આ પ્રમાણે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:<ref>{{Cite web |url=http://www.ineszupanov.com/ |title=Website of Ines Zupanov |access-date=13 September 2021 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427041408/http://www.ineszupanov.com/ |url-status=live }}</ref> === આબોહવા === [[File:Monsoon Clouds - Manjeri and Pandalloor hill.jpg|left|thumbnail|પંડાલુર ટેકરીઓ પર ચોમાસાના વાદળો]] [[File:Ottumpuram Beach.JPG|thumbnail|ઓટ્ટુમ્પુરમ બીચ, તાનુર.]] જિલ્લાનું તાપમાન સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન લગભગ સ્થિર રહે છે. અહીં ઉષ્ણકટિબંધીય (ટ્રોપિકલ) આબોહવા છે. ટૂંકી શુષ્ક ઋતુ સાથે વર્ષના મોટાભાગના મહિનાઓમાં અહીં નોંધપાત્ર વરસાદ પડે છે. કોપન અને ગીગર (Köppen and Geiger) વર્ગીકરણ અનુસાર, આ આબોહવાને 'Am' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. મલપ્પુરમમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન ૨૭.૩ °C છે. એક વર્ષમાં, સરેરાશ વરસાદ ૨,૯૫૨ મિલીમીટર (૧૧૬.૨ ઇંચ) થાય છે. ઉનાળો સામાન્ય રીતે માર્ચથી મે સુધી રહે છે; ચોમાસું જૂનમાં શરૂ થાય છે અને સપ્ટેમ્બરમાં સમાપ્ત થાય છે. મલપ્પુરમમાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) એમ બંને ચોમાસાનો વરસાદ થાય છે. શિયાળાની ઋતુ ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી હોય છે.<ref name="MSN">{{Cite web| url = http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| title = MSN Weather| access-date = 29 November 2019| archive-date = 9 ઑક્ટોબર 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091009070528/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx| url-status = dead}}</ref> <span class="anchor" id="Climate chart"></span> <div style="width:75%;"> {{Weather box | location = મલ્લપુરમ | width = 90% <!-- Width parameter for wikitable, default width=90%. Leave blank for wikitable with no width defined. Set width=auto to fit the table in the next available space automatically. --> | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 32.0 | Feb high C = 32.9 | Mar high C = 34.0 | Apr high C = 33.8 | May high C = 32.7 | Jun high C = 29.3 | Jul high C = 28.1 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 29.7 | Oct high C = 30.3 | Nov high C = 31.1 | Dec high C = 31.4 | year high C = 34.0 | Jan low C = 21.8 | Feb low C = 22.8 | Mar low C = 24.4 | Apr low C = 25.4 | May low C = 25.1 | Jun low C = 23.5 | Jul low C = 22.8 | Aug low C = 23.3 | Sep low C = 23.3 | Oct low C = 23.4 | Nov low C = 23.1 | Dec low C = 21.9 | year low C = 21.8 | Jan precipitation mm = 1 | Feb precipitation mm = 9 | Mar precipitation mm = 16 | Apr precipitation mm = 101 | May precipitation mm = 253 | Jun precipitation mm = 666 | Jul precipitation mm = 830 | Aug precipitation mm = 398 | Sep precipitation mm = 233 | Oct precipitation mm = 281 | Nov precipitation mm = 140 | Dec precipitation mm = 24 | year precipitation mm = 2952 | source =<ref>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |website = en.climate-data.org |title = Climate of Malappuram |access-date = 30 November 2019}}</ref> | date = November 2019 }} </div> == વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ == {{multiple image|align=left|direction = vertical|caption_align=left | image1 = Nilambur Teak Garden.jpg |caption1= સાગનું સંગ્રહાલય (ટિક મ્યુઝિયમ)| image2 = Green Vallikkunnu.jpg|caption2= વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે લીલા મેન્ગ્રોવ| image3 = Beeyam Kayal River near Athani.jpg |caption3 = પોન્નાની કોલે વેટલેન્ડ્સ, એડપ્પલ }} જિલ્લામાં વિવિધ પ્રકારની વન્યજીવ સૃષ્ટિ આવેલી છે અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી અનેક નાની ટેકરીઓ, જંગલો, નદીઓ અને ઝરણાં, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) તેમજ ડાંગર, સોપારી, કાજુ, મરી, આદુ, કઠોળ, નારિયેળ, કેળાં, સાબુદાણા/કસાવો (ટેપિયોકા), ચા અને રબરના વાવેતરો આવેલા છે. નીલાંબુર ખાતે વિશ્વનો સૌથી જૂનો સાગનો વાવેતર વિસ્તાર 'કોનોલીઝ પ્લોટ' આવેલો છે. નીલાંબુર તેના સાગ મ્યુઝિયમ માટે પણ જાણીતું છે. નીલાંબુર સાગના વાવેતરો નજીક વાંસના વૃક્ષો વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સાગ મ્યુઝિયમ સાથે એક જૈવ સંસાધન કુદરતી પાર્ક જોડાયેલો છે. મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીના જૂના વહીવટી રેકોર્ડમાં નોંધાયેલ છે કે તત્કાલીન મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં સરકારની માલિકીનું સૌથી નોંધપાત્ર વાવેતર નીલાંબુર ખાતે ૧૮૪૪માં રોપવામાં આવેલું સાગનું વાવેતર હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=9 June 2021 |archive-date=9 જૂન 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |url-status=dead }}</ref> જિલ્લાના કુલ ૩,૫૫૪ ચોરસ કિમી ક્ષેત્રફળમાંથી ૧,૦૩૪ ચોરસ કિમી (૩૯૯ ચોરસ માઈલ) (૨૯%) વિસ્તાર જંગલ ક્ષેત્ર ધરાવે છે. તે વધુ ગીચ કે ઓછું ગીચ હોઈ શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=Forest area of Malappuram |access-date=2026-08-11 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead }}</ref> જિલ્લાના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં ૭૫૮.૮૭ ચોરસ કિમી (૨૯૩.૦૦ ચોરસ માઈલ) નો વિશાળ જંગલ વિસ્તાર આવેલો છે. આમાંથી ૩૨૫.૩૩ ચોરસ કિમી (૧૨૫.૬૧ ચોરસ માઈલ) અનામત (આરક્ષિત) જંગલો છે અને બાકીનો નિહિત જંગલ (વેસ્ટેડ ફોરેસ્ટ) નો વિસ્તાર છે. આમાંથી ૮૦% પાનખર જંગલો છે જ્યારે બાકીના સદાબહાર જંગલો છે. આ જંગલ વિસ્તાર મુખ્યત્વે નીલાંબુર ઉપજિલ્લા (તાલુકા) માં કેન્દ્રિત છે, જે વાયનાડના પહાડી જિલ્લા, પશ્ચિમ ઘાટ અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારો (નીલગિરી) સાથે પોતાની સરહદ વહેંચે છે. નીલાંબુર જંગલ વિસ્તારમાં સાગ, સીસમ (રોઝવુડ) અને મહાગોની જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે. જંગલમાં વાંસની ટેકરીઓ વ્યાપક પ્રમાણમાં આવેલી છે. જિલ્લામાં આવેલું કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્ય રાજ્યનું સૌથી મોટું વન્યજીવ અભયારણ્ય છે.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece |website=The Hindu |title=The Karimpuzha Wildlife Sanctuary |access-date=5 July 2020 |date=3 July 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/ |website=touristinindia.com |title=The largest wildlife sanctuary of Kerala |date=19 February 2018 |access-date=5 July 2020 }}</ref> ન્યૂ અમરમ્બલમ આરક્ષિત જંગલ, જે કરીમપુઝા વન્યજીવ અભયારણ્યનો જ એક ભાગ છે, તે વિવિધ પ્રકારની પ્રાણીસૃષ્ટિ ધરાવે છે. જંગલોમાં હાથી, હરણ, વાઘ, વાંદરા, રીંછ, ભૂંડ, સસલા, પક્ષીઓ અને સરીસૃપો સહિતના વિવિધ પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. અહીંથી મધ, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને મસાલા જેવી જંગલ પેદાશો પણ એકત્રિત કરવામાં આવે છે. નીલાંબુર ખીણમાં નેડુમકાયમ વર્ષા જંગલ પણ આવેલું છે. આ જંગલોનું રક્ષણ બે વિભાગો દ્વારા કરવામાં આવે છે - નીલાંબુર ઉત્તર અને નીલાંબુર દક્ષિણ. કેરળ ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (KFRI) નું એક ઉપકેન્દ્ર પણ નીલાંબુર ખાતે આવેલું છે. જિલ્લાના તટીય અને આંતરદેશિય (ઈનલેન્ડ) વિસ્તારોમાં જોવા મળતી માછલીઓની મુખ્ય જાતોમાં ઝીંગા (Prawn), ઓઇલ સરડીન, સિલ્વર બેલી, શાર્ક, કેટફિશ, મેકરેલ (બંગડા), સ્કેટ, ચેમ્બા, સોલ ફિશ, સીર ફિશ (સુરમાઈ) અને રિબનફિશનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="geographymalappuram"/> નીલાંબુર સાગ એ પોતાની ભૌગોલિક ઓળખ (GI Tag) મેળવનારી દેશની પ્રથમ જંગલ પેદાશ છે.<ref>{{Cite news|title=First for forest produce, GI tag for Nilambur teak|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|last=T Ramavarman|date=1 January 2018|access-date=30 October 2020|work=The Times of India}}</ref> તિરુરમાં મળી આવતા પાનનો એક પ્રકાર તિરુર વેટ્ટિલા પણ ભૌગોલિક ઓળખ (GI Tag) પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece |website=The Hindu |title=Tirur Vettila gets GI tag |date=21 August 2019 |access-date=19 April 2020 |last1=Muringatheri |first1=Mini }}</ref> જિલ્લાના તટીય વિસ્તારમાં આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂ ખાતે લગભગ ૫૦ એકરમાં ફેલાયેલું મેન્ગ્રોવનું જંગલ આવેલું છે. અન્ય તટીય વિસ્તારોમાં પણ મેન્ગ્રોવ વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. કડાલુંડી પક્ષી અભયારણ્ય આ જિલ્લાની વલ્લીક્કુન્નૂ ગ્રામ પંચાયતમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web |title=Flora and fauna of Malappuram |url=https://malappuram.nic.in/about-district/ |access-date=24 November 2019 |website=malappuram.nic.in }}</ref> કડાલુંડી-વલ્લીક્કુન્નૂ કમ્યુનિટી રિઝર્વ એ કેરળનું પ્રથમ કમ્યુનિટી રિઝર્વ છે, જેને હવે ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=onmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archive-date=25 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૧૦માં પુરાથુર ખાતે આવેલા પદિંજરેકારા મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (એસ્ટ્યુઅરી - નદીમુખ) માં પક્ષી અભયારણ્ય બનાવવાની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |last1=Sudhi |first1=K. S. |title=Birds get 12 more havens in State |url=https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/ |access-date=7 April 2021 |work=The Hindu |date=15 March 2010}}</ref> તિરુનાવાયા તેના કમળના ખેતરો માટે જાણીતું છે.<ref>{{Cite news|title=Lotus fields of Tirunavaya|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|last=Anupama Mili|date=4 September 2018|access-date=26 July 2020|work=Malayala Manorama|archive-date=26 જુલાઈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726065643/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|url-status=dead}}</ref> == વહીવટ == === મહેસૂલી વહીવટ === જિલ્લા વહીવટીતંત્રનું મુખ્ય મથક (કલેક્ટર કચેરી) મલપ્પુરમના અપહિલ ખાતે આવેલું છે. જિલ્લાના સમગ્ર વહીવટના વડા 'જિલ્લા કલેક્ટર' છે. તેઓ સામાન્ય બાબતો, જમીન સંપાદન, મહેસૂલી વસૂલાત (રેવેન્યુ રિકવરી), જમીન સુધારણા અને ચૂંટણીઓ જેવી મુખ્ય ક્ષેત્રીય જવાબદારીઓ સંભાળતા પાંચ ડેપ્યુટી કલેક્ટરો દ્વારા સહાય કરવામાં આવે છે. ડેપ્યુટી કલેક્ટર (સામાન્ય) ની વહીવટી શ્રેણી ધરાવતા એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ (ADM) તમામ પ્રકારની વહીવટી પ્રવૃત્તિઓમાં જિલ્લા કલેક્ટરને મદદ પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/collectrate/|title=Collectorate Malappuram|access-date=3 October 2020|website=Official website of Malappuram district|archive-date=25 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025100613/https://malappuram.nic.in/collectrate/|url-status=live}}</ref> મલપ્પુરમ મહેસૂલી જિલ્લાને બે મુખ્ય વહીવટી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે—તિરુર અને પેરિન્થલમન્ના. વહીવટી સરળતા માટે આ સમગ્ર જિલ્લાને ૧૩૮ મહેસૂલી ગામોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે, જે મળીને ૭ તાલુકાઓ (ઉપજિલ્લાઓ) ની રચના કરે છે.<ref>{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/tehsil/ |website = malappuram.nic.in |title = Talukas in Malappuram district|access-date = 23 November 2019 }}</ref><ref name="admn_mpm">{{cite web | title= Administrative divisions of Malappuram district | url= https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | access-date= 23 November 2019 | website= malappuram.nic.in}}</ref> ==== મહેસૂલ વિભાગો ==== જિલ્લામાં બે મહેસૂલ વિભાગો છે: પેરિન્થલમન્ના અને તિરુર. પોન્નાની, તિરુર, તિરુરંગદી અને કોન્ડોટ્ટી ઉપજિલ્લાઓ તિરુર મહેસૂલ વિભાગમાં સમાવવામાં આવ્યા છે જ્યારે બાકીના નીલમ્બુર, એરાનાડ અને પેરિન્થલમન્ના ભેગા થઈને પેરિન્થલમન્ના મહેસૂલ વિભાગ બનાવે છે. મહેસૂલ વિભાગીય કાર્યાલયનું નેતૃત્વ મહેસૂલ વિભાગીય અધિકારી / સબ કલેક્ટર (RDO) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે મહેસૂલ વિભાગના સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ પણ હોય છે. મહેસૂલ વિભાગીય કાર્યાલયો અનુક્રમે તિરુર અને પેરિન્થલમન્ના ખાતે છે. ==== તાલુકા ==== તાલુકો (પેટા-જિલ્લો) એ જિલ્લાની અંદર એક વહીવટી વિભાગ છે. મલપ્પુરમ જિલ્લામાં ૭ તાલુકા છે, અને દરેક તાલુકનું નેતૃત્વ તહસીલદાર દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે જમીન મહેસૂલ વહીવટ અને કાર્યકારી મેજિસ્ટ્રેટ કાર્યો માટે જવાબદાર છે. નીલમ્બુર કેરળનો સૌથી મોટો પેટાજિલ્લો (તાલુકો) છે. પોન્નાની, તિરુર અને તિરુરંગદી પેટાજિલ્લા દરિયાકાંઠાના પ્રદેશમાં આવેલા છે. પેરિન્થલમન્ના, એરનાડ અને કોન્ડોટ્ટી મધ્યપ્રદેશમાં આવેલા છે જ્યારે નીલમ્બુર પેટાજિલ્લો ઉચ્ચ શ્રેણી પર આવેલો છે. જિલ્લા-સ્તરીય વહીવટનું સંકલન કરવા માટે મલપ્પુરમ ખાતે સિવિલ સ્ટેશન ઉપરાંત, તાલુકા-સ્તરીય વહીવટી પ્રવૃત્તિઓનું સંકલન કરવા માટે મંજેરી, નીલમ્બુર, પેરિન્થલમન્ના, તિરુરંગદી, તનુર, તિરુર, કુટ્ટીપુરમ અને પોન્નાની ખાતે મિનિ-સિવિલ સ્ટેશનો છે.<ref>{{cite web | url=https://malappuram.nic.in/en/tehsil/#:~:text=For%20administrative%20purpose%20the%20district,office%20is%20headed%20by%20Tahsildar | title=Tehsils / Taluks &#124; Welcome to Malappuram &#124; India }}</ref> [[File:Subdistricts of Malappuram (August 2020).svg|thumb|left|મલપ્પુરમમાં તાલુકા]] {| align="left" class="toccolours" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- bgcolor="#cccccc" valign="top" !પેટાજિલ્લો<br/>(''તાલુકા'') !વિસ્તાર<br/>(in km²) !કુલ વસ્તી<br/>(૨૦૧૧) !ગામડાં !શહેરીકરણ<br/>(૨૦૧૧) |- | પોન્નાઈ || 200 || 379,798 || 11 || 57.36% |- | તિરુર || 448 || 928,672 || 30 || 48.73% |- | તિરુરંગડી || 290* || 631,906 || 17 || 90.40% |- | કોન્ડોટ્ટી || 258* || 410,577 || 12 || 43.10% |- | ઍરનાડ || 491* || 581,512 || 23 || 37.93% |- | પેરિન્થલમન્ના || 506 || 606,396 || 24 || 21.73% |- | નિલામ્બુર || 1,343 || 574,059 || 21 || 8.08% |- | style="font-size: 80%" colspan=5 bgcolor="#cceeff" align="center"| Sources: 2011 Census of India,<ref name="demomalapuram">{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= Taluk-wise demography of Malappuram |access-date=19 April 2020 |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |pages= 161–193 }}</ref><ref name = Villages_Malappuram>{{cite web |title=Villages in Malappuram |url = https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |website = malappuram.nic.in |access-date=25 November 2019 }}</ref> |} ==== મહેસૂલ ગામો ==== મહેસૂલ ગામો એ તાલુકાઓનો પેટાવિભાગ છે, અને જિલ્લાના મહેસૂલ વહીવટની સૌથી નીચી સંસ્થા છે. દરેક તાલુકામાં તેના અધિકારક્ષેત્રમાં અનેક ગામો હોય છે. મલપ્પુરમ જિલ્લામાં ૧૩૮ મહેસૂલ ગામો છે. જમીન મહેસૂલ બાબતો માટે મહેસૂલ ગામોને વધુ ડિસોમમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. {{clear}} === જિલ્લા આયોજન સમિતિ === મલપ્પુરમની જિલ્લા આયોજન સમિતિમાં નગરપાલિકાઓના બે સભ્યો, જિલ્લા પંચાયતના ૧૦ સભ્યો અને એક પંચાયત દ્વારા નિયુક્ત સભ્ય ઉપરાંત એક અધ્યક્ષ અને એક સચિવનો સમાવેશ થાય છે. અધ્યક્ષ પદ જિલ્લા પંચાયતના પદાધિકારી અને સચિવ પદ જિલ્લા કલેક્ટર માટે અનામત છે.<ref>{{Cite web|url=http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|title=District Planning Committee, Malappuram|access-date=7 November 2020|website=SEC Kerala}}</ref> === ન્યાયતંત્ર === [[File:Perinthalmanna Munsif Court.png|thumbnail|પેરિન્થલમન્ના ખાતે એક કોર્ટ સંકુલ.]] જિલ્લાનું ન્યાયિક મુખ્યાલય મંજેરી ખાતે છે. મંજેરી ન્યાયિક જિલ્લા હેઠળ ૨૪ અદાલતો કાર્યરત છે જેમાં મંજેરી, મલપ્પુરમ, તિરુર, પેરિન્થલમન્ના, પરપ્પનંગડી, પોન્નાની અને નીલામ્બુરનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="district_police">{{cite web |url=https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |website=districts.ecourts.gov.in |title=Judicial administration of Malappuram |access-date=17 June 2020 }}</ref> ૧૬ જૂન, ૧૯૬૯ ના રોજ મલપ્પુરમ જિલ્લાની સ્થાપના પછી, ૨૫ મે, ૧૯૭૦ ના રોજ કોઝિકોડમાં એક જિલ્લા અદાલતે કામગીરી શરૂ કરી. ત્યારબાદ, ૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૭૪ ના રોજ, કોર્ટને મંજેરી કોર્ટ સંકુલમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવી. જિલ્લામાં ત્રણ વધારાની જિલ્લા અને સત્ર અદાલતો, બે કૌટુંબિક અદાલતો (એક મલપ્પુરમ અને બીજી તિરુરમાં), તેમજ બે મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ (એક મંજેરીમાં અને બીજી તિરુરમાં) છે. વધુમાં, બે સબ કોર્ટ છે - એક મંજેરીમાં અને બીજી તિરુરમાં. જિલ્લામાં બે મુનસિફ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ પણ છે, જેમાં એક પોન્નાનીમાં અને બીજી પેરિન્થલમન્નામાં છે. છેલ્લે, મલપ્પુરમ જિલ્લામાં નવ ન્યાયિક પ્રથમ વર્ગ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ કાર્યરત છે. === પોલીસ === મલપ્પુરમ જિલ્લા પોલીસ (કેરળ પોલીસનો એક પોલીસ જિલ્લો) કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તથા જિલ્લામાં તપાસ કામગીરી માટે જવાબદાર છે. જિલ્લા પોલીસ કચેરી મલપ્પુરમ ખાતે આવેલી છે, જેના વડા પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ (SP) નો રેન્ક ધરાવતા જિલ્લા પોલીસ ચીફ (DPC) હોય છે. મલપ્પુરમ જિલ્લામાં કુલ ૬ પોલીસ સબ-ડિવિઝન અને ૩૬ પોલીસ સ્ટેશનો આવેલા છે. આ સબ-ડિવિઝનોના મુખ્ય મથકો મલપ્પુરમ, કોંડોત્ટી, પેરિન્થલમન્ના, તિરુર, તાનુર અને નીલાંબુર ખાતે આવેલા છે. દરેક પોલીસ સબ-ડિવિઝનનું નેતૃત્વ ડેપ્યુટી સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ ઓફ પોલીસ (DySP) કરે છે અને દરેક પોલીસ સ્ટેશનની દેખરેખ ઇન્સ્પેક્ટર ઓફ પોલીસનો રેન્ક ધરાવતા સ્ટેશન હાઉસ ઓફિસર (SHO) દ્વારા કરવામાં આવે છે. મલપ્પુરમ પોલીસ જિલ્લો, પાલક્કાડ, ત્રિસૂર સિટી અને ત્રિસૂર ગ્રામીણ પોલીસ જિલ્લાઓની સાથે ત્રિસૂર રેન્જ પોલીસ ના ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://keralapolice.gov.in/page/ranges|title=Thrissur Range Police districts|access-date=2 November 2020|website=Kerala Police}}</ref> જિલ્લા પોલીસ કચેરી, ડિસ્ટ્રિક્ટ સ્પેશિયલ બ્રાંચ, ડિસ્ટ્રિક્ટ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો, ડિસ્ટ્રિક્ટ 'સી' બ્રાંચ, નાર્કોટિક સેલ, ડિસ્ટ્રિક્ટ પોલીસ કંટ્રોલ રૂમ, સાયબર સેલ, વુમન સેલ અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન યુનિટ મલપ્પુરમ ખાતે આવેલા છે. કોસ્ટલ (તટીય) પોલીસ સ્ટેશન પોન્નાની ખાતે જ્યારે ડિસ્ટ્રિક્ટ આર્મ્ડ રિઝર્વ કેમ્પ પદિન્હત્તુમ્મુરી ખાતે આવેલો છે. મલપ્પુરમ પોલીસના ટ્રાફિક એન્ફોર્સમેન્ટ યુનિટ્સ મલપ્પુરમ, મંજેરી, કોંડોત્ટી, પેરિન્થલમન્ના અને તિરુર ખાતે કાર્યરત છે.<ref>{{cite web |url=https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |website=malappuram.keralapolice.gov.in |title=Malappuram police |access-date=17 June 2020 |archive-date=28 September 2020 }}</ref> કેરળ પોલીસ હેઠળની એક સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલિયન મલાબાર સ્પેશિયલ પોલીસ (રચના: ૧૮૮૪) નું મુખ્ય મથક મલપ્પુરમ ખાતે આવેલું છે. તે રાજ્યની સૌથી જૂની સશસ્ત્ર પોલીસ બટાલિયન પણ છે.<ref name="district_police" /> તે ભીડ નિયંત્રણ, આંતરિક સુરક્ષા, રમખાણ નિયંત્રણ અને વીઆઈપી (VIP) સુરક્ષામાં સિવિલ પોલીસને સહાય પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત જરૂર પડ્યે તેને રાજ્ય બહાર પણ તૈનાત કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |title=Malabar Special Police (MSP), Armed Police Battalions of Kerala |url=https://keralapolice.gov.in/page/malabar-special-police |access-date=2026-01-02 |website=keralapolice.gov.in |language=en}}</ref> == અર્થતંત્ર == મલપ્પુરમનું અર્થતંત્ર નોંધપાત્ર રીતે પ્રવાસીઓ (ગલ્ફ દેશોમાં કામ કરતા લોકો) પર આધારિત છે. સમગ્ર કેરળ રાજ્યમાં સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ મલપ્પુરમ જિલ્લાના છે. કેરળ સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત ૨૦૧૬ના આર્થિક સમીક્ષા અહેવાલ મુજબ, જિલ્લાના દર ૧૦૦માંથી ૫૪ કુટુંબો પ્રવાસી કુટુંબો છે.<ref>{{cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |website=spb.kerala.gov.in |title=Malappuram ranks first in the number of emigrants from Kerala |access-date=3 December 2019 |archive-date=21 નવેમ્બર 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121020814/http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php |url-status=dead }}</ref> તેમનામાંથી મોટા ભાગના લોકો મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના દેશોમાં કામ કરે છે અને તેઓ જિલ્લાના અર્થતંત્રમાં મુખ્ય યોગદાનકર્તા છે. 'કેરળ ગ્રામીણ બેંક' (KGB) નું મુખ્ય મથક પણ મલપ્પુરમ ખાતે આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/kgb-to-expand-operations-in-all-panchayats-496821.html |website=The New Indian Express |title=KGB to expand operations in all Panchayats |date=15 July 2013 |access-date=25 June 2020 }}</ref> [[File:KGB logo.png|250px|thumb|કેરળ ગ્રામીણ બેંક એ કેરળનું સૌથી મોટું પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકિંગ નેટવર્ક છે.]] === આર્થિક ખનિજો === જિલ્લાના મધ્ય ભાગમાં લેટેરાઇટ પથ્થર વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. અંગાદિપુરમ લેટેરાઇટને રાષ્ટ્રીય ભૂ-વારસા સ્મારક તરીકે માન્યતા મળી છે.<ref name=gsi3>{{Cite web |url=http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2026-08-11 |archive-date=2017-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111120428/http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf |url-status=dead }}</ref>આર્ચીયન ગ્નીસ એ જિલ્લાની સૌથી વધુ જોવા મળતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચના છે. પોરુરમાં જોવા મળતું ક્વાર્ટઝ મેગ્નેટાઇટ, જિલ્લામાં જોવા મળતા ખનિજોમાંનું એક છે જે આર્થિક મહત્વ ધરાવે છે. ક્વાર્ટઝ ગ્નીસ નીલંબુર, એડાવન્ના અને પંડિકડ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. ગાર્નેલીફોરસ ક્વાર્ટઝ મંજેરી અને કોન્ડોટ્ટીના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ચાર્નોકાઇટ ખડકો નીલંબુર અને એડાવન્નામાં જોવા મળે છે. પ્લેજીઓક્લેઝ, ફેલ્ડસ્પાર અને પાયરોક્સિન ધરાવતા ડાઇક્સ લાક્ષણિક લેટેરાઇટ રચનામાં મંજેરી ખાતે છે. એરનાડ પ્રદેશમાંથી સારી ગુણવત્તાવાળા આયર્ન ઓરના ભંડાર મળ્યા છે. પોન્નાની અને કદલુન્ડીનગરમના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાંથી ચૂનાના શેલના ભંડાર મળી આવ્યા છે. પોન્નાની અને વેલિયાનકોડના દરિયાકાંઠાના રેતીમાં ભારે ખનિજો, ઇલ્મેનાઇટ અને મોનાઝાઇટનો મોટો જથ્થો છે. પોન્નાની અને પેરિન્થલમન્નાના તાલુકાઓમાંથી કાઓલિનાઇટ મળી આવ્યું છે. થેક્કુમ્મુરી ગામમાંથી બોલ માટીના ભંડાર મળી આવ્યા છે. નીલમ્બુર ઉપ-જિલ્લાના કેટલાક ભાગો વાયનાડના છુપાયેલા સોનાના ક્ષેત્રોમાં શામેલ છે. નીલમ્બુર તાલુક, વાયનાડ અને અટ્ટપ્પડી ખીણના નજીકના પ્રદેશો સાથે કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો માટે જાણીતા છે. નીલમ્બુરમાં ચાલિયાર નદીની ખીણમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં ૨.૫ મિલિયન ઘન મીટર પ્લેસરના ભંડાર જોવા મળ્યા છે જેમાં પ્રતિ ઘન મીટર સોનાનો જથ્થો ૧.૧ ગ્રામ છે. [72] જિલ્લાના કેટલાક ભાગો જેમ કે કોટ્ટક્કલ, પરપ્પિલ, ઓરકમ અને મેલમુરીમાંથી બોક્સાઇટ મળી આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |website=industry.kerala.gov.in |title=Minerals of Malappuram |page=35 |access-date=21 April 2020 |archive-date=26 એપ્રિલ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead }}</ref> કરુવરકુંડુ, જેનો અર્થ લુહારનું સ્થળ થાય છે, તેનું નામ આયર્ન-ઓર કાપવા અને લુહારકામ પરથી પડ્યું છે.<ref>{{cite journal |year=2000 |title=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |pages=1204 |oclc=1752882 }}</ref> === ઉદ્યોગો === [[File:Manjeri Town Calicut Road View.jpg|thumbnail|માંજેરી, મલપ્પુરમ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનું એક ઘટક શહેર]] ૧૮૮૭માં સ્થપાયેલ તિરુનાવાયા ખાતે કોડક્કલ ટાઇલ ફેક્ટરી, ભારતની બીજી ટાઇલ ફેક્ટરી હતી. ભારતમાં પ્રથમ ટાઇલ ફેક્ટરી ફેરોકે ખાતે હતી, જે તે સમયે એરનાડ તાલુકાનો ભાગ હતી. ૨૦૧૧માં થયેલી વસ્તી ગણતરી મુજબ, SSI/MMSE હેઠળ ૧૦,૬૨૯ ઔદ્યોગિક એકમો નોંધાયેલા છે, અને તેમાંથી ૩૯૬ એકમો અનુસૂચિત જાતિઓ દ્વારા, ૮૩ અનુસૂચિત જનજાતિઓ દ્વારા અને બાકીના એકમો સામાન્ય શ્રેણી દ્વારા પ્રમોટ કરવામાં આવે છે. સ્વ-રોજગાર કાર્યક્રમ હેઠળ વાર્ષિક આશરે ૧,૦૦૦ લોકોને સહાય આપવામાં આવે છે. તેન્હીપાલમ નજીક કક્કનચેરીમાં KINFRA ફૂડ-પ્રોસેસિંગ અને IT ઔદ્યોગિક વસાહતો, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે મલપ્પુરમ ખાતે<ref>{{cite web | url=http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram | website=kinfra.org | title=KINFRA Techno Industrial Park, Malappuram | access-date=27 November 2019}}</ref> INKEL SME પાર્ક અને મંજેરીમાં પયનાદ ખાતે રબર પ્લાન્ટ અને ઔદ્યોગિક વસાહત છે. મલપ્પુરમ ખાતે ૧૬૮ એકરમાં ફેલાયેલા INKEL ગ્રીન્સમાં એક ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર, 'SME પાર્ક' અને એક શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર, 'ઍડ્યુસીટી' છે.<ref>{{Cite news|title=Kerala's INKEL to bring an invest of Rs 1000 crore|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|date=4 June 2015|access-date=6 October 2020|work=The Economic Times}}</ref> માલકોસ્પિન (મલપ્પુરમ સ્પિનિંગ મિલ્સ લિમિટેડ) રાજ્ય સરકાર હેઠળના જિલ્લામાં સૌથી જૂના ઔદ્યોગિક સ્થાપનોમાંનું એક છે. લાકડા સંબંધિત ઉદ્યોગો કોટ્ટક્કલ, એડાવન્ના, વાણીયામ્બલમ, કરુલાઈ, નિલંબુર અને મમ્પાદમાં સામાન્ય છે. છેલ્લા દાયકાઓ સુધી લાકડાની મિલ, ફર્નિચર ઉત્પાદકો અને લાકડાનો વેપાર જિલ્લામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યવસાયો હતા. તિરુર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મોબાઇલ ફોન અને અન્ય ગેજેટ્સ માટેનું એક મુખ્ય પ્રાદેશિક વેપાર કેન્દ્ર છે. કર્મચારી રાજ્ય વીમાની શાખા મલપ્પુરમ ખાતે છે.<ref name="geographymalappuram" /> કુટ્ટીપુરમ ખાતે કેલ્ટ્રોન ઇલેક્ટ્રો સિરામિક્સ (કેલસેરા),<ref>{{Cite web|url=http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|title=KELCERA|access-date=30 January 2021|website=keltronelcera|archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205010009/http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|url-status=dead}}</ref> કુટ્ટીપુરમ ખાતે કેલ્ટ્રોન ટૂલ રૂમ, એદારીકોડ ખાતે એદારીકોડ ટેક્સટાઇલ્સ, એડાપલ ખાતે KSRTC બોડી વર્કશોપ, અઠવનદ ખાતે MALCOTEX (માલાબાર કો-ઓપરેટિવ ટેક્સટાઇલ્સ લિમિટેડ),<ref>{{Cite web|url=http://www.malcotex.co.in/|title=MALCOTEX|access-date=30 January 2021|website=malcotex|archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://fonts.googleapis.com/css?family=Noto+Serif%3A400%2C400italic%2C700%7COpen+Sans%3A300%2C400%2C600%2C700|url-status=dead}}</ref> અને અઠવનદ ખાતે KELTEX (કેરળ હાઇ-ટેક ટેક્સટાઇલ્સ કોઓપરેટિવ લિમિટેડ),<ref>{{Cite web|url=http://www.keltex.org/|title=KELTEX Athavanad|access-date=30 January 2021|website=keltex}}</ref> જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળના અન્ય મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |website=msmedithrissur.gov.in |title=Brief Industrial Profile of Malappuram District 2017–18 |access-date=13 July 2020 |archive-date=14 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714131013/http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf |url-status=dead }}</ref> કેરળ સ્ટેટ ડિટર્જન્ટ્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ અને કેરળ સ્ટેટ વુડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડનું મુખ્ય મથક અનુક્રમે કુટ્ટીપુરમ અને નીલંબુર ખાતે છે.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd-/U24243KL1976SGC002816|title=Kerala State Detergents and Chemicals Limited|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd-/U36101KL1970SGC003411|title=Kerala State Wood Industries Ltd.|access-date=29 July 2020|website=The Economic Times}}</ref> પોપીસ બેબી કેર, વિશ્વની સૌથી મોટી બેબી કપડા ઉત્પાદક બ્રાન્ડ્સમાંની એક, મુખ્યત્વે મલપ્પુરમ ખાતે સ્થિત છે.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|title=Popees baby care|date=6 April 2020|access-date=16 August 2020|website=Times of India|last=TNN}}</ref> === કૃષિ === [[File:Kcaet.JPG|thumb|થાવનુર ખાતે કેલપ્પાજી કોલેજ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી (KCAET) ની સ્થાપના ૧૯૬૩ માં થઈ, જે રાજ્યની એકમાત્ર એગ્રીકલ્ચરલ એન્જિનિયરિંગ સંસ્થા છે.]] [[File:Agricultural Research Station, Anakkayam - 1.jpg|left|thumb|કૃષિ સંશોધન મથક, અનક્કયમ]] [[File:Edappal malappuram(district) kerala infia.jpg|thumbnail|એડપ્પલ ખાતે એક મેદાન]] નાળિયેર, ખજૂર અને ડાંગર મુખ્યત્વે મલપ્પુરમ કિનારે જોવા મળે છે. કાજુ, નાળિયેર અને ટેપીઓકા ઉબડખાબડ મેદાનોમાં જોવા મળે છે. રબર, કાજુ, મરી અને નાળિયેર એ ચાલિયાર નદીના તટપ્રદેશમાં જોવા મળતી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ છે. નીલંબુર ખીણમાં વિવિધ પ્રકારની પ્રજાતિઓની ખેતી થાય છે. સાગ મુખ્યત્વે આ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. પેરિન્થલમન્ના ઉબડખાબડ ઊંચા પ્રદેશોમાં નાળિયેર, ખજૂરનાં વૃક્ષો, મરી, રબર અને કાજુની ખેતી થાય છે. આ પ્રદેશમાં કાદલુંડી નદીનું પાણી વહે છે. સામાન્ય પાક ઉપરાંત, કેરી, ફણગાવેલા ફળ, કેળા વગેરે જેવી પ્રજાતિઓની પણ ખેતી કરવામાં આવે છે.<ref name="geographymalappuram"/> જિલ્લાની સામાન્ય ડુંગરાળ પ્રકૃતિ ટેરેસ ખેતીને ટેકો આપે છે. ત્રિસુર-પોન્નાની કોલે વેટલેન્ડ્સનો એક ભાગ જિલ્લાના પોન્નાની તાલુકામાં આવેલો છે, જે ડાંગરની ખૂબ ઉત્પાદક ખેતી માટે અનુકૂળ છે. ૨૦૧૬-૧૭ ના આંકડા મુજબ, કુલ પાક વિસ્તાર ૨૩૭,૮૬૦ હેક્ટર હતો, જ્યારે ચોખ્ખો પાક વિસ્તાર ૧૭૩,૧૭૮ હેક્ટર હતો. જિલ્લાની પાકની તીવ્રતા ૧૩૭ હેક્ટર છે. ૨૦૧૬-૧૭ માં સૌથી વધુ ઉત્પાદન થયેલ અસંખ્ય પાક ટેપીઓકા (૧૮૫,૮૮૦ મેટ્રિક ટન), ત્યારબાદ કેળા (૫૮,૫૬૪ મેટ્રિક ટન) અને રબર (૪૦,૦૦૦ મેટ્રિક ટન) હતો. ૨૦૧૬-૧૭ માં ૮૭૮ મિલિયન નારિયેળ અને ૧.૯ કરોડ જેકફ્રૂટનું ઉત્પાદન થયું હતું. જોકે, નારિયેળ (૧૦૨,૮૩૬ હેક્ટર), ત્યારબાદ રબર (૪૨,૭૭૦ હેક્ટર) અને સોપારી (૧૮,૩૭૯ હેક્ટર) ની ખેતી માટે જમીનનો ઉપયોગ મહત્તમ હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |website=ecostat.kerala.gov.in |title=Agriculture in Malappuram |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171416/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp |url-status=dead }}</ref> અનાક્કયમ ખાતે એક કૃષિ સંશોધન મથક કાર્યરત છે. મુંડેરી ખાતે સીડ ગાર્ડન કોમ્પ્લેક્સ, એશિયાના સૌથી મોટા ખેતરોમાંનું એક હોવાનું કહેવાય છે. રાજ્ય બીજ ફાર્મ ચોકડ, થાવનુર અને અનાક્કયમ ખાતે છે. ચુંગાથરા ખાતે એક જિલ્લા કૃષિ ફાર્મ અને પરપ્પનંગડી ખાતે એક નારિયેળ નર્સરી કાર્યરત છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=409&Itemid=156|title=Important farms in Malappuram|access-date=28 August 2020|website=Farm Information Bureau, Kerala}}</ref> થાવનુર ખાતે KCAET રાજ્યની એકમાત્ર કૃષિ ઇજનેરી સંસ્થા છે.<ref name=kcaet>{{Cite web|url=http://www.kau.in/kcaet-tavanur|title=Kelappaji College of Agricultural Engineering & Technology, Tavanur &#124; Kerala Agricultural University|website=kau.in|access-date=30 June 2020}}</ref> == સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ == [[File:Kottakkal Arya Vaidya Sala OP Block.jpg|left|thumb|કોટ્ટક્કલ આર્ય વૈદ્ય શાળા]] [[File:പൊന്നാനി 1z .jpg|thumbnail|સરકારી મહિલા અને બાળ હોસ્પિટલ, પોન્નાની]] મલપ્પુરમ જિલ્લામાં એલોપેથી (આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન), આયુર્વેદ અને હોમિયોપેથી સારવાર પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. એલોપેથી ક્ષેત્રે કેરળ સરકાર હેઠળ ૧ જનરલ હોસ્પિટલ, ૩ જિલ્લા હોસ્પિટલો અને ૬ તાલુકા હોસ્પિટલો કાર્યરત છે. ૨૦૧૩માં સ્થાપિત સરકારી મેડિકલ કોલેજ, મંજેરી, જિલ્લાની સર્વોચ્ચ મેડિકલ કોલેજ છે.<ref>{{cite news |title=A new government medical college in Kerala after 31 years |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece |newspaper=The Hindu |date=2 September 2013 |access-date=13 September 2021 }}</ref> તિરુર, પેરિન્થલમન્ના અને નિલંબુર ખાતે ત્રણ સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલો છે.<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha">{{Cite web |title=Malappuram-Public Hospitals – sha |url=https://sha.kerala.gov.in/?page_id=530&lang=en |access-date=2025-12-28 |website=sha.kerala.gov.in}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મલપ્પુરમ, કોન્ડોટ્ટી, વાંડૂર, અરીકોડ, પોન્નાની અને તિરુરંગડી ખાતે છ સરકારી તાલુકા હોસ્પિટલો છે, સાથે પોન્નાની ખાતે સરકારી મહિલા અને બાળકોની હોસ્પિટલ અને એડાવન્ના ખાતે સીથીહાજી કેન્સર શોધ અને સારવાર કેન્દ્ર છે.<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha"/> જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોનું એક મોટું નેટવર્ક કાર્યરત છે. તેમાં ૬૬ પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC), ૨૦ ચોવીસ કલાક કાર્યરત પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, ૨૦ સામુહિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC) અને ૨ ક્ષય રોગ નિવારણ કેન્દ્રો (TBC) નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ૫ મુખ્ય જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો, ૭૭ લઘુ જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો અને ૫૬૫ સબ-સેન્ટરો આવેલા છે. જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ ૩ રક્તપિત્ત નિયંત્રણ યુનિટ અને ૨ ફાઇલેરિયા (હાથીપગો) નિયંત્રણ યુનિટ પણ કાર્યરત છે. સરકારી હોસ્પિટલોમાં કુલ પથારીઓની ક્ષમતા ૧,૫૦૦ ની છે. આ સિવાય એલોપેથી ક્ષેત્રે સુપર-સ્પેશિયાલિટી સુવિધાઓ ધરાવતી ઘણી ખાનગી હોસ્પિટલો પણ જિલ્લામાં આવેલી છે.<ref>{{cite web |url = http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |website = ecostat.kerala.gov.in |title = Healthcare in Malappuram |access-date = 20 June 2020 |archive-date = 28 ડિસેમ્બર 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191228215258/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp |url-status = dead }}</ref><ref name="Malappuramhealthcare">{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/health/ |website = malappuram.nic.in |title = Healthcare in Malappuram |access-date = 20 June 2020}}</ref> મલપ્પુરમ જિલ્લામાં પેરિન્થલમન્ના નજીક આવેલા પુલમન્થોલ ખાતે અષ્ટવૈદ્ય તબીબોની 'પુલમન્થોલ મુસ' પરંપરા દ્વારા પરંપરાગત આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પદ્ધતિની મજબૂત ઉપસ્થિતિ છે.<ref>{{cite web |url=https://www.pulamantholemoosshospital.com |title=Ashtavaidyan Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital |website=pulamantholemoosshospital.com |access-date=13 May 2026}}</ref> કોટ્ટક્કલ નજીક પોટ્ટિપારા ખાતે માનસિક રોગો માટેની સરકારી આયુર્વેદિક સંશોધન સંસ્થા કેરળની એકમાત્ર સરકારી આયુર્વેદિક માનસિક હોસ્પિટલ છે. સમગ્ર દેશમાં જાહેર ક્ષેત્ર હેઠળ સ્થપાયેલી આ પ્રકારની પ્રથમ સંસ્થા પણ છે. આ ઉપરાંત, વિશ્વવિખ્યાત આયુર્વેદિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર 'આર્ય વૈદ્ય શાળા' પણ કોટ્ટક્કલ ખાતે આવેલું છે. સરકારી ક્ષેત્ર હેઠળ, જિલ્લા કક્ષાની સરકારી આયુર્વેદિક હોસ્પિટલ એડારિકોડે ખાતે કાર્યરત છે. આ સિવાય મંજેરી, વેલીમુક્કુ, પેરિન્થલમન્ના, મલપ્પુરમ, વેંગરા, કલ્પકાંચેરી, થિરૂવલી અને ચેલમ્બરા ખાતે પણ સરકારી આયુર્વેદિક હોસ્પિટલો આવેલી છે.<ref name ="Malappuramhealthcare" /><ref>{{cite web |url=http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |website=homoeopathy.kerala.gov.in |title=Homeopathy in Malappuram |access-date=13 July 2020 |archive-date=13 જુલાઈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100512/http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c |url-status=dead }}</ref> ઘણી હોસ્પિટલો ખાનગી ક્ષેત્ર હેઠળ કામ કરે છે. == શિક્ષણ == [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE Kuttippuram, the first self-financing engineering college in Kerala]] ૧૪મી અને ૧૬મી સદી વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન 'કેરળ સ્કૂલ ઓફ એસ્ટ્રોનોમી એન્ડ મેથેમેટિક્સ' નો વિકાસ થયો હતો. ખગોળશાસ્ત્રીય સમસ્યાઓ અને ગણતરીઓના ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસોમાં, આ મંડળના વિદ્વાનોએ ત્રિકોણમિતિ વિધેયોના શ્રેણી વિસ્તરણ સહિત ગણિત વિજ્ઞાનની અનેક મહત્વપૂર્ણ વિભાવનાઓની સ્વતંત્ર રીતે શોધ કરી હતી.<ref name="roy">{{cite journal |last=Roy |first=Ranjan |year=1990 |title=Discovery of the Series Formula for π by Leibniz, Gregory, and Nilakantha |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1990-12_63_5/page/291 |journal=Mathematics Magazine |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |doi=10.2307/2690896 |jstor=2690896}}</ref><ref name="Pingree 1992 554–563">{{Citation |last=Pingree |first=David |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 }}</ref> કેરળ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિતશાસ્ત્રની આ વિશ્વવિખ્યાત પરંપરાનું મુખ્ય કેન્દ્ર વેટ્ટથુનાડુ (હાલનો તિરુર પ્રદેશ) ખાતે આવેલું હતું.<ref name="roy"/> વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ ના શાળાકીય આંકડાઓ અનુસાર, મલપ્પુરમ જિલ્લો કેરળમાં સૌથી વધુ શાળાઓ ધરાવે છે. જિલ્લામાં ૮૯૮ નિમ્ન પ્રાથમિક શાળાઓ,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}</ref> ૩૬૩ ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓ,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}</ref> ૩૫૫ ઉચ્ચ શાળાઓ,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}</ref> ૨૪૮ ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}</ref> અને ૨૭ વ્યાવસાયિક ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 }}</ref> છે. તેથી, જિલ્લામાં ૧૬૨૦ શાળાઓ છે.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> આ ઉપરાંત, ૧૨૦ CBSE શાળાઓ અને ૩ ICSE શાળાઓ છે. કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત ૫૫૪ સરકારી શાળાઓ, ૮૧૦ ગ્રાન્ટેડ શાળાઓ અને ૧ બિન-સહાયિત (નોન ગ્રાન્ટેડ) શાળાનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602221916/https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |url-status=live }}</ref> શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૧૯–૨૦ માં, કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યા ૭,૩૯,૯૬૬ હતી.<ref>{{cite web|url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website= sametham.kite.kerala.gov.in|title= Strength of schools in Malappuram|access-date= 17 April 2020}}</ref> આ જિલ્લો રાજ્યના ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. રાજ્યની બે મુખ્ય યુનિવર્સિટીઓ આ જિલ્લામાં આવેલી છે - કાલિકટ યુનિવર્સિટી જે ૧૯૬૮ માં કેરળમાં દ્વિતીય યુનિવર્સિટી તરીકે સ્થાપિત થઈ હતી,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website=uoc.ac.in |title=The University of Calicut |access-date=28 November 2019 }}</ref> અને થુનચથ એઝુથાચન મલયાલમ યુનિવર્સિટી જે તિરુરમાં કેન્દ્રિત છે જેની સ્થાપના ૨૦૧૨માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website=malayalamuniversity.edu.in |title=Malayalam University |access-date=28 November 2019 }}</ref> ​​અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી (એએમયુ) ના ત્રણ ઓફ-કેમ્પસ કેન્દ્રોમાંથી એક, એએમયુ મલપ્પુરમ, ચેરુકારામાં સ્થિત છે, જેની સ્થાપના ૨૦૧૦ માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website= amu.ac.in |title= Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre |access-date= 28 November 2019 }}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org |access-date=13 September 2021 |archive-date=5 માર્ચ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305125423/https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |url-status=dead }}</ref> અંગ્રેજી અને વિદેશી ભાષાઓ યુનિવર્સિટીનું ઓફ-કેમ્પસ પનક્કડમાં કાર્યરત છે.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title=Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date=17 January 2014 |access-date=24 June 2020 }}</ref> આ જિલ્લો થાવનુરમાં કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટીનું પેટાકેન્દ્ર અને તિરુનવાયામાં શ્રી શંકરાચાર્ય સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીનું પેટાકેન્દ્ર પણ ધરાવે છે. દારુલ હુડા ઇસ્લામિક યુનિવર્સિટીનું મુખ્ય મથક તિરુરંગદીના ચેમ્મદ ખાતે છે. મલપ્પુરમ ખાતે INKEL ગ્રીન્સ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર સાથે શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> મંજેરી ખાતે એરનાડ નોલેજ સિટી રાજ્યમાં તેના પ્રકારનો પ્રથમ પ્રોજેક્ટ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 જૂન 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ઉપરાંત, મલપ્પુરમ ભારતનો પ્રથમ ઇ-સાક્ષર જિલ્લો છે.<ref>Past, present and future of research in the information society by Wesley Shrum p.233</ref> == સંસ્કૃતિ == [[File:Thunchan Smarakam1.jpg|thumb|કોન્ડોટી ખાતે મહા કવિ મોયિનકુટ્ટી વૈદ્યર સ્મારક]] [[File:Vaidyar.JPG|left|thumb|થુનચાથ્થુ એઝુથાચનની યાદમાં તિરુર ખાતે થુંચન સ્મારકમ]] મલયાલમ મૂળાક્ષરો સૌપ્રથમ તિરુરમાં જન્મેલા અને આધુનિક મલયાલમ ભાષાના પિતા તરીકે જાણીતા થુનચથ એઝુથાચન દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="mal"/> તિરુર મલયાલમ સંશોધન કેન્દ્રનું મુખ્ય મથક છે. મપિલા પટ્ટુના સૌથી પ્રસિદ્ધ કવિ મોઇનકુટ્ટી વૈદ્યરનો જન્મ કોન્ડોટ્ટીમાં થયો હતો. તેઓ મપિલા ગીતોના મહાકવિઓ પૈકીના એક તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="mal"/> થુનચથ એઝુથાચન અને મોયીનકુટ્ટી વૈદ્યર ઉપરાંત અચ્યુત પિશારડી, આલમકોડ લીલાક્રિષ્નન, એડસ્સેરી ગોવિંદન નાયર, કે. પી. રામાનુન્ની, કુટ્ટીક્રિષ્ના મરાર, કુટ્ટીપ્પુરમ કેશવન નાયર, મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, એન. દામોદરન, નંદનાર, પૂંથાનમ નંબુદિરી, પુલિક્કોટ્ટિલ હૈદર, ઉરૂબ, વી. સી. બાલક્રિષ્ન પાનિકર, વલ્લથોલ ગોપાલ મેનન અને વલ્લથોલ નારાયણ મેનન જેવા મલયાલમ ભાષાના પ્રખ્યાત લેખકો આ જિલ્લાના વતની હતા.<ref name="mal"/> એમ. ગોવિંદન, એમ. ટી. વાસુદેવન નાયર અને અક્કીથમ અચ્યુતન નંબુદિરી એ પોન્નાની ખાતે સ્થિત 'પોન્નાની કલારી' સાથે જોડાયેલા લેખકો હતા.<ref name="mal"/> આ ઉપરાંત નલપટ નારાયણ મેનન, બાલમણિ અમ્મા, વી. ટી. ભટ્ટથિરીપાદ અને કમલા સુરેય્યા પણ તત્કાલીન પોન્નાની તાલુકાના વતની હતા. જિલ્લાનો પુલામન્થોલે વિસ્તાર ઐતિહાસિક રીતે પુલામન્થોલે મુસ પરિવાર સાથે જોડાયેલો છે, જે કેરળમાં આયુર્વેદની પરંપરાગત પદ્ધતિ સાથે સંકળાયેલા અષ્ટવૈદ્ય વંશમાંથી આવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/districts/malappuram/ |title=District of Malappuram |website=Kerala Tourism}}</ref> મલપ્પુરમ રાજ્યમાં માપ્પિલા પાટ્ટુ સાહિત્યનું મુખ્ય કેન્દ્ર પણ હતું.<ref name="mal"/> મોયીનકુટ્ટી વૈદ્યર અને પુલિક્કોટ્ટિલ હૈદર ઉપરાંત કુલાંગરા વીટ્ટિલ મોઇદુ મુસલિયાર (જેઓ ચક્કીરી શુજાયી તરીકે જાણીતા છે), ચક્કીરી મોઇદીનકુટ્ટી, મનક્કારાકથ કુન્હીકોયા, નલ્લાલમ બીરાન, કે. કે. મુહમ્મદ અબ્દુલ કરીમ, બાલક્રિષ્નન વલ્લીક્કુન્નૂ, પુંનાયુરકુલમ બાપુ, વેલિયાંકૌડ ઉમર કાસી વગેરે જેવા અનેક માપ્પિલા પાટ્ટુ કવિઓએ મલપ્પુરમને પોતાની કર્મભૂમિ તરીકે પસંદ કરી હતી.<ref name="mal"/> [[File:Tirur, Kerala.jpg|left|thumbnail|તિરુર નજીકનો ગ્રામ્ય વિસ્તાર]] કેરળની શાસ્ત્રીય કલા સ્વરૂપ કથકલી અને આયુર્વેદમાં પણ જિલ્લાએ પોતાનું નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું છે.<ref name="mal"/> કોટ્ટક્કલ ખાતે વૈદ્યરત્નમ પી. એસ. વારિયર દ્વારા સ્થાપિત 'કોટ્ટક્કલ નાટ્ય સંગમ'માંથી આવતા કોટ્ટક્કલ ચંદ્રશેખરન, કોટ્ટક્કલ શિવરામન અને કોટ્ટક્કલ મધુ પ્રખ્યાત કથકલી કલાકારો છે. વર્તમાન તિરુરંગાડી, તિરુર અને પોન્નાની તાલુકાના કેટલાક ભાગો પર શાસન ધરાવતા વેટ્ટથુનાડના શાસકો કળા અને શિક્ષણના જાણીતા સંરક્ષકો હતા. વેટ્ટથુનાડના એક રાજાએ (શાસનકાળ: ૧૬૩૦-૧૬૪૦) કથકલી નૃત્ય શૈલીમાં નવા પ્રયોગો અને સુધારા કર્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે "વેટ્ટથુ પરંપરા" તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.<ref>Menon, A Sreedhara. ''A Survey of Kerala History.'' Kottayam: DC Books, 2007. Print</ref> થુનચથ એઝુથાચન અને વલ્લથોલ નારાયણ મેનન પણ વેટ્ટથુનાડના જ વતની હતા. વલ્લથોલ નારાયણ મેનનને ચેરુથુરુથી ખાતે 'કેરળ કલામંડલમ'ની સ્થાપના કરીને આધુનિક સમયમાં કથકલીનો પુનરુદ્ધાર કરનાર પણ ગણવામાં આવે છે.<ref name="mal"/> કથકલીના મુખ્ય પ્રશિક્ષક વાઝેનકાડા કંચુ નાયર અને સૌથી લોકપ્રિય કથકલી ગાયકો પૈકીના સંકરન એમ્બ્રાન્થિરી અને તિરુર નમ્બિસન પણ મલપ્પુરમના જ વતની હતા.<ref name="mal"/> આધુનિક કેરળમાં 'મોહિનીઅટ્ટમ' નૃત્યના પુનરુદ્ધારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર કલામંડલમ કલ્યાણીકુટ્ટી અમ્મા જિલ્લાના તિરુનાવાયાના વતની છે.<ref name="mal"/> ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના [[મૃણાલિની સારાભાઈ]] તત્કાલીન પોન્નાની તાલુકામાંથી આવતા હતા. કોટ્ટક્કલ ખાતે આવેલી આર્ય વૈદ્ય શાળા એ વિશ્વના સૌથી મોટા આયુર્વેદિક ઔષધીય નેટવર્કોમાંનું એક છે.<ref name="mal"/> પ્રથમ જાણીતા કેરળના ઇતિહાસકાર ઝૈનુદ્દીન મખ્દૂમ દ્વિતીય પણ આ જ જિલ્લાના વતની છે.<ref name="mal"/> [[File:Kottakkal Bypass.jpg|thumbnail|કોટ્ટક્કલ, પ્રખ્યાત આર્ય વૈદ્ય શાળાનું કેન્દ્ર]] કેરળ વર્મા વલિયા કોયી થમ્પુરાન ('કેરળ કાલિદાસન'), રાજા રાજા વર્મા ('કેરળ પાણિની') અને પ્રખ્યાત ચિત્રકાર [[રાજા રવિ વર્મા]] પરપ્પનાડ રાજપરિવારની વિવિધ શાખાઓમાંથી આવે છે, જેઓ પાછળથી પરપ્પનંગાડીથી હરિપાદ, ચંગનાસ્સેરી, માવેલીક્કારા અને કિલીમાનુર સ્થળાંતરિત થયા હતા.<ref>{{Cite book|title=Visakham thirunal.|date=2012|publisher=Duc|isbn=978-613-9-12064-2|location=[Place of publication not identified]|oclc=940373421}}</ref> કેટલાક વિદ્વાનોના મતે, વેલુ થમ્પી દળવાના પૂર્વજો પણ પરપ્પનંગાડી નજીક આવેલા વલ્લીક્કુન્નૂના વતની હતા. "ધ હિન્દુ" દૈનિકના મુખ્ય સંપાદક (૧૮૯૮ થી ૧૯૦૫) અને "ધ ઇન્ડિયન પેટ્રિઅટ" ના સ્થાપક મુખ્ય સંપાદક દીવાન બહાદુર સી. કરુણાકર મેનન (૧૮૬૩–૧૯૨૨) પણ પરપ્પનંગાડીના જ હતા.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/somemadrasleader00allauoft|title=Some Madras Leaders|date=1922|publisher=Allahabad Printed at Standard Press}}</ref> ઓ. ચંદુ મેનન જ્યારે પરપ્પનંગાડી મુનસિફ કોર્ટમાં જજ તરીકે ફરજ બજાવતા હતા, ત્યારે તેમણે તેમની નવલકથાઓ 'ઇન્દુલેખા' અને 'શારદા' લખી હતી. 'ઇન્દુલેખા' એ મલયાલમ ભાષામાં લખાયેલી પ્રથમ મુખ્ય નવલકથા પણ છે. 'માતૃભૂમિ' દૈનિકના સ્થાપક કે. માધવન નાયર મલપ્પુરમના વતની છે. પોન્નાની વિસ્તાર એ 'કેરળ ગાંધી' તરીકે જાણીતા કે. કેલપ્પન, એ. વી. કુટ્ટીમાલુ અમ્મા, મોહમ્મદ અબ્દુર રહેમાન અને અન્ય કેટલાક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓની કાર્યભૂમિ હતો.<ref name="mal"/> પોન્નાની તાલુકાના અન્ય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓમાં લક્ષ્મી સહગલ, વી. ટી. ભટ્ટથિરીપાદ અને અમ્મુ સ્વામીનાથનનો સમાવેશ થાય છે. મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના અસ્થિઓ કેરળમાં ભરતપુઝા નદીના કિનારે આવેલા તિરુનાવાયા ખાતે વિસર્જિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="askh">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |title=A Survey of Kerala History |year=2007 |publisher=DC Books |location=Kottayam |isbn=9788126415786 |edition=2007 |url=https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history |access-date=26 July 2020 }}</ref><ref name="mal"/> મહાત્મા ગાંધીની આત્મકથાનો મલયાલમમાં અનુવાદ કરનાર કે. માધવનાર પણ મલપ્પુરમના જ વતની હતા. પ્રાચીન કાળથી જ વિદેશી દેશો સાથે પોન્નાનીના વ્યાપારી સંબંધોએ સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાનનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.<ref name="mal"/> આ માર્ગે જ પારસી-અરબી કળા સ્વરૂપો અને ઉત્તર ભારતીય સંસ્કૃતિ પોન્નાની સુધી પહોંચી હતી. ભાષા પર પણ તેની સ્પષ્ટ અસર જોવા મળી હતી, જેના પરિણામે અરબી-મલયાલમ જેવી મિશ્ર ભાષાનો જન્મ થયો.<ref name="mal"/> આ મિશ્ર ભાષામાં અનેક કવિતાઓ પણ લખવામાં આવી છે.<ref name="mal"/> સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાનના ભાગરૂપે અહીં આવેલા હિન્દુસ્તાની સંગીતના કવ્વાલી અને ગઝલ આજે પણ પોન્નાનીમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે અને સમૃદ્ધ થઈ રહ્યા છે. ઈ. કે. અબૂબકર, માઈન અને ખલીલ ભાઈ (ખલીલ રહમાન) પોન્નાનીના કેટલાક પ્રખ્યાત કવ્વાલી ગાયકો છે. [[File:Nila Nadhi.jpg|left|thumbnail|થિરુનાવયા, મધ્યયુગીન મામંકમ ઉત્સવની બેઠક]] અથવાનાડ એ આઝવંચેરી થમ્પ્રાક્કલ નું મુખ્ય મથક હતું, જેમને કેરળના નંબુદિરી બ્રાહ્મણોના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક વડા માનવામાં આવતા હતા.<ref name="mal"/> પલક્કડના રાજાઓનું મૂળ મુખ્ય મથક પણ અથવાનાડ ખાતે જ હતું.<ref name="mnn"/> તિરુર, પેરિન્થલમન્ના અને પોન્નાની તાલુકાઓમાં અનેક ખાનદાન અને પ્રભાવશાળી 'નંબુદિરી મના' (પરંપરાગત બ્રાહ્મણ ગૃહો) આવેલા છે. મધ્યયુગીન 'મામંકમ ઉત્સવ' નું મુખ્ય મથક તિરુનાવાયા પણ આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે. કોચિન સામ્રાજ્યનું પૈતૃક મુખ્ય મથક 'પેરુમ્બડપ્પુ' અને કાલિકટના ઝામોરિન નું પૈતૃક મુખ્ય મથક 'નેડિયિરુપ્પુ' પણ આ જિલ્લામાં જ આવેલા છે. કુંહાલી મરક્કારને પોન્નાની, તાનુર અને પરપ્પનંગાડીના બંદર શહેરો સાથે ઘનિષ્ઠ સંબંધો હતા.<ref name="mal"/> ૧૬મી સદીમાં જ્યારે કોચિન મલબાર કિનારે એક અગ્રણી સત્તા બન્યું, ત્યારે કોચિન સામ્રાજ્યના કેટલાક રાજાઓને સામાન્ય રીતે તાનુર સામ્રાજ્યના રાજપરિવારમાંથી દત્તક લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="mnn"/> ત્રાવણકોરની રાણીઓના મોટાભાગના રાજપુરુષો (જીવનસાથીઓ) ની પસંદગી સામાન્ય રીતે પરપ્પનાડ રાજપરિવારમાંથી જ કરવામાં આવતી હતી. કેરળના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ઈ. એમ. એસ. નંબુદિરીપાદ આ જિલ્લાના પેરિન્થલમન્નાના વતની છે.<ref name="mal"/> મધ્યયુગીન વલ્લુવાનાડ સામ્રાજ્યના શાસક પરિવારોની બેઠકો એવા અંગડીપુરમ અને મનકાડા, પેરિન્થલમન્નાની બિલકુલ નજીક આવેલા છે. મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન, આ જિલ્લો વૈદિક તેમજ ઇસ્લામિક અભ્યાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતો.<ref name="mal"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મલિક દીનારે પોન્નાનીના બંદર શહેરની મુલાકાત લીધી હતી.<ref name="mnn"/> પોન્નાની સ્થિત વલિયા જુમા મસ્જિદ મધ્યયુગ દરમિયાન એશિયામાં ઇસ્લામિક અભ્યાસના સૌથી મોટા કેન્દ્રોમાંનું એક હતું. 'કેરળ સ્કૂલ ઓફ એસ્ટ્રોનોમી એન્ડ મેથેમેટિક્સ' (કેરળ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિત પરંપરા) ના મુખ્ય સભ્યો એવા પરમેશ્વર, નીલકંઠ સોમયાજી, જ્યેષ્ઠદેવ, અચ્યુત પિશારડી અને મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી તિરુર વિસ્તારના વતની હતા.<ref name="mal"/> અરબી મલયાલમ લિપિ, જે 'પોન્નાની લિપિ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેનો જન્મ ૧૬મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને ૧૭મી સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો.<ref name="mal"/> આ લિપિનો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓ/સદીઓ દરમિયાન જિલ્લામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હતો.<ref name="mal"/> આ જિલ્લાના પ્રખ્યાત નાટકકારો અને કલાકારોમાં કે. ટી. મોહમ્મદ, નીલાંબુર બાલન, નીલાંબુર આઇશા, આદિલ ઇબ્રાહિમ, અનીશ જી. મેનન, અપર્ણા નાયર, બેબી અનિકા, ધનિશ કાર્તિક, હેમંત મેનન, રશિન રહમાન, રવિ વલ્લથોલ, સંગીતા માધવન નાયર, શ્વેતા મેનન, સૂરજ તેલક્કડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગના બે જાણીતા અભિનેતાઓ અને પાર્શ્વ ગાયક - પૃથ્વીરાજ સુકુમારન અને ઇન્દ્રજીત સુકુમારનના પિતા સુકુમારન પણ આ જ જિલ્લાના વતની હતા. કૃષ્ણચંદ્રન, પાર્વતી જયદેવન, શહબાઝ અમાન, સિતારા કૃષ્ણકુમાર, સુદીપ પાલાનાડ અને ઉન્ની મેનન જેવા પ્લેબેક સિંગર્સ (પાર્શ્વ ગાયકો) પણ આ જિલ્લામાંથી આવે છે.<ref name="mal"/> આ ઉપરાંત જિલ્લાએ અનેક જાણીતા ફિલ્મ ઉત્પાદકો, ગીતકારો, સિનેમેટોગ્રાફર્સ અને દિગ્દર્શકો પણ આપ્યા છે; જેમાં આર્યદન શૌકત, દીપુ પ્રદીપ, હરિ નાયર, ઇકબાલ કુટ્ટીપ્પુરમ, મનકાડા રવિ વર્મા, મુહમ્મદ મુસ્તફા, મુહસિન પરારી, રાજીવ નાયર, સલામ બાપ્પુ, શાનવાસ કે. બાવાકુટ્ટી, શાનવાસ નારાણીપ્પુઝા, ટી. એ. રઝાક, ટી. એ. શાહિદ, વિનય ગોવિંદ અને ઝકરિયા મોહમ્મદનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="mal"/> જિલ્લાના સૌથી નોંધપાત્ર ચિત્રકારોમાં આર્ટિસ્ટ નંબૂથિરી, કે. સી. એસ. પાનિકર અને ટી. કે. પદ્મિની મુખ્ય છે.<ref name="mal"/> અન્ય એક ચિત્રકાર અક્કીથમ નારાયણન કુમારનેલ્લુરના વતની હતા. કેરળના સૌથી જાણીતા ઇતિહાસકારોમાંના એક એમ. જી. એસ. નારાયણન પણ અહીંથી જ આવે છે.<ref name="mal"/> જિલ્લાના સામાજિક સુધારકોમાં વેલિયાંકૌડ ઉમર કાસી (૧૭૫૭–૧૮૫૨), ચલીલકથ કુન્હહમદ હાજી, ઈ. મોઈદુ મૌલવી અને સૈયદ સનાઉલ્લાહ મક્તિ તંગલ (૧૮૪૭–૧૯૧૨) નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="mal"/> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:કેરળ]] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} 87ooqkbots1kspmv4ji9attd1zlbt10 0 16964 906206 905661 2026-10-09T02:56:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906206 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox officeholder |name = બેનઝીર ભુટ્ટો<br/>બેનઝિર ભુટ્ટો<br/><small>{{Nastaliq| بينظير بھٹو }}</small> |nick name = પિન્કી |parents = ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો, નુસરત ભુટ્ટો |image = Benazir Bhutto.jpg |office = પાકિસ્તાનના ૧૧માં વડાપ્રધાન |president = વસિમ સજ્જાદ<br/>ફારૂક લેઘારી |term_start = ૧૯ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૩ |term_end = ૫ નવેમ્બર, ૧૯૯૬ |predecessor = મોઈનુદ્દિન અહેમદ કુરેશી <small>(કાર્યકારી)</small> |successor = મલીક મેરાજ ખાલીદ <small>(કાર્યકારી)</small> |president1 = ગુલામ ઈશાક ખાન |term_start1 = ૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૮ |term_end1 = ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૦ |predecessor1 = મહમદખાન જુણેજા |successor1 = ગુલામ મુસ્તફા જતોઈ <small>(કાર્યકારી)</small> |office2 = વિપક્ષના નેતા |term_start2 = ૧૭ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૭ |term_end2 = ૧૨ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૯ |predecessor2 = નવાઝ શરીફ |successor2 = ફઝલ-ઉલ-રહેમાન |term_start3 = ૬ નવેમ્બર, ૧૯૯૦ |term_end3 = ૧૮ એપ્રિલ, ૧૯૯૩ |predecessor3 = ખાન અબ્દુલ વલિ ખાન |successor3 = નવાઝ શરીફ |office4 = પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટીના પ્રમુખ |term_start4 = ૧૨ નવેમ્બર, ૧૯૮૨ |term_end4 = ૨૭ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૭<br/><small>૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ સુધી કાર્યરત</small> |predecessor4 = નુસરત બુટ્ટો |successor4 = આસિફ અલી ઝરદારી<br/>બિલાવલ ઝરદારી ભુટ્ટો |birth_date = {{birth date|1953|6|21|df=y}} |birth_place = [[કરાચી]], [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] |death_date = {{death date and age|2007|12|27|1953|6|21|df=y}} |death_place = રાવલપીંડી, પંજાબ (પાકિસ્તાન) |relations = ભુટ્ટો કુટુંબ |spouse = આસિફ અલી ઝરદારી<small>(૧૯૮૭-૨૦૦૭)</small> |children = બિલાવલ, બખ્તાવર, આસિફા |alma_mater = હાવર્ડ યુનિવર્સિટી<br/>ઓક્સફર્ડ<br/>કરાંચી સ્કૂલ |religion = [[ઇસ્લામ]] |website = [http://www.ppp.org.pk/ અધિકૃત વેબસાઈટ] |signature = Benazir Bhutto Signature.svg }} '''બેનઝિર ભુટ્ટો''' ([[સિંધી ભાષા]] بينظير ڀٽو, {{lang-ur|{{Nastaliq|بینظیر بھٹو}}}}, (beːnəziːɾ bʱʊʈːoː); ([[જૂન ૨૧|૨૧ જૂન]], ૧૯૫૩ – [[ડિસેમ્બર ૨૭|૨૭ ડિસેમ્બર]], ૨૦૦૭) [[પાકિસ્તાન]]નાં ૧૧માં વડાપ્રધાન હતા. તેઓ ૧૯૮૮-૯૦ અને ૧૯૯૩-૯૬ એમ બે મુદ્દત સુધી વડાપ્રધાન પદે રહ્યા હતા. તેઓ પાકિસ્તાનનાં શક્તિશાળી રાજકિય પરિવાર, ભુટ્ટો પરિવારનાં, સભ્ય હતા, તેમનાં પિતા ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો પણ માજી વડાપ્રધાન અને પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP)ના સ્થાપક હતા. તેઓ [[પાકિસ્તાન]]ના પ્રથમ અને આજ સુધીના એકમાત્ર મહિલા વડા પ્રધાન છે.<ref>"બેનઝિર ભુટ્ટો: ડોટર ઓફ ટ્રેજડી" મોહમ્મદ નજીબ, હસન ઝૈદી, સૌરભ શુક્લા અને એસ. પ્રસન્નારાજન દ્વારા, ''ઇન્ડિયા ટૂડે'' , 7 જાન્યુઆરી, 2008</ref> તેમનું કુટુંબ [[સિંધીઓ]]ની [[ભુટ્ટો]] જાતિ સાથે સંબંધ ધરાવતું હતું. ભુટ્ટો એ [[સિંધી લોકો|સિંધી]] વંશના પાકિસ્તાની અને ધર્મથી [[શિયા મુસ્લિમ]] એવા દેશના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]] અને [[ઇરાનમાં કુર્ડ્સ|ઇરાનિયન-કુરદિશ]] વંશના પાકિસ્તાની અને ધર્મથી શિયા મુસ્લિમ એવા [[બેગમ]] [[નુસરત ભુટ્ટો]]ના સૌથી મોટા સંતાન હતા. તેમના દાદાજી [[સર શાહ નવાઝ ભુટ્ટો]] [[ભારત]]ના [[હરિયાણા]] રાજ્યમાં આવેલા તેમના મૂળ વતન [[ભટ્ટો કલાન]]માંથી સ્વતંત્રતા પહેલા [[સિંધ]]ના [[લરકાના જિલ્લો|લરકાના જિલ્લા]]માંથી આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/1018605/Benazir-Bhuttos-Biography|title=Benazir Bhutto's Biography<!-- Bot generated title -->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pak-times.com/2007/12/27/biography-of-ppp-chairperson-benazir-bhutto/|title=Pakistan Times! » Blog Archive » Biography of PPP Chairperson Benazir Bhutto<!-- Bot generated title -->|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813195850/http://www.pak-times.com/2007/12/27/biography-of-ppp-chairperson-benazir-bhutto/|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટો વર્ષ 1988માં 35 વર્ષની વયે પ્રથમ વખત વડા પ્રધાન બન્યા હતા, પરંતુ તે સમયના [[પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] [[ગુલામ ઇશાક ખાન]]ના આદેશથી ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર 20 મહિના બાદ તેમને પદેથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 1993માં તેઓ ફરી ચૂંટાયા હતા, પરંતુ ફરીથી વર્ષ 1996માં સમાન આરોપસર તેમને રાષ્ટ્રપતિ [[ફારૂક લેગહરિ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ વર્ષ 1998માં સ્વયં સ્વદેશત્યાગ કરીને [[દૂબઇ]] જતા રહ્યા હતા. રાષ્ટ્રપતિ [[પરવેઝ મુશર્રફ]] સાથે સમજૂતિ બાદ 18 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ભુટ્ટો પાકિસ્તાન પરત ફર્યા હતા. તેમના દ્વારા ભુટ્ટોને ક્ષમા આપવામાં આવી હતી અને બધાજ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2008|2008ની પાકિસ્તાની સામાન્ય ચૂંટણીઓ]]ના બે સપ્તાહ પહેલા, 27 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ પાકિસ્તાનના [[રાવલપિંડી]] શહેરમાં પીપીપી (PPP)સરઘસમાંથી છૂટા પડ્યા બાદ તેમનું [[બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યા|ખૂન]] કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચૂંટણીઓમાં તેઓ અગ્રણી વિરોધી ઉમેદવાર હતા. ત્યાર બાદના તેઓ વર્ષમાં [[માનવીય હક્કોના ક્ષેત્રે યુનાઇટેડ નેશન્સનું પારિતોષિક|માનવીય હકોના ક્ષેત્રમાં યુનાઇટેડ નેશન્સના પારિતોષિક]]ના સાત વિજેતાઓમાં સ્થાન પામ્યા હતા. <ref>http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=29090&Cr=human+rights&Cr1=prize</ref> == શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત જીવન == બેનઝિર ભુટ્ટો લરકાનાના અગ્રણી મુસ્લિમ કુટુંબના [[નુસરત ભુટ્ટો|બેગમ નુસરત ઇસ્પાહાનિ]] અને [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]]ને ત્યાં 21 જૂન, 1953ના રોજ [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાનના રાજ્ય]] [[કરાચિ]]માં જન્મ્યા હતા. તેમણે કરાચિની લેડી જેન્નીંગ્સ નર્સરી સ્કૂલ અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ (કરાચિ)|કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ]] ખાતે શાળાકીય શિક્ષણ લીધું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024|title=Story of Pakistan — Benazir Bhutto|date=2003-06-01|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230083535/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024|url-status=dead}}</ref> રાવલપિંડી પ્રેઝન્ટેશન કોન્વેન્ટ ખાતે બે વર્ષના શાળાકીય અભ્યાસ બાદ, તેમને [[મરિ]] ખાતેની [[કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ (મરિ)|જિસસ એન્ડ મેરિ કોન્વેન્ટ]] મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 15 વર્ષની વયે [[સામાન્ય કક્ષા|O-કક્ષા]]ની પરિક્ષા પાસ કરી હતી. <ref name="br">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/Benazir_Bhutto|title=Bookrags Encyclopedia of World Biography entry}}</ref> ત્યારબાદ તેમને [[એ-કક્ષા]]નું શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટે [[કરાચિ ગ્રામર સ્કૂલ]] ખાતે મોકલવામાં આવ્યા હતા. પાકિસ્તાનમાં પ્રારંભિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] ખાતે ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યુ હતું. વર્ષ 1969થી 1973 દરમિયાન, તેમણે [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી]] ખાતે [[રેડક્લિફ કોલેજ]]માં અભ્યાસ કર્યો હતો, જ્યાં તેમણે ''[[લેટિન ઓનર્સ#પ્રકારો|કમ લોડ]]'' ઓનર્સ [[તુલનાત્મક સરકાર|કમ્પેરેટિવ સરકાર]] સાથે [[આર્ટ્સના સ્નાતક|આર્ટ્સ વિષયમાં સ્નાતકની ડીગ્રી]] મેળવી હતી. <ref>[http://womenshistory.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?zi=1/XJ/Ya&sdn=womenshistory&cdn=education&tm=12&f=00&tt=14&bt=1&bts=1&zu=http%3A//www.britannica.com/eb/article%3Feu%3D81217 એન્સાઇક્લોપિડીયા બ્રિટાનીકા પ્રવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142738/http://womenshistory.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?zi=1%2FXJ%2FYa&sdn=womenshistory&cdn=education&tm=12&f=00&tt=14&bt=1&bts=1&zu=http%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Feb%2Farticle%3Feu%3D81217 |date=2013-09-23 }} about.com દ્વારા</ref> તેઓ [[ફિ બીટા કપ્પા|ફિ બેટા કપ્પા]]માં પણ પસંદગી પામ્યા હતા. <ref name="br"/> ભુટ્ટોએ પાછળથી આ હાર્વર્ડ ખાતે પસાર કરેલા સમયને "મારા જીવનના સૌથી યાદગાર ચાર વર્ષ" તરીકે ગણાવ્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે આ સમયે તેમની લોકશાહી પરની શ્રદ્ધાનો પાયો નાખ્યો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 1995માં વડા પ્રધાન તરીકે, તેમણે પાકિસ્તાની સરકાર તરફથી [[હાર્વર્ડ લો સ્કૂલ]]ને ભેટ આપી હતી. <ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/12/28/classmates_at_harvard_recall_a_shy_girl_pinkie/ હાર્વર્ડ ખાતેના સહવિદ્યાર્થીનીઓ શરમાળ છોકરી 'પિન્કી'ને યાદ કર છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016090044/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/12/28/classmates_at_harvard_recall_a_shy_girl_pinkie/ |date=2008-10-16 }} 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref> જૂન 2006માં તેમને યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરેન્ટો તરફથી માનદ એલએલ.ડી પદવી એનાયત થઇ હતી. <ref name="University of Toronto">{{cite web|url=http://www.news.utoronto.ca/campus-news/u-of-t-names-20-honorary-degre.html|title=honorary degree recipients}}</ref> શિક્ષણનો બીજો તબક્કો તેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] ખાતે ગાળ્યો હતો. વર્ષ 1973થી 1977 વચ્ચે ભુટ્ટોએ [[લેડી માર્ગરેટ હોલ, ઓક્સ્ફોર્ડ|લેડી માર્ગરેટ હોલ, ઓક્સફોર્ડ]] ખાતે [[તત્ત્વજ્ઞાન,રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્ર|તત્ત્વજ્ઞાન, રાજકારણ અને અર્થશાસ્ર]]નો અભ્યાસ કર્યો હતો, તે દરમિયાન તેમણે [[આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા]] અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધ|મુત્સદ્દીગીરી]] વિષયમાં વધારાનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.wic.org/bio/bbhutto.htm|title=WIC Biography - Benazir Bhutto|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231102353/http://www.wic.org/bio/bbhutto.htm|url-status=dead}}</ref> એલએમએચ (LMH) બાદ તેમણે [[સેઇન્ટ કેથરિન્સ કોલેજ, ઓક્સ્ફોર્ડ|ઓક્સફોર્ડની સેઇન્ટ કેથરિન્સ કોલેજ]]<ref>{{cite web|url=http://www.stcatz.ox.ac.uk/news_archive_pages/2007/BenazirBhutto.htm|title=Note at St. Catherine's web site|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113143208/http://www.stcatz.ox.ac.uk/news_archive_pages/2007/BenazirBhutto.htm|url-status=dead}}</ref> ખાતે અભ્યાસ કર્યો હતો અને ડિસેમ્બર 1976માં તેઓ [[ઓક્સ્ફોર્ડ યુનિયન|ઓક્સફોર્ડ યુનિયન]]ના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા હતા અને વિખ્યાત ડિબેટીંગ સોસાયટીનું અધ્યક્ષપદ મેળવનારા પ્રથમ એશિયન મહિલા બન્યા હતા. <ref name="br"/> 18 ડિસેમ્બર, 1987ના રોજ તેઓ કરાચિમાં [[આસિફ અલિ ઝરદારી]] સાથે પરણ્યા હતા. આ દંપતિને ત્રણ બાળકો હતા: [[બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી|બિલાવલ]], બખ્તવર અને અસીફા. == કુટુંબ == બેનઝિર ભુટ્ટોના પિતા, [[પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન|વડા પ્રધાન]] [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]]ને વર્ષ 1977માં [[પાકિસ્તાન લશ્કરના સ્ટાફના વડા|લશ્કરી વડા]] જનરલ [[મહોમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક|મુહમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક]]ની આગેવાની હેઠળના [[લશ્કરી બળવો|લશ્કરી બળવા]] બાદ પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમણે [[માર્શલ લો]] લાદ્યો હતો, પરંતુ ત્રણ મહિનાના ગાળામાં ચૂંટણી યોજવાનું વચન આપ્યું હતું. સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજવાના વચનને પૂર્ણ કરવાને બદલે, જનરલ ઝીયાએ ઝુલ્ફિકર ભુટ્ટો પર વિરોધી પક્ષના રાજકારણી [[અહેમદ રઝા કસૂરી|એહમદ રઝા કસૂરી]]ના પિતાના ખૂનના કાવતરામાં સામેલ હોવાનો આરોપ મુક્યો હતો. ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટોને માર્શલ લો કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. તેમના પર મુકવામાં આવેલા આરોપને જાહેર જનતા દ્વારા શંકાની નજરે <ref name="NYTdepose">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980CE2D61238F936A35752C1A960958260 પાકિસ્તાનની અગ્રણી ભુટ્ટોને નજર કેદમાં રખાયા હતા], ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 નવેમ્બર, 1996, જોહ્ન એફ. બર્ન્સ દ્વારા</ref> જોવામા આવતા હોવા છતાં અને વિદેશી નેતાઓ દ્વારા [[ક્ષમા|દયા]]ની ઘણી વિનંતીઓ કરવામાં આવી હોવા છતાં ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો 4 એપ્રિલ, 1979ના રોજ ફાંસી પર લટકાવી દેવામાં આવ્યા હતા. દયા માટેની વિનંતીઓ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ જનરલ ઝીયા દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી હતી. બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના માતાને ત્યાર બાદ મે માસના અંત સુધી "પોલિસ કેમ્પ"માં રાખવામાં આવ્યા હતા. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E14FF3E5D12728DDDA00A94DD405B898BF1D3 પાકિસ્તાન ફ્રીઝ વિડો અન્ડ ડોટર ઓફ ભુટ્ટો], ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 મે, 1979</ref> વર્ષ 1985માં, બેનઝિર ભુટ્ટોના ભાઈ [[શાહનવાઝ ભુટ્ટો|શાહનવાઝ]]નું ફ્રાન્સ ખાતે ખૂબ શંકાસ્પદ સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ 1996માં તેમના અન્ય ભાઈ [[મુર્તઝા ભુટ્ટો|મિર મુર્તઝા]]ની હત્યાએ તેમની વડા પ્રધાન તરીકેની બીજી અવધિને અસ્થિર બનાવવામાં ભાગ ભજવ્યો હતો. == વડા પ્રધાન == [[ચિત્ર:Benazir in Parliament.jpg|right|thumb|વર્ષ 1998-1999માં સંસદના સત્ર દરમિયાન ડાબેરી તરફ ડાબેરી તરફથી: ચૌધરી મહોમ્મદ બરજીસ તાહિર, અજમલ ખટ્ટક, ઐતઝાઝ એહસાન, બેનઝિર ભુટ્ટો ]] [[ચિત્ર:Benazir bhutto 1988.jpg|thumb|right|બેનઝિર ભુટ્ટો વર્ષ 1989માં વોશિંગ્ટન ડી.સી.ની મુલાકાતે]] અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ પાકિસ્તાન પરત આવેલા ભુટ્ટોને તેમના પિતાના જેલવાસ અને ત્યાર બાદની પ્રક્રિયા ચાલતી હોવાથી [[નજર કેદ|હાઉસ અરેસ્ટ]]નો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વર્ષ 1984માં [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] પરત ફરવાની પરવાનગી મળ્યા બાદ, તેઓ [[દેશવટો|સ્વદેશ ત્યાગ]] દરમિયાન તેમના પિતાના પક્ષ પીપીપીના નેતા બન્યા હતા, જોકે તેઓ જનરલ [[મહોમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક|મુહમ્મદ જીયા-ઉલ-હક]]ના મૃત્યુ સુધી પાકિસ્તાનમાં રાજકીય હાજરી આપવામાં સક્ષમ ન હતા. તેઓ પીપીપીના વડા તરીકેનું તેમનું સ્થાન લેવામાં સફળ રહ્યા હતા અને ઝીયા-ઉલ હકના શાસન સામે લોકશાહી વિરોધ ઉભો કર્યો હતો. બેનઝિર ભુટ્ટોએ જે બેઠક પરથી વડા પ્રધાનના પદ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી હતી તે એ જ બેઠક હતી કે જેના પરથી તેમના પિતાએ ચૂંટણી લડી હતી, જેનું નામ એનએ 207 હતું. આ બેઠક પરથી સિંધની સૌપ્રથમ ચૂંટણીમાં વર્ષ 1926માં સરદાર વાહિદ બક્સ ભુટ્ટોએ પ્રથમ ઉમેદવારી નોંધાવી હતી. આ ચૂંટણી ભારતની [[કેન્દ્રીય કાયદાકીય વિધાનસભા|સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટીવ એસેમ્બલી]] માટે હતી. સરદાર વાહિદ બક્સ જીત્યા હતા અને તેઓ ફક્ત લોકશાહી પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલી સંસદના સિંધ તરફથી સૌપ્રથમ પ્રતિનીધી જ નહીં, પરંતુ 27 વર્ષની વયે સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટીવ એસેમ્બલીના સૌથી યુવા વયના સભ્ય પણ બન્યા હતા. વાહિદ બક્સની આ સિદ્ધી યાદગાર હતી, કેમકે તેઓ સરકારમાં ચૂંટાયેલા પ્રથમ ભુટ્ટો બન્યા હતા કે જે બેઠક પરથી ત્યાર બાદ તેમના કુટુંબના સભ્યો હંમેશા પોતાની ઉમેદવારી નોંધાવતા આવ્યા છે. આથી તેમણે પ્રથમ સફળતા અપાવી હતી અને આ પરંપરાની શરૂઆત કરી હતી. સરદાર વાહિદ બક્સ બોમ્બે કાઉન્સિલમાં પણ ચૂંટાયા હતા. 33 વર્ષની વયે વાહિદ બક્સના અકાળે અને રહસ્યમય મૃત્યુ બાદ, તેમના નાના ભાઈ નવાબ નબી બક્સ ભુટ્ટો સમાન બેઠક પરથી ચૂંટણી લડ્યા હતા અને તેમની નિવૃત્તિ સુધી તેઓ અજેય રહ્યા હતા.તેમણે જ ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટોને આ બેઠક લડવા માટે આપી હતી. 16 નવેમ્બર, 1988ના રોજ, એક દાયકાની સૌપ્રથમ સ્વતંત્ર ચૂંટણીમાં ભુટ્ટોની પીપીપીએ સૌથી વધુ બેઠકો સાથે [[પાકિસ્તાનની રાષ્ટ્રીય ધારાસભા|રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા]]ની ચૂંટણી જીતી લીધી હતી. ભુટ્ટો [[2 ડિસેમ્બર|બીજી ડિસેમ્બર]]ના રોજ [[જોડાણવાળી સરકાર|જોડાણ વાળી સરકાર]]ના વડા પ્રધાન બનતા, તેઓ 35 વર્ષની વયે સૌથી યુવા અને આધુનિક સમાજમાં મુસ્લિમ સમુદાય ધરાવતા દેશમાં સરકારનું પ્રતિનિધીત્વ કરવાવાળા પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. વર્ષ 1989માં, બેનઝિરને [[મુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય|લિબરલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા [[સ્વતંત્રતા માટે પુરસ્કાર|પ્રાઇઝ ફોર ફ્રિડમ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ભુટ્ટોના કાર્યકાળ દરમિયાનની તેમની સિદ્ધીઓમાં રાષ્ટ્રીય સુધારણા અને અદ્યતનીકરણ માટેના પ્રયાસોનો સમાવેશ થતો હતો, જેને કેટલાક રૂઢીચૂસ્ત લોકોએ પશ્ચિમીકરણ તરીકે ગણાવ્યું હતું. વર્ષ 1990માં ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર ભુટ્ટોની સરકારને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવી હતી, કે જેના માટે તેમણે ક્યારેય પ્રયત્નો કર્યા ન હતા. ઝીયાના આશ્રિત [[નવાઝ શરિફ]] ઓક્ટોબર 1990ની ચૂંટણીઓ બાદ સત્તા પર આવ્યા હતા. તે સમયે ભુટ્ટો [[વિરોધ પક્ષના નેતા (પાકિસ્તાન)|વિરોધપક્ષના નેતા]] બન્યા હતા, જ્યારે પછીના ત્રણ વર્ષ માટે શરિફ વડા પ્રધાન બન્યા હતા. [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણીઓ, 1993|ઓક્ટોબર 1993માં ચૂંટણીઓ]] ફરી યોજાઇ અને ફરી પીપીપી (PPP)જોડાણનો વિજય થયો, જેને પગલે ભુટ્ટોએ ફરી સત્તા હાંસલ કરી અને તેમના સુધારણાના પ્રયત્નો અવિરત રહ્યા. પત્રકાર શ્યામ ભાટિયાની માહિતી પ્રમાણે, ભુટ્ટો મુલાકાત સમયે [[ઉત્તર કોરિયા]]ને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ ડેટા ધરાવતી સીડીઓની દાણચોરી કરતા હતા અને બદલામાં મિસાઇલ તકનીકો અંગેની માહિતી મેળવતા હતા. <ref>{{cite news |first=Glenn |last=Kessler |title=Bhutto Dealt Nuclear Secrets to N. Korea, Book Says |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/01/ST2008060100007.html |publisher=Washington Post |date=2008-06-01 |access-date=2008-06-01}}</ref> વર્ષ 1996માં, વિવિધ [[રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર|ભ્રષ્ટાચાર]]ના કૌભાંડો વચ્ચે તે સમયના રાષ્ટ્રપતિ [[ફારૂક લેગહરી]]એ સરકારની સત્તાનો અંત લાવવાની આઠમી સુધારણાની મુનસફી નિર્ણયો લેવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ભુટ્ટોનો પદ પરથી દૂર કરી દીધા હતા. સુપ્રિમ કોર્ટે 6-1 આદેશમાં રાષ્ટ્રપતિ લેગહરીના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.pub.umich.edu/daily/1997/jan/01-30-97/news/news7.html|title=Pakistan Supreme Court Upholds Benazir Bhutto's Dismissal on the basis of Corruption and Extra-Judicial Killings of MQM Workers and Supporters|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014070145/http://www.pub.umich.edu/daily/1997/jan/01-30-97/news/news7.html|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટોનો વિરોધ કરનારા કેટલાક [[પંજાબી લોકો|પંજાબી]] ઉચ્ચ વર્ગના શક્તિશાળી જમીનદારોના કુટુંબનો લોકો તરફથી તેમને ટીકા સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમણે આ વિરોધને પાકિસ્તાનની અસ્થિરતા માટે કારણભૂત ગણાવ્યો હતો. મુશર્રફે ભુટ્ટોના કાર્યકાળને "શરમજનક લોકશાહીના યુગ" તરીકે ગણાવ્યો હતો અને અન્ય લોકોએ તેને ભ્રષ્ટ અને નિષ્ફળ સરકારનો સમય ગણાવ્યો હતો. <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/13/AR2008011303447.html ઘણા પાકિસ્તાનીઓએ નેતાઓના લાંબા સમય સુધી વર્ચસ્વ ધરાવતા જોયા છે] 14 જાન્યુઆરી, 2008</ref> === મહિલાઓ માટેની નીતિઓ === ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન ભુટ્ટોની સરકારે મહિલાઓના સામાજિક અને આરોગ્યને લગતા મુદ્દાઓ અંગે ચિંતાનો સૂર વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં મહિલાઓ સામે ભેદભાવ રાખવાની બાબતનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભુટ્ટોએ મહિલા માટેના પોલિસ સ્ટેશન્સ, કોર્ટ્સ અને મહિલા વિકાસ બેન્કોની સ્થાપના કરવાના આયોજનની જાહેરાત કરી હતી. આ પ્રકારના આયોજનો છતાં, ભુટ્ટોએ મહિલાઓના કલ્યાણ માટેની સેવાઓમાં સુધારો લાવવા માટે કોઇ પણ કાયદાની દરખાસ્ત મુકી ન હતી. તેમની ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન, ભુટ્ટોએ વિવાદિત કાયદાઓ (જેવાકે [[હુદૂડ]] અને [[ઝીણા (અરેબિક)|ઝીના]] ધાર્મિક વિધી) રદ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, જે પાકિસ્તાનમાં મહિલાઓના હકો પર કાપ મુકતા હતા. <ref>{{cite web|title=Women in Pakistan: Disadvantaged and denied their civil rights|url=http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGASA330231995?open&of=ENG-376|publisher=Amnesty International|date=1995-12-06|access-date=2008-08-04|archive-date=2008-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012155704/http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGASA330231995?open&of=ENG-376|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટો [[પ્રો-લાઇફ|જીવનપ્રેમી]] હતી અને મુખ્યત્વે કેઇરોમાં [[વસ્તી અને વિકાસ વિષય પર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ|વસ્તી અને વિકાસ અંગેની આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ]]માં કડક શબ્દોમાં [[ગર્ભપાત]] અંગે વિશ્વને જણાવ્યું હતું, જ્યાં તેમણે "પશ્ચિમના દેશો પર પુખ્ત વયના લોકોને ગર્ભપાત, મૈથુન સહિતની અન્ય બાબતોથી વ્યક્તિઓ, સમાજ અને ધર્મને અજાણ રાખવાનો આરોપ મુક્યો હતો,જેમના પોતાના સામાજિક બંધનો હતા. "<ref>ટર્નર બ્રેઇન એસ. (2003) ''[http://books.google.ca/books?id=zOAo9VvT4FEC ઇસ્લામ: ક્રિટીકલ કોન્સેપ્ટ્સ ઇન સોશિયોલોજી]'' (પી. 118) રાઉટલેજ</ref> જૂલાઇ 2006માં [[પરવેઝ મુશર્રફ]] દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા રાષ્ટ્રપતિના વટહુકમ દ્વારા ઝીનાને અંતે રદ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Pakistan ends zina|url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2007/02/23/stories/2007022300150400.htm|work=The Hindu Business Line|date=2007-02-23|access-date=2008-08-04}}</ref> ભુટ્ટો હાલના અને ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનો અને રાષ્ટ્રપતિઓના નેટવર્ક [[વિશ્વના મહિલા નેતાઓની કાઉન્સિલ|કાઉન્સિલ ઓફ વિમેન વર્લ્ડ લિડર્સ]]ના સક્રિય અન સ્થાપના સમયથી સભ્ય રહ્યા હતા. <ref>{{cite web|title=Council Members|url=http://www.womenworldleaders.org/members.htm|publisher=Council of Women World Leaders|access-date=2008-08-04}}</ref> === તાલિબાન પરની નીતિ === તાલિબાને સપ્ટેમ્બર 1996માં [[કાબુલ]]માં સત્તા મેળવી હતી. ભુટ્ટોના શાસન દરમિયાન [[તાલિબાન]]ને [[અફઘાનિસ્તાન]]માં પ્રાધાન્ય મળ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php|title=Bhutto's deadly legacy|archive-url=https://web.archive.org/web/20080109005400/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php|archive-date=2008-01-09|access-date=2009-10-01|url-status=dead}}</ref> તે સમયના ઘણા નેતાઓની જેમ તેઓના મતે તાલિબાન એવું જૂથ છે કે જે અફઘાનિસ્તાનને સ્થિરતા બક્ષી શકે છે અને [[સેન્ટ્રલ એશિયન રિપબ્લિક્સ|કેન્દ્રીય એશિયન લોકશાહી]]ઓ સાથે વેપારનો માર્ગ મોકળો કરી શકે છે, તેમ લેખક [[સ્ટિફન કોલ]] માને છે. <ref>એસ. કોલ, ''"ઘોસ્ટ વોર્સ: ધી સિક્રેટ હિસ્ટરી ઓફ ધી સીઆઇએ, અફઘાનિસ્તાન, એન્ડ બિન લાદેન, ફ્રોમ ધી સોવિએટ ઇન્વેઝન ટુ 10 સપ્ટેમ્બર, 2001"'' , પેંગ્વિન પ્રેસ એચસી, [[અમેરિકા|યુએસ]] 2004</ref> તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ, તેની સરકારે તાલિબાન સરકારને લશ્કરી અને નાણાકીય ટેકો આપ્યો હતો અને અફઘાનિસ્તાનમાં પાકિસ્તાની લશ્કરનું નાનું જૂથ પણ મોકલ્યું હતું. તાજેતરમાં જ તેમણે તાલિબાન વિરોધી વલણ અપનાવ્યું હતું અને તાલિબાન અને તેમના ટેકેદારો દ્વારા કરવામાં આવેલી ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિને તેમણે વખોડી કાઢી હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/21374344/|title=Bhutto blames Taliban, al-Qaida for explosions|date=2007-10-19|publisher=msnbc.com|access-date=2008-09-13}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ભ્રષ્ટાચારના આરોપો == ફ્રેન્ચ, પોલિશ, સ્પેનીશ અને સ્વિસ દસ્તાવેજોએ ભુટ્ટો અને તેમના પતિ પરના ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને બળ પૂરુ પાડ્યું હતું. તેમણે સંખ્યાબંધ કાયદાકીય કાર્યવાહીઓનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં [[સ્વિટ્ઝલેન્ડમાં બેન્કિંગ|સ્વિસ બેન્ક]] દ્વારા નાણાંની ઉચાપતના આરોપોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમના પતિ [[આસિફ અલિ ઝરદારી]]એ ગુનેગાર સાબિત ન થયા હોવા છતાં સમાન ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર આઠ વર્ષ જેલમાં ગાળ્યા હતા. વર્ષ 2004માં જામિન પર છુટકારો મેળવ્યા બાદ, ઝરદારીએ જણાવ્યું હતું કે તેમના જેલવાસ દરમિયાન તેમના પર શારીરિક અને માનસિક જૂલમ કરવામાં આવ્યો હતો અને માનવીય હકોના જૂથોએ તેમના એવા દાવાને ટેકો આપ્યો હતો કે તેમના હકોની અવગણના કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2003/11/09/local35.htm|title=C'wealth apprised of Asif's 'illegal' detention - Dawn Pakistan}}</ref> વર્ષ 1998ના ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના સંશોધક અહેવાલમાં <ref name="jld1">[http://www.samsloan.com/benazir.htm ભુટ્ટો કેન લીવ્ઝ ટ્રેઇલ ઓફ કરપ્શન ઇન પાકિસ્તાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029205122/http://www.samsloan.com/benazir.htm |date=2006-10-29 }}, જોહ્ન એફ. બર્ન્સ દ્વારા, ''ધી ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 1998-01-09</ref> એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પાકિસ્તાનના તપાસકો પાસે એવા દસ્તાવેદો છે કે જે સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં કુટુંબના વકીલો સાથે જોડાયેલા બધા જ બેન્કના ખાતાના નેટવર્કને બહાર પાડે છે, જેમાં આસિફ અલિ ઝરદારી મુખ્ય હિસ્સેદાર હતા. અહેવાલમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ફ્રેન્ચ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા દસ્તાવેજો એવું સૂચન કરતા હતા કે ઝરદારીએ ફ્રાન્સના એરક્રાફ્ટનું ઉત્પાદન કરતા [[ડસોલ્ટ|ડેસોલ્ટ]]ને એર ફોર્સના [[લડાકુ વિમાન|લડાકુ વિમાનો]]ને બદલવાના વિશેષ હકો આપ્યા હતા, જેના બદલામાં ઝરદારી દ્વારા સંચાલિત સ્વિસ કોર્પોરેશનને પાંચ ટકા દલાલી આપવાનું નક્કી કર્યું હતું. અહેવાલમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દૂબઇની કંપનીને પાકિસ્તાનમાં સોનાની આયાત કરવા માટેનું વિશેષ લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું હતું, જેના બદલામાં આસિફ ઝરદારીને તેના દૂબઇસ્થિત [[સિટીબેન્ક]]ના ખાતામાં 10 મિલિયન ડોલર મળ્યા હતા. કંપનીના માલિકે ઝરદારીને કોઇ ચૂકવણી કરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને આ દસ્તાવેજોને બનાવટી ગણાવ્યા હતા. ભુટ્ટોએ જણાવ્યું હતું કે તેમના અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલા આરોપો સંપૂર્ણ રીતે રાજકીય રીતે સંચાલિત છે. <ref name="Bhutto's Husband Appeals">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9405E4D6143FF932A25756C0A96F958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fZ%2fZardari%2c%20Asif%20Ali ભુટ્ટોના પતિની અપિલ] 11 મે, 1999</ref><ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E1DF1231F933A05751C1A961958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fZ%2fZardari%2c%20Asif%20Ali વર્લ્ડ ન્યૂઝના સમાચારો; ભુટ્ટોના જેલમાં રહેલા પતિએ સેનેટર તરીકે શપથ લીધા] 30 ડિસેમ્બર, 1997</ref> [[પાકિસ્તાનના ઓડિટર જનરલ|ઓડિટર જનરલ ઓફ પાકિસ્તાન]] (એજીપી)ના અહેવાલે ભુટ્ટોના દાવાને સમર્થન આપ્યું હતું. તેમાં એવી માહિતી પ્રસ્તુત કરવામાં આવી હતી કે બેનઝિર ભુટ્ટોને તે સમયના રાષ્ટ્રપતિ ગુલામ ઇશક ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા પ્રયત્નોને પરિણામે વર્ષ 1990માં તેમને સત્તા પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. એજીપીના અહેવાલોમાં એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ખાને વર્ષ 1990-92 દરમિયાન ભુટ્ટો અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના 19 કેસ કરવા માટે કાનૂની સલાહકારોને ગેરકાયદેસર રીતે 28 મિલિયન રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/india/20060725/16131.htm|title=The Bhutto saga takes a new turn|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090921055238/http://www.indiaenews.com/india/20060725/16131.htm|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ પણ ભુટ્ટો અને તેમના પતિની સંપત્તિની તપાસ ચાલુ રહી હતી અને તે વિષે અટકળો પણ ફેલાતી હતી. ફરિયાદીઓએ એવો આરોપ મુક્યો હતો કે તેમના સ્વિસ બેન્કના ખાતામાં 740 મિલિયન પાઉન્ડ જેટલી માતબર રકમ છે. <ref name="jld2">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2652808.ece ભ્રષ્ટાચારમાં મળેવી માફી ભુટ્ટો માટે કરોડો છૂટા કરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508152724/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2652808.ece |date=2009-05-08 }}, ધી સન્ડે ટાઇમ્સ, 14-10-2007</ref> ઝરદારીએ યુકેમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતેના [[સરે]]માં નિયો [[ટ્યુડર સ્ટાઇલનું આર્કિટેક્ચર|ટ્યૂડર]] મેન્સન અને ચાર મિલિયન પાઉન્ડની મિલકતો ખરીદી હતી. <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/823259.cms આસિફ ઝરદારીએ યુકેમાં 4 મિલિયન પાઉન્ડની સંપત્તિનો દાવો કર્યો], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 22-08-2004</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece 4 મિલિયન પાઉન્ડનું સરે મેન્શન ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના ભરડામાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113156/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece |date=2008-10-13 }}, ધી સન્ડે ટાઇમ્સ, 21-11-2004</ref> પાકિસ્તાનના તપાસકર્તાઓએ અન્ય વિદેશી સંપત્તિઓને ઝરદારીના કુટુંબ સાથે જોડી દીધી હતી. તેમાં ઝરદારીના માતાપિતાની માલિકીના [[નોર્માન્ડી|નોરમાન્ડી]] ખાતે આવેલા 2.5 મિલિયન ડોલરના મેનોરનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમની પાસે લગ્ન સમયે ખૂબ સામાન્ય અસ્ક્યામતો હતી. <ref name="jld1"/> ભુટ્ટોએ આ પ્રકારની વિદેશી મિલકતોની માલિકીનો ઇનકાર કર્યો હતો. === સ્વિત્ઝરલેન્ડ === 23 જૂલાઇ, 1998ના રોજ, સ્વિસ સરકારે પાકિસ્તાનની સરકારને દસ્તાવેજો સુપરત કર્યા હતા જે બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના પતિ સામેના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે સંબંધ ધરાવતા હતા. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/136259.stm દક્ષિણ એશિયા ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના દસ્તાવેજો પાકિસ્તાન પહોંચ્યા,], ગુરૂવાર, 23 જૂલાઇ, 1998</ref> આ દસ્તાવેજોમાં ઝરદારીની વિરૂદ્ધમાં સ્વિસ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા [[મની લોન્ડરીંગ]]ના અગાઉ કરવામાં આવેલા આરોપોનો પણ સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાનની સરકારે વર્ષ 1997માં સ્વિસ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા સુષુપ્ત કરવામાં આવેલી 13.7 મિલિયન ડોલરની રકમ માટે ઉંડી તપાસ હાથ ધરી હતી, જે રકમ ભુટ્ટો અને તેમના પતિ દ્વારા એકત્ર કરી હોવાનું કહેવાતું હતું. પાકિસ્તાનની સરકારે તાજેતરમાં જ 1.5 અબજ ડોલરની તપાસ કરવા માટેના પ્રયત્નોમાં ભુટ્ટો વિરૂદ્ધ કાનૂની કેસ દાખલ કર્યો હતો, જે નાણાં તેમણે અને તેમના પતિ દ્વારા વિવિધ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા મેળવ્યા હોવાનો આરોપ હતો. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0716FB39590C738EDDA10894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ભુટ્ટો પર પાકિસ્તાનમાં મની લોન્ડરિંગનો કેસ ચાલે તેવી સ્વિસની ઇચ્છા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 20 ઓગસ્ટ, 1998, ગુરૂવાર, એલિઝાબેથ ઓલ્સન દ્વારા</ref> આ દસ્તાવેજો એવું દર્શાવતા હતા કે ઝરદારી દ્વારા મેળવવામાં આવેલા નાણાનો ઉપયોગ બેનઝિર ભુટ્ટો દ્વારા કરવામાં આવતો હતો અને તેનો ઉપયોગ 1,75,000 ડોલરથી વધુની કિંમત ધરાવતા હિરાના નેકલેસની ખરીદીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0716FB39590C738EDDA10894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ભુટ્ટો પર પાકિસ્તાનમાં મની લોન્ડરિંગનો કેસ ચાલે તેવી સ્વિસની ઇચ્છા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 20 ઓગસ્ટ, 1998, ગુરૂવાર, એલિઝાબેથ ઓલ્સન દ્વારા</ref> પીપીપીએ આ આરોપોને ખોટા ગણાવીને જવાબ આપ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનની સરકાર દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ખોટા દસ્તાવેજોને પગલે સ્વિસના સત્તાધિકારીઓ ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવ્યા હતા. 6 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ સ્વિસ મેજિસ્ટ્રેટે ભુટ્ટો અને તેમના પતિને મની લોન્ડરીંગના કેસમાં દોષી ઠેરવ્યા. <ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E1D61F3EF935A3575BC0A9659C8B63&partner=rssnyt&emc=rss એશિયા: પાકિસ્તાન: ભુટ્ટોને સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં સજા કરવામાં આવી] 6 ઓગસ્ટ, 2003</ref> તેમને છ મહિનાની સસ્પેન્ડેડ જેલવાસ, પ્રત્યેકને 50,000 ડોલરનો દંડ અને પાકિસ્તાનની સરકારે 11 મિલિયન ડોલર ચૂકવી આપવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. છ વર્ષ સુધી ચાલેલા કેસમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો કે ભુટ્ટો અને ઝરદારી પાકિસ્તાનમાં કોન્ટ્રેક્ટની સામે સ્વિસ કંપની દ્વારા તેમને આપવામાં આવેલા 10 મિલિયન ડોલર તેમણે સ્વિસ ખાતામાં જમા કરાવ્યા હતા. બંનેએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ ચૂકાદા વિરૂદ્ધ અપિલ કરશે. પાકિસ્તાની તપાસકર્તાએ જણાવ્યું કે ઝરદારીએ વર્ષ 1995માં [[જિનીવા]] ખાતે સિટીબેન્કમાં ખાતું ખોલાવ્યું હતું, જેના દ્વારા તેણે પાકિસ્તાનમાં ઉદ્યોગ કરતી વિદેશી કંપનીઓ પાસેથી મેળવેલા 100 મિલિયન ડોલરમાંથી 40 મિલિયન ડોલર જેટલી રકમ તેમાં મુકી હતી. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A13F735540C7A8CDDA80894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ધી ભુટ્ટો મિલિયન્સ; એ બેકગ્રાઉન્ડ ચેક ફાર ફ્રોમ ઓર્ડિનરી]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 9 જાન્યુઆરી, 1998, ગુરૂવાપ, જ્હોન એફ. બર્ન્સ દ્વારા (એનવાયટી)</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જિનીવાના કેન્ટોનના મુખ્ય ફરિયાદી ડેનિયલ ઝેપેલ્લીએ જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો સામેની મની લોન્ડરીંગ અંગેની તપાસનો સારાંશ તેમને [[29 ઓક્ટોબર]]ના રોજ મળ્યો છે, પરંતુ તે વાત અસ્પષ્ટ છે કે સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં તેમના વિરૂદ્ધ વધુ કોઇ કાનૂની પગલા ભરવામાં આવશે કે નહીં. <ref>[https://web.archive.org/web/20080201165624/http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/29/europe/EU-GEN-Switzerland-Pakistan-Corruption.php સ્વિસના ફરિયાદીઓને ભુટ્ટો વિરૂદ્ધ કેસ મળ્યો], 29 ઓક્ટોબર, 2007, સોમવાર, ધી એસોશિએટેડ પ્રેસ દ્વારા</ref> === પોલેન્ડ === પોલિશ સરકારે બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે સંબંધિત 500 પાનાનો દસ્તાવેજ પાકિસ્તાનને આપ્યો છે.વર્ષ 1997ના સોદામાં 8,000 ટ્રેક્ટરની ખરીદી સાથે આ આરોપો સંબંધ ધરાવે છે. <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece 4 મિલિયન પાઉન્ડનું સરે મેન્શન ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના ભરડામાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113156/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece |date=2008-10-13 }} 21 નવેમ્બર, 2004</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990507/ige07029.html પોલેન્ડે ભુટ્ટોની 2 મિલિયન ડોલરની લાંચ અંગે પાકિસ્તાનને પુરાવા આપ્યા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 6 મે, 1999</ref> પાકિસ્તાનના અધિકારીઓના મતે, પોલિશ સરકારના પુરાવામાં ટ્રેક્ટર કંપનીઓ દ્વારા તેમના કોન્ટ્રેક્ટ અંગે સંમત થવાના બદલામાં ચૂકવવામાં આવેલા ગેરકાયદેસર કમિશન અંગેની વિગતો સામેલ છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/337983.stm વિશ્વ: દક્ષિણ એશિયા પોલેન્ડ ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે જોડવામાં આવ્યા], શુક્રવાર, 7 મે 1999</ref> એવો આરોપ મુકવામાં આવ્યો છે કે આ ગોઠવણથી બદલામાં 103 મિલિયન રૂપિયા મેળવવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Bhutto's Husband Appeals"/> પોલેન્ડ પાસેથી મળેલી દસ્તાવેજી સાબિતીઓ એવું સાબિત કરે છે કે આસિફ અલિ ઝરદારી અને બેનઝિર ભુટ્ટો આવામી ટ્રેક્ટર યોજનાની રજૂઆતના નામે ગેરકાયદેસર નાણાં મેળવ્યા હતા, તેમ [[એપીપી]]એ જણાવ્યું હતું. ભુટ્ટો અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ તેમના માણસો જેન્સ સ્ક્લેગેલમિલ્ચ અને ડિદીયર પ્લેન્ટીન એસ.એ. દ્વારા કરવામાં આવેલી ખરીદી પર 7.15% કમિશન મેળવ્યું હોવાનું કહેવાય છે, કે જેમણે 5,900 [[ઉર્સસ ટ્રેક્ટર ફેક્ટરી|ઉર્સુસ]] ટ્રેક્ટર્સ મોકલીને આશરે 1,969 મિલિયન ડોલર મેળવ્યા હતા. <ref>[http://www.dawn.com/2004/07/23/top8.htm એનએબીએ જણાવ્યું કે સ્વિસના ઓર્ડરમાં બેનઝિર:ઉર્સસ ટ્રેક્ટર કેસનો ઉલ્લેખ છે] 22 જૂલાઇ, 2004</ref> === ફ્રાન્સ === સૌથી વધુ નાણાં મેળવી આપતા આ સોદામાં સંકળાયેલા દસ્તાવેજોમાં ફ્રાન્સની મિલિટરીના કોન્ટ્રેક્ટર [[ડસોલ્ટ એવિએશન|ડેસોલ્ટ એવિએશન]]ના પ્રયત્નો પણ સામેલ હતા. ફ્રેન્ચ સત્તાધિકારીઓએ એવો વર્ષ 1998માં એવો સંકેત આપ્યો હતો કે ભુટ્ટોના પતિ ઝરદારીએ સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં તેમના દ્વારા સંચાલિત કોર્પોરેશનમાં પાંચ ટકા કમિશન ચૂકવવાના બદલામાં એર ફોર્સના લડાકૂ વિમાનોને બદલવાનો સંપૂર્ણ હક આપવાની ડેસોલ્ટને ઓફર કરી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.thepost.com.pk/OpinionNews.aspx?dtlid=123803&catid=11|title=Sweet Economic-Political Deal|access-date=2013-08-16|archive-date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070619093017/http://www.thepost.com.pk/OpinionNews.aspx?dtlid=123803&catid=11|url-status=bot: unknown}}</ref> તે સમયે ફ્રાન્સના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાયદાઓએ ફ્રાન્સના અધિકારીઓની લાંચને વર્જિત ગણાવી હતી, પરંતુ વિદેશી અધિકારીઓને ચૂકવણી કરવાની મંજૂરી આપી હતી અને તે ચૂકવણીને [[ફ્રાન્સ]]માં [[કર બાદ|કરબાદ]] ગણાવી હતી. આમ છતાં, ફ્રાન્સે વર્ષ 2000માં કાયદામાં ફેરફાર કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=https://www.oecd.org/document/35/0,3343,en_33873108_33873838_36428195_1_1_1_1,00.html|title=Steps taken by France to implement and enforce the Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === હેલિકોપ્ટર કૌભાંડ === વર્ષ 1998-1999માં, હેલિકોપ્ટરની ખરીદી અંગે સંસદની પબ્લિક એકાઉન્ટ્સ કમિટી (પીએસી) દ્વારા જાણકારી મેળવવા માટે તપાસનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કેસમાં 2.168 મિલિયન ડોલર જેટલી જંગી રકમ અને 1.1 મિલિયન ડોલર જેટલા જાહેર નાણાની છેતરપિંડી સંકળાયેલી હતી. નોંધ એવું દર્શાવે છે કે કેસ યોગ્ય રીતે ચલાવવામાં આવ્યો ન હતો કે હાથ પર લેવામાં આવ્યો ન હતો. 1998ની એફઆઇઆર નંબર 1 કેબિનેટ વિભાગની ફરિયાદને આધારે ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેશન એજન્સી સ્ટેટ બેન્ક સર્કલ રાવલપિંડી ખાતે નોંધવામાં આવી હતી. [[ચૌધરી મહોમ્મદ બરજીસ તાહિર|ચૌધરી મોહમ્મદ બરજીસ તાહિર]]ની આગેવાની હેઠળ અન્ય બે સભ્યો, ફરિદુલ્લાહ જમાલિ અને જમશૈદ અલિ શાહની સમિતી દ્વારા ખૂબ ઉંડાણપૂર્વક તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. તપાસ દરમિયાન, સમિતીના અધ્યક્ષ '''બરજીસ તાહિરે''' ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ફારૂક લેગહરિ અને પૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો બંને તથા અન્ય લોકોને સમન્સ આપ્યા હતા અને તેમની તપાસ હાથ ધરી હતી. આ કેસને પાકિસ્તાનમાં અને પાકિસ્તાનની બહાર માધ્યમોએ બહોળું સ્થાન આપ્યું હતું. ફાઇલમાંથી મેળવવામાં આવેલી સમિતીની ભલામણો નીચે મુજબ છે: '''6.1:''' આ એફઆઇઆર કાલાબાગના (1)મલિક અલ્લાહ યાર ખાન, (2)ઝીયા પરવેઝ હુસેન અને (3) ડો. એમ.એ. ખાન વિરૂદ્ધ દાખલ કરવામાં આવી હતી અને સરકાર સાથે છેતરપિંડી કરવા બદલ કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. '''6.2:''' મલિક અલ્લાહ યાર ખાન, જીયા પરવેઝ હુસેન અને ડો. એમ.એ. ખાન પાસેથી 2.168 મિલિયન ડોલર વસૂલ કરવા માટે તેમની પાકિસ્તાન અને વિદેશમાં રહેલી મિલકતોને આ હેતુથી ટાંચમાં લેવામાં આવશે. એફઆઇએ જો જરૂર પડશે તો ઇન્ટરપોલ દ્વારા આ નાણાં વસૂલ કરવા માટે પગલા લેશે. આ કૌભાંડ સાથે સંકળાયેલા હોય તેવા કોઇ પણ બેન્કર અથવા વિદેશી રાષ્ટ્રીયની [[ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેટીંગ એજન્સી|ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેશન એજન્સી]] દ્વારા તપાસ કરવામાં આવશે. '''6.3:''' સરકારી તિજોરીમાં થયેલા નુક્શાન માટે બેનઝિર ભુટ્ટોને સ્પષ્ટ રીતે જવાબદાર ગણાવતા, આ કરાર સાથે સંબંધિત મુખ્ય નિર્ણયો તેમની મંજૂરી અથવા આદેશથી લેવામાં આવ્યા હતા અને પૂર્વ પીએસ પીએમ (એહમદ સાદિક) દ્વારા કેબિનેટ વિભાગમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, વડા પ્રધાન તરીકેના તેમના હોદ્દાનો દૂરુપયોગ કરીને દેશને નુક્શાન કરવા બદલ તેમના વિરૂદ્ધ એફઆઇઆર દાખલ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે અને [[કાનૂની કાર્યવાહી]] કરાશે. '''6.4:''' [[ફારૂક લેગહરી|ફારૂક લેગહરિ]] તેમનું નામ આ કેસમાં સામેલ થશે તેવું જાણતા હોવાથી તેમણે નિર્દોષ માટેની અરજી કરી હતી અને એ વાત અકલ્પનીય છે કે જેઓ આ કૌભાંડ સાથે સંકળાયેલા હોય તેઓ કેબિનેટ સચિવ, વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ અને પોતે [[વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના લોકો સુધી પણ સંપર્ક ધરાવતા હશે અને રાષ્ટ્રપતિનો સક્રિય ટેકો ધરાવતા હોય, તેમના વિરૂદ્ધ એફઆઇઆ નોંધવામાં આવશે અને [[કાનૂની કાર્યવાહી]]ની શરૂઆત કરવામાં આવશે. '''6.5:''' વડાપ્રધાનના પૂર્વ અંગત સચિવ અહેમદ સાદિક, હુમાયુ ફૈઝ રસુલ અને પૂર્વ કેબિનેટ સચિવ સાહિબઝાદા ઇમ્તિયાઝ જેવા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સંકળાયેલા હોવાથી તેમના વિરૂદ્ધ કોઇ પગલા શકાશે નહીં, કેમકે હાલમા તેઓ નિવૃત્ત અથવા પેન્શન પર છે. આ કેસ વધુ તપાસ માટે વર્ષ 2000-02માં [[નેશનલ એકાઉન્ટેબિલિટી બ્યૂરો|નેશનલ એકાઉન્ટેબિલીટી બ્યૂરો]]ને સોંપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ કોઇ પગલા લેવામાં આવ્યા ન હતા. === પશ્ચિમ એશિયા === સૌથી મોટી એકાંકી ચૂકવણીની તપાસ દરમિયાન એવું બહાર પડ્યું હતું કે પશ્ચિમ એશિયામાં [[સોનું રોકાણ તરીકે|ગોલ્ડ બુલિયન]] વેપારીએ તેને ભુટ્ટો સરકાર દ્વારા પાકિસ્તાનના જ્વેલરી ઉદ્યોગને સ્થિરતા આપનાર [[સોનું|સોના]]ની આયાત માટે [[ઇજારાશાહી|ઇજારો]] આપ્યા બાદ ઝરદારીના ખાતામાં 10 મિલિયન ડોલર જમા કરાવ્યા હોવાનું મનાય છે. આ નાણાં ઝરદારીના [[દૂબઇ]]માં આવેલી [[સિટીબેન્ક]]ના ખાતામાં જમા કરાવ્યા હોવાનું મનાય છે. પાકિસ્તાનના [[કરાચિ|કરાચી]] શહેરથી [[ઇરાન]]ની સરહદ સુધી વિસ્તરેલો [[અરબી સમુદ્ર|અરેબિયન દરિયા]]ના કિનારો સોનાના દાણચોરો માટે સ્વર્ગ સમાન રહ્યો છે. ભુટ્ટોના બીજા કાર્યકાળની શરૂઆત સુધી, પ્રતિ વર્ષ બજારો મિલિયનનો થતો વેપાર અનિયંત્રિત હતો. ચાંદી અને સોનું બિસ્કીટ સ્વરૂપમાં અને મોટા જથ્થામાં બુલિયન [[પર્સિયન ખાડી]] વચ્ચે વિમાનો અને હોડીઓમાં લઇ જવામાં આવતું હતું અને પાકિસ્તાનના કિનારાઓ મોટે ભાગે રક્ષણ વિનાના હતા. વર્ષ 1993માં ભુટ્ટો વડા પ્રધાન પદે પરત ફર્યાના થોડા સમયમાં જ દૂબઇમાં રહેલા પાકિસ્તાનના બુલિયન વેપારી રઝાક યાકુબે એક સોદો કર્યો હતો: સોનાની આયાતના વિશેષ હક આપવા સામે રઝાક સરકારને વેપારને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરશે. નવેમ્બર 1994માં, પાકિસ્તાનના વાણિજ્ય પ્રધાને માહિતી આપતા પત્ર લખ્યો હતો કે તેને સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા પરવાનાને કારણે આગામી બે વર્ષ માટે પાકિસ્તાનના એકમાત્ર અધિકૃત સોનાના આયાતકાર રહેશે. દૂબઇમાં આવેલી તેની ઓફિસ ખાતે રઝાકે એક મુલાકાતમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેણે પાકિસ્તાનમાં સોનામાં 500 મિલિયન ડોલરની આયાત કરવા માટે પરવાનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, અને તેણે ભુટ્ટો અને ઝરદારીને મળવા માટે ઘણી વાર [[ઇસ્લામાબાદ]]નો પ્રવાસ કર્યો હતો. તેણે કોઇ ભ્રષ્ટાચાર કે ગુપ્ત સોદો થયા હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેણે જણાવ્યું હતું, "મેં ઝરદારીને એક પૈસો પણ ચૂકવ્યો નથી." રઝાકે એવો દાવો કર્યો હતો કે પાકિસ્તાનમાં તેની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડવા માગતા કોઇ વ્યક્તિએ નાણાં જમા કરાવનાર તરીકે ખોટી રીતે આ કંપનીને ફસાવી છે. તેણે જણાવ્યું હતું, "બેન્કના કોઇ વ્યક્તિએ મારા દુશ્મન સાથે મળીને ખોટા દસ્તાવેજો બનાવ્યા છે." <ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE5D91F30F93AA35752C0A96E958260 હાઉસ ઓફ ગ્રાફ્ટ: ટ્રેસીંગ ધી ભુટ્ટો મિલિયન્સ -- એક વિશેષ અહેવાલ.][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE5D91F30F93AA35752C0A96E958260 ; ભુટ્ટોના વંશજે ભ્રષ્ટાચારની માયાજાળ છોડી દીધી] 9 જાન્યુઆરી, 1998</ref><ref>[http://www.counterpunch.org/kampmark12282007.html ભુટ્ટો અને તેમનો વારસો: રાવલપિંડીમાં મૃત્યુ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref><ref>ધી ગોલ્ડ કનેક્શન, ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, 1998</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980414/10450284.html બેનઝિર વિરૂદ્ધના લાંચના આરોપો તેમને યુકે લઇ ગયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303115107/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980414/10450284.html |date=2008-03-03 }} 14 એપ્રિલ, 1998</ref> ભુટ્ટોની ભત્રીજી અને અન્ય લોકોએ જાહેરમાં ભુટ્ટો પર એવો આરોપ મુક્યો હતો કે તેઓ જ્યારે વડા પ્રધાન હતા ત્યારે વર્ષ 1996માં ગણવેશ પહેરેલા પોલિસ અધિકારીએ તેના ભાઈ મુર્તઝા ભુટ્ટોના ખૂનમાં સંડોવાયેલા હતા. <ref>[http://www.despardes.com/articles/2007/20070920-fatima-bhutto.htm "મુર્તઝા ભુટ્ટોસ મર્ડર" ફાતિમા ભુટ્ટો દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912094318/http://www.despardes.com/Articles/2007/20070920-fatima-bhutto.htm |date=2009-09-12 }} 30 ડિસેમ્બર, 2007</ref> == વર્ષ 2000ના દાયકાના પ્રારંભમાં == વર્ષ 2002માં, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ [[પરવેઝ મુશર્રફ|પરવેઝ મુશર્રફે]] વડા પ્રધાનને બે સત્રથી વધુ પદ પર રહેવા પર પ્રતિબંધ મુકવા માટે પાકિસ્તાનના બંધારણમાં સુધારો કર્યો હતો. તેને પગલે ભુટ્ટોને ફરી ક્યારેય પદ મેળવવા માટે ગેરલાયક બનાવી દીધા હતા. આ નિર્ણય ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો અને [[નવાઝ શરિફ]] પર પ્રત્યક્ષ પ્રહાર હોવાનું વિસ્તૃતપણે મનાય છે. 3 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ, ભુટ્ટો [[મિનહજ અલ કુરાન|મિનહજ અલ કુરાન ઇન્ટરનેશનલ]]ના (એક આંતરરાષ્ટ્રીય મુસ્લિમ શૈક્ષણિક અને કલ્યાણ સંસ્થા) સભ્યા બન્યા હતા. <ref>[http://minhaj.org/org/index.php?contents=text&tid=52&lang=en મિન્હાજ-ઉલ-કુરાન ઇન્ટરનેશનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228142658/http://minhaj.org/org/index.php?contents=text&tid=52&lang=en |date=2008-02-28 }}, જાવેદ ઇકબાલ દ્વારા</ref><ref>[http://www.saradistribution.com/butto.htm બેનઝિર ભુટ્ટોએ જાહેર કર્યું કે તેઓ કુરદિશ છે] 21 જૂલાઇ, 2003</ref><ref>[http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024 Storyofpakistan.com profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230083535/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024 |date=2007-12-30 }} 01 જૂન, 2003</ref> [[યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સ]]ના [[દૂબઇ|દૂબાઇ]]માં વસવાટ દરમિયાન, તેઓ તેમના ત્રણ બાળકો અને તેમની [[નુસરત ભુટ્ટો|માતા]]ની સંભાળ રાખતા હતા, જેઓ [[અલ્ઝાઇમર્સનો રોગ|અલ્ઝાઇમર રોગ]]ની પિડાતા હતા. આ દરમિયાન તેઓ ભાષણ આપવા અને પીપીપીના ટેકેદારો સાથે સંપર્ક જાળવી રાખવા માટે પ્રવાસ કરતા હતા. પાંચ વર્ષના સમયગાળા બાદ, ડિસેમ્બર 2004માં તેઓ ફરી તેમના પતિ સાથે એક થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FK03Df03.html|title=Asia Times - Bhutto on Al-Qaeda|year=Asia Times - Bhutto on Al-Qaeda|access-date=2009-10-01|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217080918/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FK03Df03.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/15/pakistan.rallies પાકિસ્તાનની પોલિસે ટુકડીઓ તૈનાત કરી, લાહોર બંધ: વિરોધ પક્ષના નેતા પરત ફર્યા તે પહેલા હજારો લોકોની ધરપકડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311130309/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/15/pakistan.rallies/ |date=2008-03-11 }} 16 એપ્રિલ, 2005</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4486144.stm બીબીસી ન્યૂઝ - ભુટ્ટોને ભ્રષ્ટાચારના આરોપોમાંથી મુક્ત કરાયા] 30 નવેમ્બર, 2005</ref><ref>[http://indiaenews.com/2006-07/16131-the-bhutto-saga-takes.htm ભુટ્ટોના જીવનમાં નવો વળાંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214050042/https://www.mumbaihotel.net/en/indiaenews.html |date=2021-02-14 }} 25 જૂલાઇ, 2006</ref> વર્ષ 2006માં [[ઇન્ટરપોલ|ઇન્ટરપોલે]] પાકિસ્તાનની વિનંતીને પગલે ભ્રષ્ટાચારના આરોપોસર ભુટ્ટો અને તેમના પતિની ધરપકડની વિનંતી ઇસ્યુ કરી હતી. ભુટ્ટોએ ઇન્ટરપોલને લખેલા પત્રમાં વિનંતીના કાનૂની મહત્ત્વ અંગે પ્રશ્નાર્થ ઉભો કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4650234.stm|title=Pakistan seeks arrest of Bhutto, BBC News, 26 January 2006}}</ref> 27 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ, તેમને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ]] અને રાષ્ટ્રીય ધારાસભા તથા રાજ્યના વિભાગીય અધિકારીઓ સાથે વાતચીત કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું. <ref>પાકિસ્તાન ટાઇમ્સ, [http://www.pakistantimes.net/2007/01/25/top4.htm પાકિસ્તાના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો રાષ્ટ્રપતિ બુશને મળશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609220244/http://www.pakistantimes.net/2007/01/25/top4.htm |date=2008-06-09 }}, ખલિદા મઝહર દ્વારા, 25 જાન્યુઆરી, 2007</ref> ભુટ્ટોએ માર્ચ 2007માં યુકેમાં [[બીબીસી|બીબીસી ટીવી]]ના એક કાર્યક્રમ ''[[ક્વેશ્ચન ટાઇમ(ટીવી શ્રેણી)|ક્વેશ્ચન ટાઇમ]]'' માં પેનલિસ્ટ તરીકે દેખા દીધી હતી. તેમણે બીબીસીની જીવંત ઘટનાઓના કાર્યક્રમ ''[[ન્યૂઝનાઇટ]]'' માં ઘણી વાર ભાગ લીધો હતો. તેમણે [[મહોમ્મદ ઇજાઝ-ઉલ-હક|મોહમ્મદ ઇજાઝ-ઉલ-હક]] દ્વારા [[સલમાન રશ્દિનો નાઇટહુડ|નાઇટહૂડ ઓફ સલમાન રશ્દી]] અંગે મે 2007માં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીને એવું કહેતા ધુત્કારી દીધી હતી કે તેને વિદેશી નાગરિકોના ખૂન કરવા માટે બોલાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://uc.princeton.edu/main/index.php?option=com_content&task=view&id=2024&Itemid=8 વિદેશી સંબંધો અંગેની સમિતી ખાતે ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118181828/http://uc.princeton.edu/main/index.php?option=com_content&task=view&id=2024&Itemid=8 |date=2007-11-18 }} 15 ઓગસ્ટ, 2007</ref><ref>[http://www.newmatilda.com/home/articledetailmagazine.asp?ArticleID=2533 એ પીસ ઓફ પોલિટીકલ થિયેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012110417/http://newmatilda.com/faq/default.asp |date=2007-10-12 }} 19 ઓક્ટોબર, 2007</ref><ref>[http://www.democraticunderground.com/discuss/duboard.php?az=view_all&address=385x66909 ભુટ્ટો સાથે ડેવિડ ફ્રોસ્ટની મુલાકાત] 3 નવેમ્બર, 2007</ref> ભુટ્ટોએ વર્ષ 2007 દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં પરત ફરવાના ઇરાદાની જાહેરાત કરી હતી અને વર્ષ 2007ના અંતમાં કે 2008ના પ્રારંભમાં દેશમાં યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણીઓ અગાઉ તેમને પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી ન આપવા અંગે મુશર્રફે મે 2007માં કરેલા નિવેદન છતાં તેઓ પરત ફર્યા હતા.ત્યારે એવી અટકળો હતી કે તેમને ફરી વડા પ્રધાન પદ માટેની ઓફર કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50914FC3A540C778CDDAF0894DF404482 પૂર્વ નેતાની પરત ફરવાની અને કદાચ સત્તા પર આવવાની વાટાઘાટો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 4 જૂન, 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070622024241/http://timesofindia.indiatimes.com/Sharif_agreed_to_power-sharing_deal/articleshow/2130050.cms ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો કે શરિફ સત્તા-વહેંચણી માટે સંમત] 18 જૂન, 2007</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.newamerica.net/publications/articles/2007/back_bhutto_5588 બેક ટુ ભુટ્ટો?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202081029/http://www.newamerica.net/publications/articles/2007/back_bhutto_5588 |date=2008-12-02 }} 28 જૂન, 2007</ref> યુએસના ઇતિહાસકાર, [[આર્થર હર્મન|આર્થર હર્મને]] ૧૪ જૂન, 2007ના રોજ ''[[ધી વોલ સ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' માં છપાયેલા એક વિવાદિત પત્રમાં રાષ્ટ્રપતિ અને તેમની નીતિઓના ટીકાકાર ભુટ્ટોના અહેવાલના જવાબમાં ભુટ્ટોને ઇતિહાસમાં દક્ષિણ એશિયાના સૌથી અપૂર્ણ નેતાઓમાંના એક ગણાવ્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે તેઓ અને પાકિસ્તાનના અન્ય ઉચ્ચ વર્ગના લોકો મુશર્રફને ધીક્કારે છે, કેમકે તેઓ વર્ષ 1947માં સ્વતંત્રતા દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં આવી ગયેલા ઘણા [[ભારતમાં ઇસ્લામ|ભારતીય મુસ્લિમો]]ના પુત્ર, ''મુહાજિર'' હતા. હર્મને એવો દાવો કર્યો હતો કે "તેઓ પાકિસ્તાનની રચના સામે વિરોધ કરવાવાળા મુહાજિર્સ હોવા છતાં, પાકિસ્તાનના ઘણા વતની તેમને તિરસ્કરા ભરી નજરથી જોવે છે અને તેમની સાથે ત્રીજી કક્ષાના નાગરિકો જેવો વ્યવહાર કરે છે." <ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/01/INGFTQN3P81.DTL ભુટ્ટને ફરી પાકિસ્તાનમાં રસ ઉભો થયો, યુએસ કદાચ પૂર્વ વડા પ્રધાનનો સ્વીકાર કરે -- તેમનો દેશ કરશે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009194205/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/01/INGFTQN3P81.DTL |date=2008-10-09 }} 1 જૂલાઇ, 2007</ref><ref>[http://www.mqm.org/English-News/Jun-2007/news070616.htm ભુટ્ટો અને પ્રબુદ્ધો શા માટે મુશર્રફનો વિરોધ કરે છે] 14 જૂન, 2007</ref><ref>[http://www.nation.com.pk/daily/jun-2007/15/international8.php બેનઝિર, પ્રબુદ્ધો મુશર્રફનો વિરોધ તેમની વંશીયતાને કારણે કરે છે, તેવો યુએસના લેખકે દાવો કર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309083102/http://www.nation.com.pk/daily/jun-2007/15/international8.php |date=2008-03-09 }} 15 જૂન, 2007</ref> વર્ષ 2007ના મધ્યમાં યુએસએ એ વ્યવહાર માટે દબાણ કર્યું, જેમાં મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદે રહેશે, પરંતુ લશ્કરી વડા તરીકેનું પદ છોડી દેશે અને ભુટ્ટો અથવા તેમના દ્વારા નિમવામાં આવેલી વ્યક્તિ વડા પ્રધાન બનશે. <ref name="autogenerated1"/> 11 જૂલાઇ,2007ના રોજ એસોસિએટેડ પ્રેસે [[લાલ મસ્જિદનો ઘેરો|લાલ મસ્જિદના અકસ્માત]] બાદના પ્રત્યાઘાતો અંગેના એક લેખમાં, લખ્યું : <blockquote> પૂર્વ વડા પ્રધાન અને વિરોધ પક્ષના નેતા બેનઝિર ભુટ્ટો સ્વદેશત્યાગમાંથી પરત ફરે અને એક વર્ષ સુધી ચાલેલી સામાન્ય ચૂંટણી બાદ સત્તાની વહેંચણીના સોદા સાથે મુશર્રફ સાથે જોડાઇ જાય તેવી શક્યતા છે અને તેમણે લાલ મસ્જિદના મુદ્દે તેમણે લીધેલા પગલાના વખાણ પણ કર્યા હતા. </blockquote> ભુટ્ટોએ બ્રિટનના સ્કાય ટીવીને મંગળવારના રોજ જણાવ્યું હતું, "હું એ વાતથી ખૂબ ખુશ છું કે મસ્જિદમાં ત્રાસવાદીઓ સાથે [[શસ્ત્રવિરામ|શસ્રવિરામ]]નો વિકલ્પ અપનાવવામાં આવ્યો ન હતો, કેમકે શસ્રવિરામથી આતંકીઓને પ્રોત્સાહન પૂરુ પાડે છે." "આ કાર્યની કદાચ તીવ્ર નકારાત્મક પ્રક્રિયા હોઇ શકે, પરંતુ કેટલાક સમયે આપણે આતંકનીઓનો રોકવા પડે છે." <ref>[http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,,-6773175,00.html મસ્જિદની કટોકટી મુશર્રફના સ્થાનને વધુ પ્રોત્સાહન આપે તેવી શક્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714021728/http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,,-6773175,00.html |date=2007-07-14 }} 11 જૂલાઇ, 2007</ref> લાલ મસ્જિદ અંગેના તેમના આ પ્રકારના નિવેદનોને કારણે પાકિસ્તાનમાં અફરાતફરી ફેલાઇ ગઇ હતી, કેમકે હજારો યુવાન વિદ્યાર્થીઓના મૃત્યુ બળવાથી થયું હતું અને બાકીના લોકો હજુ પણ મળતા નથી અને અન્ય કેસોની સુનાવણી પાકિસ્તાનના સુપ્રિમ કોર્ટમાં ખોવાઇ ગયેલા વ્યક્તિઓના મુદ્દા અંગે કરવામાં આવી રહી છે. આ અને ત્યારબાદ મુશર્રફને સતત ટેકો પૂરો પાડતા ભુટ્ટોના ખાર જેવા સાથીઓએ જાહેરમાં તેમની ટીકા કરી હતી. {{Facts|date=October 2007}} આમ છતાં, ભુટ્ટોએ મુશર્રફને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સાથેના ઝઘડાના પ્રાથમિક તબક્કામાં તેમને ફરી સ્થાપિત કરવાની સલાહ આપી હતી. તેમની પીપીપી (PPP)તેના સીઇસી સભ્ય અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વડા બેરિસ્ટર [[ઐતઝાઝ એહસાન]] પર તેમને સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કરવાનો લાભ લઇ શકી ન હતી. તેને બદલે તેમને એક દુશ્મન તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા અને તેમને દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. == 2002ની ચૂંટણી == ભુટ્ટોની આગેવાની હેઠળની પીપીપીએ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2002|ઓક્ટોબર 2007ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ]]માં સૌથી વધુ મત (28.42%) અને 80 બેઠકો મેળવી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.ecp.gov.pk/content/GE-2002.htm|title=2002 election results by ECP (Election Commission of Pakistan)|access-date=2009-10-01|archive-date=2010-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820041723/http://www.ecp.gov.pk/content/GE-2002.htm|url-status=dead}}</ref> [[પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લિગ (એન)|પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ (N)]] (પીએમએલ-એન) ફક્ત 18 બેઠક પર જીત મેળવવામાં સફળ થઇ હતી. પીપીપીના કેટલાક ચૂંટાયેલા સભ્યઓએ તેમના પોતાના પક્ષની સ્થાપના કરી હતી, જેને પીપીપી-પેટ્રિયોટ્સ કહેવામાં આવી હતી અને તેની આગેવાની ભુટ્ટોની આગેવાની હેઠળની પીપીપીના પૂર્વ વડા મખદૂમ ફૈઝલ સલેહ હયાત દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. ત્યાર બાદ તેમણે મુશર્રફના પક્ષ [[પીએમએલ-ક્યૂ]] સાથે જોડાણ વાળી સરકારની રચના કરી હતી. == પાકિસ્તાનમાં ફરી પ્રવેશ == === મુશર્રફ સરકાર સાથેનો શક્ય સોદો === વર્ષ 2002ની મધ્યમાં મુશર્રફે વડા પ્રધાનો પર બે સત્રની મર્યાદા મુકી હતી. ભુટ્ટો અને મુશર્રફના અન્ય મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી, નવાઝ શરીફ વડા પ્રધાન પદે તેમની બે અવધિ પૂરી કરી ચૂક્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9801E5DE1E31F937A2575AC0A9649C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/People/S/Sharif,%20Nawaz|title= Pakistan Court Bars Former Prime Minister From Election}}</ref> સંસદમાં મુશર્રફના સાથી પક્ષો અને તેમાં પણ વિશેષ રૂપે પીએમએલક્યૂ વડા પ્રધાનને ત્રીજી અવધિની મંજૂરી આપવા માટેના નિર્ણયમાં ફરેફાર કરે તેવી શક્યતા ન હતી કે તેઓ ભુટ્ટો અથવા શરિફ માટે અપવાદ પણ ઉભો કરવા માગતા ન હતા. જૂલાઇ 2007માં, ભુટ્ટોનું કેટલુંક છુપાવી રાખેલું ભંડોળ બહાર પડ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/pakistan/20070730/63246.htm|title=Bhutto's accounts de-frozen for deal with Musharraf: reports - India News|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090921055318/http://www.indiaenews.com/pakistan/20070730/63246.htm|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટોએ સતત ભ્રષ્ટાચાર અંગેના આરોપોનો સખત સામનો કરવો પડતો હતો. 8 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ [[કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન|કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]]ને આપેલી એક મુલાકાતમાં ભુટ્ટોએ એવી જાહેરાત કરી હતી કે આ બેઠકમાં પાકિસ્તાનની 2008ની સામાન્ય ચૂંટણી માટે પરત ફરવાની ઇચ્છા પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો અને મુશર્રફ તેનું રાષ્ટ્રપતિ પદ જાળવી રાખશે અને ભુટ્ટો વડા પ્રધાન બનશે. 29 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ, ભુટ્ટોએ એવી જાહેરાત કરી કે મુશર્રફ લશ્કરના વડા પદનો ત્યાગ કરશે. <ref>[http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/29/pakistan.negotiations/ ભુટ્ટો: 'મુશર્રફ લશ્કરના વડા તરીકેનું પદ છોડવા તૈયાર છે'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127030148/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/29/Pakistan.negotiations/ |date=2012-01-27 }} 29 ઓગસ્ટ, 2007</ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/29/AR2007082900495.html?nav=rss_world મુશર્રફ લશ્કરી વડા તરીકેનું પદ છોડ તેવી ભુટ્ટોને અપેક્ષા] 29 ઓગસ્ટ, 2007</ref> [[1 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]ના રોજ ભુટ્ટોએ બહુ જલ્દી પાકિસ્તાન પરત ફરવાની જાહેરાત કરી, પછી ભલે તે મુશર્રફ સાથેના સત્તા વહેંચણીના સોદામાં સફળ થાય કે નહીં. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6974083.stm|title= BBC NEWS, Bhutto vows early Pakistan return}}</ref> [[17 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]ના રોજ, ભુટ્ટોએ મુશર્રફના સાથી પક્ષો પર લોકશાહીની સુધારણા અને સત્તા-વહેંચણીનો ઇનકાર કરીને પાકિસ્તાનને કટોકટીમાં ધકેલી દેવાનો આરોપ મુક્યો. છ અરજીઓ પર સુનાવણી કરી રહેલી [[પાકિસ્તાનની સુપ્રિમ કોર્ટ|સુપ્રિમ કોર્ટ]]ના નવ ન્યાયમૂર્તિઓની સમિતીએ (જેમાં પાકિસ્તાનના સૌથી મોટા [[ઇસ્લામિક|મુસ્લિમ]] જૂથ, [[જમાત-એ-ઇસ્લામિ]]ની અરજીનો પણ સમાવેશ થાય છે)એવું જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિના સ્થાન માટે ઉમેદવારી નોંધાવવા મુશર્રફ ગેરલાયક છે. ભુટ્ટોએ એવું જણાવ્યું કે તેનો પક્ષ કોઇ એક વિરોધી જૂથ અને સંભવિત રીતે [[નવાઝ શરિફ]] સાથે જોડાઇ શકે. એટર્ની-જનરલ મલિક મોહમ્મદ કય્યામે એવું સૂચવ્યું હતું કે [[ચૂંટણી પંચ]] [[પેન્ડન્ટ લાઇટ]] રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણીની જાહેરાત કરવામાં ''અનિચ્છા'' દર્શાવતું હતું. ભુટ્ટોના પક્ષના [[ફરહતુલ્લાહ બાબર|ફરહતુલ્લાહ બાબરે]] એવું જણાવ્યું કે [[પાકિસ્તાનનું બંધારણ]] મુશર્રફને રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી લડતા રોકી શકે છે, કેમકે તેઓ અગાઉથી લશ્કરના વડા છે. "જનરલ મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠર્યા હોવાથી તેમણે પાકિસ્તાનના બંધારણમાં ખોટી અને ગેરકાયદેસર રીતે ચેડા કરવા ચૂંટણી પંચ પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતું." <ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3611002 |title= AP: Pakistani court hears cases on Musharraf}}</ref> મુશર્રફ સશસ્ત્ર દળોના કમાન્ડર-ઇન-ચીફના પદેથી રાજીનામું આપીને એક સામાન્ય નાગરિક તરીકેની ભૂમિક ભજવવા માટે તૈયાર હતા. તેઓ ફરી ચૂંટાવા માટે હજુ પણ કાનૂની અવરોધોનો સામનો કરી રહ્યા છે. 2 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ જનરલ મુશર્રફે લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[અશફાક કયાની]]ને [[8 ઓક્ટોબર]]ના રોજથી એ હેતુ સાથે આર્મીના સહાયક વડા બનાવ્યા કે જો મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીતી જાય તો તેઓ લશ્કરી પદ પરથી રાજીનામું આપશે અને કયાની લશ્કરના વડા બનશે. આ દરમિયાન, પ્રધાન [[શેખ રશિદ અહેમદ|શેખ રશિદ એહમદે]] એવું જણાવ્યું હતું કે બાકી રહેલા ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે અધિકારીઓ બેનઝિર ભુટ્ટોને [[માફી]] આફવા માટે સંમત થયા છે. તેમણે સરળ પ્રવાસ અને નાગરિક કાયદાઓ હેઠળ આવવા પર ભાર મુક્યો હતો અને પરવેઝ મુશર્રફને લશ્કરી પદનો ત્યાગ કરવા જણાવ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/02/world/asia/03pakistan.html?hp|title= New York Times, Maneuvering Before Vote in Pakistan}}</ref> 5 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ મુશર્રફે પૂર્વ વડા પ્રધાન નવાઝ શરિફ સિવાય ભુટ્ટો અને અન્ય રાજકીય નેતાઓને માફી આપતા નેશનલ રિકન્સીલેશન ઓર્ડિનન્સ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને શરિફ સામે ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સહિતના બધા જ કોર્ટ કેસોને ચાલુ રાખ્યા હતા. આ વટહુકમ મુશર્રફ મહત્ત્વની રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી લડ્યા તેના એક દિવસ પહેલા કરાયો હતો. ભુટ્ટોના બંને વિરોધી પક્ષો પીપીપી (PPP)અને શાસક પક્ષ પીએમએલક્યૂ આ સોદા અંગે અગાઉથી વાટાઘાટોમાં સામેલ હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/oct/05pak2.htm|title=Musharraf signs national reconciliation ordinance}}</ref> તેના બદલામાં ભુટ્ટો અને પીપીપીએ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણીનો વિરોધ ન કરવાની સંમતિ દર્શાવી. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7031070.stm|title=Musharraf wins presidential vote}}</ref> 6 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની સંસદીય ચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યો. આમ છતાં, સુપ્રિમ કોર્ટે એવું ઠરાવ્યું કે મુશર્રફ આર્મીના જનરનલના પદ સાથે રાષ્ટ્રપતિ બને તે કાયદેસર છે કે કેમ તે નક્કી થાય ત્યાં સુધી કોઇ વિજેતા અધિકૃત રીતે હોદ્દો ધારણ કરી શકે નહીં. ભુટ્ટોનો પીપીપી (PPP)પક્ષ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કરનારા અન્ય વિરોધ પક્ષો સાથે જોડાયો ન હતો, પરંતુ તે મતદાનથી દૂર રહ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7031070.stm|title= BBC NEWS, Musharraf 'wins presidency vote'}}</ref> ત્યારબાદ, ભુટ્ટોએ રાષ્ટ્રપતિને સમાન સલામતી કવચની માગણી કરી હતી. ભુટ્ટો પાતાના રક્ષણ માટે કેટલીક વિદેશી સલામતી સંસ્થાઓ સાથે પણ કરાર કર્યા હતા. === પરત === [[ચિત્ર:Benazir Bhutto house arrest VOA News.jpg|thumb|right|નજર કેદ હેઠળ, બેનઝિર ભુટ્ટોએ તેમના ઘરની બહાર ટેકેદારો સાથે વાત કરી હતી.]] ભુટ્ટો અગાઉથી પોતાના રહેલા જોખમ વિષે જાણતા હતા કે લાંબા સ્વદેશત્યાગ બાદ નેતાના પદ માટે લડવા માટે પરત આવી રહ્યા હોવાથી તેનું આ પરિણામ આવી શકે છે. 28 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ એક મુલાકાતમાં [[સીએનએન]] પર પત્રકાર [[વોલ્ફ બ્લિત્ઝર|વોલ્ફ બ્લિટ્ઝર]] સમક્ષ તેમના પર હુમલાની શક્યતાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. <ref>[http://quranbible.wordpress.com/2007/09/28/benazir-bhutto-on-cnn/ વોલ્ફ બ્લિત્ઝરની મુલાકાત] [[28 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]</ref> [[દૂબઇ]] અને [[લંડન]]માં આઠ વર્ષના દેશવટા બાદ, ભુટ્ટો 18 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2008|2008ની રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ]]ની તૈયારી માટે [[કરાચિ]] પરત ફર્યા હતા. <ref name="cbcreturn">{{cite news |url=http://www.cbc.ca/world/story/2007/10/17/bhutto.html |title=Supporters flock to Karachi for Bhutto's return |date=2007-10-17 |publisher= CBC News}}</ref><ref>{{cite news |title=Huge crowds greet Bhutto return |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7050274.stm |publisher=[[BBC News]] |date=2007-10-18 |access-date=2007-10-18}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121105205028/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C12%5C15%5Cstory_15-12-2005_pg7_33 વિરોધ પક્ષનો વોક આઉટ: દેશના માધ્યમોએ બેનઝિર પર આરોપ મુક્યો] December 15, 2005</ref><ref>{{cite web|url=http://iht.com/articles/2007/10/18/asia/19pakistan.php|title=iht.com/articles/2007/10/18/asia/19pakistan.php |title=Bhutto returns to Pakistan after 8 years |date=2007-10-18}}</ref> 18 ઓક્ટબોર, 2007ના રોજ કરાચિમાં એક જાહેર સરઘસના માર્ગમાં ભુટ્ટોના આગમનના થોડા સમયમાં જ બે ધડાકા થયા હતા અને તેમણે [[જિન્નાહ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] છોડી દીધું હતું. તેઓ ઘાયલ ન થયા પરંતુ પાછળથી ખબર પડી કે આ ધડાકા [[2007માં કરાચિમાં બોમ્બીંગ|આત્મઘાતી બોમ્બ હુમલા]] હતા, જેમાં 136 લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને 450 ઘાયલ થયા હતા. મૃતકોમાં તેમના પક્ષ પીપીપીના 50 સલામતી રક્ષકોનો સમાવેશ થયો હતો કે જેમણે સંભવિત બોમ્બરોની તેમને બચાવવા માટે ટ્રક ફરતે માનવ સાંકળની રચના કરી હતી. આ ઉપરાંત તેમાં છ પોલિસ અધિકારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઘણા વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેમાં ઇજા પામ્યા હતા. કરાચિમાં દસ કલાકની પરેડ બાદ ભુટ્ટો સ્ટીલ કમાન્ડ સેન્ટરમાં તેમના સૂજી ગયેલા પગમાંથી સેન્ડલ કાઢવા માટે નીચે વળ્યા તેની થોડી મિનીટો પહેલા જ બોમ્બ ફુટ્યો હતો. <ref>[http://www.parade.com/benazir_bhutto_interview.html એ રોંગ મસ્ટ બી રાઇટ્ડ] પાકિસ્તાનમાં ગેઇલ શીહી દ્વારા લેવામાં આવેલી મુલાકાતમાં, જણાવાયું: "હું તે છું જેનાથી ત્રાસવાદીઓ સૌથી વધુ ડરે છે", પરેડ સામાયિકમાં પ્રકાશિત, રવિવાર 6 જાન્યુઆરી, 2008:</ref> તેમને આ સ્થાનેથી કોઇ પણ ઇજા વિના બચાવી લેવાયા હતા. <ref name="afterbombingNYT">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/10/20/world/asia/20Pakistan.html?pagewanted=2 |title=After Bombing, Bhutto Assails Officials' Ties |date=2007-10-20 |publisher=New York Times}}</ref> ત્યારબાદ ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે પાકિસ્તાનની સરકારને એવી ચેતવણી આપી હતી કે તેમના પાકિસ્તાન પરત આવવાથી આત્મઘાતી બોમ્બરોની ટુકડી તેમના પર હુમલો કરશે, પરંતુ સરકાર તે અંગે કોઇ પગલા લેવામાં નિષ્ફળ રહી હતી.તેમણે ખુબ જ સંભાળીને આ હુમલા માટે [[પરવેઝ મુશર્રફ]]ને જવાબદાર ગણાવ્યા ન હતા અને તેના બદલે સરકારમાં રહેલા એવા લોકો કે જેઓ [[ઇસ્લામિક બળવાખોરો|મુસ્લિમ બળવાખોરો]]ને ઉત્તજેન આપવા માટે તેમના સ્થાન અને સત્તાનો દૂરૂપયોગ કરી રહ્યા છે તેવા લોકો પર આરોપ મુક્યો હતો. તેમની જાન લેવા માટે કરવામાં આવેલા પ્રયત્નના થોડા સમયમાં ભુટ્ટોએ આ હુમલા પાછળ જવાબદાર ચાર શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓના નામ સાથેનો એક પત્ર મુશર્રફને લખ્યો હતો. આ નામોમાં વિરોધી પક્ષ પીએમએલ-ક્યૂના રાજકારણી અને પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતના મુખ્ય પ્રધાન, [[ચૌધરી પરવેઝ ઇલાહી]], [[ઇન્ટર-સર્વિસ ઇન્ટેલિજન્સ|ઇન્ટર સર્વિસીઝ ઇન્ટેલિજન્સ]]ના પૂર્વ ડિરેક્ટર, [[હમિદ ગુલ]] અને દેશની તપાસ સંસ્થાના અન્ય અધિકારી ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ ઇન્ટેલિજન્સ બ્યૂરો, [[ઇજાઝ શાહ]]નો સમાવેશ થતો હતો. આ વ્યક્તિઓ જનરલ મુશર્રફના ખૂબ નજીકના સાથીદારો હતા. ભુટ્ટો મુખ્યત્વે પાકિસ્તાનની મુખ્ય મિલિટરી તપાસ સેવા અને સરકારના અન્ય વિભાગો પર તેમના વિરૂદ્ધ કામ કરવાનો આરોપો મુકવાનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે, કેમકે તેઓ ભુટ્ટોના ઉદાર અને સાંપ્રદાયિક એજન્ડાના વિરોધી હતા. ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે આઇએસઆઇએ દાયકાઓ સુધી [[કાશ્મિર]] અને [[અફઘાનિસ્તાન]]માં બળવાખોરોના મુસ્લિમ જૂથોને ટેકો આપ્યો છે. <ref name="afterbombingNYT"/> તેણી તેમના વાહનો અને માનવીય સાંકળ બનાવીને ઉભેલા ટેકેદારોએ તેમને રક્ષણ પુરુ પાડ્યું હતું, જેમણે સંભવિત બોમ્બરોને તેમની નજીક આવતા રોકવા માટે તેમના ફરતે માનવ સાંકળ રચી હતી. પીપીપીના સૂત્રોના મતે, ઘાયલ થયેલા કુલ વ્યક્તિઓની સંખ્યા 1000 હતી અને ઓછામાં ઓછામાં 160 વ્યક્તિઓના મોત થયા હતા. (''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' ના અહેવાલ પ્રમાણે ૧૩૪ના મૃત્યુ થયા હતા અને ૪૫૦ વ્યક્તિઓ ઘવાયા હતા). થોડા દિવસો બાદ, ભુટ્ટોના વકીલ સેનેટર [[ફારૂક એચ. નાઇક|ફારૂક એચ. નાઇકે]] જણાવ્યું કે તેમના અસીલના મોતની ધમકી આપતો એક પત્ર તેમને મળ્યો છે. === 2007ની કટોકટીની સ્થિતી અને પ્રતિભાવો === 3 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિ પરવેઝ મુશર્રફે પાકિસ્તાનની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલા અને રાષ્ટ્રમાં ધાર્મિક ઉગ્રતાવાદનું કારણ આપીને પાકિસ્તાનમાં કટોકટીની જાહેરાત કરી. દૂબઇમાં કુટુંબની મુલાકાત થંભાવીને ભુટ્ટો દેશમાં પરત ફર્યા. એરપોર્ટ પર ટેકેદારો દ્વારા નારા બોલીને તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. કેટલાક કલાકો સુધી વિમાનમાં રહ્યા બાદ હજારો ટેકેદારો સાથે તેમણે તેમના [[લાહોર]] ખાતેના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. પાકિસ્તાન રાજકીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હોવાનું સ્વીકારતા ભુટ્ટોએ જણાવ્યું હતું કે મુશર્રફે લાદેલી કટોકટી પાછી ખેંચવામાં નહીં આવે તો દેશમાં ઉચિત ચૂંટણીની યોજના મુશ્કેલીભરી બની જશે. તેમણે એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે "ઉગ્રવાદીઓ માટે સરમુખત્યારશાહીની અને સરમુખત્યારશાહી માટે ઉગ્રવાદીઓની જરૂર હોય છે." <ref>[http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3815764 મુશર્રફે પાકિસ્તાનમાં કટોકટી જાહેર કરી], મેથ્યુ પેનિંગ્ટન, એપી, 3 નવેમ્બર, 2007</ref><ref>{{cite news|url = http://www.pr-inside.com/pakistani-opposition-leader-bhutto-returns-r281794.htm|title = Pakistani opposition leader Bhutto returns to Karachi|publisher = PR Inside|date = [[2007-11-03]]|access-date = 2007-11-03|archive-date = 2007-11-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20071106014307/http://www.pr-inside.com/pakistani-opposition-leader-bhutto-returns-r281794.htm|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.ibnlive.com/news/benazir-returns-to-pak-faces-no-problem/51692-2.html |title= Benazir returns to Pak, faces no problem |date= [[2007-11-03]] |access-date= 2007-11-03 |publisher= IBN Live |archive-date= 2007-11-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071105071245/http://www.ibnlive.com/news/benazir-returns-to-pak-faces-no-problem/51692-2.html |url-status= dead }}</ref> {{Wikinews|Pakistan lifts house arrest of former PM Benazir Bhutto}} 8 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો કટોકટીની સ્થિતીનો વિરોધ કરવા માટેના સરઘસની નેતાગીરી અને સંબોધન કરવા માટે જઇ રહ્યા હતા તે અગાઉ થોડા કલાકો માટે તેમને [[નજર કેદ|નજરકેદ]]માં રાખવામાં આવ્યા હતા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[નેશનલ પબ્લિક રેડિયો]] સાથેની મુલાકાતમાં, શ્રીમતી ભુટ્ટોએ જણાવ્યું, "મને ઘરમાં હિલચાલની સ્વતંત્રતા છે.ઘરની બહાર મને હિલચાલની કોઇ સ્વતંત્રતા નથી. તેમણે ઘરમાં મોટા પ્રમાણમાં પોલિસના જવાનો મુક્યા છે. અમારા ઘરની પ્રત્યેક ચાર દિવાલની પાસે 1,000 એમ કુલ 4,000 જવાનો તૈનાત છે. તેમણે પાડોશીઓના ઘરમાં પણ પ્રવેશ કરી લીધો છે. અને હું એક પોલિસ જવાનને કરી રહી હતી કે, તમે અમારા પછી અહીંયા રહેશો? તમારે ઓસામા બિન લાદેનને શોધવા ન જવું જોઇએ? અને તેણે કહ્યું, 'મને માફ કરો, આ મારી નોકરી છે.' અમે એ જ કરી રહ્યા છીએ જે અમને કહેવામાં આવ્યું છે.'"<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16245030 સ્ટીવ ઇનસ્કીપ સાથે એનપીઆર ટેલિફોન મુલાકાત] 13 નવેમ્બર, 2007</ref> બીજા દિવસે, પાકિસ્તાન સરકારે એવી જાહેરાત કરી કે ભુટ્ટોની ધરપકડનો વોરન્ટ પાછો ખેંચી લેવામાં આવે છે અને હવે તે પ્રવાસ કરવા અને જાહેર સભાઓમાં ભાગ લેવા માટે સ્વતંત્ર છે. આમ છતાં, અન્ય વિરોધી રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ પર જાહેરમાં બોલવા પર પ્રતિબંધ જારી રહ્યો. === 2008ની ચૂંટણીઓ માટે તૈયારી === 2 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો અલ જઝારા ટીવી પર ડેવિડ ફ્રોસ્ટ સાથેની એક મુલાકાતમાં ભાગ લીધો, જ્યારે તેણે એવો દાવો કર્યો કે ઓસામા બિન લાદેનું ખૂન અહેમદ ઓમર સઇદ શેખ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે, જે યુ.એસ.ના પત્રકાર ડેનિયલ પર્લના અપહરણ અને ખૂનના કેસના આરોપીમાંનો એક છે. ફ્રોસ્ટે બિન લાદેન મૃત્યુ પામ્યા છે અંગે કોઇ પ્રતિપ્રશ્ન ક્યારેય ન કર્યો. <ref>{{cite web|url=http://www.daily.pk/politics/politicalnews/10397--so-who-did-kill-benazir-bhutto-.html|title=So who did kill Benazir Bhutto?|date=2009-06-11|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611111040/http://www.daily.pk/politics/politicalnews/10397--so-who-did-kill-benazir-bhutto-.html|url-status=dead}}</ref> 24 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટોએ જાન્યુઆરીની સંસદીય ચૂંટણીઓ માટે ઉમેદવારી પત્ર સુપરત કર્યું; બે દિવસ બાદ, તેણે લરકાના મતદારક્ષેત્રમાં બે નિયમિત બેઠકો માટે ઉમેદવારી પત્ર ભર્યું. પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[નવાઝ શરિફ]] [[સાઉદી અરેબિયા]]માં સાત વર્ષ લાંબા દેશવટા બાદ પાકિસ્તાનમાં આવી ઉમેદવારી નોંધવી હોવાથી ભુટ્ટોએ તેમ કર્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/dec/04pakemergency.htm|title=Sharif, Bhutto set aside differences |date=2007-12-04}}</ref> લશ્કરના વડા પદનો ત્યાગ કર્યા બાદ 30 નવેમ્બર, 2007ના રોજ બીજી વખત પણ આ વખત નાગરિક રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા બાદ, મુશર્રફે [[16 ડિસેમ્બર]]ના રોજ પાકિસ્તાન પરથી કટોકટી ઉઠાવી લેવાના આયોજનની જાહેરાત કરી હતી. ભુટ્ટોએ આ જાહેરાતને આવકારી હતી અને તેમના પક્ષના સ્થાનિક મુદ્દાઓ સાથે ચૂંટણી ઢંઢેરાની રૂપરેખાની જાહેરાત કરી હતી. ભુટ્ટોએ [[ઇસ્લામાબાદ]] ખાતે પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે તેમનો પક્ષ, પીપીપી (PPP)પાંચ ઇ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરશે: એમ્પ્લોયમેન્ટ, એજ્યુકેશન, એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ, ઇક્વાલિટી. <ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/29/pakistan.musharraf/ |title=Musharraf: State of emergency will end before elections|date=2007-11-29}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/11/30/afx4390340.html |title=Pakistan's Bhutto launches election manifesto |date=2007-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516211515/http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/11/30/afx4390340.html |archive-date=2008-05-16 |access-date=2009-10-01 |url-status=live }}</ref> 4 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો એ વાત જાહેર કરવા માટે નવાઝ શરિફને મળ્યા હતા કે મુશર્રફે જાન્યુઆરીની સંસદીય ચૂંટણી પહેલા કટોકટીનો અંત લાવવાનું વચન પૂર્ણ કર્યું છે અને તેઓ અનુસાર નહીં વર્તે તો મતદાનનો બહિષ્કાર કરવાની ધમકી આપી હતી. તેમણે સમિતની સ્થાપના કરવાનું વચન આપ્યું હતું કે જે એવી માગોની યાદી મુશર્રફ સમક્ષ પ્રસ્તુત કરશે જેના પર તેમની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી આધારિત હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2007/11/29/opinion/edpak.php|title=Sharif, Bhutto and the ex-general|date=2007-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080220021248/http://www.iht.com/articles/2007/11/29/opinion/edpak.php|archive-date=2008-02-20|access-date=2009-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/73724|title=Ultimatum Delivered: Pakistan's leading opposition leaders have united (sort of) against President Pervez Musharraf. But their impact will probably be minimal |date=2007-12-04}}</ref> 8 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, ત્રણ અજાણ્યા ગનમેન [[બલોચિસ્તાન(પાકિસ્તાન)|બલુચિસ્તાન]]ના દક્ષિણ પશ્ચિમ પ્રાંતમાં આવેલી ભુટ્ટોની પીપીપી (PPP)ઓફિસમાં ધસી આવ્યા હતા. ભુટ્ટોના ત્રણ ટેકેદારો માર્યા ગયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7134027.stm|title=Gunmen kill Bhutto's supporters |date=2007-12-08}}</ref> == હત્યા == {{Wikinews|Benazir Bhutto killed in suicide attack}} 27 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ ([[બોક્સિંગ ડે]], વર્ષ [[2004નો ભારતીય હિંદ મહાસાગરનો ભૂકંપ|2004ના ભારતીય દરિયામાં આવેલા ભૂકંપ]] બાદની ત્રીજી વરસી), [[લિયાકત નેશનલ બાગ]] ખાતે પીપીપી (PPP)માટે ઝુંબેશ સભા માટે નીકળતા ભુટ્ટોનું ખૂન કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેમણે જાન્યુઆરી 2008ની સંસદીય ચૂંટણી માટે પક્ષના ટેકેદારોને તેજાબીભર્યું ભાષણ કર્યું હતું. તેમના બુલેટપ્રુફ વાહનમાં પ્રવેશ્યા બાદ, ભુટ્ટો સનરૂફમાંથી કાર્યકરોનું અભિવાદન કરવા માટે ઉભા થયા હતા. આ સમયે, ગનમેને તેમના પર ગોળીબાર કર્યો હતો અને ત્યારબાદ વાહન પાસે ફેકેલા વિસ્ફોટકોને કારણે આશરે 20 લોકોનું મોત નિપજ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/08/pakistan.bhutto/index.html |title=Scotland Yard: Bomb blast killed Bhutto |date=2008-02-08 |access-date=2009-10-01 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020121723/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/08/pakistan.bhutto/index.html |url-status=dead }}</ref> ભુટ્ટો ખૂબ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા અને તેમને તાત્કાલિક [[રાવલપિંડી જનરલ હોસ્પિટલ]] ખાતે લઇ જવામાં આવ્યા હતા. તેમને 17:35ના [[પાકિસ્તાનનો સ્થાનિક સમય|સ્થાનિક સમયે]] સર્જરીમાં લઇ જવામાં આવ્યા હતા અને 18:16 વાગ્યે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/bhutto.photographer/index.html ભુટ્ટોનો ફોટોગ્રાફર: 'ગોળીઓ છુટી અને તેઓ નીચે પડી ગયા'] સીએનએન</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|title=Benazir Bhutto 'killed in blast' |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7161590.stm |date=2007-12-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/pakistan.bhutto/ |title=Benazir Bhutto assassinated|date=2007-12-27}}</ref> ભુટ્ટોનો મૃતદેહ [[સિંધ]]ના [[લરકાના જિલ્લો|લરકાના જિલ્લા]]માં [[ગરહી ખુદા બક્ષ|ગર્હી ખુદા બક્સ]] લઇ જવામાં આવ્યો હતો અને તેમના કુટુંબની કબરોમાં તેમના પિતાની કબરની બાજુમાં જ દાટવામાં આવ્યા હતા, જેમાં હજારો-લાખો શોકાતુર લોકોએ ભાગ લીધો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037081&ch=12/28/2007%2011:37:00%20AM |title=Bhutto's body in Larkana for burial |date=2007-12-28 |access-date=2007-12-28 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="flownhome">{{cite news|publisher=CNN Asia|title=Bhutto's body flown home|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/pakistan.friday/index.html|date=2007-12-27}}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2007/12/29/world/asia/29pakistan.html પાકિસ્તાને ભુટ્ટોને દાડ્યા અને વધુ તોફાન માટે મજબૂત બન્યા] 29 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> મૃત્યુના મૂળ કારણ અંગે કેટલાક મતભેદ પ્રવર્તતા હતા. ભુટ્ટોના પતિએ મૃત્યુ બાદ કરવામાં આવનાર [[ઓટોપ્સી]] કે [[પોસ્ટ-મોર્ટમ]] કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7165892.stm ભુટ્ટોની હત્યા: એક ચાવીરૂપ પ્રશ્ન] 31 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> 28 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ પાકિસ્તાનના ગૃહ મંત્રાલયે એવું જણાવ્યું હતું, "ભુટ્ટો વાહનમાં નીચે બેસીને પોતાનો બચાવ કરવા ગયા ત્યારે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું અને ધડાકાને કારણે તેમનું માથું સનરૂફ સાથે જોડાયેલા લિવર સાથે ભટકાયું હતું અને તેને પગલે તેમની ખોપરીમાં ઇજા થઇ હતી". <ref>{{cite news |title=Bhutto Assassination: Bhutto's Last Moments Captured on Tape |publisher=Reuters |date=2007-12-28 |url=http://www.webcastr.com/videos/news/bhuttos-last-moments-captured-on-tape.html |access-date=2007-12-29 |archive-date=2007-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071231000554/http://www.webcastr.com/videos/news/bhuttos-last-moments-captured-on-tape.html |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, હોસ્પિટલના પ્રવક્તાએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે તેમના માથામાં બોમ્બ ફુટતા વેરાયેલા ધાતનું ટુકડાને કારણે ઇજા થઇ હતી અને તે મોતનું કારણ બન્યું હતું. <ref>[https://web.archive.org/web/20080109200914/http://news.yahoo.com/s/afp/20071228/wl_afp/pakistanattacksbhuttocause સન રૂફના ફટકા બાદ ભુટ્ટોનું મૃત્યું થયું હતું.] 28 ડિસેમ્બર, 2007.</ref><ref name="skullfracture">[http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-Pakistan-Investigation.html પાકિસ્તાન: ભુટ્ટોનું મૃત્યુ ખોપરી ફાટવાથી થયું હતું.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''ધી એસોશિએટેડ પ્રેસ'' દ્વારા પ્રકાશિત: 28 ડિસેમ્બર, 2007. NewYorkTimes.com દ્વારા સુપરત</ref> ભુટ્ટોના સહાયકોએ પણ ગૃહ મંત્રાલયના કારણોને ખોટા ગણાવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22983841-5012747,00.html |title=Bhutto death explanation 'pack of lies' |access-date=2007-12-28 |publisher=[[Herald Sun]] |archive-date=2007-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230211736/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22983841-5012747,00.html |url-status=dead }}</ref> [[31 ડિસેમ્બર]]ના રોજ, સીએનએને પીડીએફ ફાઇલ તરીકે કહેવાતો ઇમર્જન્સી રૂમ એડમીશન રિપોર્ટ મુક્યો હતો. આ દસ્તાવેજમાં બધા જ ફિઝીશીયનો દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયો હોય તેવું લાગતું હતું, જેમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ઇજામાં કોઇ આંતરિક વસ્તુ મળી આવી ન હતી. <ref>{{cite news |title = Bhutto's murder: Many theories, many questions |publisher=[[CNN]] |date=2007-12-31 |url =http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/31/bhutto.evidence/index.html |access-date =2008-01-01}}</ref> [[અલ-કાઇદા]] કમાન્ડર [[મુસત્ફા અબુ અલ-યાઝિદ|મુસ્તફા અબુ અલ-યાઝિદે]] ભુટ્ટોને "અમેરિકાની સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ" ગણાવીને આ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037061&ch=12/28/2007%208:21:00%20AM |title=Al-Qaida claims Bhutto assassination |date=2007-12-28 |access-date=2007-12-28 |archive-date=2008-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101041617/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037061 |url-status=dead }}</ref> પાકિસ્તાનની સરકારે પણ એવું જણાવ્યું હતું કે આ હત્યા પાછળ અલ-કાઇદા જવાબદાર હોવાના પુરાવા તેમની પાસે હતા. [[સીએનએન]] માટેના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું: "ગૃહ મંત્રાલયે પાકિસ્તાનના [[જીયો ટીવી]]ને અગાઉ જણાવ્યું હતું કે આત્મઘાતી બોમ્બરો અલ-કાઇદા સાથે જોડાણ ધરાવતા બળવાખોરોના જૂથ [[Lashkar i Jhangvi|લશ્કર આઇ ઝંગ્વી]] સાથે સંકળાયેલા હતા, જેન પાકિસ્તાનની સરકાર હજારો લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર માને છે." <ref>[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/pakistan.friday/index.html સન રૂફના ફટકા બાદ ભુટ્ટોનું મૃત્યુ થયું હતું.] 28 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> પાકિસ્તાનની સરકારે એવો દાવો કર્યો હતો કે [[બેઇતુલ્લાહ મેહસૂદ]] આ હત્યા પાછળનો માસ્ટર માઇન્ડ હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |title=Named: the al-Qaeda chief who 'masterminded murder' |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174530/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 1999માં પૂર્વ વડા પ્રધાન [[નવાઝ શરિફ]]ની પણ હત્યા કરવાનો પ્રયત્ન કરનાર, અલ-કાઇદા સાથે જોડાયેલા [[વહાબી]] મુસ્લિમ ઉગ્રવાદી સંઠન [[લશ્કર આઇ ઝંગ્વી]] 54 વર્ષીય ભુટ્ટો સાથે અન્ય 20 લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર હોવાનું મનાય છે, પરંતુ ભુટ્ટોના કુટુંબ અને પીપીપી (PPP)દ્વારા એ વાતનો ઉગ્ર વિરોધ થયો કે ભુટ્ટોની હત્યા બેઇતુલ્લાહ મેહસૂદે કરી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aWpSJGDLZJYQ&refer=home |title=Bhutto's Party Rejects Al-Qaeda Claim as Riots Spread (Update5) |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29}}</ref> 3 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિ પરવેઝ મુશર્રફે સત્તાવાર રીતે બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યામાં સંકળાયેલા હોવાનો કે તેમને પૂરતી સલામતી પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ ગયા હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite news |title=Musharraf Denies Allegations Of Involvement in Bhutto Killing |url=http://online.wsj.com/article/SB119937413291865045.html|publisher=[[Wall Street Journal]] |date=2008-01-03 |access-date=2008-01-03}}</ref>[[લશ્કર આઇ ઝંગ્વી|<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |title=Named: the al-Qaeda chief who 'masterminded murder' |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29}}</ref>]] === પાકિસ્તાનમાં પ્રત્યાઘાતો === હત્યા બાદ, પ્રારંભમાં ફાટી નીકળેલા તોફાનોને પગલે આશરે 20 મૃત્યુ થયા હતા, જેમાંથી ત્રણ પોલિસ અધિકારીઓ હતા. આશરે 250 કાર બાળવામાં આવી; ભુટ્ટોના ગુસ્સે ભરાયેલા અને હતાશ થયેલા ટેકેદારોએ ભુ્ટ્ટોને જ્યાં રાખવામાં આવ્યા હતા તે હોસ્પિટલની બહાર પથ્થરમારો કર્યો હતો. <ref name="flownhome"/> પાકિસ્તાની સરકારે જણાવ્યું હતું કે 29 ડિસેમ્બર, 2007 સુધીમાં હુલ્લડે નવ ચૂંટણી કાર્યાલયો, 176 બેન્કો, 34 ગેસ સ્ટેશન્સ, 72 ટ્રેન કાર, 18 રેલવે સ્ટેશન અને હજારો કાર તથા દુકાનોમાં તોડફોડ કરી હતી. <ref>{{cite news |title=Mourners converge on Benazir's house ahead of meeting on poll plans |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712301554.htm |publisher=Associated Press via The Hindu |date=2007-12-30 |access-date=2007-12-30 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પ્રતિસ્પર્ધી વિરોધ પક્ષ, [[પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લિગ (એન)]]ના વડા [[નવાઝ શરિફ|નવાઝ શરિફે]] જણાવ્યું હતું, "આ ભુટ્ટોના પક્ષ, અમારા પક્ષ અને સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે કરૂણાંતિકા છે." <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/12/28/world/asia/28pakistan.html?pagewanted=2&_r=1&th&emc=th|title=Bhutto Assassination Ignites Disarray|publisher=New York Times|access-date=2007-12-28|date=2007-12-28|author=Salman Masood|coauthors=Carlotta Gall}}</ref> રાષ્ટ્રપતિ મુશર્રફે ત્રણ દિવસ માટે શોક જાહેર કર્યો હતો. 30 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, પીપીપી (PPP)નેતાગીરીની બેઠક બાદની ન્યૂઝ કોન્ફરન્સમાં, ભુટ્ટોના વિધુર આસિફ અલી ઝરદારી અને પુત્ર [[બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી]]એ એવી જાહેરાત કર હતી કે 19 વર્ષના બિલાવલ તેમની માતાને સ્થાને પક્ષના વડા તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કરશે, તેના પિતા અસરકારક રીતે પક્ષનું સંચાલન કરશે જ્યાં સુધી તેમના પુત્ર [[ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સ્ફોર્ડ|ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સફોર્ડ]] ખાતે અભ્યાસ પૂર્ણ કરે. બિલાવલે જણાવ્યુ, "જ્યારે હું પાછો ફરીશ ત્યારે મારી માતા ચાહતા હતા તે રીતે હું પક્ષની આગેવાની કરવાનું વચન આપું છું." પીપીપીએ 8 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ આયોજિત સંસદીય ચૂંટણી માટે હાકલ કરી હતી અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ જણાવ્યું કે પક્ષના ઉપાધ્યક્ષ મખદૂમ અમિન ફાહિમ વડા પ્રધાન પદ માટે પક્ષના શક્ય ઉમેદવાર બનશે. (બિલાવલ સંસદ માટે કાયદાકીય ઉંમર ધરાવતા ન હતા.) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7164968.stm|title=Bhutto's son named as successor|publisher=BBC News|access-date=2007-12-31|date=2007-12-30}}</ref> [[30 ડિસેમ્બર]]ના રોજ, ભુટ્ટોના રાજકીય પક્ષ, [[પાકિસ્તાન પિપલ્સ પાર્ટી]] (પીપીપી) બેનઝિરના મૃત્યુ માટેની તપાસ માટે [[યુકે સરકાર]] અને [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ની મદદ માગી હતી. <ref>{{cite news |title=PPP ask UK and UN for help |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7165209.stm|publisher=BBC|author=BBC |date=2007-12-30 |access-date=2007-12-30}}</ref> બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારીની નિમણુંક તેમના માતાના પાકિસ્તાનના વિરોધ પક્ષના અધ્યક્ષ તરીકે થઇ હતી. બિલાવલ ફક્ત 19 વર્ષના છે.<ref>{{cite web|url=http://www.benazirbhutto.co.uk/Default.php|title=Mohtarma Benazir Bhutto (shaheed)|3=|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229234449/http://www.benazirbhutto.co.uk/Default.php|url-status=dead}}</ref> 5 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ, પીપીપીએ શ્રીમતી ભુટ્ટોના રાજકીય વારસાની જાહેરાત કરી હતી, જે તેમણે પાકિસ્તાન પરત ફર્યાના બે સપ્તાહ પહેલા અને તેમની હત્યાના ફક્ત 12 સપ્તાહ પહેલા લખ્યો હતો, જેમાં તેમણે એવું જણાવ્યું હતું કે પક્ષમાં નવા નેતાની નિમણુંક ન થાય ત્યાં સુધી તેમના પતિ [[આસિફ અલિ ઝરદારી]] વડા તરીકે રહેશે. === આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવો === ભુટ્ટોની હત્યા માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવોમાં સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે જંગી રીતે વખોડી નાખ્યો હતો. [[UN Security Council]][[યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલ|યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલે]] એક તાત્કાલિક બેઠક બોલાવી હતી અને સર્વસંમતિથી હત્યાને વખોડી કાઢી હતી. <ref>{{cite news |title=Security Council, in presidential statement, condemns 'in strongest terms' suicide attack that killed former prime minister of Pakistan |url=http://www.un.org/News/Press/docs//2007/sc9217.doc.htm |publisher=UN Department of Public Information |date=2007-12-27 |access-date=2007-12-28 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[આરબ લિગ#સેક્રેટરીઝ જનરલ|આરબ લિગ સેક્રેટરી જનરલ]] [[અમ્ર મૌસ્સા|આમ્ર મૌસ્સા]]એ જણાવ્યું હતું, "અમે આ હત્યા અને આંતકવાદી કૃત્યને વખોડી કાઢીએ છીએ અને તેમની આત્માને શાંતિ મળે તે માટે ખુદાની બંદગી કરી છીએ." <ref>{{cite news |title= Arab League condemns Bhutto's assassination|url=http://www.kuna.net.kw/newsagenciespublicsite/ArticleDetails.aspx?id=1870944&Language=en |publisher=Kuwait News Agency (KUNA)|date=2007-12-27 |access-date=2007-12-28}}</ref> ભારતના વડા પ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ|મનમોહન સિંઘે]] જણાવ્યું કે તેઓ શ્રીમતિ બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યાના સમાચાર સાંભળીને તેમને ઉંડો આંચકો અને આઘાત લાગ્યો છે. [[...]] મારૂ હદયમાં આ ભયંકર આંચકાનો સામનો કરી રહેલા તેમના કુટુંબ અને અન્ય પાકિસ્તાનીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ છે." <ref>{{cite news|first=Nilova|last=Roy|title=India expresses shock, horror at Bhutto's assassination|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=481be59c-a0d8-4224-b0ce-5a5a0fc97fb2Benazirassassinated_Special&MatchID1=4625&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4617&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=1&SeriesID2=1163&PrimaryID=4625&Headline=India+expresses+shock%2c+horror|publisher=Hindustan Times|date=2007-12-27|access-date=2007-12-27|archive-date=2007-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230184326/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=481be59c-a0d8-4224-b0ce-5a5a0fc97fb2Benazirassassinated_Special&MatchID1=4625&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4617&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=1&SeriesID2=1163&PrimaryID=4625&Headline=India+expresses+shock%2C+horror|url-status=dead}}</ref> [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમના વડાપ્રધાન|બ્રિટનના વડા પ્રધાન]] [[ગોર્ડન બ્રાઉન|ગોર્ડન બ્રાઉને]] જણાવ્યું, "બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યા કદાચ આતંકવાદીઓએ કરી હશે, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં લોકશાહી ખતમ કરવા માટે આતંકવાદીઓને મંજૂરી આપવી જોઇએ નહીં અને આ ઘોર કૃત્યથી આંતકવાદીઓને અહીં, ત્યાં કે વિશ્વના કોઇ પણ ખૂણે નહીં જીતવા દઇએ તેવો વિચાર વધુ દ્રઢ બન્યો છે." <ref name="BBCReaction">{{cite news |title=Reactions to Bhutto assassination |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161660.stm |publisher=BBC |date=2007-12-27 |access-date=2007-12-27}}</ref> [[President of the European Commission|યુરોપિયન કમિશનના રાષ્ટ્રપતિ]] [[જોઝ મેન્યુઅલ બેરોસો]]એ આ હુમલાને "લોકશાહી અને પાકિસ્તાનની વિરૂદ્ધનો" ગણાવીને વખોડી કાઢ્યો હતો અને આવી "આશા વ્યક્ત કરી હતી કે પાકિસ્તાન લોકશાહી શાસનમાં પરત ફરવા માટે મજબૂત રીતે આગળ વધતું રહેશે." <ref name="BBCReaction"/> યુએસના રાષ્ટ્રપતિ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યૂ બુશે]] આ હત્યાને ઘાતકી "ઉગ્રવાદીઓ દ્વારા ભરવામાં આવેલું કાયરતાભર્યું પગલું" ગણાવી વખોડી કાઢ્યું હતું અને "બેનઝિર ભુટ્ટોની યાદોને અંજલી અર્પણ કરી લોકશાહી પ્રક્રિયા સાથે આગળ વધવું જોઇએ, જેના માટે તેમણે નિર્ભયતાથી પોતાનો જીવ આપ્યો છે."<ref name="cnn">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/bhutto.reaction/|publisher=CNN|title=Bhutto's death heightens democracy concerns|access-date=2007-12-27|date=2007-12-27}}</ref> [[કાર્ડિનલ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ|વેટિકન સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ]] [[ટેર્કિસીયો બેર્ટોન|ટેર્કિસીયો બર્ટો]]ને [[પોપ બેનિડીક્ટ સોળમા]]નું દુ:ખ વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું, "પવિત્ર ફાધર ભુટ્ટોના કુટુંબના સભ્યો અને સમગ્ર પાકિસ્તાના રાષ્ટ્ર પ્રત્યે કરૂણા અને આધ્યાત્મિકતાની લાગણી વ્યક્ત કરે છે." <ref name="BBCReaction"/> [[ચીનના પિપલ્સના રિપબ્લિકનું વિદેશ બાબતોનું મંત્રાલય|ચીનના વિદેશ મંત્રાલય]]ના પ્રવક્તા કિન ગેન્ગે જણાવ્યું કે હતું કે ચીનને પાકિસ્તાનના "વિરોધ પક્ષના નેતાના બેનઝિર ભુ્ટ્ટોની હત્યાથી આઘાત લાગ્યો હતો" અને તેઓ "આતંકવાદી કૃત્યને વખોડી કાઢે છે."<ref>{{cite news|title = Global outrage over assassination|publisher = Al-Jazeera|url = http://english.aljazeera.net/NR/exeres/E933FBE1-6592-4764-A41F-17762EA7ABF8.htm|date = 2007-12-27|access-date = 2007-12-27}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7161605.stm લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ], [[બીબીસી]], છેલ્લી સુધારણા: ગુરૂવાર, 27 ડિસેમ્બર, 2007, 14:53 GMT</ref><ref>[http://www.newyorker.com/archive/1993/10/04/1993_10_04_082_TNY_CARDS_000365108 ભુટ્ટોની નિર્ણાયક પળ], 4 ઓક્ટોબર, 1993, માહિતી [[ધ ન્યુયોર્કર|ધી ન્યૂ યોર્કર]] મેરી એની વેવર દ્વારા</ref>[[યુરોપિયન કમિશનના અધ્યક્ષ]] === સ્કોટલેન્ડ યાર્ડ દ્વારા તપાસ === પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા બ્રિટનના તપાસ નિષ્ણાતોને હત્યા અંગે તપાસ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. ગુનાના ઘટના સ્થળેથી બધુ ઉઠાવી લેવામાં આવ્યું હોવાથી અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ પોસ્ટ મોર્ટમની મંજરી આપવાનો ઇનકાર કરતા તપાસમાં તકલીફ પડતી હોવાનું વ્યક્ત કરતા તેમણે 8 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ એવી જાહેરાત કરી કે બેનઝિર ભુટ્ટોનુ મૃત્યુ બોમ્બ ધડાકા બાદ સન રૂફની મૂઠ વાગવાથી થયું હતું. === બેનઝિરના જીવન પર ચલચિત્ર === [[બોલિવુડ]]ની અભિનેત્રી [[સુસ્મિતા સેન]] કરાચિ પ્રોડક્શન કંપની વોક્સ વિઝન અને લેકેસ્ટરસ્થિત સમ ફિલ્મ્સના અનુક્રમે ઝૈદ અઝિજ અને હેના રાય દ્વારા સાથે પ્રસ્તુત થનારા ચલચિત્રમાં બેનઝિર ભુટ્ટોની ભૂમિક ભજવશે. શક્યત: "બેનઝિર ભુટ્ટો: ધ મુવી", નામ હેઠળ બનનારા આ ચલચિત્રના દ્રશ્યો પાકિસ્તાન, યુએસ, બ્રિટન અને દૂબઇની કેટલીક જગ્યાઓ પર કંડારવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં ભુટ્ટોએ એક વિદ્યાર્થીની અને ત્યારબાદ રાજકીય નેતા તરીકે દેશવટામાં વર્ષો ગાળ્યા હતા. સુસ્મિતા સેનને આ મોટી ભૂમિકા અંગે પૂછવામાં આવતા, તેણે ખૂબ ખુશીથી જણાવ્યું, "હા, હું આ ભૂમિકા અદા કરવા માટે આતુર છું."<ref>{{cite news | url=http://www.radiosargam.com/films/archives/32433/suhsmita-sen-roped-in-to-play-benazir-bhutto.html| title=Sushmita Sen roped in to play Benazir Bhutto| work=[[Radio Sargam]]| last=Punn| first=Goher | date=28&nbsp;January 2009 | access-date=28&nbsp;January 2009}}</ref> == ઉત્તર કોરિયાને ન્યુક્લિઅર સિક્રેટ આપ્યા હોવાનો આરોપ == ભારતીય પત્રકાર, શ્યામ ભાટિયાએ તેના પુસ્તક ''ગુડબાય શહઝાદી'' માં એવો આરોપ મુક્યો હતો કે વર્ષ 1993માં, ભુટ્ટોએ [[બેલિસ્ટીક મિસાઇલ્સ]]ના વિકાસ માટે માહિતી મેળવવાના બદલામાં [[ઉત્તર કોરિયા]]ને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ અંગે માહિતી આપવા ગુપ્ત માહિતીઓ ડાઉનલોડ કરી હતી. ભાટિયાએ એવો આરોપ પણ મુક્યો હતો કે ભુટ્ટોએ તેને આ વાત જીવનભર ન કહેવા જણાવ્યું હતું. ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સિક્યોરિટીના ન્યુક્લિઅર નિષ્ણાત [[ડેવિડ ઓલ્બ્રાઇટ|ડેવિડ ઓલ્બ્રાઇટે]] જણાવ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયાની ન્યુક્લિઅર હિલચાલના સમયને જોતા આ આરોપમાં તથ્ય હોવાનું લાગે છે. [[કાર્નેગી એન્ડોમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ]]ના જ્યોર્જ પર્કોવિચે ભાટિયાના "ચપળ અને ગંભીર વ્યક્તિ" ગણાવ્યા હતા. [[સેન્ટર ફોર ઇન્ટરનેશનલ પોલિસી]]ના સેલિગ હેરિસને "ભુટ્ટો અંગે ભાટિયાને વિશ્વાસપાત્ર" વ્યક્તિ હોવાનું જણાવ્યું હતું. [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]]માં પાકિસ્તાનની એલચીએ આ દાવાને પોકળ ગણાવ્યા હતા અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ]]ના અધિકારીએ તેને એવું કહેતા વિખેરી દીધા હતા કે ઉત્તર કોરિયાને (ત્યારબાદા અને ભાટિયાના પુસ્તક પહેલા જ તેમણે અસ્વીકાર કર્યો હતો) વધારો કરવા અંગેની ગુપ્ત માહિતી આપવાનો આરોપી, [[અબ્દુલ કાદિર ખાન]] મુખ્ય સ્રોત હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.nti.org/d_newswire/issues/2008_6_2.html#C3F9574A |title=એનટીઆઇ: ગ્લોબલ સિક્યોરિટી ન્યૂઝવાયર - સોમવાર,2 જૂન, 2008 |access-date=2009-10-01 |archive-date=2010-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411112100/http://www.nti.org/d_newswire/issues/2008_6_2.html#C3F9574A |url-status=dead }}</ref> == અંજલિ == પાકિસ્તાનની સરકારે [[બેનઝિર ભુટ્ટો ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ઇસ્લામાબાદ|ઇસ્લામાબાદ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ને ભુટ્ટોનું નામ આપીને જન્મ તીથીએ તેમને અંજલિ આપી હતી. વડા પ્રધાન [[યુસુફ રઝા ગિલાની]], ભુટ્ટોની પીપીપીના સભ્યએ રાષ્ટ્રપતિ મુશર્રફને ભુટ્ટોને અંજલિ આપવા તેમના જન્મ દિવસે [[મૃ્ત્યુ ઘટના|મૃત્યુના કિસ્સા]]ના આરોપીઓને [[માફી]] આપવા જણાવ્યું હતું. <ref name="RX">{{cite web |title=Pakistan pays tribute to Bhutto |url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSISL1809220080621?feedType=RSS&feedName=worldNews |publisher=[[Reuters]] |date=2008-06-21 |access-date=2008-06-24}}</ref> == બેનઝિર ભુટ્ટોના પુસ્તકો == * બેનઝિર ભુટ્ટો, (1983), ''પાકિસ્તાન: ધી ગેધરીંગ સ્ટોર્મ'' , વિકાસ પબ્લી. હાઉસ, ISBN 0-7069-2495-9 * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Daughter of the East'' |url=https://archive.org/details/daughterofeast0000bhut_u3w3 |publisher= Hamish Hamilton |year=1989 |isbn=0-241-12398-4}} ''ડોટર ઓફ ધી ઇસ્ટ'' પણ પ્રસ્તુત થઇ હતી: * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Daughter of Destiny: An Autobiography'' |url=https://archive.org/details/daughterofdestin00bena |publisher= Simon & Schuster |year=1989 |isbn=0-671-66983-4}} ભુટ્ટોના મૃત્યુ સમયે, તેમના ત્રીજા પુસ્તક, ''રિકન્સીલેશન: ઇસ્લામ, ડેમોક્રસી એન્ડ ધી વેસ્ટ'' ની હસ્તલિખિત પ્રત [[હાર્પરકોલિન્સ]]ને મળી હતી. માર્ક સિગેલ દ્વારા લખવામાં આવેલું પુસ્તક ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ પ્રકાશિત થયું હતું. <ref>[http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm ભુટ્ટોનું પુસ્તકનું અતિમહત્વ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111154327/http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm |date=2009-01-11 }}[http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm હાર્પરકોલિન્સે હસ્તલિખીત પ્રતને છાપકામ કરાવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111154327/http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm |date=2009-01-11 }} 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref> * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Reconciliation: Islam, Democracy, and the West'' |url=https://archive.org/details/reconciliationis0000bena_s7i5 |publisher= HarperCollins |year=2008 |isbn=978-0-06-156758-2}} == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બેનઝિર ભુટ્ટો વિષે પુસ્તકો == * ડબ્લ્યૂ.એફ.પીપર, (1983), ''બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ડબ્લ્યૂએફ પીપર, ISBN 0-946781-00-1 * {{cite book |author=Rafiq Zakaria |title=''The Trial of Benazir'' |url=https://archive.org/details/trialofbenazir0000rafi |publisher=Sangam Books |year=1990 |isbn=0-861-32265-7}} * કેથરિન એમ. દોહેર્ટી, ક્રેઇગ એ. દોહેર્ટી , (1990), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (ઇમ્પેક્ટ બાયોગ્રાફીઝ શ્રેણી)'' , ફ્રેન્કલીન વોટ્સ, ISBN 0-531-10936-4 * રફિક ઝકરિયા, (1991), ''ધી ટ્રાયલ ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો: એન ઇન્સાઇટ ઇનટુ ધી સ્ટેટસ ઓફ વિમેન ઇન ઇસ્લામ'' , યુરેકા પબ્લિકેશન, ISBN 967-978-320-0 * ડાયેની સેન્સેવીયર-ડ્રેહર,(1991), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (ચેન્જિંગ અવર વર્લ્ડ શ્રેણી)'' , બેન્ટમ બુક્સ (Mm), ISBN 0-553-15857-0 * ક્રિસ્ટીના લેમ્બ, (1992), ''વેઇટીંગ ફોર અલ્લાહ'' , પેંગ્વિન બુક્સ લિમિટેડ, ISBN 0-14-014334-3 * એમ. ફાધર્સ (1992), ''બાયોગ્રાફી ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ડબ્લ્યૂ.એચ. એલન / વર્જિન બુક્સ, ISBN 0-245-54965-X * એલિઝાબેથ બાઉચર્ડ, (1994), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: પ્રાઇમ મિનીસ્ટર (લાઇબ્રેરી ઓફ ફેમસ વિમેન)'' , બ્લેકરિચ પીઆર ઇન્ક, ISBN 1-56711-027-4 * ઇકબાલ આખુંદ, (2000), ''ટ્રાયલ એન્ડ એરર: ધી એડ્વન્ટ એન્ડ એક્લિપ્સ ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ઓયુપી પાકિસ્તાન, ISBN 0-19-579160-6 * લિબ્બી હ્યુજીસ, (2000), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: ફ્રોમ પ્રિઝન ટુ પ્રાઇમ મિનીસ્ટર'' , બેકઇનપ્રિન્ટ.કોમ, ISBN 0-595-00388-5 * ઇકબાલ આખુંદ,(2002), ''બેનઝિર હુકૂમત: પહેલા દૌર, ક્યા ખોયા, ક્યા પાયા?'' , ઓયુપી પાકિસ્તાન, ISBN 0-19-579421-4 * મર્સિડીઝ એન્ડર્સન, (2004), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (વિમેન ઇન પોલિટીક્સ)'' , ચેલ્સિયા હાઉસ પબ્લિશર્સ, ISBN 0-7910-7732-2 * મેરી એંગલાર,(2007), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: પાકિસ્તાન પ્રાઇમ મિનીસ્ટર એન્ડ એક્ટિવીસ્ટ'' , કમ્પાસ પોઇન્ટ બુક્સ, ISBN 0-7565-1798-2 * [[આયેશા સિદ્દીક આગા]], (2007), ''મિલિટરી ઇન્ક.: ઇન્સાઇડ પાકિસ્તાન્સ મિલિટરી ઇકોનોમિ'' , પ્લુટો પ્રેસ, ISBN 0-7453-2545-9 === અન્ય સંબંધિત પ્રકાશનો === * અબ્દુલ્લાહ મલિક, (1988), ''ભુટ્ટો સે બેનઝિર તક: સિયાસી તાજઝીયે'' , મક્તાબાહ-યી ફિક્ર ઓ દાનીશ, ASIN B0000CRQJH * બશિર રિયાઝ, (2000), ''બ્લાઇન્ડ જસ્ટીસ'' , ફિક્શન હાઉશ, ASIN B0000CPHP8 * ખત્મ-આઇ નબુવત, ASIN B0000CRQ4A * મુજાહિદ હુસૈન, (1999), ''કૌન બારા બાદ °ઉનવન: બેનઝિર ઔર નવાઝ શરિફ કે બાદ °unvaniyon par tahqiqati dastavez'' , Print La'in Pablisharz, ASIN B0000CRPC3 * અહેમદ એજાઝ, (1993), ''બેનઝિર ભુટ્ટોસ ફોરેન પોલિસી: એ સ્ટડી ઓફ પાકિસ્તાન્સ રિલેશન્સ વીથ મેજર પાવર્સ'' , ક્લાસિક, ASIN B0000CQV0Y * લુબના રફિક, (1994), ''બેનઝિર & બ્રિટીશ પ્રેસ, 1986-1990'' , ગૌતમ, ASIN B0000CP41S * સય્યદ અફઝલ હૈદર, (1996), ''ભુટ્ટો ટ્રાયલ'' , નેશનલ કમિશન ઓન હિસ્ટરી એન્ડ કલ્ચર, ASIN B0000CPBFX * મુમતાઝ હુસૈન બાઝ્મી, (1996), ''ઝિંદાનો સે એઇવોનન તક'' , al-Hamd Pablikeshanz, ASIN B0000CRPOT * અજાણ્યો લેખક, (1996), ''નાપાક સાઝિશ: તૌહિન-આઇ રિસાલત કી સઝાનો ખતમ કરને કા બેનઝિર સરકારી મનસુબા'' , Intarnaishnal Institiyut af Tahaffuz-i == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} {{wikiquote|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} {{Wikinews|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} * [https://web.archive.org/web/20071218082152/http://www.benazirbhutto.org/ બેનઝિર ભુટ્ટો] ''સત્તાવાર વેબસાઇટ'' * [http://www.benazirbhutto.com બેનઝિર ભુટ્ટો] ''વેબસાઇટ'' * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Society_and_Culture/History/Personalities/Benazir_Bhutto}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2228796.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2007/death_of_benazir_bhutto/default.stm] from [[બીબીસી ન્યૂઝ|BBC News]] * [[ડોન (સમાચારપત્ર)|ડોનથી (પાકિસ્તાન)]][http://dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn+Content+Library/Dawn/Specials/returning-to-benazir બેનઝિર (2008) તરફ પરત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413105525/http://dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn+Content+Library/Dawn/Specials/returning-to-benazir |date=2017-04-13 }} * [[ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂન]] દ્વારા [https://web.archive.org/web/20080109005400/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php ભુટ્ટોનો કાતિલ વારસો] * [[ટાઇમ (સામાયિક)|ટાઇમ]] દ્વારા [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698497,00.html લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ 1953-2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712082932/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698497,00.html |date=2011-07-12 }}, [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1683694_1485358,00.html ઇન્સાઇડ ભુટ્ટોસ પ્રિઝન ફોટો એસે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002181738/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1683694_1485358,00.html |date=2011-10-02 }} અને [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698732,00.html ધી આફ્ટરમેથ ઓફ એન એસેસિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829235221/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698732,00.html |date=2008-08-29 }} * [[એઓએલ]] દ્વારા [http://www.aol.in/news/gallery/bhutto_diary_07/1/false/6000/gallery.jhtml બેનઝિર ભુટ્ટોની ફોટો ડાયરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617001903/http://www.aol.in/news/gallery/bhutto_diary_07/1/false/6000/gallery.jhtml |date=2010-06-17 }} * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/b/benazir_bhutto/ બેનઝિર ભુટ્ટો] [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ]] ટોપિક * [http://topics.edition.cnn.com/topics/benazir_bhutto બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813170617/http://topics.edition.cnn.com/topics/benazir_bhutto |date=2009-08-13 }} [[સીએનએન]] ટોપિક * [http://www.istream.in/playlist/23/fascinating-interview-with-benazir-bhutto.html ભારતીય ટેલિવિઝન પર બેનઝિર ભુટ્ટોની 3 ભાગમાં મુલાકાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501031858/http://www.istream.in/playlist/23/fascinating-interview-with-benazir-bhutto.html |date=2009-05-01 }} * [[સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]] દ્વારા સંચાલિત બ્લોગ, [[ધી ઇમ્માનેન્ટ ફ્રેમ]] ખાતે [http://www.ssrc.org/blogs/immanent_frame/category/the_assassination_of_benazir_bhutto/ ધી એસેસિનેશન ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429023459/http://www.ssrc.org/blogs/immanent_frame/category/the_assassination_of_benazir_bhutto/ |date=2009-04-29 }} સામે પ્રતિભાવ * [[ઇન્ટરનેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ વિમેન]] દ્વારા [http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/shanghai-book-club/fatima-bhutto-in-coversation-with-geoff-dyer-hope-and-courage-in-pakistan/ ફાતિમા ભુટ્ટોની બેનઝિર ભુટ્ટો સાથે તેમના વારસા અંગે પોડકાસ્ટમાં ચર્ચા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920021259/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/shanghai-book-club/fatima-bhutto-in-coversation-with-geoff-dyer-hope-and-courage-in-pakistan/ |date=2013-09-20 }} * {{findagrave|23574601}} * ''ડેઇલી ન્યૂઝ'' (શ્રીલંકા) 27 ડિસેમ્બર, 2008 દ્વારા [http://www.dailynews.lk/2008/12/27/fea01.asp રિમેમ્બરીંગ બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318122334/http://www.dailynews.lk/2008/12/27/fea01.asp |date=2009-03-18 }} * [[અરેબિયન બિઝનેસ]] દ્વારા [http://www.arabianbusiness.com/index2.php?option=com_gallery&id=542141 પાકિસ્તાન રિમેમ્બર્સ બેનઝિર ભુટ્ટો ઇન પિક્સ] * [http://www.mideasti.org/podcast/political-situation-pakistan-benazir-bhutto પાકિસ્તાનમાં રાજકીય સ્થિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130052335/http://www.mideasti.org/podcast/political-situation-pakistan-benazir-bhutto |date=2009-01-30 }} (ઓડિયો) - સપ્ટેમ્બર 2007માં બેનઝિર ભુટ્ટો કેપિટલ હિલ પર * [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2007/news/benazir.bhutto/ બેનઝિર ભુટ્ટો વિષે સમાચારો અને વિડીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629111054/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2007/news/benazir.bhutto/ |date=2012-06-29 }} સીએનએન, 2007 * [http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/bhutto.death.accounts/index.html#cnnSTCText ટાઇમલાઇને ભુટ્ટોના મોતના કારણ પર સંઘર્ષમય અહેવાલ દર્શાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014201105/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/bhutto.death.accounts/index.html#cnnSTCText |date=2012-10-14 }}, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7162301.stm ચિત્રમાં: ભુટ્ટો મરણ પામ્યા છે], બીબીસી ન્યૂઝ, 28 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7161605.stm લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ: બેનઝિર ભુટ્ટો], બીબીસી ન્યૂઝ, 27 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7165892.stm ભુટ્ટોનું ખૂન: ચાવીરૂપ પ્રશ્ન] 31 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/articles/bhutto_medicalreport_010108.html?sid=ST2007123102506 મોહતર્મા બેનઝિર ભુટ્ટોના મેડિકલ રિપોર્ટ], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ.|વોશિંગ્ટન]]'' (27 ડિસેમ્બર, 2007) * [http://www.reuters.com/article/topNews/idUSL2768260320071231 પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો અંગેની વાસ્તવિકતાઓ] 31 ડિસેમ્બર, 2007 [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] [[શ્રેણી:૧૯૫૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૭માં મૃત્યુ]] lz1rwuldgfar6g3s9w8pq5tie77h1gf 0 21555 906211 905489 2026-10-09T04:09:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906211 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} [[ચિત્ર:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|શિવની પ્રતિમા (બેંગ્લોર, ભારત) પદ્માસન મુદ્રામાં ]] '''યોગ''' ([[સંસ્કૃત]], [[પાલી]]:{{lang|inc|[[:wikt:योग|योग]]}} ''{{IAST|yóga}}'') [[ભારત]]માં જન્મેલી શારીરિક અને માનસિક વિદ્યાની એક પરંપરાગત શાખા છે.<ref>ફોર ધ યુઝીસ ઓફ ધ વર્ડ ઇન [[પાલિ]] લિટરેચર, જુઓ થોમસ વિલિયમ રીસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટીડ, ''પાલિ ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી.'' . મોતીલાલ બનારસીદાસ પબ્લિકેશન દ્વારા પુનઃપ્રકાશિત, 1993, પાના નંબર 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1]</ref> [[હિંદુ ધર્મ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ]] અને [[જૈન ધર્મ]]માં આ શબ્દ ધ્યાનાવસ્થા સાથે સંકળાયેલો છે.<ref>ડેનિસ લાર્ડનેર કાર્મોડી, જોહન કાર્મોડી, ''સીરેન કમ્પેશન.'' ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ યુએસ, 1996, પાના નંબર 68.</ref><ref>સ્ટુઅર્ટ રે સાર્બેકર, ''સમાધિઃ ધ ન્યુમિનસ એન્ડ સેસેટિવ ઇન ઇન્ડો-તિબેટન યોગા.'' એસયુએનવાય પ્રેસ, 2005, પાના નંબર 1-2.</ref><ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102">તત્વાર્થસૂત્ર [6.1], જુઓ મનુ દોશી (2007) ટ્રાન્સલેશન ઓફ તત્વાર્થસૂત્ર, અમદાવાદઃ શ્રુત રત્નાકર પાનું 102</ref> હિંદુ ધર્મમાં તેનો સંબંધ હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રની છ પરંપરાગત અષ્ટિકામાંની એક વિદ્યાશાખા સાથે પણ છે અને આ વિદ્યાશાખાઓ જે અભ્યાસ સૂચવે છે તે લક્ષ્યાંક તરફ દોરી જાય છે.<ref>"યોગના પાંચ મુખ્ય અર્થ છેઃ 1) કોઈ લક્ષ્ય મેળવવા માટે યોગ એક શિસ્તબદ્ધ પદ્ધતિ છે; 2) યોગ એટલે શરીર અને મનને નિયંત્રણમાં રાખવાની પદ્ધતિઓ છે; 3) યોગ એક દર્શન''{{IAST|darśana}}'' ની પદ્ધતિઓ કે શાખાઓમાંની એક શાખા છે; 4) ''હઠ, મંત્ર અને લય'' જેવા અન્ય શબ્દો સાથેના સંબંધમાં યોગ, યોગની ખાસ પદ્ધતિઓમાં વિશેષ પરંપરાઓનો સંદર્ભમાં; 5) યોગનો અભ્યાસ કરવાના લક્ષ્યાંક તરીકે યોગ." જેકોબ્સન, પાનું 4.</ref><ref>મોનિયર-વિલિયમ્સ તેમની "યોગ"ની વ્યાખ્યામાં જણાવે છે કે "તે બે સાંખ્યા વ્યવસ્થામાં બીજું સ્થાન ધરાવે છે" અને "પંતજલિ દ્વારા શીખવવામાં આવેલી અને યોગ દર્શન તરીકે ઓળખાતી એક વ્યવસ્થા છે."</ref> જૈન ધર્મમાં તેનો સંબંધ માનસિક, વાચિક અને ભૌતિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓના સાર સ્વરૂપે છે. હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રમાં યોગની મુખ્ય શાખાઓમાં રાજયોગ, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ અને હઠયોગ શામેલ છે.<ref name="yogaTrads1_042007">પંડિત ઉશારબુધ આર્ય (1985). ધ ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; બીજી આવૃત્તિ.</ref><ref name="yogaTrads2_042007">શ્રી સ્વામી રામ (2008) ધ રોયલ પાથઃ પ્રેક્ટિકલ લેશન્સ ઓન યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; નવી આવૃત્તિ</ref><ref name="yogaTrads_3042007">સ્વામી પ્રભાવનંદા (અનુવાદક), ક્રિસ્ટોફર ઇશરવૂડ (અનુવાદક), પતંજલી (લેખક). (1996). વેદાંત પ્રેસ; હાવ ટૂ નો ગોડઃ ધ યોગ એફોરિઝમ્સ ઓફ પતંજલી. નવી આવૃત્તિ</ref> પતંજલીના યોગસૂત્રોમાં સંકલિત અને હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં યોગ તરીકે જાણીતો રાજયોગ સાંખ્ય પરંપરાનો ભાગ છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 4.</ref> [[ઉપનિષદ]], [[ભગવદ્ ગીતા]], હઠયોગ પ્રદિપિકા, શિવસંહિતા અને વિવિધ તંત્ર સહિત હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં યોગના જુદાં જુદાં પાસાં પર ચર્ચા થઈ છે. [[સંસ્કૃત]] શબ્દ ''યોગ'' ના અનેક અર્થ<ref>"યોગ" શબ્દના 38 અર્થની યાદી માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref> છે અને તે સંસ્કૃત મૂળ "યુજ"માંથી ઉતરી આવ્યો છે. યુજ એટલે "નિયંત્રણ મેળવવું", "વર્ચસ્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું."<ref>યોગ શબ્દનું સંસ્કૃત મૂળ "યુજ" છે, જેનો અર્થ "નિયંત્રણમાં લેવું", "પ્રભુત્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું" એવો થાય છે. જુઓઃ ફ્લડ (1996), પેજ 94.</ref> બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો યોગ એટલે "જોડવું", "સંગઠિત કરવું", "એકત્ર કરવું", "જોડાણ કરવું" અને "ઉપયોગી પદ્ધતિ."<ref>અર્થ માટે 1. જોડાવું, એકતા સાધવી, અને 2. જોડાણ, સંમિલન જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref><ref>"રીત, પદ્ધતિ" માટે, જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788. વ્યાખ્યા 5.</ref><ref>"સામાન્ય અર્થમાં ઉપયોગી" માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788, વ્યાખ્યા 13.</ref> યોગનું વૈકલ્પિક મૂળ "યુજિર સમાધૌ" છે, જેનો અર્થ "એકાગ્રતા મેળવવી" કે "ધ્યાન ધરવું" એવો થાય છે.<ref>"યોગ"નું મૂળ "યુજિર સમાધુ" છે નહીં કે "યુજિર યોગ", જુઓ માઈહલે પેજ 141.</ref> આ અર્થ દ્વૈતાત્મક રાજયોગ સાથે યોગ્ય રીતે બંધ બેસે છે, કારણ કે પ્રકૃતિ અને [[પુરુષ]] વચ્ચેનો ભેદ પાડતી એકાગ્રતાને લીધે પ્રાપ્ત થાય છે. ભારતની બહાર સામાન્ય રીતે ''યોગ'' શબ્દ હઠયોગ અને તેના વિવિધ આસનો કે વ્યાયામના એક સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે. જે કોઈ વ્યક્તિ યોગનો અભ્યાસ કરતી હોય કે યોગ ફિલસૂફીનું પાલન કરતી હોય તે યોગી કે યોગિની તરીકે ઓળખાય છે.<ref>અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરીઃ "યોગી, જે યોગનો અભ્યાસ કરે છે." વેબસ્ટર્સઃ "યોગી એટલે યોગ ફિલસૂફીનો અનુયાયી, એક સંત કે વૈરાગી."</ref> == ઇતિહાસ == વૈદિક સંહિતાઓમાં સંન્યાસ અને સંન્યાસીઓના સંદર્ભો છે જ્યારે સંયમ દાખવવા જરૂરી ''તપ'' નો સંદર્ભ બ્રાહ્મણ (900થી 500 ઇ. સ. પૂર્વે), વેદો પરની પ્રાચીન ભાષ્યોમાં જોવા મળે છે.<ref name="Flood, p. 94">ફ્લડ, પેજ. 94.</ref> [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] (ઇ. સ. પૂર્વે 3300થી ઇ. સ. પૂર્વે 1700)ના કેટલાંક કેન્દ્રો પરથી કેટલાંક સિક્કા મળી આવ્યાં છે. તેમાં [[પાકિસ્તાન]]માં સ્થિતિ કેન્દ્રો પરથી મળી આવેલા સિક્કા કે મુદ્રામાં સામાન્ય યોગ મુદ્રામાં કે ધ્યાનાવસ્થામાં હોય તેવી આકૃતિઓ અંકિત થયેલી છે, જે ધાર્મિક શાખાનું એક સ્વરૂપ દર્શાવે છે અને યોગના પૂર્વચિહ્નો હોવાનું સૂચવે છે તેવું પુરાતત્વવિદ ગ્રેગોરી પોસ્સેહલએ જણાવ્યું છે.<ref>પોસ્સેહલ (2003), પીપી. 144-145</ref> સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના કેન્દ્રો પરથ પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાઓ અને પાછળથી અસ્તિત્વમાં આવેલા યોગના સ્વરૂપ અને ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ વચ્ચે કેટલાંક પ્રકારનો સંબંધ હોવાનું અનુમાન અનેક વિદ્વાનો કરે છે. જો કે તેના કોઈ ચોક્કસ પુરાવા પ્રાપ્ત થયાં નથી. જુઓઃ * જોનાથન માર્ક કેનોયેર એક આકૃતિને "યોગાસન ધારણ કરેલી" ગણાવે છે. [http://www.harappa.com/indus/33.html જોનાથન માર્ક કેનોયેર દ્વારા ''એરાઉન્ડ ધ ઇન્ડુસ ઇન 90 સ્લાઇડ્સ'' ] * કારીલ વર્નર લખે છે કે "પુરાતત્વીય સંશોધનો આપણને થોડા વાજબીપણા કે સમર્થન સાથે એવું અનુમાન બાંધવાની મંજૂરી આપે છે કે ભારતમાં આર્યોના આગમન પૂર્વે લોકો યોગ પ્રવૃત્તિઓથી પરિચિત હતા." {{cite book|last=Werner|first=Karel|title=Yoga and Indian Philosophy|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|page=103|date=1998|isbn=9788120816091|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103}} * હેઇનરિચ ઝિમ્મર એક મુદ્રાને યોગીની જેમ ધ્યાનવસ્થામાં બેઠલા ગણાવે છે. {{cite book|last=Zimmer|first=Heinrich|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|page=168|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|isbn=978-0691017785}} * થોમસ મેકએવિલી લખે છે કે "સિંધુ સંસ્કૃતિ સાથે સંબંધિત છ રહસ્યમય મૂર્તિઓ હઠયોગમાં ''મુળભંદાસન'' કે કદાચ ''ઉત્કટાસન'' કે ''બદ્ધ કોણાસન'' સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે...." {{cite book|last=McEvilley|first=Thomas|title=The shape of ancient thought|publisher=Allworth Communications|date=2002|pages=219–220|isbn=9781581152036|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219}} * પંજાબ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ ડો. ફરઝંદ મસિહએ તાજતેરમાં પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાને "યોગી" દર્શાવતી મુદ્રા ગણાવી હતી. [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm રેર ઓબ્જેક્ટ્સ ડિસ્કવરી પોઇન્ટ્સ ટૂ રુઇન્સ ટ્રેઝર] * આ મુદ્રાઓમાંથી "પશુપતિ મુદ્રા" નામે જાણીતી મુદ્રા સંબંધિત વિચાર સાથે ગેવિન ફ્લડ અસહમત છે. તેઓ લખે છે કે આ મુદ્રામાં યોગ અવસ્થામાં બેઠક ધારણ કરી છે કે નહીં તે બાબત સ્પષ્ટ નથી કે આ આકાર માનવીય આકૃતિ રજૂ કરે છે તે વાત પણ સ્પષ્ટ નથી. ફ્લડ, પાના ન. 28-29. * પશુપતિ મુદ્રા સંબંધે જ્યોફ્રી સેમ્યુઅલનું માનવું છે કે "ખરેખર અમે આકૃતિઓનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરવું તે વિશે ''જાણતા'' નથી કે તે શું દર્શાવે છે તેની પણ અમને ખબર નથી."{{cite book|last=Samuel|first=Geoffrey|title=The Origins of Yoga and Tantra|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=9780521695343|page=4|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4}} ધ્યાનમાં ચૈતન્યની સર્વોચ્ચ સ્થિતિનો અનુભવ કરવા માટે પદ્ધતિઓ શ્રમનિક પરંપરાઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે અને તે ઉપનિષદિક પરંપરામાં પણ જોવા મળે છે.<ref>ફ્લડ, પીપી 94-95.</ref> બુદ્ધ સંપ્રદાયના ઉદય પહેલાં વૈદિક ગ્રંથોમાં ધ્યાન માટેના કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવા નથી ત્યારે બુદ્ધે બે શિક્ષકોને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા વાક્યોના આધારે વાયન તર્ક કરે છે કે નિર્ગુણ ધ્યાન પદ્ધતિ બ્રાહ્મણ પરંપરામાંથી નીકળી એટલે ઉપનિષદોની સૃષ્ટિ પ્રત્યે કહેવામાં આવેલા કથનો અને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા કથનોમાં સમાનતા છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> તે જણાવે છે કે આ શક્ય છે અને અશક્ય પણ છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 56.</ref> ઉપનિષદોમાં બ્રહ્માંડ સંબંધિત વિધાનોના વૈશ્વિક કથનોમાં કોઈ ધ્યાની રીતિની સંભાવના પ્રત્યે તર્ક આપતાં તેઓ દલીલ કરે છે કે નાસદીય સૂક્ત કોઈ ધ્યાનની પદ્ધતિ તરફ ઋણવેદ સમયકાળની પહેલાં પણ ઇશારો કરે છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> બૌદ્ધ ગ્રંથો કદાચ સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો છે જેમાં ધ્યાન ધારણ કરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓનું વર્ણન છે.<ref>[[રિચાર્ડ ગોમ્બ્રિચ]], "થેરવાદ બુદ્ધિઝમઃ એ સોશ્યલ હિસ્ટરી ફ્રોમ એન્સીઅન્ટ બનારસ ટૂ મોડર્ન કોલંબો." રાઉટલેજ એન્ડ કેગાન પાઉલ, 1988, પેજ 44.</ref> તેઓ જણાવે છે કે આ ધ્યાન પદ્ધતિઓ અને આસનો બુદ્ધના જન્મ પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતી અને સાથેસાથે સૌપ્રથમ તેનો વિકાસ બુદ્ધ સંપ્રદાયની અંદર થયો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 50.</ref> હિંદુ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સાહિત્યમાં "યોગ" શબ્દ સૌપ્રથમ કથા ઉપનિષદમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રણમાં લેવા અને સર્વોચ્ચ અવસ્થા મેળવવા માનસિક કાર્યમાંથી નિવૃત્તિ માટે કરવામાં આવ્યો છે.<ref>ફ્લટ, પેજ 95. વિદ્વાનો બુદ્ધ સંપ્રદાય પહેલાના ગણાતા ગ્રંથોમાં કથા ઉપનિષદનો સમાવેશ કરતા નથી. ઉદાહરણ માટે હેલ્મુથ વોન ગ્લાસેનાપ્પ જુઓ, "એકેડેમી ડી વિસ્સેનસ્ચાફ્ટેન એન્ડ લિટરેટચર,"ની 19590ની કાર્યવાહીમાંથી. [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html] કેટલાંક દલીલ કરે છે કે તે બુદ્ધ પછીના સમયનું ઉપનિષદ છે, ઉદાહરણ માટે જુઓ અરવિંદ શર્માનું [[હાજિમે નાકામુરા|હાજિમે નાકામુરાનું]] ''એ હિસ્ટરી ઓફ અર્લી વેદાંત ફિલોસોફી'' પર નિરીક્ષણ, ફિલોસોફી ઇસ્ટ એન્ડ વેસ્ટ, વોલ્યુમ 37, નંબર 3 (જુલાઈ, 1987), પેજીસ 325-331. બુદ્ધ સંપ્રદાયના શરૂઆતના ગ્રંથોમાં પાલી શબ્દ "યોગ"ના ઉપયોગની સંક્ષિપ્ત તપાસ માટે જુઓ થોમસ વિલિયમ રહયાસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટેડ, "પાલિ-ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી." મોતીલાલ બનારસીદાસ પ્રકાશન દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત, 1993, પેજીસ 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1] [[ધમ્મપદ|ધમ્મપદમાં]] [[આધ્યાત્મિક અભ્યાસ|આધ્યાત્મિક અભ્યાસના]] અર્થમાં શબ્દના ઉપયોગ માટે જુઓ ગિલ ફ્રોન્સડાલ, "ધ ધમ્મપદ," શંભાલા, 2005, પેજીસ 56, 130.</ref> યોગની વિભાવના સાથે સંકળાયેલા મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો મધ્યકાલીન [[ઉપનિષદ]](સીએ. 400 બીસીઈ), [[ભગવદ્ ગીતા]] સહિત [[મહાભારત]] (સીએ. 200 બીસીઈ), અને પતંજલિના યોગ સૂત્રો (150 બીસીઈ). ==== પતંજલિના યોગસૂત્રો ==== ભારતીય ફિલસૂફીમાં વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાનના છ પરંપરાગત દર્શન છે, તેમાંના એક દર્શનનું નામ યોગ છે.<ref>છ પરંપરાગત વૈદિક દર્શનના નિરીક્ષણ માટે, શાખાઓના સમુદાય પર વિસ્તૃત માહિતી સાથે, જુઓઃ રાધાક્રિષ્નન અને મૂરે, "કન્ટેન્ટ્સ" એન્ડ પેજીસ. 453-487.</ref><ref>ફોર એ બ્રીફ ઓવરવ્યૂ ઓફ ધ યોગ સ્કૂલ ઓફ ફિલોસોફી જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ દર્શન પ્રણાલીનો સાંખ્ય દર્શન સાથે નજીકનો સંબંધ છે.<ref>ફોર ક્લોઝ કનેક્શન બીટવીન યોગ ફિલોસોફી એન્ડ સાંખ્ય, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> ઋષિ પતંજલિ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત યોગ અભ્યાસમાં સાંખ્ય મનોવિજ્ઞાન અને તત્વમીંમાસાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, પણ તે સાંખ્ય દર્શનની સરખામણીમાં વધુ આસ્તિક છે. આ બાબત પ્રમાણિક છે, કારણ કે સંખ્યાની વાસ્તવિકતાના પચીસ તત્વો સાથે દૈવી સત્તાને જોડવામાં આવી છે.<ref>ફોર યોગ એક્સેપ્ટન્સ ઓફ સાંખ્ય કન્સેપ્ટસ, બટ એડિશન ઓફ એ કેટેગરી ફોર ગોડ, જુઓઃ રાધાકૃષ્ણન એન્ડ મૂર, પેજ 453.</ref><ref>ફોર યોગ એસ એક્સેપ્ટિંગ ધ 25 પ્રિન્સિપ્લ્સ ઓફ સાંખ્ય વિથ ધ એડિશન ઓફ ગોડ, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે મેક્સમૂલરને કહેવું પડ્યું છે કે "આ બંને દર્શન એટલા પ્રસિદ્ધ હતાં કે એકબીજા વચ્ચેનો ફરક સમજવા માટે એકને ઇશ્વર સાથે અને બીજાને ઇશ્વર વિના માનવામાં આવે છે...."<ref>મૂલર (1899), પ્રકરણ 7, "યોગ ફિલોસોફી", પેજ 104.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચેનો ઊંડાણપૂર્વકનો સંબંધ હેઇનરિચ ઝિમ્મર સમજાવે છે કેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> આ બંને દર્શનને ભારતમાં જોડિયા ગણવામાં આવે છે, જે એક જ વિષયના બે પાસાં છે. {{IAST|Sāṅkhya}} અહીં સાંખ્યમાં મનુષ્ય સ્વભાવના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનું પ્રદર્શન, તેના તત્વોનું વિસ્તૃત વિવરણ અને વ્યાખ્યા, ''બંધન'' ની સ્થિતિમાં તેનો સહયોગ કરવાની પદ્ધતિઓ, બંધનમાંથી મુક્તિ મોક્ષ મેળવતી વખતની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કે મુક્તિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે જ્યારે યોગ ખાસ કરીને પ્રક્રિયાની ગતિશીલતામાંથી મુક્તિ અને તે માટેની વ્યવહારીક પદ્ધતિઓની રૂપરેખા આપે છે અથવા ''કૈવલ્ય'' નો માર્ગ સૂચવે છે.<ref>ઝિમ્મર (1951), પેજ 280.</ref> </blockquote> પતંજલિને યોગ દર્શનના સ્થાપક ગણવામાં આવે છે.<ref>ફોર [[પતંજલી]] એસ ધ ફાઉન્ડર ઓફ ધ ફિલોસોફિકલ સીસ્ટમ કોલ યોગ જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 42.</ref> પંતજલિના યોગસૂત્રો રાજયોગ તરીકે જાણીતા છે, જે મન પર કાબૂ મેળવવા માટેની એક વ્યવસ્થા છે.<ref>ફોર "રાજ યોગ" એઝ એ સીસ્ટમ ફોર કન્ટ્રોલ ઓફ ધ માઇન્ડ એન્ડ કનેક્શન ટૂ પતંજલીસ યોગ સૂત્ર એઝ એ કી વર્ક, જુઓઃ ફ્લડ (1996), પીપી. 96-98.</ref> પતંજલિએ તેમના બીજા સૂત્રમાં <ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | access-date = 2008-11-24| archive-date = 2011-08-25| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| url-status = dead}}</ref>"યોગ" શબ્દની વ્યાખ્યા આપી છે, જે તેમના સંપૂર્ણ કાર્ય માટેનું સારસૂત્ર માનવામાં આવે છેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">''{{IAST|'''योग: चित्त-वृत्ति निरोध:''' <br /> ( yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ) }}'' <br />-યોગ સૂત્ર 1.2</blockquote> ત્રણ સંસ્કૃત શબ્દોના અર્થ પર આ સંક્ષિપ્ત પણ અસરકારક વ્યાખ્યા ટકી છે. આઈ કે તૈમ્ની તેનો અનુવાદ કરે છે કે "યોગ મનના સંશોધનો (''{{IAST|vṛtti}}'' )નું નિયંત્રણ (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' ) છે(''{{IAST|citta}}'' )."<ref>ફોર ટેકસ્ટ એન્ડ વર્ડ-બાય-વર્ડ ટ્રાન્સલેશન એઝ "યોગ ઇઝ ધ ઇનહિબિશન ઓફ ધ મોડિફિકેશન્સ ઓફ ધ માઇન્ડ" જુઓઃ તૈમ્નિ, પેજ 6.</ref> યોગની શરૂઆતની વ્યાખ્યામાં જ આ શબ્દ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' નો ઉપયોગ બુદ્ધ સંપ્રદાયની ટેકનિકલ શબ્દાવલી અને વિભાવનાઓ યોગ સૂત્રોમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે તેનું એક ઉદાહરણ છે. આ ભૂમિકા સૂચવે છે કે પતંજલિ બુદ્ધ સંપ્રદાયના વિચારોથી પરિચિત હતા અને તેને તેમણે તેની વ્યવસ્થામાં વણી લીધા હતા.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગઃ ડિસ્પ્લિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલી; એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોક્શન, એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 9.</ref> [[સ્વામી વિવેકાનંદ]]એ સૂત્રને સમજાવતાં કહ્યું છે કે "યોગ ચિત્તને જુદી જુદી વૃત્તિઓમાં લઈ જતાં નિયંત્રણમાં રાખે છે."<ref>વિવેકાનંદ, પેજ. 115.</ref>[[ચિત્ર:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|દિલ્હીના બિરલા મંદિરમાં હિંદુ યોગીની એક શિલ્પકૃતિ]] પતંજલિનું લખાણ "અષ્ટાંગ યોગ" એક પદ્ધતિનો આધાર બની ગયું. આ આઠ અંગ ^બીજા પુસ્તકના 29^મા સૂત્રમાંથી લેવામાં આવ્યાં છે અને અત્યારે શીખવવામાં આવતા વિવિધ દરેક રાજયોગની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે. આ આઠ અંગ નીચે પ્રમાણે છેઃ # પ્રથમ છે [[યમ]](પાંચ "નિગ્રહ")- અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ. # [[નિયમ]] (પાંચ "વ્રત"- શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને [[ઇશ્વર]]પ્રણિધાન. # [[આસન]]- તેનો અર્થ "બેસવું" એવો થાય છે અને પતંજલિના સૂત્રોમાં તેનો અર્થ ધ્યાન માટે બેઠક ધારણ કરવી. # [[પ્રાણાયામ]] ("પ્રાણ પર કાબૂ")- ''પ્રાણ'' , શ્વાસનો આયામ એટલે તેને અટકાવવો કે નિયંત્રણમાં લેવો. તેનો એક અર્થ જીવનના બળને નિયંત્રણમાં લેવો એવો પણ થાય છે. # [[પ્રત્યાહાર]] ("પાછું ખેંચવું")- વિષયોમાંથી ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી. # [[ધારણા]] ("એકાગ્રતા")- એક જ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું. # [[ધ્યાન]] ("ચિંતન")- એકધારું ચિંતન # [[સમાધિ]] ("મુક્તિ")- ધ્યાનને ચૈતન્યમાં જોડવું. આ શાખાના વિચારમાં સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ વિશ્વની અનુભવેલી વિવિધતાને [[ભ્રમ]] સ્વરૂપે પ્રકટ નથી કરતી. આ દુનિયા વાસ્તવિક છે. આ ઉપરાંત સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ એવી ઘટના છે જેમાં અનેકમાંથી એક વ્યક્તિત્વ [[સ્વયં]] પોતાને શોધે છે, કોઈ એક વૈશ્વિક આત્મ નથી જેની વહેંચણી દરેક વ્યક્તિઓ સાથે કરી શકાય છે.<ref>સ્ટીફન એચ. ફિલિપ્સ, ''ક્લાસિકલ ઇન્ડિયન મેટાફિઝિક્સઃ રેફ્યુટેશન્સ ઓફ રિયાલિઝમ એન્ડ ઇમર્જન્સ ઓફ "ન્યૂ લોજિક".'' ઓપન કોર્ટ પબ્લિશિંગ, 1995., પેજ 12-13.</ref> ==== ભગવદ્ ગીતા ==== {{Main|ભગવદ્ ગીતા}} ભગવદ્ ગીતા ('ઇશ્વરનું જીવનસંગીત') વ્યાપક રીતે ''યોગ'' શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં એક સંપૂર્ણ અધ્યાય (છઠ્ઠો અધ્યાય) ધ્યાન<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> સહિત પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત છે. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ યોગનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો છેઃ<ref>"...ભગવદ્ ગીતા, પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત એક સંપૂર્ણ પ્રકરણ (પ્રકરણ છ) સહિત. ગીતાએ પણ ત્રણ જાણીતા યોગ, 'જ્ઞાન', 'કર્મ' અને 'ભક્તિ' યોગ વિશે જણાવ્યું છે." ફ્લડ, પેજ 96.</ref> * [[કર્મ યોગ]]: કાર્યનો યોગ * [[ભક્તિ યોગ]]: ભક્તિ કે ઉપાસનાનો યોગ, * [[જ્ઞાન યોગ]]: જ્ઞાનનો યોગ. મધુસુદન સરસ્વતીએ (બી. સિરકા 1490)એ ગીતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી દીધી છે. પહેલાં છ અધ્યાય કર્મયોગ સાથે સંબંધિત છે, વચ્ચેના છ અધ્યાય ભક્તિયોગ સાથે અને છેલ્લા છ અધ્યાય જ્ઞાનયોગ સાથે સંબંધિત છે.<ref>[66] ^ ગંભીરાનંદ, પેજ 16.</ref> અન્ય ટીકાકારો દરેક અધ્યાયનો જુદાં યોગ સાથે સંબંધ દેખાડે છે, જ્યાં 18 અલગ યોગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>[67] ^ જેકોબ્સેન, પેજ 46.</ref> ==== હઠ યોગ ==== હઠ યોગ, યોગની એક વિશેષ વ્યવસ્થા છે, જેને પંદરમી સદીના ભારતમાં હઠયોગ પ્રદિપિકાના સંકલનકર્તા યોગી સ્વત્મરમા દ્વારા વર્ણવવામાં આવ્યો હતો. હઠયોગ પતંજલિના [[રાજયોગ]]થી ઘણો અલગ છે, જે ''[[સત્કર્મ]]'' પર કેન્દ્રિત છે, ભૌતિક શરીરની શુદ્ધિ જ મન(''હા'' ), ''[[પ્રાણ]]'' કે વિશિષ્ટ ઊર્જા(''થા'' )ની શુદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.<ref>લિવિંગ યોગઃ ક્રીએટિંગ એ લાઇફ પ્રેક્ટિસ- પેજ 42, ક્રિસ્ટી ટર્લીંગ્ટન દ્વારા (પેજ 42)</ref><ref>[70] ^ ગાઇડિંગ યોગસ લાઇટઃ યોગા લેશન્સ ફોર યોગા ટીચર્સ- પેજ 10 બાય નેન્સી જર્સ્ટીન </ref> માત્ર પતંજલિના રાજયોગ<ref>[71] ^ માઇન્ડફુલનેસ યોગાઃ ધ એવકન યુનિયન ઓફ બ્રેથ બોડી એન્ડ માઇન્ડ-પેજ 6 બાય ફ્રેન્ક જ્યુડ બોચ્ચીઓ</ref>ના ધ્યાન ''આસન'' ને બદલે તે સંપૂર્ણ શરીરના લોકપ્રિય આસનોની ચર્ચા કરે છે.<ref name="Burley">[72] ^ હઠ યોગઃ ઇટ્સ કન્ટેક્સ્ટ, થીયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ બાય માઇકલ બર્લી (પેજ 16)</ref> હઠયોગ તેના અનેક આધુનિક સ્વરૂપોમાં એક શૈલી છે, જેને અનેક લોકો અત્યારે "યોગ" શબ્દ સાથે જોડી દે છે.<ref>ફેયુઇરસ્ટેઇન, જ્યોર્જ. (1996). ''ધ શમ્ભાલા ગાઇટ ટૂ યોગ'' . બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શમ્ભાલા પબ્લિકેશન્સ, ઇન્ક.</ref> == અન્ય પરંપરાઓમાં યોગ પ્રથાઓ == === બૌદ્ધ ધર્મ === [[ચિત્ર:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|જાપાનના કામાકુરામાં યોગિક ધ્યાનમુદ્રામાં બુદ્ધનું ચિત્ર]] પ્રાચીન બુદ્ધ સંપ્રદાયએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી અવસ્થાઓમાં પોતાના વ્યવહારમાં સમાવી હતી.<ref name="Heisig">[75] ^ ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટર (પેજ 22)</ref> બુદ્ધના શરૂઆતના ઉપદેશોમાં યોગ વિચારોની સૌથી જૂની સતત અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગાઃ ડિસ્પલિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલિ, એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોડ્ક્શન એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 8.</ref> બુદ્ધનો એક નવીન અને મહત્વપૂર્ણ ઉપદેશ એ હતો કે [[ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટેની અવસ્થા]]ઓને સંપૂર્ણ અભ્યાસ જોડવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007,પેજ 73.</ref> બુદ્ધના ઉપદેશો અને પ્રાચીન બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રો વચ્ચેનો ફરક વિચિત્ર છે. બુદ્ધના કહેવા અનુસાર ધ્યાન અવસ્થા એક અંત નથી, પણ સર્વોચ્ચ અવસ્થા સુદ્ધા મોક્ષ ન આપી શકે. પોતાના વિચારોનો સંપૂર્ણપણે અંત લાવ્યાં વિના કોઈ પ્રકારની માનસિક સક્રિયતા હોવી જોઇએઃ એક મુક્તિ અનૂભૂતિ ધ્યાન જાગ્રત કરવાના અભ્યાસ પર આધારિત હોવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007, પેજ 105.</ref> બુદ્ધે મૃત્યુમાંથી છૂટકારો મેળવવા માટેની પ્રાચીન બ્રાહ્મણ માન્યતાઓનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 96.</ref> બ્રહ્મિનિક યોગિન માટે મુક્તિ મેળવવી [[અદ્વૈત ધ્યાન અવસ્થા]]માં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્થિતિને તે મુક્તિ માને છે. હકીકતમાં બુદ્ધે યોગના નિપુણના મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે પ્રાચીન બ્રાહ્ણણ અન્યોક્તને એક નવો અર્થ દીધો છે. તેમને ઋષિ જે જીવનમાંથી મુક્ત તેવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 109.</ref> ==== યોગકારા બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[યોગકારા]](સંસ્કૃતઃ "યોગ અભ્યાસ"<ref>{{Cite web |url=http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |title=ડેન લુસ્થાઉસઃ "વોટ ઇઝ એન્ડ ઇઝનોટ યોગકારા" |access-date=2010-02-22 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |url-status=dead }}</ref>) યોગાચાર તરીકે પણ લખાય-બોલાય છે. આ દર્શનશાસ્ત્ર અને માનસશાસ્ત્રની એક શાખા છે, જે ચોથીથી પાંચમી સદી દરમિયાન [[ભારત]]માં વિકસી છે. યોગકારાએ એક ''યોગ'' પ્રદાન કર્યો હતો એટલે તેને આ નામ મળ્યું છે. આ સંપ્રદાય કે માર્ગ [[બોધિસત્વ]] સુધી પહોંચવાની એક રૂપરેખા રજૂ કરે છે.<ref>ડેન લુસ્થાઉસ. બુદ્ધિસ્ટ ફીનોમેનોલોજીઃ એ ફિલોસોફિકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઓફ યોગકારા બુદ્ધિઝમ એન્ડ ધ ચએન્ગ વેઇ-શિન લુન. પબ્લિશડ 2002 (રાઉટલેજ). આઇએસબીએન 0700711864. પેજ 533</ref> યોગકારા સંપ્રદાય જ્ઞાન મેળવવા માટે ''યોગ'' શીખવાડે છે.<ref name="Simpkins">સિમ્પલ તિબેટન બુદ્ધિઝમઃ એ ગાઈડ ટૂ તાંત્રિક લિવિંગ બાય સી. એલેક્ઝાન્ડર સિમ્પકિન્સ, એન્નેલ્લેન એમ. સિમ્પકિન્સ. પબ્લિશડ 2001. ટ્યુટ્ટલ પબ્લિશિંગ. આઇએસબીએન 0804831998</ref> ==== ચાન (સીઓન/ઝેન) બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[ઝેન]] (આ નામ સંસ્કૃત શબ્દ "ધ્યાન" પરથી વાયા ચીની "ચ'એન"<ref>ધ બુદ્ધિસ્ટ ટ્રેડિશન ઇન ઇન્ડિયા, ચાઇના એન્ડ જાપાન. એડિટેડ બાય વિલિમય થીઓડોર ડી બેરી. Pgs. પેજીસ 207-208. આઇએસબીએન 0-394-71696-5- "ચીનમાં ''ચાન'' તરીકે ઓળખાતી ''ધ્યાન'' ધરવાની અભ્યાસની પદ્ધતિ સંસ્કૃત ધ્યાનમાંથી લેવામાં આવી છે, જે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં જાપાની ઉચ્ચારણ "''ઝેન'' " તરીકે વધારે જાણીતી છે." </ref> ઉતરી આવ્યો છે) મહાયાન બૌદ્ધ સંપ્રદાયનું એક સ્વરૂપ છે. બૌદ્ધ સંપ્રદાયની મહાયાન શાખા યોગ સાથે નિકટતા માટે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name="Heisig"/> પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં ઝેનને અવારનવાર યોગ સાથે મૂકવામાં આવે છે. ધ્યાન ધારણ કરવા માટેની આ બંને શાખા સ્પષ્ટપણે અત્યંત સામ્યતા ધરાવે છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 18) </ref> આ બાબત ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી છે, કારણ કે કેટલીક યોગ પ્રથાઓ પર ધ્યાન માટેના ઝેનના બૌદ્ધિક અભ્યાસો આધારિત છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13) ટ્રાન્સલેટેડ બાય જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પોલ. એફ નિટ્ટર. કોન્ટ્રિબ્યુટર જોહન મેકરી. પબ્લિશડ 2005 [[વર્લ્ડ વિઝડમ]]. 387 પેજીસ આઇએસબીએન 0941532895 (અવતરણઃ "ઝેન બૌદ્ધ સંપ્રદાયની ધ્યાન ધરવાની પ્રથાઓમાં યોગના મૂળિયા રહ્યાં હોવાથી આ માન્યતા વિશેષ વાજબીપણું ધરાવે છે.)</ref> યોગના કેટલાક આવશ્યક તત્વો સામાન્ય રીતે બૌદ્ધ સંપ્રદાય અને ખાસ કરીને ઝેન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.<ref name="Knitter">ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13)</ref> ==== ભારત અને તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય]]માં યોગ કેન્દ્રસ્થાને છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિ નવ ''યાન'' કે વાહનોમાં વિભાજીત છે, જે પરમ રહસ્યમય હોવાનું કહેવાય છે.<ref>''ધ લાયન્સ રોઅરઃ એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટૂ તંત્ર'' બાય ચોગ્યામ ત્રુંગ્પાય શંભાલા, 2001 આઇએસબીએન 1570628955</ref> છેલ્લાં છને "યોગ યાન" તરીકે વર્ણવવામાં આવે છેઃ ''ક્રિયા યોગ'' , ''ઉપા યોગ'' , ''યોગ યાન'' , ''[[મહા યોગ]]'' , ''[[અનુ યોગ]]'' અને અંતિમ અભ્યાસ ''[[અતિ યોગ]]'' .<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઇએસબીએન 157062917X પેજ 37-38</ref> [[સરમા]] પરંપરાઓએ મહાયોગ અને અતિયોગના વિકલ્પ તરીકે [[અનુત્તર યોગ]]ને અપનાવી ક્રિયા, ઉપા (''ચર્યા'' તરીકે ઓળખાય છે) અને યોગને પણ સામેલ કર્યાં છે.<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઈએસબીએન 1570629117X, પેજ 57</ref> અન્ય તંત્ર યોગ પ્રથાઓમાં 108 શારીરિક મુદ્રાઓ સાથે શ્વાસ અને હ્રદયના ધબકારા વચ્ચેનો તાલમેળ સામેલ છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં પણ [[યંત્ર યોગ]]ની પ્રથા જોવા મળે છે (તિબ. ''ત્રુલ ખોર'' ). આ એક શાખા છે, જેમાં શ્વાસોશ્વાસ (પ્રાણાયામ), ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ અને ગતિશીલ હલનચલન કરનાર કેન્દ્રોમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.<ref>ચોગ્યાલ નામ્ખાઈ નોબરુ દ્વારા ''યંત્ર યોગઃ ધ તિબેટન યોગ ઓફ મૂવમેન્ટ'' . સ્નો લાયન, 2008ય આઇએસબીએન 0195154371.</ref> [[લુખંગ]]માં દલાઈ લામાના સમર મંદિરની દિવાલો પર તિબેટના પ્રાચીન યોગીઓની મુદ્રાઓ ચિત્રિત કરવામાં આવી છે. ચાંગ દ્વારા એક તિબટના યોગના એક લોકપ્રિય વૃતાંત (૧૯૯૩)માં [[કંડાલી]] (તિબેટ. ''તુમ્મો'' ), પોતાના શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન કરવી,ને તિબેટના યોગનો સંપૂર્ણ આધાર ગણાવે છે.<ref>ચાંગ, જી.સી.સી. (1993). ''તિબેટન યોગ'' . ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1, પેજ 7</ref> ચાંગ એવો દાવો પણ કરે છે કે તિબેટની યોગ પરંપરામાં [[પ્રાણ]] અને મન જેવી દેખાતી બે વિરોધી ધ્રુવોનો સમન્વય જોવા મળે છે અને તેને [[તાંત્રિક સંપ્રદાય]]ના સૈદ્ધાંતિક સૂચિતાર્થ સાથે સંબંધિત કરે છે. === જૈન સંપ્રદાય === [[ચિત્ર:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|તીર્થંકર પાર્શ્ચવ કાયોત્સર્ગ યોગિક ધ્યાન મુદ્રામાં.]] [[ચિત્ર:Kevalajnana.jpg|thumb|175px|મૂળબંધાસન મુદ્રામાં મહાવીરનું કેવલ્ય જ્ઞાન]] બીજી સદીના જૈન શાસ્ત્ર ''[[તત્વાર્થસૂત્ર]]'' માં જણાવ્યા મુજબ, ''યોગ'' એ મન, વચન અને કાયિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓનો સાર છે. <ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102"/>[[ઉમાસ્વાતિ]] યોગને ''આશ્રવ'' કે [[કર્મિક પ્રવાહ]] તરીકે ઓળખાવે છે <ref name="Tattvarthasutra 6.2">તત્વાર્થસૂત્ર [6.2] </ref> સાથેસાથે મુક્તિ મેળવવાના માર્ગમાં આવશ્યક તત્વો-''[[સમ્યક ચરિત્ર]]'' -માંનું એક ગણાવે છે. <ref name="Tattvarthasutra 6.2"/>પોતાના ''નિયમસાર'' આચાર્ય [[કુંડાકુંડ]]એ ''યોગ ભક્તિ'' -મુક્તિ મેળવવા ઉપાસનાનો એક માર્ગ-ને ઉપાસનાનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ ગણાવ્યું છે. <ref>નિયમસાર [134-40] </ref>આચાર્ય [[હરિભદ્ર]] અને આચાર્ય [[હેમચંદ્ર]]એ યોગ હઠળ સંયમીઓ માટે પાંચ મુખ્ય વ્રત અને 12 સામાન્ય વ્રત સૂચવ્યાં છે. આ વિચારને પગલે પ્રોફેસર [[રોબર્ટ જે. ઝાયડેન્બોસ]] જેવા કેટલાંક [[ભારતીય વિદ્યાશાસ્ત્રી]]ઓએ જૈન ધર્મ વિશે એવું કહ્યું કે તે યોગ વિચારની એક વ્યવસ્થા છે, જે આગળ જતાં પૂર્ણ કક્ષાના સંપ્રદાયમાં વિકસી છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટય જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માન્યા વર્લાગ, 2006. પેજ 66</ref>ડો. હેઇનરિચ ઝિમ્મરએ દલીલ કરી છે કે યોગ વ્યવસ્થાનો ઉદય આર્યોના આગમન પૂર્વે થયો હતો, જેણે વેદોની સત્તાને પડકાર ફેંક્યો હતો અને આ કારણે તેને જૈન સંપ્રદાયની જેમ વિધર્મી સિદ્ધાંતો માનવામાં આવ્યાં. <ref>ઝિમ્મર, હેઇનરિચ ઇન (એજ્.) જોસેફ કેમ્પબેલઃ ફિલોસોફીઝ ઓફ ઇન્ડિયા. ન્યૂ યોર્કઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1969 પેજ 60 </ref>જૈન સંપ્રદાયની ચિત્રમીંમાસા જૈનના વિવિધ [[તીર્થંકર]]ને ''[[પહ્માસન]]'' કે ''[[કાયોત્સર્ગ]]'' યોગિક મુદ્રામાં ધ્યાન ધરતા દેખાડે છે. એવું કહેવાય છે કે મહાવીરને ''[[મૂળબંધાસન]]'' મુદ્રામાં ''[[કેવલ્ય જ્ઞાન]]'' " આત્મજ્ઞાન" પ્રાપ્ત થયું હતું, જેનો પહેલો સાહિત્યિક ઉલ્લેખ [[આચરાંગ સૂત્ર]]માં અને પાછળથી [[કલ્પસૂત્ર]]માં થયો છે.<ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ 7 </ref> પતંજલીના યોગ સૂત્રોના પાંચ યમ કે વ્રતો અસામાન્ય રીતે જૈન સંપ્રદાયના પાંચ મુખ્ય વ્રતો સાથે સામ્યતા ધરાવે છે, જે જૈન સંપ્રદાયનો મજબૂત પ્રભાવ સૂચવે છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ (2006) પેજ 66 </ref><ref>એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા બાય વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982) રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X પેજ 29</ref>લેખક વિવિયન વોર્થિંગ્ટને એ સ્વીકાર કર્યો છે કે યોગ દર્શન અને જૈન સંપ્રદાયની એકબીજા પર અસર છે. તેમણે લખ્યું છે કેઃ "યોગ સંપૂર્ણપણે જૈન સંપ્રદાયનું ઋણી હોવાનું સ્વીકારે છે અને તેના બદલામાં જૈન સંપ્રદાયે યોગ સાધનાને પોતાના જીવનનો એક હિસ્સો બનાવી લીધો છે." <ref>વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982). પેજ 35</ref> સિંધુ ખીણમાંથી પ્રાપ્ત સિક્કા અને પ્રતિમાઓ પણ યોગ પરંપરાઓ અને જૈન સંપ્રદાય વચ્ચે સમાનતા હોવાના પૂરતા પુરાવા પણ પૂરાં પાડે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6 </ref>ખાસ કરીને વિદ્વાનો અને પુરાતત્વવિદોએ જુદાં જુદાં તીર્થંકરોની સિક્કાઓ પર અંકિત ધ્યાન અને યોગ મુદ્રા વચ્ચે સમાનતા પર ટીપ્પણી કરી છેઃ [[રુષભ]]ની કાયોત્સર્ગ મુદ્રા અને [[મહાવીર]]ની ''મૂળબંધાસન'' સિક્કાઓ સાથે ધ્યાન મુદ્રામાં સાપની આકૃતિઓ પાર્શ્વની આકૃતિ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. આ બધા પુરાવા માત્ર સિંધુ સંસ્કૃતિ અને જૈન સંપ્રદાયને જોડતી કડીઓનો જ સંકેત આપતી નથી, પણ સાથેસાથે વિવિધ યોગાભ્યાસમાં જૈન સંપ્રદાયનું પ્રદાન પણ સૂચવે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6-9. </ref> ===== જૈન સિદ્ધાંતો અને સાહિત્યમાં સંદર્ભો ===== આચરાંગસૂત્ર જેવા શરૂઆતના જૈન ધાર્મિક સાહિત્ય અને નિયમસાર, તત્વાર્થસૂત્ર વગેરે શાસ્ત્રો યોગ પર અનેક સંદર્ભો ધરાવતાં હતાં. તેમાં યોગને સામાન્ય મનુષ્યો અને તપસ્વીઓ માટે જીવનની એક પદ્ધતિ ગણવામાં આવી હતી. તે પછીના શાસ્ત્રો યોગની જૈન વિભાવના પર વિસ્તૃતપણે જણાવે છે, જે નીચે મુજબ છેઃ * પૂજ્યપાદ (પાંચમી સદી સીઈ) ** ''ઇષ્ટોપદેશ'' * આચાર્ય હરિભદ્ર સુરી (આઠમી સદી સીઈ) ** '' યોગબિંદુ '' ** ''યોગદ્રષ્ટિસમુક્કય '' ** ''યોગશતક'' ** ''યોગવિમિસિકા'' * આચાર્ય જોઇન્દુ (આઠમી સદી સીઈ) ** ''યોગસાર'' * આચાર્ય હેમચંદ્ર (11મી સદી સીઈ) ** ''[[યોગશાસ્ત્ર]]'' * આચાર્ય અમિતાગાતિ (11મી સદી સીઈ) ** ''યોગસરપ્રભ્રતા'' === ઈસ્લામ ધર્મ === [[સુફી]] સંપ્રદાયના વિકાસ ભારતીયો યોગ વિદ્યાનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો. તેમાં સુફી સંતોએ શારિરીક મુદ્રા [[આસનો]] અને શ્વાસોશ્વાસને નિયંત્રણમાં લેવા [[પ્રાણાયામ]] એમ બંનેનો સ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |title=સિચ્યુએટિંગ સુફીઇઝમ એન્ડ યોગા |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |url-status=dead }}</ref> પ્રાચીન ભારતના જાણીતા યોગશાસ્ત્ર અમૃતકુંડનો 11મી સદીમાં અરબી અને ફારસી ભાષામાં અનુવાદ થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |title=કેરોલિના સેમિનાર ઓન કમ્પેરેટિવ ઇસ્લામિક સ્ટડીઝ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |url-status=dead }}</ref> મલેશિયાની [[ઇસ્લામ]]ની સર્વોચ્ચ સંસ્થાએ વર્ષ 2008માં એક [[ફતવો]] પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો, જેમાં [[મુસ્લિમો]]ને યોગસાધનાથી દૂર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ફતવા મુજબ, યોગમાં [[હિંદુ]] આધ્યાત્મિક તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો રહેલા છે, જે [[ઇશ્વરની ટીકા]] તરફ દોરી જશે અને એટલે ઇસ્લામના બંદાઓ માટે તે [[હરામ]] છે. મલેશિયામાં મુસ્લિમ યોગ શિક્ષકોએ આ ફતવાનો વિરોધ કર્યો હતો અને ઇસ્લામિક સંસ્થાના આ નિર્ણયને "અપમાનજનક" ગણાવ્યો હતો.<ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html ટોપ ઇસ્લામિક બોડીઃ યોગા ઇઝ નોટ ફોર મુસ્લિમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=2008-12-05}} - [[સીએનએન]]</ref> મલેશિયામાં મહિલાધિકારોના સંગઠન [[સિસ્ટર્સ ઇન ઇસ્લામ]]એ પણ આ નિર્ણય પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના યોગ વર્ગો ચાલુ રાખશે.<ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2011-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |url-status=dead }}</ref> આ ફતવો કહે છે કે યોગસાધન માત્ર શારીરિક વ્યાયામ માટે સ્વીકાર્ય છે, પણ ધાર્મિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ વર્જ્ય છે,<ref>"[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 મલેશિયા લીડરઃ યોગ ફોર મુસ્લિમ્સ ઓકે વિધાઉટ ચેન્ટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," એસોસિએટેડ પ્રેસ</ref> ઉપરાંત તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇશ્વર સાથે એકરૂપતા જેવું તત્ત્વજ્ઞાન ઇસ્લામના દર્શનને અનુરૂપ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |url-status=dead }}</ref> તે જ રીતે ઇન્ડોનેશિયામાં એક ઇસ્લામિક સંસ્થા [[કાઉન્સિલ ઓફ ઉલેમાસ]] એક [[ફતવો]] પસાર કરી યોગમાં હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm]</ref> હોવાના આધારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. આ ફતવાની ભારતમાં [[દેવબંધી]] ઇસ્લામિક સંસ્થા [[દારુલ ઉલુમ દેવબંધ]]એ ટીકા કરી છે.<ref>[http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm] </ref> મે, 2009માં તુર્કીના [[ડિરેક્ટોરેટ ઓફ રીલિજિયસ અફેર્સ]]ના વડા અલી બુર્ડાકોગ્લુએ યોગની વ્યાવસાયિક સાહસ તરીકે ટીકા કરી હતી અને તે આત્યાંતિકતાને પ્રોત્સાહન આપશે તેવું કહ્યું હતું. તેમણ આ ટીપ્પણી યોગ વિદ્યાની ઇસ્લામ સાથે સ્પર્ધા અને ઇસ્લામમાં સહભાગિતા ઘટી જશે તેવા ડરના સંદર્ભમાં કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011035805/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |archive-date=2011-10-11 |url-status=dead}}</ref> === ખ્રિસ્તી ધર્મ === 1989માં [[વેટિકન]]એ જાહેર કર્યું હતું કે ઝેન અને યોગ જેવી પૂર્વની ધ્યાન પદ્ધતિઓથી ધર્મ કે સંપ્રદાયના વિશિષ્ટ ગુણોનું અધઃપતન થઈ શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |title=1989 લેટર ફ્રોમ વેટિકન ટૂ બિશપ્સ ઓન સમ આસ્પેક્ટ્સ ઓફ ક્રિશ્ચન મેડિટેશન |access-date=2010-02-22 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502022624/http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |url-status=dead }}</ref> વેટિકનના આ નિવેદન પછી પણ અનેક [[રોમન કેથોલિક]]એ તેમના આધ્યાત્મિક અભ્યાસમાં યોગ, બુદ્ધ ધર્મ અને હિંદુ ધર્મના તત્વોને અપનાવ્યાં છે.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|access-date=2008-12-05}}</ref> કેટલાંક [[રૂઢિચુસ્ત]] ઇસાઈ સંગઠનો યોગ અભ્યાસને તેમની ધાર્મિક પૂર્વભૂમિકાને સુસંગત ગણે છે અને એટલે તેને બિનઇસાઈ ધાર્મિક પરંપરા માને છે. તે [[ન્યૂ એજ મૂવમેન્ટ]]નો એક ભાગ પણ ગણાય છે અને એટલે ખ્રિસ્તી સાથે અસંગત છે.<ref>ડો. એન્કરબર્ગ, જોહન એન્ડ ડો. વેલ્ડન, જોહન, ''એન્સાયક્લોપીડિયા ઓફ ન્યૂ એજ બીલીફ્સ'' , હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 1996</ref> === તંત્ર === તંત્ર એક ઉપાસના સંબંધી શાસ્ત્ર છે, જે તેના અનુયાયીઓની સામાન્ય સામાજિક, ધાર્મિક અને તાર્કિક વાસ્તિવક પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવે છે તેવી માન્યતા છે. [[તાંત્રિક]] અભ્યાસમાં કોઈ વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાને [[માયા]] કે ભ્રમ સમજે છે અને તેમાંથી તે મુક્તિ કે મોક્ષ મેળવે છે.<ref name="UCP">ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 313 </ref> [[હિંદુ ધર્મ]] દ્વારા નિર્વાણ કે મોક્ષ માટે સૂચવવામાં આવેલા કેટલાંક માર્ગોમાંથી આ વિશેષ માર્ગ તંત્રને [[ભારતીય ધર્મો]]ની યોગ, ધ્યાન અને સામાજિક [[સંન્યાસ]] જેવા વિવિધ અભ્યાસ સાથે જોડે છે, જે સામાજિક સંબંધો અને પ્રથાઓમાંથી કામચલાઉ કે કાયમ માટે દૂર થઈ જવા પર આધારિત છે.<ref name="UCP"/> તાંત્રિક પ્રથાઓના અભ્યાસ દરમિયાન વિદ્યાર્થીને ધ્યાનની પદ્ધતિ, ખાસ કરીને [[ચક્ર ધ્યાન]]ને લગતી વધુ સૂચનાઓ આપવા આવે છે. આ પ્રકારનું ધ્યાન જે રીતે જાણીતું છે અને તાંત્રિકો અને યોગીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ થાય છે તેની સરખામણીમાં આ એક મર્યાદિત સ્વરૂપ છે, પણ અગાઉ શરૂઆતના ધ્યાન કરતાં વધારે વિસ્તૃત છે. તેને એક પ્રકારે [[કુંડલિની યોગ]] ગણવામાં આવે છે, જેના માધ્યમ વડે ધ્યાન અને ઉપાસના માટે દેવીને "હ્રદય"માં સ્થિતિ ચક્રમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.<ref>ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 317 </ref> == યોગનું લક્ષ્ય == યોગના હેતુ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. લોકો સ્વાસ્થ્ય સુધારવાથી લઈને ''[[મોક્ષ]]'' પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ સાધના કરતાં હોય છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> જૈન સંપ્રદાય અને [[અદ્વૈત વેદાંત]]ની [[અદ્વૈત]] વિદ્યાશાખાઓ અને [[શૈવ સંપ્રદાય]]ની અંદર યોગનો હેતુ મોક્ષ પ્રાપ્તિનો હોય છે, જે તમામ લૌકિક આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિઓમાંથી અને જન્મ અને મૃત્યુ ([[સંસાર]])ના ચક્રમાંથી મુક્તિ આપે છે અને તે સ્થિતિમાં સર્વોપરી [[બ્રહ્મ]] સાથે ઓળખની અનુભૂતિ થાય છે. મહાભારતમાં યોગનો હેતુ વિવિધ પ્રકારે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમ કે [[બ્રહ્મ]]ના જગતમાં પ્રવેશ, [[બ્રહ્મન]], કે બ્રહ્મ કે [[આત્મન]] કે જે સર્વવ્યાપી છે તેનો ઇન્દ્રિયબોધ થવો.<ref>[129] ^ જેકોબ્સન, પેજ 9.</ref> [[વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]]ની [[ભક્તિ]] વિદ્યાશાખા માટે યોગ વિદ્યાનો મૂળભૂત હેતુ ''ભક્તિ'' કે ''[[સ્વયં ભગવાન]]'' ની સેવા કરવાનો છે, જ્યાં લક્ષ્ય ભગવાન [[વિષ્ણુ]] સાથે અખંડ સંબંધનો આનંદ માણવાનું છે.<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism બ્રિટાનિક કન્સાઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217215419/http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism |date=2007-12-17 }} યોગના વિશે સંક્ષિપ્તમાં જણાવે છે કે "તે ભક્તિ પર ભાર મૂકે છે અને તેનો હેતુ વિષ્ણુની હાજરીમાં આનંદ મેળવવા જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો છે."</ref> == સંદર્ભો == === નોંધ === {{reflist|2}} === સ્ત્રોતો === * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |coauthors= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }}(ચોથી સંશોધિત અને વિસ્તૃત આવૃત્તિ). * ચાંગ, જી. સી. સી. ( 1993). તિબટન યોગા. ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1 * ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. ((1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ. 7 * ફેયરસ્ટેઇન, જીઓર્ગ. ધ શંભાલા ગાઇટ ડૂ યોગા. પહેલી આવૃત્તિ. બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શંભાલા પબ્લિકેશન 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism| url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn=0-521-43878-0}} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) | coauthors= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}}(સ્ટડીઝ ઇન ધ હિસ્ટરી ઓફ રીલિજિયન્સ, 110) * {{cite book | last = Maehle | first = Gregor | year = 2006 | title = Ashtanga Yoga: Practice & Philosophy| url = https://archive.org/details/ashtangayogaprac0000maeh | publisher = New World Library | location = Novato | isbn=978-1-57731-606-0}} * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}}પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ; મૂળે ''ધ સિક્સ સીસ્ટમ્સ ઓફ ઇન્ડિયન ફિલોસોફી'' શીર્ષક સાથે પ્રકાશિત થઈ હતી. * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |coauthors= |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |coauthors=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh|year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 }} * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |coauthors=|title=The Science of Yoga |year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, India |isbn=81-7059-212-7 }} વાર્થિંગ્ટન, વિવિયન ''એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા'' 1982 રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |coauthors=|title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }}બોલિન્જેન સીરિઝ 26; જોસેફ કેમ્બેલ દ્વારા સંપાદિત. * ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટ. જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ટ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માયા વેર્લગ, 2006. પાનું 66 [http://atmabodh.net] == વિશેષ વાંચન == {{wiktionary}} * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 2010-02-22 | archive-date = 2011-08-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | url-status = dead }} * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |coauthors=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint }} * ડોનટેલ્લે, રીબેકા જે હેલ્થઃ ધ બેસિક્સ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ સેન ફ્રાન્સિસ્કોઃ પીઅર્સન એજ્યુકેશન, ઇન્ક. 2005 * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami | coauthors= | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |coauthors= |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * માર્શલ, જોન (1931). ''મોહેંજોદડો એન્ડ ધ ઇન્ડુસ સિવિલાઇઝેશનઃ બીઇંગ એન ઓફિશ્યલ એકાઉન્ટ ઓફ આર્કિયોલોજિકલ એક્સકેવેશન્સ એટ મોહેંજોદડો કેરીડ આઉટ બાય ધ ગર્વમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા બીટવીન ધ યર્સ 1922-27'' . (મોહેંજોદડો અને સિંધુ સંસ્કૃતિઃ ભારત સરકારે 1922થી 1927 દરમિયાન મોહેંજોદડો ખાતે હાથ ધરેલા પુરાતત્વીય ઉત્ખન્નોનો સત્તાવાર દસ્તાવેજ) દિલ્હીઃ ઇન્ડોલોજિકલ બુક હાઉસ. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |coauthors= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[મિત્રા, ધર્મ શ્રી.]] આસન્સઃ 608 યોગ પોઝીસ. પહેલી આવૃત્તિ. કેલિફોર્નિયાઃ ન્યૂ વર્લ્ડ લાઇબ્રેરી 2003. * સરસ્વતી, સ્વામી સત્યાનંદ. નવેમ્બર 2002 (12મી આવૃત્તિ). "આસન પ્રાણાયામ મુદ્રા બંધ" આઇએસબીએન 81-86336-14-1 * ઉશારબુધ, આર્ય પંડિત. ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. બીજી આવૃત્તિ પેન્સિલવેનિયાઃ હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |coauthors=|title=Raja Yoga |url=https://archive.org/details/rjayogaorconquer0000vive|year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }}21મી પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |coauthors=|title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg}}http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ == બાહ્ય કડીઓ == * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Yoga|Yoga links}} [[શ્રેણી:હિંદુ દાર્શનિક વિભાવનાઓ]] [[શ્રેણી:યોગની પદ્ધતિઓ]] [[શ્રેણી:યોગ]] [[શ્રેણી:ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:ધ્યાન]] [[શ્રેણી:આધ્યાત્મિક અભ્યાસ]] [[શ્રેણી:વ્યાયામ]] 0puikmqe0bhxgkamii8jo5poam19s9a 0 22580 906192 905063 2026-10-08T17:27:25Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906192 wikitext text/x-wiki '''ક્ષયરોગ''', જેને '''ઘાસણી''' તરીકે પણ ઓળખાય (અંગ્રેજીમાં ''ટ્યુબરક્યુલોસિસ'', ''TB'' (TUBERCAL BESILAS ટૂંકું લખાણ) એ દંડાકારના [[માયકોબેક્ટેરિયા]] (mycobacteria), સામાન્ય રીતે ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' (Mycobacterium tuberculosis) દ્વારા માનવીમાં થતો સામાન્ય અને ઘણીવાર ઘાતક [[ચેપી રોગ]] છે.<ref name="Robbins">{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> તેને પ્રાચીન કાળમાં '''યક્ષ્મા''' તરીકે જાણીતું હતું. ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય રીતે [[ફેફસા]] પર હુમલો કરતા હોય છે પરંતુ ઘણીવાર શરીરના અન્ય ભાગને પણ નુક્શાન પહોંચાડતા હોય છે. તે હવા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે. જ્યારે રોગી વ્યક્તિને ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે કે થૂંકે છે ત્યારે આ રોગના બેક્ટેરિયા ફેલાતા હોય છે. માનવીમાં મોટા ભાગના ચેપ બિમારીના ચિહ્નો ના હોય તેવા [[એસિમ્પટમેટિક]] અને સુપ્ત હોય છે. સુપ્ત ચેપના દસમાંથી એક કિસ્સો સક્રિય બિમારીમાં પરિણમે છે અને તેની જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો પચાસ ટકા દર્દીઓની તેમાં મોત થાય છે. આ રોગના ચિહ્નોમાં [[લાંબા સમય સુધી ખાંસી]], [[ગળફા]]માં [[લોહી પડવું]], [[તાવ]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]] અને [[વજનમાં ઘટાડો]] થવા જેવા ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અવયવોનો ચેપ ચિહ્નોમાં વધારો કરે છે. [[રેડિયોલોજી]] (સામાન્ય રીતે [[છાતીનો એક્સ-રે]]), [[ટ્યુબરક્યુલિન ચામડી પરિક્ષણ]], લોહીનું પરિક્ષણ તેમજ માઇક્રોસ્કોપિક તપાસ અને શરીરના સ્ત્રાવોનું [[માઇક્રોબાયોલોજીકલ કલ્ચર]]ને આધારે આ રોગનું નિદાન થાય છે. આ રોગની [[સારવાર]] ઘણી અઘરી છે અને તેમાં લાંબા સમય સુધી વિવિધ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. દર્દીના સંપર્કમાં આવતા વ્યક્તિઓની પણ જરૂર પડે તો તપાસ કરવી પડે છે. [[(તીવ્ર)]] [[મલ્ટિ-ડ્રગ-ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં બેક્ટેરિયા દ્વારા [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] કેળવી લેવાની સમસ્યા દિવસે દિવસે વધુ ગંભીર બની રહી છે. ટીબી અટકાવવાનો આધાર સ્ક્રિનીંગ કાર્યક્રમ અને [[બેસિલસ કાલમેટ-ગ્યુરિન]] (Bacillus Calmette-Guérin) રસી સાથેના [[રસીકરણ]] પર રહેલો છે. દુનિયાની ત્રીજા ભાગની વસતી ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' થી પીડાતી હોવાનું માનવામાં આવે છે<ref>{{cite journal |author=Jasmer RM, Nahid P, Hopewell PC |title=Clinical practice. Latent tuberculosis infection |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=23 |pages=1860–6 |year=2002 |month=December |pmid=12466511 |doi=10.1056/NEJMcp021045 |url=http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224105038/http://jasoncartermd.com/resources/pdf/Latent%20TB%20Infection.pdf |url-status=dead }}</ref> અને દર બીજી સેકન્ડે વધુ એક વ્યક્તિને તેનો ચેપ લાગે છે.<ref name="WHO2004data"/> ટ્યુબરક્યુલોસિસથી બીમાર પડતા દર્દીઓની સંખ્યા દર વર્ષે સ્થિર થઇ રહી છે અથવા ઘટી રહી છે પરંતુ વસતી વધારાને કારણે નવા કેસોની ચોક્કસ સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે.<ref name="WHO2004data"/> 2007માં ક્ષયરોગના અંદાજે 1.37 કરોડ ગંભીર કેસ હતા અને 93 લાખ કેસ નવા નોંધાયા હતા તેમજ 18 લાખ દર્દીઓના મોત થયા હતા. આમાંથી મોટા ભાગના કિસ્સા [[વિકાસશીલ દેશો]]માં નોંધાયા હતા.<ref name="WHO2009-Epidemiology"/> વધુમાં [[વિકસિત દેશો]]માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થઇ રહ્યો છે કારણકે [[ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ ડ્રગ]] (immunosuppressive drug), [[પદાર્થોના વધુ પડતા]] ઉપયોગ અથવા [[એઇડ્સ]]ને કારણે તેમની [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ઘટી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ક્ષયરોગના દર્દીઓની સંખ્યા સમાન નથી. એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોની 80 ટકા વસતી ટ્યુબરક્યુલિન ટેસ્ટમાં પોઝિટીવ આવે છે જ્યારે અમેરિકાની માત્ર 5-10 ટકા વસતીનો જ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.<ref name="Robbins"/> == વર્ગીકરણ == ક્ષય રોગ માટે અત્યારની તબીબી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ રોગના ઉત્પતિ સ્થાન પેથોજીનેસિસ (pathogenesis) આધારિત છે.{{Citation needed|date=June 2009}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:left" |+ ક્ષય રોગ માટે વર્ગીકરણ પદ્ધતિ |- align="center" | પ્રકાર | વર્ણન |- | 0 | ક્ષયના રોગના સંપર્કમાં ન આવવું<br />ચેપ ન હોવો | સંપર્કનો કોઇ ઇતિહાસ ન હોવો<br />[[ટ્યુબરક્યુલિન]] ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્કમ પ્રતિભાવ |- | 1 | ક્ષય રોગના સંપર્કમાં આવવું<br />ચેપ હોવાના કોઇ પુરાવા ન હોવા | સંપર્કમાં આવ્યા હોવાનો ઇતિહાસ<br />ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ |- | ૨ | ક્ષય રોગ ચેપ <br />બિમારી નહીં | ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ<br />નકારાત્મક જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ (જો કરાયો હોય તો) <br />ક્ષય રોગના કોઇ તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડિયોલોજીક પુરાવાની ગેરહાજરી |- | 3 | ક્ષય રોગ, તબીબી રીતે સક્રિય | ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' કલ્ચર્ડ (જો કરાવ્યું હોય તો)<br /> વર્તમાન રોગના તબીબી, જીવાણુ વિજ્ઞાન અથવા રેડીયોલોજીકલ પુરાવા |- | 4 | ક્ષય રોગ <br /> તબીબી રીતે સક્રિય નહીં | ક્ષય રોગના ભાગનો ઇતિહાસ <br /> '''અથવા''' <br />અસામાન્ય પરંતુ સ્થિર રેડિયોગ્રાફિક તારણ <br />ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ પર હકારાત્મક પ્રતિભાવ<br /> જીવાણુ વિજ્ઞાન વિષયક અભ્યાસ પર નકારાત્મક પ્રતિભાવ (જો કરાયો હોય તો) <br /> '''અને''' <br /> વર્તમાન રોગના કોઇ તબીબી અથવા રેડિયોગ્રાફિક પુરાવાની ગેરહાજરી |- | 5 | ક્ષય રોગની શંકા | રોગ નિદાન બાકી<br />3 માસની અંદર ક્ષય રોગ છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ કરવું |} == સંકેતો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Main symptoms of variants and stages of tuberculosis,<ref>[http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm Tuberculosis Symptoms] From [[:en:eMedicine|eMedicine]]Health. લેખક: જ્યોર્જ સ્કિફમેન, એમડી, એફસીસીપી. છેલ્લી સમીક્ષા: 1/15/2009</ref><ref>પ્રારંભિક પલ્મોનરી ચેપના વધારાના ચિહનો: [http://www.wrongdiagnosis.com/t/tuberculosis/symptoms.htm wrongdiagnosis.com --> Diseases » Tuberculosis » Symptoms] 1 જૂન 2009ના રોજ સુધારો</ref> ઘણા ચિહ્નો અન્ય સાથે મળતા આવે છે જ્યારે અન્ય ચિહ્નો (બધા જ નહીં) ચોક્કસ જાત માટે ચોક્કસ છે. એક કરતા વધુ જાતો એક સાથે હાજર હોઇ શકે છે.]] [[ચિત્ર:Mycobacterium tuberculosis.jpg|right|thumb|માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોગ્રાફ સ્કેનિંગ]] [[ચિત્ર:Mycobacterium phylogenetic tree.png|thumb|right|જીનસ માયકોબેક્ટેરિયમનું ફાયલોજિનેટિક વૃક્ષ.]] રોગ જ્યારે સક્રિય થાય છે ત્યારે 75 ટકા કેસ [[ફેફસા]]ના ટીબીના હોય છે. તેના લક્ષણોમાં [[છાતીમાં દુખાવો]], [[ગળફામાં લોહી પડવું]] અને ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમય માટે ખાંસી અને કફનો સમાવેશ થાય છે. પદ્ધતિસરના લક્ષણોમાં [[તાવ]], [[ઠંડી લાગવી]], [[રાત્રે પસીનો વળવો]], [[ભૂખ ના લાગવી]], [[વજન ઘટી જવું]], [[ફીકાશ]] અને ઘણી વાર [[નબળાઇ]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="WHO2004data"/> અન્ય 25 ટકા સક્રિય કેસમાં ચેપ ફેફસાથી આગળ વધીને અન્ય અવયવોમાં ફેલાય છે અને અન્ય પ્રકારનો ક્ષય રોગ થાય છે જેને એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ કહેવાય છે.<ref>[http://www.aafp.org/afp/20051101/1761.html એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એન ઓવરવ્યૂ] માર્જોરી પી. ગોલ્ડન. એમ.ડી., યેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન એન્ડ હોસ્પિટલ ઓફ સેન્ટ રેફલ, ન્યૂ હેવન, કનેક્ટિકટ. હોલેનરસીપુર આર. વિક્રમ, એમ. ડી. માયો ક્લિનિક, સ્કોટ્સડેલ, એરિઝોના.</ref> [[નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ]] ધરાવતા લોકો અને નાના બાળકોમાં તે બહુ સામાન્ય રીતે થાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ચેપના સ્થળોમાં ફેફસાની અંતઃત્વચામાં સોજામાં [[ફેફસાની અંતઃત્વચા]], [[મગજના તાવ]]માં [[કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર]], [[કંઠમાળ]]માં [[લસિકાવાહિની તંત્ર]], [[યુરોજેનિટલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં [[જેનિટોયુરિનરી સિસ્ટમ]] અને કરોડની [[પોટ્સ બિમારી]]માં હાડકા અને સાંધાનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ગંભીર રૂપ ડિસસેમિનેટેડ ટીબી છે જે [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] તરીકે ઓળખાય છે. એક્સ્ટ્રાપલ્મોનરી ટીબી પલ્મોનરી ટીબીની સાથે પણ થઇ શકે છે.<ref name="CDCcourse">[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ પર મુખ્ય અભ્યાસક્રમ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ (2000). સુધારો ઓગસ્ટ 2003માં.</ref> == કારણો == {{Main|Mycobacterium tuberculosis}} ક્ષય રોગના મુખ્ય કારણ દંડ આકારના બેક્ટેરિયા ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' નાના, [[ઓક્સિજન પર જીવતા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા [[જીવાણુ]] છે. આ રોગ પેદા કરતા જીવાણુનું [[લિપિડ]]નું ઊંચું પ્રમાણ તેની ઘણી વિશેષ તબીબી લાક્ષણિકતા માટે જવાબદાર છે.<ref>{{cite book |last=Southwick |first=Frederick |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |pages=313–314 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0071477225 |archive-url=https://archive.today/20120713125232/http://pharma-books.blogspot.de/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 જુલાઈ 2012 |access-date=23 માર્ચ 2010 |url-status=live }}</ref> તેનું પ્રત્યેક 16થી 20 કલાકે [[વિભાજન]] થાય છે. આ વિભાજન દર અન્ય બેક્ટેરિયાની તુલનાએ ઘણો ધીમો છે. બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે એક કલાકથી ઓછા સમયમાં વિભાજિત થતા હોય છે.<ref name="Cox_2004">{{cite journal |author=Cox R |title=Quantitative relationships for specific growth rates and macromolecular compositions of ''Mycobacterium tuberculosis'', ''Streptomyces coelicolor'' A3(2) and ''Escherichia coli'' B/r: an integrative theoretical approach |journal=Microbiology |volume=150 |issue=Pt 5 |pages=1413–26 |year=2004 |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/5/1413?view=long&pmid=15133103#R35 | pmid = 15133103 | doi = 10.1099/mic.0.26560-0}}</ref> (દાખલા કરીકે, ''[[ઇ. કોલી]]'' સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા બેક્ટેરિયામાંના એક છે જે પ્રત્યેક 20 મિનીટમાં વિભાજિત થાય છે.) એમટીબીને કોશિકા થર હોય છે પરંતુ તેમાં [[ફોસ્ફોલિપિડ]] [[બાહ્ય આવરણ]]નો અભાવ હોય છે. તેને [[ગ્રામ-પોઝિટિવ]] બેક્ટેરિયમ તરીકે [[વર્ગીકૃત]] કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જો [[ગ્રામ સ્ટેન]] હાથ ધરવામાં આવે તો એમટીબી ઘણું નબળું ગ્રામ-પોઝિટીવ આપે છે અથવા તેની કોશિકા થરના ઊંચા લિપિડ અને માયકોલિક એસિડ તત્વને કારણે રંગ જાળવી શકતી નથી.<ref name="Madison_2001">{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}</ref> એમટીબી નબળા [[બિનચેપી તત્વો]] સામે લડે છે અને સપ્તાહો સુધી [[સુકા સ્વરૂપ]]માં જીવી શકે છે. કુદરતમાં, બેક્ટેરિયમ માત્ર [[યજમાન]] અયવવના કોશિકાની અંદર વિકસી શકે છે પરંતુ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ને ''[[અવયવની બહાર બનાવટી વાતાવરણ]]'' માં વિકસાવી શકાય છે. [[ગળફા]]ના નમૂના પર [[હિસ્ટોલોજીકલ]] સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને [[એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ]] (AFB) તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Madison_2001"/> સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક [[ઝીલ-નીલસન સ્ટેન]] એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં [[ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન]] અને [[ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે. એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]: ''[[એ. બોવિસ]]'' , ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' , ''[[એમ. કનેટી]]'' અને ''[[એમ. માઇક્રોટી]]'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |author=van Soolingen D, Hoogenboezem T, de Haas PE, ''et al.'' |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=Int. J. Syst. Bacteriol. |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |month=October |pmid=9336935 |doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526115751/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/47/4/1236 |url-status=dead }}</ref> ''[[એમ. આફ્રિકેનમ]]'' વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે.<ref>{{cite journal |author=Niemann S, Rüsch-Gerdes S, Joloba ML, ''et al.'' |title=''Mycobacterium africanum'' subtype II is associated with two distinct genotypes and is a major cause of human tuberculosis in Kampala, Uganda |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |month=September |pmid=12202584 |pmc=130701 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12202584 |doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |last12=Okwera |first12=A |last13=Schwander |first13=SK }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN, Kuaban C, Sorlin P, ''et al.'' |title=Genetic biodiversity of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex strains from patients with pulmonary tuberculosis in Cameroon |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |month=June |pmid=12791879 |pmc=156567 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12791879 |doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 }}{{Dead link|date=માર્ચ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એક સમયે ''[[એમ. બોવિસ]]'' ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ [[પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ]] આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો.<ref name="Robbins"/><ref>{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of ''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2-4 |pages=339–45 |year=2006 |month=February |pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}</ref> ''એમ. કનેટી'' દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે.<ref>{{cite journal |author=Pfyffer GE, Auckenthaler R, van Embden JD, van Soolingen D |title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=4 |issue=4 |pages=631–4 |year=1998 |pmid=9866740 |pmc=2640258}}</ref> ''એમ. માઇક્રોટી'' મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની [[હાજરી]]ને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.<ref name="Niemann_2000">{{cite journal |author=Niemann S, Richter E, Dalügge-Tamm H, Schlesinger H, Graupner D, Königstein B, Gurath G, Greinert U, Rüsch-Gerdes S |title=Two cases of ''Mycobacterium microti'' derived tuberculosis in HIV-negative immunocompetent patients |journal=Emerg Infect Dis |volume=6 |issue=5 |pages=539–42 |year=2000 |pmid = 10998387 |doi=10.3201/eid0605.000516 |pmc=2627952}}</ref> અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક [[માયકોબેક્ટેરિયા]]માં ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે]]'' , ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ]]'' અને ''એમ કાન્સાસી'' નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા [[નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા]] (NTM) જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે [[રક્તપિત્ત]] થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ ''ચોક્કસ'' પેદા કરે છે.<ref name="ALA_1997">{{cite journal |author= |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284}}</ref> === જોખમી પરિબળો === જે લોકો [[સિલિકોસિસ]]થી પીડાઇ રહ્યાં છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનો ''30 ગણો'' ભય હોય છે. સિલિકાના કણ શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ ઉભી કરે છે જેને કારણે [[ફેગોસાયટોસિસ]] જેવો ઇમ્યુનોજેનિક પ્રતિભાવ ઉભો થાય છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં જમા થાય છે.<ref>ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને સિલિકોસિસ, જે. એચ. લી, કેન મેડ એસોક જે. 1948 એપ્રિલ; 58(4): 349–353. </ref> આ વિક્ષેપ અને [[મેક્રોફેજ]] કાર્યમાં અવરોધને કારણે ક્ષય રોગનું જોખમ વધી જાય છે.<ref>http://emedicine.medscape.com/article/302027-overview</ref> જે લોકોના મૂત્રપિંડ નકામા થઇ ગયા છે અને હિમોડાયાલિસિસ પર છે તેમનામાં ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતા 10-25 ગણુ વધું છે. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓમાં સક્રિય ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે અને તે ડાયાબિટીસ વગરના વ્યક્તિની તુલનાએ ચાર ગણુ વધુ હોય છે. તેમાં પણ જે દર્દીઓને ઇન્શ્યુલિન પર આધાર રાખવો પડે છે અથવા જેમનો ડાયાબિટીસ પર કાબુ નથી તેમનામાં જોખમ વધી જાય છે. સક્રિય ટીબી સાથે સંકળાયેલી અન્ય તબીબી સ્થિતિઓમાં [[ગેસ્ટ્રેક્ટોમી]] અને માલએબસોર્પશ્ન, જેજુનોઇલીય બાયપાસ, રેનલ અને કાર્ડિયાક ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, માથા અથવા ગળાનું કાર્સિનોમા અને અન્ય નિયોપ્લાઝમા (દાખલા તરીકે, ફેફસાનું કેન્સર, લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમીયા)નો સમાવેશ થાય છે[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3]. સિલિકોસિસ ટ્યુબરક્યુલોસિસનું જોખમ વધારતું હોવાથી વિવિધ (ઇનડોર) વાયુ પ્રદુષકોની રોગ પર અસર પર વધુ સંશોધન કરવું વધુ જરૂરી બનશે. સિલિકાના કેટલાક ઇનડોર ઉદભવ સ્થાનોમાં [[પેઇન્ટ]], [[કોન્ક્રીટ]] અને [[પોર્ટલેન્ડ સિમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ઓછું વજન પણ ક્ષય રોગના જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. 18.5થી નીચો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) 2-3 ગણુ જોખમ વધારે છે. જ્યારે બીજી બાજુ શરીરના વજનમાં વધારો ક્ષય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054T5], [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content-nw/full/167/12/1297/IOI70054F1]. [[ડાયાબિટીસ]]ના દર્દીઓ કોન્ટ્રાક્ટિંગ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામે વધુ અસુરક્ષિત હોય છે<ref>{{cite journal|author=Restrepo BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: Renewal of old acquaintances|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-08-15_45_4/page/436|journal=Clin Infect Dis|year=2007|volume=45|pages=436–438|doi=10.1086/519939|pmid=17638190|last1=Restrepo|first1=BI|issue=4}}</ref> અને તેઓ સારવારને નબળો પ્રતિભાવ આપે છે, કદાચ નબળી દવા શોષણ ક્ષમતાને કારણે આમ થતું હશે.<ref>{{cite journal|author=Nijland HMJ, Ruslami R, Stalenhoef JE, ''et al.''|title=Exposure to rifampicin is strongly reduced in patients with tuberculosis and type 2 diabetes|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-10-01_43_7/page/848|journal=Clin Infect Dis|year=2006|volume=43|issue=7|pages=848–854|pmid=16941365|doi=10.1086/507543}}</ref> અન્ય સ્થિતિઓ કે જે ક્ષય રોગનું જોખમ વધારે છે તેમાં [[IV ડ્રગનો વધુ પડતો ઉપયોગ]], તાજેતરમાં ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અથવા ટીબીની આયોગ્ય સારવાર થઇ હોય તેવો ઇતિહાસ, અગાઉના ટીબીનું સૂચન કરતા હોય તેવા છાતીના એક્સરે કે જે લેઝન્સ અને નોબ્યુલ્સ દર્શાવે છે, [[કોર્ટિકોસ્ટિરોઇડ]] થેરાપીનો લાંબા સમયથી ઉપયોગ અને અન્ય રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિરોધી થેરાપી, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા દર્દીઓ (એઇડ્સના 30-40 ટકા દર્દીઓને ક્ષય રોગ છે), [[હિમેટોલોજીક]] અને [[રેટિક્યુલોએન્ડોથેલિયલ]] રોગ જેમકે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[હોડ્ગકિન્સ રોગ]], [[કિડનીની અંતિમ તબક્કામાં બિમારી]], આંતરડાની બાયપાસ સર્જરી, ક્રોનિક [[માલએબસોર્પશન]] સિન્ડ્રોમ, વિટામિન-ડીની ઊણપ<ref>{{cite journal|author=Nnoaham KE, Clarke A|title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis|url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2008-02_37_1/page/113|journal=Int J Epidemiol|year=2008|volume=37|pages=113–19|doi=10.1093/ije/dym247|pmid=18245055|issue=1}}</ref> અને શરીરનું ઓછું વજન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Robbins"/><ref name="CDCcourse"/> 1940માં [[જોડીયા બાળકોમાં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસે]] સૂચવ્યું હતું કે ક્ષય રોગની શંકા વારસા સાથે સંકળાયેલી છે. જોડીયા બાળકોમાં જો કોઇ એકને ક્ષય રોગ હોય તો બીજામાં ક્ષય રોગની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref>{{cite journal|author=Kallmann FJ, Reisner D|title=Twin studies on the significance of genetic factors in tuberculosis|journal=Am Rev Tuberc|year=1942|volume=16|pages=593–617}}</ref> આ તારણને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દ્વારા તાજેતરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite journal|author=Jepson A, Fowler A, Banya W, ''et al.''|title=Genetic regulation of acquired immune responses to antigens of ''Mycobacterium tuberculosis:'' a study of twins in West Africa|url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_2001-06_69_6/page/3989|journal=Infect Immun|year=2001|volume=69|pages=3989–94|pmid=11349068}}</ref><ref>{{cite journal|author=Sepulveda RL, Heiba IM, Navarrete C, Elston RC, Gonzalez B, Sorensen RU|title=Tuberculin reactivity after newborn BCG immunization in mono‐ and dizygotic twins|journal=Tuber Lung Dis|year=1994|volume=75|pages=138–43|pmid=8032047}}</ref><ref>{{cite journal|title=High heritability of antimycobacterial immunity in an area of hyperendemicity for tuberculosis disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2010-07-01_202_1/page/n24|author=Cobat A, Gallant CJ, Simkin L, ''et al.''|journal=J Infect Dis|year=2010|volume=201|issue=1|pages=15–19|doi=10.1086/648611}}</ref> ''[[IL12B]]'' માં ચોક્કસ જીન પોલિમોર્ફિમિઝમ ક્ષય રોગની શક્યતા સાથે સંકળાયેલી છે.<ref>{{cite journal|author=Tso HW, Lau YL, Tam CM, Wong HS, Chiang KS|title=Associations between ''IL12B'' polymorphisms and tuberculosis in the Hong Kong Chinese population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2004-09-01_190_5/page/913|journal=J Infect Dis|year=2004|volume=190|issue=5|pages=913–9|pmid=15295696|doi=10.1086/422693}}</ref> [[ટ્યુમર નેક્રોસિ ફેક્ટર આલ્ફા]] ([[સાયટોકિન]] સર્જતો સોજો)ને બ્લોક કરતી [[સંધિવા]]ની સારવાર સહિતની કેટલીક દવાઓ ટીબી સામેની પ્રતિકારક શક્તિમાં આ સાયટોકિનના મહત્વને કારણે સુપ્ત ચેપને સક્રિય કરવાનું જોખમ વધારે છે.<ref name="Mutlu_2006">{{cite journal |author=Mutlu G, Mutlu E, Bellmeyer A, Rubinstein I |title=Pulmonary adverse events of anti-tumor necrosis factor-alpha antibody therapy |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2006-08_119_8/page/639 |journal=Am J Med |volume=119 |issue=8 |pages=639–46 |year=2006 | pmid = 16887405 | doi = 10.1016/j.amjmed.2006.01.015}}</ref> == વ્યવસ્થાતંત્ર == === ચેપ ફેલાવવો === {{Further|[[Transmission (medicine)]]}} પલ્મોનરી ટીબીના દર્દી જ્યારે ખાંસી ખાય છે, છીંક ખાય છે, બોલે છે અથવા બોલે છે ત્યારે તેઓ [[હવામાં તરી શકે તેવા]] ૦.5થી 5 [[µm]]વ્યાસવાળા નાના ટીપાઓ બહાર ફેંકે છે. એક જ છીંકમાં આવા 40,000 જેટલા ટીપાઓ બહાર ફેંકાય છે.<ref name="Cole_1998">{{cite journal |author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-infection-control_1998-08_26_4/page/453 |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998 |pmid=9721404 | doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}</ref> આ પ્રત્યેક ટીપું બિમારીનું વહન કરી શકે છે. જો કે ટ્યુબરક્યુલોસિસની ચેપી માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે અને દસથી ઓછા બેક્ટેરિયા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005 |pmid=15764538 | doi = 10.1080/15459620590918466}}</ref><ref>{{cite journal |author=Behr MA, Warren SA, Salamon H, ''et al.'' |title=Transmission of Mycobacterium tuberculosis from patients smear-negative for acid-fast bacilli |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-02-06_353_9151/page/444 |journal=Lancet |volume=353 |issue=9151 |pages=444–9 |year=1999 |month=February |pmid=9989714}}</ref> જે લોકો ક્ષય રોગના દર્દીના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી, અવારનવાર અથવા સતત આવે છે તેમને ચેપ લાગવાનું જોખવ વધુ હોય છે અને તેનો ચેપ લાગવાનો દર અંદાજે 22% હોય છે. સક્રિય પરંતુ ઇલાજ ના થયેલો હોય તેવો ટ્યુબરક્યુલોસિસનો દર્દી દર વર્ષે 10-15 અન્ય લોકોને ચેપ લગાડે છે.<ref name="WHO2004data"/> જેમના પર ક્ષય રોગનું જોખમ છે તેવા લોકોમાં, ક્ષય રોગની બિમારી વ્યાપક છે તેવા વિસ્તાર સતત હાજરી ધરાવતા લોકો, સ્વચ્છ કર્યા વગરની સોંય વડે દવા લેતા લોકો, વધુ જોખમ ધરાવતા રહેવાસીઓ અને કર્મચારીઓ ભેગા થતા હોય તેવા લોકો, તબીબી સારવાર ન લઇ શકતા હોય તેમજ ઓછી આવક ધરાવતા લોકો, ક્ષય રોગનું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા વંશમાંથી આવતા લોકો અથવા વંશીય લઘુમતિ વસતી, ક્ષય રોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા હોય તેવા લોકોના સંપર્કમાં આવતા બાળકો, [[HIV]]/[[AIDS]] જેવી બિમારીને કારણે [[રોગ પ્રતિકારકશક્તિ ગુમાવેલા]] લોકો, રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી હોય તેવી દવા લેતા લોકો અને ઊંચું જોખમ ધરાવતા દર્દીઓને સેવા આપતા આરોગ્ય સંભાળ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Griffith_1996">{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C |title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4 |pages=240–5 |year=1996 | pmid = 8964016 | doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}</ref> માત્ર સક્રિય ટીબી ધરાવતા હોય તેવા લોકો દ્વારા જ ચેપ ફેલાય છે સુપ્ત ટીબી ધરાવતા લોકો દ્વારા નહીં<ref name="Robbins"/>. એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિમાં ચેપ લાગવાની શક્યતાનો આધાર વાહક દ્વારા બહાર ફેંકવામાં આવેલા ચેપી ટીપાઓની સંખ્યા, વાતાવાત વ્યવસ્થાની અસરકારકતા, સંપર્કનો સમયગાળો અને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' [[સ્ટ્રેન]]ની [[ઘાતકતા]] પર રહેલો છે.<ref name="CDCcourse"/> આ ચેપ લાગવાની શૃંખલા સક્રિય રોગ ધરાવતા દર્દીને એકલો રાખવાથી અને તેને ક્ષય રોગ વિરોધી અસરકારક એન્ટિ-ટ્યુબરક્યુલસ થેરાપી શરૂ કરીને તોડી શકાય છે. આવી સારવારના બે સપ્તાહ બાદ [[બિનપ્રતિકારક]] સક્રિય ટીબી ધરાવતા લોકો સામાન્ય રીતે ચેપ ફેલાવતા અટકે છે. જો કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લાગે તો આ ચેપ લાગેલો નવો વ્યક્તિ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ અથવા ચાર સપ્તાહના સમય બાદ જ અન્ય કોઇ વ્યક્તિને ચેપ લગાડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|last=|first=|publisher=[[Mayo Clinic]]}}</ref> ક્ષય રોગ ધરાવતું માસ ખાવાથી પણ ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ બોવિસ'' પ્રાણીઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. (નીચ દર્શાવેલી માહિતી જુઓ.) === રોગનો ઉદભવ અને વિકાસ === ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબર ક્યુલોસિસ'' નો ચેપ ધરાવતા લગભગ 90 ટકા લોકો [[એસિમ્પટમેટિક]], સુપ્ત ટીબી ચેપ ધરાવે છે. સુપ્ત ચેપ ક્ષય રોગની બિમારીમાં ફેરવાય તેવી માત્ર 10 ટકા શક્યતા હોય છે.<ref name="Robbins"/> જો કે જો તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો આવા સક્રિય ટીબી કેસોનો મૃત્યુ દર 50 ટકાથી વધુ છે.<ref name="TDRreport">ઓન્યેબ્યુજોહ, ફિલિપ અને રોક, ગ્રેહામ એ. ડબલ્યુ[https://web.archive.org/web/20041120214500/http://www.who.int/tdr/dw/tb2004.htm વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા બિમારી અવલોકન: કેન્દ્ર: ટ્યુબરક્યુલોસિસ.] ડિસેમ્બર 2004 ઉપયોગ 7 ઓક્ટોબર 2006.</ref> માયકોબેક્ટેરિયા જ્યારે [[પલ્મોનરી એલવીઇઓલી]]માં પહોંચે છે ત્યારે ક્ષય રોગનો ચેપ શરૂ થાય છે અહીં તેઓ એલવિયોલર [[મેક્રોફેજિસ]]ના [[એન્ડોસોમ્સ]]માં ઘૂસ મારે છે અને પોતાની સંખ્યા વધારે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Houben">{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J |title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol |volume=9 |issue=1 |pages=76–85 |year=2006 | pmid = 16406837 | doi = 10.1016/j.mib.2005.12.014}}</ref> ફેફસામાં ચેપ લાગવાના પ્રારંભિક સ્થાનને [[ઘોન ફોકસ]] કહેવાય છે અને સામાન્ય રીતે તે ફેફસાની નીચેની બુટના ઉપરના ભાગમાં અથવા [[ઉપલી બુટ]]ના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે.<ref name="Robbins"/> બેક્ટેરિયા [[ડેન્ડ્રિટિક કોશિકા]] દ્વારા એકત્ર થાય છે જે રેપ્લિકેશન થવા દેતા નથી જો કે આ કોશિકા બેસિલીને સ્થાનિક [[મેડિયાસ્ટિનલ]] [[લિમ્ફ નોડ]] સુધી પરિવહન કરી શકે છે. ચેપનો વધુ વ્યાપ અન્ય માંસપેશી અને અવયવોમાં લોહીના પ્રવાહ દ્વારા થાય છે જેમાં ફેફસાના અન્ય ભાગ (ખાસ કરીને ફેફસાની બુટના ટોચના ભાગમાં),પેરિફેરલ લિમ્ફ નોડ્સ, કિડની, મગજ અને હાડકા સુધી સેકન્ડરી ટીબી લેઝન વિકસી શકે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="Herrmann_2005">{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1 |pages=35–40 |year=2005 | pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}</ref> શરીરના તમામ ભાગને ક્ષય રોગનો ચેપ લાગી શકે છે પરંતુ તે [[હૃદય]], [[હાડપિંજરના સ્નાયુ]], [[સ્વાદુપિંડ]] અને [[થાયરોઇડ]]ને ભાગેજ અસર કરી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |pages=29 |year=2005 |pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસનું સોજાને કારણે [[ગાંઠ]] થઇ ગયેલી સ્થિતિ તરીકે વર્ગીકરણ થયેલું છે. [[મેક્રોફેજ]], [[ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ]], [[બી લિમ્ફોસાઇટ્સ]] અને [[ફાઇબરોબ્લાસ્ટ]]નો ચેપી મેક્રોફેજને ફરતે [[લિમ્ફોસાઇટ્સ]] દ્વારા [[ગાંઠ]] રચવા માટે ભેગા થતા કોશિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે. ગાંઠ માયકોબેક્ટેરિયાના ફેલાવાને અટકાવવા ઉપરાંત રોગ પ્રતિકારક તંત્રના કોશિકાના પ્રત્યાયન માટે સ્થાનિક વાતાવરણ પુરું પાડે છે. ગાંઠની અંદર ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]] જેવા [[સાયટોકાઇન્સ]]નો સ્ત્રાવ કરે છે જે મેક્રોફેજીસને તે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા સક્રિય કરે છે કે જેનો તેમને ચેપ લાગ્યો છે. [[સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ]] પણ [[પર્ફોરિન]] અને [[ગ્રેન્યુલોસિન]]નો સ્ત્રાવ કરીને ચેપી કોશિકાઓનો સીધો નાશ કરી શકે છે.<ref name="Houben"/> મહત્તની વાત છે કે, બેક્ટેરિયાનો ગાંઠમાં હંમેશા નાશ નથી કરી શકાતો પરંતુ તેને નિષ્ક્રિય બનાવી શકાય છે જે આખરે સુપ્ત ચેપમાં પરિણમે છે.<ref name="Robbins"/> માનવ ટ્યુબરક્યુલોસિસના ગ્રેન્યુલોમાસના અન્ય લક્ષણોમાં કોષિકાનું મૃત્યુ થવાની શરૂઆત થાય છે જેને [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે, જે [[ટ્યુબરકલ્સ]]નું કેન્દ્ર છે. ખુલ્લી આંખે તે નરમ સફેદ ચીઝ જેવી ભાત ધરાવે છે અને તેને [[કેસીયસ]] [[નેક્રોસિસ]] કહેવાય છે.<ref name="Grosset">{{cite journal |author=Grosset J |title=''Mycobacterium tuberculosis'' in the extracellular compartment: an underestimated adversary |url=https://archive.org/details/sim_antimicrobial-agents-and-chemotherapy_2003-03_47_3/page/833 |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47 |issue=3 |pages=833–6 |year=2003 | pmid = 12604509 | doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}</ref> જો ટીબીના બેક્ટેરિયા નુક્શાન પામેલી પેશીમાંથી લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ મેળવે તો તે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઇ શકે છે અને ચેપના ઘણા કેન્દ્રો રચી શકે છે જે પેસીમાં નાના સપેદ ટ્યુબરકલ્સ જેવા દેખાય છે. ક્ષય રોગનું આ ગંભીર સ્વરૂપ બાળકો અને મોટાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે અને તેને [[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] કહેવામાં આવે છે. આવા ડિસસેમિનેટેડ ટીબીના દર્દીને જો સારવાર ન આપવામાં આવે તો તેનો મૃત્યુ દર લગભગ 100 ટકા છે. પરંતુ જો વહેલી સારવાર આપવામાં આવે તો તે ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઇ શકે છે.<ref name="Kim_2003">{{cite journal |author=Kim J, Park Y, Kim Y, Kang S, Shin J, Park I, Choi B |title=Miliary tuberculosis and acute respiratory distress syndrome |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=7 |issue=4 |pages=359–64 |year=2003 | pmid = 12733492}}</ref> ઘણા દર્દીઓમાં ચેપની વધ ઘટ થાય છે. પેશીનો નાશ અને નેક્રોસિસને સારવાર અને [[ફાઇબ્રોસિસ]] દ્વારા સંતુલિત કરી શકાય છે.<ref name="Grosset"/> અસરગ્રસ્ત પેશીના સ્થાને ડાઘો પડી જાય છે અને પોલાણમાં ચીઝ જેવું સફેદ નેક્રોટિક તત્વ ભરાય છે. સક્રિય બિમારી દરમિયાન આમાંના કેટલાક પોલાણ [[શ્વસન નળીની શાખાઓ]] સાથે જોડાય છે અને આ તત્વને ગળફા દ્વારા બહાર ફેંકી શકાય છે. તે જીવતા બેક્ટેરિયા ધરાવે છે અને માટે તે ચેપ ફેલાવી શકે છે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક દ્વારા સારવારથી બેક્ટેરિયાનો નાશ થાય છે અને રૂઝ આવે છે. સારવાર દરિમયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને સ્થાને ડાઘાવાળી પેશીઓ આવે છે.<ref name="Grosset"/> જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ [[લોબર ન્યુમોનિયા]] બની શકે છે.<ref name="Sambandamurth_2002">{{cite journal |author=Sambandamurth, V, Wang, X, Chen, B, Russell, R, Derrick, S, Collins, F, Morris, S, Jacobs, W |title=A pantothenate auxotroph of ''Mycobacterium tuberculosis'' is highly attenuated and protects mice against tuberculosis |journal=Nat Med |volume=8 |issue=10 |pages=1171–74 |year=2002 | pmid = 12219086 |doi=10.1038/nm765}}</ref> == નિદાન == [[ચિત્ર:TB in sputum.png|thumb|ગળફામાં માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (સ્ટેઇન્ડ રેડ) ]] તબીબી નમૂના ([[ગળફો]] અથવા [[પરુ]] )માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ (''[[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' )ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ (એક્સ-રે અથવા સ્કેન) અને અથવા [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ (મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ)]]નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે. ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, [[છાતીનો એક્સ-રે]], માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[સેરોલોજીકલ]] ટેસ્ટ, [[ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.<ref name="CDCcourse"/> અત્યારે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિમાં સુપ્ત ચેપનું નિદાન ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ દ્વારા કરવામં આવે છે જે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી બનાવેલા [[અર્ક]] પર વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આપે છે.<ref name="Robbins"/> ક્ષય રોગ સામે પ્રતિકારકતા ધરાવતા લોકો અથવા ભૂતકાળમાં ચેપ મટેલા લોકો અત્યારે જે લોકો ચેપ ધરાવે છે તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ પ્રતિભાવ આપશે માટે આ પરિક્ષણને અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઇએ તેમાં પણ જ્યાં ક્ષય રોગ પ્રતિકારક સામાન્ય છે તેવા દેશમાં રહેતા લોકોના પરિક્ષણમાં ખાસ.<ref name="Rothel_2005">{{cite journal |author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent? |journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005 | pmid = 16307510 | doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}</ref> ટ્યુબરક્યુલિન પરિક્ષણમાં પરિણામ ખોટી રીતે નકારાત્મક મળવાનો ગેરલાભ છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી [[સાર્કિયોડોસિસ]], હોડ્ગકિન્સ લિમ્ફોમા, કુપોષણ સાથે [[કો-મોર્બિડ]] હોય અથવા સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ બિમારી ધરાવતો હોય ત્યારે વિશેષ.<ref name="Robbins"/> નવી ઇન્ટરફેરોન રિલીઝ એસે (IGRAs) પદ્ધતિ આમાંની ઘણી સમસ્યાઓનો હલ લાવે છે. IGRAs એ ''કૃત્રિમ વાતાવરણમાં'' કરવામાં આવતું લોહીનું પરિક્ષણ છે જે ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ ચોક્કસ હોય છે. IGRAs [[ESAT-6]] જેવા માયકોબેક્ટેરિયલ પ્રોટીનના પ્રતિભાવમાં મુક્ત થયેલા [[ઇન્ટરફેરોન ગેમા]]ને શોધે છે.<ref name="Nahid_2006">{{cite journal |author=Nahid P, Pai M, Hopewell P |title=Advances in the diagnosis and treatment of tuberculosis |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=3 |issue=1 |pages=103–10 |year=2006 | pmid = 16493157 | doi = 10.1513/pats.200511-119JH |pmc=2658675}}</ref> તેના પર રોગપ્રતિકારકતા અથવા [[પર્યાવરણીય માયકોબેક્ટેરિયા]]ની અસર થતી નથી માટે તે ઓછા પ્રમાણમાં [[ખોટા હકારાત્મક]] પરિણામ આપે છે.<ref>{{cite journal |author=Pai M, Zwerling A, Menzies D |title=Systematic Review: T-Cell-Based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |month=June |pmid=18593687}}</ref>એવો પણ પુરાવો છે કે ટીસ્પોટ ''ટીબી'' આઇજીઆરએ (T-SPOT TB IGRA)ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ સંવેદનશીલ છે.<ref>{{cite journal |author=Lalvani A, Richeldi L, Kunst H |title=Interferon gamma assays for tuberculosis |journal=Lancet Infect Dis |volume=5 |issue=6 |pages=322–4; author reply 325–7 |year=2005 |month=June |pmid=15919613 |doi=10.1016/S1473-3099(05)70118-3}}</ref> ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે [[પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન]] એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.<ref name="pmid11831744">{{cite journal |author=Reddy JR, Kwang J, Lechtenberg KF, Khan NC, Prasad RB, Chengappa MM |title=An immunochromatographic serological assay for the diagnosis of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=Comp. Immunol. Microbiol. Infect. Dis. |volume=25 |issue=1 |pages=21–7 |year=2002 |month=January |pmid=11831744 |doi= 10.1016/S0147-9571(01)00016-9|url=https://archive.org/details/sim_comparative-immunology-microbiology-and-infectious_2002-01_25_1/page/21}}</ref> == અવરોધકતા == ક્ષયરોગની અટકાયત અને અંકુશ બે સમાંતર અભિગમ અપનાવે છે. પ્રથમ અભિગમમાં, ક્ષય રોગના દર્દી અને તેના સંપર્કમાં આવતા લોકોને ઓળખવામાં આવે છે અને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે. ચેપની ઓળખમાં ઘણીવાર ક્ષય રોગ માટે વધુ જોખમ ધરાવતા સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બીજા અભિગમમાં ટીબી સામે રક્ષણ આપવા માટે બાળકોનું [[રસીકરણ]] કરવામાં આવે છે. પુખ્ત લોકોને વિશ્વાસપાત્ર રક્ષણ આપી શકે તેવી કોઇ [[રસી]] ઉપલબ્ધ નથી. જો કે ઉષ્મકટીબંધીય વિસ્તારો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાની અન્ય જાતનું સ્તર ઊંચું હોય છે ત્યાં [[નોનટ્યુબરક્યુલોસિસ માયકોબેક્ટેરિયા]] સાથેનો સંપર્ક ઘણીવાર ક્ષય રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref name="Fine_2001">{{cite journal |author=Fine P, Floyd S, Stanford J, Nkhosa P, Kasunga A, Chaguluka S, Warndorff D, Jenkins P, Yates M, Ponnighaus J |title=Environmental mycobacteria in northern Malawi: implications for the epidemiology of tuberculosis and leprosy |url=https://archive.org/details/sim_epidemiology-and-infection_2001-06_126_3/page/379 |journal=Epidemiol Infect |volume=126 |issue=3 |pages=379–87 |year=2001 | pmid = 11467795 | doi = 10.1017/S0950268801005532}}</ref> [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]એ ક્ષય રોગને 1993માં વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી તરીકે જાહેર કર્યો હતો અને સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ નામની સંસ્થાએ [[ગ્લોબલ પ્લાન ટુ સ્ટોપ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] નામનો કાર્યક્રમ વિકસાવ્યો હતો જેણે 2006થી 2015ની વચ્ચે 1.4 કરોડ લોકોને ક્ષય રોગથી બચાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [http://www.stoptb.org/globalplan/ ક્ષય રોગ ભાગીદારી રોકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231124211/http://www.stoptb.org/globalplan/ |date=2006-12-31 }} 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' એક માત્ર માનવીમાં જ જોવા મળતા હોવાથી તેનો નાશ શક્ય છે. આ ઉદેશને અસરકારક રસી દ્વારા મદદ મળશે.<ref>{{cite journal |author=Martin C |title=Tuberculosis vaccines: past, present and future |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=186–91 |year=2006 |month=May |pmid=16582673 |doi=10.1097/01.mcp.0000219267.27439.1b}}</ref> === રસીઓ === ઘણા દેશો તેમના ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે [[બેસિલસ કોલમેટ ગ્યુરિન]] (બીસીજી) રસીનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને બાળકોમાં વિશેષ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના જણાવ્યા મુજબ, આ દુનિયાભરમાં મોટે ભાગે વપરાત રસી છે 1993માં 172 દેશોના 85 ટકા શિશુઓને બીસીજીની રસી અપાઇ હતી.<ref name="BCG-use">[http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20(N%C2%B032).pdf ટ્યુબરક્યુલોસિસની અટકાયત માટે બીસીજી ફેરરસીકરણ પર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325104940/http://whqlibdoc.who.int/wer/WHO_WER_1995/WER1995_70_229-236%20%28N%C2%B032%29.pdf |date=2009-03-25 }}. જીનિવા: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા; 1995.</ref> આ ક્ષય રોગ માટેની સૌપ્રથમ રસી હતી અને તે 1905 અને 1921ની વચ્ચે ફ્રાન્સમાં [[પેશ્ચર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ખાતે વિકસાવાઇ હતી.<ref name="Bonah">{{cite journal |author=Bonah C |title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557 |doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003 }}</ref> જો કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સુધી બીસીજીનું મોટા પાયે રસીકરણ શરૂ કરાયું ન હતું.<ref name="Comstock">{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1994-09_19_3/page/528 |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994 |pmid=7811874 }}</ref> બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો (દાખલા તરીકે [[મેનિન્જાઇટિસ]])ને અટકાવવામાં બીસીજીની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા 80 ટકાથી વધુ છે. યુવકો અને પુખ્ત લોકામાં પલ્મોનરી ટીબી અટકાવવાની તેની રક્ષણાત્મક કાર્યક્ષમતા બદલાતી રહે છે. તે 0થી 80 ટકાની રેન્જમાં છે. ક્ષય રોગનો સૌથી વધુ વ્યાપ ધરાવતા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વર્ષથી નીચેની ઉંમરના દરેક બાળકને બીસીજીની રસી આપવામાં આવે છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070630073246/http://www.who.int/immunization_monitoring/data/south_africa.pdf WHO/UNICEF Review of National Immunization Coverage 1980–2005: South Africa] (PDF). વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા(ઓગસ્ટ 2006). 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> જો કે જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયાનો [[વ્યાપ]] ઓછો છે ત્યાં બીસીજી ઓછી અસરકારક છે માટે આ દેશોમાં સમગ્ર વસતીને બીસીજીની રસી અપાતી નથી. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ચોક્કસ માપદંડ સંતોષતા હોય તેમના સિવાયના લોકો માટે બીસીજીની રસીની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.<ref name="CDCcourse"/> * નકારાત્મક ત્વચા પરિણામ સાથેના બાળકો કે જેઓ ઇલાજ નહીં કરાયેલા અથવા બિનઅસરકારક સારવાર લીધેલા દર્દીના સતત સપર્કમાં આવેલા હોય અથવા તેઓ [[મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]]ના સતત સંપર્કમાં આવવાના હોય. * વ્યક્તિગત વાતાવરણને આધારે આરોગ્યસંભાળ કાર્યકર ધ્યાનમાં લેવામાં આવતા હતા જેમાં એમડીઆર-ટીબી દર્દીઓની ઊંચી ટકાવારી જોવા મળતી હોય, એમડીઆર-ટીબીના ટ્રાન્સમિશનની શક્યતા, અને ક્ષય રોગ અંકુશની તકેદારીઓ લેવાઇ છે પરંતુ સફળ રહી ન હતી. બીસીજી પેડિયાટ્રીક ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે પરંતુ પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબી સામે તે અવિશ્વસનીય જોવા મળી છે. દુનિયાભરના રોગોમાં પુખ્ત પલ્મોનરી ટીબીનું ભારણ સૌથી વધુ છે. દુનિયામાં અત્યારે ટીબીના ઇતિહાસમાં અગાઉ ક્યારેય ન નોંધાયા હોય તેટલા કેસ છે અને મોટા ભાગના લોકો તમામ વયજૂથના લોકો અને એચઆઇવીના દર્દી સહિત તમામ લોકોમાં રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇન સહિત ટીબીના તમામ સ્વરૂપને અટકાવી શકે તેવી નવી, વધુ અસરકારક રસી શોધવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત સાથે સહમત છે.<ref>સેડઓફ, જેરી. ટ્યુબરક્યુલોસિસ રસી વ્યૂહરચનાના અગાળના તબક્કા નેચર રિવ્યૂઝ માઇક્રોબાયોલોજી. ભાગ 4. જૂન 2006</ref> ક્ષય રોગના ચેપને અટકાવાવ માટે કેટલીક નવી રસીઓ વિકસાવાઇ છે. પ્રથમ [[રિકોમ્બિનન્ટ]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ [[રસી]] આરબીસીજી30 (rBCG30) 2004માં અમેરિકામાં [[ક્લિનિકલ ટ્રાયલ]] તબક્કે પ્રવેશી હતી. તેને [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ]] દ્વારા પ્રયોજિત કરાઇ છે.<ref>{{cite press release |title=First U.S. Tuberculosis Vaccine Trial in 60 Years Begins |publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] |date=26 January 2004 |url=http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm |access-date=27 September 2009 |archivedate=24 સપ્ટેમ્બર 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090924074417/http://www.nih.gov/news/pr/jan2004/niaid-26.htm }}</ref> 2005ના એક અભ્યાસે દશાવ્યું હતું કે, ઉંદરોમાં પરંપરાગત [[કેમોથેરાપી]] સાથે આપવામાં આવેલી [[ડીએનએ ટીબી રસી]] બેક્ટેરિયા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે તેમજ ફરીથી ચેપ લાગવાની શક્યતા સામે રક્ષણ આપે છે. માનવી માટે આ રસી ઉપલબ્ધ થવા માટે હજુ ચારથી પાંચ વર્ષનો સમય લાગશે. [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી]]ના એક જૂથની આગેવાનીવાળી ક્ષય રોગ માટે ઘણી અસરકારક રસી [[MVA85A]] દક્ષિણ આફ્રિકામાં અત્યારે [[બીજા તબક્કાના ટ્રાયલ]]માં છે અને તે જિનેટિકલી મોડીફાઇડ [[વેક્સિનિયા]] વાયરસ આધારિત છે. નવીન રસી વિકસાવવા માટે અન્ય ઘણી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે જેમાં હાયબ્રિડ-1 (Hybrid-1), હાયવેક4 (HyVac4) અથવા એમ72 જેવી [[સ્યુબ્યુનિટ રસી]] (બે રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીનના ફ્યુઝન પરમાણુને [[એડજ્યુવાન્ટ]]માં છોડવામાં આવે છે.) અને એડી35 જેવી [[રિકોમ્બિનન્ટ]] એડિનોવાયરસિસનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Vaccine Research - Tuberculosis|publisher=[[Statens Serum Institut]]|url=http://www.ssi.dk/sw13853.asp|access-date=1 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=Statens Serum Institut (SSI), Intercell (ICLL), and Aeras Global Tuberculosis Vaccine Foundation (Aeras) announce the initiation of a clinical trial for a novel vaccine candidate|date=4 December 2007|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|access-date=1 March 2009|archive-date=9 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809123604/http://www.aeras.org/newscenter/news-detail.php?id=705|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vaccine Discovery — Overview|publisher=[[Aeras Global TB Vaccine Foundation|Aeras]]|url=http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|access-date=1 March 2009|archive-date=21 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521214609/http://www.aeras.org/our-approach/vaccine-development.php?discovery-overview|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Tuberculosis Vaccine|publisher=[[Crucell]]|url=http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|access-date=1 March 2009|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202153627/http://www.crucell.com/R_and_D-Clinical_Development-Tuberculosis_Vaccine|url-status=dead}}</ref> આમાંની કેટલીક રસી સોંય વગર આપી શકાય છે જેને કારણે જ્યાં એચઆઇવી ઘણો સામાન્ય છે ત્યાં રસી માટે પ્રથમ પસંદગી કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal|author=Dietrich J, Andersen C, Rappuoli R, Doherty TM, Jensen CG, Andersen P|title=Mucosal Administration of Ag85B-ESAT-6 Protects against Infection with ''Mycobacterium tuberculosis'' and Boosts Prior Bacillus Calmette-Guérin Immunity|journal=[[Journal of Immunology]]|year=2006|volume=177|pages=6353–6360|url=http://www.jimmunol.org/cgi/reprint/177/9/6353.pdf|format=[[Portable Document Format|PDF]]|access-date=1 March 2009}}</ref> આ તમામ રસીઓ માનવીમાં સફળ રીતે પરિક્ષણ કરાઇ છે અને ટીબી એન્ડિક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યારે વધારાના પરિક્ષણ હેઠળ છે. વધુ સંશોધન કરવા માટે સંશોધકો અને નીતી ઘડવૈયાઓ રસી વિકસાવવાના નવા આર્થિક મોડલને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યાં છે જેમાં ઇનામો, કર રાહત અને [[એડવાન્સ માર્કેટ ખાતરીઓ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>વેબર, ડેવિડ અને ક્રેમર, માઇકલ. [http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf ઉપેક્ષિત ચેપી બિમારીઓ માટે ઔદ્યોગિક સંશોધનને ઉત્તેજનઃ આર્થિક દ્રષ્ટિએ(PDF).] ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનું બુલેટિન'' 79(8), 2001, pp. 693–801.</ref><ref>બાર્ડર, ઓવેન, ક્રેમર, માઇકલ, વિલિયમ્સ, હીદી. [http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 "વિકસિત બજારની ખાતરીઓઃ ઉપેક્ષિત બિમારીઓ માટેની રસીમાં રોકાણને ઉત્તેજન આપવાની નીતિ,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1 |date=2006-11-05 }} ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ્સ વોઇસ'' , ભાગ 3 (2006) અંક 3.</ref> ક્ષય રોગની નવી રસી વિકસાવવાની ઝુંબેશને [[ધ બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]] જોરદાર સમર્થન આપી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તેણે છ વિવિધ રસીઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે [[એરાસ ગ્લોબલ ટીબી વેક્સિન ફાઉન્ડેશન]]ને ૨૦ કરોડ ડોલરની ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |title=એરાસને ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી નવી ગ્રાન્ટ મળી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227023805/http://www.aeras.org/news/Gatesgrant2007.html |url-status=dead }}</ref> == સ્ક્રિનિંગ == [[ચિત્ર:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|મેનટોક્સ ટ્યુબરસ્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] [[મેન્ટોક્સ ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ]] ઊંચું જોખમ ધરાવતા લોકોની નિયમિત તપાસ માટે કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00038873.htm |title=Screening for Tuberculosis and Tuberculosis Infection in High-Risk Populations Recommendations of the Advisory Council for the Elimination of Tuberculosis |work=CDC |access-date=15 June 2009}}</ref> [[ઇન્ટરફેરનો-વાય રિલીઝ એસે]] એ કેટલીક ચેપી બિમારીઓના નિદાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું લોહીનું પરિક્ષણ છે. ક્ષય રોગના નિદાન માટે અત્યારે બે ઇન્ટરફેરોન-વાય રિલીઝ એસે ઉપલબ્ધ છેઃ * [[ક્વાન્ટીફેરોન-ટીબી ગોલ્ડ]] (જેને અમેરિકા, યુરોપ અને જાપાનમાં પરવાનો મળેલો છે); અને * [[ટી-સ્પોટ.ટીબી]], [[એલિસ્પોટ]]નું એક સ્વરૂપે (જેને યુરોપમાં પરવાનો મળેલો છે). [[ચેસ્ટ ફોટોફ્લોરોગ્રાફી]]નો ક્ષય રોગના મોટા પાયે સ્ક્રિનીંગ માટે ઉપયોગ થાય છે. == સારવાર == ક્ષય રોગની સારવારમાં બેક્ટેરિયાનો નાશ કરવા માટે [[એન્ટિબાયોટિક્સ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માયકોબેક્ટેરિયલ કોશિકા થરનું અસામાન્ય માળખા અને રસાયણિક બંધારણને કારણે અસરકારક ક્ષય રોગની સારવાર મુશ્કેલ છે કારણકે આવી કોશિકા દિવલા ઘણા એન્ટિબાયોટિક્સને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે અને દવાઓના પ્રવેશમાં અવરોધ ઉભો કરે છે.<ref name="Acharya" et="" al="">{{cite journal |author=Acharya NPV(PV Acharya's Phd thesis at Universite de Paris, Sorbonne) Senn M and Lederer E |title=Sur la presence et structure de mycolate d'arabinose dans les lipides lies de deux souches de Mycobacteries|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=264 |pages=2173-2176 |year=1967}}</ref><ref name="Migliore">{{cite journal |author=Migliore D, Acharya NPV and Jolles P |title=Characterization of large quantities of glutamic acid in the walls of human virulent strains of mycobacteria.|journal= Compte Rendu Acad Sci Hebd Acad Sci D. |volume=263 |issue=11 |pages=846–8 |year=1966 | pmid = 4958543}}</ref><ref name="Acharya">{{cite journal |author=Acharya, PV and Goldman DS |title=Chemical composition of the cell wall of the H37Ra strain of ''Mycobacterium tuberculosis''.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1970-06_102_3/page/733 |journal= J Bacteriol|volume=102 |issue=3 |pages=733–9 |year=1970 | pmid = 4988039 |pmc=247620}}</ref><ref>{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1995_64/page/29 |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |issue= |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484 |doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}</ref> ક્ષય રોગની સારવારમાં વ્યાપકપણે વપરાતા બે એન્ટિબાયોટિક્સમાં [[રિફામ્પિસિન]] અને[[આઇસોનિયાઝિડ]]નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અન્ય બેક્ટેરિયલ ચેપના ઉપચાર માટે એન્ટિબાયોટિકનો ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે ક્ષય રોગની સારવામાં શરીરમાંથી માયકોબેક્ટેરિયાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાની (લગભગ 6થી ૨૪ મહિનાની) સારવાર આપવી પડે છે.<ref name="CDCcourse"/> સુપ્ત ટીબીની સારવારમાં સામાન્ય રીતે એક જ એન્ટિબાયોટિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે સક્રિય ક્ષય રોગની શ્રેષ્ઠ સારવારમાં બેક્ટેરિયામાં [[એન્ટિબાયોટિક સામે પ્રતિકારક શક્તિ]] વિકસાવવાનું જોખમ ઘટાડવા કેટલાક એન્ટિબાયોટિક્સના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="OBrien">{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2 |pages=104–12 |year=1994 | pmid = 7973169}}</ref> સુપ્ત ચેપ ધરાવતા લોકોને જીવનના પાછળના તબક્કે સક્રિય ક્ષય રોગ ના થાય તે માટે સારવાર આપવામાં આવે છે. દવા પ્રતિકારક ટ્યુબરક્યુલોસિસ સામાન્ય ક્ષય રોગની જેમ જ ફેલાય છે. જે લોકોને ક્ષય રોગના રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટ્રેઇનથી ચેપ લાગ્યો છે તેમનામાં પ્રાથમિક પ્રતિકારક વિકસે છે. સંપૂર્ણપણે શંકાસ્પદ ક્ષય રોગ દર્દી ક્ષય રોગની થેરાપી દરમિયાન બીજા સ્તરની પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે (જેમાં તે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે).દર્દીએ યોગ્ય સારવાર લીધી ના હોય, દવાઓને યોગ્ય રીતે લીધી ના હોય અથવા હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓ લીધી હોય તો આમ થાય છે.<ref name="OBrien"/> ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા છે કારણકે તેની સારવાર માટે લાંબો સમય જોઇએ છે અને તેની દવાઓ ઘણી મોંઘી હોય છે. [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] (MDR-TB)માં બેક્ટેરિયા સૌથી અસરકારક પ્રથમ હરોળના બે એન્ટિબાયોટિક [[રિફામ્પિસિન]] અને [[આઇસોનિયાઝિડ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ હાંસલ કરી લે છે. [[એક્સટેન્સિવ ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી]] (XDR-TB) પણ બીજી હરોળની ત્રણથી છ વર્ગની દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે.<ref name="MMWR2006"/> ક્ષય રોગની સારવાર માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા ભલામણ કરાતા [[ડોટ્સ]] (ડાયરેક્ટ ઓબ્ઝર્વ્ડ ટ્રીટમેન્ટ શોર્ટ-કોર્સ) ભારતના ચેન્નાઇ સ્થિત ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા 1970માં હાથ ધરાયેલા તબીબી પરિક્ષણને આધારિત છે. ક્ષય રોગનો દર્દી ક્યા દેશમાં રહે છે તેના આધારે તેની સારવાર પદ્ધતિ નક્કી થાય છે. કારણકે મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રથમ હરોળની તમામ દવાઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે આવી સ્થિતિમાં દર્દીને સાજો કરવા માટે વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિ કે જેને ઘણીવાર સેકન્ડ-લાઇન એન્ટિટ્યુબરક્યુલોસિસ મેડિકેશન કહેવાય છે તેનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી બને છે. જો કે આવી ઉપચાર પદ્ધતિનો ખર્ચ ઘણો ઊંચો છે, આમ વિકાસશીલ દેશોમાં ગરીબ લોકો આવી સારવારનો નહીવત અથવા મર્યાદિત ઉપયોગ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Farmer P |title=The major infectious diseases in the world--to treat or not to treat? |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2001-07-19_345_3/page/208 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=345 |issue=3 |pages=208–10 |year=2001 |month=July |pmid=11463018}}</ref> == આવર્તન == ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇની ડીએનએ ફિન્ગરપ્રિન્ટનો ઉપયોગ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ સૂચવે છે કે રિકરન્ટ ટીબીમાં ફરીથી ચેપ લાગવાની પ્રક્રિયા અગાઉ વિચારવામાં આવી હતી તેના કરતા ઘણી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં યોગદાન આપે છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |last1=Lambert |first1=M |last2=Hasker |last3=Deun |last4=Roberfroid |last5=Boelaert |last6=Vanderstuyft |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=3 |pages=282 |pmid=12726976 |author2=Hasker |author3=Van Deun |author4=Roberfroid |author5=Boelaert |author6=Van Der Stuyft |issue=5}}</ref> 12થી 77 ટકા કેસો ફેરચેપને કારણે થયેલા હોય છે.<ref>{{cite journal |pmid=15831840 |year=2005 |last1=Verver |first1=S |last2=Warren |last3=Beyers |last4=Richardson |last5=Van Der Spuy |last6=Borgdorff |last7=Enarson |last8=Behr |last9=Van Helden |title=Rate of reinfection tuberculosis after successful treatment is higher than rate of new tuberculosis. |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-06-15_171_12/page/1430 |volume=171 |issue=12 |pages=1430–5 |doi=10.1164/rccm.200409-1200OC |journal=American journal of respiratory and critical care medicine |author2=Warren |author3=Beyers |author4=Richardson |author5=Van Der Spuy |author6=Borgdorff |author7=Enarson |author8=Behr |author9=Van Helden}} વધુ જુઓ * {{cite journal |pmid=8098637 |year=1993 |last1=Das |first1=S |last2=Chan |last3=Allen |last4=Mitchison |last5=Lowrie |title=Application of DNA fingerprinting with IS986 to sequential mycobacterial isolates obtained from pulmonary tuberculosis patients in Hong Kong before, during and after short-course chemotherapy. |volume=74 |issue=1 |pages=47–51 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Chan |author3=Allen |author4=Mitchison |author5=Lowrie}} * {{cite journal |pmid=8593378 |year=1995 |last1=Das |first1=S |last2=Paramasivan |last3=Lowrie |last4=Prabhakar |last5=Narayanan |title=IS6110 restriction fragment length polymorphism typing of clinical isolates of ''Mycobacterium tuberculosis'' from patients with pulmonary tuberculosis in Madras, south India. |volume=76 |issue=6 |pages=550–4 |journal=Tubercle and lung disease : the official journal of the International Union against Tuberculosis and Lung Disease |author2=Paramasivan |author3=Lowrie |author4=Prabhakar |author5=Narayanan}} * {{cite journal |pmid=12196086 |year=2002 |last1=García De Viedma |first1=D |last2=Marín |last3=Hernangómez |last4=Díaz |last5=Ruiz Serrano |last6=Alcalá |last7=Bouza |title=Tuberculosis recurrences: reinfection plays a role in a population whose clinical/epidemiological characteristics do not favor reinfection. |volume=162 |issue=16 |pages=1873–9 |journal=Archives of internal medicine |doi=10.1001/archinte.162.16.1873 |author2=Marín |author3=Hernangómez |author4=Díaz |author5=Ruiz Serrano |author6=Alcalá |author7=Bouza}} * {{cite journal |pmid=10519895 |year=1999 |last1=Van Rie |first1=A |last2=Warren |last3=Richardson |last4=Victor |last5=Gie |last6=Enarson |last7=Beyers |last8=Van Helden |title=Exogenous reinfection as a cause of recurrent tuberculosis after curative treatment. |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-10-14_341_16/page/1174 |volume=341 |issue=16 |pages=1174–9 |journal=The New England journal of medicine |doi=10.1056/NEJM199910143411602 |author2=Warren |author3=Richardson |author4=Victor |author5=Gie |author6=Enarson |author7=Beyers |author8=Van Helden}} * {{cite web|url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no11/pdfs/05-1207.pdf|title=Recurrent Tuberculosis and Exogenous Reinfection, Shanghai, China|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 October 2009}} </ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == ટીબીના ચેપથી ક્ષય રોગની બિમારીમાં વિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ટીબી બેસિલી પ્રતિકારક વ્યવસ્થાની સંરક્ષણ શક્તિને ખતમ કરી નાંખે અને પોતાની સંખ્યા વધારવાનું શરૂ કરી દે છે. પ્રાથમિક ક્ષય રોગના 1-5 ટકા કેસ હોય છે અને તે ચેપ લાગ્યાના તુરંત બાદ થાય છે.<ref name="Robbins"/> જો કે મોટા ભાગના કેસોમાં [[સુપ્ત ચેપ]] લાગે છે જે કોઇ ચોક્કસ લક્ષણો ધરાવતો નથી.<ref name="Robbins"/> આ સુપ્ત બેસિલી ઘણા વર્ષોના ચેપ બાદ આવા સુપ્ત કેસોના 2-23 ટકા કેસોમાં ક્ષય રોગ પેદા કરી શકે છે.<ref name="Parrish_1998">{{cite journal |author=Parrish N, Dick J, Bishai W |title=Mechanisms of latency in ''Mycobacterium tuberculosis'' |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_1998-03_6_3/page/107 |journal=Trends Microbiol |volume=6 |issue=3 |pages=107–12 |year=1998 | pmid = 9582936 | doi = 10.1016/S0966-842X(98)01216-5}}</ref> [[એચઆઇવી]]ના ચેપની જેમ ક્ષય રોગમાં પણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઘટવાની સાથે ચેપ ફરીથી સક્રિય થવાનું જોખમ વધે છે. ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અને એચઆઇવી બંનેનો ચેપ ધરાવતા દર્દીમાં ફેર સક્રિયનું જોખમ દર વર્ષે 10 ટકા વધે છે.<ref name="Robbins"/><ref name="TDRreport"/> == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Tuberculosis world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|ટ્યુબરક્યુલોસિસ માટે પ્રત્યેક 100,000 રહેવાસી દીઠ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર.[186][187][188][189][190][191][192][193][194][195][196][197][198]]] [[ચિત્ર:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=World map with sub-Saharan Africa in various shades of yellow, marking prevalences above 300 per 100,000, and with the U.S., Canada, Australia, and northern Europe in shades of deep blue, marking prevalences around 10 per 100,000. Asia is yellow but not quite so bright, marking prevalences around 200 per 100,000 range. South America is a darker yellow.|2007માં સબ-સહારન આફ્રિકામાં પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિ દીઠ ક્ષયો રોગનો વ્યાપ સૌથી વધુ હતો અને એશિયાની પ્રમાણમાં પણ પ્રમાણમાં ઊંચો હતો.<ref name=WHO2009-Burden>[199]</ref>]] [[ચિત્ર:TB incidence.png|thumb|ક્ષય રોગના નવા નોંધાયેલા કેસોની વાર્ષિક સંખ્યા.વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના આંકડા.<ref>વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) WHO અહેવાલ 2008: વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ અંકુશ 13 એપ્રિલ 2009ના રોજ સુધારો.</ref>]] દુનિયાની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસતીને ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' નો ચેપ છે અને પ્રત્યેક સેકન્ડે એક નવી વ્યક્તિને ચેપ લાઘી રહ્યો છે.<ref name="WHO2004data">{{cite web |publisher=World Health Organization |url=http://who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |title=Tuberculosis |year=2007 |access-date=12 November 2009 |archive-date=11 નવેમ્બર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111125916/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html |url-status=dead }} ફેક્ટ શીટ N^o 104.</ref> જો કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ના તમામ ચેપ ક્ષય રોગમાં નથી ફેરવાતા અને કેટલાક ચેપ એસિમ્પટમેટિક હોય છે.<ref name="CDC">[[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ]]. [http://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm ફેક્ટ શીટ: અમેરિકામાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ] 17 માર્ચ 2005, 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો</ref> 2007માં અંદાજે 1.37 કરોડ લોકોને સક્રિય ક્ષય રોગ હતો જેમાં 93 લાખ નવા કેસ અને 18 લાખ મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે. વાષિક [[ચેપ]] દર આફ્રિકામાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 363 અને [[અમેરિકા]]માં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 32નો રહ્યો હતો.<ref name="WHO2009-Epidemiology">{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978 92 4 156380 2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસ પ્રજનન કરી શકે તેવી ઊંમરવાળી મહિલાઓનો સૌથી મોટો ચેપી હત્યારો છે અને [[એચઆઇવી]] અને [[એઇડ્ઝ]]ના દર્દીઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે.<ref>ક્ષય રોગ ભાગીદારી અટકાવો. [http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=95088 લંડન ટ્યુબરક્યુલોસિસ દર અત્યારે ત્રીજા વિશ્વના પ્રમાણ જેટલો.] ''પીઆર ન્યૂઝવાયર યુરોપ લિમિટેડ'' 4 ડિસેમ્બર 2002. 3 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> એચઆઇવી ચેપમાં વધારો અને ક્ષય રોગ અંકુશ કાર્યક્રમોની ઉપેક્ષાથી ક્ષય રોગ ફરી સક્રિય થયો છે.<ref>{{cite journal |author=Iademarco MF, Castro KG |title=Epidemiology of tuberculosis |journal=Seminars in respiratory infections |volume=18 |issue=4 |pages=225–40 |year=2003 |pmid=14679472 |doi=10.1017/S0950268801005532}}</ref> [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનનો ઉદભ પણ નવા રોગચાળામાં યોગદાન આપી રહ્યો છે. 2000થી 2004 દરમિયાન ટીબીના 20 ટકા કેસ પ્રમાણભૂત સારવાર સામે અને 2 ટકા કેસ [[બીજી હરોળની દવાઓ]] સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી ચૂક્યા હતા.<ref name="MMWR2006">{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm | pmid = 16557213 |author1=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> ક્ષય રોગના નવા કેસ ઉભા થવાનો દર અલગ અલગ છે. આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થામાં તફાવતને કારણે બે પડોશી દેશોમાં પણ આ દર અલગ હોઇ શકે છે.<ref name="Sobero_2006">{{cite journal |author=Sobero R, Peabody J |title=Tuberculosis control in Bolivia, Chile, Colombia and Peru: why does incidence vary so much between neighbors? |journal=Int J Tuberc Lung Dis |volume=10 |issue=11 |pages=1292–5 |year=2006 | pmid = 17131791}}</ref> 2007માં [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]માં સૌથી ઉંચો અંદાજિત [[ચેપ દર]] હતો. ત્યાં પ્રત્યેક 1,00,000 વ્યક્તિએ 1,200 લોકોને ચેપ હતો. ભારતમાં કુલ સૌથી વધુ નવા કેસ નોંધાયા હતા. ભારતમાં અંદાજે 20 લાખ નવા કેસ નોંધાયા હતા.<ref name="WHO2009-Epidemiology"/> ફિલિપાઇન્સ ક્ષય રોગના કેસની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં ચોથા ક્રમે અને તે દક્ષિણ એશિયામાં વ્યક્તિ દીઠ કેસની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે. ફિલિપાઇન્સના બે તૃત્યાંશ ભાગના લોકોને ક્ષય રોગ છે અને દર વર્ષે વધુ 50 લાખ લોકોને ચેપ લાગે છે. વિકસિત રાષ્ટ્રોમાં ક્ષય રોગ ઓછો દેખાય છે અને તે મોટે ભાગે શહેરી રોગ છે. 2007માં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રત્યેક એક લાખ વ્યક્તિએ 15ની હતી અને [[પશ્ચિમ યુરોપ]]માં સૌથી વધુ ચેપ દર પોર્ટુગલ અને સ્પેનમાં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 30નો હતો. [[ચીન]]માં આ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 98 અને [[બ્રાઝિલ]]માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 48 હતો. અમેરિકામાં 2007માં ક્ષય રોગના કેસનો કુલ દર પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 4નો હતો.<ref name="WHO2009-Burden"/> કેનેડામાં અમૂક ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ક્ષય રોગ હજુ પણ હંમેશા મળી આવતો રોગ (endemic) છે.<ref>{{cite journal |url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |title=Rural outbreaks of ''Mycobacterium tuberculosis'' in a Canadian province |journal=Abstr Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother Intersci Conf Antimicrob Agents Chemother |year=1998 |month=September |volume=38 |pages=555 |id=abstract no. L-27 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118161808/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102188560.html |url-status=dead }}</ref> ટીબીનો ચેપ લાગવાનો દર ઊંમર સાથે બદલાય છે. આફ્રિકામાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે તરૂણ અને નાના પુખ્ત લોકોને જ અસર કરે છે.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20060716135331/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ રિપોર્ટ, 2006] - બિડાણ 1 ઊંચુ ભારણ ધરાવતા દેશોની માહિતી. (PDF) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> પરંતુ અમેરિકા જેવા દેશોમાં કે જ્યાં ક્ષય રોગના ચેપનો દર ઊંચીથી ઘટીને નીચો થયો છે ત્યાં ક્ષય રોગ મુખ્યત્વે ઘરડા લોકોમાં અથવા નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળતી બિમારી છે<ref name="Robbins"/><ref>[13] ^ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC). [http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm 2005 સર્વેલન્સ સ્લાઇડ સેટ.] (12 સપ્ટેમ્બર 2006) 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref>. ક્ષય રોગ ચેપ પ્રત્યે લોકોને વધુ શંકાસ્પદ બનાવે તેવા ઘણા જાણીતા પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે આમાંનું એક એચઆઇવી છે. [[એચઆઇવી]] સાથેનો ચેપ [[આફ્રિકાના પેટા સહારા]]ના દેશોમાં મોટી સમસ્યા છે કારણકે આ દેશોમાં એચઆઇવીના ચેપનો દર ઘણો ઊંચો છે.<ref name="WHOreport">[119] ^ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO). [http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html ગ્લોબલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ - સર્વેલન્સ, પ્લાનિંગ, ફાઇનાન્સિંગ WHO રિપોર્ટ 2006.] 13 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref><ref>{{cite journal |volume=358 |pages=1089–1092 |year=2008 |issue=11 |title=Tuberculosis in Africa—combating an HIV-driven crisis |author=Chaisson RE, Martinson NA |journal=N Engl J Med |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1089?query=TOC |doi=10.1056/NEJMp0800809 |pmid=18337598}}</ref> રોજની 20 [[સિગરેટ]] પિવાથી પણ ક્ષયો રોગના જોખમમાં બેથી ચાર ગણો વધારો થાય છે.<ref>{{cite journal |title=Smoking and tuberculosis: the epidemiological association and pathogenesis |author=Davies PDO, Yew WW, Ganguly D, ''et al.'' |year=2006 |volume=100 |pages=291–8 |journal=Trans R Soc Trop Med Hyg |pmid=16325875 | doi = 10.1016/j.trstmh.2005.06.034 |issue=4 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Jha P, Jacob B, Gajalakshmi V, ''et al.'' |title=A nationally representative case–control study of smoking and death in India |journal=N Engl J Med |volume=358 |pages=1137–1147 |year=2008 |issue=11 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/11/1137?query=TOC | doi = 10.1056/NEJMsa0707719 |pmid=18272886 |last12=Peto |first12=R |last13=Rgi-Cghr |first13=Investigators }}</ref> ડાયાબિટીસ પણ એક મહત્ત્વનું જોખમ પરીબળ છે જે વિકાસશીલ દેશોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે.<ref name="pmid17638190">{{cite journal |author=Restrepo BI |title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=45 |issue=4 |pages=436–8 |year=2007 |month=August |pmid=17638190 |doi=10.1086/519939 |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-08-15_45_4/page/436}}</ref> અન્ય રોગો કે જેનાથી ક્ષય રોગ થવાનું જોખમ વધે છે તેમાં [[હોડ્ગકિન લિમ્ફોમા]], [[એન્ડ-સ્ટેજ રેનલ ડિસીઝ]], લાંબા ગાળાની ફેફસાની બિમારી, [[કુપોષણ]], અને[[દારૂ પિવાની આદત]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Robbins"/> ખોરાકની આદતથી પણ જોખમ વધી શકે છે. દાખલા તરીકે ભારતીય ઉપખંડમાંથી લંડનમાં આવીને વસેલા શાકાહારી હિંદુ એશિયનમાં, દરરોજની એક માછલી ખાતા અને માસાહારી મુસ્લિમોની તુલનાએ 8.5 ગણુ જોખમ વધુ છે. આ માટેના તર્કને આંકડાકીય સમર્થન મળ્યું નથી<ref>{{cite journal |author=Davis L |title=Vegetarian diet and tuberculosis in immigrant Asians |journal=Thorax |volume=50 |issue=8 |pages=915–6 |year=1995 |month=August |pmid=7570453 |pmc=474924 |doi=10.1136/thx.50.8.915-c}}</ref> તેમ છતાં આ ઊંચું જોખમ [[માઇક્રોન્યુટ્રીયન્ટ]]ની ઉણપને કારણે હોઇ શકે છે જેમાં ખાસ કરીને લોહ તત્વ, વિટામીન B12 અથવા વિટામિન Dનો સમાવેશ થાય છે. વધુ અભ્યાસે વિટામિન-ડીની ઉણપ અને ચેપી ક્ષય રોગના વધતા જોખમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વધુ પુરાવા આપ્યાં હતા.<ref>{{cite journal |author=Ustianowski A, Shaffer R, Collin S, Wilkinson RJ, Davidson RN |title=Prevalence and associations of vitamin D deficiency in foreign-born persons with tuberculosis in London |journal=The Journal of infection |volume=50 |issue=5 |pages=432–7 |year=2005 |month=June |pmid=15907552 |doi=10.1016/j.jinf.2004.07.006}}</ref><ref>{{cite journal |author=Nnoaham KE, Clarke A |title=Low serum vitamin D levels and tuberculosis: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2008-02_37_1/page/113 |journal=International journal of epidemiology |volume=37 |issue=1 |pages=113–9 |year=2008 |month=February |pmid=18245055 |doi=10.1093/ije/dym247}}</ref> વિકાસશીલ વિશ્વના અમુક ભાગમાં જોવા મળતી ગંભીર [[કુપોષણ]]ની સમસ્યા તેની [[રોગ પ્રતિકારક વ્યવસ્થા]] પર નુક્શાનકારક અસરને કારણે સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિકસાવવાનું જોખમ વધારે છે.<ref>{{cite journal |author=Schaible UE, Kaufmann SH |title=Malnutrition and infection: complex mechanisms and global impacts |journal=PLoS medicine |volume=4 |issue=5 |pages=e115 |year=2007 |month=May |pmid=17472433 |pmc=1858706 |doi=10.1371/journal.pmed.0040115 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0040115 }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Lönnroth K, Raviglione M |title=Global epidemiology of tuberculosis: prospects for control |journal=Seminars in respiratory and critical care medicine |volume=29 |issue=5 |pages=481–91 |year=2008 |month=October |pmid=18810682 |doi=10.1055/s-0028-1085700}}</ref> ભીડભાડ અને નબળું પોષણ ક્ષય રોગ અને [[ગરીબી]] વચ્ચે જોવા મળેલા સંબંધને યોગદાન પુરુ પાડે છે.<ref>{{cite journal |author=Davies PD |title=The world-wide increase in tuberculosis: how demographic changes, HIV infection and increasing numbers in poverty are increasing tuberculosis |journal=Annals of medicine |volume=35 |issue=4 |pages=235–43 |year=2003 |pmid=12846265 |doi=10.1080/07853890310005713}}</ref><ref>{{cite journal |author=Spence DP, Hotchkiss J, Williams CS, Davies PD |title=Tuberculosis and poverty |journal=BMJ (Clinical research ed.) |volume=307 |issue=6907 |pages=759–61 |year=1993 |month=September |pmid=8219945 |pmc=1696420 |doi=10.1136/bmj.307.6907.759}}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of tuberculosis}} ક્ષય રોગ છેક [[પ્રાચિનકાળ]]થી માનવીમાં હાજર છે. ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની સૌપ્રથમ સ્પષ્ટ ઓળખ આજથી 18,000 વર્ષ પહેલાની જંગલી ભેંસના અવશેષોમાં થઇ હતી.<ref name="Rothschild_2001">{{cite journal |author=Rothschild B, Martin L, Lev G, Bercovier H, Bar-Gal G, Greenblatt C, Donoghue H, Spigelman M, Brittain D |title=''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2001-08-01_33_3/page/305 |journal=Clin Infect Dis |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 | pmid = 11438894 | doi = 10.1086/321886}}</ref> ક્ષય રોગ પ્રથમ પશુઓમાં ઉદભવ્યો અને બાદમાં માનવીમાં પ્રવેશ્યો હતો કે સમાન પૂર્વજો ધરાવતી વિવિધ જાતમાં ઉતર્યો હતો તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી.<ref name="Pearce-Duvet_2006">{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2006-08_81_3/page/369 |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006 | pmid = 16672105 |doi=10.1017/S1464793106007020}}</ref> જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ''એમ. બોવિસ'' થી જૂનો નથી જે પ્રમાણમાં તાજેતરમાં વિકસ્યો હોય તેમ જણાય છે. [[ચિત્ર:Mummy at British Museum.jpg|thumb|left|ઇજિપ્તના મમીની કરોડ રજ્જૂમાં ટ્યુબરક્યુલર ક્ષય જોવા મળ્યો હતો.તસવીર: બ્રિટીશ મ્યુઝિયમમાં ઇજિપ્તનું મમી]] ભૂમધ્ય સમુદ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારમાં આવેલા નિયોલિથિક સેટલમેન્ટમાંથી મળેલા હાડપિંજરના અવશેષો સૂચવે છે કે પ્રાગૈતિહાસિક ([[ઇ.સ. પૂર્વે]] 7,000 વર્ષ) માનવીમાં પણ ક્ષય રોગ હતો.<ref name="Hershkovitz_2008"> {{cite journal |author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, Besra GS, Lee OY-C, et al. |title= Detection and Molecular Characterization of 9000-Year-Old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a Neolithic Settlement in the Eastern Mediterranean. |journal= PLoS ONE |volume= 3 |issue= 10 |pages= e3426 |date= 15 October 2008 |doi= 10.1371/journal.pone.0003426 |pmid=18923677 |last1=Hershkovitz |first1=I |last2=Donoghue |first2=HD |last3=Minnikin |first3=DE |last4=Besra |first4=GS |last5=Lee |first5=OY |last6=Gernaey |first6=AM |last7=Galili |first7=E |last8=Eshed |first8=V |last9=Greenblatt |first9=CL |pmc=2565837}}</ref> ઇ.સ. 3,000-2,400 પૂર્વેના મળી આવેલા [[મમી]]માં કરોડ રજ્જૂમાં ક્ષય રોગની હાજરી જોવા મળી હતી.<ref name="Zink_2003">{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of ''Mycobacterium tuberculosis'' complex DNAs from Egyptian mummies by spoligotyping |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2003-01_41_1/page/359 |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 | pmid = 12517873 | doi = 10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}</ref> થિસિસ ક્ષય રોગ માટે ગ્રીક શબ્દ છે ઇ.સ. 460 વર્ષ પૂર્વે [[તબીબી સારવાર આપતા લોકો]] (હિપોક્રેટક્સ)એ થિસિસને તે સમયની સૌથી વ્યાપક બિમારી તરીકે ઓળખી હતી. આ બિમારીમાં કફમાં લોહી પડવું, તાવ આવવો વગેરે લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હતો જે હમેશા ઘાતક હતા.<ref>Hippocrates. [https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્ષય રોગના સૌથી જૂના પુરાવા [[પેરાકાસ]]-કેવર્ના સંસ્કૃતિ (ઇ.સ. 750 વર્ષ પૂર્વેથી ઇ.સ. 100 સુધી) સાથે સંકળાયેલા છે.<ref> [http://memorias.ioc.fiocruz.br/98sup/6psa.html "સાઉથ અમેરિકા: પ્રિહિસ્ટોરિક ફાઇન્ડિંગ્સ"]. ''Memorias do Instituto Oswaldo Cruz'' , ભાગ. 98 (Suppl.I) જાન્યુઆરી 2003. 8 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref><ref name="Konomi_2002"> {{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of mycobacterial DNA in Andean mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 | pmid = 12454182 | doi = 10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}</ref> === અન્ય નામો === ભૂતકાળમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસને '''વપરાશ''' (consumption) કહેવામાં આવતો હતો કારણકે તે [[કફમાં લોહી]], તાવ, [[ફિકાશ]] અને અશક્તિ મારફતે શરીરને અંદરથી કોરી ખાતો હોય તેમ લાગતું હતું. અન્ય નામમાં ''થિસિસ'' (વપરાશ માટે ગ્રીક શબ્દ) અને ''થિસિસ પલ્મોનાલિસ'' , [[સ્ક્રોફ્યુલા]] (પુખ્તમાં) જે લસિકા તંત્રને અસરક કરે છે અને ગળાની ગ્રંથીઓ પર સોજો આવે છે ટેબસ મેસનટેરિકા પેટનો ટીબી અને ''[[લ્યુપસ વલ્ગરિસ]]'' , ચામડીનો ટીબી, અશક્તિ આવવી, શ્વેત પ્લેગ કારણકે પીડિત ફિક્કો પડી જાય છે. કિંગ્સ એવિલ કારણકે એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાજાનો સ્પર્ષ સ્ક્રોફ્યુલાનું રૂઝ લાવશે અને [[પોટ્સ બિમારી]] અથવા કરોડ રજ્જુ અથવા સાંધાના ગિબ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Britannica1911">[http://www.1911encyclopedia.org/Tuberculosis ટ્યુબરક્યુલોસિસ] ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટનિકા,'' 11મી આવૃત્તિ</ref> <ref>[http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm "રુડીસ લિસ્ટ ઓપ આર્કેઇક મેડિકલ ટર્મ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |date=2007-07-09 }}, '' પ્રાચીન તબીબી શબ્દો, બિમારીઓ અને મૃત્યુના કારણોનો અંગ્રેજી શબ્દકોશ'' , 9 ઓક્ટોબ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[ચિત્ર:RobertKoch.jpg|left|thumb|ડો. રોબર્ટ કોચે ટ્યુબરક્યુલોસિસ બેસિલસની શોધ કરી.]] ''[[મિલિયરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]'' - કે જે અત્યારે ડિસસેમિનેટેડ ટીબી તરીકે ઓળખાય છે તે ત્યારે થાય છે કે જ્યારે ચેપ રૂધિરાભિષણ તંત્રમાં ઘુસે છે જેને પગલે છાતીમાં બાજરી જેવી ટીબી બેસિલીની ગાંઠો થાય છે.<ref name="Britannica1911"/><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000624.htm ડિસસેમિનેટેડ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] એનઆઇએચ મેડિકલ એનસાયક્લોપેડિયા. 9 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ક્ષય રોગને વૈજ્ઞાનિક [[રોબર્ટ કોચ]] પાછળ કોચની બિમારી પણ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Bhansali SK |title=Abdominal tuberculosis. Experiences with 300 cases |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_1977-04_67_4/page/324 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=67 |issue=4 |pages=324–37 |year=1977 |month=April |pmid=879148}}</ref> === ફોકલોર === [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] પહેલા ક્ષય રોગને ઘણીવાર [[વેમ્પાયરવાદ]] તરીકે ગણવામાં આવતો હતો. પરિવારના એક સભ્યનું ક્ષય રોગને કારણે મૃત્યુ થાય એટલે અન્ય ચેપી સભ્યોનું આરોગ્ય પણ ધીમે ધીમે બગડવા માંડે છે. લોકો માનતા હતા કે મૂળ પીડિત પરિવારના અન્ય સભ્યોમાંથી જીવન ખેચે છે એટલે આમ થાય છે. વધુમાં ક્ષય રોગના દદીર્ના લક્ષણો લોકો જેને વેમ્પાયર માનતા હતા તેને મળતા આવતા હતા. ક્ષય રોગના દર્દીઓ જે લક્ષણો ધરાવે છે તેમાં લાલ, સૂજી ગયેલી આંખો(જે તેજસ્વી પ્રકાશ સામે સંવેદનશીલ પણ પેદા કરે છે), ફિક્કી પડી ગયેલી ચામડી, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર, નબળું હૃદય અને ગળફામાં લોહી પડવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે એવો વિચાર સૂચવતા હતા કે ચેપી દર્દીને ગુમાવેલું લોહી પાછુ મેળવવાનો એકમાત્ર રસ્તો લોહી ચુસવાનો છે.<ref name="Sledzik_1994">{{cite journal |author=Sledzik P, Bellantoni N |title=Brief communication: bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=Am J Phys Anthropol |volume=94 |issue=2 |pages=269–74 |year=1994 |url=http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |pmid=8085617 |doi=10.1002/ajpa.1330940210 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070109092915/http://users.net1plus.com/vyrdolak/tableone.htm |url-status=dead }}</ref> અન્ય લોક માન્યતા કહે છે કે ચેપી દર્દીને [[સમલેંગિક]] રાત્રી ઉજવણીમાં ભાગ લેવા ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પીડિત આરામ ન મળવાને કારણે ફિક્કો પડી જતો હતો. સમલેંગિક અને મૃતક વચ્ચે મજબૂત સંબંધ જોવા મળતો હોય તે સમયે આ માન્યતા સૌથી પ્રબળ બનતી હતી.<ref name="Briggs">[[કેથરાઇન બ્રિન્ગ્સ]], "કન્ઝમ્પ્શન" ,''એન સાયક્લોપેડીયા ઓફ ફેરીઝ'' , [[પેન્થિઓન બૂક્સ]], 1976, p. 80. ISBN 0-394-73467-X</ref> તેવી જ રીતે અન્ય એક લોક માન્યતા મુજબ, ડાકણો તેમની રાત્રી બેઠકોમાં મુસાફરી કરવા પીડિતને ઘોડામાં ફેરવતી હતી જેને પગલે પીડિતને આરામ ન મળતા તેને ક્ષય રોગ થતો હતો.<ref name="Briggs"/> ઓગણીસમી સદીમાં ક્ષય રોગને રોમાન્ટિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ઘણા લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ ક્ષેમ કુશળની ભાવના પેદા કરે છે જેને ''સ્પેસ થિસિકા'' કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગથી પીડાતા કલાકારો જેમ બિમારી ગંભીર બનતી જાય તેમ તેનામાં સર્જનાત્મકતા વધતી જાય છે. એવું પણ માનવામાં આવતું હતું કે ક્ષય રોગ પીડિત તેના મૃત્યુ પહેલા ઊર્જાનો અંતિમ વિસ્ફોટ હાંસલ કરે છે જે મહિલાને વધુ સુંદર અને પુરૂષને વધુ સર્જનાત્મક બનાવે છે.<ref name="StudiesLiteraryImagination-Clark">લોલર, ક્લાર્ક. "ટ્રાન્સએટલાન્ટિક કન્ઝ્મ્પ્શન: ડિસીઝ, ફેમ એન્ડ લિટરરી નેશનાલિઝમ ઇન ડેવિડસન સિસ્ટર્સ, સાઉથી, એન્ડ પો", ''સ્ટડીઝ ઇન લિટરરી ઇમેજિનેશન'' , ફોલ 2003. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 findarticles.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208195644/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3822/is_200310/ai_n9310101 |date=2007-12-08 }} પર ઉપલબ્ધ 8 જૂન 2007ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં કેટલાક લોકો માનતા હતા કે ક્ષય રોગ [[હસ્ત મૈથુન]]ને કારણે થાય છે.<ref>લૌમાન, એડવર્ડ ઓ. (1994) [http://books.google.com/books?id=72AHO0rE2HoC&printsec=frontcover#PPA80,M1 ''સોસિયલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ સેક્સ્યુઆલિટીઃ સેક્સ્યુઅલ પ્રેક્ટિસ ઇન ધન યુનાઇટેડ સ્ટેટ''] , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ p 80, ISBN 0-226-47020-2</ref> === અભ્યાસ અને સારવાર === ક્ષય રોગનો અભ્યાસ કે જે ઘણીવાર [[થિશિયાટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે તે 1020માં [[ઇબ્ન સિના]] લિખિત ''[[કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' જેટલો જૂનો છે. પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસને [[ચેપી રોગ]] તરીકે ઓળખનાર તે પ્રથમ ફિઝિશિયન હતો. ક્ષય રોગના ડાયાબિટીસ સાથેના સંબંધને ઓળખનાર અને ક્ષય રોગ [[જમીન]] અને [[પાણી]]ના સંપર્કમાં આવવાથી પણ ફેલાય છે તેવું સૂચન કરનાર તે પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>વાય. એ. અલ-શરાહ (2003), "તબીબી શિક્ષણની આરબ પરંપરા અને તેનો યુરોપીયન પરંપરા સાથે સંબંધ", ''પ્રોસ્પેક્ટસ'' '''33''' (4), [[સ્પ્રિન્ગર]].</ref><ref>[[જ્યોર્જ સાર્ટન]], ''વિજ્ઞાનના ઇતિહાસની રજૂઆત '' . <br /> ([[સીએફ.]] ડો. એ. ઝહૂર અને ડો. ઝેડ હક (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html વિજ્ઞાનના જાણીતા ઇતિહાસકારોના સુવાક્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, સાયબરિસ્તાન.)</ref> ક્ષય રોગનો ફેલાવો અટકાવવા માટે તેમણે [[ક્વેરેન્ટાઇન]]ની એટલે કે દર્દીને બધાથી અલગ અલાયદી જગ્યાએ રાખવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હતી.<ref>ડેવિડ ડબલ્યુ. ચેન્ઝ, એસપીએચ, પીએચડી (ઓગસ્ટ 2003). "યુરોપીયન દવાના આરબ મૂળ", ''હાર્ટ વ્યૂઝ'' '''4''' (2).</ref> પ્રાચિન સમયમાં સારવારમાં પીડિતના ખોરાક પર ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું. [[પ્લિની ધ એલ્ડરે]] તેની ''[[નેચરલ હિસ્ટરી]]'' માં કેટલીક પદ્ધતિઓ વર્ણવી છેઃ શિયાળના યકૃતને પાતળા વાઇન સાથે લેવું અથવા ગધેડીના માસનો સૂપ બનાવીને પિવો વગેરે.<ref>લાઇની ધ એલ્ડર, પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=GO8tcTpgj-0C|title=Roman Civilization|author=Naphtali Lewis, Meyer Reinhold}}</ref> ક્ષય રોગનું પલ્મોનરી સ્વરૂપ ટ્યુબરકલ્સ સાથે સંકળાયેલું છે તેવું [[ડો. રિચાર્ડ મોર્ટન]] દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name="WhoNamedIt-Calmette">તેને કોણે નામ આપ્યું? [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html લિઓન ચાર્લ્સ એલબર્ટ કેલમેટ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209211631/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2413.html |date=2004-12-09 }} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref><ref name="MedHist1970-Trail">{{cite journal |author=Trail R |title=Richard Morton (1637–1698) |journal=Med Hist |volume=14 |issue=2 |pages=166–74 |year=1970 | pmid = 4914685 |pmc=1034037}}</ref> તેમ છતાં તેના વિવિધ લક્ષણોને કારણે 1820 સુધી ક્ષય રોગ એક જ રોગ તરીકે ઓળખી શકાયો ન હતો અને 1839 સુધી તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું ન હતું. [[જે એલ સ્કોનલીન]] દ્વારા તેને ટ્યુબરક્યુલોસિસ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>ઝુર પેથોજીની ઇમ્પેટિજીન્સ. ઓસઝગ ઓસ ઇનર બ્રીફલિન્ચન મિટીંલન્ગ એન ડેન હેરોસગેબર. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin'' . 1839, પાનું 82.</ref> [[મેમથ કેવ]]ના માલિક ડો. [[જોહન ક્રોઘને]] 1838થી 1845 દરમિયાન ક્ષય રોગથી પીડાતા અનેક દર્દીઓને એક ગુફામાં ભેગા કર્યા હતા. તેને આશા હતી કે તે સતત તાપમાન અને ગુફાની શુદ્ધ હવાથી દર્દીઓની સારવાર કરી શકશે પરંતુ એક વર્ષની અંદર તમામ દર્દીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html કેન્ટુકી: મેમથ કેવ લોન્ગ ઓન હિસ્ટરી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]'' . 27 ફેબ્રુઆરી 2004. 8 ઓક્ટોબરના 2006ના રોજ સુધારો.</ref> સૌપ્રથમ ટીબી [[સેનેટોરિયમ]] 1854માં [[ગોર્બર્સડ્રોફ, જર્મની]] (Görbersdorf, Germany)(અત્યારનું [[સોકોલોવસ્કો, પોલેન્ડ]] (Sokołowsko, Poland))ખાતે હર્મન બ્રેહમર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="sanatoria">{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 | pmid = 11461990 |pmc=1281640}}</ref> ટ્યુબરક્યુલોસિસ પેદા કરતા [[બેસિલસ]] ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' ની 24 માર્ચ 1882ના રોજ [[રોબર્ટ કોચ]] દ્વારા ઓખળ થઇ હતી અને તેનું વર્ણન કરાયું હતું. તેમને આ શોધ બદલ 1905માં [[ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પ્રાઇઝ]] મળ્યું હતું.<ref>[[નોબેલ ફાઉન્ડેશન]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પ્રાઇઝ 1905.] 7 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો.</ref> પશુ અને માનવીના ટ્યુબરક્યુલોસિસ સમાન છે તેમ કોચ માનતા ન હતા જેને પગલે ચેપી દૂધને કારણે પણ ચેપ ફેલાઇ શકે છે તેવી ધારણાને માન્યતા મળવામાં મોડું થયું હતું. બાદમાં આ સ્ત્રોતને [[પેશ્ચ્યુરાઇઝેશન]] પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. કોચે 1890માં ટ્યુબરકલ બેસિલીના [[ગ્લિસરીન]] અર્કને ટ્યુબરક્યુલોસિસના ઉપચાર તરીકે જાહેરાત કરી હતી. કોચે તેને ટ્યુબરસ્યુલિન એમ નામ આપ્યું હતું. તે અસરકારક ન હતું પરંતુ બાદમાં તેનો પ્રિ-સિમ્પટમેટિક ટ્યુબરક્યુલોસિસના પરિક્ષણ માટે ઉપયોગ શરૂ થયો હતો.<ref name="Waddington_2004">{{cite journal |author=Waddington K |title=To stamp out "so terrible a malady": bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 | pmid = 14968644 |pmc=546294}}</ref> ક્ષય રોગ સામે સૌપ્રથમ પ્રતિકારક શક્તિ 1906માં [[એલબર્ટ કાલમેટ]] અને [[કમિલ ગૌરિને]] એટેન્યુએટેડ બોવાઇન સ્ટ્રેઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસમાંથી વિકસાવી હતી. તેને બીસીજી "BCG" ([[Bacillus of Calmette and Guérin]]) કહેવાઇ હતી. માનવી પર બીસીજી રસીનો સોપ્રથમ ઉપયોગ 1921માં ફ્રાન્સમાં થયો હતો<ref name="Bonah"/> પરંતુ [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ જ તેને અમેરિકા, ગ્રેટ બ્રિટન અને જર્મનીમાં વ્યાપક સ્વીકૃતિ મળી હતી.<ref name="Comstock"/> 19મી સદી અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં ક્ષય રોગ અથવા કન્ઝમ્પ્શન શહેરી ગરીબોની [[સ્થાનિક બિમારી]] તરીકે જાહેર આરોગ્ય માટે મોટો ચિંતાનો વિષય હતો.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/608235/tuberculosis/253299/Tuberculosis-through-history ટ્યુબરક્યુલોસિસ થ્રુ હિસ્ટરી]. ''એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા.'' </ref> 1815માં ઇંગ્લેન્ડમાં દર ચાર મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગને કારણે થતી હતી, 1918 સુધીમાં ફ્રાન્સમાં દર છ મૃત્યુમાંથી એક મૃત્યુ ક્ષય રોગથી થતું હતું. 20મી સદીમાં ક્ષય રોગે 10 કરોલ લોકોનો ભોગ લીધો હતો.<ref>[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p ટોરી ઇએફ અને યોલ્કન આરએચ. 2005. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p ધેર બગ્સ આર વર્સ ધેન ધેર બાઇટ્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, 3 એપ્રિલ, p. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}[http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p B01.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p |date=2013-06-26 }}</ref> બિમારી ચેપી છે એવું 1880માં સ્થાપિત થયા બાદ બ્રિટનમાં ક્ષય રોગને [[સરકારને નોંધ કરાવવી પડે તેવી બિમારી]] જાહેર કરાઇ હતી. જાહેર સ્થળો પર લોકોને થૂંકતા અટકાવવા માટે ઘણી ઝુંબેશો ચલાવવામાં આવી હતી અને ચેપી ગરીબ દર્દીઓને જેલ જેવા લાગતા [[સેનેટોરિયા]]માં રહેવા ફરજ પડાતી હતી. મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગ માટેના સેનેટોરિયામં દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવાર અને સતત તબીબી માર્ગદર્શન અપાતું હતું.<ref name="sanatoria"/> સેનેટોરિયાના તાજી હવા અને સમૂહજીવનના કથિત જે પણ લાભ હોય તેમ છતાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં પણ ત્યાં રહેલા 50 ટકા લોકો પાંચ વર્ષની અંદર (1916) મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="sanatoria"/> [[ચિત્ર:TB poster.jpg|thumb|જાહેર આરોગ્ય આંદોલનોએ ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કર્યા]] ટ્યુબરક્યુલોસિસ કાર્યક્રમો માટે ભંડોળ ઉભું કરવાના રસ્તા તરીકે 1904માં ડેનમાર્કમાં [[ક્રિસમસ સીલ્સ]]નું પ્રમોશન શરૂ થયું હતું. નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિયેશન (જેને બાદમાં [[અમેરિકન લન્ગ એસોસિયેશન]] કહેવામાં આવતું હતું)ને મદદ કરવા 1907-1908માં તેનું અમેરિકા અને કેનેડા સુધી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકામાં ક્ષય રોગ ફેલાવવાની ચિંતાએ લોકોને [[થૂકદાની]] સિવાય થૂંકતા અટકાવવા માટેની ઝુંબેશ ચલાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. યુરોપમાં ક્ષય રોગનો મૃત્યુ દર 1850ના પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 500થી ઘટીને 1950માં પ્રત્યેક લાખ વ્યક્તિએ 50 થયો હતો. એન્ટિબાયોટિક્સ આવ્યા ન હતા તે પહેલા જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો આવવાને કારણે ટ્યુબરક્યુલોસિસના કેસ ઘટી રહ્યાં હતા. આ બિમારી જાહેર આરોગ્ય માટે એટલી ખતરનાક હતી કે 1913માં બ્રિટનમાં જ્યારે [[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેની પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષયો રોગ અંગે સંશોધન કરવાની હતી.<ref>[[મેડિકલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ (UK)]]. [http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનમાં એમઆરસીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215135215/http://www.mrc.ac.uk/YourHealth/StoriesDiscovery/Tuberculosis/index.htm |date=2007-12-15 }} 2 જુલાઈ 2007ના રોજ સુધારો.</ref> 1946માં એન્ટિબાયોટિક [[સ્ટ્રોપ્ટોમાયસિન]] વિકસ્યા ન હતા ત્યાં સુધી આમ જ ચાલતું હતું. પરંતુ એન્ટી બાયોટિક્સની શોધ બાદ સારવાર અસરકારક અને શક્ય બની હતી. આ દવાની શોધ પહેલા સેનેટોરિયા સિવાયની એક માત્ર સારવાર સર્જિકલ ઇન્ટરવેન્શન હતી જેમાં [[ન્યુમોથોરેક્સ]] અથવા [[પ્લોમ્બેજ]] ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે આ ટેકનિકમાં ચેપી ફેફસાને આરામ કરવા દઇને ઘાને રૂઝ આવવા દેવાતું હતું. આ ટેકનિકથી થોડો લાભ થતો હતો પરંતુ 1950 બાદ તેનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવાયો હતો.<ref name="Wolfart_1990">{{cite journal |author=Wolfart W |title=Surgical treatment of tuberculosis and its modifications—collapse therapy and resection treatment and their present-day sequelae |journal=Offentl Gesundheitswes |volume=52 |issue=8–9 |pages=506–11 |year=1990 | pmid = 2146567}}</ref> મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના ઉદભવે આ ચેપની સારવારના ભાગ રૂપે ફરીથી સર્જરી દાખલ કરી હતી. તેમાં, છાતીનું પોલાણ તબીબી રીતે દૂર કરતા ફેફસામાં બેક્ટોરિયાની સંખ્યા ઘટશે તેમજ બાકીના બેક્ટોરિયાનો લોહીના પ્રવાહમાં રહેલી દવાઓનો સંપર્ક વધારશે. તેનાથી કેમોથેરાપીની અસરકારકતા વધે છે એમ માનવામાં આવે છે.<ref name="Lalloo_2006">{{cite journal |author=Lalloo U, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 | pmid = 16582672 | doi = 10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52}}</ref> આ બિમારી સંપૂર્ણપણે દૂર થઇ જશે તેવી આશા 1980માં [[ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇનના ઉદભવ સાથે ભાંગી પડી હતી. દાખલા તરીકે, બ્રિટનમા 1913માં ક્ષય રોગના દર્દીઓની સંખ્યા 1,17,000 હતી જે 1987માં ઘટીને 5,000 થઇ હતી પરંતુ 2000માં ફરીથી વધીને 6,300 અને 2005માં 7,600 થઇ હતી.<ref>{{cite web | url =http://www.hpa.org.uk/infections/topics_AZ/tb/epidemiology/table1.htm | title = Tuberculosis&nbsp;— Respiratory and Non-respiratory Notifications, England and Wales, 1913-2005 | publisher = Health Protection Agency Centre for Infections | date = 21 March 2007 | access-date = 1 August 2007}}</ref> ન્યૂ યોર્કમાં જાહેર આરોગ્ય સુવિધા દૂર કરવાથી તેમજ એચઆઇવીનો વ્યાપ વધવાથી 1980માં ક્ષય રોગનું ફરીથી જોર વધ્યું હતું. દવાનો કોર્ષ પુરો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હોય તેવા દર્દીઓની સંખ્યા ઊંચી છે. ન્યૂ યોર્કને [[મલ્ટિડ્રગ- રેઝિસ્ટન્ટ]] સ્ટ્રેઇન (જેમાં રિફામ્પિન અને આઇસોનિયાઝીડ બંનેની સામે પ્રતિકારક શક્તિ) ધરાવતા 20,000 ક્ષય રોગના દર્દીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ક્ષય રોગે ફરીથી માથુ ઉચકતા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાને 1993માં તેને વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી.<ref>[[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO). [https://web.archive.org/web/20041225163604/http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html]ટીબી અને એચઆઇવી અંગે વારંવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો0} 6 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો.</ref> દર વર્ષે સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ 5 લાખ જેટલા નવા કેસ મલ્ટિડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસના નોંધાય છે.<ref>[http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2009/tuberculosis_drug_resistant_20090402/en/index.html આરોગ્ય મંત્રીઓ ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની સામે પ્રયત્નો તેજ બનાવશે]. ''વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા.'' </ref> === ઉત્ક્રાંતિ === ક્ષય રોગની વર્ષોથી માનવ જાત સાથે [[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] થઇ રહી છે.આ સંબંધ કદાચ કેટલાક લાખો વર્ષ જૂનો પણ હોઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Gutierrez MC, Brisse S, Brosch R, ''et al.'' |title=Ancient origin and gene mosaicism of the progenitor of ''Mycobacterium tuberculosis'' |journal=PLoS Pathog. |volume=1 |issue=1 |pages=e5 |year=2005 |month=September |pmid=16201017 |pmc=1238740 |doi=10.1371/journal.ppat.0010005 |url=http://www.plospathogens.org/article/info:doi/10.1371/journal.ppat.0010005}}</ref> ક્ષય રોગના ચિહ્નો ધરાવતા માનવીના સૌથી જૂના અવશેષ 9,000 વર્ષ જૂના છે.<ref>{{cite journal|author=Hershkovitz I, Donoghue HD, Minnikin DE, ''et al.''|title=Detection and molecular characterization of 9000-year-old ''Mycobacterium tuberculosis'' from a neolithic settlement in the eastern mediterranean|journal=PLoS ONE|volume=3|issue=10|pages=e3426|doi=10.1371/journal.pone.0003426|year=2008|pmid=18923677|last1=Hershkovitz|first1=I|last2=Donoghue|first2=HD|last3=Minnikin|first3=DE|last4=Besra|first4=GS|last5=Lee|first5=OY|last6=Gernaey|first6=AM|last7=Galili|first7=E|last8=Eshed|first8=V|last9=Greenblatt|first9=CL|pmc=2565837}}</ref> [[ઉત્ક્રાંતિ]] દરમિયાન ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસે'' તેના [[જીનોમ]]માં અસંખ્ય કોડિંગ અને નોનકોડિંગ રિજન ગુમાવ્યા હતા. આ નુક્શાનનો બેક્ટોરિયાના સ્ટ્રેઇન્સ વચ્ચે તફાવત પાડવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. તેની અસર તે છે કે ''એમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' સ્ટ્રેઇન ભૌગોલિક રીતે બદલાય છે માટે તેમનો જીનેટિક તફાવતનો તેનું મૂળ શોધવા તેમજ પ્રત્યેક સ્ટ્રેઇનની હિલચાલ શોધવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે.<ref name="Rao_2005">{{cite journal |author=Rao K, Kauser F, Srinivas S, Zanetti S, Sechi L, Ahmed N, Hasnain S |title=Analysis of genomic downsizing on the basis of region-of-difference polymorphism profiling of ''Mycobacterium tuberculosis'' patient isolates reveals geographic partitioning |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2005-12_43_12/page/5978 |journal=J Clin Microbiol |volume=43 |issue=12 |pages=5978–82 |year=2005 |pmid=16333085 | doi=10.1128/JCM.43.12.5978-5982.2005 |pmc=1317167}}</ref> == સમાજ અને સંસ્કૃતિ == તેની મહત્વની ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓને અસર કરવાની ક્ષમતા મારફતે ક્ષય રોગનો યુરોપના ઇતિહાસ પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો હતો અને કળાની થીમનો એક ભાગ બન્યો હતો તેમાં ખાસ કરીને સાહિત્ય, સંગીત અને ફિલ્મનો સમાવેશ થાય છે. === જાહેર આરોગ્ય === ક્ષય રોગ એ [[એઇડ્ઝ]] અને [[મેલેરિયા]] બાદ [[ગરીબી]] સાથે સંકળાયેલો ત્રીજો મુખ્ય રોગ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |title=WHO/Western Pacific Region-Poverty Issues Dominate RCM |work= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20050430093247/http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm |archive-date=2005-04-30 |url-status=live }}</ref> [[ગ્લોબલ ફંડ ટુ ફાઇટ એઇડ્ઝ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ એન્ડ મેલેરિયા]]ની આ ચેપી રોગોની સમસ્યા હલ કરવા માટે જરૂરી ભંડોળ ઉભું કરવા માટે 2002માં શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. [[વૈશ્વિકરણ]]ને કારણે પણ આ રોગોને ફેલાવવામાં મદદ મળી છે. [[2007માં ક્ષય રોગનો ભય]] ફરી ફેલાયો હતો કે જ્યારે એન્ડ્રૂ સ્પીકર [[મલ્ટિ-ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]] સાથે ટ્રાન્સએટલાન્ટિક ફ્લાઇટમાં પ્રવાસ કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=ajze0qn17uXM&refer=home |title=Border Agents Failed to Stop Man With Tuberculosis (Update4) - Bloomberg.com |format= |work= |access-date=}}</ref> અમેરિકામાં, [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (સીડીસી)નો એક ભાગ [[નેશનલ સેન્ટર ફોર એચઆઇવી, એસટીડી એન્ડ ટીબી પ્રિવેન્શન]] જાહેર આરોગ્ય સર્વેલન્સ અને અટકાયત સંશોધન માટે જવાબદાર છે. == સંશોધન == [[માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સ્ટ્રકચરલ જીનોમિક્સ કન્સોર્ટિયમ]]એ ક્ષય રોગનું નિદાન અને સારવારને લગતા સંશોધન કરતા વૈજ્ઞાનિકોનું એક વૈશ્વિક કન્સોર્ટિયમ છે. તેઓ ''એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' માંથી પ્રોટીનનું ત્રી-પારિમાણીય માળખું તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.{{Citation needed|date=June 2009}} == અન્ય પ્રાણીઓનો ચેપ == ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ [[સ્તનધારી પ્રાણીઓ]] દ્વારા ફેલાઇ શકે છે. જોકે બિલાડી અને કુતરા જેવા પાળતું પ્રાણીઓ ક્ષય રોગમાંથી મુક્ત છે પરંતુ જંગલી પ્રાણીઓ ચેપ ફેલાવી શકે છે. ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ બોવાઇસ]]'' પશુઓમાં ક્ષય રોગ કરે છે. પ્રાણીઓ અને ન્યૂ ઝીલેન્ડના હરણના ઝૂંડમાંથી ક્ષય રોગ નાબુદ કરવા માટે હાલ પ્રયત્નો થઇ રહ્યાં છે. પ્રાણીઓના ઝૂંડમાં એવા વિસ્તારોમાં ચેપ જોવા મળ્યો છે કે જ્યાં પીંછી જેવી પૂંછડી ધરાવતા પોસમ જેવા [[પ્રાકૃતિક તળાવો]] સ્થાનિક પશુધનના સંપર્કમાં આવતા હોય.<ref name="Tweddle_1994">{{cite journal |author=Tweddle N, Livingstone P |title=Bovine tuberculosis control and eradication programs in Australia and New Zealand |journal=Vet Microbiol |volume=40 |issue=1–2 |pages=23–39 |year=1994 | pmid = 8073626 | doi = 10.1016/0378-1135(94)90044-2}}</ref> પશુઓમાં ક્ષય રોગથી ઘેરાયેલું ન્યૂ ઝીલેન્ડ પોસમ નાબૂદી અને પશુધનમાં રોગના સ્તર પર નિયમિત સતત નજર દ્વારા રોગ પર અંકુશ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. [[આયર્લેન્ડ]] ગણરાજ્ય અને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[બેઝર]]ને બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસનો ચેપ ફેલાવતી જાતીમાંની એક તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. પરિણામે, કેટલાક સમુદાયો, તેમાં પણ ખાસ કરીને ડેરી ખેડૂતો તરફથી સરકાર પર બોવાઇન ટુબીના કેસ ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે ચોક્કસ વિસ્તારોમાં બેઝરને નાબૂદ કરવા સક્રિય ઝુંબેશ ચલાવવા દબાણ આવ્યું છે. ક્ષય રોગનો ચેપ ધરાવતા પશુની કતલ મુદ્દે તેની તરફેણ કરનારા અને વિરોધ કરનારા લોકો તેમના વલણના સમર્થનમાં તેમના અભ્યાસ રજૂ કરી રહ્યાં છે ત્યારે પશુની કતલની અસરકારકતા તે એક ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો છે.<ref>ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર એન્ડ ફૂડ (આયર્લેન્ડ). [http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml ડિસીઝ એજ્યુકેશન સ્કીમ્સ- બોવાઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસ અને બ્રુસેલોસિસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230205104/http://www.agriculture.ie/index.jsp?file=animal_health/TB.xml |date=2008-12-30 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો કરાયો</ref> <ref>કેસિડી, માર્ટિન. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4044897.stm બેઝર્સ ટારગેટેડ ઓર બોવાઇન ટીબી.] ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' 2 ડિસેમ્બર 2004. 8 મે 2006ના રોજ સુધારો</ref><ref>નેશનલ ફેડરેશન ઓફ બેઝર ગ્રૂપ (આયર્લેન્ડ). [http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html બોવાઇન ટીબીના જંગી વધારા માટે પશુઓ પર આક્ષેપ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819213705/http://www.badger-killers.co.uk/Ireland/Ireland_news.html |date=2007-08-19 }} 8 મે 2006ના રોજ સુધારો.</ref> દાખલા તરીકે, 18 જૂન 2007ના રોજ બેઝરની કરાયેલી કતલ પર ઇનડિપેન્ડન્ટ સ્ટડી ગ્રૂપના એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ કતલ અસરકારક રહે તેવી શક્યતા નથી અને તે ક્ષય રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટે બહુ જ ઓછું યોગદાન આપી શકશે અને બેઝરની કતલથી ભવિષ્યમાં પશુઓમાં ક્ષય રોગ પર અંકુશ લાવી શકાશે નહીં. તેનાથી વિપરિત અન્ય એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ચેપ ગ્રસ્ત પશુની કતલની નીતિની નોંધપાત્ર અસર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmenvfru/130/130i.pdf |format=PDF|title=Badgers and cattle TB: the final report of the Independent Scientific Group on Cattle TB |access-date=4 July 2008 |publisher=House of Commons Environment, Food and Rural Affairs Committee}}</ref> 4 જુલાઇ 2008ના રોજ યુકે સરકારે કતલની સૂચિત નીતિનો વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7489413.stm |title=Farmers' anger on cull rejection |access-date=4 July 2008 |publisher=BBC News |date=4 July 2008 }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બીજા વાંચનો == <div class="references-small"> * {{cite journal | author = Blumberg HM, Leonard MK, Jasmer RM | title = Update on the treatment of tuberculosis and latent tuberculosis infection | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-06-08_293_22/page/2776 | journal = JAMA | volume = 293 | issue = 22 | pages = 2776–84 | year = 2005 | pmid = 15941808 | doi = 10.1001/jama.293.22.2776}} * {{cite book | last = Dormandy | first = Thomas | title = The White Death | url = https://archive.org/details/whitedeathhistor0000dorm_p3o2 | publisher = New York University Press | location = New York | year = 2000 | isbn = 0814719279 }} * {{cite journal | author = Joint Tuberculosis Committee of the British Thoracic Society | title = Control and prevention of tuberculosis in the United Kingdom: code of practice 2000 | journal = Thorax | volume = 55 | issue = 11 | pages = 887–901 | year = 2000 | pmid = 11050256 | url = http://thorax.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/55/11/887 | doi = 10.1136/thorax.55.11.887 | pmc = 1745632}} * {{cite book | last = Kidder | first = Tracy | title = [[Mountains Beyond Mountains]] | publisher = Random House Trade Paperbacks | location = New York | year = 2004 | isbn = 0812973011 }} હૈતી, પેરુ, રશિયા અને અન્ય દેસોમાં ટીબીની સારવાર અંગેનું જાહેરનામુ * {{cite book | last = Lawlor | first = Clark | title = Consumption and Literature | url = https://archive.org/details/consumptionliter0000lawl | publisher = Palgrave Macmillan | location = Basingstoke | year = 2007 | isbn = 0230020038 }} * {{cite journal | author = Nemery B, Yew WW, Albert R, ''et al.'' | title = Tuberculosis, nontuberculous lung infection, pleural disorders, pulmonary function, respiratory muscles, occupational lung disease, pulmonary infections, and social issues in AJRCCM in 2004 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2005-03-15_171_6/page/554 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 171 | issue = 6 | pages = 554–62 | year = 2005 | pmid = 15753485 | doi = 10.1164/rccm.2412009}} * {{cite journal |last=Overlock |first=Melvin G. |authorlink= |coauthors= |year=1912 |month=January |title=[http://books.google.com/books?id=Vv--PfedzLAC&pg=PA294 Driving Tuberculosis Out Of Industry: The Overlock Agreement That Protects 2,000,000 Workers] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=XXIII |issue= |pages=268–187 |id= |url= |access-date=10 July 2009 |quote= }} * {{Cite book | last = Ryan | first = Frank | title = The Forgotten Plague: How the Battle Against Tuberculosis Was Won — and Lost | url = https://archive.org/details/forgottenplagueh00ryan | place = Boston, MA | publisher = [[Little, Brown and Company]] | year = 1993 | isbn = 0-316-76380-2 }}. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ''Tuberculosis: The Greatest Story Never Told'' તરીકે સૌપ્રથમ વખત પ્રકાશિત થઇ હતી. * {{cite journal | author = Walton D, Farmer P | title = MSJAMA: the new white plague | url = https://archive.org/details/sim_jama_2000-12-06_284_21/page/2789 | journal = JAMA | volume = 284 | issue = 21 | pages = 2789 | year = 2000 | pmid = 11105192 | doi = 10.1001/jama.284.21.2789}} </div> ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * સામાન્ય માહિતી, જાહેર આરોગ્ય વેબસાઇટ અને રોગચાળાનું શાસ્ત્ર ** [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (WHO) - [http://www.who.int/tb/en/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605171514/http://www.who.int/tb/en/ |date=2015-06-05 }} ** [http://www.stoptb.org ધ સ્ટોપ ટીબી પાર્ટનરશિપ] - એક જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે ટ્યુબરક્યુલોસિસને દૂર કરવાના ઉદેશ સાથે 2000માં સ્થાપના ** [[સેન્ટ્રલ એશિયા હેલ્થ રીવ્યૂ]] (CAHR). [http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm ઉઝબેકિસ્તાનમાં મલ્ટિ-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસની વ્યાપક હાજરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130090003/http://www.cahr.info/index_files/page0021.htm |date=2012-01-30 }} ** [http://www.cdc.gov/tb/default.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] CDC વેબસાઇટ પર ** [http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm ટ્યુબર ક્યુલોસિસ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705100742/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/tb/menu.htm |date=2007-07-05 }} યુકેની આરોગ્ય સંરક્ષણ સંસ્થા તરફથી ** કૈસર ફેમિલી ફાઉન્ડેશન [http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929005510/http://www.globalhealthfacts.org/topic.jsp?i=9 |date=2007-09-29 }} Globalhealthfacts.org. ** [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એજન્સી ફોર ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ]] (USAID). [http://www.tbcta.org/Home/ ધ ટ્યુબરક્યુલોસિસ કોએલિશનફોર ટેકનિકલ આસિસ્ટન્સ (TBCTA).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910204000/http://www.tbcta.org/Home/ |date=2009-09-10 }} ** ક્ષય રોગ અને HIV: HIV ઇનસાઇટ નોલેજ બેઝ [http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&amp;doc=kb-05-01-06 પ્રકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924162623/http://hivinsite.org/InSite?page=kb-00&doc=kb-05-01-06 |date=2014-09-24 }} અને[http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 સંબંધિત સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115022604/http://hivinsite.org/InSite?page=kbr-05-01-06 |date=2010-11-15 }}. * ક્ષય રોગ પર દર્દીની માહિતી ** [http://www.medicinenet.com/tuberculosis/article.htm ટ્યુબરક્યુલોસિસ] Medicinenet.com પર (HON code compliant) ** (CDC) - [http://www.cdc.gov/tb/faqs/default.htm ક્ષય રોગ અંગે પ્રશ્નો અને જવાબો, 2007] ** [[ધ નોબલ પ્રાઇઝ વેબસાઇટ.]] [http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html ટ્યુબરક્યુલોસિસ એજ્યુકેશનલ ગેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514121254/http://nobelprize.org/educational_games/medicine/tuberculosis/tbc/index.html |date=2008-05-14 }} * પ્રોફેશનલ માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ** [http://www.tbdb.org ટ્યુબરક્યુલોસિસ ડેટાબેઝ] એ ટ્યુબરક્યુલોસિસ સંશોધનનું સંકલિત પ્લેટફોર્મ છે જે ''માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'' અન્ય સંબંધિત જાતના જીનોમિક અને જીન એક્સપ્રેસન ડેટા એકત્ર કરે છે. ** ''[http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001231554/http://www.biohealthbase.org/GSearch/statsAutomation.do?decorator=Mycobacterium |date=2006-10-01 }}'' BioHealthBaseમાં (ટીબી જીનોમિક્સ અને પ્રટિઓમિક્સ ડેટાબેઝ) ** [[સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] (CDC), ટ્યુબરક્યુલોસિસ નાબૂદીનો એક વિભાગ. [http://www.cdc.gov/tb/pubs/corecurr/default.htm કોર ક્યુરિક્યુલમ ઓન ટ્યુબરક્યુલોસિસ: વોટ ધ ક્લિનિસિયન શુડ નો.] 4થી આવૃત્તિ(2000). સુધારો, ઓગસ્ટ 2003. ** [http://www.tuberculosistextbook.com/ ટ્યુબરક્યુલોસિસ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717111719/http://www.tuberculosistextbook.com/ |date=2011-07-17 }} - ક્ષય રોગ અંગેના સંશોધન, નિદાન અને સારવાર અંગેની પુસ્તક ** [http://ascb.org/ibioseminars/McKinney/McKinney1.cfm ટ્યુબરક્યુલોસિસ: એ પર્સિસ્ટન્ટ થ્રેટ ટુ ગ્લોબલ હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130053501/http://ascb.org/ibioseminars/mckinney/mckinney1.cfm |date=2009-01-30 }} જોન મેકકિની દ્વારા ઓન-લાઇન લેક્ચર * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/medicine-obituaries/6702592/Sir-John-Crofton.html સર જોહન ક્રોફ્ટન] - ડેઇલી ટેલિગ્રાફ ઓબિચ્યુઅરી [[શ્રેણી:રોગ]] [[શ્રેણી:બેક્ટેરિયાથી થતી બિમારીઓ]] [[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]] [[શ્રેણી:માયકોબેક્ટેરિયમ-સંબંધિત ચામડીની સ્થિતિ]] [[શ્રેણી:ક્ષય રોગ]] [[શ્રેણી:ભારતમાં આરોગ્ય સમસ્યા]] [[શ્રેણી:આફ્રિકામાં આરોગ્ય]] 3oxtusy05oufjal9td4atpcdq4fgm7t 0 22959 906205 904236 2026-10-09T02:00:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906205 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name=નાતાલ |image=Nativity_tree.jpg |caption=[[Christmas decoration]]s on display. |nickname=Christ's Mass<br /> [[Nativity of Jesus|Nativity]]<br /> [[Noel]] |observedby=Christians<br />Many non-Christians<ref name="nonXians">[http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/entertainment/scripts/multifaith_christmas.pdf Christmas as a Multi-faith Festival]—BBC News. Retrieved September 30, 2008.</ref> |date=December 25<br />(or January 7<ref name="Jan7">[http://www.copticchurch.net/topics/coptic_calendar/nativitydate.html Christmas: January 7 or December 25?] — ''Coptic Orthodox Church Network''. John Ramzy. Retrieved on December 31, 2009.</ref> in Eastern [[Orthodox Church|Orthodox]] / [[Greek Catholic|Catholic]] churches) |observances=Gift giving, [[church service]]s, family and other social gatherings, symbolic decorating |type=[[Christianity|Christian]], cultural |significance=Traditional birthday of [[Jesus]] |relatedto= [[Annunciation]], [[Advent]], [[Epiphany (holiday)|Epiphany]], [[Baptism of the Lord]] }} '''નાતાલ''' <ref>[http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/jfa-ha/index-eng.cfm કેનેડિયન હેરિટેજ - પબ્લિક હોલિડેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124102246/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/jfa-ha/index-eng.cfm |date=2009-11-24 }} - ''ગવર્નમેન્ટ ઓફ કેનેડા'' સુધારો તારીખ 27મી નવેમ્બર, 2009</ref> અથવા તો '''નાતાલ દિન''' [4][5] [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મના લોકોની વાર્ષિક [[રજા]] છે. આ દિનની ઉજવણી ભગવાન [[ઈશુ ખ્રિસ્ત]]ના [[જન્મદિન]]ના સ્મરણાર્થે કરવામાં આવે છે. આ દિવસની ઉજવણી તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ કરવામાં આવે છે, પરંતુ સાચા અર્થમાં આ દિવસને ઈશુનો [[જન્મદિવસ]] માનવામાં આવતો નથી. કદાચ નાતાલના દિન તરીકે આ દિવસની પસંદગી એટલા માટે કરવામાં આવી હશે કારણ કે [[ઈશુ ખ્રિસ્ત દ્વારા]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bib-arch.org/e-features/christmas.asp |title=હાઉ ડિસેમ્બર 25 બિકેમ ક્રિસમસ, બિબ્લીકલ આર્કેઓલોજી રિવ્યૂ, સુધારો 2009-12-13 |access-date=2010-04-07 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218034441/http://www.bib-arch.org/e-features/christmas.asp |url-status=dead }}</ref> [[ઐતિહાસિક રોમન તહેવાર]]<ref name="SolInvictus">"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556859_1____4/christmas.html#s4 ક્રિસમસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831160612/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556859_1____4/Christmas.html#s4 |date=2009-08-31 }}", ''એન્કાર્ટા'' <br />રોલ, સુસાન કે., ''ટુવર્ડ ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , (પીટર્સ પબ્લિશર્સ, 1995), પી. 130.<br />ટિઘે, વિલિયમ જે.."[http://touchstonemag.com/archives/article.php?id=16-10-012-v કેલ્ક્યુલેટિંગ ક્રિસમસ]". EjdkeFbd[ 2009-10-31</ref> અથવા તો [[સૂર્ય ઉત્તર ગોળાર્ધમાંથી શિયાળાના સમયે વિષુવવૃત્તથી દૂરમાં દૂર જતો હોય તે દિવસ]]થી ઉજવવાની શરૂઆત કરવામાં આવી તેના બરાબર 9 માસ બાદ આ તારીખ એટલે કે 25મી ડિસેમ્બર આવે છે.<ref name="Newton">ન્યૂટન આઇસેક ''[http://www.gutenberg.org/files/16878/16878-h/16878-h.htm ઓબ્ઝર્વેશન્સ ઓન ધ પ્રોફેસિસ ઓફ ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેઇન્ટ જ્હોન]'' (1733). પ્રકરણ 11<br />સૂર્ય સાથેનું તેમનું જોડાણ શક્ય છે કારણ કે ખ્રિસ્તીઓ ઈશુને અલંકારિક ભાષામાં "પ્રામાણિકતાના સૂર્ય" તરીકે માનતા હતા.</ref> નાતાલ એ [[નાતાલ અને રજાઓની મોસમ]]નો કેન્દ્ર દિવસ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં એમ માનવામાં આવે છે કે [[નાતાલની મોસમ]] [[12 દિવસ]] સુધી ચાલે છે.<ref name="CRI-Christmastide">{{cite web|url = http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2008-12-25|archive-date = 2008-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217034734/http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|url-status = dead}}</ref> [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મની રજા હોવા છતાં પણ નાતાલની ઉજવણી કેટલાક બિનખ્રિસ્તીઓ<ref name="nonXians"/><ref>[http://www.siouxcityjournal.com/lifestyles/leisure/article_9914761e-ce50-11de-98cf-001cc4c03286.html બિનખ્રિસ્તીઓ નાતાલની બિનસાંપ્રદાયિકતા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091114085432/http://www.siouxcityjournal.com/lifestyles/leisure/article_9914761e-ce50-11de-98cf-001cc4c03286.html |date=2009-11-14 }}. - ''સિઓક્સ સિટી જર્નલ'' . સુધારો તારીખ 18મી નવેમ્બર, 2009</ref> દ્વારા પણ ઉજવવામાં આવે છે અને આ તહેવારની ઉજવણીના કેટલાક રીતિરિવાજો [[ખ્રિસ્તી ધર્મ પૂર્વે]]ના અથવા તો [[બિનસાંપ્રદાયિક]] વિષયવસ્તુ ઉપર આધારિત મૂળના છે. નાતાલની આધુનિક ઉજવણીમાં પ્રખ્યાત બનેલા રીતિરિવાજોમાં ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, [[સંગીત]], [[અભિવાદન પત્રિકાઓ]]ની આપ-લે, [[દેવળો]]માં થતી ઉજવણી, ખાસ પ્રકારનું ખાણું, વિવિધ સુશોભનોનું પ્રદર્શન જેમ કે [[નાતાલનું ઝાડ]], [[લાઇટ]] વડે રોશની, તોરણો બાંધવા, [[એક જાતનાં લીલાં રંગનાં વૃક્ષ]]ની સજાવટ, [[ઈશુનાં જન્મનું દ્રશ્ય]] અને લાલ ટેટાં વાળું એક [[સદાપર્ણી ઝાડવાં]]નું સુશોભન વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં [[ફાધર ક્રિસમસ]] ([[ઉત્તર અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], અને [[આયર્લેન્ડ]] સહિત ઘણા બધા દેશોમાં [[સાન્તાક્લોઝ]]ને નામે જાણીતા) ઘણા દેશોમાં એક [[દંતકથા જેવું કાલ્પનિક પાત્ર]] છે જે આ દિવસે બાળકો માટે ભેટો લઇને આવે છે.<ref>"[http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 પોલ: ઇન ચેન્જિંગ નેશન, સાંતા એન્ડ્યોર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231210849/http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 |date=2010-12-31 }}", એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ડિસેમ્બર 22, 2006 સુધારો તારીખ 18મી નવેમ્બર, 2009</ref> [[ભેટ-સોગાદોની આપ-લે]] ઉપરાંત અન્ય પાસાંઓના કારણે નાતાલના તહેવારમાં ખ્રિસ્તી અને બિનખ્રિસ્તી બંને ધર્મમાં આર્થિક ગતિવિધિનું પ્રમાણ ખૂબ જ તીવ્ર બની જાય છે. લોકો માટે આ એક નોંધપાત્ર ઘટના અને વેપારીઓ માટે વેચાણનો મુખ્ય સમયગાળો બની જાય છે. નાતાલની આર્થિક અસરો એક એવું પાસું છે કે જે છેલ્લી કેટલીક સદીઓથી વિશ્વના ઘણા પ્રદેશોમાં સ્થિરતાપૂર્વક વધી રહ્યું છે. == વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == નાતાલ એટલે કે અંગ્રેજી ભાષામાં ''ક્રિસમસ'' નામનો શબ્દ "[[ક્રાઇસ્ટ્સ]] [[માસ]]" નામના શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ [[મધ્યકાલિન અંગ્રેજી]] ભાષાના શબ્દ ''ક્રિસ્ટેમાસે'' અને [[પૌરાણિક અંગ્રેજી]] ભાષાના શબ્દ ''ક્રાઇસ્ટેસ માએસે'' ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દસમૂહનો પ્રથમ વખત પ્રયોગ 1038માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="CathChrit"/> "ક્રાઇસ્ટેસ" શબ્દ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ ''ક્રિસ્ટોસ'' ઉપરથી અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે જ્યારે "માએસે" શબ્દ લેટિન ભાષાના ''મિસા'' (પવિત્ર સમૂહ) નામના શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. [[ગ્રીક ભાષા]]માં ઈશુ ખ્રિસ્તના નામ ક્રાઇસ્ટના પ્રથમ અક્ષર તરીકે અંગ્રેજી મૂળાક્ષર [[X|''X'']] (ચિ)નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે [[રોમન]] ભાષામાં અંગ્રેજી મૂળાક્ષર [[X|''X'']] નો ઉપયોગ 16મી સદીના મધ્ય ભાગથી ક્રાઇસ્ટ એટલે કે ઈશુ ખ્રિસ્તના નામનાં ટૂંકા સ્વરૂપ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/pressroom/archive/xmas |title=ઓક્સફર્ડ ઇન્ગલિશ ડિક્શનરી |access-date=2010-04-07 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006164705/http://www.askoxford.com/pressroom/archive/xmas |url-status=dead }}</ref> તેના કારણે ઘણી વખત ક્રિસમસનાં ટૂંકા સ્વરૂપ માટે અંગ્રેજી ભાષામાં [[Xmas]] શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. == ઉજવણી == {{See|Christmas worldwide}} વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં નાતાલના તહેવારની ઉજવણી મુખ્ય તહેવાર અને જાહેર રજા તરીકે કરવામાં આવે છે. એવા દેશોમાં પણ ક્રિસમસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે કે જે દેશોમાં ખ્રિસ્તીઓની બહુમતી નથી હોતી. ભૂતકાળમાં સંસ્થાકીય શાસનના સમયગાળા દરમિયાન કેટલાક બિનખ્રિસ્તી દેશો જેવા કે [[હોંગકોંગ]]માં નાતાલની ઉજવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. જ્યારે અન્ય દેશોમાં લઘુમતિ ખ્રિસ્તીઓ અને વિદેશી સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ લોકો આ તહેવારની ઉજવણી કરતા થયા છે. જે દેશોમાં નાતાલના તહેવારને જાહેર રજા નથી ગણવામાં આવતી તેવા અપવાદરૂપ દેશોમાં [[ચીની લોકગણ રાજ્યો]] ([[હોંગકોંગ]] અને [[મકાઉ]] સિવાય), [[જાપાન]], [[સાઉદી અરેબિયા]], [[અલ્જિરિયા]], થાઇલેન્ડ, [[નેપાળ]], [[ઇરાન]], [[તુર્કી]] અને [[ઉત્તર કોરિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વભરમાં નાતાલની ઉજવણી વિવિધ સ્વરૂપે કરવામાં આવે છે. જેના થકી વિવિધ સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્રીય પરંપરાઓ પ્રતિબિંબિત થાય છે. જાપાન અને કોરિયા જેવા દેશોમાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોવા છતાં પણ ત્યાં ક્રિસમસનો તહેવાર ખૂબ જ લોકપ્રિય થયો છે. આ દેશોએ નાતાલના ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, સજાવટ અને નાતાલનાં વૃક્ષ જેવી બિનસાંપ્રદાયિક પરંપરાઓને અપનાવી છે. === ખ્રિસ્તી ધર્મસંઘની પૂર્વની કે ગ્રીક શાખા === {{for|details on religious observances|Christmas Eve}} [[રશિયા]], [[જ્યોર્જિયા]], [[ઇજિપ્ત]], [[યુક્રેન]], [[મેસેડોનિયા]], [[સર્બિયા]] અને [[જેરૂસ્લેમના ગ્રીક ધર્માધ્યક્ષો]] જેવા [[પૂર્વીય રૂઢિચુસ્તો]]એ જૂનાં [[જુલિયાન કેલેન્ડર]]નો ઉપયોગ હજી સુધી ચાલુ રાખ્યો છે. આ કેલેન્ડર પ્રમાણે તેઓ નાતાલની ઉજવણી તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ કરે છે. આધુનિક [[જ્યોર્જિયન કેલેન્ડર]]ની 2100ની સાલ સુધી તે 7મી જાન્યુઆરીના રોજ ઉજવાય છે. જેનો ઉપયોગ સત્તાધિશો અને ખ્રિસ્તી દેવળો દ્વારા પણ કરવામાં આવે છે. [[પૂર્વ કે એશિયાઇ રૂઢિગત]] દેવળોનાં પોતાનાં અલાયદાં કેલેન્ડર છે. સામાન્યતઃ તે તમામ જુલિયન કેલેન્ડરો સાથે મળતાં આવે છે. [[આર્મેનિયા]] સ્થિત [[અમેરિકન એપોસ્ટોલિક ચર્ચ]] નાતાલની ઉજવણી ચર્ચનાં કેલેન્ડર પ્રમાણે 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી (હાલમાં જ્યોર્જિયન કેલેન્ડરો પ્રમાણે 19મી જાન્યુઆરીના રોજ) [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર કર્યો હતો તે ઉત્સવ]]નાં સંમિશ્રણ સાથે કરે છે. === ઈશુના જન્મનું સ્મરણ === {{main|Annunciation|Nativity of Jesus|Child Jesus}} {{for|more detail on religious observances|Christmas Eve}} [[ચિત્ર:Adorazione del Bambino - Beato Angelico.jpg|thumb|right|250px|એડોરેઝિયોન ડેલ બામ્બિનો (બાળકની આરાધના) (1439-43) ફ્લોરેન્ટાઇન ચિત્રકાર ફ્રા એન્જેલિકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલું ભીંતચિત્ર]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં નાતાલની ઉજવણી [[ઈશુના જન્મદિન]] તરીકે કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તીઓની એવી માન્યતા છે કે [[મસિહા (યહૂદી લોકોનો ભાવિ તારણહાર ઈશુ)]]એ આ દિવસે [[નવા કરારની ભવિષ્યવાણી]]માં જણાવ્યા મુજબ [[કુંવારી મેરી]]ની કૂખે જન્મ લીધો હતો. નાતાલની વાર્તા [[બાઇબલને આધારિત]] છે. આ વાર્તા [[ગોસ્પેલ ઓફ મેથ્યૂ]] <ref>{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Matthew|chapter=1|verse=18}} {{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Matthew|chapter=2|verse=12}}</ref> અને [[ગોસ્પેલ ઓફ લ્યૂક]]<ref>{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke|chapter=1|verse=26}}{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke|chapter=2|verse=40}}</ref>માં આપવામાં આવેલી છે. આ વાર્તા અનુસાર ઈશુ ખ્રિસ્તનો જન્મ મેરી અને તેનાં પતિ [[જોસેફ]]ના ઘરે [[બેથલહેમ]]માં થયો હતો. પ્રચલિત પરંપરા અનુસાર ઈશુનો જન્મ પાલતુ પ્રાણીઓથી ભરેલા તબેલામાં થયો હતો. જોકે બાઇબલની વાર્તામાં પ્રાણીઓ કે તબેલાનો કોઇ ચોક્કસ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ બાઇબલમાં [[ગમાણ]]નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે<ref>{{Bibleverse||Luke|2:7|KJV}}</ref>, કે જ્યાં તેઓ રહેતા હતા "તેણીની (મેરીએ) તેને (ઈશુ)ને કપડાંઓમાં લપેટ્યો અને તેને ગમાણમાં મૂક્યો કારણ કે તેમની પાસે રહેવા માટે ઓરડી નહોતી." પૌરાણિક [[ધાર્મિક ચિત્રો]]માં ઈશુના જન્મસ્થળ પાસે ગમાણ અને પ્રાણીઓ બતાવવામાં આવ્યા છે. ગમાણ ગુફામાં આવેલું છે. (પરંપરાગત માન્યતા પ્રમાણે આ સ્થળ બેથલહેમમાં [[ચર્ચ ઓફ નેટિવિટી]]ની નીચે આવેલું છે.) બેથલહેમની આજુબાજુમાં આવેલાં [[ખેતરોમાં કામ કરી રહેલા ભરવાડો]]ના જણાવ્યા અનુસાર આ જન્મ [[પરોપકારી વ્યક્તિ]] દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો અને બાળકને સૌપ્રથમ તેમણે જોયું હતું.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Luke%202:1-16;&amp;version=9; લ્યુક 2:1-6]</ref> ઘણા ખ્રિસ્તીઓનું માનવું છે કે ઈશુનો જન્મ [[જૂના કરાર]]માં કરેલી [[તારણહાર]]ના જન્મની [[ભવિષ્યવાણી]]ને સાર્થક કરે છે.<ref>ગેઝા વેર્મેસ ''ધ નેટિવિટી: હિસ્ટ્રી એન્ડ લિજન્ડ'' , લંડન, પેગ્વિન, 2006, પી22.; ઇ.પી. સેન્ડર્સ, ''ધ હિસ્ટોરિકલ ફિગર ઓફ જિસસ'' , 1993, પી85</ref> ગોસ્પેલ ઓફ મેથ્યૂમાં પણ એવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક [[સંતો]] અથવા તો ભવિષ્યવેતાઓ તાજાં જન્મેલાં બાળક (ઈશુ)ને [[સોનું]], [[લોબાન-ધૂપ]] અને [[સુગંધી દ્રવ્યો]]ની ભેટ લઇને જોવા મળવા આવ્યા હતા. મુલાકાતીઓએ એમ જણાવ્યું હતું કે એક રહસ્યમય તારો કે જેને સામાન્યતઃ [[બેથલહેમના તારા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેણે યહૂદીઓના રાજાના જન્મની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Bibleverse||Matthew|2:2|131}}.{{Bibleverse||Matthew|2:2|131}}</ref> આ મુલાકાતનું સ્મરણ [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર]] તરીકે 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરીના રોજ મનાવવામાં આવે છે કેટલાક દેવળોમાં આ દિવસ નાતાલની મોસમની પૂર્ણાહૂતિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તીઓ ઘણા પ્રકારે નાતાલની ઉજવણી કરે છે. આ દિવસે દેવળોમાં હાજરી આપીને પ્રભુની ભક્તિનું વિશેષ મહત્વ હોય છે પરંતુ તે ઉપરાંત પણ સંખ્યાબંધ ભક્તિની રીતો અને પ્રખ્યાત રીતિરિવાજો આવેલા છે. ક્રિસમસની ઉજવણી પહેલા [[પૂર્વીય રૂઢિગત દેવળો]] ઈશુના જન્મની અપેક્ષા સાથે 40 દિવસનો [[ઇશુના જન્મના પર્વ]]ની ઉજવણી કરતાં હતા. જ્યારે [[પશ્ચિમી ખ્રિસ્તીઓ]] 4 સપ્તાહ સુધી [[એડ્વેન્ટ]] એટલે કે નાતાલ પૂર્વેના કાળની ઉજવણી કરતા હતા. નાતાલની ઉજવણીની અંતિમ તૈયારીઓ [[નાતાલના આગલા દિવસે]] એટલે કે તારીખ 24મી ડિસેમ્બરે કરવામાં આવે છે. નાતાલના સમયગાળા દરમિયાન લોકો તેમનાં ઘરોને સુશોભને છે અને ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરે છે. કેટલાક [[ખ્રિસ્તી સમુદાયોનાં પંથો]]માં બાળકો ઈશુ ખ્રિસ્તના જન્મ દ્રશ્યને નાટક સ્વરૂપે ભજવે છે અથવા તો આ જ ઘટનાને લગતા [[નાતાલનાં પ્રાર્થના]] ગીતો ગાય છે. કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ [[ઈશુ જન્મનાં દ્રશ્ય]]નાં નાનાં પૂતળાં બનાવીને પોતાને ઘરે મૂકે છે. આને જન્મ દ્રશ્ય અથવા તો ખ્રિસ્ત જન્મની શિલ્પકૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ઈશુના જન્મ સમયે હાજર રહેલાં ચાવીરૂપ પાત્રોને દર્શાવવામાં આવે છે. ઈશુ જન્મના દ્રશ્યની જીવંત ભજવણી અને [[ટેબ્લોમાં તેનું પ્રદર્શન]] પણ ભજવવામાં આવે છે. જેમાં સજીવ માનવી અને પ્રાણીઓનો ઉપયોગ કરીને આ દ્રશ્યને વધારે જીવંત બતાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.<ref>ક્રુગ, નોરા. [http://travel2.nytimes.com/2005/11/25/travel/escapes/25ahead.html?ex=1165381200&amp;en=58ee42b3737ff438&amp;ei=5070 "લિટલ ટાઉન્સ ઓફ બેથલહેમ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 25, 2005.</ref> આ દ્રશ્યનાં ચિત્રો દોરીને પણ રજૂ કરવાની પ્રથા ઘણા લાંબા સમયથી અસ્તિત્વમાં છે જેને [[નેટિવિટી ઇન આર્ટ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઈશુ જન્મનાં દ્રશ્યમાં પરંપરાગત રીતે તબેલો કે ગમાણ દર્શાવવામાં આવે છે જેની અંદર મેરી, જોસેફ, બાળ ઈશુ ખ્રિસ્ત, દેવદૂતો, ભરવાડો અને [[ત્રણ ડહાપણ ભરેલા પુરુષો]] બાલ્થાઝાર, મેલ્શિયોર અને કાસ્પરને દર્શાવવામાં આવે છે. આ ત્રણ વિશે એમ માનવામાં આવે છે કે તેમણે [[બેથલહેમના તારા]]નો પીછો કર્યો હતો અને ઈશુના જન્મ બાદ તેઓ ત્યાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew%202:1-11;&amp;version=9; મેથ્યૂ 2:1-11]</ref> === વિવિધ પરંપરાઓ === જે દેશોમાં ખ્રિસ્તી પરંપરા મજબૂત રીતે ફેલાયેલી છે તેવા દેશોમાં નાતાલની વિવિધ પ્રકારની ઉજવણી વિકાસ પામી છે. આવી પરંપરાઓમાં પ્રાદેશિક તેમજ સ્થાનિક સંસ્કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે આ મોસમ દરમિયાન ધાર્મિક નાટકોમાં ભાગ લેવો તે નાતાલનો એક અગત્યનો હિસ્સો છે. નાતાલ અને ઇસ્ટરના તહેવારો દરમિયાન વાર્ષિક ધોરણે દેવળોમાં સૌથી વધુ માત્રામાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ થાય છે. ઘણાં [[કેથલિક]] રાષ્ટ્રોમાં નાતાલના દિવસ પૂર્વે લોકો ધાર્મિક સરઘસોનું કે [[પરેડ]]નું આયોજન કરે છે. અન્ય દેશોમાં બિનસાંપ્રદાયિક ધાર્મિક સરઘસો કે પરેડનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેમાં સાન્તાક્લોઝ અને નાતાલને લગતા અન્ય પાત્રોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. કૈટુંબિક મેળાવડો અને ભેટ-સોગાદોનું આદાન-પ્રદાન આ તહેવારની સૌથી વધુ પ્રચલિત પરંપરા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં નાતાલના દિવસોમાં ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. તારીખ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરના રોજ સંત નિકોલસ દિન અને તારીખ 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી [[મેજાઇને ઈશુનો કરેલો સાક્ષાત્કાર]]ના દિવસે પણ ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. ઘણા લોકો માટે ખ્રિસ્તી કુટુંબનું ખાસ ભોજન આ તહેવારનું એક અગત્યનું અંગ છે. આ ભોજનમાં પિરસાતી વાનગીઓ દરેક દેશ પ્રમાણે ખૂબ જ અલગ અલગ હોય છે. [[સિસિલી]] જેવા કેટલાક પ્રાંતોમાં નાતાલના આગલા દિવસે ખાસ પ્રકારના ભોજનમાં 12 અલગ-અલગ જાતની માછલી પીરસવામાં આવે છે. ઇંગ્લેન્ડ અને તેની સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થયેલા દેશોમાં ખાસ ભોજન તરીકે ઉત્તર અમેરિકાથી લાવવામાં આવેલી ટર્કી મરઘી, બટાકા, શાકભાજી, [[કુલમો]] અને તેનો રસો પીરસવામાં આવે છે ત્યારબાદ [[નાતાલની મીઠાઇ]], [[માંસની પાઇ]] અને [[ફ્રૂટ કેક]] પીરસવામાં આવે છે. પોલેન્ડ તેમજ પૂર્વીય યુરોપ અને સ્કેન્ડેનેવિયાના અન્ય ભાગોમાં નાતાલના ખાણાં તરીકે સામાન્યતઃ માછલી પીરસવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ઘેટાંનાં માંસ જેવું મોંઘું માંસ પણ પીરસવામાં આવે છે. જર્મની, ફ્રાન્સ અને ઓસ્ટ્રિયામાં હંસનું અને ડુક્કરનું માંસ નાતાલનાં ખાસ ખાણાં તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં નાતાલનાં ખાસ ભોજન તરીકે ગૌમાંસ, પ્રાણીની જાંઘ કે કુલાનું માંસ અને મરઘી પીરસવાનો રિવાજ પ્રચલિત છે. ફિલિપાઇન્સમાં પ્રાણીની જાંઘ કે કુલાનું માંસ મુખ્ય ખાણું છે. નાતાલના તહેવાર નિમિત્તે ખાસ પ્રકારની મીઠાઇઓ પીરસવામાં આવે છે [[માલ્ટા દેશના લોકો]] પરંપરાગત રીતે ''[[ઇમ્બુલજ્યુટા તાલ- ક્વાસ્તાન]]'' ,[33] નામની મીઠાઇ પીરસે છે. આ ચોકલેટ અને બદામ જેવાં એક ફળમાંથી બનાવવામાં આવેલું એક પીણું હોય છે જેને [[મધ્યરાત્રિની વિધિ]] કે નાતાલની સમગ્ર મોસમ દરમિયાન પીરસવામાં આવે છે. સ્લોવાક લોકો નાતાલની પરંપરાગત બ્રેડ [[પોટિકા]] બનાવે છે. ''[[બુચ દ નોએલ]]'' નામની વાનગી ફ્રાન્સના લોકો બનાવે છે. ઇટાલીમાં ''[[પેનેટોન]]'' બનાવવામાં આવે છે તેમજ ઝીણવટભરી રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલી ફળસુખડી અને કેક બનાવે છે. નાતાલના દિન નિમિત્તે ચોકલેટ અને મીઠાઇઓ આરોગવી એ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. નાતાલના દિવસે બનાવવામાં આવતી મીઠાઇઓમાં જર્મનીની ''[[સ્ટોલેન]]'' , [[માર્ઝિપાન]] કેક અથવા કેન્ડી અને [[જમૈકાના રમ પ્રકારના દારૂ]]માંથી બનાવવામાં આવેલી ફ્રૂટ કેકનો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત રીતે ઉત્તરના દેશોમાં શિયાળાની મોસમમાં ખૂબ જ ઓછાં ફળો મળતાં હોવાને કારણે નારંગીનો સમાવેશ નાતાલના ખાસ ભોજનમાં કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Rockefeller Center christmas tree cropped.jpg|thumb|left|225px|રોકીફેલર કેન્દ્ર ખાતે આવેલું ક્રિસ્મસ ટ્રી]] [[ચિત્ર:Jeffreys Bay-Christmas House-001.jpg|thumb|left|225px|નાતાલ માટે સુશોભનેલું ઘર]] === સુશોભન === {{Main|Christmas decoration}} {{Also|Christmas tree|Christmas lights|Christmas stocking|Christmas ornament}} નાતાલના દિવસે કરવામાં આવતા ખાસ સુશોભન પાછળ લાંબો ઇતિહાસ રહેલો છે. નાતાલના પહેલાના સમયથી રોમન શાસનના લોકો સદાય લાલાં રહેનારાં વૃક્ષની ડાળીઓને ઘરે લઇ આવતા હતા. જેમજેમ રીતિરિવાજો વિકસતા ગયા તેમતેમ ખ્રિસ્તી લોકોએ પણ આ પ્રથા અપનાવી 15મી સદીમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે લંડનમાં એવો રિવાજ પ્રચલિત બન્યો હતો જેમાં "તમામ ઘરો અને પરગણાંનાં દેવળોને નાતાલના દિવસે [[સદાપર્ણી ઓકનાં વૃક્ષ]], [[વેલ]], વિવિધ પ્રકારના [[સ્તંભો]] અને આ મોસમ દરમિયાન જેટલી પણ લીલી વસ્તુઓથી તેને સજાવી શકાય તેનો ઉપયોગ કરીને સજાવવામાં આવતાં હતા."<ref>માઇલ્સ ક્લિમેન્ટ .એ. ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' , કુરિયર ડોવર પબ્લિકેશન્સ, 1976, ISBN 0-486-23354-5, પી. 272</ref> [[વેલો]]નાં હ્રદય આકારનાં પાનોને ઈશુના પૃથ્વી ઉપરના આગમનનાં પ્રતિક તરીકે માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હોલી નામના કાંટાળા અને સદાપ્રણી વૃક્ષ]]ને મૂર્તિપૂજકો તેમજ ડાકણોથી રક્ષણ આપનારું માનવામાં આવે છે તેનાં કાંટાઓ અને લાલ બોરને ઈશુ ખ્રિસ્તને જ્યારે વધસ્તંભ ઉપર ચડાવ્યા અને તેમનું જે લોહી વહ્યું તે વખતે પહેરાવવામાં આવેલા [[કાંટાળા તાજ]]નાં પ્રતિક તરીકે માનવામાં આવે છે.<ref>હેલેર, રૂથ ''ક્રિસમસ: ઇટ્સ કેરોલ્સ, કસ્ટમ્સ એન્ડ લેજન્ડ્સ'' , આલ્ફ્રેડ પબ્લિશિંગ (1985), ISBN 0-7692-4399-1, પી. 12</ref> જન્મના દ્રશ્યની ભજવણી 10મી સદીમાં રોમથી જાણીતી બની છે. આ પ્રથાને [[આસિસીના સંત ફ્રાન્સિસ]] દ્વારા પ્રખ્યાત બનાવવામાં આવી હતી જેનો પ્રસાર ખૂબ જ ઝડપથી યુરોપમાં થઇ ગયો હતો.<ref name="Collins47">કોલિન્સ, એસ, ''સ્ટોરિઝ બિહાઇન્ડ ધ ગ્રેટ ટ્રેડિશન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , ઝોન્ડેરવાન, (2003), ISBN 0-310-24880-9 પી. 47</ref> ખ્રિસ્તી વિશ્વમાં સુશોભનની વિવિધ શણગારો પ્રચલિત બન્યાં હતા જે જે-તે દેશની સંસ્કૃતિ અને તોમના સ્રોતો ઉપર આધારિત હતા. પ્રથમ વ્યાવસાયિક સુશોભનની શરૂઆત વર્ષ 1860માં જર્મનીમાં કરવામાં આવી હતી. જેની પ્રેરણા બાળકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાગળની સાંકળો ઉપરથી મેળવવામાં આવી હતી.<ref name="Collins83">કોલિન્સ પી. 83</ref> [[નાતાલનું વૃક્ષ]]નું સુશોભન એ [[મૂર્તિપૂજક]] પરંપરાનું ખ્રિસ્તીકરણ છે. અને [[શિયાળાના સમયમાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તમાંથી દૂર જાય]] તે વખતે કરવામાં આવતી તમામ ધાર્મિક વિધીમાં [[સદાપર્ણી]] ઝાડની ડાળીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જે મૂર્તિપૂજકો દ્વારા કરવામાં આવતી [[ઝાડની પૂજા]]માંથી લેવામાં આવી છે.<ref name="Shaman"/> [[અંગ્રેજી ભાષા]]માં નાતાલનું વૃક્ષ એટલે કે ક્રિસમસ ટ્રી શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ 183પાંચમા<ref name="Harper">હાર્પર, ડગ્લાસ, [http://www.etymonline.com/index.php?term=Christ ક્રાઇસ્ટ], ''ઓનલાઇન એટિમોલોજી ડિક્શનરી'' , 2001.</ref>ં કરવામાં આવ્યો હતો. આ શબ્દ [[જર્મન ભાષા]]માંથી આયાત કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. નાતાલનાં વૃક્ષની આધુનિક પરંપરા <ref name="Shaman">વેન રેન્ટરેમ, ટોની. ''વેન સાંતા વોસ અ શેમેન'' સેઇન્ટ પોલ: [[લવલિન પબ્લિકેશન્સ]], 1995. ISBN 1-56718-765-X</ref>18મી સદીમાં જર્મનીમાં થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકોનો એવો દાવો છે કે આ પ્રથા [[માર્ટિન લ્યુથર]] દ્વારા 18મી સદીમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Christmas Archives">{{cite web|url = http://www.christmasarchives.com/trees.html|title = The Chronological History of the Christmas Tree|publisher = The Christmas Archives|access-date = 2007-12-18|archive-date = 2007-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20071221113003/http://www.christmasarchives.com/trees.html|url-status = dead}}</ref><ref name="Fashion Era- Christmas">{{cite web|url = http://www.fashion-era.com/Christmas/christmas_customs_tree_history.htm|title = Christmas Tradition - The Christmas Tree Custom|publisher = Fashion Era|access-date = 2007-12-18|archive-date = 2007-12-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20071218110944/http://www.fashion-era.com/Christmas/christmas_customs_tree_history.htm|url-status = dead}}</ref> જર્મનીમાંથી આ રિવાજ બ્રિટનમાં [[જ્યાર્જ ત્રીજા]]ની પત્ની [[રાણી શેરલોટ]] મારફતે રજૂ કરવામાં આવ્યો જે [[રાણી વિક્ટોરિયા]]ના રાજમાં [[રાજકુમાર આલ્બર્ટ]] દ્વારા સફળ કરવામાં આવ્યો. વર્ષ 1841ની સાલ સુધીમાં નાતાલના વૃક્ષનો રિવાજ સમગ્ર બ્રિટનમાં બહોળા પ્રમાણમાં ફેલાઇ ગયો.<ref name="Lejeune, Marie Claire p.550">લેજિયુને, મેરી ક્લેર. ''કમ્પેન્ડિયમ ઓફ સિમ્બોલિક એન્ડ રિચ્યુઅલ પ્લાન્ટ્સ ઇન યુરોપ'' , પી. 550. University of Michigan ISBN 90-77135-04-9 યુનિવ્રસિટી ઓફ મિશિગન ISBN 90-77135-04-9</ref> વર્ષ 1870 સુધીમાં અમેરિકાના લોકોએ પણ નાતાલનું વૃક્ષ સજાવીને મૂકવાની પરંપરાનો સ્વીકાર કર્યો.<ref name="ADP"/> નાતાલનાં વૃક્ષને [[લાઇટ્સ]] તેમજ [[ઘરેણાં]]ઓથી સુશોભની શકાય છે. 19મી સદી સુધી [[મેક્સિકો]]માં થતો [[પોઇન્સેટિયા]] નામના છોડને નાતાલ સાથે સાંકળવામાં આવતો હતો. આ તહેવાર સાથે સંકળાયેલા અન્ય છોડોમાં [[કાંટાળા પાંદડાંવાળાં સદાપર્ણી ઝાડ]], [[મિઝલૂટો નામનું સદાય લીલું રહેતું વૃક્ષ]], [[લાલ રંગના ફૂલો વાળો એક છોડ]] અને [[નાતાલના થોર]]નો સમાવેશ થાય છે. નાતાલનાં વૃક્ષ ઉપરાંત ઘરની સજાવટ પણ ઉપરોક્ત છોડો દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેની સાથે [[હાર-તોરણો]] અને [[સદાય લીલાં રહેતાં]] પર્ણો વાળા વૃક્ષોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, [[ઉત્તર]] અને દક્ષિણ અમેરિકા તથા [[યુરોપ]]માં ઘરની બહારના ભાગને લાઇટની રોશની અથવા તો કેટલીક વખત લાઇટથી સજાવેલી [[બરફમાં ચાલનારી ગાડી]], [[બરફનો માનવી]] વગેરે જેવા નાતાલના પાત્રોથી સજાવવાની પરંપરા રહેલી છે. ઘણી વખત નગરપાલિકાઓ પણ સુશોભનને પ્રાયોજિત કરે છે. નાતાલના વાંસ ઉપર ચડાવેલા વાવાટાઓ [[શેરીમાં રહેલી લાઇટ્સ]] ઉપર ટીંગાડવામાં આવે છે. અને નાતાલનાં વૃક્ષો ચાર રસ્તા ઉપર મૂકવામાં આવે છે.<ref>મરે, બ્રિયાન. [http://www.historymatters.appstate.edu/documents/christmaslights.pdf "ક્રિસમસ લાઇટ્સ એન્ડ કમ્યુનિટી બિલ્ડિંગ ઇન અમેરિકા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026010222/http://www.historymatters.appstate.edu/documents/christmaslights.pdf |date=2006-10-26 }}, ''હિસ્ટ્રી મેટર્સ'' , સ્પ્રિંગ 2006.</ref> [[ચિત્ર:Ilex-aquifolium_(Europaeische_Stechpalme-1).jpg|200px|thumb|right|યુરોપિઅન સદાપર્ણી વૃક્ષ, નાતાલનો પારંપરિક સુશોભન]] [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં નાતાલના પ્રસંગને અનુરૂપ કે બિનસાંપ્રાદાયિક ચિત્રો કે ડિઝાઇનવાળા ભપકાદાર રંગના કાગળોનું જથ્થાબંધ માત્રામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. જેની પાછળનો આશય ભેટ-સોગાદોને તેમાં વીંટીને આપવાનો હોય છે. આ મોસમ દરમિયાન ઘણાં ઘરોની બહાર [[નાતાલનાં ગામડાં]]ઓ પણ પ્રદર્શનાર્થે મુકવામાં આવે છે. અન્ય પરંપરાગત સુશોભનોમાં [[ઘંટ]], [[મિણબત્તીઓ]], [[કૂલ્ફીની લાકડીઓ]], [[ઘૂંટણ સુધીનાં મોજાં]], [[માળાઓ]] અને [[દેવદૂતો]]નો સમાવેશ થાય છે. ઘણા દેશોમાં [[ઈશુના જન્મદ્રશ્ય]]ની ભજવણી ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. લોકો તીવ્ર સ્પર્ધા કરીને આ દ્રશ્ય આબેહૂબ ભજવવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. કેટલાંક કુટુંબોમાં ખાસ વસ્તુઓ પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવે છે જેને [[કુટુંબની મૂલ્યવાન વસ્તુ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે [[12મી રાત્રિએ]] એટલે કે તારીખ 5મી જાન્યુઆરીની સાંજે નાતાલના સુશોભનો ઉતારી લેવામાં આવે છે. નાતાલના પરંપરાગત રંગોમાં [[પાઇન વૃક્ષ જેવો લીલો]], [[સદાબહાર લીલો]], [[બર્ફીલો સફેદ]], અને [[હ્રદય પ્રકારના લાલ]] રંગનો સમાવેશ થાય છે. === સંગીત અને નાતાલનાં પ્રાર્થના ગીતો === [[ચિત્ર:Chant'tie d'Cantiques dé Noué Dézembre 2009 Jèrri a.jpg|thumb|275px|left|જર્સીમાં નાતાલનાં ગીતો]] {{Main|Christmas music}} આપણી જાણમાં આવ્યા અનુસાર નાતાલને લગતું ચોક્કસ પ્રકારની સ્તુતિ 4થી સદીના [[રોમ]]માં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. મિલાનના વડાપાદરી [[એમ્બ્રોસ]] દ્વારા રચિત ''વેની રિડમ્પટર જેન્ટિયમ'' જેવી લેટિન સ્તુતિઓમાં [[આરિએનિઝમ]]ની વિરુદ્ધમાં મૂર્તરૂપ અવતાર સંબંધી બ્રહ્મવિદ્યા અંગેનો બોધ આપવામાં આવ્યો છે. સ્પેનિશ કવિ [[પ્રુડેન્ટિયસ]] (ડી. 413) દ્વારા રચિત ''કોર્ડ નેટસ એક્સ પારેન્ટિસ'' (''ઓફ ધ ફાધર્સ લવ બિગોટન'' ) આજે પણ કેટલાંક દેવળોમાં ગવાય છે.<ref>માઇલ્સ, ક્લિમેન્ટ, ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' , કુરિયર ડોવર પબ્લિકેશન્સ, 1976, ISBN 0-486-23354-5, પી. 32</ref> 9મી અને 10મી સદી દરમિયાન ઉત્તર યુરોપીય મઠોમાં નાતાલનાં પ્રસંગો અથવા તો ગદ્યોની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેને [[ક્લેરવોક્સના બર્નાર્ડ]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. આને પ્રસંગોના અનુપ્રાસ તેમજ [[ગીતની કડીઓ]] સાથે રચવામાં આવી હતી. 12મી સદીમાં પેરિસના સંત એડેમ ઓફ સેઇન્ટ વિક્ટરે જાણીતાં ગીતોનાં સંગીતનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું જે [[નાતાલનાં ગીતો]]નાં સ્વરૂપની ખૂબ જ નજીકનું હતું. 13મી સદી દરમિયાન ફ્રાન્સ, જર્મની અને ખાસ કરીને ઇટાલીમાં [[એસિસીના ફ્રાન્સિસ]]ના પ્રભાવ હેઠળ દેશી ભાષામાં નાતાલનાં ગીતોની પ્રથા મજબૂત રીતે વિકાસ પામી.[52] અંગ્રેજી ભાષામાં નાતાલના ગીતો સૌપ્રથમ વખત 1426માં લખવામાં આવ્યાં હતા. આ ગીત [[જ્હોન આઉડલે]] દ્વારા લખવામાં આવ્યાં હતા. [[શ્રોપ્સાયર]] ચેપ્લિનનાં ખાનગી દેવળે 25 નાતાલનાં ગીતોની યાદી બનાવી હતી આ ગીતો ઘરે-ઘરે ફરીને ગાતાં [[વેસેઇલર્સ]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હોવાનું મનાય છે.[53] જે ગીતોને આપણે નાતાલનાં ગીતો તરીકે ઓળખીએ છીએ તે હકીકતમાં લણણીની મોસમ અને નાતાલ દરમિયાન ગવાતાં લોકગીતો છે. નાતાલનાં ગીતો દેવળોમાં ગાવાની શરૂઆત મોડેથી કરવામાં આવી હતી. પરંપરાગત રીતે નાતાલનાં ગીતો [[મધ્યકાલિન]] સ્વરમેળ ઉપર આધારિત હોય છે, જેના કારણે તેમનાં સંગીતનો અવાજ જરા વિભિન્ન પ્રકારનો હોય છે. "''પર્સોનેટ હોડાઇ'' [[]]", "[[ગુડ કિંગ ઓફ વેન્સિસ્લેસ]]", અને "[[ધ હોલી એન્ડ ધ આઇવી]]" જેવાં નાતાલનાં ગીતો સીધા [[મધ્યયુગ]]માંથી લેવામાં આવ્યાં છે. આ ગીતો નાતાલનાં એવાં સૌથી જૂનાં ગીતો છે કે જે આજની તારીખે પણ ગાવામાં આવે છે. હાલમાં ગાવામાં આવી રહેલું ''[[એડેસ્ટે ફિડિલિસ]]'' (ઓ કમ ઓલ યે ફેઇથફુલ) જે સ્વરૂપે ગવાય છે તેની રચના 18મી સદીમાં થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે તેના શબ્દો 13મી સદીમાં રચાયા હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Steaua, Bucharest, 1842 crop.jpg|thumb|right|275px|બુશારેસ્ટમાં બાળગાયકો, 1841.]] ઉત્તરીય યુરોપમાં [[ધાર્મિક સુધારા]] બાદ શરૂઆતમાં નાતાલનાં ગીતો ગાવાની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે [[માર્ટિન લ્યુથર]] જેવા કેટલાક સુધારાવાદીઓએ નાતાલનાં ગીતો લખ્યાં હતા અને ધાર્મિક વિધિમાં તેનો ઉપયોગ કરવાની બાબતને ઉત્તેજન આપ્યું હતું. 19મી સદી દરમિયાન પ્રખ્યાત ગીતોમાં લોકોનો રસ પુનઃજીવિત થયો તે પહેલાં નાતાલનાં ગીતો માત્ર ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતાં લોકોમાં વધારે પ્રખ્યાત હતા. 18મી સદીમાં અંગ્રેજી સુધારાવાદી [[ચાર્લ્સ વેસ્લી]]એ ભક્તિમાં સંગીતનું મહત્વ જાણ્યું. ભક્તિગીતોને સંગીતમાં ઢાળવા ઉપરાંત તેણે ત્રણ નાતાલનાં ગીતો લખેલાં છે. તેના દ્વારા લખવામાં આવેલું [[ગ્રેટ અવેકનિંગ]] અમેરિકામાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહ્યું હતું. શ્રેષ્ઠત્તમ જાણીતું ગીતના મૂળ શબ્દો "હાર્ક! હાઉ ઓલ ધ વેલ્કિન રિંગ્સ" હતા જે પૈકી પાછળથી માત્ર "[[હાર્ક!]] [[ધ હેરાલ્ડ એન્જલ્સ સિંગ]]" શબ્દો પ્રચલિત બન્યા હતા.<ref>{{cite book | last=Dudley-Smith | first=Timothy | authorlink=Timothy Dudley-Smith | title=A Flame of Love | url=https://archive.org/details/flameofloveperso0000dudl | publisher=Triangle/SPCK | location=London | year=1987 | isbn=0-281-04300-0 }}</ref> આ શબ્દોને સંગીતબદ્ધ કરવા માટે [[ફેલિક્સ મેન્ડેલહ્સોને]] ધૂન તૈયાર કરી હતી. 1818માં ઓસ્ટ્રિયા ખાતે આવેલા ઓબેર્નડ્રોફના સંત નિકોલસ દેવળ માટે મોર અને ગ્રુબરે "[[સાઇલેન્ટ નાઇટ]]" નામનું નવું ભક્તિગીત તૈયાર કરીને ભક્તિસંગીતની નવી શૈલી રજૂ કરી હતી. [[વિલિયમ. બી. સેન્ડી]]એ ''ક્રિસમસ કેરોલ્સ એન્સિયેન્ટ એન્ડ મોર્ડન'' નામનું પુસ્તક 1833માં લખ્યું. નાતાલ ગીતો ઉપર લખવામાં આવેલું આ પ્રથમ પુસ્તક હતું. તેના ઉપરથી હાલમાં પણ પ્રચલિત એવા ઘણાં ઉત્તમ અંગ્રેજી નાતાલનાં ગીતો લખાયાં છે. આ ગીતોએ વિક્ટોરિયન સમયગાળાના મધ્ય ભાગ દરમિયાન આ તહેવારના પુનરુત્થાનમાં પણ ખાસ્સું એવું પ્રદાન કર્યું છે.[56] 18મી સદીના અંત ભાગમાં સંપૂર્ણપણે બિનસાંપ્રદાયિક નાતાલની મોસમનાં ગીતો ઉભરી આવ્યાં. 1784માં બનેલું "[[ડેક ધ હોલ્સ]]" અને અમેરિકન ગીત "[[જિંગલ બેલ્સ]]"ના 1857માં કોપીરાઇટ કરવામાં આવ્યા હતા. 19મી અને 20મી સદીમાં આફ્રિકન અને અમેરિકન ધાર્મિક રિવાજો આધારિત તેમજ નાતાલને લગતાં ગીતો કે જે તેમની ધાર્મિક વિધિને અનુસરીને લખવામાં આવ્યાં હોય તે ખૂબ જ પ્રચલિત બન્યાં. 20મી સદીમાં રજાની મોસમનાં ગીતોનું નિર્માણ વ્યાવસાયિક રીતે પણ વધવા માંડ્યું, જેમાં જાઝ અને બ્લુસ પ્રકારનાં સંગીતનો ઉપયોગ પણ શરૂ થયો. વધુમાં રેવેલ્સ જેવાં જૂથો જૂનાં લોકગીતો ગાતાં હતા તે પ્રકારનાં ગીતોમાં લોકોનો રસ ફરી જાગૃત થયો. આ પ્રકારનાં કલાકારો મધ્યયુગની શરૂઆતના શાસ્ત્રીય સંગીત સાથે સંકળાયેલા હતા. [[ચિત્ર:Greeting Card Christmas Victorian 1870.jpg|thumb|left|165px|1870ની નાતાલની અભિવાદનપત્રિકા]] === અભિવાદન પત્રિકાઓ (કાર્ડ્ઝ) === {{main|Christmas card}} નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓમાં નાતાલનો શુભેચ્છા સંદેશ પાઠવવામાં આવ્યો હોય છે. આ પ્રકારની પત્રિકાઓની આપ-લે નાતાલનાં એક સપ્તાહ અગાઉથી મિત્રો અને કુટુંબીજનોની વચ્ચે થાય છે. આ પ્રથા વિશ્વનાં ઘણાં લોકોમાં પ્રચલિત બની છે, જેમાં [[પશ્ચિમી સમાજ]]ના બિનખ્રિસ્તી લોકો અને [[એશિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત અભિવાદન પત્રિકામાં લખ્યું છે કે "તમારી નાતાલ આનંદપૂર્વક પસાર થાઓ અને નવાં વર્ષની શુભકામનાઓ" કે તેનાં જેવું જ સમાન લખાણ પ્રથમ નાતાલની વ્યાવસાયિક ધોરણે બહાર પાડવામાં આવેલી [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]માં લખવામાં આવ્યું છે. આ અભિવાદન પત્રિકા લંડન ખાતે 1843માં [[સર હેનરી કોલ]] દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. જોકે આ પ્રકારની પત્રિકાઓનાં અસંખ્ય પ્રકાર હોય છે. ઘણી અભિવાદન પત્રિકાઓમાં ધાર્મિક લાગણીઓ વધુ પ્રમાણમાં હોય છે અથવા તો કવિતાઓ ટાંકેલી હોય છે, તો વળી કોઇમાં પ્રાર્થના અથવા તો [[બાઇબલની રચના]]નાં અમુક વાક્યો હોય છે. જ્યારે અન્ય પત્રિકાઓમાં કે જેઓ પોતાની જાતને ધર્મથી દૂર રાખે છે તેવી પત્રિકાઓમાં "મોસમની શુભકામનાઓ" માત્ર એટલું જ લખાણ લખેલું હોય છે. નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓની ખરીદી નોંધપાત્ર માત્રામાં કરવામાં આવે છે. આ પત્રિકાઓ કલાકારીગરીવાળી, વ્યાવસાયિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલી અને મોસમને અનુરૂપ બનાવવામાં આવે છે. અભિવાદન પત્રિકાની રચના પ્રત્યક્ષ રીતે [[નાતાલનાં વર્ણન]] અંગેની હોઇ શકે છે. જેમાં [[ઈશુના જન્મદ્રશ્યનું ચિત્રાંકન]] અથવા તો [[ખ્રિસ્તી ધર્મનાં પ્રતિકો]] જેવા કે [[બેથલહેમનો તારો]] અથવા તો સફેદ [[કબૂતર]] કે જે પૃથ્વી ઉપર [[પવિત્ર આત્મા]] અને [[શાંતિ]] બંનેનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે વગેરેની રચના બનાવવામાં આવે છે. નાતાલને લગતી અન્ય અભિવાદન પત્રિકાઓ વધુ [[બિનસાંપ્રદાયિક]] હોય છે જેમાં [[નાતાલના રીતિરિવાજો]]નું ચિત્રાંકન કરવામાં આવે છે.આ ઉપરાંત [[સાન્તાક્લોઝ]] જેવાં કાલ્પિનક પાત્રો, નાતાલ સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે સંલગ્ન વસ્તુઓ જેમ કે મિણબત્તી, [[હોલી નામનું સદાપર્ણી ઝાડ]], જાદૂઇ છડી વગેરે જેવાં પ્રતિકો ધરાવતી પત્રિકાઓ પણ જોવા મળે છે. ઉપરાંત નાતાલની મોસમને લગતી પ્રવૃત્તિઓ, બરફનાં ચિત્રો કે ઉત્તરીય પ્રદેશોની વન્યસૃષ્ટિને લગતી તસ્વીરોવાળી અભિવાદન પત્રિકાઓ પણ જોવા મળે છે. ઘણી અભિવાદન પત્રિકાઓ હાસ્ય નિષ્પન્ન કરનારી પણ હોય છે જેમાં ભૂતકાળનાં સંસ્મરણોનાં દ્રશ્યો યાદ આવે તેવાં ચિતરવાંમાં આવ્યાં હોય છે. જેવા કે 19મી સદીની શેરીઓ ઉપર ખરીદારો [[જૂનાં જમાનાનો ઘાઘરો]] પરિધાન કરીને ફરતાં હોય.{{clr}} === ટપાલ ટિકિટો === {{main|Christmas stamp}} સંખ્યાબંધ દેશો દ્વારા નાતાલની [[યાદગીરી રૂપે ટપાલ ટિકિટ]] બહાર પાડતા હોય છે. ટપાલ ખાતાના ગ્રાહકો ઘણી વખત [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]] મોકલવા માટે આ પ્રકારની ટિકિટોનો ઉપયોગ કરતાં હોય છે તેમજ આ ટિકિટો [[ટપાલ ટિકિટનો સંગ્રહ કરનારા લોકો]]માં પણ ખૂબ જ પ્રખ્યાત બની છે. [[નાતાલના સિક્કાઓ]]થી ભિન્ન આ [[ટપાલ ટિકિટો]]નો ઉપયોગ નિયમિત રીતે પણ કરી શકાય છે અને તે પોસ્ટ ખાતા દ્વારા નિયત કરવામાં આવેલાં અમુક વર્ષો સુધી ચલણમાં રહે છે. આ ટિકિટોનું વેચાણ ઓક્ટોબર માસની શરૂઆત અને ડિસેમ્બર માસની શરૂઆતમા કરવામાં આવે છે અને તેને નોંધપાત્ર જથ્થામાં છાપવામાં આવે છે. 1898ની સાલમાં ઇમ્પિરિયલ પેની પોસ્ટેજ રેટની શરૂઆત કરવા માટે કેનેડિયન ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ ટિકિટમાં દુનિયાનો નક્શો અને રીંછ દર્શાવવામાં આવ્યાં છે તેમજ નીચે લખાણ લખવામાં આવ્યું છે "નાતાલ 1898". વર્ષ 1937માં ઓસ્ટ્રિયા દ્વારા નાતાલનું અભિવાદન કરતી બે ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી હતી જેમાં [[ગુલાબ]] અને [[રાશિચક્ર]]ની સંજ્ઞાઓ દર્શાવવામાં આવ્યાં હતા. 1939માં [[બ્રાઝિલ]] દ્વારા ચાર [[અર્ધ ટપાલ]] ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી જેમાં [[ત્રણ રાજા]] અને [[બેથલહેમનો તારો]], [[દેવદૂત]] અને બાળક, [[ક્રોસ]] અને બાળક તેમજ માતા અને બાળકને દર્શાવવામાં આવ્યાં હતા. [[યુએસની ટપાલ સેવા]] અને [[રોયલ મેઇલ]] નિયમનકારી દર વર્ષે નાતાલને લગતી ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડે છે. === સાન્તાક્લોઝ અને ભેટ લાવનારા અન્ય પાત્રો === {{main|Santa Claus|Father Christmas}} [[ચિત્ર:Sinterklaas 2007.jpg|thumb|સિન્ટરક્લાસ અથવા તો સંત નિકોલસ ઘણા લોકો તેને અસલ સાન્તાક્લોઝ તરીકે ઓળખે છે.]] ઘણી સદીઓથી નાતાલને [[ભેટ-સોગાદો]]ની આપ-લે કરવાનો તહેવાર માનવામાં આવે છે. આ ભેટોનું આદાન-પ્રદાન ખાસ કરીને મિત્રો અને કુટુંબીજનો વચ્ચે કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને પુરાણો સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ પાત્રો નાતાલ સાથે સંકળાયેલા છે અને તેઓ આ મોસમ દરમિયાન ભેટ-સોગાદો આપતા હોય છે તેવી માન્યતા છે. આ પાત્રોમાં [[ફાધર ક્રિસમસ]] કે જેમને [[સાન્તાક્લોઝ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, પેરે નોએલ અને [[વેઇનાન્સ્ટમેન]]; [[સંત નિકોલસ]] અથવા તો [[સિન્ટરક્લાસ]]; [[ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડ]]; ક્રિસ ક્રિન્ગલ; [[જોઉલુપુક્કી]]; બેબો નાતાલે; [[સંત બસિલ]] અને [[ફાધર ફ્રોસ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પાત્રો પૈકી નાતાલની આધુનિક ઉજવણીમાં સૌથી વધારે પ્રખ્યાત બનેલું પાત્ર સાન્તાક્લોઝ છે. એક એવું કાલ્પનિક પાત્ર કે જે નાતાલના દિવસે ભેટસોગાદો આપે છે. તે લાલ રંગના કપડાં પહેરે છે અને તેનાં મૂળિયાં વિવધ પ્રકારનાં જોવા મળે છે. સાન્તાક્લોઝ ડચ નામ ''સેઇન્ટરક્લાસ'' નું અપભ્રંશ થયેલું નામ છે જેનો સરળ મતલબ થાય છે સંત નિકોલસ. નિકોલસ ચોથી સદી દરમિયાન તુર્કીના આધુનિક યુગમાં માયરાનો ધર્માધ્યક્ષ હતો. સંતોની અન્ય પુણયશાળી પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત તે બાળકોનું ખાસ ધ્યાન રાખતા, તેઓ ઉદાર સ્વભાવના હતા અને ભેટ-સોગાદો આપતાં. ઘણા દેશોમાં તેમનો તહેવાર તારીખ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે અને તે દિવસે ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે સંત નિકોલસ ધર્માધ્યક્ષનો પોષાક પહેરીને તેમના મદદનીશો સાથે આવતા અને બાળકોને ભેટ-સોગાદો આપતાં પૂર્વે તેઓ બાળકે છેલ્લાં એક વર્ષ દરમિયાન કેવું વર્તન કર્યું તે અંગેની તપાસ કરીને પછી નક્કી કરતાં હતા કે બાળક ભેટ આપવાને લાયક છે કે નહીં. 13મી સદી દરમિયાન સંત નિકોલસ નેધરલેન્ડમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત થઇ ગયા અને તેમના નામ હેઠળ ભેટ આપવાની પ્રથા સમગ્ર મધ્ય અને દક્ષિણ યુરોપનાં પ્રદેશોમાં પ્રખ્યાત થઇ ગઇ. 16મી અને 17મી સદી દરમિયાન યુરોપ આવેલા ધાર્મિક [[સુધારા]]માં ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ્સે ભેટ આપનારાં પાત્ર તરીકે બાળ ઈશુ અથવા તો ''ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડલ'' ને પ્રસિદ્ધ કર્યા. અંગ્રેજી ભાષામાં આ નામનું અપભ્રંશ થઇને ક્રિસ ક્રિન્ગલ થઇ ગયું, તેમજ ભેટ આપવાનો સમયગાળો પણ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરથી ક્રિસમસના આગલા દિવસ સુધીનો કરવામાં આવ્યો.[61] જોકે સાન્તાક્લોઝનું આધુનિક અને પ્રખ્યાત પાત્રનિરૂપણ અમેરિકા ખાતે [[ન્યૂ યોર્ક]]માંથી ઉતરી આવ્યું છે તેનાં તબદિલીકરણની પ્રક્રિયા પૂરી કરવામાં છ મહાનુભાવોએ ભાગ ભજવ્યો હતો જેમાં [[વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ]] અને [[જર્મન-અમેરિકી]] વ્યંગ ચિત્રકાર [[થોમસ નાસ્ટ]] (1840થી 1902)નો સમાવેશ થાય છે. [[અમેરિકી ક્રાન્તિકારક યુદ્ધ]] બાદ [[ન્યૂ યોર્ક શેહર]]નાં કેટલાંક રહેવાસીઓએ શહેરનાં બિન-અંગ્રેજી ભૂતકાળનાં પ્રતિકોની માગણી કરી. ન્યૂ યોર્કની મૂળ સ્થાપના ડચ વસાહતીનાં નાનકડાં શહેર [[ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ]] તરીકે કરવામાં આવી હતી અને ડચની સિન્ટરક્લાસ પરંપરા ત્યાં સંત નિકોલસ તરીકે ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.[62] ઇ. સ. 1809માં [[ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]]એ [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]નાં [[ડચ]] નામ [[નિએયુવ આમ્સ્ટરડેમ]]ના પ્રખ્યાત સંત ''સાન્ક્ટે ક્લાઉઝ'' નું નામ પ્રચલિત બનાવ્યું.[63] અમેરિકામાં 1810માં સાન્તાક્લોઝની જ્યારે પ્રથમ વખત રજૂઆત કરવામાં આવી ત્યારે તેને ધર્માધ્યક્ષના પહેરવેશે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે નવા કલાકારોએ સાન્તાક્લોઝની નવી વેશભૂષા આપતાં તેનો પોષાક વધુ બિનસાંપ્રદાયિક બની ગયો હતો.[64] નાસ્ટે 1863થી શરૂ કરી દર વર્ષે સાન્તાક્લોઝનું નવું ચિત્ર દોરવાનું શરૂ કર્યું. 1880ના દાયકા સુધીમાં, નાસ્ટ દ્વારા દોરવામાં આવેલા સાંતાનો પહેરવેશ રૂંવાટીવાળા કોટનો થઇ ગયો જેને આપણે આજે ઓળખીએ છીએ. જેનું નિરૂપણ અંગ્રેજી સંસ્કૃતિના ફાધર ક્રિસમસ ઉપર આધારિત હોવાનું માનવામાં આવે છે. 1920માં આ છબીને જાહેરખબરોના માધ્યમ દ્વારા વધુ પ્રમાણિત અને પ્રચલિત કરવામાં આવી.[65] [[ચિત્ર:Santa-eop2.jpg|thumb|left|210px|વિશ્વભરમાં સાન્તાક્લોઝ સારાં બાળકોને ભેટ-સોગાદો આપવા માટે પ્રખ્યાત છે.]] શરીરે અલમસ્ત, દાઢીવાળા અને આનંદી સ્વભાવના ફાધર ક્રિસમસની તેમજ હંમેશા આનંદમાં રહેવાની માનસિકતા ધરાવનારા હતા. જે તમામ ગુણો સાન્તાક્લોઝના પાત્રમાં આવરી લેવામાં આવ્યાં છે. તેમનું પાત્ર 17મી સદીની શરૂઆતમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતે પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તત્કાલિન સમયે તેમનું પાત્ર માત્ર રજાનો આનંદ માણવાના તેમના સ્વભાવ અને તેમની [[દારૂ પીવાની લત]]ના ગુણો ધરાવતું હતું નહીં કે ભેટ-સોગાદો આપવાના.[66] [[વિક્ટોરિયન કાળના બ્રિટન]]માં તેમની છબીનું પુનઃ નિર્માણ કરીને તેને સાંતાની સુસંગત મુજબ બનાવવામાં આવી. ફ્રાન્સના [[પેરે નોએલ]]નું પાત્ર પણ આ જ રીતે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું અને કાળક્રમે તે પણ સાંતા જેવું બની જવા પામ્યું હતું. ઇટાલીમાં બેબો નાતાલે સાન્તાક્લોઝ જેવું જ પાત્ર છે જ્યારે [[લા બેફાના]] [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર]] થયો હતો તે સાંજે ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. માનવામાં આવે છે કે લા બેફાના બાળ [[ઈશુ]]ની ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. ત્યારબાદ તે અલોપ થઇ જાય છે. જોકે હવે તેણીની દરેક બાળક માટે ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. ઘણા દેશોમાં સાન્તાક્લોઝ તેની સાથે [[નેશ્ટ રૂપરેશ્ત]] અથવા તો [[બ્લેક પિટર]]ને લઇને આવે છે. ઘણા દેશોમાં એવી પણ માન્યતા છે કે [[એલ્વ]] રમકડાંઓ બનાવે છે. સાન્તાક્લોઝની પત્નીને [[શ્રીમતિ ક્લોઝ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આધુનિક સાન્તાક્લોઝનાં પાત્રમાં અમેરિકી સંત નિકોલસના ગુણોનો ક્રમિક વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે થોડો વિરોધ પણ પ્રદર્શીત કરવામાં આવ્યો હતો. એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકાની સ્વતંત્રતાની લડાઇ પૂરી થઇ તેની અડધી સદી સુધી એટલે કે 1835 સુધી સંત નિકોલસ સોસાયટીની સ્થાપના કરવામાં નહોતી આવી.[68] વધુમાં ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમના ચાર્લ્સ જોન્સ દ્વારા લિખિત "ચિલ્ડ્રન્સ બુક્સ, પિરિયોડિકલ્સ એન્ડ જર્નલ્સ" નામના અભ્યાસલક્ષી પુસ્તકમાં સંત નિકોલસ અને સિન્ટરક્લાસનો કોઇ જ ઉલ્લેખ નથી, તેમ જણાવવામાં આવ્યું છે.[70] આ વાત1978<ref>ચાર્લ્સ ડબલ્યુ. જોન્સ, ''સેઇન્ટ નિકોલસ ઓફ માઇરા, બારી એન્ડ મેનહટન: બાયોગ્રાફી ઓફ અ લેજન્ડ'' (શિકાગો: યુ ઓફ શિકાગો પી, 1978).</ref>માં છપાયેલાં તે અભ્યાસ પુસ્તકમાં વારેવારે કહેવાઇ હોવા છતાં પણ ઘણા વિદ્વાનો જોન્સનાં તારણ સાથે સહમત નથી. ન્યૂ બ્રન્સવિક થિયોલોજિકલ સેમિનારીના હોવાર્ડ.જી.હેગમેને એ બાબત ભારપૂર્વક જણાવી છે કે ન્યૂ યોર્કમાં સિન્ટરક્લાસની ઉજવણી હજી પણ જીવંત છે અને તે [[હડસન ખીણ]]ની સંસ્કૃતિની શરૂઆતથી ચાલી આવે છે.<ref>{{Citation | last = Hageman | first = Howard G. | author-link = | publication-date = | date = | year = 1979 | title = Review of ''Saint Nicholas of Myra, Bari, and Manhattan: Biography of a Legend'' | periodical = [[Theology Today]] | series = | publication-place = Princeton | place = | publisher = Princeton Theological Seminary | volume = 36 | issue = 3 | url = http://theologytoday.ptsem.edu/oct1979/v36-3-bookreview15.htm | access-date = 2008-12-05 | archivedate = 2008-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081207061529/http://theologytoday.ptsem.edu/oct1979/v36-3-bookreview15.htm }}.</ref> [[લેટિન અમેરિકા]]ના [[વેનેઝુએલા]] અને [[કોલંબિયા]] જેવા દેશોમાં હજી પણ એ પ્રથા ચાલે છે કે સાંતા રમકડાં બનાવીને બાળ ઈશુને અર્પણ કરે છે. તેમજ હકીકતે સાંતા દ્વારા આપવામાં આવેલા બાળ ઇશુ બાળકોને વહેંચી દે છે. પરંપરાગત [[ધાર્મિક માન્યતા]] અને સાંતાની [[પાત્ર નિરૂપણતા]] યુએસથી આવી છે. ઇટાલીમાં [[ઓલ્ટો એડિગે/ સુટ્રિયોલ]], ઓસ્ટ્રિયા, ચેક રિપબ્લિક, દક્ષિણ જર્મની, હંગેરી, [[લિશ્ટેનસ્ટાઇન]], [[સ્લોવાકિયા]] અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં [[ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડ]] (ચેકમાં [[જેઝિસેક]], હંગેરીમાં જેઝુસ્કા, સ્લોવાકિયામાં જેઝિસ્કો તરીકે જાણીતા) ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. જર્મનીના સંત નિકોલાઉસને જર્મનીના સાન્તાક્લોઝના સ્વરૂપ વેઇનાશ્તમાન સાથે સાંકળવામાં આવતાં નથી. સંત નિકોલાઉસ [[ધર્માધ્યક્ષ]]નો પહેરવેશ પહેરીને આવતાં હોવા છતાં પણ તેઓ તારીખ 6 ડિસેમ્બરના રોજ નાની ભેટ-સોગાદો જેવી કે કેન્ડી, ફળો અને સૂકોમેવો લઇને આવે છે. તેમની સાથે [[નેશ્ત રૂપ્રેશ્ત]] પણ આવે છે. વિશ્વભરનાં ઘણાં મા-બાપો પોતાનાં બાળકોને સાન્તાક્લોઝ અને ભેટ-સોગાદો આપનારાં પાત્રો વિશે સમજ આપતાં હોય છે પરંતુ કેટલાંક તેમને નકારી દેતા હોય છે અને જણાવતા હોય છે કે આ એક ભ્રામક ખ્યાલ છે.<ref>માટેરા, મારિયાને. [http://www.citybeat.com/archives/1996/issue304/cover1.html "સાંતા ધ ફર્સ્ટ ગ્રેટ લાઇ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914195318/http://citybeat.com/archives/1996/issue304/cover1.html |date=2007-09-14 }}, ''સિટીબિટ'' , અંક 304</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:ChristAsSol.jpg|thumb|right|ક્રાઇસ્ટ સોલ (ઇશુ એક સૂર્ય) તરીકેની ઇસુની પ્રતિમા જે ચોથી સદીની શરૂઆતમાં માઉસોલિયમ એમમાં કબ્રસ્તાન પાસે મૂકવામાં આવી હતી. હાલમાં આ પ્રતિમા રોમના સંત પિટર દેવળના વિશાળ ગુમ્બજ નીચે મૂકવામાં આવી છે. જેનો સંદર્ભ કેલી અને જોસેફ એફે ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ, લિટરિજિકલ પ્રેસ, 2004, પી. 67-69 ઉપર આપવામાં આવ્યો છે.]] ઘણી સદીઓથી [[ખ્રિસ્તી]] લેખકો માનતા આવ્યા છે કે નાતાલનો દિવસ એટલે એ જ દિવસ કે જે દિવસે [[ભગવાન ઈશુ]]નો જન્મ થયો હતો.<ref>ઉદાહરણ તરીકે પોપ [[બેનેડિક્ટ 14મા]]એ 1761માં એવી દલીલ કરી હતી કે ચર્ચના પાદરીઓને જન્મની ચોક્કસ તારીખ તેમને રોમન વસ્તી ગણતરીની નોંધોમાંથી મળી જશે. રોલ, સુસાન કે., ''ટુવર્ડ ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , (પીટર્સ પબ્લિશર્સ, 1995), પી. 129.)</ref> [[જ્યુડિયો ખ્રિસ્તી]] પરંપરા અનુસાર [[સૃષ્ટિનાં સર્જન]]ની તારીખ 25^મી માર્ચ માનવામાં આવે છે.<ref name="Ancient and Future Catholics">{{cite web|url = http://www.ancient-future.net/christmasdate.html|title = Choosing the Date of Christmas: Why is Christmas Celebrated on December 25?|publisher = Ancient and Future Catholics|access-date = 2009-04-02|archive-date = 2009-04-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20090418112629/http://ancient-future.net/christmasdate.html|url-status = dead}}</ref> પૂરાતન ખ્રિસ્તી લેખક [[સેક્સટ્સ જ્યુલિયસ આફ્રિકાનુસે]] (220 એ.ડી.) એવો વિચાર કર્યો હતો કે આ તારીખ વાજબી છે અને એવું સૂચન કર્યું હતું કે આ દિવસે ભગવાન ઈશુએ માનવદેહ ધારણ કર્યો હતો.[79] જુલિયસના જણાવ્યા અનુસાર [[ઇશ્વરનાં શબ્દો]]એ માનવસ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને તેમનું ગર્ભાધાન થયું તેનો મતલબ એ થયો કે આ ઘટના થકી [[કુંવારી મેરી]]એ ગર્ભ ધારણ કર્યો અને બરાબર નવ માસ બાદ તારીખ 25^મી ડિસેમ્બરના રોજ ભગવાન ઈશુનો જન્મ થયો.<ref name="Ancient and Future Catholics"/> જોકે 18મી સદીની શરૂઆતથી ઘણા બધા વિદ્વાનોએ વૈકલ્પિક સ્પષ્ટતાઓ આપવાની શરૂઆત કરી. [[આઇઝેક ન્યૂટને]] એવી દલીલ કરી હતી કે ઉત્તરીય ગોળાર્ધ<ref name="Newton"/>માં નાતાલની તીથિ [[સૂર્ય વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય તે દિવસો]]માં પસંદ કરવામાં આવી છે. જૂના યુગમાં આ ઘટના 25મી ડિસેમ્બરની આસપાસ બનતી હતી.<ref name="SolsticeDate">"[http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/SF/WinSol.html બ્રુમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010145627/http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/SF/WinSol.html |date=2006-10-10 }}", ''સિઝનલ ફેસ્ટિવલ્સ ઓફ ધ ગ્રીક્સ એન્ડ રોમન્સ'' <br />[[પ્લિની ધ એલ્ડર]], [[નેચરલ હિસ્ટ્રી]], [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.02.0137&amp;query=head%3D%231117 18:59]</ref> ઇ. સ. 1743માં જર્મનીના પ્રોટેસ્ટન્ટ પોલ અર્ન્સ્ટ જાબ્લોન્સ્કીએ એવી દલીલ કરી હતી કે નાતાલની તારીખ 25મી ડિસેમ્બર રોમન સૌર રજા ''[[ડિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇનવિક્ટી]]'' સાથે સંલગ્ન છે, જેના કારણે સાચાં દેવળોમાં મૂર્તિપૂજાનું પ્રમાણ ઘટી જવાં પામ્યું હતું.[83] 1889માં [[લ્યુઇસ ડ્યુશેને]] એવું સૂચન કર્યું હતું કે નાતાલની તારીખની ગણતરી તારીખ 25મી માર્ચના રોજ [[ઈશુનાં આગમનની જાહેરાત]] બાદ બરાબર નવ માસ બાદની કરવામાં આવી છે પરંપરાગત રીતે આ દિવસે ઇશુનું માનવરૂપે ગર્ભાધાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.[84] જોકે આજના જમાનામાં મુખ્યપ્રવાહમાં તારીખ 25મી ડિસેમ્બર ઈશુનો જન્મદિવસ હોય કે ન હોય તેનું ખાસ મહત્વ નથી. તેના બદલે [[ખ્રિસ્તી ધર્મ સમુદાયો]][86] જણાવે છે કે માનવ સમુદાય દ્વારા આચરવામાં આવેલાં [[પાપ]]ને [[સરભર કરી આપવા]] માટે [[ઇશ્વરે]] પૃથ્વી ઉપર [[માનવરૂપે]] જન્મ લીધો તે નાતાલની ઉજવણીનું પ્રાથમિક કારણ છે.<ref name="Got Questions-Christmas"/><ref name="Voice-Christmas">{{cite web|url = http://www.crivoice.org/cyxmas.html| title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2009-04-02}}</ref> નાતાલની સૌપ્રથમ ઉજવણી યુએસના [[ફ્લોરિડા ખાતે આવેલા ટેલાહાસી]] ખાતે કરવામાં આવી હતી.<ref name="Got Questions-Christmas"/><ref name="Voice-Christmas_2">{{cite web|url = http://urbantallahassee.com/v4/?option=com_content&view=article&id=483&catid=483&Itemid=2&d85d5a08f4a04ade32fc69064ed5cf0b=b2d29b5b91ecdece02455b2e0cfa4162|title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2009-04-02}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ખ્રિસ્તી ધર્મનો પશ્ચાદભૂ === ==== ડિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇન્વિક્ટી ==== {{Main|Sol Invictus}} ''દિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇન્વિક્ટી'' નો અર્થ "અપરાજિત સૂર્યનો જન્મદિન" થાય છે. [[સોલ ઇન્વિક્ટસ]] શબ્દોનો ઉપયોગ કેટલાક [[સૂર્યમંડળનાં દેવ-દેવીઓ]]ની ઉપાસના સંયુક્ત રીતે કરવાની પરવાનગી આપે છે. જેમાં સિરિયાના સૂર્યદેવ [[એલાહ-ગેબેલ]], ઓરિલિયન સામ્રાજ્યના દેવતા [[સોલ]] અને [[પર્સિયન]] મૂળના સૈનિકોના દેવ [[મિથ્રાસ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="CathMithra">" [http://www.newadvent.org/cathen/10402a.htm "મિથ્રેઇઝમ"], ''ધ કેથલિક એનસાઇક્લોપેડિયા'' , 1913.</ref> આ તહેવાર ઉજવવાની શરૂઆત [[એલાગાબાલુસ]] સામ્રાજ્ય (218-222[95])થી કરવામાં આવી હતી. ઓરેલિયનનાં શાસનકાળ દરમિયાન તે તેની લોકપ્રિયતાની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી. ઓરેલિયને આ રજાને સમગ્ર સામ્રાજ્યની જાહેર રજાનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>"સોલ," ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' , શિકાગો (2006).</ref> અગાઉ [[બ્રુમાલિયા]]ના તહેવારમાં આ દિવસ [[બાકચુસ]]ને સમર્પિત કરવામાં આવ્યો હતો. લેટિન ભાષામાં ''બ્રુમા'' શબ્દનો અર્થ "[[ટૂંકામાં ટૂંકો દિવસ]]" થાય છે.<ref>[http://bibletools.org/index.cfm/fuseaction/Topical.show/RTD/CGG/ID/785/Brumalia.htm બાઇબલ ટૂલ્સ બ્રુમાલિયા (પૂર્વગામી ભાષ્યમાંથી)]</ref> સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય ત્યારે આ તહેવારની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી કારણ કે આ દિવસે સૂર્ય તેની દક્ષિણાયન પીછેહઠથી વિપરીત દિશામાં ગતિ કરીને પોતાની જાતને અપરાજિત પુરવાર કરે છે. કેટલાક શરૂઆતના ખ્રિસ્તી લેખકોએ ઈશુના જન્મને સૂર્યના પુનર્જન્મ સાથે સાંકળ્યો છે.<ref name="CathChrit"/> "ઓહ, જે દિવસે સૂર્યનો જન્મ થયો તે દિવસે પરમેશ્વરે કેવું સુંદર કાર્ય કર્યું હશે.... ઈશુનો જન્મ પણ તે જ દિવસે થયો હશે." તેમ [[સાઇપ્રિયન]] નામના લેખક દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="CathChrit"/> [[જ્હોન ક્રિસોસ્ટોમ]] નામના લેખકે પણ આ અંગે એવી ટિપ્પણી કરી છે કે "તેઓ તેને 'અપરાજિતના જન્મદિન' તરીકે સંબોધે છે. ખરેખર આપણા ઇશ્વર સિવાય બીજું અપરાજિત કોણ હોઇ શકે.....?"<ref name="CathChrit"/> ==== શિયાળુ તહેવારો ==== {{Main|List of winter festivals}} ઘણી સંસ્કૃતિમાં શિયાળુ તહેવારો ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યા છે. આ પાછળનાં મુખ્ય કારણોમાં જોઇએ તો શિયાળાની મોસમ દરમિયાન ખેતીનું કામ ખૂબ જ ઓછાં પ્રમાણમાં હોય છે. તેમજ વસંત ઋતુ સામે આવી રહી હોવાથી તે સારી રહેવાની અપેક્ષા હોય છે.<ref name="AncientHoliday">" [http://www.history.com/minisites/christmas/viewPage?pageId=1252 "ક્રિસમસ- એન એન્સિયન્ટ હોલિડે"], ''ધ [[હિસ્ટ્રી ચેનલ]]'' , 2007.</ref> આધુનિક નાતાલના રીતરિવાજોમાં ભેટ-સોગાદો આપવાની અને મોજમજા કરવાની પરંપરા રોમન રિવાજ [[સેટુર્નાલિયા]]; લીલોતરી, લાઇટ્સની રોશની અને દાનની પરંપરા રોમન નવાં વર્ષ; અને [[નાતાલ વખતે બાળવામાં આવતું મોટું ઢીમચું]] તેમજ વિવધ પ્રકારનાં ખાન-પાનની પરંપરા [[જર્મનીના]] તહેવારોમાંથી લેવામાં આવી છે.<ref>કોફમેન, એલેશા. [http://www.christianitytoday.com/history/newsletter/2000/dec08.html વ્હાય ડિસેમ્બર 25?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919140214/http://www.christianitytoday.com/history/newsletter/2000/dec08.html |date=2008-09-19 }} ''ક્રિશ્ચન હિસ્ટ્રી એન્ડ બાયોગ્રાફી'' , ''[[ક્રિશ્ચાનિટી ટુડે]]'' , 2000.</ref> [[મૂર્તિપૂજક સ્કેન્ડેનેવિયા]]માં શિયાળુ તહેવાર [[યુલ]] ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવારની ઉજવણી ડિસેમ્બરના અંતથી જાન્યુઆરીની શરૂઆત સુધી કરવામાં આવે છે. [[ઉત્તરીય યુરોપ]]માં ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રચાર છેલ્લે કરવામાં આવ્યો હોવાથી નાતાલ ઉપર તેની મૂર્તિપૂજક પ્રથાનો વિશેષ પ્રભાવ રહેલો છે. સ્કેન્ડેનેવિયાના લોકો નાતાલને આજે પણ ''જૂલ'' ના નામથી ઓળખે છે. અંગ્રેજી ભાષામાં યુલ શબ્દ એ નાતાલનો પર્યાય છે,<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Yule યુલ]. ''ધ અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરી ઓફ ધ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ'' , ચોથી આવૃત્તિ. 5 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> જેનો પ્રયોગ સૌપ્રથમ વખત 900ની સાલમાં કરવામાં આવ્યો હતો. === ખ્રિસ્તી ધર્મની સ્થાપના === પહેલી સદીમાં નાતાલની ઉજવણી ઈશુ ખ્રિસ્તના જન્મદિનની યાદમાં કરવામાં આવતી હતી તેવા કોઇ જ લિખિત, ધાર્મિક ગ્રંથોમાં કે ઐહિક પુરાવાઓ નથી. ખરેખર તો અગાઉના યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓ સાથે સરખાવવામાં આવે તો જન્મદિનની ઉજવણીઓ કરવામાં જ નહોતી આવતી. ધ વર્લ્ડ બુક એનસાઇક્લોપેડિયા અનુસાર "અગાઉ નાતાલની ઉજવણી કોઇના જન્મદિન નિમિત્તે કરવામાં આવે તો તેને મૂર્તિપૂજાના રિવાજ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી." (ગ્રંથ 3, પા. નં. 416) તેના જન્મદિનને યાદ કરવા કરતા ઈશુએ જે વસ્તુને યાદ કે સ્મરણમાં રાખવાની આજ્ઞા આપી છે તેનો સંબંધ તે તેનાં મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલી છે (લ્યુક 22:19). ઈશુના મૃત્યુને અમુક સો વર્ષો પણ નહીં થયા હોય અને નાતાલની ઉજવણીનો સૌપ્રથમ કિસ્સો ઐતિહાસિક તવારિખમાં નોંધાયેલો છે. નવા વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકામાં જણાવ્યા અનુસાર જે લોકો પાછળથી ખ્રિસ્તી હોવાનો દાવો કરવા લાગ્યા કે "રોમન મૂર્તિપૂજક રિવાજ કે જેને 'અપરાજિત સૂર્યના જન્મદિન' તરીકે મનાવવામાં આવે છે તેની અને નાતાલની એક જ દિવસે ઉજવણી થવી એક અકસ્માત છે." આજના જમાનામાં નાતાલની જે રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે (ઙેટ-સોગાદો આપીને કે મીઠાઇઓ ખાઇને) તે જ રીતે આ તહેવારની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી. [[નવા કરાર]]ની નકલમાં ઈશુના જન્મની તારીખ આપવામાં આવી નથી.<ref name="CathChrit"/><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9082431/Christmas ક્રિસમસ], ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' શિકાગો: એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા, 2006.</ref> ઇ.સ. 200ની સાલમાં [[ક્લેમેન્ટ ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા]]એ લખ્યું હતું કે [[પાશોન્સ]] મહિનાની 25મી તારીખે ઇજિપ્તનાં એક જૂથે જન્મદ્રશ્ય ભજવ્યું હતું.<ref name="CathChrit"/> જેને તારીખ 20મી મે ગણાવી શકાય.<ref>રોલ, પી. 78, સાઇટિંગ કેલ્ક્યુલેશન્સ બાય રોજર બેકવર્થ. રોલ, પીપી. 79-80 જ્યારે રોલેન્ડ બેઇનટોન દાખલો આપતાં જણાવે છે કે ક્લિમેન્ટે કદાચ બે અલગ-અલગ કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કર્યો હશે. અને તે બંને વચ્ચેનો તફાવત કાળક્રમે 2 સીઇમાં 6 જાન્યુઆરી ઉપર આવીને અટક્યો હશે.</ref> [[રોમન આફ્રિકાનાં દેવળો]]માં નાતાલને મોટો કે મહત્વનો [[તહેવાર]] ગણવામાં આવતો હોવાના કોઇ જ ઉલ્લેખ [[ટેર્ટુલિયન]] (ડી. 220)માં નથી.<ref name="CathChrit"/> જોકે વર્ષ 221માં પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા સંદર્ભગ્રંથ ''ક્રોનોગ્રાફાઇ'' માં [[સેક્સ્ટસ જુલિયસ આફ્રિકાનુસે]] એવું સૂચન કર્યું હતું કે ઈશુની માતાને ગર્ભાધાન [[વસંત ઋતુના વિષુવકાળ]] દરમિયાન થયું હોવાને કારણે એ વિચાર ખૂબ જ પ્રચલિત થયો છે કે તેમનો જન્મ તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ થયો હશે.<ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9082431/Christmas ક્રિસમસ], ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' શિકાગો: એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા, 2006.</ref><ref>રોલ, પી. 79,80. ''ક્રોનોગ્રાફાઇ'' ના માત્ર ટુકડાઓ જ બચી શક્યા છે. એક ટુકડામાં આફ્રિકાનુસે "બેથલહેમના પેગે"નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. અને લેડી પેગેનો "સ્પ્રિંગ બેઅરર" તરીકેનો ઉલ્લેખ છે. જુઓ "[http://en.wikisource.org/wiki/Ante-Nicene_Fathers/Volume_VI/Julius_Africanus/Narrative_of_Events_Happening_in_Persia_on_the_Birth_of_Christ નેરેટિવ નેરેટિવ ઓફ ઇવેન્ટ્સ હેપનિંગ ઇન પર્શિયન ઓન ધ બર્થ ઓફ ક્રાઇસ્ટ નેરેટિવ]"</ref> રોમન કેલેન્ડર અનુસાર વિષુવકાળનો દિવસ તારીખ 25મી માર્ચ ગણવામાં આવે છે, તેથી ડિસેમ્બરમાં તેમનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Bradt">બ્રાડ, હેલ, ''એસ્ટ્રોનોમી મેથડ્સ'' , (2004), પી. 69.<br />રોલ, પી. 87.</ref> ''દે પાસ્કા કોમ્પ્યુટસ'' નામનું ઉજાણીનું કારીખીયું વર્ષ 243માં બનાવવામાં આવ્યું હતું જેમાં જન્મદિવસની તારીખ 28મી માર્ચ દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref>રોલ પી. 81એફ</ref> વર્ષ 24પાંચમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા ધર્મવિજ્ઞાની ગ્રંથ [[ઓરિજેન ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા]]માં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે "ફારાઓહ અને હેરોડ જેવા પાપીઓ જ તેમના જન્મદિનની ઉજવણી કરે છે.<ref name="Origin">ઓરિજેન, "લેવિટ., હોમ. 8" ; ''મિગ્ને પી.જી.'' , 12, 495.<br />"[http://www.newadvent.org/cathen/10709a.htm નાતાલ ડે]", ''ધ કેથલિક એનસાઇક્લોપેડિયા'' , 1911.</ref> ઇ.સ. 303માં ખ્રિસ્તી લેખક [[આર્નોબિયસે]] ભગવાનના જન્મદિનની ઉજવણી કરવાની આકરી ટીકા કરી હતી અને તેણે સૂચન કર્યું હતું કે નાતાલ આ સમયે ઉજવણી કરવાનો તહેવાર નથી.<ref name="CathChrit"/> ==== તહેવારની ઉજવણીની સ્થાપના ==== વર્ષ 336માં રોમના દેવળ ખાતે પ્રથમ વખત જન્મદ્રશ્યની ઉજવણીની શરૂઆત થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="HC">{{cite web |url=http://www.history.com/video.do?name=christmas&bcpid=3924558001&bclid=4965944001&bctid=5097596001 |title=Why Christmas is Celebrated on December 25th |author= |date= |work= |publisher=A&E Television Networks |access-date=2009-12-25}}</ref> વર્ષ [[354માં લખવામાં આવેલા કાલ લેખ]]માં ઈશુના જન્મદિનની તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ હોવાનો સંદર્ભ છે. આ [[પ્રકાશિત હસ્તપ્રત]]નું સંપાદન વર્ષ 354માં રોમ ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>આ દસ્તાવેજ રોમનના ઉમરાવ માટે અંગત રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંદર્ભે પ્રશ્ન સૂચક વાક્ય પૂછવામાં આવ્યું હતું કે "VIII kal. ian. natus Christus in Betleem Iudeæ".[http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_08_fasti.htm ] વર્ષ 336માં બનાવવામાં આવેલી હસ્તપ્રતમાંથી આ વિભાગની નકલ કરવામાં આવી હતી.[http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm ] આ દસ્તાવેજમાં જૂના જમાનમાં સોલ ઇન્વિક્ટસ તરીકે ઉજવાતા તગેવારનો પણ સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે.[http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm ]</ref> વર્ષ 350માં [[પોપ જુલિયસ 1]]એ તારીખ 25મી ડિસેમ્બરને ઈશુનો જન્મદિન તરીકે ઉજવવાની અધિકૃત જાહેરાત કરી.<ref name="HC"/> પૂર્વના દેશોમાં પુરાતન ખ્રિસ્તીઓ [[મેજાઇને ઈશુના કરેલા સાક્ષાત્કાર ના દિવસ]] (તારીખ 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી)ના ભાગરૂપે તેમના જન્મદિવસની ઉજવણી કરતાં હતા. જોકે આ તહેવારમાં કે ઉજવણીમાં [[ઈશુની ખ્રિસ્તી ધર્મની દિક્ષાવિધિ]] ઉપર વધારે ભાર પાતો હતો.<ref>પોખિલ્કો હાઇરોન્મોન્ક નિકોલસ, [http://sites.google.com/site/historyofepiphany "હિસ્ટ્રી ઓફ એપિફેની"]</ref> વર્ષ 378માં [[એડ્રિયાનોપલનાં યુદ્ધ]]માં [[આરિયાન]] તરફી શાસક [[વેલેન્સ]]નાં મૃત્યુ બાદ [[કેથલિક ધર્મસંઘના અનુયાયિત્વ]]નું પુનરુત્થાન થયું જેના ભાગરૂપે પૂર્વના ખ્રિસ્તીઓમાં નાતાલની ઉજવણીનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો. [[કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ]]માં આ તહેવારની ઉજવણીની શરૂઆત વર્ષ 379માં તેમજ [[એન્ટિઓક]]માં આ તહેવારની ઉજવણી વર્ષ 380માં કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 381માં [[ગ્રેગોરીના નાઝિઆન્ઝુસે]] [[ધર્માધ્યક્ષ]]ના પદેથી રાજીનામું આપી દીધાં બાદ આ તહેવારની ઉજવણી લુપ્ત થઇ ગઇ હતી. જોકે વર્ષ 400 દરમિયાન [[જ્હોન ક્રિસોસ્ટોને]] આ પ્રથા ફરી પાછી શરૂ કરી.<ref name="CathChrit">Martindale, Cyril Charles.[http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm "Christmas"]. ''[[The Catholic Encyclopedia]]''. Vol. 3. New York: Robert Appleton Company, 1908.</ref> [[ચિત્ર:FatherChristmastrial.jpg|thumb|150px|left|ફાધર ક્રિસમસની પરીક્ષા અને ખટલો (1686), ઇન્ગલેન્ડમાં નાતાલની ઉજવણીની શરૂઆત પવિત્ર દિન તરીકે કરવાની સૂચના આપવામાં આવી તેના થોડા સમય બાદ જ આ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.]] ==== મધ્ય યુગ ==== [[મધ્ય યુગની શરૂઆત]]માં નાતાલની ઉજવણી કરતાં ઈશુનો મેજાઇને કરેલા સાક્ષાત્કારના દિવસનું મહત્વ ખૂબ જ વધારે હતું. પશ્ચિમી માન્યતા અનુસાર આ દિવસે [[સંતો]]ની મુલાકાત ઉપર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવતું હતું. પરંતુ મધ્યયુગીન કેલેન્ડરમાં નાતાલ આધારિત રજાઓનું વર્ચસ્વ વધારે પ્રમાણમાં હતું. નાતાલ પહેલાંના 40 દિવસ "સંત માર્ટિનના 40 દિવસ" (કે જેની શરૂઆત તારીખ 11મી નવેમ્બરથી થાય છે અને તેને [[ટૂર્સના સંત માર્ટિન]]ના તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.) હાલમાં તે [[એડવેન્ટ]]ના નામથી ઓળખાય છે.<ref name="Murray">મરે, એલેક્ઝાન્ડર. [http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=13022&amp;aid=&amp;tgid=&amp;amid=13022&amp;g13022=x&amp;g9142=x&amp;g30026=x&amp;g20991=x&amp;g21010=x&amp;g19965=x&amp;g19963=x&amp;e=true "મેડિયેવલ ક્રિસમસ"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''હિસ્ટ્રી ટુડે'' , ડિસેમ્બર 1986, '''36''' (12), પીપી. 31-39.</ref> ઇટાલીમાં [[સાટુરનાલિયા]]ન પરંપરાઓને એડવેન્ટ સાથે સાંકળવામાં આવી છે.<ref name="Murray"/> 12મી સદીની આસપાસ આ પરંપરાઓ ફરી પાછી [[નાતાલના 12 દિવસો]] (તારીખ 25મી ડિસેમ્બરથી 5મી જાન્યુઆરી)ની પરંપરામાં તબદિલ થઇ. જાહેર ઉપાસનાને લગતાં કેલેન્ડરમાં આ સમયગાળાને [[નાતાલની મોસમ]] અથવા તો [[12 પવિત્ર દિવસો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Murray"/> વર્ષ 800 બાદ નાતાલના દિવસે [[શેર્લેમેગ્ને]]ને શાસક તરીકેનો તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો ત્યારબાદ નાતાલની ઉજવણીનું મહત્ત્વ ધીમેધીમે વધવા લાગ્યું. વર્ષ 85પાંચમાં [[શહીદ રાજા એડમન્ડ]]નો રાજ્યાભિષેક નાતાલના દિવસે કરવામાં આવ્યો હતો અને [[ઇંગ્લેન્ડનો રાજા વિલિયમ પહેલા]]ને વર્ષ 1066માં નાતાલના દિવસે તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો. [[ઉચ્ચ મધ્યમ યુગ]] દરમિયાન નાતાલની રજાનું પ્રભુત્વ ખૂબ જ વધી જવા પામ્યું. આ બાબતને વારંવાર ઇતિહાસકારોએ નોંધી હતી અને લખ્યું હતું કે વિવિધ પ્રકારના [[ધનાઢ્ય લોકો]] પણ નાતાલની ઉજવણી કરતા હતા. વર્ષ 1377માં ઇંગ્લેન્ડના [[રાજા રિચાર્ડ 2જા]]એ નાતાલના તહેવારનું આયોજન કર્યું હતું. જેમાં લોકો દ્વારા આઠ બળદો અને 300 જેટલાં ઘેટાંઓ આરોગવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Murray"/> મધ્યકાલિન યુગમાં ઉજવાતી નાતાલમાં નાતાલનાં ડુક્કરનું માંસ નિયમિતપણે પીરસવામાં આવતું હતું. [[કેરોલિન્જ]] પ્રજાતિનાં લોકો પણ ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યાં હતા. તેઓ મૂળ ગીત ગાનારાં નૃત્યકારો હતાં. આ જૂથમાં એક મુખ્ય ગાયક રહેતો અને આજુબાજુમાં વર્તુળ બનાવીને અન્ય લોકો નાચતાં તેમજ સમૂહગાન ગાતાં. ઘણા લેખકોએ કેરોલિન્જનાં નૃત્યોને અશ્લીલ ગણાવીને તેનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે એવો નિર્દેશ કર્યો હતો કે આવી અણઘડ પ્રથાને વશ ન થઇને સાટુર્નાલિયા અને યુલની ઉજવણી તેનાં મૂળસ્વરૂપે ચાલુ રાખવી જોઇએ.<ref name="Murray"/> "ગેરકાયદે કામો" જેવા કે દારૂ પીવો, લૈંગિક સંબંધો, જુગાર વગેરે બાબતો પણ આ તહેવારનો એક અગત્યનો દ્રષ્ટિકોણ છે. ઇંગ્લેન્ડમાં ભેટસોગાદોની આપ-લે [[નવાં વર્ષના દિવસે]] કરવામાં આવે છે અને તે દિવસે નાતાલ નિમિત્તે બનાવવામાં આવેલો ખાસ દારૂ પીવામાં આવે છે.<ref name="Murray"/> મધ્યકાલિન યુગમાં ઉજવાતી નાતાલ એક જાહેર તહેવાર હતો. જેમાં [[વેલો]], [[સદાપર્ણી વૃક્ષ]] અને અન્ય સદાય લીલાં છમ રહેતાં વૃક્ષોનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો.<ref name="mcgreevy"/> મધ્યકાલિન યુગમાં નાતાલના દિવસે [[ભેટ-સોગાદોની આપ-લે]] કરવાનો વ્યવહાર કાયદેસરના સંબંધ ધરાવનારા લોકો જેવાકે ભાડૂઆત અને મકાનમાલિક વચ્ચે થતો હતો.<ref name="mcgreevy">મેકગ્રીવી, પેટ્રિક. "પ્લેસ ઇન ધ અમેરિકન ક્રિસમસ," ([http://links.jstor.org/sici?sici=0016-7428%28199001%2980%3A1%3C32%3APITAC%3E2.0.CO%3B2-2 જેએસટીઓઆર]), ''જ્યોગ્રોફિકલ રિવ્યૂ'' , ગ્રંથ 80, નંબર 1 જાન્યુઆરી 1990, પીપી. 32-42. સુધારો સપ્ટેમ્બર 10,2007</ref> વાર્ષિક ધોરણે ખાન-પાન, નાચ-ગાન, રમત-ગમત અને પત્તાં રમવાની ઉજાણીની પ્રથાનો ઇંગ્લેન્ડમાં ક્રમશઃ વધારો થયો અને 17મી સદી સુધીમાં નાતાલની મોસમ દરમિયાન વૈભવી ખાન-પાન, ઝીણવટભરી રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા સંગીત જલસાઓ અને જાહેર ઉજવણીઓ શરૂ કરવામાં આવી. વર્ષ 1607માં [[રાજા જેમ્સ પહેલા]]એ એવું સૂચન કર્યું કે નાતાલની રાત્રિએ નાટકની ભજવણી કરવામાં આવવી જોઇએ અને રાજ પરિવારોમાં રમત-ગમતની ઉજવણી શરૂ થઇ.<ref name="BTR"/> === 19મી સદીમાં આવેલા સુધારાઓ === [[ચિત્ર:Scrooges third visitor-John Leech,1843.jpg|thumb|180px|right|એબેન્ઝર સ્ક્રૂજ અને ઘોસ્ટ ઓફ ક્રિસમસ પ્રેઝેન્ટચાર્લ્સ ડિકન્સના અ ક્રિસમસ કેરોલ 1843માંથી]] [[પ્રોટેસ્ટન્ટ સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારાઓ]]ને અનુસરતા [[પ્યુરિટન કે રૂઢિચુસ્ત જેવાં જૂથો]]એ નાતાલની ઉજવણીનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. આ તહેવારને તેમણે કેથલિક પંથનો આવિષ્કાર ગણાવીને તેને "[[પોપની પરંપરા]]નો સુશોભન" અથવા તો "[[જંગલીઓ]]નું હાસ્યાસ્પદ સરઘસ" જેવાં બિરુદો આપ્યાં હતા.<ref name="Durston">ડર્સટન, ક્રિસ, [http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=12890&amp;aid=&amp;tgid=&amp;amid=12890&amp;g12890=x&amp;g9130=x&amp;g30026=x&amp;g20991=x&amp;g21010=x&amp;g19965=x&amp;g19963=x "લર્ડ્ઝ ઓફ મિસરૂલ: ધ પ્યુરિટન વોર ઓન ક્રિસમસ 1642-60"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310013925/http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=12890&aid=&tgid=&amid=12890&g12890=x&g9130=x&g30026=x&g20991=x&g21010=x&g19965=x&g19963=x |date=2007-03-10 }}, ''હિસ્ટ્રી ટુડે'' , ડિસેમ્બર 1985, '''35''' (12) પીપી. 7-14.</ref> [[કેથલિક દેવળો]] દ્વારા ઉપરોક્ત બાબતનો પ્રતિભાવ આ તહેવારની ઉજવણી વધુ ધાર્મિક રીતે કરીને જોરશોરથી કરવી જોઇએ તેવો પ્રચાર કરીને આપવામાં આવતો હતો. [[ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ પહેલા]]એ તેના ઉમરાવો અને સરદારોને સૂચના આપી કે શિયાળાના મધ્યભાગમાં તેમની જમીનો ઉપર પાછા આવી જઇને તેમની જૂની પદ્ધતિ મુજબની નાતાલની ઉદ્દામતા ચાલુ રાખવી.<ref name="BTR"/> [[અંગ્રેજી આંતરવિગ્રહ]] દરમિયાન ચાર્લ્સ પહેલા ઉપર [[સંસદીય]] વિજય થયા બાદ વર્ષ 1647માં [[પ્યુરિટન કે રૂઢિચુસ્ત લોકો]]એ નાતાલની ઉજવણી ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.<ref name="Durston"/> આ ઘટનાનો જોરદાર વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો જેના કારણે કેટલાંક શહેરોમાં નાતાલની તરફેણમાં લોકોએ તોફાનો કર્યા હતા. કેટલાંક અઠવાડિયાંઓ સુધી [[કેન્ટરબરી]] ઉપર તોફાનીઓએ કબજો જમાવી દીધો હતો અને તે શહેરનાં દરવાજાઓને [[સદાપર્ણી વૃક્ષો]]થી સુશોભનીને રાજાશાહી સૂત્રોચ્ચારો કર્યા હતા.<ref name="Durston"/> પુસ્તક ''ધ વિન્ડિકેશન ઓફ ક્રિસમસ'' (લંડન 1652)માં રૂઢિચુસ્ત લોકોની વિરોધમાં દલીલ કરવામાં આવી છે અને નોંધવામાં આવ્યું છે કે નાતાલની જૂની અંગ્રેજી પ્રથા અનુસાર તે દિવસે રાત્રિભોજન, અગ્નિ ઉપર સફરજનો શેકવાં, પત્તાં રમવાં, ગુલામો અને નોકરાણીઓ સાથે નૃત્ય કરવું અને નાતાલનાં ગીતો ગવાતાં હતા.<ref>http://mercuriuspoliticus.wordpress.com/2008/12/21/a-christmassy-post/ </ref> વર્ષ 1660માં [[રાજા ચાર્લ્સ બીજો]] [[પુનઃ સત્તારૂઢ]] થતાં તેણે નાતાલની ઉજવણી ઉપરનો પ્રતિબંધ રદ કર્યો તેમ છતાં પણ ઘણાં દીક્ષા પામેલા ખ્રિસ્તી પાદરીઓ આજે પણ નાતાલની ઉજવણીનો વિરોધ કરે છે. [[સ્કોટલેન્ડ]] ખાતે આવેલાં [[સ્કોટલેન્ડનાં દેવળ]] પ્રેસ્બિટેરિયને પણ નાતાલની ઉજવણીને હતોત્સાહ કરી છે. વર્ષ 1618માં જેમ્સ પાંચમાએ નાતાલની ઉજવણીની આજ્ઞા આપી જોકે દેવળમાં લોકોની હાજરી ખૂબ જ પાંખી હતી.<ref>ચેમ્બર્સ, રોબર્ટ (1885). ''ડોમેસ્ટિક એનિમલ્સ ઓફ સ્કોટલેન્ડ'' , પી. 211. </ref> [[વસાહતી અમેરિકા]]માં [[નવા ઇંગ્લેન્ડ]]ના [[રૂઢિચુસ્તો]]એ નાતાલની ઉજવણીનો ધરમૂળથી વિરોધ કર્યો હતો. વર્ષ 1659થી 1681 સુધી [[બોસ્ટન]] ખાતે ઉજવણીને કાયદાનાં રક્ષણમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી હતી. વર્ષ 1681માં યાત્રાળુ પાદરીઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધને અંગ્રેજ ગવર્નર [[સર એડમન્ડ એન્ડ્રોસ]] દ્વારા ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. જોકે વર્ષ 1800 સુધી તે નહોતો ઉઠાવવામાં આવ્યો છતાં પણ ત્યાં સુધીમાં બોસ્ટન ખાતે નાતાલની ઉજવણી કરવી એક ફેશન જેવું બની ચૂક્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.apuritansmind.com/Christmas/DankoChristmasBanned.htm |title=વ્હેન ક્રિસમસ વોસ બેન્ડ-ધ ્ર્લી કોલોનિસ એન્ડ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108033515/http://www.apuritansmind.com/Christmas/DankoChristmasBanned.htm |url-status=dead }}</ref> આ જ સમયગાળા દરમિયાન [[વર્જિનિયા]] અને [[ન્યૂ યોર્ક]]ના ખ્રિસ્તી કુટુંબો નાતાલની ઉજવણી મુક્તપણે કરતા હતા. [[પેન્સિલવેનિયાનાથી જર્મની ખાતે સ્થિત થયેલા લોકો]] ખાસ કરીને [[મોરાવિયન લોકો]] કે જેઓ [[બેથલહેમ]]માં સ્થાયી થયા છે, પેન્સિલવેનિયાના [[નાઝારેથ]] અને [[લિતિત્ઝ]] લોકો અને ઉત્તર કેરોલિનામાં સ્થિત થયેલા [[વાશોવિયા]] લોકો નાતાલની ઉજવણી ઉત્સાહભેર કરે છે. બેથલહેમમાં રહેતા મોરાવિયન લોકોએ સૌપ્રથમ વખત અમેરિકામાં નાતાલનાં વૃક્ષને તેમજ જન્મદ્રશ્યને રજૂ કર્યું હતું.<ref>નાન્સી સ્મિથ થોમસ. મોરાવિયન ક્રિસમસ ઇન સાઉથ. પી. 20. 2007 ISBN 0-8078-3181-6</ref> [[અમેરિકી ક્રાંતિ]] બાદ નાતાલને અંગ્રેજી રિવાજ તરીકે ગણવામાં આવતાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેની ઉજવણી મંદ પડી ગઇ હતી.<ref name="cinne">{{cite book | last =Andrews | first =Peter | authorlink = | coauthors = | title =Christmas in Colonial and Early America | publisher =World Book Encyclopedia, Inc. |year=1975 | location =USA | pages = | url = | doi = | id = | isbn = 7-166-2001-4}} </ref> 1777માં [[ટ્રેન્ટનના યુદ્ધ]] દરમિયાન [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટને]] નાતાલના દિવસે [[હેસિયન]]ના ભાડૂતી સિપાઇઓ ઉપર હુમલો કર્યો. (આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકા કરતાં જર્મનીમાં નાતાલની ઉજવણી વધારે પ્રખ્યાત બની હતી.) 1820 સુધીમાં બ્રિટન ખાતે [[સાંપ્રદાયિક]] તણાવ ઓછો થયો અને વિલિયમ વિન્સ્ટેન્લી જેવા લેખકો સહિત અન્ય લોકોએ એવી ચિંતા કરવાની શરૂ કરી કે નાતાલની ઉજવણી મરી પરવારી રહી છે. આ લેખકો એમ માનતા હતા કે [[ટ્યુડોર]] નાતાલની ઉજવણી દિલ ખોલીને કરવી જોઇએ અને આ રજાને ફરી પ્રચલિત કરવા માટેના તમામ પ્રયાસો કરવા જોઇએ. 1843માં [[ચાર્લ્સ ડિકન્સે]] ''[[અ ક્રિસમસ કેરોલ]]'' નામની એક નવલકથા લખી જેણે નાતાલની ઉજવણી અને મોજમજા કરવાની ધગશ ફરી પાછી જીવંત કરવામાં મદદ કરી.<ref name="standiford">લેસ સ્ટેન્ડફોર્ડ. ''ધ મેન હુ ઇન્વેન્ટેડ ક્રિસમસ: હાઉ ચાર્લ્સ ડિકન્સ અ ક્રિસમસ કેરોલ રેસક્યુડ હિસ કરિયરએન્ડ રિવાઇવ્ડ અવર હોલિડે સ્પિરિટ્સ'' , ક્રાઉન, 2008. માર્ચ 1992), ISBN 978-0-7567-5548-5. </ref><ref name="AFP"> {{cite web |title=Dickens' classic 'Christmas Carol' still sings to us |url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2008-12-17-dickens-main_N.htm |publisher=''[[USA Today]]'' |access-date=}} </ref> નવલકથાની લોકપ્રિયતા ખૂબ જ ઝડપથી વધી હોવાને કારણે તેણે નાતાલનું કુટુંબીજનો, દયા અને ભલમનસાઇ અંગેનું મહત્વ સમજાવવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો.<ref>રોવેલ જ્યોફ્રી, ''ડિકન્સ એન્ડ ધ કન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ક્રિસમસ'' , [[હિસ્ટ્રી ટુડે]], ગ્રેંથ: 43, અંક : 12, ડિસેમ્બર 1993, પીપી. 17-24 </ref> ઇતિહાસકાર રોનાલ્ડ હ્યુટને એવી દલીલ કરી હતી કે ડિકન્સ નાતાલને ઉદારતા અને કુટુંબ કેન્દ્રી તહેવાર માને છે પરંતુ તેથી વિપરીત જ્ઞાતિ આધારિત અને દેવળ કેન્દ્રિત અવલોકન કરતાં એવું લાગે છે કે 18મી સદીના અંત ભાગમાં અને 19મી સદીની શરૂઆતના ભાગમાં નાતાલની ઉજવણી ક્ષીણ થઇ રહી છે.<ref>[[Ronald Hutton]] ''Stations of the Sun: The Ritual Year in England'' . [[રોનાલ્ડ હટન]] ''સ્ટેશન્સ ઓફ ધ સન: ધ રિચ્યુઅલ યર ઇન ઇંગ્લેન્ડ'' 1996.ઓક્સફર્ડ: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> નાતાલની બિનસાંપ્રદાયિક આવૃત્તિને ઉપર મૂકીને ડિકન્સે નાતાલની ઉજવણીના ઘણા દ્રષ્ટિકોણ આપ્યા છે કે જે આજની તારીખે પણ પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં મનાવવામાં આવે છે, જેમ કે કૌટુંબિક મેળાવડો, મોસમનું ખાણું અને દારૂ, નૃત્ય, રમતો અને તહેવારોની ઉદારતા.<ref>રિચાર્ડ માઇકલ કેલી (ઇડી.) (2003), અ ક્રિસમસ કેરોલ. પીપી. 9.12 બ્રોડવ્યૂ લિટરરી ટેક્સટ્સ, ન્યૂ યોર્ક, બ્રોડ વ્યૂ પ્રેસ ISBN 1-55111-476-3</ref> ''[['મેરી ક્રિસમસ']]'' નામની વાર્તા પ્રસિદ્ધ થયા બાદ આ શબ્દોનો ઉપયોગ ખૂબ જ પ્રચલિત બન્યો હતો.<ref>રોબર્ટ્સન કોશરેન વર્ડ પ્લે: ઓરિજિન્સ, મિનિંગ્સ એન્ડ યુસેજ ઓફ ધ ઇંગ્લિશ લેન્ગવેજ, પી. 126 યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરોન્ટો પ્રેસ, 1996 ISBN 0-8020-7752-8</ref> [[સ્ક્રૂજ]] નામનો શબ્દ કંજૂસનો પર્યાય બની ગયો, જ્યારે ''[['બાહ!]]'' ''[[હંબગ!']]'' તહેવારોના જોશને રૂખસત આપનારો બન્યો.<ref>જોએ એલ. વ્હીલર; ''ક્રિસમસ ઇન માય હાર્ટ'' , ગ્રંથ 10, પી. 97 રિવ્યૂ એન્ડ હેરાલ્ડ પબ. એસો, 2001. ISBN 0-8280-1622-4 </ref> 1843માં [[સર હેનરી કોલે]] વ્યાપારિક ધોરણે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]] પ્રથમ વખત ઉત્પાદિત કરી.<ref>{{cite web | last = Earnshaw | first = Iris | authorlink = | coauthors = | title = The History of Christmas Cards | work = | publisher = [http://home.vicnet.net.au/~invhs/welcome.htm Inverloch Historical Society Inc.] | date = November 2003 | url = http://home.vicnet.net.au/~invhs/2004.htm | doi = | access-date = 2008-07-25 | archive-date = 2016-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160526174327/http://home.vicnet.net.au/~invhs/2004.htm | url-status = dead }}</ref> વર્ષ 1847માં [[નાતાલના ફટાકડા]]નું સંશોધન લંડનના થોમસ જે. સ્મિથ દ્વારા કરવામાં આવ્યું.<ref>માર્ગારેટ બેકર. ડિસ્કવરિંગ ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ફોકલોર: અ ગાઇડ ટુ સિઝનલ રાઇટ્સ. પી. 72. ઓસ્પ્રે પબ્લિશિંગ, 1992. ISBN 0-7478-0175-4 </ref> નાતાલનાં ગીતો [[વિલિયમ .બી. સેન્ડિસ]]નાં પુસ્તક ''ક્રિસમસ કેરોલ્સ એન્સિયેન્ટ એન્ડ મોર્ડન'' (1833)થી ફરી સજીવન થયા. પ્રથમ વખત પ્રકાશિત થયા હોય તેવા ગીતોમાં ''[['ધ ફર્સ્ટ નોએલ']]'' , ''[['આઇ સો થ્રી શિપ્સ']]'' , ''[['હાર્ક ધ હેરાલ્ડ એન્જલ્સ સિંગ']]'' , અને ''[['ગોડ રેસ્ટ યે મેરી, જેન્ટલમેન']]'' વગેરે ડિકન્સની નવલકથા ''અ ક્રિસમસ કેરોલ'' માં ખૂબ જ પ્રખ્યાત થયા હતા. અન્ય અંગ્રેજી નાતાલ ગીતો જેવાં કે ''[['વી વિશ યુ અ મેરી ક્રિસમસ']]'' અને ''[['ઓહ કમ ઓલ યે ફેઇથફુલ']]'' પણ પ્રખ્યાત થયાં હતા. 1880થી નાતાલનાં ગીતો દેવળોમાં [[નાતાલનાં આગલા દિવસે]] ગાવાનો રિવાજ શરૂ થયો. ([[નવ પાઠો અને નાતાલનાં ગીતો]]) આ ગીતો શરૂઆતમાં [[ટ્રુરો કેથેડ્રેલ]], [[કોર્નવોલ]] અને ઇંગ્લેન્ડમાં ગવાતાં હવે તે વિશ્વભરનાં દેવળોમાં ગવાય છે.<ref>{{cite news|title=Festival of Nine Lessons and Carols|url=http://www.bbc.co.uk/cornwall/content/articles/2005/12/16/faith_nine_lessons_feature.shtml|publisher=[[BBC]]|date=16 December 2005}}</ref> [[ચિત્ર:Godey'streeDec1850.GIF|thumb|left|વિન્ડસર કિલ્લામાં રહેલું રાણીનું નાતાલનું વૃક્ષ 1848.ગોડેસ લેડીસ બુકમાં તેને ફરીથી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું, ફિલાડેલ્ફિયા ડિસેમ્બર, 1850.વિક્ટોરિયાનો તાજ અને રાજકુમાર આલ્બર્ટની મૂછો કાઢી નાખવામાં આવી છે.]] બ્રિટનમાં [[નાતાલનાં વૃક્ષ]]ની શરૂઆત 1800ની સાલની શરૂઆતથી કરવામાં આવી. આ શરૂઆત [[મેકલેનબર્ગ સ્ટર્લાઇઝના શેરલોટે]] [[હેનોવર]] સાથેનાં તેનાં અંગત જોડાણ થકી કરી હતી, રાણી થકી રાજાને આપવાની શરૂઆત [[જ્યોર્જ ત્રીજા]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી પરંતુ આ પ્રથા રાજાશાહી કુટુંબમાં ઝડપથી પ્રસરી નહોતી. [[રાણી વિક્ટોરિયા]] બાળપણથી જ આ પ્રથાથી પરિચિત હતા. વર્ષ 1832માં યુવા રાજકુમારીએ મેળવેલાં નાતાલનાં વૃક્ષ અંગે થયેલા આનંદ વિશે તેમણે લખ્યું હતું આ વૃક્ષને તેના ઉપર [[લાઇટોની રોશની]], [[ઘરેણાં]] અને [[ભેટ-સોગાદો]] લગાડીને સુશોભિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>ધ ગર્લહૂડ ઓફ [[ક્વીન વિક્ટોરિયા]]: અ સિલેક્શન ફ્રોમ હર મેજેસ્ટીસ ડાયરીઝ, પી. 61. લોન્ગમેન્સ, ગ્રીન એન્ડ કંપની., 1912. યુનિવર્સિટી ઓફ વિસકોન્સિન</ref> વર્ષ 1841માં જ્યારે તેમનાં જર્મન પિતરાઈ ભાઈ [[રાજકુમાર આલ્બર્ટ]] સાથે તેમનાં લગ્ન થયા ત્યાં સુધીમાં આ પ્રથા બ્રિટનમાં ખૂબ જ પ્રચલિત થઇ ચૂકી હતી.<ref name="Lejeune, Marie Claire p.550"/> બ્રિટનનાં રાજવી કુટુંબનું તેમના [[વિન્ડસર કિલ્લા]]માં કુટુંબનાં નાતાલનાં વૃક્ષ સાથેનું શક્તિશાળી ચિત્ર સૌપ્રથમ 1848માં ''[[ઇલસ્ટ્રેટેડ લંડન ન્યૂઝ]]'' નામના અખબારમાં છપાયું હતું. ત્યારબાદ નાતાલના દિવસે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે 1850માં તેની નકલ ''[[ગોડેસ લેડીસ બુક]]'' માં કરવામાં આવી હતી (ચિત્ર, ડાબે). ''ગોડેસે'' તેની બેઠી નકલ કરી હતી પરંતુ તેણે દ્રશ્યને અમેરિકાની સંસ્કૃતિનો ઓપ આપવા માટે રાણીનો તાજ અને રાજકુમાર આલ્બર્ટની મૂછો કાઢી નાંખ્યાં હતા.<ref name="ADP">શુમેકર, આલ્ફ્રેડ લ્યુઇસ. (1959) ક્રિસમસ ઇન પેન્સિલવેનિયાના: અ ફોક-કલ્ચર સ્ટડી. આવૃત્તિ 40. પી. 52,53. સ્ટેકપોલ બુક્સ 1999. ISBN 0-8117-0328-2 </ref> વર્ષ 1850માં ''ગોડેસ'' દ્વારા બનાવવામાં આવેલું ચિત્ર પુનઃ પ્રકાશિત થયું તે ચિત્ર અમેરિકામાં સુશોભનેલાં નાતાલનાં વૃક્ષનું સૌપ્રથમ સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવનારું ચિત્ર હતું. ઇતિહાસકાર કારાલ એન માર્ટિને તેને "પ્રથમ પ્રભાવશાળી અમેરિકન નાતાલનું વૃક્ષ" ગણાવ્યું હતું.<ref name="ADT">માર્લિંગ કારાલ એન. (2000) મેરી ક્રિસમસ! સેલિબ્રેટિંગ અમેરિકાસ ગ્રેટેસ્ટ હોલિડે. પી. 4, પી. 244. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ ISBN 0-674-00318-7 </ref> લોકસાંસ્કૃતિક ઇતિહાસકાર આલ્ફ્રેડ શુમાકરે જણાવ્યું હતું કે "1850થી 1860ના દાયકામાં અમેરિકા ખાતે નાતાલનાં વૃક્ષની પ્રખ્યાતિ વધારનારું ''ગોડેસ લેડીસ બુક'' સિવાય અન્ય કોઇ જ અગત્યનું માધ્યમ નથી." વર્ષ 1860માં આ છબી ફરીથી છાપવામાં આવી અને 1870 સુધીમાં અમેરિકામાં નાતાલનું વૃક્ષ સજાવીને મૂકવું તે રિવાજ સામાન્ય બની ગયો.<ref name="ADP"/> 1820 દરમિયાન [[વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ]]ની કેટલીક [[ટૂંકી વાર્તાઓ]] મારફતે અમેરિકામાં ક્રિસમસની ઉજવણીમાં લોકોનો રસ ફરી જાગૃત થયો. ઇરવિંગે ''[[ધ સ્કેચ બુક ઓફ જ્યોફ્રી ક્રેયોન]]'' અને "ઓલ્ડ ક્રિસમસ" નામનાં પુસ્તકમાં આ વાર્તાઓ પ્રસિદ્ધ કરી હતી. જેમાં તેણે ''વિન્ડિકેશન ઓફ ક્રિસમસ'' (1652)માં જૂની અંગ્રેજી નાતાલની પરંપરાઓનું આબેહૂબ વર્ણન વાર્તા સ્વરૂપે કર્યું હતું.<ref name="BTR"> {{citation |author=Restad, Penne L. |year=1995 |title=Christmas in America: a History |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-510980-5}} </ref> ઇરવિંગની વાર્તાઓમાં સદભાવના ભરેલાં તહેવારોનું વર્ણન કરવામાં આવતું. તેનો દાવો હતો કે આ તમામ ઘટનાઓનુંઅવલોકન તેણે ઇંગ્લેન્ડમાં કર્યું હતું. જોકે ઘણા લોકોનો એવો દાવો છે કે ઇરવિંગ દ્વારા કરવામાં આવેલું વર્ણન તેનાં મગજની પેદાશ છે, પરંતુ તેના અમેરિકી વાચકો દ્વારા તેણે વર્ણવેલી પ્રથા બહોળા પ્રમાણમાં અનુસરવામાં આવે છે. 1822માં [[ક્લિમેન્ટ ક્લાર્ક મૂરે]]એ ''[[અ વિઝિટ ફ્રોમ સેઇન્ટ નિકોલસ]]'' નામની એક કવિતા લખી (જેને તેની પ્રથમ પંક્તિ ''ત્વાસ ધ નાઇટ બિફોર ક્રિસમસ'' દ્વારા વધારે સારી રીતે ઓળખવામાં આવે છે).<ref>મૂરેની કવિતાએ ન્યૂ યોર્કમાં નવાં વર્ષ નિમિત્તે ઉજવાતી જૂની ડચ પરંપરાને તબદિલ કરી નાખી. જેમાં નાતાલના દિવસે ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, પરિવારજનો સહિતની ઉજવણી અને સિન્ટરક્લાસની કથાઓ (સંત નિકોલસનાં ડચ નામ ઉપરથી ઉતરી આવેલો શબ્દ જેનો અપભ્રંશ થઇને પાછળથી સાન્તાક્લોઝ શબ્દ બન્યો.)[http://www.thehistoryofchristmas.com/ch/in_america.htm ''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ: ક્રિસમસ હિસ્ટ્રી ઇન અમેરિકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419103042/http://www.thehistoryofchristmas.com/ch/in_america.htm |date=2018-04-19 }}, 2006</ref> આ કવિતા દ્વારા ભેટ-સોગાદો આપવાની પરંપરા ખૂબ જ પ્રચલિત બની અને નાતાલના સમયે કરવામાં આવતી ખરીદીનું આર્થિક મહત્વ વધવા માંડ્યું.<ref>યુએસઇન્ફો.સ્ટેટ. ગવ [http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Dec/19-344398.html "અમેરિકન્સ સેલિબ્રેટ ક્રિસમસ ઇન ડાઇવર્સ વેઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210120636/https://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Dec/19-344398.html |date=2006-12-10 }} નવેમ્બર 26, 2006</ref> આના કારણે નાતાલની ભક્તિભાવના અને વ્યાપારીકરણ અંગે સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષો થવા માંડ્યા. કેટલાંક લોકોને લાગવા માંડ્યું કે નાતાલનું [[વ્યાપારીકરણ]] કરીને તેને ભ્રષ્ટ કરવામાં આવી રહી છે. [[હેરિયેટ બિશેર સ્ટોવે]] 1850માં પ્રસિદ્ધ થયેલાં તેનાં પુસ્તક "ધ ફર્સ્ટ ક્રિસમસ ઇન ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ"માં તેનાં પાત્રનાં મુખે એવો ઉલ્લેખ કરાવતી ફરિયાદ મૂકી છે કે ખરીદીની પળોજણમાં નાતાલનો ખરો મતલબ ખોવાઇ જાય છે.<ref>ફર્સ્ટ [[પ્રેસ્બિટેરિયન ચર્ચ]] ઓફ વોટરટાઉન [http://www.watertownfirstpres.org/sermons/12-11-05.html "ઓહ... એન્ડ વન મોર થિંગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225081456/http://www.watertownfirstpres.org/sermons/12-11-05.html |date=2007-02-25 }} ડિસેમ્બર 11, 2005</ref> જોકે યુએસના કેટલાક પ્રાંતોમાં નાતાલની ઉજવણી હજી પણ પ્રચલિત નથી બની. [[હેનરી વેડ્સવર્થ લોન્ગફેલોએ]] તપાસ કરીને શોધી કાઢ્યું છે કે "નાતાલ અંગેનું સંક્રમણ અહીં ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં છે" 1856માં. "જૂની રૂઢિચુસ્ત પ્રથા સાચવી રાખવામાં આવી છે કે નાતાલની ઉજવણી આનંદભરી રીતે અને દિલ ખોલીને ન કરવી; જોકે દર વર્ષે ઉજવણીનું મહત્વ વધતું જાય છે."<ref name="APH">રેસ્ટાડ પેને એલ.(1995), ક્રિસમસ ઇન અમેરિકા: અ હિસ્ટ્રી, પી. 96. ઓક્સફર્ડ: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-510980-5 </ref> 1861 દરમિયાન [[ઇન રિડિંગ, પેન્સિલવેનિયા]] નાંમના એક અખબારમાં એવી નોંધ લેવામાં આવી હતી કે "આપણા પ્રેસ્બિટેરિયન મિત્રો કે જેઓ નાતાલની અવગણના કરતાં હતા તેમણે પણ તેમનાં દેવળોના દરવાજા ખોલીને ઈશુના જન્મદિવસની ઉજવણી શરૂ કરી છે."<ref name="APH"/> રોકફોર્ડનાં પ્રથમ ઉપાસના મંડળ દેવળ [[ઇલિનોઇસ]] 'રૂઢિચુસ્ત હોવા છતાં પણ' નાતાલની ઉજવણીની તૈયારી કરી રહ્યું છે. - વર્ષ 1864માં એક અખબારના સંવાદદાતા દ્વારા લખવામાં આવેલું લખાણ.<ref name="APH"/> 1860માં [[ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ]]નાં કેટલાંક રાજ્યો સહિતનાં 14 રાજ્યોએ નાતાલને કાયદેસરની રજા જાહેર કરી.<ref name="ABD">{{Cite web |url=http://www.christianchurchofgod.com/httpwww.christianchurchofgod.comhistofchristmas.htm |title=ક્રિશ્ચન ચર્ચ ઓફ ગોડ- હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219215754/http://www.christianchurchofgod.com/httpwww.christianchurchofgod.comhistofchristmas.htm |url-status=dead }}</ref> 1870માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે નાતાલના દિવસને [[રાજકીય રજા]] જાહેર કરવામાં આવી જેના ઉપર રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[યુલિસિસ એસ.ગ્રાન્ટે]] હસ્તાક્ષર કરીને તેને કાયદેસર અમલમાં મૂકી હતી.<ref name="ABD"/> કાળક્રમે 1875માં [[લુઇસ પ્રાન્ગે]] અમેરિકનો માટે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]ઓ રજૂ કરી. તેને "અમેરિકાની નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓના પિતા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="meggspage148">મેગ્સ, ફિલિપ બી. અ હિસ્ટ્રી ઓફ ગ્રાફિક ડિઝાઇન. © 1998 જ્હોન વિલે એન્ડ સન્સ, આઇએનસી.પી 148 ISBN 0-471-29198-6 </ref> == વિવાદ અને ટીકા == {{main|Christmas controversy}} પોતાના સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન નાતાલ વિવિધ સ્રોતો મારફતે હંમેશા વિવાદ અને ટીકા બંનેનો વિષય બની રહી છે. નાતાલ અંગેનો પ્રથમ દસ્તાવેજિત વિવાદ ખ્રિસ્તીઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે [[અંગ્રેજી પ્રજાનાં બે રાજ્યો વચ્ચે થયેલા ગજગ્રાહ]] દરમિયાન શરૂ થયો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન ઇંગ્લેન્ડમાં [[પ્યૂરિટન]] [[સંસદ]]નું રાજ હતું.<ref>[http://www.timetravel-britain.com/articles/christmas/ban.shtml માર્ટા પટિનો, ધ પ્યુરિટન બેન ઓન ક્રિસમસ]</ref> [[પ્યૂરિટન]] (જે લોકો અમેરિકા જઇને સ્થાયી થયા તેમના સહિત)એ નાતાલની પરંપરામાં રહેલા મૂર્તિપૂજાના રિવાજોને દૂર કરવાની માગણી કરી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન અંગ્રેજી સંસદે સમગ્ર દેશમાં નાતાલની ઉજવણી ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દેતાં તેને "બાઇબલનો આધાર લઇને બનાવવામાં આવેલો [[પોપનો]] તહેવાર" ગણાવ્યો હતો. અને તેમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ સમય બગાડવાનો અને અનૈતિક વર્તણૂકનો તહેવાર છે.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Why did Cromwell abolish Christmas? | work = Oliver Cromwell | publisher = The Cromwell Association | year= 2001 | url = http://www.olivercromwell.org/faqs4.htm | doi = | access-date = 2006-12-28}} </ref> વિવાદ અને ટીકાનો વંટોળ આજની તારીખે પણ ચાલી રહ્યો છે, જેમાં કેટલાક ખ્રિસ્તી અને બિનખ્રિસ્તીઓએ નાતાલનું છડેચોક અપમાન કર્યું છે, (કેટલાક લોકો તેને "નાતાલ અંગેના યુદ્ધ" તરીકે ઓળખાવે છે.) જે હજી પણ ચાલુ છે.<ref>[http://www.muslimcanadiancongress.org/20051128.html ક્રિસમસ કોન્ટ્રોવર્સી આર્ટિકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511095000/http://www.muslimcanadiancongress.org/20051128.html |date=2011-05-11 }}- મુસ્લિમ કેનેડિયન કોંગ્રેસ.</ref><ref>[http://www.newsmax.com/archives/articles/2004/12/18/145204.shtml "જ્યુઝ ફોર ક્રિસમસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228013753/http://www.newsmax.com/archives/articles/2004/12/18/145204.shtml |date=2007-02-28 }}- ન્યૂઝમેક્સ આર્ટિકલ</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અભિવાદન આપવા માટે ''મેરી ક્રિસમસ'' ને બદલે ''હેપ્પી હોલિડેઝ'' કહેવાનો ઝોક વધ્યો છે.<ref>[http://www.jewishworldreview.com/cols/feder121300.asp ડોન ફેડર ઓન ક્રિસમસ]- જ્યુઇશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ</ref> [[અમેરિકન સિવિલ લિબર્ટિઝ યુનિયન]] જેવાં કેટલાંક જૂથોએ શાળાઓ સહિતની જાહેર અસ્ક્યામતો ઉપરથી નાતાલને લગતાં ચિત્રો અને અન્ય સામગ્રીઓ ન લગાડવા માટે અદાલતમાં દાવાઓ દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી.<ref>ગિબ્સન, જ્હોન. ''ધ વોર ઓન ક્રિસમસ'' , સેન્ટિનલ ટ્રેડ, 2006. પીપી. 1-6</ref> આ જૂથોએ એવી દલીલ કરી કે સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત નાતાલને લગતા ચિત્રો કે પ્રથા [[અમેરિકન બંધારણમાં થયેલા પ્રથમ સુધારા]]નો ભંગ કરે છે. આ સુધારામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કોંગ્રેસ દ્વારા દેશમાં રાષ્ટ્રધર્મની પ્રસ્થાપના કરી શકાશે નહીં.<ref>{{cite web |author=Richard N. OstlingThe Associated PressNovember 14, 2005 |url=http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1131457368796 |title=Law.com - Have Yourself a Merry Little Lawsuit Now |publisher=Law.com |date= |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206075942/http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1131457368796 |url-status=dead }}</ref> 1984માં [[યુએસની સર્વોચ્ચ અદાલતે]] ''[[લિન્ચ વિરુદ્ધ ડોનેલી]]'' કેસમાં ચૂકાદો આપતાં જણાવ્યું હતું કે [[પાવટુકેટ રોહ્ડ આઇલેન્ડ]] શહેર દ્વારા લગાવવામાં આવેલાં નાતાલને લગતાં પ્રદર્શનો (જન્મદ્રશ્યની ઉજવણી સહિત) પ્રથમ સુધારાનો ભંગ કરનારાં નથી.<ref name="Lynch">[http://www.belcherfoundation.org/lynch_v_donnelly.htm ''લિન્ચ વર્સિઝ ડોનેલી'' ] (1983)</ref> નવેમ્બર 2009 દરમિયાન [[ફેડરલ અપિલ કોર્ટે]] ફિલાડેલ્ફિયા જિલ્લાની શાળાઓમાં નાતાલનાં ગીતો ગાવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો.<ref>{{cite web | title = Appeals Court: School district can ban Christmas carols | work = Philly.com | publisher = Philadelphia Inquirer | year= 2009 | url = http://www.philly.com/philly/news/breaking/20091125_Appeals_Court__School_district_can_ban_Christmas_carols.html | date =2009-11-25 | access-date = 2009-11-28}}</ref> ખાનગી વર્તુળોમાં પણ [[જાહેરખબરો આપનારાં]] તેમજ રિટેલર્સ દ્વારા વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં "નાતાલ" કે [[ધર્મને લગતાં]] અન્ય શબ્દો પણ [[કાપી નાખવા]]માં આવ્યા કે તેની અવગણના કરવામાં આવી અને તેમને હતોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા. જેના પ્રતિભાવમાં [[અમેરિકન ફેમિલી અસોસિએશન]] અને અન્ય મંડળો દ્વારા વ્યક્તિગત રિટેલર્સનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://action.afa.net/Detail.aspx?id=2147489466 |title=બોયકોટ ગેપ, ઓલ્ડ નેવી, એન્ડ બનાના રિપબ્લિક ધીસ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113041919/http://action.afa.net/Detail.aspx?id=2147489466 |url-status=dead }}</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં પણ આ અંગે કેટલાક વિવાદો ઊભા થયા હતા, જે પૈકી સૌથી વધુ જાણીતો બન્યો હોય તો તે છે વર્ષ 1998માં બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા નાતાલની મોસમને હંગામી ધોરણે [[વિન્ટરવલ]] તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી તે કહી શકાય. શરૂઆતમાં જ્યારે [[ડંડી]] શહેર દ્વારા વર્ષ 2009 દરમિયાન નાતાલનો કોઇ જ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના આ તહેવારની જાહેરાત ''શિયાળાના રાત્રિની રોશનીના તહેવાર'' તરીકે કરવામાં આવી હતી ત્યારે પણ મોટો વિવાદ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=April Mitchinson |url=http://www.pressandjournal.co.uk/Article.aspx/1502592?UserKey=|title=Differences set aside for Winter Night Light festival in Dundee |publisher=The Press and Journal|date=2009-11-29 |access-date=2009-11-29}}</ref> == અર્થશાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Clifton Mill Christmas 2005.JPG|thumb|267px|right|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઓહિયો ખાતે ક્લિફ્ટન મિલ વિસ્તારમાં આવેલું નાતાલનું બજાર]] {{see also|Christmas in the media|Christmas tree production|Christmas tree cultivation|Christmas Price Index}} વિશ્વનાં ઘણા દેશો માટે નાતાલ એ વર્ષનું સૈથી મોટું આર્થિક ઉદ્દીપક છે. તમામ રિટેલ દુકાનોમાં આ મોસમ દરમિયાન ખરીદીનું પ્રમાણ નાટ્યાત્મક ઢબે વધી જાય છે અને લોકો ભેટ-સોગાદો, સુશોભનોની ખરીદી કરતા હોવાને કારણે દુકાનદારો નવી વસ્તુઓ વેચાણ અર્થે બજારમાં રજૂ કરે છે. અમેરિકામાં નાતાલને લગતી વસ્તુઓનાં વેચાણની શરૂઆત ઓક્ટોબર માસ દરમિયાન કરવામાં આવતી હોવા છતાં પણ યુએસમાં નાતાલની ખરીદીની મોસમ સામાન્યતઃ [[થેંક્સગિવિંગ]]ના બીજા દિવસે (ઘણી વખત તેને [[બ્લેક ફ્રાઇડે]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) થાય છે.<ref>વાર્ગા, મેલોડી. [http://retailindustry.about.com/od/abouttheretailindustry/g/black_friday.htm "બ્લેક ફ્રાઇડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517171329/http://retailindustry.about.com/od/abouttheretailindustry/g/black_friday.htm |date=2008-05-17 }}, ''અબાઉટ: રિટેઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી'' .</ref> કેનેડામાં વેપારીઓ આ અંગેની જાહેરખબરોનો મારો હેલોવીન પહેલાં (તારીખ 31મી ઓક્ટોબર)ના રોજ કરે છે અને તારીખ 11મી નવેમ્બરના એટલે કે રિમેમ્બરન્સ ડે પછી તેમના માર્કેટિંગમાં વધારો કરે છે. અમેરિકામાં એ બાબતની ગણતરી કરવામાં આવે છે કે નાતાલ/રજાઓની મોસમની ખરીદી દરમિયાન વ્યક્તિગત રીતે લોકોએ માથાદીઠ કેટલાં નાણાંનો ખર્ચ કર્યો.<ref>{{cite news|title=ECONOMICS REPORT - Holiday Shopping Season in the U.S.|date=2004-12-03|author=Gwen Outen|url=http://voanews.com/specialenglish/archive/2004-12/a-2004-12-03-2-1.cfm|publisher=Voice Of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115215853/http://voanews.com/specialenglish/archive/2004-12/a-2004-12-03-2-1.cfm|archive-date=2007-11-15|access-date=2010-04-07|url-status=live}}</ref> દેશના [[યુએસ સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર દેશભરના ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સમાં લોકો દ્વારા કરવામાં આવતો ખર્ચ નવેમ્બર 2004માં 20.8 અબજ ડોલરનો હતો જે 54 ટકા વધીને ડિસેમ્બર 2004 દરમિયાન 31.9 અબજ ડોલરનો થવા પામ્યો હતો. અન્ય ક્ષેત્રોમાં નાતાલ પૂર્વે કરવામાં આવતો ખર્ચ તેના કરતાં પણ વધી જાય છે. નવેમ્બરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન પુસ્તકોની દુકાનમાં વેચાણ 100 ટકા અને ઘરેણાંની દુકાનમાં વેચાણનું પ્રમાણ 170 ટકા જેટલું વધી જાય છે. આ જ વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન નાતાલ પૂર્વેના બે મહિનાથી લઇને નાતાલ સુધી અમેરિકાના રિટેલ સ્ટોર્સમાં રોજગારીનું પ્રમાણ 16 લાખથી વધીને 18 લાખનું થઇ જાય છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યુરો. [http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/005870.html "ફેક્ટ્સ. ][http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/005870.html ધ હોલિડે સિઝન"] ડિસેમ્બર 19, 2005. (એક્સેસ્ડ નવે. 30, 2009)</ref> કેટલાક ઉદ્યોગો માત્ર નાતાલને જ આધારિત છે, જેમ કે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]ઓ દર વર્ષે યુએસમાં 1.9 અબજ જેટલી નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓ મોકલવામાં આવે છે. જીવિત નાતાલનાં ઝાડ લગાડવા માટે વર્ષ 2002માં યુએસ ખાતે 2.08 કરોડ વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યાં હતા.<ref>યુએસ સેન્સસ 2005</ref> મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશોમાં નાતાલનો દિવસ વેપાર-ધંધાની રીતે વર્ષનો ખૂબ જ નિષ્ક્રિય માનવામાં આવે છે. આ દિવસે લગભગ કોઇ જ કામ થતું નથી. આ દિવસે મોટા ભાગના રિટેલ, વ્યાપારી અને સંસ્થાકીય વેપારો બંધ રહે છે. ઉદ્યોગજગત પણ (અન્ય દિવસની સરખામણીએ) તેની પ્રવૃત્તિ બંધ રાખે છે. [[ઇંગ્લેન્ડ એન્ડ વેલ્સ]]માં [[ક્રિસમસ ડે (ટ્રેડિંગ) એક્ટ]] 2004 અનુસાર નાતાલના દિવસે મોટી દુકાનોને વેપાર કરવા ઉપર રોક લગાવવામાં આવી છે. [[સ્કોટલેન્ડ]] પણ આ જ પ્રકારનો કાયદો લાવવા અંગે વિચારી રહ્યું છે. [[ફિલ્મ સ્ટુડિયો]] તહેવારોની મોસમ દરમિયાન ઊંચા બજેટની ફિલ્મો રજૂ કરે છે, જેમાં નાતાલને લગતી ફિલ્મો, [[કાલ્પનિક]] કથાઓ વાળી ફિલ્મો કે પછી ખૂબ જ ઉંચુ પ્રોડક્શન મૂલ્ય ધરાવતી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. એક [[અર્થશાસ્ત્રી]]ના વિશ્લેષણમાં એવી ગણતરી કરવામાં આવી છે કે લોકોની ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધી રહી હોવા છતાં પણ નાતાલના દિવસે ભેટ આપવાની પરંપરાને કારણે રૂઢિગત [[સૂક્ષ્મલક્ષી અર્થતંત્રના સિદ્ધાંત]] અનુસાર નાતાલ એ [[ભારરૂપ ખોટ]] ગણાવી શકાય. આ નુક્શાનની ગણતરી એ રીતે કરી શકાય કે ભેટ આપનારે જે ભેટ આપી તેની પાછળ તેણે કેટલો ખર્ચ કર્યો અને ભેટ સ્વીકારનારે તેની પાછળ કેટલો ખર્ચ કર્યો આ બંનેની રકમ વચ્ચનો જે તફાવત આવે તેની ગણતરી દ્વારા કરી શકાય છે. એક અંદાજ અનુસાર વર્ષ 2001માં ખાલી યુએસમાં જ નાતાલના કારણે 4 અબજ ડોલરનું ભારરૂપ નુક્શાન થવાં પામ્યું છે.<ref name="Deadweight">"ધ ડેડ વેઇટલોસ ઓફ ક્રિસમસ", ''અમેરિકન ઇકોનોમિક રિવ્યૂ'' , ડિસેમ્બર 1993, '''83''' (5)</ref><ref name="econ">[http://www.economist.com/finance/displayStory.cfm?Story_ID=885748 "ઇઝ સાંતા અ ડેડ વેઇટલોસ?"] ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ'' ડિસેમ્બર 20, 2001</ref> ગૂંચવણ ભરેલા ઘટકોને કારણે કેટલીક વખત આ વિશ્લેષણને હાલની સૂક્ષ્મલક્ષી અર્થતંત્રની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તેના સંભવિત પ્રવાહની ચર્ચા કરવા માટે ગણતરીમાં લેવામાં આવે છે. નાતાલને કારણે થતાં અન્ય ભારરૂપ નુક્શાનમાં પર્યાવરણને થતું નુક્શાન પણ ગણાવી શકાય વળી કેટલીક ભેટો એવી પણ હોય છે કે જે [[સફેદ હાથી]] સમાન પુરવાર થાય છે. તેને સાચવણી પૂર્વક રાખવી હોય તો તેની પાછળ ખર્ચ કરવો પડે છે અન્યથા તે કચરાનાં ઢગલા ભેગી થઇ જાય છે.<ref>રોઇટર્સ [http://www.enn.com/today.html?id=9475 "ક્રિસમસ ઇઝ ડેમેજિંગ ધ એન્વાયર્નમેન્ટ, રિપોર્ટ સેઇસ"] ડિસેમ્બર 16, 2005.</ref> == વધુ જુઓ == {{Christmas portal}} {{portalpar|Holidays|500px-Xmas tree animated.gif}} {{col-begin}}{{col-break}} * [[નાતાલનો આગલો દિવસ]] * [[નાતાલ રવિવાર]] * [[વિશ્વભરમાં નાતાલ]] * [[નાતાલના વિવાદો]]{{nb10}} * [[રજાઓની મોસમ]] {{col-break}} * [[નાની નાતાલ]] * [[મધ્યશિયાળુ નાતાલ]] * [[મધ્ય શિયાળો]] * [[નાતાલના બાર દિવસ]] * [[નાતાલની મોસમ]] {{col-end}} == સંદર્ભો == === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} === આગળ વધુ વાંચો === * {{cite book|title=Christmas in America: A History|url=https://archive.org/details/christmasinameri0000rest|first=Penne L.|last=Restad|location=New York|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-509300-3}} * સ્ટિફન નિસેનબાઉમ (1996; ન્યૂ યોર્ક; વિન્ટેજ બુક્સ, 1997) દ્વારા લિખિત ''ધ બેટલ ફોર ક્રિસમસ'' ISBN 0-231-12962-9 * જોસેફ.એફ.કેલી દ્વારા લિખિત ''ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' (ઓગસ્ટ 2004: લિટર્જિકલ પ્રેસ) ISBN 978-0-8146-2984-0 * ક્લિમેન્ટ.એ.માઇલ્સ દ્વારા લિખિત ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' (1976: ડોવર પબ્લિકેશન્સ) ISBN 978-0-486-23354-3 * જેરી બોલર દ્વારા લિખિત ''ધ વર્લ્ડ એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ક્રિસમસ'' (ઓક્ટોબર 2004: મેક્લેલેન્ડ એન્ડ સ્ટુઅર્ટ) ISBN 978-0-7710-1535-9 * દેરી બોલર દ્વારા લિખિત ''સાન્તાક્લોઝઃ અ બાયોગ્રાફી'' (નવેમ્બર 2007: મેક્લેલેન્ડ એન્ડ સ્ટુઅર્ટ) ISBN 978-0-7710-1668-4 * વિલિયમ.જે.ફેડરર દ્વારા લિખિત ''ધેર રિયલી ઇઝ અ સાન્તાક્લોઝ: ધ હિસ્ટ્રી ઓફ સેઇન્ટ નિકોલસ એન્ડ ક્રિસમસ હલિડે ટ્રેડિશન્સ'' (ડિસેમ્બર 2002: અમેરિસર્ચ) ISBN 978-0-9653557-4-2 * જિમ રોસેન્થલ દ્વારા લિખિત ''સેઇન્ટ નિકોલસ : અ ક્લોઝર લુક એટ ક્રિસમસ'' (જુલાઇ 2006: નેલ્સન રેફરન્સ) ISBN 1-4185-0407-6 * ડેવિડ કમ્ફર્ટ દ્વારા લિખિત ''જસ્ટ સે નોએલ: અ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ ફ્રોમ ધ નેટિવિટી ટુ નાઇન્ટિઝ'' (નવેમ્બર 1995: ફાયરસાઇડ) ISBN 978-0-684-80057-8 * અર્લ.ડબલ્યુ.કાઉન્ટ દ્વારા લિખિત ''4000 યર્સ ઓફ ક્રિસમસ : અ ગિફ્ટ ફ્રોમ ધ એજિસ'' (નવેમ્બર 1997: યુલિસિસ પ્રેસ) ISBN 978-1-56975-087-2 * {{cite book|title=The Birth of Christ|first=Peter|last=Sammons|date=May 2006|publisher=Glory to Glory Publications (UK)|isbn=0-9551790-1-7}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|Christmas}} * {{dmoz|Society/Holidays/Christmas/|Christmas}} * વિલિયમ ફ્રાન્સિસ ડાઉસન દ્વારા લિખિત ''[http://www.gutenberg.org/etext/22042 ક્રિસમસ: ઇટ્સ ઓરિજિન એન્ડ અસોસિએશન્સ]'' 1902, [[પ્રોજેક્ટ ગુટેન્બર્ગ]]માંથી *[http://www.christmas2013.co/ નાતાલ ૨૦૧૪]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.pmviroja.co.in/2021/12/Natal-Nibandh.html નાતાલ વિશે નિબંધ (મારો સૌથી પ્રિય તહેવાર ક્રિસમસ) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219163719/https://www.pmviroja.co.in/2021/12/Natal-Nibandh.html |date=2021-12-19 }} {{Navboxes|list1= {{Christmas}} {{US Holidays}} {{US Federal Holidays}} {{Winter solstice}} }} [[શ્રેણી:નાતાલ]] beg1ifh3v475x2bnb378cf58yigkm8e 0 23587 906221 878692 2026-10-09T10:36:52Z ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી 89470 ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી 906221 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ચરાડવા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = હળવદ | latd = 23.011795 | longd= 71.180084 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''[[ચરાડવા]]''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો| મોરબી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ચરાડવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ચરાડવા ગામમાં સ્વામિનારાયણ ભગવાનનુ ત્રણ શિખર ધરાવતું વિશાળ મંદિર, રાજબાઇ માતાજીનુ મંદિર તેમજ ગુરુકુળ આવેલાં છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] fm1mrp3jefn0ync0ddigozne0yr2jye 906222 906221 2026-10-09T11:31:32Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી|ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી]] ([[User talk:ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/906221|906221]] પાછો વાળ્યો 906222 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ચરાડવા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = હળવદ | latd = 23.011795 | longd= 71.180084 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ચરાડવા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો| મોરબી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ચરાડવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ચરાડવા ગામમાં સ્વામિનારાયણ ભગવાનનુ ત્રણ શિખર ધરાવતું વિશાળ મંદિર, રાજબાઇ માતાજીનુ મંદિર તેમજ ગુરુકુળ આવેલાં છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] 28wqcwjyqdol6az6gejxuwzgd0sc48a 0 24462 906217 905707 2026-10-09T10:04:17Z PJ Geest 89466 Replace raster graph with SVG reconstruction: Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg 906217 wikitext text/x-wiki <!--આખા લેખમાં કોશિકાને બદલે કોષ કે પછી ધ્યાન પૂર્વક કોષ અને કોષિકા કરવાની જરૂર છે--> {{cleanup}} [[File:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|સામાન્ય રક્તકણ, ત્રાકકણ અને શ્વેતકણનું સ્કેનિંગ ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપ(SEM) ચિત્રણ]] '''લોહી''' શરીરના [[કોશિકાઓ]]ને પોષક (પદાર્થ)અને પ્રાણવાયુ જેવા જરૂરી તત્વો પુરૂ પાડતું તથા તે જ કોશિકાઓમાંથી [[બગાડ]]નો નિકાલ કરતું [[શારીરિક પ્રવાહી]] છે. [[કરોડઅસ્થિધારી]]ઓ માં તે [[બ્લડ પ્લાઝમા]](રક્ત પ્રાણરસ)નામના પ્રવાહીમાં વચ્ચે તરતા [[રક્તકણો]]નું બનેલું હોય છે. પ્લાઝમામાં 55% લોહી પ્રવાહી હોય છે અને તે મહદ અંશે (90% જેટલા પ્રમાણમાં) પાણી હોય છે.<ref>{{cite web | url = http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html | title = Blood – The Human Heart | access-date = 19 March 2009 | author = The Franklin Institute Inc. | archive-date = 5 માર્ચ 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090305043654/http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html | url-status = dead }}</ref> તે પ્રવાહી નત્રલો, [[ગ્લુકોઝ]], ખનીજ આયન, [[અંતઃસ્ત્રાવ]], [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]] (પ્લાઝમા પોતે જ બગાડનો નિકાલ કરનાર વાહક હોવાથી), [[પ્લેટલેટ્સ]]અને રક્તકણો ધરાવે છે. લોહીમાં હાજર રહેલા રક્ત કોશિકાઓમાં મુખ્યત્વે [[લાલ રક્તકણ]] (જેને આરબીસી (RBC) અથવા એરિથ્રોસાઇટ્સ પણ કહેવાય છે), [[શ્વેત કણ]], લ્યુકોસાઈટ્સ અને [[પ્લેટલેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીના લોહીમાં [[લાલ રક્તકણ]] હોય છે. આ રક્તકણ [[હિમોગ્લોબિન]], [[લોહ તત્વ]] ધરાવતા પ્રોટીન ધરાવે છે. તે [[શ્વસન વાયુ]] સાથે જોડાઇને રક્તમાં [[ઓક્સિજન]]ની દ્રાવ્યતામાં વધારો કરે છે અને શરીરમાં ઓક્સિજનના પરિવહનમાં મદદ કરે છે. આનાથી વિપરિત, કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું વહન પ્લાઝમા દ્વારા થાય છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પ્લાઝમામાં ભળે છે અને [[બાયકાર્બોનેટ]] આયન તરીકે તેનું વહન થાય છે. કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીના હિમોગ્લોબિનમાં ઓક્સિજન ભળે છે ત્યારે તેનું લોહી ચળકતું લાલ રંગનું થાય છે. કેટલાક પ્રાણીઓ જેવા કે [[શરીર પર કવચ કે ભીંગડા ધરાવતા પ્રાણીઓ]] અને [[કવચવાળા મૃદુકાય પ્રાણીઓ]] પ્રાણવાયુના વહન માટે હિમોગ્લોબિનની જગ્યાએ [[હિમોકેનિન]]નો ઉપયોગ કરે છે. [[કરોડઅસ્થિ વિનાના]] (કીડી જેવા જંતુઓ) અને કેટલાક કવચવાળા મૃદુકાય પ્રાણીઓ લોહીના સ્થાને [[હિમોલિમ્ફ]] તરીકે ઓળખાતા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરે છે, હિમોલિમ્ફનો તફાવત એ છે કે તે બંધ [[રુધિરાભિસરણ તંત્ર]]માં સમવિષ્ટ હોતા નથી. મોટા ભાગના જંતુઓમાં "રક્ત" પ્રાણવાયુનું વહન કરતા હિમોગ્લોબિન જેવા કણો ધરાવતું નથી કારણ કે, પ્રાણવાયુના વહન માટેના [[શ્વસન તંત્ર]] માટે તેમના શરીર અત્યંત નાના હોય છે. [[જડબાવાળા કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓ]]ના [[અનુકૂલનશીલ રોગપ્રતિકારક તંત્ર]]નો આધાર મોટાભાગે [[શ્વેતકણો]] પર હોય છે. ચેપ અને પરોપજીવીઓના પ્રતિકારમાં શ્વેત રક્તકણો મદદ કરે છે. લોહીના [[ગંઠાઈ જવા]] માટે [[પ્લેટલેટ]] મહત્વના છે.<ref>{{cite book | last = Maton | first = Anthea | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | isbn = 0-13-981176-1}} </ref> [[આર્થ્રોપોડ]] હેમોલિમ્ફનો ઉપયોગ કરીને તેની [[રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા]]ના ભાગરૂપે [[હિમોસાઇટ્સ]] ધરાવતા હોય છે. [[હ્રદય]]ની ધબકવાની પ્રક્રિયા દ્વારા [[રક્ત વાહિનીઓ]] મારફતે સમગ્ર શરીરમાં રક્તનું વહન થાય છે. [[ફેફ્સા]] ધરાવતા પ્રાણીઓમાં [[ધમની]]માં વહેતું રક્ત શ્વાસ દ્વારા લેવાતા પ્રાણવાયુને શરીરના કોશિકાઓ સુધી પહોંચાડે છે અને [[નસો]]માં વહેતું રક્ત [[ચયાપચય]]ની પ્રક્રિયામાં [[કોશિકાઓ]] દ્વારા બનતા નકામા ઉત્પાદન અંગારવાયુને કોશિકાઓમાંથી [[ફેફ્સા]]માં અને ત્યાંથી ઉચ્છવાસ સુધી લઈ જાય છે. રક્ત સાથે સંકળાયેલી તબીબી પરિભાષા ઘણીવાર પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં લોહી માટે વપરાતા શબ્દ હેઇમા પરથી ઉતરી આવેલા શબ્દો '''''હિમો-'' ''' અથવા '''''હિમેટો-'' ''' ([[તેને આ રીતે પણ બોલાય છે- ]] '''''હેઈમો'' ''' - અને '''''હેઈમેટો-'' ''' )- પરથી ઉતરી આવ્યા છે. [[શરીરરચના શાસ્ત્ર]] અને [[સૂક્ષ્મપિંડરચનાશાસ્ત્ર]]ના સંદર્ભમાં રક્તને [[જોડાણકર્તા કોશિકાઓ]]ના વિશેષ સ્વરૂપ તરીકે ગણવામાં આવ્યું છે અને તેનું ઉદભવસ્થાન હાડકાં છે અને તે [[ફાઈબ્રિનોજન]] નામના સંભવિત પરમાણ્વીય રેસાઓની ઉપસ્થિતિમાં બને છે. [[File:Blutkreislauf.png|thumb|રૂધિરાભિષણઃ લાલ = ઓક્સિજનયુક્ત વાદળી = ઓક્સિજનહીન]] [[File:Humanbood600x.jpg|thumb|right|માનવ રક્ત 600 ગણુ મોટું કરીને]] [[File:320frogblood600x2.jpg|thumb|right|દેડકાનું લોહી 600 ગણુ મોટું કરીને]] [[File:320fishblood600x2.jpg|thumb|right|માછલીનું લોહી 600 ગણુ મોટું કરીને]] ==કાર્યો== [[File:1GZX Haemoglobin.png|right|thumb|હિમોગ્લોબિનગ્રીન = હીમ ગ્રૂપ લાલ અને વાદળી= પ્રોટીન પેટાએકમો]] [[File:Heme b.svg|right|thumb|હીમ]] લોહી શરીરની અંદર ઘણી મહત્વની કામગીરીઓ બજાવે છે. જેવી કે, * પેશીને [[પ્રાણવાયુ]] પૂરો પાડવો (લાલ રક્તકણોમાં [[હિમોગ્લોબિન]]નું વહન થાય છે) * [[શર્કરા]], [[એમિનો એસિડ]]( અને [[ફેટી એસિડ]] જેવા પોષક તત્વોનો પુરવઠો આપે છે (જે રક્તમાં અથવા [[પ્લાઝમા પ્રોટીન]]((દા.ત., [[રક્ત તત્વો]]માં વિલિન થતા હોય છે) * [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]], [[યુરિયા]] અને [[લેક્ટિક એસિડ]] જેવા કચરાનો નિકાલ * રોગપ્રતીકારક કાર્યવાહી, જેમાં [[શ્વેત રક્તકણો]]ના વહન અને [[એન્ટિબોડી]](બાહ્વ રોગનાં જંતુઓનો સામનો કરનારાં લોહીનાં, પ્રતિદ્રવ્યો)દ્વારા બાહ્ય પદાર્થની ઓળખવાનો સમાવેશ થાય છે. * લોહીનું [[ગંઠાવું]], કે જે શરીરની સ્વ-ઉપચાર પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે (ઈજા સમયે રક્તને વહી જતું અટકાવવા માટેની લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા) * સંદેશાવાહકના કાર્યોમાં [[અંતઃસ્ત્રાવો]] અને [[પેશીને]] નુકસાનના સંકેત આપવાનો સમાવેશ થાય છે. * શરીરનું નિયંત્રણ [[pH]] (શરીરનું સામાન્ય pH લોહી 7.35–7.45ની શ્રેણીમાં હોય છે)<ref name="Waugh">{{cite book|last1=Waugh|first1=Anne|last2=Grant|first2=Allison|title=Anatomy ans Physiology in Health and Illness|publisher=Churchill Livingstone Elsevier|date=2007|edition=Tenth |pages=22|chapter=2|isbn=978 0 443 10102 1}}</ref> (જે માત્ર 0.1 pH એકમને આવરે છે) * [[શરીરના તાપમાન]]ના નિયંત્રણની મુખ્ય કામગીરી * [[પ્રવાહી સંચાલન]] કામગીરી ==માનવ રક્તના ઘટકો== {{Seealso|Reference ranges for common blood tests}} [[File:Blut-EDTA.jpg|upright|thumb|EDTA-એન્ટિકોએગ્યુલેટેડ રક્તની બે ટ્યુબડાબી ટ્યુબ: ઉભી કર્યા બાદ, RBCs ટ્યુબના તળીયે બેસી જાય છે.જમણી ટ્યુબ: તાજુ મેળવેલું લોહી ધરાવે છે.]] માનવ શરીરમાં 7% વજન રક્તનું હોય છે,<ref name="alberts_table">{{Cite web|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&rid=mboc4.table.4143|title=Leukocyte functions and percentage breakdown|access-date=2007-04-14|publisher=NCBI Bookshelf|year=2005|author=Alberts, Bruce|work=Molecular Biology of the Cell|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216150818/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books?cmd=Search&doptcmdl=GenBookHL&rid=mboc4.table.4143|url-status=dead}}</ref> અને તેની અંદાજિત ઘનતા 1060&nbsp;kg/m³ હોય છે, જે શુદ્ધ પાણીની 1000&nbsp;kg/m³ ઘનતાની અત્યંત નજીક છે.<ref>{{cite web | url = http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml | title = Density of Blood | access-date = 2006-10-04 | year = 2004 | work=The Physics Factbook|last=Shmukler|first=Michael }}</ref> પુખ્ત વયની વ્યક્તિમાં [[રક્તનું પ્રમાણ]] સરેરાશ 5 [[લિટર]] જેટલું (1.3 ગેલન) હોય છે. અનેક જાતના કોશિકાઓ અને પ્લાઝ્માનું મિશ્રણ (ક્યારેક તેને ''કોર્પસેલ્સ'' કહેવામાં આવે છે); આ રચાયેલા ઘટકો એરીથ્રોસાઈટ્સ (લાલ રક્તકણો), લ્યુકોસાઈટ્સ ([[શ્વેત રક્તકણો]]), અને થ્રોમ્બોસાઈટ્સ ([[પ્લેટલેટ]]) છે. રક્તના સમગ્રતયા પ્રમાણની દૃષ્ટિએ લાલ રક્તકણો 45%, પ્લાઝ્મા લગભગ 54.3%, અને શ્વેત કણો લગભગ 0.7% જેટલા હોય છે. સમગ્ર લોહી (પ્લાઝમા અને કણો) [[નોન-ન્યૂટોનિયન પ્રવાહી]] ગતિશાસ્ત્ર દર્શાવે છે; નાની રક્તવાહિનીઓમાંથી અસરકારક પ્રવાહ અને તેના (લોહીના) પ્લાઝમા દ્વારા લઘુતમ અવરોધ માટે તેની પ્રવાહ લાક્ષિણકતાને લેવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, જો તમામ માનવ હિમોગ્લોબિન RBCsમાં સમિવષ્ટ રહેવાના બદલે પ્લાઝમામાં મુક્ત હોત તો પ્રવાહિત થતું પ્રવાહી અત્યંત ચિકાશવાળું હોત અને આ ચિકાશના કારણે હ્રદય અને રક્તવાહિનીઓના માળખાની અસરકારક કામગીરી અઘરી બનત. ===કોશિકાઓ=== {{See|Complete blood count}} એક માઈક્રોલિટર લોહીમાં નીચે મુજબના ઘટક હોય છે: *'''4.7 થી 6.1 મિલિયન (નર), 4.2 to 5.4 મિલિયન (માદા) [[એરીથ્રોસીટ]]:''' <ref>{{cite web |url = http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003644.htm#Normal%20Values |title = Medical Encyclopedia: RBC count|publisher = Medline Plus|dateformat = dmy|access-date = 18 November 2007 }}</ref> મોટા ભાગના સસ્તન પ્રાણીઓમાં પુખ્ત લાલ રક્ત કોશિકાઓમાં [[ન્યુક્લીયસ]](કેન્દ્રવર્તી ભાગ) અને [[ઓર્ગનેલ્સ]]નો અભાવ હોય છે. તેઓ લોહીનું [[હિમોગ્લોબિન]] ધરાવે છે અને પ્રાણવાયુનું વિતરણ કરે છે. લાલ રક્તકણો(રક્ત કોશિકાઓ) ([[એન્ડોથેલિઅલ]] વાહક કોશિકાઓની અને અન્ય કોશિકાઓની સાથે)ની લાક્ષણિકતા [[ગ્લાયકોપ્રોટીન]] પણ છે અને તેના કારણે જ વિવિધ [[રક્ત પ્રકારો]]ની વિભાવના થાય છે. લાલ રક્તકણો હસ્તકના લોહીના પ્રમાણને [[હીમેટોક્રિટ]]તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે તેનું પ્રમાણ 45% જેટલુ હોય છે. માનવ શરીરના તમામ લાલ રક્તકણોનો સંયુક્ત સપાટી વિસ્તાર આશરે શરીરની બહારની સપાટી કરતાં 2૦૦૦ ગણો વધારે હશે.<ref>{{cite book |author=Robert B. Tallitsch; Martini, Frederic; Timmons, Michael J. |title=Human anatomy |publisher=Pearson/Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2006 |page=529 |isbn=0-8053-7211-3 |edition=5th}}</ref> *'''4,000–11,000 [[લ્યુકોસાઈટ]]:''' <ref name="Ganong WF">{{cite book |author=Ganong, William F. |title=Review of medical physiology |url=https://archive.org/details/reviewofmedicalp0000gano_c7l3 |publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill |location=New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/reviewofmedicalp0000gano_c7l3/page/518 518] |isbn=0-07-121765-7 |edition=21}}</ref> શ્વેત રક્ત કોશિકાઓ [[પ્રતિરોધક માળખા]]નો ભાગ છે; તેઓ જૂના અથવા પોતાની જાતિથી જુદા પડતા કોશિકાઓને અને કોશિકાઓના ઢગલાને તથા આ સાથે જ ચેપી તત્વો ([[પેથોજેન્સ]]) અને બહારના પદાર્થોને દૂર કરે છે. લ્યુકોસાઈટ્સના કેન્સરને [[લ્યુકેમિયા]] કહેવામાં આવે છે. *'''200,000–500,000 થ્રોમ્બોસાઈટ્સ:''' <ref name="Ganong WF"></ref> [[થ્રોમ્બોસાઈટ્સ/2}ને પ્લેટલેટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે લોહીના ગંઠાઈ|થ્રોમ્બોસાઈટ્સ/2}ને [[પ્લેટલેટ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે લોહીના [[ગંઠાઈ]]]] જવા માટે જવાબદાર હોય છે. તેઓ [[ફાઈબ્રિનોજન]]ને [[ફાઈબ્રિન]]માં પરિવર્તિત કરે છે. આ ફાઈબ્રિન જાળી બનાવે છે અને આ જાળી પર લાલ રક્તકણો ગાંઠને એકઠી કરે છે. પરિણામે શરીરમાંથી વધારે લોહી વહી જતું અટકે છે અને તેના કારણે શરીરમાં બેક્ટેરિયાના પ્રવેશને અટકાવવામાં પણ મદદ મળે છે. {| class="wikitable" align="right" |+ સામાન્ય લોહીનું બંધારણ |- !માપદંડો !મૂલ્ય |- | [[હિમાટોક્રિટ]] | 45 ± 7 (38–52%)પુરુષો માટે<br>42 ± 5 (37–47%) મહિલાઓ માટે |- | [[pH]] | 7.35–7.45 |- | [[પાયાનો સંપર્ક ]] | −3 to +3 |- | P[[O2|O₂]] | 10–13 kPa (80–100&nbsp;mm Hg) |- | P[[CO2|CO₂]] | 4.8–5.8 kPa (35–45&nbsp;mm Hg) |- | [[HCO3−|HCO₃⁻]] | 21–27 mM |- | પ્રાણવાયુની સંતૃપ્તિ | પ્રાણવાયુકૃત: 98–99%<br>પ્રાણવાયુહીન: 75% |} ===પ્લાઝ્મા=== લગભગ સંપૂર્ણ રક્તનું 55% રક્ત [[પ્લાઝ્મા રક્ત ]], એક પ્રવાહી છે કે જે રક્તનું પ્રવાહી માધ્યમ છે અને તેનો પોતાનો રંગ પીળો છે. સામાન્ય રીતે માનવીના શરીરમાં રક્ત પ્લાઝમાનું કુલ પ્રમાણ 2.7–3.0 લિટર (2.8–3.2 ક્વાર્ટ્સ) હોય છે. તે મુખ્યત્વે [[પ્રવાહી]] મિશ્રણ છે અને તેમાં 92% પાણી, 8% રક્ત પ્લાઝ્મા [[પ્રોટીન]], અને નજીવી માત્રામાં અન્ય પદાર્થો હોય છે. પ્લાઝમા ઓગળી ગયેલા [[શર્કરા]], [[એમિનો એસિડ]] અને [[ફેટી એસિડ]] જેવા પોષકોને ફરતા કરે છે. (રક્ત અથવા પ્લાઝમા પ્રોટીનમાં ઓગળી ગયેલા), અને [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]], [[યુરીયા]], અને [[લેક્ટિક એસિડ]] જેવી નકામી વસ્તુઓને દૂર કરે છે. અન્ય મહત્વના [[ઘટકો]]માં આ મુજબની વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. * [[સિરમ આલ્બ્યુમિન (પ્લાઝ્મા પ્રોટીનનો એક પ્રકાર)]] * રક્તને ગંઠાવી દેતા તત્વો([[ગંઠાવામાં]] મદદ કરતા) * [[ઈમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન્સ]] (બાહ્વ રોગનાં જંતુઓનો સામનો કરનારાં લોહીનાં, પ્રતિદ્રવ્યો) * [[લિપોપ્રોટીન]] ઘટકો * અન્ય ઘણાં [[પ્રોટીનો]] * વિવિધ [[ઈલેક્ટ્રોલાઈટ]] (મુખ્યત્વે [[સોડિયમ]] અને [[ક્લોરાઈડ]]) '''સિરમ''' શબ્દ ગંઠાઈ જવામાં મદદ કરતાં પ્રોટીન દૂર કરી દેવાયેલા પ્લાઝ્માનો સંદર્ભ આપે છે. બાકીના મોટાભાગના પ્રોટીન એલ્બુમિન અને [[ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન]] હોય છે. ===pH=== {{seealso|Acid-base homeostasis}} રક્તને [[pH]]થી 7.35 થી 7.45ની સાંકડી મર્યાદામાં રાખવા માટે નિયંત્રિત કરાય છે, જે તેને સહેજ ખારાશવાળું બનાવે છે.<ref name="Waugh"></ref><ref>{{MerckManual|12|157|a||Acid-Base Regulation and Disorders}}</ref> 7.35થી ઓછું pH ધરાવનાર રક્ત અત્યંત [[ખાટું]] હોય છે, જ્યારે 7.45થી વધુ pH ધરાવનાર રક્ત અત્યંત [[ખારાશવાળું]] હોય છે. વિવિધ [[સમ સ્થિતિમાં રાખતા તંત્ર]] દ્વારા કાળજીપૂર્વક રક્ત pH, પ્રાણવાયુના [[આંશિક દબાણ]](pO₂), કાર્બન ડાયોક્સાઇડના આંશિક દબાણ (pCO₂), અને [[HCO3|HCO₃]](Health Care Organization-આરોગ્ય સંભાળ માળખા)ને કાળજીપૂર્વક નિયંત્રિત કરે છે, જે [[એસિડ-પિત્ત આધારિત સંતુલન]] અને શ્વસનને નિયંત્રિત રાખવા માટે મુખ્યત્વે [[શ્વસન તંત્ર]] અને [[મૂત્ર તંત્ર]] પર તેની અસરને ક્રિયાશીલ બનાવે છે. [[ધમનીય રક્ત વાયુ]] આનું માપ રાખે છે. પ્લાઝ્મા વિવિધ પેશીને સંદેશા મોકલતા [[અંતઃસ્ત્રાવ]]નું પણ વહન કરે છે. વિવિધ રક્ત ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ માટેની સાધારણ [[સંદર્ભ શ્રેણી]] ઘણી લાંબી છે. રક્ત pHના કારણે હાડકાઓને સવિશેષ અસર પહોંચે છે. કારણ કે, pHના અનામત જથ્થામાં ખનિજ તરીકે તેનો ઉપયોગ થતો હોય છે. ઊંચું પ્રમાણ ધરાવતા પ્રાણીજ પ્રોટીનથી માંડીને શાકભાજીના પ્રોટીનના કારણે મહિલાઓમાં હાડકાના નુકસાનની સમસ્યા થઈ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Sellmeyer DE, Stone KL, Sebastian A, Cummings SR |title=A high ratio of dietary animal to vegetable protein increases the rate of bone loss and the risk of fracture in postmenopausal women. Study of Osteoporotic Fractures Research Group |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=73 |issue=1 |pages=118–22 |year=2001 |month=January |pmid=11124760 |doi= |url=http://www.ajcn.org/cgi/content/full/73/1/118}}</ref> ===માનવી સિવાયના કરોડઅસ્થિધારીઓ પ્રાણીઓમાં રક્ત=== કોશિકાઓની સંખ્યા કદ, [[પ્રોટીન માળખુ]] વગેરેનો સારાંશ અને પ્રજાતિઓ વચ્ચેનો તફાવત હોવા છતાં મહદ્અંશે માનવીય રક્ત સસ્તન પ્રાણીઓને મળતું આવે છે. જો કે, બિન-સસ્તન કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓમાં કેટલાક મહત્વના તફાવતો છે:<ref name="VB">{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977 |title=The Vertebrate Body |url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= [https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/404 404]–406|isbn= 0-03-910284-X}}</ref> * બિન-સસ્તન કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓના લાલ રક્તકણો વધારે સપાટ થઈ ગયેલા હોય છે અને તેઓ સ્વરૂપમાં આવવાનું ટાળીને કોશિકાના કેન્દ્રમાં પાછા ફરે છે * શ્વેત રક્તકણોના પ્રકાર અને માત્રામાં નોંધપાત્ર વૈવિધ્ય છે.; ઉદાહરણ તરીકે, માનવીમાં એસિડોફિલ (એસિડ-ખટાશમાં ભળી જવાની પ્રક્રિયા)વધારે સામાન્ય હોય છે * સસ્તનો માટે પ્લેટલેટ્સ અપૂર્વ છે; આના બદલે અન્ય કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓમાં રક્ત ગંઠાઈ જવા માટે નાના, કેન્દ્રીત, '''સ્પિન્ડલ કોશિકાઓ''' જવાબદાર હોય છે ==શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન== ===હૃદય અને રક્તવાહિનીઓનું તંત્ર=== [[File:Diagram of the human heart (cropped).svg|thumb|માનવ હૃદય મારફતે રૂધિરાભિષણ]] {{main|Circulatory system}} [[હ્રદય]]ની પમ્પિંગ પ્રક્રિયા દ્વારા [[રક્ત વાહિની]]ઓ મારફતે શરીરમાં રક્ત પહોંચે છે. માનવીમાં હ્રદયની મજબૂત [[ડાબી નળીઓમાંથી]] [[ધમની]]ઓ મારફતે પરિઘના [[પેશીઓ]]માં પહોંચે છે અને ત્યાંથી શિરા મારફતે હ્રદયની જમણી [[ધમની]]ઓમાં થઈને પાછું ફરે છે. ત્યાર બાદ તે જમણી [[નળી/0}ઓમાં પ્રવેશે છે અને તેને ફેફ્સાની ધમનીઓ મારફતે ફેફ્સામાં શોષવામાં આવે છે અને ફેફ્સાની નસ|નળી/0}ઓમાં પ્રવેશે છે અને તેને [[ફેફ્સાની ધમની]]ઓ મારફતે [[ફેફ્સા]]માં શોષવામાં આવે છે અને [[ફેફ્સાની નસ]]]] મારફતે ડાબી નળીમાં પરત ફરે છે. આ પ્રક્રિયા બાદ ફરી પરિભ્રમણ માટે રક્ત ડાબી નળીઓમાં પ્રવેશે છે. ધમનીય રક્ત શ્વાસમાં લેવાતી હવા મારફતે પ્રાણવાયુનું વહન કરે છે અને રક્તને શરીરના કોશિકાઓ સુધી પહોંચાડે છે, અને [[નસનું રક્ત]] અંગારવાયુને લઈ જાય છે અને [[કોશિકાઓ]] દ્વારા [[ચયાપચય]]ના કચરાને નિકાલ માટે ફેફ્સા તરફ લઈ જાય છે. આમ છતાં, એક અપવાદ એ છે કે ફેફ્સાની ધમનીઓ મોટાભાગે ઓક્સિજનરહિતનું રક્ત ધરાવે છે જ્યારે ફેફ્સાની નસો ઓક્સિજન(પ્રાણવાયુ)વાળુ રક્ત ધરાવે છે. [[હાડકાના સ્નાયુ]]ઓ દ્વારા પરત આવવાનો અતિરિક્ત પ્રવાહ ઉભો થઈ શકે છે. જેના લીધે નસો સંકોચાઈ શકે છે અને વાલ્વમાં રહેલી નસો દ્વારા રક્તને [[જમણી નળીઓ]] તરફ ધકેલી શકે છે. [[વિલિયમ હાર્વે]]એ 1628માં કરેલા રક્તના પરિભ્રમણનું વર્ણન પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web|title = [[Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus]]|url = http://www.rarebookroom.org/Control/hvyexc/index.html|first = William|last = Harvey|authorlink = William Harvey|language = Latin|year = 1628|access-date = 2010-06-16|archive-date = 2010-11-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20101127002138/http://rarebookroom.org/Control/hvyexc/index.html|url-status = dead}}</ref> ===રક્તકણોનું નિર્માણ અને હ્રાસ=== કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓમાં રક્તના વિવિધ કોશિકાઓ [[હીમેટોપોએસિસ]]નામે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દરમિયાન [[બોન મેરો]]માં બને છે, જેમાં [[એરીથ્રોપોએસિસ]], લાલ રક્તકણોનું ઉત્પાદન; અને મીએલોપોએસિસ, શ્વેત રક્તકણો અને પ્લેટલેટ્સના ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. બાળપણ દરમિયાન લગભગ દરેક માનવ શરીર લાલ રક્તકણોનું બનાવે છે; પુખ્ત વયમાં લાલ રક્તકણોનું ઉત્પાદન મોટા હાડકાંઓ સુધી મર્યાદિત રહે છે: કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓના શરીર, છાતીની પાંસળીઓ, કરોડરજ્જુ, થાપાના હાડકાંઓ અને ઉપરના હાથના તથા પગના હાડકાંઓ. આ ઉપરાંત [[લસિકા કોશિકા]]નો મહત્વનો સ્રોત ગણાતી [[ગરદનના મૂળ પાસેની થાઈમસ નામની ગ્રંથિ]] બાળપણ દરમિયાન [[થિમસ ફેફ્સાઓની વચ્ચેના વિસ્તાર]]માં હોય છે.<ref>{{cite book |author=Williams, Peter W.; Gray, Henry David |title=Gray's anatomy |url=https://archive.org/details/graysanatomy0000gray_m7a1 |publisher=C. Livingstone |location=New York |year=1989 |isbn=0-443-02588-6 |edition=37th}}</ref> રક્તના પ્રોટીનયુક્ત ઘટકો (રક્તને ગંઠાવી દેતા પ્રોટીન સહિત) મુખ્યત્વે [[યકૃત-પિત્તાશય]] દ્વારા બને છે, જ્યારે [[અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ]]ઓ અંતઃસ્ત્રાવ બનાવે છે અને પ્રવાહી ઘટકોનું નિયમન [[હાઈપોથેલેમસ- અધશ્ચેતક]] દ્વારા થાય છે અને તેનો નિભાવ [[કિડની]] કરે છે. યકૃતમાં રહેલા [[બરોળ]], અને [[કુપ્ફર કોશિકાઓ]] દ્વારા વિઘટન થાય તે પહેલા સ્વસ્થ [[એરીથ્રોસાઈટ્સ]] પાસે 120 દિવસ જેટલું પ્લાઝ્મા જીવન હોય છે. યકૃત કેટલાક પ્રોટીન લિપિડ અને [[એમિનો એસિડ]]ને પણ સ્વચ્છ કરે છે. કિડની સક્રિયતાથી નકામા ઉત્પાદનોને [[મૂત્ર]] સાથે ભેળવી દે છે. ===ઓક્સિજન (પ્રાણવાયુ)નું પરિવહન=== [[File:Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg|thumb|મૂળ હિમોગ્લોબિન સાંદ્રતા વક્ર.ઉંચી એસિડિટીએ તે જમણી તરફ જાય છે (વધુ ઓગળેલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) અને ઓછી એસિડિટીએ તે ડાબી બાજુ જાય છે (ઓછો ઓગળેલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ)]] દરિયા-સ્તરના દબાણે સ્વસ્થ માનવ શ્વસન હવામાં ધમનીય લોહીના નમૂના પૈકીનો લગભગ 98.5% જેટલો [[પ્રાણવાયુ]] Hgb(હિમોગ્લોબિન) સાથે ભળી જાય છે. લગભગ 1.5% જેટલા નમૂના અન્ય રક્ત પ્રવાહીઓમાં ભળી જાય છે અને હિમોગ્લોબિન સાથે સંકળાતો નથી. [[સસ્તનો]]માં અને અન્ય અનેક જાતોમાં [[હિમોગ્લોબિન]]ના કણો એ પ્રાણવાયુના પ્રાથમિક પરિવાહકો છે(અપવાદ માટે જુઓ નીચે). હિમોગ્લોબિનની પ્રાણવાયુ બંધનકર્તા ક્ષમતા અંદાજે 1.36 અને.37 ml(મિલિ) O₂ પ્રત્યેક હિમોગ્લોબિન પર હોય છે,<ref>{{cite journal |author=Dominguez de Villota ED, Ruiz Carmona MT, Rubio JJ, de Andrés S |title=Equality of the in vivo and in vitro oxygen-binding capacity of haemoglobin in patients with severe respiratory disease |journal=Br J Anaesth |volume=53 |issue=12 |pages=1325–8 |year=1981 |month=December |pmid=7317251 |doi= 10.1093/bja/53.12.1325|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_1981-12_53_12/page/1325}}</ref> અને તેના કારણે જો પ્રાણવાયુ એકલાને પ્રવાહીમાં ઓગળી જવાની તેની ક્ષમતા પ્રત્યેક લિટર રક્ત પ્રત્યેકને mmHg-મિમિહિમોગ્લોબિન [[આંશિક દબાણ]] સાથે સરખાવવામાં આવે તો O₂ સંપૂર્ણ [[રક્ત પ્રાણવાયુ ક્ષમતા]]માં 70 ગણો વધારો થાય છે<ref name="brsphys"> {{cite book |author=Costanzo, Linda S. |title=Physiology |url=https://archive.org/details/physiology00cost_0 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2007 |pages= |isbn=0-7817-7311-3 |oclc= |doi= |access-date=}}</ref> (ધમનીઓમાં લગભગ 100 mmHg).<ref name="brsphys"></ref> [[ફેફ્સાની]] અને [[નાભિની નળીઓના]] અને તેમને સંલગ્ન નસોના અપવાદને બાદ કરતાં, [[ધમનીઓ]] [[નળીઓ]] અને [[રક્તવાહિનીઓ મારફતે ]]પ્રાણવાયુવાળા રક્તને [[હ્રદય]]થી દૂર લઈ જાય છે અને તેને શરીરમાં પહોંચાડે છે અને અહીંયા પ્રાણવાયુનો વપરાશ થાય છે. ત્યાર બાદ, [[નાની રક્તવાહિનીઓ]] અને [[નળીઓ]] પ્રાણવાયુ રહિત બનેલા રક્તને ફરી પાછું હ્રદયમાં લઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ આરામની સ્થિતિમાં હોય ત્યારે ફેફ્સા છોડીને જઈ રહેલા રક્તમાં હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ લગભગ 98–99% પ્રાણવાયુથી તરબતર હોય છે. પુખ્ત વયની સ્વસ્થ વ્યક્તિ આરામમાં હોય ત્યારે ફેફ્સામાં પરત ફરી રહેલું ''પ્રાણવાયુ વગરનું'' રક્ત હજુ પણ 75% પ્રમાણ ધરાવતું હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |title=વેન્ટિલેશન એન્ડ એન્ડ્યુરન્સ પર્ફોર્મન્સ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323054138/http://home.hia.no/~stephens/ventphys.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://groups.msn.com/TransplantSupportLungHeartLungHeart/oxygen2.msnw ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સપોર્ટ- ફેંફસા, હૃદય/ફેફસા, હૃદય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040224085741/http://groups.msn.com/TransplantSupportLungHeartLungHeart/oxygen2.msnw |date=2004-02-24 }} MSN ગ્રૂપ્સ</ref> લગાતાર કસરતના કારણે પ્રાણવાયુના વપરાશમાં થયેલો વધારાના કારણે નસોમાં રહેલા રક્તમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે અને તાલીમ એથલેટમાં તો આ પ્રમાણ 15% જેટલું નીચે જઈ શકે છે; જો કે, આ કમી દૂર કરવા શ્વાસનો દર અને રક્તનો પ્રવાહ પ્રયત્ન કરતી હોવા છતાં આ સ્થિતિમાં ધમનીના રક્તમાં પ્રાણવાયુની સંતૃપ્તિ 95% સુધી અથવા તેનાથી ઓછું ઘટી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Mortensen SP, Dawson EA, Yoshiga CC, ''et al.'' |title=Limitations to systemic and locomotor limb muscle oxygen delivery and uptake during maximal exercise in humans |journal=J. Physiol. (Lond.) |volume=566 |issue=Pt 1 |pages=273–85 |year=2005 |month=July |pmid=15860533 |pmc=1464731 |doi=10.1113/jphysiol.2005.086025 }}</ref> આરામ કરી રહેલી કોઈ વ્યક્તિમાં પ્રાણવાયુ સંતૃપ્તિનું આ પ્રમાણ ભયજનક હોય છે (ઉદાહરણ તરીકે શસ્ત્રક્રિયા અથવા બેભાવનાસ્થામાં. લાંબા સમયનો હીપોક્સિઆ (90% કરતાં ઓછું પ્રાણવાયુ કરણ), આરોગ્ય માટે જોખમી છે અને તીવ્ર હીપોક્સિઆ (30% ટકા કરતાં ઓછી સંતૃપ્તિ) ઝડપી મોતમાં પણ પરિણમી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |title=ધ 'જ્યોર્જ' ગાઇડ ટુ પલ્મોનરી આર્ટરી કેથેટરાઇઝેશન |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925053056/http://manbit.com/PAC/chapters/P30.cfm |url-status=dead }}</ref> [[નાળ]]ના માધ્યમથી પ્રાણવાયુ મેળવતા [[ભ્રૂણ]]ને અત્યંત ઓછા પ્રાણવાયુ દબાણમાંથી પસાર થવું પડે છે (પુખ્ત વ્યક્તિના ફેફ્સામાં દેખાતા પ્રમાણ કરતાં 21% જેટલું) અને આ જ રીતે ભ્રૂણ પોતે જ પ્રાણવાયુ સાથે ઘણી વધારે એકરૂપતા ધરાવતા હિમોગ્લોબિનના અન્ય સ્વરૂપને બનાવે છે (આ પ્રકારની સ્થિતિમાં કાર્યરત રહેવા માટે [[હિમોગ્લોબિન એફ]])<ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html |title=એક્સિજન કેરેજ ઇન બ્લ્ડ - હાઇ ઓલ્ટિટ્યુડ |access-date=2010-06-16 |archive-date=1999-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990502195422/http://members.aol.com/Bio50/LecNotes/lecnot20.html |url-status=live }}</ref> ===કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પરિવહન === રક્તવાહિનીઓ મારફતે રક્ત વહી રહ્યું હોય ત્યારે અંગારવાયુ પેશીઓમાંથી છૂટો પડીને રક્તમાં પ્રસરે છે. કેટલોક અંગારવાયુ રક્તમાં ભળી જાય છે. [[કાર્બામિનો]] સંયોજનો બનાવવા માટે કેટલોક અંગારવાયુ હિમોગ્લોબિન અને અન્ય પ્રોટીનો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. RBC [[કાર્બોનિક એનહાડ્રેસ]]ની સક્રિયતા મારફતે બાકી રહેલો અંગારવાયુ [[બાયકાર્બોનેટ]] અને [[હાઈડ્રોજન આયન]]માં પરિવર્તિતત થાય છે. મોટાભાગનો અંગારવાયુ-કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું બાયકાર્બોનેટ તત્વોના સ્વરૂપમાં રક્તમાં પરિવહન થાય છે. રક્તમાં લઈ જવાયેલી કોશિકાઓની મુખ્ય નકામી બનાવટ અંગારવાયુ-[[કાર્બન ડાયોક્સાઈડ]] (CO₂) [[બાયકાર્બોનેટ]] (HCO₃^-) અને [[કાર્બોનિક એસિડ]] (H₂CO₃)ના સંતુલનમાં [[પ્લાઝ્મા]]માં ભળી જાય છે. શરીરમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઈઢ પૈકીનો 86–90% of CO₂ [[કાર્બોનિક એસિડ]]માં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે અને તે ઝડપથી બાયકાર્બોનેટ બની જાય છે. પ્લાઝ્માના pH [[અનાતમ]]માં રાસાયણિક સંતુલન મહત્વનું હોવાથી<ref name="veq">[http://www.biology.arizona.edu/biochemistry/problem_sets/medph/intro.html Biology.arizona.edu]. ઓક્ટોબર 2000. ''pH સ્તરનો તબીબી સહસંબંધ: બાયકાર્બોનેટ બફર તરીકે.'' </ref> રક્ત [[pH]]ને સાંકડી મર્યાદામાં રાખવામાં આવે છે (7.35 અને 7.45ની વચ્ચે pH).<ref>{{MerckManual|12|157|a||Acid-Base Regulation and Disorders}}</ref> ===હાઈડ્રોજન આયનોનું પરિવહન === કેટલાક ઓક્સિહિમોગ્લોબિન ઓક્સિજન ગુમાવે છે અને ઓક્સિજન વગરના (પ્રાણવાયુ વગરના ડીઓક્સિહિમોગ્લોબિન) બને છે. ઓક્સિજન રહિત હિમોગ્લોબિન મોટાભાગના હાઈડ્રોજનના અણુઓને બાંધી લે છે અને તે ઓક્સિહિમોગ્લોબિન કરતાં વઘારે સામ્યતા હાઈડ્રોજન સાથે ધરાવે છે. ===લસિકાવાહિની તંત્ર=== {{main|Lymphatic system}} સસ્તનોમાં લોહી [[ઈન્દ્રિયોમાંથી નીકળતા પ્રવાહી]] સાથે સંતુલનમાં હોય છે અને રક્તવાહિનીઓના અત્યંત ઝીણવટભર્યા ફિલ્ટરના કારણે રક્તના કોશિકાઓમાં તેનું સતત નિર્માણ થતું રહે છે. નાની લસિકાવાહિનીઓના તંત્ર દ્વારા ઈન્દ્રિયોના પ્રવાહીને એકત્ર કરવામાં આવે છે અને [[છાતીની નલિકા]]ઓમાં તેને મોકલવામાં આવે છે, જે ડાબી [[સબકેલ્વિયન નળી]]માં નિકાલ કરે છે અને અહીંયા પ્રવાહીઓ ફરી પાછા પદ્ધતિસરના રુધિરાભિસરણમાં જોડાય છે. ===તાપમાન નિયમન=== રુધિરાભિસરણથી સમગ્ર શરીરમાં [[ગરમી]]નું વહન થાય છે અને આ પ્રવાહનું અનુકૂલન એ [[તામાન નિયમન]]નો મહત્વનો ભાગ છે. સપાટી પર વધેલા લોહી પ્રવાહ(દા.ત., ગરમ ઋતુ કે શ્રમયુક્ત કસરત દરમિયાન)થી ત્વચા વધુ ગરમ બને છે અને તેના લીધે ઝડપથી ગરમીનો ક્ષય થાય છે. આથી વિપરિત, બાહ્ય તાપમાન નીચુ હોય ત્યારે લોહીનો પ્રવાહ અત્યંત વધારે હોય છે અને ગરમનીનો ક્ષય રોકવા ત્વચાની સપાટી ઘટી જાય છે અને શરીરના મહત્વના અંગોને પ્રાથમિકતા સાથે તેનું વહન થાય છે. ===જલીય શક્તિના કાર્યો=== લોહી પ્રવાહ પરના નિયંત્રણનો ઉપયોગ વિશિષ્ટ પેશીઓમાં ભીનાશ લાવવા માટે થાય છે, પરિણામે તે પેશીઓ [[ફૂલે]] છે; [[શિશ્ન]], [[સ્તનની ડીંટી]], અને [[ભગ્ન શિશ્ન]] [[ફૂલેલા પેશીઓ]]ના ઉદાહરણ છે. [[કૂદતો કરોળિયો]] જલીય કામગીરીનું અન્ય ઉદાહરણ છે, જેમાં દબાણ હેઠળના પગમાં વેગપૂર્વક ધકેલાયેલા લોહીને કારણે મોટા સ્નાયુબદ્ધ પગ વગર તે મજબૂત કૂદકા માટે ટટ્ટાર બને છે.<ref>{{cite encyclopedia |url = http://www.britannica.com/eb/topic-559817/spider |encyclopedia = Encyclopedia Britannica online|title = Spiders: circulatory system|access-date= 2007-11-25}}</ref> ===કરોડઅસ્થિહીન પ્રાણીઓ=== [[જંતુ]]ઓમાં રક્ત ([[હિમોલિમ્ફ]] કહેવું વધારે ઉચિત રહેશે) પ્રાણવાયુના વહનમાં સંકળાયેલું નથી. ([[શ્વાસનળી]] કહેવાતો શરૂઆતનો ભાગ હવામાં રહેલા પ્રાણવાયુને સીધો પેશીમાં ભળી જવા દે છે). જંતુ રક્ત પોષકોને પેશીઓમાં લઈ જાય છે અને ખુલ્લા તંત્રમાં કચરાનો નિકાલ કરે છે. અન્ય કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓ પ્રાણવાયુ વહનની ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ માટે શ્વસનીય પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરે છે. હિમોગ્લોબિન એ કુદરતમાં સૌથી વધુ જોવા મળતું શ્વસન પ્રોટીન છે. [[હિમોસાયનિન]](એક પ્રકારના શ્વસન પ્રોટીન) ([[બ્લ્યુ]]) [[તાંબુ]] ધરાવે છે અને તે [[સકવચ પ્રાણી]] તથા [[કવચવાળા મૃદુકાય પ્રાણીઓ]]માં જોવા મળે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે [[ટુનિકેટ]] (દરિયાઈ પિચકારી-એક પ્રકારના જીવાશ્મિ) કદાચ [[વાનાબિન્સ]] ([[વેનેડિયમ]] ધરાવતા [[પ્રોટીન]])નો [[શ્વસોચ્છવાસ રંગતંત્ર]] (ચળકતા-લીલા, ભૂરા અથવા નારંગી) માટે ઉપયોગ કરતા હતા. ઘણા અપૃષ્ઠવંશીઓમાં પ્રાણવાયુનું વહન કરતાં આ પ્રકારના પ્રોટીન રક્તમાં મુક્તપણે ભળી જતા હોય છે; કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓમાં તેઓ વિશિષ્ટ [[લાલ રક્તકણો]]માં અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય છે, જેના કારણે શ્વસન રંગદ્રવ્યો [[ચિકાશ]] વધાર્યા વગર અથવા [[કિડની]] જેવા રક્તને શુદ્ધ કરતાં અવયવોને નુકસાન કર્યા વગર ઊંચું કેન્દ્રીકરણ કરી શકે છે. [[વિશાળ ટ્યુબ કીડા ]] પાસે અસામાન્ય હિમોગ્લોબિન હોય છે, જેના કારણે તે અસામાન્ય વાતાવરણમાં પણ જીવી શકે છે. આ હિમોગ્લોબ સલ્ફાઇડ પણ ધરાવે છે જે સામાન્ય રીતે અન્ય પ્રાણીઓ માટે ઘાતક હોય છે. ==રંગ== ===હિમોગ્લોબિન === [[File:Bleeding finger.jpg|thumb|આંગળીની રક્તવાહિનીમાંથી નિકળતું લોહી]] [[File:Bloodbags.jpg|thumb|રક્તદાન દરમિયાન મેળવેલું લોહી]] કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓમાં રક્તનો રંગ નિશ્ચિત કરનારું મુખ્ય તત્વ હિમોગ્લોબિન છે. દરેક કણ પાસે ચાર હીમ જૂથ હોય છે અને વિવિધ કણો સાથેની તેની પ્રક્રિયાના કારણે મૂળ રંગમાં પરિવર્તન આવે છે. પ્રાણવાયુના કારણે હીમ જૂથમાં ઘાટો લાલ રંગ ઉમેરાતો હોવાથી [[કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણી]]ઓ અને હિમોગ્લોબિનનો ઉપયોગ કરતાં અન્ય જીવોમાં ધમનીય રક્ત અને નળીનું રક્ત ચળકતા લાલ રંગનું હોય છે. ઓક્સિજનરહિત રક્ત વધારે ઘેરા લાલ રંગનું હોય છે; તે નસોમાં જોવા મળે છે અને [[રક્ત દાન]] દરમિયાન અથવા નસમાંથી લોહીના નમૂના લેવાય ત્યારે જોવા મળે છે. [[કાર્બન મોનોક્સાઈડના ઝેરવાળું]] રક્ત ચળકતું લાલ હોય છે. કારણ કે, [[કાર્બન મોનોક્સાઈડ]]થી [[કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિન ]] બને છે. [[સાઈનાઈડ]] ઝેરવાળું શરીર પ્રાણવાયુનો ઉપયોગ કરી શકતું નથી, પરિણામે નસોમાં રહેલું રક્ત પ્રાણવાયુવાળુ જ રહે છે અને તેની લાલાશ વધે છે. હિમોગ્લોબિન ધરાવતું રક્ત ક્યારેય ભૂરા રંગનું નથી હોતું પણ અનેક રોગ અને પરિસ્થિતિઓ એવી છે જેમાં હીમ જૂથનો રંગ ત્વચાના દેખાવને ભૂરાશ પડતો બનાવે છે. હીમ પ્રાણવાયુનું પડ ધરાવતા હોય તો વધારે કથ્થઈ રંગના અને પ્રાણવાયુનું વહન નહી કરી શકતું [[મિથેઇમોગ્લોબિન]] બને છે. અસાન્ય સ્થિતિમાં [[સલ્ફહિમોગ્લોબિનેમિયા]], રક્તવાહિનીય રક્ત અંશતઃ ઓક્સિજન ધરાવતું હોય છે અને ભૂરાશ પડતા ([[સાયનોસિસ]]) સાથે ઘાટ્ટુ લાલ દેખાય છે. ત્વચામાં રહેલી નસો વિવધ પરિબળોના લીધે ભૂરી દેખાય છે અને તેનો રંગ રક્તના રંગ પર બહુ ઓછો નિર્ભર હોય છે. ત્વચામાં પ્રકાશનો ફેલાવો અને અન્ય દૃશ્ય પ્રક્રિયાઓ પણ પોતાની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{cite journal|last=Kienle|first=Alwin|authorlink=|coauthors=Lothar Lilge, I. Alex Vitkin, Michael S. Patterson, Brian C. Wilson, Raimund Hibst, and Rudolf Steiner|date=March 1, 1996|title=Why do veins appear blue? A new look at an old question|journal=Applied Optics|volume=35|issue=7|pages=1151–60|url=http://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf|format=PDF|doi=10.1364/AO.35.001151|access-date=જૂન 16, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210145120/https://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf|url-status=dead}}</ref> પ્રાણીઓમાં [[કાચિંડો]] ''[[પ્રાસિનોહીમિયા]]'' [[બિલિવેર્દિન]]ના નકામા ઉત્પાદનના કારણે લીલુ રક્ત ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Austin CC, Perkins SL |title=Parasites in a biodiversity hotspot: a survey of hematozoa and a molecular phylogenetic analysis of Plasmodium in New Guinea skinks |url=https://archive.org/details/journal-of-parasitology_2006-08_92_4/page/770 |journal=J. Parasitol. |volume=92 |issue=4 |pages=770–7 |year=2006 |pmid=16995395 |doi=10.1645/GE-693R.1}}</ref> ===હિમોસાયનિન=== મોટાભાગના [[કવચવાળા મૃદુકાય પ્રાણીઓ]] – [[સીફાલોપોડ્સ]] અને [[ગેસ્ટ્રોપોડ્સ]] – તથા પ્રત્યેક લિટરે 50 ગ્રામ જેટલા તાંબાવાળા પ્રોટીન હિમોસાયનિન ધરાવતા હોવાના કારણે કેટલાક [[આર્થોપોડ્સ]], જેવા કે [[દરિયાઈ કરચલા]]નો રંગ ભૂરો હોય છે.<ref name="AHC 2004 p276-7"></ref> પ્રાણવાયુ કાઢી નાખેલું હિમોસાયનિન રંગરિહત હોય છે અને પ્રાણવાયુ હોય ત્યારે ભૂરુ હોય છે. આ જંતુઓમાં રક્તનું પરિભ્રમણ કે જે સામાન્ય રીતે ઠંડા વાતાવરણમાં નીચા પ્રાણવાયુ દબાણમાં જીવે છે, તે રાખોડી-સફેદથી માંડીને ફીક્કા પીળા રંગનું હોય છે,<ref name="AHC 2004 p276-7">{{cite book |url = http://books.google.com/books?id=0OSAKny-6M4C&printsec=frontcover#PRA1-PA276,M1| first = Carl N |last = Shuster|editor = Shuster, Carl N, Jr; Barlow, Robert B; Brockmann, H. Jane |title = The American Horseshoe Crab|chapter = Chapter 11: A blue blood: the circulatory system|publisher =[[Harvard University Press]]|year = 2004|isbn = 0674011597 |pages = 276–7 }}</ref> અને પ્રાણવાયુના સંપર્કમાં આવે ત્યારે તે લોહી નીકળતી વખતે દેખાય છે તેવું ઘેરુ ભૂરુ બની જાય છે.<ref name="AHC 2004 p276-7"></ref> [[હિમોસાયનિન]] પ્રાણવાયુના સંપર્કમાં આવતો હોવાથી તેના રંગમાં ફેરફારના કારણે આમ બને છે.<ref name="AHC 2004 p276-7"></ref> હિમોસાયનિન [[બાહ્યકોશીય પ્રવાહી]]માં પ્રાણવાયુ લઈ જાય છે, પણ સસ્તનોમાં આનાથી વિપરિત અંતઃકોશીય પ્રાણવાયુનું વહન હિમોગ્લોબિનમાં રહેલા RBCs દ્વારા થાય છે.<ref name="AHC 2004 p276-7"></ref> ==પેથોલોજી (રોગવિજ્ઞાન)== ===સામાન્ય તબીબી ગેરવ્યવસ્થા-વિકારો=== * માત્રાની ગેરવ્યવસ્થા ** [[ઈજા]]ના કારણે [[રક્તસ્રાવ]] દ્વારા રક્ત ઘટી શકે છે.<ref>{{cite web|url = http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html|title = Blood - The Human heart|publisher = The Franklin Institute|dateformat = dmy|access-date = 19 March 2009|archive-date = 5 માર્ચ 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090305043654/http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html|url-status = dead}}</ref> કોઈ સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિ પ્રથમ લક્ષણ, ક્ષુબ્ધાવસ્થા અને શરૂઆત પહેલાં જ લગભગ રક્તના જથ્થા (એક લિટર)નું 20% જેટલું રક્ત ગુમાવી શકે છે, અને [[આંચકો]] શમે તે પહેલા (2લિટર) જથ્થાના 40% જેટલું રક્ત ગુમાવી શકે છે. રક્તસ્રાવ અટકાવી શકતા [[થ્રોમ્બોસાઈટ]] રક્તના [[ગંઠાઈ જવા]] માટે અને રક્તના ગઠ્ઠા બનવા માટે મહત્વના છે. આંતરિક અવયવો અથવા હાડકાઓને ઈજાથી [[આંતરિક રક્તસ્રાવ]] થઈ શકે છે અને તે ક્યારેક અત્યંત વધારે પણ હોઈ શકે છે. ** [[નિર્જલીકરણ]]થી રક્તનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે અને તે દ્વારા રક્તમાં પાણીનું તત્વ પણ ઘટી શકે છે. આ બાબત ભાગ્યે જ [[આંચકા]] (સિવાય કે ગંભીર કિસ્સો હોય)માં પરિણમી શકે. પરંતુ, [[હાડકાઓની સ્થિતિસ્થાપકતા પર ભારે દબાણ]] અને [[મૂર્છાવસ્થા]]માં પરિણમવાની સંભાવના છે. * રુધિરાભિસરણની ગેરવ્યવસ્થા ** આંચકો એ [[રક્તવાહિનિઓ દ્વારા નળીઓને રક્ત પહોંચાડવા]]નું કામ છે અને રક્ત ઘટાડો, [[ચેપ]], [[હ્રદયમાંથી મળતી વસ્તુઓની]] નબળી સ્થિતિ વગેરે જેવા કારણોના લીધે થઈ શકે છે. ** [[ધમનીય દીવાલો જાડી થઈ જવાથી]] ધમનીઓ મારફતે આવતા રક્તનો પ્રવાહ ઘટે છે. કારણ કે, જાડી થઈ જવાથી દીવાલો સાંકડી બને છે. એથેરોમા (એક પ્રકારના કોશિકાની બનેલી ધમનીઓની દીવાલો)માં ઉંમરની સાથે વૃદ્ધિ થતી હોય છે અને ધૂમ્રપાન, [[ઊંચુ રક્ત દબાણ]], કોશિકાઓમાં સ્રાવનું વધારે પ્રમાણમાં પરિભ્રમણ, ([[હાઈપરલિપિડેમિયા)]]) અને [[મધુપ્રમેહમાં શર્કરાનું વધું પ્રમાણ]] જેવા પરિબળોના પગલે તેમાં વૃદ્ધિ થઈ શકે છે. ** ગંઠાઈ જવાના કારણે [[થ્રોમ્બોસિસ]] બની શકે છે. જે નળીઓને અવરોધી શકે છે. ** રક્ત બંધારણની સમસ્યાઓ, હ્રદયની પમ્પિંગ પ્રક્રિયા, અથવા રક્તનળીઓમાં સંકોચનના પરિણામે પૂરા પડાતા પેશીઓમાં હાઈપોક્સિઆ (પ્રાણવાયુનો અભાવ) સહિતની સ્થિતિઓ ઉભી થઈ શકે છે. રક્ત સાથે અયોગ્ય રીતે ભળી ગયેલા કોશિકા સંદર્ભે ''આઇસ્કેમિઆ'' સ્થાનીય રક્તક્ષીણતા શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે અને ''ઈન્ફેરક્શન'' શબ્દ કોશિકાઓના અંતનો સંદર્ભ આપે છે([[નેક્રોસિસ]]), એટલે રક્તનો પુરવઠો અવરાધાયો હોય ત્યારે ઉભી થતી સ્થિતિ (અથવા તેનું અયોગ્ય પ્રમાણ). ===હિમેટોલોજી ગેરવ્યવસ્થા === {{seealso|Hematology}} * અરક્તતા ** રક્તસ્રાવના પરિણામે અપૂરતા રક્ત કોશિકાઓના સમૂહની ([[અરક્તતા-એનીમિયા]]), રક્ત સંબધી ગેરવ્યવસ્થાઓ અથવા તો વિકૃતિઓ જેવી કે [[થેલેસેમિયા]], અથવા [[કુપોષણ]]નું પરિણામ હોઈ શકે છે; અને તેમાં [[રક્ત તબદીલિ]]ની જરૂર પડી શકે છે. તબદીલ કરી શકાય તેવા રક્તની જરૂરિયાત પૂરી કરવા ઘણા દેશોમાં [[બ્લડ-રક્ત બેન્ક]] હોય છે. રક્ત તબદીલિ કરાવી રહેલ વ્યક્તિ પાસે રક્ત દાતાના રક્ત સાથે મેળ ખાતો [[રક્ત પ્રકાર]] હોય તે જરૂરી છે. ** [[સિકલ-સેલ એનેમિયા]] * કોશિકાના અતિ ઝડપી ઉત્પાદનની વિકૃતિ ** [[લ્યુકેમિયા]] એ રક્ત બનાવતા કોશિકાઓના [[કેન્સર]]નો સમૂહ છે. ** કેન્સર વગરના લાલ કોશિકાઓનું અતિ-ઉત્પાદન ([[પોલીસીથેમિયા વેરા]])અથવા પ્લેટલેટ્સ ([[જરૂરી થ્રોમ્બોસાયટોસિસ]]) [[કેન્સરપૂર્વે]]ના હોઈ શકે છે. ** [[મીલોડીસ્પ્લાસ્ટિક લક્ષણો]]માં એક અથવા વધુ કોશિકામાળાઓના બિનઅસરકારક ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. * રક્ત ગંઠાવામાં ગેરવ્યવસ્થા ** [[હિમોફિલિયા]]એ [[જનીની બીમારી]] છે અને તેના કારણે રક્તના [[ગંઠાઈ જવાના માળખા]]માં એકથી વધુ ખરાબી થઈ શકે છે. જો આમ થાય તો બિન-આનુશંગિક ઈજાઓને જીવલેણ બનાવી શકે છે. પરંતુ [[હિમારથ્રોસિસસ]], અથવા સાંધાવાળી જગ્યામાં રક્તસ્રાવના કારણે ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. ** બિનઅસરકારક અથવા અપૂરતા પ્લેટલેટ્સના કારણે [[કોઆગુલોપથી]] (રક્તસ્રાવ ગેરવ્યવસ્થા) થઈ શકે છે. ** અતિશિય રક્ત ગંઠાઈ જવાનો તબક્કો ([[થ્રોમ્બોફિલિયા]]) પ્લેટલેટના નિયમન અથવા ગંઠાઈ જવાની કામગીરીમાં ખામીના કારણે આવી શકે છે. * રક્તની ચેપી ગેરવ્યવસ્થા ** રક્તએ ચેપનું મહત્વનું વાહક છે. [[HIV]] [[વાઈરસ]] કે જેના કારણે [[AIDS]](એઈડ્સ) થઈ શકે છે, તે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના રક્ત, વીર્ય અથવા શરીરના ગુપ્ત રોગોના સંપર્કના કારણે ફેલાય છે. [[હીપેટાઈટિસ B]] અને [[C]] પ્રાથમિક રીતે રક્તના સંપર્કથી ફેલાય છે. [[રક્ત-આધારિત ચેપો]], રક્તના ડાઘાવાળા તત્વોને [[જૈવિક જોખમી પદાર્થ]] તરીકે જોવામાં આવે છે. ** રક્તનું બેક્ટેરિયાવાળો ચેપ [[બેક્ટેરિમા]] અથવા [[સડો]] કહે છે. વાઈરલ ઈન્ફેક્શન વિરેમિયા છે. [[મેલેરિયા]] અને [[ટ્રાયપેનોસોમિયાસિસ]] રક્ત-આધારિત પરોપજીવી ચેપ છે. ===ઝેરી કાર્બન મોનોક્સાઈડ === {{main|Carbon monoxide poisoning}} પ્રાણવાયુ સિવાયના તત્વો હિમોગ્લોબિન સાથે બંધાઈ જાય; તો કેટલાક કિસ્સામાં તેના કારણે શરીરને આજીવન નુકસાન થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે શ્વાસોચ્છવા4સ દ્વારા ફેફ્સામાં થઈને રક્તમાં ભળી જાય ત્યારે [[કાર્બન મોનોક્સાઈડ]] એ અત્યંત ઘાતક હોય છે, તેથી ઓછું હિમોગ્લોબિન પ્રાણવાયુ સાથે જોડાવા મુક્ત હોય છે અને ઓછા પ્રાણવાયુનું રક્તમાં વહન થઈ શકે છે. તેના લીધે તીવ્ર ગૂંગળામણ થઈ શકે છે. ઓછો હવા-ઉજાસ ધરાવતા બંધ ઓરડામાં પ્રગટાવાયેલો અગ્નિ અત્યંત ઘાતક અડચણ સર્જી શકે છે. કારણ કે, તેનાથી હવામાં કાર્બન મોનોક્સાઈડનું સર્જન થઈ શકે છે. [[તમાકુ]]ના ધૂમ્રપાન વખતે કેટલાક કાર્બન મોનોક્સાઈડ હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈ જાય છે . ==તબીબી-વૈદક સારવારો== ===રક્ત પેદાશો=== {{see|Blood transfusion}} તબદિલી માટેનું રક્ત માનવ દાતા પાસેથી [[રક્ત દાન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે અને [[બ્લડ બેન્ક]]માં તેનો સંગ્રહ થાય છે. માનવમાં [[રક્ત પ્રકાર]] વિવિધ જાતના હોય છે, [[ABO રક્ત જૂથ માળખુ]] અને [[હેસીસ રક્ત જૂથ માળખુ]] સૌથી વધારે મહત્વનું છે. મેળ ન ખાતા હોય તેવા રક્તની તબદિલી કરવાથી ગંભીર સ્થિતિ થઈ શકે છે, ઘણી વાર જીવલેણ હોય છે, તેથી [[ક્રોસમેચિંગ]](મેળ પડે છે કે નહીં તે ચકાસવાની પ્રક્રિયા) દ્વારા ઉચિત રક્ત તબદિલ થાય છે કે નહીં તે ચકાસવામાં આવે છે. [[અંતઃનળીય]] રીતે સંચાલન થતું હોય તેવા અન્ય રક્ત ઉત્પાદનો પ્લેટલેટ્સ, પ્લાઝ્મા, ક્રાયોપ્રેસિપિટેટ અને કેટલાક લોહી ગંઠાવી દેતાં કેટલાક નિશ્ચિત મિશ્રણો છે. ===અંતઃનળીય સંચાલન=== દવાના ઘણા સ્વરૂપો ([[એન્ટિબાયોટિક]]થી માંડીને [[કીમોથેરાપી]])નું સંચાલન અંતઃનળીય રીતે થાય છે અને પાચન પ્રદેશ તેઓને યોગ્ય અથવા ત્વરિત રીતે શોષી લેતો નથી. સામાન્ય રીતે પ્લાઝ્મા વિસ્તૃતકો તરીકે ઓળખાતું પ્રવાહી મીઠાનું કોઈ એક સંયોજન (NaCl, KCl, CaCl₂ વગેરે...) શરીરક્રિયા વિજ્ઞાન કેન્દ્રીકરણ, અથવા અનેક શર્કરાના કોશિકા જેવા ગુંદરિયા સંયોજન, [[લોહી ગંઠાતી વખતે છુટુ પડતું સફેદ માનવીય પ્રવાહી ]], અથવા તાજા થીજેલા પ્લાઝ્મા અતિશય રક્ત હ્રાસ બાદ નસની અંદર આપી શકાય છે. આવી કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં રક્ત તબદિલી કરતાં પ્લાઝ્મા વિસ્તૃતકો વધારે અસરકારક જીવનરક્ષક પ્રક્રિયા હોય છે.કારણ કે, તબદિલ થયેલા લાલ રક્ત કોશિકાઓનું ચયાપચય તબદિલી બાદ તરત જ ફરીથી શરૂ થઈ શકતું નથી.. ===રક્ત ખેંચવું === {{main|bloodletting}} આધુનિક [[પુરાવા આધારિત વૈદક]]માં [[હિમોક્રોમાટોસિસ]] અને [[પોલીસીથેમિયા]] સહિતના કેટલાક વિરલ રોગોની સારવારમાં રક્ત ખેંચવામાં આવે છે. [[હીપ્પોક્રેટિક]] વૈદક અનુસાર, આમ છતાં ઘણા રોગો અતિરિક્ત રક્તના લીધે થતા હોવાની ગેરમાન્યતા પ્રચલિત હોવાના કારણે [[રક્ત ખેંચવાનું]] અને [[જળો]] જેવા અમાન્ય અંતઃનળીયનો ઉપયોગ 19મી સદી સુધી થતો હતો. ==ઇતિહાસ== ===પ્રાચીન ગ્રીક વૈદક=== પ્રાચીન ગ્રીક વૈદકમાં લોહીને હવા, વસંત અને આનંદી અને અત્યંત આતુર ''(આશાસ્પદ)'' વ્યક્તિત્વ સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે. તે માત્ર [[યકૃત]] દ્વારા જ બની શકે છે તેવું પણ માનવામાં આવતું હતું. ===હિપોક્રેટિક વૈદક=== [[હિપોક્રેટિક]] વૈદકમાં લોહીને [[શરીરના ચાર પ્રવાહી તત્વો]]માંનું એક ગણવામાં આવતું હતું, શરીરના અન્ય ત્રણ પ્રવાહી તત્વોમાં [[કફ]], [[પીળો પિત્ત]], અને [[કાળા પિત્ત]]નો સમાવેશ થતો હતો. ==સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક માન્યતા== જીવનમાં લોહીનું અનેકગણું મહત્ત્વ હોવાથી લોહી અનેક માન્યતાઓ સાથે મોટી સંખ્યામાં જોડાયેલું છે. લોહીનો પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ કરવાના સૌથી મૂળભૂત ઉપયોગો પૈકીના એકમાં લોહીને પારિવારિક સંબંધ માટે ઉલ્લેખ થાય છે. "લોહીથી જોડાયેલા હોવું"નો અર્થ લગ્ન નહીં પરંતુ વંશ અને પૂર્વજ સાથે સંબંધ હોવાનો વધુ છે. લોહી (અંગ્રેજીમાં બ્લ્ડ) શબ્દનો વિવિધ શબ્દ સમૂહમાં ઉપયોગ થયેલો છે. જેમ કે, [[બલ્ડલાઇન]] (વંશ), "[[બ્લ્ડ ઇસ થિકર ધેન વોટર]]" (લોહીની સગાઈ) અને "[[બેડ બ્લ્ડ]]" (ખરાબ લોહી), તેમજ "[[બ્લડ બ્રધર]]" (સગો ભાઈ). જેવિશ અને ખ્રિશ્ચીયન ધર્મમાં લોહી પર વિશેષ ભાર મૂકાયો છે કારણકે [[લેવિટિકસ]] 17:11 કહે છે કે "કોઇ પણ પ્રાણીનું જીવન લોહીમાં રહેલું છે." આ શબ્દસમૂહ લેવિટિકલ કાયદાનો એક ભાગ છે. આ કાયદા મુજબ, લોહી પીવા કે લોહીની સાથે માંસ ખાવા પર પ્રતિબંધ છે. પુરાણકથાઓમાં ઘણીવાર લોહીનો સંદર્ભ તેના જીવનદાતા ગુણધર્મ સાથે જોડાયેલો છે, જેમકે [[બાળકના જન્મ]]ની ઘટનામાં જોવા મળે છે, તે ઇજાગ્રસ્ત લોહી અથવા મૃત્યુથી વિપરિત છે. ===મૂળ ઓસ્ટ્રેલિયાવાસીઓ=== [[મૂળ ઓસ્ટ્રેલીયન એબઓરિજિનલ લોકોની]] કેટલીક પરંપરાઓમાં, કેટલીક વિધિ કરવામાં નૃત્યાંગનાના શરીર પર [[ગેરુ]] (ખાસ કરીને લાલ) અને લોહી, જે બંને [[લોહ]] તત્વ ધરાવતા હોવાનું માનવામાં આવે છે, તેમજ [[માબન]] લગાવવામાં આવે છે. લોલર જણાવે છે કેઃ<blockquote> ઘણી એબઓરિજિનલ વિધિ અને ઉજવણીમાં નૃત્યકારના સમગ્ર નગ્ન શરીર પર લાલ ગેરુ ચોપડવામાં આવે છે. કેટલાક ગુપ્ત, પવિત્ર પુરૂષ ઉત્સવમાં, ઉજવણીમાં ભાગ લઇ રહેલા લોકોના કાંડાની નસમાંથી ખેંચેલા લોહીને એકબીજા સાથે બદલે છે અને તેમના શરીર પર ઘસે છે. લાલ ગેરુનો પણ ઓછી ગુપ્ત હોય તેવી ઉજવણીમાં આવી જ રીતે ઉપયોગ થાય છે. માણસના શરીર પર પક્ષીના પીંછા ચોટાડવા માટે પણ લોહીનો ઉપયોગ થાય છે. પક્ષીના પીંછા પ્રોટીન ધરાવે છે જે ચંબકીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ છે.<ref>{{cite book |author=Lawlor, Robert |title=Voices of the first day: awakening in the Aboriginal dreamtime |url=https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl |publisher=Inner Traditions International |location=Rochester, Vt |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl/page/102 102]–3 |isbn=0-89281-355-5 }}</ref></blockquote> લોલર જણાવે છે કે આવી રીતે લગાવવામાં આવેલું લોહી નૃત્યકારોને ડ્રીમ ટાઇમના અદ્રશ્ય ઊર્જાસભર પ્રાંતમાં લઇ જાય છે. લોલર બાદમાં આ અદ્રશ્ય ઊર્જાસભર પ્રાંત અને [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]]ને એકબીજા સાથે જોડે છે કારણકે લોહી [[ચુબકીય]] ગુણધર્મ ધરાવે છે. ===ઇન્ડો યુરોપીયન પેગનિઝમ=== ([[અંગ્લો સેક્સોન]] અને [[નોર્સમેન]] જેવા) કેટલાક [[જર્મન કલીબા]]માં તેમની બલી ચઢાવવાની વિધિ ''[[બ્લોટ]]'' માં લોહીનો ઉપયોગ કરતા હતા. લોહી તેમના પૂર્વજની શક્તિ ધરાવતું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું અને બલી વિધિ માટેના પ્રાણીને કાપ્યા બાદ લોહીને દિવાલો, ભગવાનની મૂર્તિઓ અને વિધિમાં ભાગ લેનારા લોકો પર છાંટવામાં આવતું હતું. [[જૂના અંગ્રેજી]] માં લોહી છાંટવાની આ ક્રિયાને ''બ્લિઓડસીયન'' કહેવામાં આવતી હતી અને આ શબ્દનો ઉપયોગ [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] દ્વારા ''આશિર્વાદ આપવા'' અને ''આશિર્વાદ'' માટે થતો હતો. [[હિટાઇટ]] ભાષાં લોહી માટેનો શબ્દ ''ઇશર'' "સોગંદ" અને "બંધન" સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો, જુઓ [[ઇશરા]]. [[પ્રાચીન ઇજિપ્તવાસીઓ]] માનતા હતા કે ઇશ્વરનું લોહી ''[[ઇકોર]]'' એવું ખનીજ ધરાવે છે જે મરણાધીન પ્રાણીઓ માટે ઝેરી છે. ===યહૂદી ધર્મ=== [[યહૂદી ધર્મ]]માં લોહી પીવા પર પ્રતિબંધ છે, થોડી માત્રામાં પણ લોહીનો ભોગ કરી શકાય નહીં([[લેવિટિકસ]] 3:17 અને અન્ય); તેનો યહૂદી [[આહાર]] કાયદો ([[કશ્રુટ]])માં ઉલ્લેખ થયો છે.. [[માંસ]]માં [[મીઠું ભેળવીને]] અને તેને પાણીમાં પલાળીને સાફ કરીને માંસને લોહીમુક્ત કરાય છે. જેની સાથે લોહીં સંકળાયેલું હોય તેવી અન્ય વિધિમાં [[પક્ષી]]ના લોહીને ઢાંકવાનો અને કતલ બાદ [[રમત]]નો સમાવેશ થાય છે.([[લેવિટિકસ]] 17:13); [[તોરાહ]] દ્વારા કારણ આપવામાં આવ્યું છે કે: "પ્રાણીનો જીવ તેના લોહીમાં રહેલો છે." (ibid 17:14). જો સંકુચિત યહૂદી ધર્મમાં આસ્થા રાખવાવાળો વ્યક્તિ હિંસક મોતમાં મરે તો ધાર્મિક કાયદો તેના દફનની સાથે તેના લોહીને પણ દફન કરવાનો આદેશ આપે છે. ===ખ્રિસ્તી=== {{main|Eucharist}} [[રોમન કેથોલિક]], [[ઇસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]], [[ઓરિએન્ટલ ઓર્થોડોક્સ]] અને [[એસિરીયન ચર્ચ ઓફ ઇસ્ટ]] સહિતના કેટલાક ખ્રિસ્તી ચર્ચ જ્યારે યુકેરિસ્ટિક વાઇનને પવિત્ર કરે છે ત્યારે તે [[ખરેખર ભગવાન ઇશુનું લોહી |ખરેખર [[ભગવાન ઇશુ]]નું લોહી '''' ]]બની જાય છે. આમ આ પવિત્ર કરાયેલા વાઇનમાં ભગવાન ઇશુ આધ્યાત્મિક અને શારીરિક રીતે હાજર હોય છે. [[બાઇબલ]]માં લખાયેલા ચાર ઉપદેશ મુજબ આ ઉપદેશના મૂળ [[લાસ્ટ સુપરમાં]] રહેલા છે. બાઇબલમાં ભગવાન ઇશુએ તેમના [[અનુયાયીઓ]]ને જણાવ્યું હતું કે તેઓ જે બ્રેડ ખાય છે તે તેમનું શરીર છે અને જે વાઇન પીએ છે તે તેમનું લોહી છે. ''“આ કપ મારા લોહીમાં નવી ટેસ્ટામેન્ટ છે જે તમારા માટે વહાવવામાં આવ્યું છે.” '' ''({{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke |chapter=22|verse=20}})'' . પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમના વિવિધ સ્વરૂપો, તેમાં પણ ખાસ કરીને [[વેસલીયન]] અને [[પ્રસબિટિરીયન]]ના કાળના, ઉપદેશ આપે છે કે વાઇન ભગવાન ઇશુના લોહીના પ્રતીકથી વધુ કશું નથી. ભગવાન ઇશું વાઇનમાં શારીરિક રીતે નહીં પરંતુ આધ્યાત્મિક રીતે હાજર હોય છે. [[લ્યુથેરન]] આસ્થા જણાવે છે કે યુકેરિસ્ટિક આહારના બ્રેડ અને વાઇનની [[અંદર, સાથે અને હેઠળ શરીર અને લોહી હાજર]] હોય છે. ઇશુના લોહીના ખ્રિસ્તીઓ મટે પાપના [[પ્રાયશ્ચિત]]ના સાધન રૂપે પણ જોવામાં આવે છે. [[કાઉન્સિલ ઓફ જેરુસલેમ]] ખાતે [[એપોસ્ટલ]] (ઇશુના શિષ્યનું પદ)એ ખ્રિસ્તીઓને લોહી પીવા પર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો, આ એટલે કરાયું હતું કે કદાચ [[નોહ]] ને આ આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. ([[જીનેસિસ]] 9:4, જુઓ [[નોહાઇડ લો]]). [[ઇસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]] આ આદેશનું હજુ પણ પાલન કરે છે. ===ઈસ્લામ ધર્મ=== [[ઇસ્લામિક આહાર નિયમ]] લોહીવાળો ખોરાક ખાવા પર પ્રતિબંધ મુકે છે. આ નિયમ [[કુરાન]] સુરા [[અલ મઇદા]] માં એક નિવદેન પરથી આવ્યો છે (5:3): "જે ખોરાક માટે તમારા પર પ્રતિબંધ છેઃ મૃતમાંસ, લોહી, ડુક્કરનું માસ અને એવી વસ્તુઓ કે જેના પર અલ્લાહ સિવાય અન્યના નામનો ઉલ્લેખ થયો હોય." લોહીને એક ગંદકી ગણવામાં આવી છે અને ઇસ્લામ સ્વચ્છતા આસ્થાનો એક ભાગ છે માટે રક્તસ્ત્રાવ થયો હોય ત્યાર બાદ સ્વચ્છ થવા માટે કેટલીક શારીરિક અને ધાર્મિક પદ્ધતિઓ અમલમાં આવી છે. ચોકક્સ નિયમો અને પ્રતિબંધો સ્ત્રીઓના [[માસિક ધર્મ]], પ્રસુતિ વખતના રક્તસ્ત્રાવ અને અનિયમિત યોની રક્તસ્ત્રાવ પર લાગુ પડે છે. ===જેહોવાહસ વિટનેસિસ=== {{main|Jehovah's Witnesses and blood}} [[બાઇબલ]]ના “લોહી થી દૂર રહો” -એક્ટ્સ 15:28, 29, જેવા આદેશના પાલનથી દૂર [[જેહોવાહસ વિટનેસિસ]] લોહીનો વપરાશ કરતા નથી કે આખા લોહી કે તેના ચાર મુખ્ય તત્વો, રક્તકણ, શ્વેતકણ, ત્રાકકણ (થ્રોમ્બોસાઇટ્સ)અને રક્તદ્રવ્યના દાનનો સ્વીકાર કરતા નથી. પોતાના લોહીને લગતી તબીબી કાર્યવાહીનો સ્વીકાર કરવો કે કેમ તેનો જાતે નિર્ણય લેવા માટે સભ્યોને સૂચના આપવામાં આવી છે. ===ચીની અને જાપાની સંસ્કૃતિ=== ચીનની જાણીતી સંસ્કૃતિમાં એવું ઘણીવાર કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે માણસના નાકમાંથી લોહીનો થોડો સ્ત્રાવ થાય તો તે દર્શાવે છે કે તે માણસ જાતિય ઇચ્છાઓનો અનુભવ કરી રહ્યો છે. [[ચીની ભાષા ]]અને [[હોંગકોંગ]] [[ફિલ્મો]]માં તેમજ [[એનિમ]] અને [[માંગા]]માં પેરોડી કરાયેલી [[જાપાની]] સંસ્કૃતિમાં તે અવારનવાર દેખાય છે. મોટે ભાગે પુરૂષ પાત્રો, જ્યારે તેઓ કોઇને [[નગ્ન]] અવસ્થા કે ઓછા કપડામાં જુએ છે અથવા તે કામુક વિચાર કે કલ્પના ધરાવે છે ત્યારે તેના [[નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ]] થતો બતાવવામાં આવે છે. આ તે વિચારને આધારે છે કે પુરૂષ જ્યારે કામોત્તેજિત થાય છે ત્યારે તેનું લોહીનું દબાણ વધી જાય છે. ===લોહી સાથે સંકળાયેલા આક્ષેપો=== {{main|Blood libel}} કેટલાક ધર્મો અને અન્ય સમુદાયો પર ધાર્મિક વિધિમાં માનવ રક્તનો ઉપયોગ કરવાનો ખોટો આરોપ છે આવા આરોપને [[બ્લડ લાઇબેલ]] કહેવાય છે. આનું સૌથી સામાન્ય રૂપ [[યહૂદીઓ સામે બ્લડ લાઇબેલ]] છે. યહૂદી કાયદા કે રિવાજમાં માનવ રક્તના ઉપયોગની કોઇ વિધિ નથી તેમ છતાં [[મધ્ય યુગ]]માં [[યહૂદી વિરોધી]] કામગીરીમાં તેમના પર આવા પ્રકારના (કેટલીક વાર તો બાળકોની હત્યાના) આરોપો લગાવવામાં આવતા હતા. ===વેમ્પાયર દંતકથાઓ=== {{main|Vampire}} [[વેમ્પાયર]] દંતકથાનું પાત્ર છે જે તેના અસ્તિત્વ માટે સીધું લોહી પીએ છે, તેમાં તે માનવ રક્તને પ્રથમ પસંદગી આપે છે. દુનિયાભરની સંસ્કૃતિઓ આ પ્રકારની ખોટી માન્યતાઓ ધરાવે છે. જેમકે, [[નોઝફેરાટુ]] નામના વ્યક્તિએ અન્ય લોકોનું લોહી પીને ચિંરતન નરકવાસ અને અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. આ માન્યતા પૂર્વ યુરોપની દંતકથાઓમાંથી ચાલી આવે છે. [[બગાઇ]], [[જળો]], માદા [[મચ્છર]], [[વેમ્પાયર ચામાચીડિયું]] અને અન્ય પ્રાણીઓ લોહી પીએ છે પરંતુ માત્ર ચામાચીડીયાને વેમ્પાયર સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે. તેનો વેમ્પાયર ચામાચીડિયાં સાથે સંબંધ નથી, તે [[નવા વિશ્વ]]ના પ્રાણીઓ છે અને તેમની યુરોપીયન માન્યતાના મૂળ બાદમાં શોધ થઇ હતી. ==ઉપયોગ== ===એપ્લાયઇડ સાયન્સમાં=== [[લોહીના અવશેષો]] [[ફોરેન્સિક]] તપાસકર્તાઓને હથિયારની ઓળખ કરવામાં, ગુનાહિત કૃત્યની કલ્પમાના કરવામાં અને શંકાસ્પદ આરોપીને ગુના સાથે સાંકળવામાં મદદ કરે છે. [[લોહીના ડાઘાની ભાતના વિશ્લેષણ]] દ્વારા ફોરેન્સિક માહિતી મેળવી શકાય છે. લોહીના અવશેષોનું પરીક્ષણ, પણ [[પુરાતત્ત્વશાસ્ત્ર]] દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી એક ટેકનિક છે. ===કળામાં=== લોહી શરીરના પ્રવાહી તત્વો પૈકીનું એક છે જેનો કળામાં ઉપયોગ થયેલો છે.<ref>[http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 "નોસ્ટાલ્જિયા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108093007/http://artscad.com/A.nsf/Opra/SRVV-6MDNX5 |date=2009-01-08 }} લોહીમાં આર્ટવર્ક</ref> તેમાં પણ ખાસ કરીને [[વિએનીઝ એક્શનિસ્ટ]] [[હર્મન નિટસ્ક]], [[ફ્રાન્કો બી]], [[લેની લી]], [[રોન આથે]], [[યાંગ ઝીકાઓ]], અને [[કિરા ઓ રીલી]]ના પર્ફોર્મન્સમાં [[એન્ડ્રીસ સેરાનો]]ની ફોટોગ્રાફી સાથે લોહીને એક નોંધપાત્ર વિઝ્યુઅલ ઘટક તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. [[માર્ક ક્વિન]]એ થીજી ગયેલા લોહીનો ઉપયોગ કરીને શિલ્પકૃતિ બનાવેલી છે જેમાં તેના પોતાના લોહીનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા તેના પોતાના માથાના બીબાનો સમાવેશ થાય છે. ===જીનીયલોજી અને પરિવાર ઇતિહાસમાં=== [[જીનીયલોજી]]માં ''લોહી'' શબ્દનો ઉપયોગ કોઇના [[પૂર્વજ]], [[મૂળ]] અને [[વંશીય ઇતિહાસ]]નો ઉલ્લેખ કરવા ''[[બ્લડલાઇન]]'' શબ્દની જેમ થાય છે. પરિવાર ઇતિહાસમા જ્યાં લોહી શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે તેમાં ''[[બ્લ્યુ-બ્લડ]]'' , ''[[રોયલ-બ્લડ]]'' , ''[[મિક્સ્ડ બ્લડ]]'' અને ''[[બ્લડ રિલેટિવ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. ==વધુ જુઓ== * [[ઓટોટ્રાન્સફ્યુઝન]] * [[ખોરાક તરીકે લોહી]]: જુઓ [[બ્લેક પુડિંગ]] અને [[ટીએટ કેન્હ]] * [[રક્તદાન]] * [[રક્ત વિકલ્પો]] ("કૃત્રિમ લોહી") * [[લોહી પરીક્ષણ]] * [[હેમોફોબિયા]] * [[માનવ રક્ત ઘટકોની યાદી]] * [[ટેબૂ ફૂડ એન્ડ ડ્રિન્ક: બ્લડ]] ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{wiktionary}} {{commons|category:Blood|position=left}} {{blood}} {{Lymphocytes}} {{Lymphatic flow}} {{transfusion_medicine}} [[શ્રેણી:રક્ત]] [[શ્રેણી:હેમેટોલોજી]] [[શ્રેણી:કોશિકા]] sq4flt40ium3zbytvb86xp7u7fr1po4 0 25732 906199 901599 2026-10-08T23:59:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906199 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર :Game-asia-kabadi.jpg | right | thumb | કબડ્ડીની રમતનું એક દૃશ્ય]] '''કબડ્ડી''' એક સામૂહિક [[રમત-ગમત|રમત]] છે, જે મુખ્ય રૂપે ભારતીય ઉપખંડમાં અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[ભારત]] દેશમાં રમાય છે. કબડ્ડી નામનો પ્રયોગ પ્રાય: ઉત્તર ભારતમાં કરવામાં આવે છે, જ્યારે આ રમતને દક્ષિણ ભારતમાં '''ચેડુગુડુ''' અને પૂર્વ ભારતમાં '''હુ તૂ તૂ''' નામ વડે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ રમત [[ભારત]]ના પડોશી દેશ [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[શ્રીલંકા]], અને [[પાકિસ્તાન]]માં પણ એટલી જ લોકપ્રિય છે. ==પરિચય== કબડ્ડી દક્ષિણ એશીયામાં રમાતી રમત છે, જે સંપૂર્ણ પણે શારીરિક સક્ષમતા વાળી રમત છે. કબડ્ડી શબ્દ [[તમિલ ભાષા]]ના શબ્દ પરથી ઉતરી આવેલ છે કે જેનો અર્થ 'હાથ પકડવો' છે.<ref>{{cite web|url=http://www.memidex.com/kabaddi|title=kabaddi, etymology|publisher=memidex.com|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫|archive-date=2016-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208112411/http://www.memidex.com/kabaddi|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wordreference.com/definition/kabaddi|title=Kabaddi, definition|publisher=wordreference.com|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫|archive-date=2015-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706195743/http://www.wordreference.com/definition/kabaddi|url-status=dead}}</ref> આ રમતના મૂળ ભારતમાં છે. આ રમતની ખ્યાતી અને ઘણા વર્ષોથી રમાતી આવતી હોવાથી ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં અલગ અલગ નામોથી ઓળખાય છે. આ રમત ત્રણ થી ચાર હજાર વર્ષ જૂની છે. ભારતમાં કબડ્ડી ત્રણ અલગ અલગ પ્રકારે રમવામાં આવે છે: * જેમિની (Gaminee) : આ રમતમાં કોઈ સમય મર્યાદા નથી હોતી. જયારે બધા જ ખેલાડીઓને આઉટ જાહેર કરવામાં આવે છે ત્યારે આ રમત સ્વાભાવિક રીતે પૂરી થાય છે. * સુર્જીવની (Surjeevani) : ભારતીય કબડ્ડી કમિટી દ્વારા રમતના આ સ્વરૂપની રચના કરવામાં આવી છે કે જે KFI ના નિયંત્રિત નિયમોના આધારે રમાય છે. * અમર (Amar) : રમતના આ સ્વરૂપમાં જયારે પણ ખેલાડી સામાપક્ષના ખેલાડીને અડકી જાય છે ત્યારે જે તે ખેલાડીએ મેદાન છોડીને બહાર નથી જવું પડતું પરંતુ સામાપક્ષને એક અંક આપવામાં આવે છે. અહી એક નિયત કરેલા સમયમાં આ રમત રમાય છે. આ રમતની દરેક પ્રતિયોગીતા ખેલાડીઓની ઉંમર અને વજનના આધારે રમાય છે. આ એ સૂચવે છે કે કોઈ અન્ય ખેલાડીની શારીરિક ક્ષમતા અન્ય ખેલાડી પર વધુ હાવી ના થઇ જવી જોઈએ.<ref name="khelmahakumbh">[http://www.khelmahakumbh.org/khelmahakumbh/kabaddi?lang=Gujarati ખેલમહાકુંભ.ઓર્ગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ઇતિહાસ === અખિલ ભારતીય કબડ્ડી સમિતિ દ્વારા આ રમતના નીતિ નિયમોનું માળખું તૈયાર કરેલ છે. ૧૯૩૬ માં બર્લિન ઓલોમ્પીકમાં સૌ પ્રથમ કબડ્ડી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચી હતી. આ રમતને નવીનતમ રૂપ આપવાનો શ્રેય જાય છે ભારતીય અવ્યવસાયી કબડ્ડી સમિતિને (the Amateur Kabaddi Federation of India (AKFI)). આ સાથે જ એશીયા કબડ્ડી સમિતિ (the Asian Kabaddi Federation) એ પણ નક્કી કર્યું કે આ પૌરાણિક રમત આ પ્રદેશમાં પ્રસિદ્ધ થાય. તેઓ હમેશા અલગ અલગ પ્રતીયોગીતાઓનું આયોજન કરે છે જે એશીયાઇ રમતોમાં પ્રચલિત છે. ૧૯૯૮માં યોજાએલ બેંગકોક એશિયન રમતોત્સવમાં આ રમતમાં(કબડ્ડી) ભારતીય સમૂહ સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી લાવવામાં સફળ રહ્યું હતું. ૧૯૭૯ માં જાપાનમાં સૌ પ્રથમ કબડ્ડીને આંતર રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી જેમાં તેને ઝડપથી લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત થઇ. ઈંગ્લેન્ડમાં આ રમતમાં ભારતીયો અને પાકિસ્તાનીઓને સંમિલિત કરીને શરુ કરવામાં આવી. આ રમત અન્ય રાષ્ટ્રો માટે પણ રસપ્રદ બની અને તેથી આ રમત તેમની સંસ્કૃતિનો એક ભાગ બની ગઈ. આજે અલગ અલગ દેશોમાં આ રમત માટે એક અલગથી માળખું તૈયાર કરેલ છે જેને ઇંગ્લેન્ડ કબડ્ડી સમિતિના નામે ઓળખાય છે. વિશ્વના અલગ અલગ ભાગોમાં કબડ્ડીમાં નવીનતમ ફેરફાર અને સાંસ્કૃતિક અસરો જોવા મળે છે કે જે તેના બદલાતા સ્વરૂપ છે. આ રમત આજે તેના અલગ અલગ સ્વરૂપો સાથે રમાય છે પરંતુ તેની મુલત: ફોરમ હજી અકબંધ છે. === નિયમ === સામાન્ય શબ્દોમાં આ રમતને વધારે અંક હાસિલ કરવા માટે બે ટુકડીઓ (ટીમો) વચ્ચે થતી એક સ્પર્ધા કહી શકાય. અંક (પોઇન્ટ) મેળવવા માટે એક ટીમનો આક્રમણ કરનાર ખેલાડી (રીડર) કબડ્ડી - કબડ્ડી બોલતાં બોલતાં વિપક્ષી ટુકડીના ક્ષેત્રમાં (કોર્ટ) જઇને ત્યાં રહેલા વિપક્ષી ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ વખતે વિપક્ષી ટીમના ખેલાડીઓ (સ્ટોપર) (રેડરને પકડનારૂઓ) પોતાના ક્ષેત્રમાં આવેલા રેડરને પકડી રાખી ફરી એમના ક્ષેત્રમાં જતાં રોકી રાખે છે. આ વખતે જો તેઓ આ પ્રયાસમાં સફળ થાય તો એમની ટીમને એના બદલે એક અંક ળે છે અને ઼ઓ રીડર કોઇપણ સ્ટોપરને અડકીને સફળતાપૂર્વક પોતાના ક્ષેત્રમાં પરત ચાલ્યો જાય તો એમની ટીમને એક અંક મળી જાય છે અને જે જે સ્ટોપરને એણે અડક્યા હોય એને નિયમ અનુસાર મેદાનની બહાર જવું પડે છે. નીચે જણાવેલા કેટલાક નિયમો કબડ્ડીની રમત માટે જરૂરી છે:<ref name="khelmahakumbh"></ref> * આ રમત સુવાળી અને સમથળ કરેલી જમીન પર રમાય છે. આ રમતમાં ૨ ટુકડીઓ હોય છે જે મેદાનના બન્ને છેડા પર રહે છે. * એક છાપામારને (રેઇડર) ટુકડીમાંથી સામેવાળી ટુકડી તરફ મોકલવામાં આવે છે. અને છાપામાર (રેઇડર) જો તેમ કરવામાં સફળ રહે છે તો તેની ટુકડીને એક અંક પ્રાપ્ત થાય છે. * છાપામાર (રેઇડર) સામાપક્ષની હદમાં પહોંચે છે ત્યારે તેને પોતાના શ્વાસને રોકી રાખી અને સતત કબડ્ડી શબ્દ ઉચ્ચારતા રહેવું પડે છે. * છાપામાર (રેઇડર)ને કોઈ પણ અંક નથી મળતો જો તે સામાપક્ષની હદમાં જઈ અને તે ટુકડીના કોઈ પણ સભ્યને અડ્યા વગર પાછો આવી જાય. અને જો છાપામાર (રેઇડર) સામાપક્ષના કોઈ પણ સભ્યને અડવામાં સફળ રહે તો તેની ટુકડીને એક અંક વધારે મળે છે. * છાપામાર (રેઇડર)ને સામાપક્ષના સભ્યો દ્વારા પકડી પડે અને છાપામાર (રેઇડર)ને ત્યાજ રોકી પાડે, વળી તેનો શ્વાસ તૂટી જાય અને તે કબડ્ડી શબ્દ બોલવાનું બંધ કરી દે ત્યારે વિરોધી ટુકડીને એક અંક મળે છે. * રક્ષક ટુકડી છાપામાર (રેઇડર)ને તેની ટુકડીમાં પાછા જતા રોકી શકે છે. * દરેક ટુકડીમાં ૭ સભ્યો હોય છે અને ૩ વધારાના ખેલાડીઓ હોય છે. રમતનો દરેક ભાગ ૨૦ મીનીટનો હોય છે. * કબડ્ડીની રમતની ૬ સભ્યોની એક ટુકડી દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. જેમાં એક અંક નોંધકર્તા અન્ય ૨ સહાયક અંક નોંધકર્તા, ૧ પરામર્શકર્તા અને ૨ નિર્ણયકર્તા હોય છે. * કબડ્ડીની આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં પુરુષ ખેલાડીઓ માટેનું મેદાન સ્ત્રી ખેલાડીઓ માટેના મેદાન કરતા મોટું હોય છે. * રમત દરમ્યાન લીલું, પીળું અને લાલ કાર્ડ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. === ટીમો === [[ચિત્ર:A Kabaddi match at 2006 Asian Games.jpg|thumb|right|upright|કબડ્ડી]] પ્રત્યેક ટીમમાં ૧૨ ખેલાડીઓ હોય છે, પરંતુ તેમાંથી સાતને જ એક વારમાં ક્ષેત્રમાં જવાની અનુમતિ હોય છે. પાંચ ખેલાડીઓ અનામત (રિઝર્વ) હોય છે. બન્ને ટીમો પહેલાં આક્રમણ અને પછી રક્ષાત્મક રહીને અંક હાસિલ કરવા માટે તજવીજ કરતી હોય છે. ===મેદાન === પુરુષ કબડ્ડીની રમત માટે ૧૩ મીટર લાંબુ અને ૧૦ મીટર પહોળું અને સ્ત્રી કબડ્ડીની રમત માટે ૧૨ મીટર લાંબુ અને ૮ મીટર પહોળું મેદાન વપરાય છે. આંતર રાષ્ટ્રીય રમત વખતે આ નિયમ પ્રમાણે રમાય છે. === રમવાની પદ્ધતિ === ખેલાડીઓ રમતના મેદાનમાં આવ્યા બાદ ટોસ જીતીને જીતવા વાળી દાવા લઇને પોતાની ટીમનો એક ખેલાડી સામેની વિપક્ષી ટીમમાં મોકલે છે. આ ખેલાડી કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલતો બોલતો બોલતો જાય છે. અને સામેની ટીમના ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરે છે.આ દરમિયાન તે પોતાનો શ્વાસ તૂટી ન જાય તેની કાળજી રાખી સતત કબડ્ડી બોલતો રહે છે. શ્વાસ તૂટી જાય એ સ્થિતિમાં તેણે ભાગીને પોતાનાં મેદાનમાં પરત આવી જવાનું રહે છે. જ્યાં સુધી શ્વાસ ટકાવી કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલી શકે ત્યાં સુધીમાં તેણે પોતાની ચપળતા વાપરી સામેના પક્ષનાં ખેલાડી/ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરતા રહેવાનું હોય છે. તે સામેના પક્ષનાં જે ખેલાડીને અડકી લે તે ખેલાડી મેદાનમાંથી દૂર કરાય છે. એટલે કે તેને આઉટ જાહેર કરાય છે. પણ જો તે પોતે એ સમયમાં સામેના ખેલાડીઓનાં કબજામાં આવી જાય અને કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલતો બંધ થઈ જાય તો તેને પોતાને આઉટ ગણાઈ મેદાન બહાર જવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા બંન્ને તરફના ખેલાડીઓ વચ્ચે વારાફરતી ચાલતી રહે છે. આ રીતે થતાં અંતે જે પક્ષમાં વધુ ખેલાડીઓ બચી રહે છે તે પક્ષને વિજેતા જાહેર કરાય છે. === રમતનો સમય === આ રમત સામાન્ય રીતે ૨૦-૨૦ મિનિટનાં બે ભાગમાં રમાય છે. પ્રથમ ભાગનાં અંતે બંન્ને દળ પોતાનું મેદાન બદલે છે અને આ માટે પાંચ મિનિટનો વિરામ રખાય છે. જો કે આયોજકો દરેક ભાગને ૧૦ કે ૧૫ મિનિટનો પણ રાખી શકે છે. દરેક દળમાં ૫-૬ સ્ટૉપર (રોકનારા) અને ૪-૫ રેડર (હૂમલો કરનારા) હોય છે. એક સમયે માત્ર ચાર રોકનારાઓને જ મેદાન પર ઉતરવાની છૂટ હોય છે. જ્યારે સ્ટૉપર કોઈ રેડરને પોતાના મેદાનમાંથી પરત જતાં રોકી પાડે છે ત્યારે તેના દળને એક અંક મળે છે. અને જો રેડર કોઈને અડકીને પોતાના મેદાનમાં પરત થવામાં સફળ થાય છે તો રેડરના દળને એક અંક મળે છે. આ રમતની સ્પર્ધાનું આયોજન ઉંમર અને વજનના આધાર પર કરવામાં આવે છે, પરંતુ આજના સમયમાં મહિલાઓની પણ આ ક્ષેત્રમાં ભાગીદારી થઇ રહી છે. આ રમતની હરીફાઈ વખતે દેખરેખનું કાર્ય સાત વ્યક્તિઓ કરતા હોય છે: એક રેફરી, બે અમ્પાયર, બે લાઇનમેન, એક ટાઇમ કીપર અને એક સ્કોર કીપર. છેલ્લા ત્રણ [[એશિયાઈ રમતોત્સવ]]માં પણ કબડ્ડીની રમતને સામેલ કરવાના કારણે [[જાપાન]] અને [[દક્ષિણ કોરિયા]] જેવા દેશોમાં પણ કબડ્ડીની લોકપ્રિયતા વધી છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.kabaddiikf.com/ આંતરરાષ્ટ્રીય કબડ્ડી ફેડરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070618155001/http://www.kabaddiikf.com/ |date=2007-06-18 }} * [https://web.archive.org/web/20201110001519/http://worldkabaddi.org/ વિશ્વ કબડ્ડી ફેડરેશન] * [http://www.khelmahakumbh.org/home?lang=Gujarati ખેલ મહાકુંભ - ગુજરાત રાજ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810142454/http://www.khelmahakumbh.org/home?lang=Gujarati |date=2014-08-10 }} {{commonscat|Kabaddi|કબડ્ડી}} == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રમત]] [[શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ]] owobcvfzrjj68v1ft05rvwkwofc67sm 0 26453 906209 905680 2026-10-09T03:54:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906209 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=Manhattan<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=New York County |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]]. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= | image_map = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}} | mapsize = | map_caption = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન | image_map1 = |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=Country |subdivision_name=United States |subdivision_type1=State |subdivision_name1=[[New York]] |subdivision_type2=County |subdivision_name2=New York County |subdivision_type3=City |subdivision_name3=[[New York City]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1629054 |population_density_sq_mi=70951 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} '''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી''' જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ: [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.</ref> આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.<ref>બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન"], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. "અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ."</ref><ref>સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. "વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું."</ref><ref>બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. "યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.'' છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.</ref> તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''મેનહટન'' નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા'' પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]'' (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.</ref> 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં "મેનહટન" શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Mannahatta">હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ'' થતો હતો."</ref> == ઇતિહાસ == === વસાહતી === હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.<ref>સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. "એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.</ref> [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. "જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ "અર્ધ ચંદ્ર" દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.""</ref> [[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]] [[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]] 1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519132451/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |date=2010-05-19 }}, નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. "તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:</ref> પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]</ref> (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> 1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો."</ref> ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું."</ref> સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.<ref>ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ" પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. "ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે."ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.""</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === [[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો. [[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું. === 19મી સદીનો વિકાસ === 1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે. 1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.<ref>બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ"], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો."</ref><ref>રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title="Olmsted's Triumph"|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો."</ref> [[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]] દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.<ref>વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક"], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા."</ref> નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316214349/http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm |date=2016-03-16 }}, નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો."</ref> નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.<ref>મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ "ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. "વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું."</ref> 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.<ref>હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]] [[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]] [[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]] 1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.<ref>ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. "વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું..."</ref> 25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.<ref>રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|url-status=dead}}</ref> શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.<ref>"સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19</ref> 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.<ref>બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ"], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. "વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું."</ref> યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.<ref>[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.</ref> 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.<ref>ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.<ref>ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.<ref>હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris "][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ"], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે."</ref> બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.<ref>હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો === 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ). === ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન === મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]'' ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]'' અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]'' જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]'' અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]'' અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]] મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો..."</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''"ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે."'' </ref> ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01</ref> [[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]] મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.<ref name="canal">ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન"]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.<ref name="canal"/> માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.<ref name="Mannahatta"/> 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|url=https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda/page/25 25]}}</ref> જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે 12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. <ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71]}}</ref> કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે. [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. "શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે."</ref> [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).<ref name="Manhattanhenge">સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. "સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ", ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. "મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.</ref> મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]'' સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006</ref> આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.<ref name="Mannahatta"/> === નજીકના પ્રાંતો === * [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ * [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ * બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ * ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ * કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ * રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ === રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો === * [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ) * [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] === પડોશના વિસ્તાર === [[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]] મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).<ref>સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી."</ref><ref>કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે."</ref> હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું."</ref> [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે. [[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]] સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના "બોહેમિયન" જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. "તેમણે જણાવ્યું હતું કે "70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા"</ref> વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.<ref>ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે."</ref> ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે."</ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ'' ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).<ref>પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html " હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. "જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે."</ref> તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો<ref>જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે."</ref> ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ<ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે."</ref> નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે. ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.<ref name="NYCBasics"/> મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.<ref name="Stuff"/> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]] 41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).<ref name="NYC climate"<ref name="NYC climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27}}</ref> શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.<ref name="NYC climate"/> મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.<ref name="NYC climate"/> ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.<ref name="NYC climate"/> શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}</ref> 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.<ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ."], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે."</ref> == સરકાર == [[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]] [[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]] 1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન"] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. "અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે."</ref> જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા 1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.</ref> 1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં."</ref> 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું."</ref> મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[Republicans]] ![[Democrats]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.<ref>ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. "બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી."</ref> મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે. * [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. * [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. * [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. * 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. 1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.</ref> 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == 19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.<ref>ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ "ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ"], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.<ref>વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા."</ref> દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. [[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]] [[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]] 1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો."</ref> ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Smithsonian">જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra"|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref>જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="Smithsonian"/> 1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.<ref>લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> [[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]] 2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.<ref name="Bloomberg">ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે"]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.<ref name="Bloomberg"/> ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.<ref>મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે."</ref> 1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == 2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી"], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી."</ref> જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.</ref> {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | '''મેનહટન''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સિટી''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> |- | કુલ વસ્તી | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[વસ્તીની ગીચતા]]<br />પ્રતિ ચોરસ માઇલ | 66,940 | 26,403 | 402 |- | મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[માથાદીઠ આવક]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | વિદેશમાં જન્મેલા | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | શ્વેત | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | શ્યામ | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | એશિયન | 9.4% | 9.8% | [6] ^ [5] |- | હિસ્પેનિક<br /> (કોઇ પણ જાતિના) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&amp;state_id=36&amp;county_id=61&amp;mode=geographic&amp;zip=&amp;place_id=&amp;cty_id=&amp;ll=all&amp;a=&amp;ea=&amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.</ref> અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે. મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.<ref>સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.</ref> 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.<ref>ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે."</ref> મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.<ref>સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. "બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.</ref> મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.</ref> == સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો == {{Main|Architecture in New York City}} 19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.<ref>મેકિનલી, જેસ્સે. "[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.</ref> [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.<ref>"શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' જુલાઈ 24, 1954. પી. 15</ref> પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print " સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. "એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું."</ref> ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]] એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.<ref>"ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.</ref> 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.<ref>"બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53</ref> લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ."</ref> જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.<ref>"ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.</ref><ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.</ref> [[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]] લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).<ref>બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ"], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. "ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું."</ref> 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}</ref> 1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.<ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.</ref> આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ હતા.]] [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.<ref name="greenbuilding">પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' </ref> સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.</ref> મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006</ref> કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MBPOEnvironment">{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.</ref> 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. == શહેરનો કુદરતી દેખાવ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|<center>Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]</center>}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|<center>Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City</center>}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|<center>Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.</center>}} == અર્થતંત્ર == મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.<ref name="BLSManhattanLabor"/> મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ"], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref> અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. <ref>મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.</ref> દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.<ref>{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.<ref>નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું."</ref> નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે."</ref> વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.<ref>[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.</ref> “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. <ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.</ref><ref name="NYPost">ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.</ref> ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.<ref>સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]] [[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]] [[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.</ref> હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ"], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. "200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે."</ref><ref>"[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}", ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. "આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય."</ref> [[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.<ref>વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. "એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે."</ref> ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.</ref> [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. "જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું."</ref> આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.<ref>પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. ""તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી."</ref> આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ'' જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}</ref> એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]'' નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ધી મેલ્ટિંગ પોટ"], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ "23 સ્કિડૂ" અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.<ref>ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. "આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. "પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે."</ref> ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.</ref> === રમત ગમત === હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ'' રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.<ref>ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. "ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.</ref><ref>આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. "આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.</ref> [[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]] પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938."</ref> નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ'' પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.</ref> ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા."</ref> 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ'' તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.<ref>કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> === માધ્યમો === ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]'' જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]'' અને ''[[ધી વિલેજર]]'' જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]'' પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]'' પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.</ref> ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.<ref>જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા"], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. "પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે."</ref> ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી."</ref> ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે. == રહેઠાણ == મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. "વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા."</ref> [[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]] લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref><ref name="NYTTenements">પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા."</ref> 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.<ref name="NYTTenements"/> હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.<ref name="OwnerOccupied"/> == આંતરમાળખું == === પરિવહન === [[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]] [[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. "2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.<ref name="2001summary"/> 2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.</ref> જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.</ref> આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ."</ref> મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે. ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) <ref>લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. "પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ'' અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ'' અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન'' જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref> સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. ""હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે".</ref> 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી."</ref> [[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]] આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.</ref> પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે."</ref> ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. "ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો."</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>"પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.</ref> ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ"], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ..."</ref> મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.<ref>યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> === સુવિધાઓ === સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.</ref> કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની<ref>રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ."</ref> વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.<ref>{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program."|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.<ref>ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.</ref> શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ"], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]] મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805164021/http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html |date=2010-08-05 }}, સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે. મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.<ref>મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ"], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. "મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે."</ref> મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે. ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. "ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…"</ref> યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે. ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે. દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.</ref> આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Manhattan}} === મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ === * [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ] * [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે] === નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો] * [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે. * [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો] === ઔતિહાસિક સંદર્ભો === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી. === જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ === * [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' * [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === સામાન્ય === {{wikivoyage|Manhattan}} 4scndt4f3bbko5puahsz6yy7iiax106 0 27393 906203 905622 2026-10-09T01:51:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906203 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Name = The Who | Img = Who - 1975.jpg | Img_capt = The Who following a performance in 1975. Left to right: [[Roger Daltrey]], [[John Entwistle]], [[Keith Moon]], [[Pete Townshend]] | Img_size = 250 | Landscape = yes | Background = group_or_band | Genre = [[Rock music|Rock]], [[hard rock]], [[pop rock]], [[art rock]] | Origin = [[Shepherd's Bush]], [[London]], [[England]] | Previous names = [[The Detours]], [[The High Numbers]] | Years_active = 1964–1982<br>1989<br>1996–present | Label = UK: [[Brunswick Records|Brunswick]], [[Reaction Records|Reaction]], [[Polydor Records|Polydor]]<br /> USA: [[Decca Records|Decca]], [[MCA Records|MCA]], [[Warner Bros. Records|Warner Brothers]], [[Republic Records|Universal]] | Associated_acts =[[Plastic Ono Band]], [[Thunderclap Newman]], [[The Small Faces]], [[The Faces]], [[Deep End (band)|Deep End]], [[Ringo Starr and his All Starr Band|Ringo Starr and His All-Starr Band]], [[The RD Crusaders]] | URL = [http://www.thewho.com www.thewho.com] | Current_members = [[Roger Daltrey]]<br />[[Pete Townshend]]<!-- Note: John Bundrick, Zak Starkey, Simon Townshend and Pino Palladino are not official members of The Who. They are members of The Who's current touring band. Do not add them here. --> | Past_members = [[John Entwistle]]<br />[[Keith Moon]]<br />[[Kenney Jones]]<br />[[Doug Sandom]]<!-- Note: Doug Sandom was the original drummer for The Who (prior to Moon's arrival and the brief change of name to The High Numbers)...he should be included on this list as he was an official member for a few years. --> }} '''ધ હૂ''' એક ઇંગ્લિશ [[રૉક]] બેન્ડ છે જેની રચના 1964માં કરવામાં આવી હતી. તેમાં ગાયક [[રોજર ડાલ્ટ્રે]], ગિટારવાદક [[પીટ ટાઉનશેંડ]], બાસવાદક [[જોન એન્ટવિસલ]] અને ડ્રમવાદક [[કિથ મૂન]] સામેલ હતા. તેઓ પોતાના ઉર્જાથી છલકાતા જીવંત પર્ફોર્મન્સના કારણે જાણીતા બન્યા હતા જેમાં ઘણી વાર [[વાદ્યો તૂટી જવાના]]બનાવો બનતા હતા.<ref name="RS 29">{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5939229/29_the_who/|title=The Greatest Artists of All Time: The Who|last=Vedder|first=Eddie|date=15 April 2004|publisher=Rolling Stone|access-date=16 May 2008|archive-date=17 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417094422/http://www.rollingstone.com/news/story/5939229/29_the_who|url-status=dead}}</ref><ref name="Vodafone">{{cite web|url=http://www.vodafonemusic.co.uk/awards/2006/winners.cfm|title=2006 Vodafone Live Music Awards|publisher=Vodafone|access-date=16 May 2008|archive-date=16 જૂન 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616062424/http://www.vodafonemusic.co.uk/awards/2006/winners.cfm|url-status=dead}}</ref> ધ હૂએ 100 મિલિયન રેકૉર્ડનું વેચાણ નોંધાવ્યું છે અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડ્મમાં [[ટોચના ચાલીસ સિંગલ્સમાં તેનાં 27]] આલ્બમો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ટોચના દસ આલ્બમમાં તેનાં 17 આલ્બમો]]<ref>[http://www.nytimes.com/2008/07/17/arts/music/17daltrey.html?ref=music ટુ રૉક લિજેન્ડ્સ, બાસ્કીંગ ઇન ધી વીએચ1 સ્પોટલાઇટ.]. nytimes.com. 17 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ.</ref>એ સ્થાન મેળવ્યું હતું, જેમાં 18 સુવર્ણ, 12 પ્લેટિનમ અને 5 મલ્ટિ-પ્લેટિનમ આલ્બમ એવોર્ડ્સ એકલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સામેલ હતા.)<ref>{{Cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblArtTal |title=RIAA.com |access-date=2010-10-11 |archive-date=2013-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130711195722/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblArtTal |url-status=dead }}</ref> શ્રેણીબદ્ધ ટોપ ટેન હિટ [[સિંગલ]] આપ્યા બાદ ધ હૂને યુકેમાં લોકપ્રિયતા મળી હતી જેમાં [[રેડિયો કેરોલિન]] જેવા [[પાઇરેટ રેડિયો]] સ્ટેશન્સના કારણે વેગ મળ્યો હતો તેની શરૂઆત જાન્યુઆરી 1965માં “[[આઇ કાન્ટ એક્સપ્લેઇન]]”થી થઇ હતી. ત્યાર બાદ ''[[માય જનરેશન]]'' (1965), ''[[એ ક્વિક વન]]'' (1966) અને ''[[ધ હૂ સેલ આઉટ]]'' (1967) આવ્યા હતા જેમાંથી પ્રથમ બે યુકે ટોપ ફાઇવમાં પહોંચ્યા હતા. તેમણે "[[હેપી જેક]]" સાથે યુએસ [[ટોપ 40]]માં પ્રવેશ કર્યો હતો અને તે વર્ષમાં "[[આઇ કેન સી ફોર માઇલ્સ]]" દ્વારા ટોપ ટેનમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. [[મોન્ટેરી પોપ]] અને [[વુડસ્ટોક]] સંગીત સમારોહમાં યાદગાર પર્ફોર્મન્સથી<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/360757/The-Mamas-and-the-Papas/360757suppinfo/Supplemental-Information#ref=ref710080 મોન્ટીરે પોપ ફેસ્ટીવલ, બ્રિટાનિકા ઓનલાઇન એન્સાયક્લોપિડીયા]</ref> તેમની ખ્યાતિમાં વધારો થયો.<ref name="Britannica vid"></ref> 1969માં ''[[ટોમી]]'' રિલિઝ થયું જે યુએસમાં તેમની ટોપ ટેન આલ્બમની શ્રેણીમાં પ્રથમ હતું ત્યાર બાદ ''[[લાઇવ એટ લીડ્સ]]'' (1970), ''[[હુઝ નેક્સ્ટ]]'' (1971), ''[[ક્વાડ્રોફેનિયા]]'' (1973), ''[[ધ હૂ બાય નંબર્સ]]'' (1975), ''[[હુ આર યુ]]'' (1978) અને ''[[ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટ]]'' (1979) રજૂ થયા હતા. 1978માં 32 વર્ષની વયે મૂનનું અવસાન થયું હતું, ત્યાર બાદ વિખેરાતાં પહેલાં બેન્ડે ડ્રમવાદક [[કિની જોન્સ]] સાથે બે [[સ્ટુડિયો આલ્બમ]], ધ યુકે અને યુએસ ટોપ ફાઇવમાં સ્થાન પામનાર ''[[ફેસ ડાન્સિસ]]'' (1981) અને યુએસ ટોપ ટેનમાં સ્થાન પામનાર ''[[ઇટ્સ હાર્ડ]]'' (1982) રજૂ કર્યા હતાં. તેઓ [[લાઇવ એઇડ]] જેવા કાર્યક્રમ તથા 25મી વર્ષગાંઠની ટુર (1989) અને 1996 તથા 1997ની ''ક્વાર્ડોફેનિયા'' ટુર જેવા પુનર્મિલન પ્રસંગોએ ફરીથી એકસાથે જોડાયા હતા. 2000માં ત્રણ જીવિત સ્થાપક સભ્યોએ નવી સામગ્રી સાથે એક આલ્બમના રેકૉર્ડિંગ કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી પરંતુ 2002માં એન્ટવિસલનું 57 વર્ષની વયે અવસાન થવાથી તેમની યોજના તત્પુરતી સ્થગિત થઇ ગઇ હતી. ટાઉનશેંડ અને ડાલ્ટ્રેએ ધ હૂ તરીકે પ્રદર્શન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું અને 2006માં તેમણે સ્ટુડિયો આલ્બમ ''[[એન્ડલેસ વાયર]]'' રજૂ કર્યું જે યુકે અને યુએસ ટોપ ટેનમાં પહોંચ્યું હતું. તેની પાત્રતાના પ્રથમ વર્ષ 1990માં ધ હૂને [[રૉક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]]માં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Britannica vid">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/642975/the-Who|title=The Who|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=16 May 2008}}</ref><ref name="R&R HoF">{{cite web|url=http://www.rockhall.com/inductee/the-who|title=The Who|publisher=The Rock And Roll Hall of Fame and Museum, Inc.|access-date=16 May 2008}}</ref> ત્યાં તેમના પ્રદર્શનથી "અનેક લોકોના મનમાં, તેઓ વિશ્વના સૌથી મહાનતમ રૉક બેન્ડ માટેના પ્રમુખ દાવેદારો" તરીકે વસી ગયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1556171/20070402/bowie_david.jhtml |title=એમટીવી |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712044154/http://www.mtv.com/news/articles/1556171/20070402/bowie_david.jhtml |url-status=dead }}</ref> 1979માં ''ટાઇમ'' મેગેઝિને લખ્યું કે “અન્ય કોઇ પણ બેન્ડ રૉકને આટલી દૂર સુધી નથી લઇ આવ્યું અને ન તો તેમણે તેમાંથી આટલું મેળવવા ચાહ્યું છે.”<ref name="Time Magazine">{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920745,00.html |title=ટાઇમ મેગેઝિન- ''રૉક્સ આઉટર લિમિટ્સ'' |access-date=2010-10-11 |archive-date=2007-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515075557/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920745,00.html |url-status=dead }}</ref> ''રોલિંગ સ્ટોન'' મેગેઝિને લખ્યું: “[[ધ બિટલ્સ]] અને [[ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ]] સાથે હવે ધ હૂનો ઉમેરો થવાથી, બ્રિટિશ રૉકની પવિત્ર ત્રિપુટી પૂર્ણ થઇ છે.”<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/music/artists/TheWho/;kw= |title=ધ હૂ બાયો એટ રોલિંગ સ્ટોન |access-date=2010-10-11 |archive-date=2013-01-04 |archive-url=https://archive.today/20130104121751/http://www.rollingstone.com/music/artists/TheWho/;kw= |url-status=dead }}</ref> તેમને [[બ્રિટિશ ફોનોગ્રાફિક ઉદ્યોગ]] તરફથી 1988માં અને [[ગ્રેમી ફાઉન્ડેશન]] તરફથી 2001માં લાઇફ ટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. રેકૉર્ડિંગના ક્ષેત્રમાં મહત્ત્વનાં કલામય ઉત્કૃષ્ટ યોગદાનો આપવા બદલ આ એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="BPI">[http://www.everyhit.com/awardbrit.html બ્રિટ એવોર્ડ્સ]</ref><ref name="Grammy">{{Cite web |url=http://www.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Lifetime_Awards |title=ગ્રેમી લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ્સ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826002047/http://www2.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Lifetime_Awards/ |url-status=dead }}</ref> 2008માં, 31મા વાર્ષિક [[કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ]] ખાતે, બૅન્ડના જીવિત સદસ્યો, ટાઉનશેંડ અને ડાલ્ટ્રેનું બહુમાન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="The Who Kennedy Center">{{Cite web |url=http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entity_id=20531&source_type=A |title=ધ હૂ કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ |access-date=2025-06-13 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229191111/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entity_id=20531&source_type=A |url-status=dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===1960નો દાયકો=== ====પ્રારંભિક દિવસો==== 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં ટાઉનશેંડ અને એન્ટવિસલે '''ધ કન્ફેડરેટ્સ''' તરીકે ઓળખાતું [[ટ્રેડ જાઝ]] બેન્ડ શરૂ કર્યું હતું. ટાઉનશેંડએ બેન્જો વગાડ્યો અને એન્ટવિસલે [[ફ્રેન્ચહોર્ન]] વગાડ્યું હતું જેઓ તેઓ શાળાના બેન્ડમાં વગાડતા શીખ્યા હતા. ડાલ્ટ્રે શેરીમાં પોતાના ખભે બાસ ગિટાલ લટકાવીને જઇ રહેલા એન્ટવિસલને મળ્યા હતા અને તેમને તેમના બેન્ડ '''ધ ડીટુર્સ''' માં જોડાવા વિશે પૂછ્યું હતું જેની રચના તેમણે એક વર્ષ અગાઉ કરી હતી. કેટલાક સપ્તાહો પછી એન્ટવિસલે ટાઉનશેંડનું સૂચન એક વધારાના ગિટારિસ્ટ તરીકે કર્યું હતું. પ્રારંભમાં બેન્ડે પબ અને હોલ માટે માફક આવે તેવું કેટલુંક સંગીત વગાડ્યું હતું જ્યાં તેઓ પર્ફોમ કરતા હતા. ત્યાર બાદ તેઓ અમેરિકન બ્લુઝ અને [[કન્ટ્રી મ્યુઝિક]]થી પ્રભાવિત થયા હતા જેઓ મુખ્યત્વે [[રિધમ અને બ્લુ]] વગાડતા હતા. લાઇન અપ પ્રમાણે લીડ ગિટાર પર ડાલ્ટ્રે હતા, રિધમ ગિટાર પર ટાઉનશેંડ, બાસ પર એન્ટવિસલ, ડ્રમ પર [[ડોગ સેન્ડમ]] અને ગાયક તરીકે કોલિન ડોસન હતા. ડોસનની વિદાય બાદ ડાલ્ટ્રેએ ગાવાનું શરૂ કર્યું અને ટાઉનશેંડ એકમાત્ર ગિટારિસ્ટ બન્યા. 1964માં સેન્ડમે ગ્રૂપ છોડ્યું. એક કામચલાઉ ડ્રમવાદકના પરફોર્મન્સ દરમિયાન [[કિથ મૂન]] ગ્રૂપ પાસે ગયા અને તેમાં બેસવા અંગે વાત કરી. રાતના અંત સુધીમાં મૂનને કાયમી ડ્રમર બનવા માટે જણાવાયું હતું. ધ ડીટુરએ 1964માં તેનું નામ બદલીને ધ હૂ રાખ્યું હતું અને તે વર્ષે મૂનના આગમન સાથે લાઇન અપ પૂરી થઇ હતી. જોકે 1964માં ટૂંકા ગાળા માટે [[મોડ]] [[પીટર મેડન]]ના વ્યવસ્થાપન હેઠળ તેમણે પોતાનું નામ બદલીને '''ધ હાઇ નંબર્સ''' રાખ્યું હતું અને “[[ઝૂટ સ્યુટ]]/આઇ એમ ધ ફેસ” રિલિઝ કર્યું હતું જે મોડના ચાહકોને આકર્ષવાના એકમાત્ર ઉદ્દેશ સાથે હતું. આ ગીતને ચાર્ટ પર નિષ્ફળતા મળી ત્યારે બેન્ડે ધ હૂ નામ પાછું અપનાવ્યું હતું. મેડનને મેનેજર તરીકે હટાવીને તેની જગ્યાએ [[કિમ લેમ્બર્ટ]] અને [[ક્રિસ સ્ટેમ્પ]]ની ટીમ નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી જેમણે બેન્ડને રેલવે ટેવર્ન ખાતે વગાડતા જોયું હતું અને તેમના સંચાલનની ઓફર કરી હતી અને મેડનને દૂર હટાવ્યો હતો. તેઓ બ્રિટિશ મોડમાં વધુ લોકપ્રિય બન્યા હતા જે 1960ના દાયકાની પેટા સંસ્કૃતિ હતી જેમાં આધુનિક ફેશન, [[સ્કૂટર્સ]], સંગીતના પ્રકાર જેમ કે [[રિધમ અને બ્લુ]], [[સોલ]] અને [[બીટ મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A721216 બીબીસી]</ref> પોતાની નાવીન્યતાભરી સંગીત શૈલીનો પ્રચાર કરવા માટે બેન્ડે “''મેક્સિમમ આર એન્ડ બી'' ” નારો અપનાવ્યો હતો.<ref>રિચાર્ડ્સ બાર્ન્સ ''ધ હૂ –મેક્સિમમ આર એન્ડ બી'' , પ્લેક્સસ પબ્લિશિંગ, લંડન 1996, 169 પાના આઇએસબીએ 085965351X</ref><ref>ક્રિસ્ટીઝઃ ઓરિઝિનલ 1964 પોસ્ટર [http://www.christies.com/Lotfinder/lot_details.aspx?pos=4&amp;intObjectID=4820644 ધ હૂ- મેક્સિમમ આર એન્ડ બી, ટ્યુઝડેઝ એટ ધ માર્કી] સુધારો 26 જૂન 2009.</ref> સપ્ટેમ્બર 1964માં હેરોમાં રેલવે ટેવર્ન અને વીલ્ડસ્ટોન, લંડન ખાતે ટાઉનશેંડે આકસ્મિક રીતે ગિટારને છત સાથે અથડાવીને તોડી નાખ્યું હતું. દર્શકોને હસવું આવતા ગુસ્સે ભરાઇને તેણે સ્ટેજ પર ગિટાર તોડી નાખ્યું હતું. તેણે બીજું ગિટાર ઉઠાવ્યું અને શો ચાલુ રાખ્યો હતો. ત્યાર પછીના સંગીત જલસામાં મોટી સંખ્યામાં દર્શકો હાજર હતા, પરંતુ ટાઉનશેંડએ બીજું ગિટાર તોડવાનો ઇનકાર કર્યો. તેના બદલે મૂને તેની ડ્રમ કિટ તોડી નાખી.<ref>{{Cite web |url=http://www.thewho.net/articles/townshen/friedlan.htm |title=રૉક એન્ડ રોલઃ એ સોશિયલ હિસ્ટ્રી |access-date=2010-10-11 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927003532/http://www.thewho.net/articles/townshen/friedlan.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.themarqueeclub.net/the-who |title=ધ માર્કી ક્લબ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2007-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071002053436/http://www.themarqueeclub.net/the-who |url-status=dead }}</ref> ત્યાર બાદ શો દરમિયાન [[સાધનો તોડી નાખવા]] એ ધ હૂના શોની ખાસિયત બની ગઇ. રેલવે ટેવર્ન ખાતે બનેલી આ ઘટના ''રોલિંગ સ્ટોન'' મેગેઝિનના “રૉક એન રોલનો ઇતિહાસ બદલી નાખનારી 50 ઘટનાઓ”માં સામેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/news/story/6085455/the_moments |title=50 મોમેન્ટ્સ ધેટ ચેન્જ્ડ ધ હિસ્ટ્રી ઓફ રૉક ‘એન’ રોલ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2007-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070117045712/http://www.rollingstone.com/news/story/6085455/the_moments |url-status=dead }}</ref> મુખ્ય ગીતકાર અને સર્જનાત્મક બળ તરીકે બેન્ડ ટાઉનશેંડ પર વધારે કેન્દ્રીત હતું. એન્ટવિસલએ પણ ગીત લખવામાં યોગદાન આપ્યું હતું, અને મૂન અને ડાલ્ટ્રેએ 60 અને 70ના દાયકામાં પ્રસંગોપાત ગીતો લખ્યા હતા. ====પ્રારંભિક ગીતો અને ''માય જનરેશન'' ==== ધ હૂનું પ્રથમ રિલિઝ અને પ્રથમ હિટ જાન્યુઆરી 1965માં આવેલું “[[આઇ કાન્ટ એક્સપ્લેઇન]]” હતું જે [[કિન્ક્સ]] દ્વારા પ્રભાવિત રેકૉર્ડ હતું જેમાં તેમની સાથે અમેરિકન નિર્માતા [[શેલ ટેલ્મી]]ની હિસ્સેદારી હતી. આ ગીત યુએસના કેટલાક બજારોમાંજ વગાડવામાં આવ્યું હતું જેમાં મુખ્યત્વે ડી જે પીટર કેવેનોગ દ્વારા ફ્લિન્ટ, મિશિગન ખાતે ડબલ્યુટીએસી એએમ 600 સામેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://wildwednesday.com/ |title=લોકલ ડીજે- એ રૉક એન રોલ હિસ્ટ્રી |access-date=2010-10-11 |archive-date=2011-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207195710/http://wildwednesday.com/ |url-status=dead }}</ref> “આઇ કાન્ટ એક્સપ્લેઇન” યુકેમાં ટોપ 10 હિટમાં સામેલ હતું ત્યાર બાદ “[[એનીવે એનીહાઉ, એનીવ્હેર]]”નો વારો આવતો હતો જેની ક્રેડિટ ટાઉનશેંડ અને ડાલ્ટ્રેને જાય છે. પ્રથમ આલ્બમ ''[[માય જનરેશન]]'' (અમેરિકામાં ''ધ હૂ સિંગ્સ માય જનરેશન'' ) તે વર્ષે જ રજુ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં “[[ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટ]]” અને ટાઇટલ ટ્રેક “[[માય જનરેશન]]” સામેલ હતા. ત્યાર પછીના હિટ જેમ કે 1966ના ગીતો “[[સબટાઇટલ્સ]]”, જેમાં છેતરપિંડી કરવાનું પસંદ કરતા એક યુવાનની વાત છે, “[[આઇ એમ એ બોય]]”, જેમાં છોકરી જેવા કપડાં પહેરતા છોકરાની વાત છે અને “[[હેપી જેક]]” જેમાં માનસિક રીતે અસ્થિર એક યુવાનની વાત છે વગેરેમાં ટાઉનશેંડે જાતિય તણાવ અને ટીનેજ ગુસ્સા જેવી થિમ્સનો ઉપયોગ કર્યો. ====''એ ક્વિક વન'' અને ''ધ હૂ સેલ આઉટ'' ==== [[File:Thewho60s.jpg|thumb|right|220px|ધ હૂ ડાબેથી જમણેઃ ડાલ્ટ્રે, એન્ટવિસલ, ટાઉનશેંડ અને મૂન સીએ.1967]] સિંગલ્સ બેન્ડ તરીકે સફળ થવા છતાં ટાઉનશેંડ ગીતોના સંગ્રહના બદલે સંયુક્ત આલ્બમ ઇચ્છતા હતા. ટાઉનશેંડે પ્રારંભિક રજૂઆત ધરાવતા [[રૉક ઓપેરા]]માંથી “આઇ એમ એ બોય”ને દૂર કર્યું જેના પ્રથમ સંકેત 1966ના આલ્બમ ''[[એ ક્વિક વન]]'' માં મળી ગયા હતા જેમાં સ્ટોરીટેલિંગ મેડલી “[[એ ક્વિક વન વાઇલ હી ઇઝ]]” અવે સામેલ હતું જેનો ઉલ્લેખ તેઓ મિની-ઓપેરા તરીકે કરતા હતા. આ ગીતના સૌથી લોકપ્રિય જીવંત પરફોર્મન્સ ''[[ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ રૉક એન્ડ રોલ સર્કસ]]'' માં જોવા મળે છે જેમાં “નબળા” ગીતના કારણે તેમના પર સડેલા ટમેટાં ફેંકવામાં આવ્યા હતા જોકે તેમને જોરદાર સફળતા પણ મળી હતી જે દર્શકોની તાળીઓ પરથી પૂરવાર થાય છે. ''એ ક્વિક વન'' પછી 1967માં “[[પિક્ચર ઓફ લિલી]]” અને ''[[ધ હૂ સેલ આઉટ]]'' આવ્યું હતું જે [[સમુદ્રપારના રેડિયો]] સ્ટેશન જેવું [[કોન્સેપ્ટ આલ્બમ]] હતું જેમાં રમૂજી જોડકણા અને જાહેરખબરો હતી. તેમાં “રેઇલ” નામે મિની રૉક ઓપેરા (જેની ક્લોઝિંગ થિમ ''ટોમી'' સાથે સમાપ્ત થતી હતી) અને ધ હૂના સૌથી મોટા અમેરિકન સિંગલ “[[આઇ કાન્ટ સી ફોર માઇલ્સ]]”નો સમાવેશ થતો હતો. તે વર્ષે [[મોન્ટેરી પોપ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે ધ હૂએ સંગીતના સાધનો તોડી નાખ્યા અને ''[[ધ સ્મુધર્સ બ્રધર્સ કોમેડી અવર]]'' માં પણ તેનું પુનરાવર્તન કર્યું જેના વિસ્ફોટક પરિણામો આવ્યા જેમાં મૂને તેની ડ્રમ કિટને વિસ્ફોટથી ઉડાવી દીધી. તે વર્ષે ''[[ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટ]]'' ના ફિલ્માંકન વખતે ટાઉનશેંડે દાવો કર્યો કે તે કાર્યક્રમ તેમના [[ટિનીટસ]] (કાનમાં દુખાવો)નો પ્રારંભ હતો. મૂને સ્ટેજના એક સહાયકને લાંચ આપ્યા બાદ ડ્રમ કિટ પર વધારે પ્રમાણમાં વિસ્ફોટકો ભરવામાં આવ્યા હતા. તેનાથી જે ધડાકો થયો તે મૂન સહિત કોઇની પણ ધારણા કરતા વધુ શક્તિશાળી હતો. મ્યુઝિક ચેનલ [[વીએચ1]] દ્વારા આ કાર્યક્રમને ટેલિવિઝન પર 100 સૌથી મહાન રૉક એન રોલ ક્ષણોમાં 10મું સ્થાન અપાયું હતું. ====''ટોમી'' ==== 1968માં ધ હૂએ પ્રથમ [[સ્કાયેફર મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ]]નું ન્યુ યોર્ક શહેરના [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]]માં આયોજન કર્યું હતું અને “[[મેજિક બસ]]” ગીત રિલિઝ કર્યું હતું. ડિસેમ્બરમાં તેમણે ''[[ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ રૉક એન્ડ રોલ સર્કસ]]'' માં ભાગ લીધો અને પોતાનું મિની-ઓપેરા “એ ક્વિક વન વ્હાઇલ હી ઇઝ અવે” રજુ કર્યું હતું. તે વર્ષે જ ટાઉનશેંડનો પ્રથમ ''રોલિંગ સ્ટોન'' ઇન્ટર્વ્યૂ લેવાયો હતો. ટાઉનશેંડે જણાવ્યું હતું કે તે પૂર્ણ લંબાઇના રૉક ઓપેરા પર કામ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/petetownshend/articles/story/9306658/the_rolling_stone_interview_pete_townshend |title=ધ રોલિંગ સ્ટોન ઇન્ટરવ્યૂઃ પીટ ટાઉનશેંડ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401071039/http://www.rollingstone.com/artists/petetownshend/articles/story/9306658/the_rolling_stone_interview_pete_townshend |url-status=dead }}</ref> આ હતું ''[[ટોમી]]'' જે રૉક ઓપેરા તરીકે રજુ થયેલું પ્રથમ કાર્ય હતું અને આધુનિક સંગીતમાં ઘણી મોટી ઘટના ગણાય છે. આ ગાળામાં ટાઉનશેંડનાગીત લેખન પર ભારતના [[મેહેર બાબા]]ની શીખનો પ્રભાવ રહ્યો હતો. ''ટોમી'' પર બાબાને “[[અવતાર]]” તરીકે ક્રેડિટ આપવામાં આવે છે. વ્યાપારી સફળતા ઉપરાંત ''ટોમી'' વિવેચનની દૃષ્ટિએ પણ હિટ સાબિત થયું. ''[[લાઇફ]]'' એ લખ્યું કે, “… અસાધારણ શક્તિ, શોધ અને પરફોર્મન્સની તેજસ્વીતાના કારણે ''ટોમી'' રેકૉર્ડિંગ સ્ટુડિયોની બાબતમાં બધાને પાછળ રાખી દે છે.”<ref name="Sanctuary">[http://www.sanctuarygroup.com/index.php?page=1&amp;l1=6&amp;l2=10&amp;l3=0&amp;getArticleId=466 ધ હૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405083057/http://www.sanctuarygroup.com/index.php?page=1&l1=6&l2=10&l3=0&getArticleId=466 |date=2006-04-05 }}. સેન્ક્ચ્યુરી ગ્રૂપ, આર્ટિસ્ટ મેનેજમેન્ટ 3 જાન્યુઆરી 2007માં મેળવવામાં આવ્યું.</ref> અને ''[[મેડલી મેકરે]]'' કહ્યું હતું “ચોક્કસપણે ધ હૂ અત્યારે એવું બેન્ડ છે જેના સાપેક્ષમાં બીજા બધાની તુલના થવાની છે.”<ref name="The Who Kennedy Center"></ref> ધ હૂએ તે વર્ષે [[વૂડસ્ટોક મ્યુઝિક એન્ડ આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] ખાતે ''ટોમી'' ના મોટા ભાગના ગીતો રજુ કર્યા હતા. તે અને ત્યાર પછીની ફિલ્મે અમેરિકામાં ધ હૂની લોકપ્રિયતા વધારી દીધી. આ ફેસ્ટીવલ મફત હતો છતાં ધ હૂએ રજૂઆત અગાઉ નાણાં ચૂકવવાની માંગણી કરી હતી જ્યારે રવિવારની સવારના 2-3 વાગ્યા હોવાથી બેન્કો અને રસ્તા બંધ હતા. તેઓ ત્યારે જ વગાડવા માટે સહમત થયા જ્યારે પ્રમોટર્સ પૈકીના એક જોએલ રોઝનમેને 11,200 ડોલરનો ચેક આપ્યો (હાલના માપદંડ પ્રમાણે ડોલર{{formatnum:{{Inflation|US|11200|1968|r=0}}}})<ref>સ્પિટ્ઝ, બોબ (1979). બેરફુટ ઇન બેબીલોનઃ ધ ક્રિયેશન ઓફ ધ વુડસ્ટોક મ્યુઝિક ફેસ્ટીવલ. ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. નોર્ટન એન્ડ કંપની. પેજ 462 આઇએસબીએન 0-393-30644-5.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.woodstock69.com/wsrprnt5.htm |title=1969 વુડસ્ટોક ફેસ્ટીવલ કોન્સર્ટ-હાઉ વુડસ્ટોક હેપન્ડ –પીટી. 5 |access-date=2010-10-11 |archive-date=2006-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061215001520/http://www.woodstock69.com/wsrprnt5.htm |url-status=dead }}</ref> વૂડસ્ટોક ખાતે ધ હૂના પરફોર્મન્સ વખતે સંગીત કાર્યક્રમની એક દુર્ઘટના બની હતી. હુના સેટ પર [[યિપી]] લિડર [[એબી હોફમેન]] કોન્સર્ટના આયોજક [[માઇકલ લેન્ગ]] સાથે સ્ટેજ પર બેઠા હતા. ફેસ્ટિવલ શરૂ થયો ત્યારથી હોફમેન મેડિકલ ટેન્ટ પર કામ કરતા હતા અને [[એલએસડી]]ની અસર હેઠળ હતા. [[જોન સિન્કલેર]]નો કેસ પ્રસિદ્ધ કરાવવા માટે હોફમેન કટિબદ્ધ હતા જેને એક છુપા વેશમાં નાર્કોટિક્સ ઓફિસરને બે મારિજુઆના સિગારેટ અપાવવા બદલ 10 વર્ષની જેલની સજા કરવામાં આવી હતી. ધ હૂના ''ટોમી'' પરફોર્મન્સ વચ્ચે ટૂંકા ગાળા માટે સંગીત બંધ થયું ત્યારે હોફમેન ઉભા થયા અને માઇક્રોફોન પકડીને કહ્યું, “મને લાગે છે કે આ બધું ગંદુ છે જ્યારે જોન સિનક્લેર જેલમાં સડી રહ્યો છે.” ટાઉનશેંડે કહ્યું “નીચે ઉતર, મારા સ્ટેજ પરથી નીચે ઉતર” અને હોફમેનને પોતાનું ગિટાર માર્યું. હોફમેને સ્ટેજ પરથી કુદકો માર્યો અને દર્શકોની ભીડમાં ગાયબ થઇ ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/news/story/28847236/the_road_to_woodstock_the_stories_behind_rock_history/11 |title=ધ હૂ સિમેન્ટ ધેર પ્લેસ ઇન રૉક હિસ્ટ્રી |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090628010821/http://www.rollingstone.com/news/story/28847236/the_road_to_woodstock_the_stories_behind_rock_history/11 |url-status=dead }}</ref> ===1970નો દાયકો=== ગ્રૂપે બીબીસીના સાઠના દાયકાના મ્યુઝિક સિન ''[[પોપ ગો ધ સિક્સ્ટીઝ]]'' ના બીબીસીના ઉચ્ચ રેટ ધરાવતા રિવ્યુમાં સ્થાન મેળવ્યું. 1 જાન્યુઆરી 1970ના રોજ [[બીબીસી1]] પર પ્રસારિત “આઇ કેન સી ફોર માઇલ્સ” માટે પરફોર્મન્સ આપ્યું. ====''લીડ્સ ખાતે જીવંત કાર્યક્રમ'' ==== ફેબ્રુઆરી 1970માં ધ હૂએ ''[[લાઇવ એટ લીડ્સ]]'' નું રેકૉર્ડિંગ કર્યું ઘણા વિવેચકોના મતે તે અત્યાર સુધીનું શ્રેષ્ઠ લાઇવ રૉક આલ્બમ હતું.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2006/06/22/bmwho22.xml "હોપ આઇ ડોન્ટ હેવ અ હાર્ટ એટેક”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430103952/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2006%2F06%2F22%2Fbmwho22.xml |date=2008-04-30 }} ટેલિગ્રાફ.કો.યુકે (22 જૂન 2006). 3 જાન્યુઆરી 2007માં મેળવવામાં આવ્યું.</ref><ref>[http://www.popmatters.com/music/reviews/w/who-liveatleeds2.shtml Popmatters.com], ધ હૂઃ લાઇવ એટ લીડ્સ</ref><ref>[http://enjoyment.independent.co.uk/music/features/article656433.ece લાઇવ એટ લીડ્સઃ હુ’ઝ ધ બેસ્ટ...]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''ધ ઇન્ડીપેન્ડન્ટ'' (7 જૂન 2006). 3 જાન્યુઆરી ૨૦૦7માં મેળવવામાં આવ્યું.</ref><ref>હેડન, સ્ટીવન. PopMatters.com (29 જાન્યુઆરી 2003)</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/news/story/6599133/170_live_at_leeds/ |title=170 લાઇવ એટ લીડ્સ. |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329055654/http://www.rollingstone.com/news/story/6599133/170_live_at_leeds |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/leeds/content/articles/2005/09/02/music_the_who_live_in_leeds_feature.shtml ધ હૂઃ લાઇવ એટ લીડ્સ.] બીબીસી- લીડ્સ- એન્ટરટેનમેન્ટ (18 ઓગસ્ટ2006). 3 જાન્યુઆરી 2007માં મેળવવામાં આવ્યું.</ref><ref>''રોલિંગ સ્ટોન મેગેઝિન'' (1 નવેમ્બર 2003). ૩ જાન્યુઆરી 2007માં મેળવવામાં આવ્યું.</ref> આ આલ્બમમાં મોટા ભાગે આ શોના હાર્ડ રૉક ગીતો હતા જેને વિસ્તરૂત અને [[રિમાસ્ટર્ડ]] વર્ઝનમાં ફરીથી રિલિઝ કરવામાં આવ્યા હતા. અસલમાં જે તકનીકી સમસ્યા હતી તેનો નિકાલ આ વર્ઝનમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ''ટોમી'' ના પરફોર્મન્સનો ભાગ ઉમેરીને તથા અગાઉના સિંગલ્સ અને સ્ટેજ બેન્ટર દ્વારા તેનું વિસ્તરણ કરાયું હતું. ''ટોમી'' ના સમગ્ર પરફોર્મન્સને સમાવતું એક ડબલ ડિસ્ક વર્ઝન છે. લીડ્સ યુનિવર્સિટીનો શો ''ટોમી'' ટુરનો હિસ્સો હતું જેમાં યુરોપિયન [[ઓપેરા હાઉસ]]ના જ શોનો સમાવેશ કરાયો ન હતો, પરંતુ ન્યુ યોર્ક સિટીમાં [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા હાઉસ]]માં પ્રથમ રૉક એક્ટ બન્યું હતું. માર્ચમાં ધ હૂએ યુકે ટોપ ટ્વેન્ટી હિટ [[ધ સિકર]] રિલિઝ કર્યું હતું. ====''લાઇફહાઉસ'' અને ''હુ’ઝ નેક્સ્ટ'' ==== માર્ચ 1971માં બેન્ડે ન્યુ યોર્કમાં [[કિટ લેમ્બર્ટ]] સાથે પ્રાપ્ય ''[[લાઇફહાઉસ]]'' સામગ્રીનું રેકૉર્ડિંગ શરૂ કર્યું હતું, જે ટાઉનશેંડ દ્વારા લખાયેલું રૉક ઓપેરા હતું અને ત્યાર બાદ એપ્રિલમાં [[ગ્લિન જોન્સ]] સાથે સેશન શરૂ કર્યું હતું. સામગ્રીમાંથી પસંદગી, જેમાં એક એન્ટવિસલનું ગીત પણ હતું, પરંપરાગત સ્ટુડિયો આલ્બમ ''[[હુ’ઝ નેક્સ્ટ]]'' તરીકે રજુ કરાયું હતું. વિવેચકો અને ચાહકોમાં તે તેમનું સૌથી સફળ આલ્બમ બન્યું હતું પરંતુ તેમણે ''લાઇફહાઉસ'' પ્રોજેક્ટ પડતો મુક્યો. યુએસ પોપ ચાર્ટમાં ''હુ’ઝ નેક્સ્ટ'' #4 પર પહોંચ્યું અને યુકેમાં #1 પર હતું. આલ્બના બે ગીતો “[[બાબા ઓ’રિલી]]” અને “[[વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન]]”ને રૉક સંગીતમાં સિન્થેસાઇઝરના ઉપયોગના અગ્રણી ઉદાહરણ ગણવામાં આવે છે. બંને ગીતમાં કીબોર્ડનું સાઉન્ડ લોરે ઓર્ગન દ્વારા રિયલ ટાઇમમાં પેદા થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.thewho.net/whotabs/equip-baba.htm |title=પીટ્સ ઇક્વિપમેન્ટ {{!}} લોરી બર્કશાયર ડીલક્સ ટીબીઓ-1 {{!}} હુટેબ્સ {{!}} પીટ હાઉન્સહેન્ડ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012025927/http://www.thewho.net/whotabs/equip-baba.htm |url-status=dead }}</ref> (જોકે “વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન”માં ઓર્ગનને [[વીસીએસ3]] સિન્થેસાઇઝર દ્વારા પ્રોસેસ કરવામાં આવ્યું હતું.) સિન્થેસાઇઝર્સ આલ્બમમાં અન્ય જગ્યાએ પણ “બાર્ગેઇન”, “ગોઇંગ મોબાઇલ” અને “ધ સોંગ ઇઝ ઓવર”માં સાંભળી શકાય છે. ઓક્ટોબરમાં ધ હૂએ યુકે ટોપ ટ્વેન્ટીનું હિટ “લેટ્સ સી એક્શન” રિલિઝ કર્યું હતું. 4 નવેમ્બર 1971ના રોજ ધ હૂએ લંડનમાં રેઇનબો થિયેટર શરૂ કર્યું અને ત્રણ રાત સુધી વગાડ્યું હતું. તેમણે લંડનના યંગ વિક ખાતે પણ લાઇફહાઉસ સેટ વગાડ્યો હતો. હાલમાં તે “હુ’ઝ નેક્સ્ટ”ની ડિલક્સ એડિશનની ડિસ્ક 2 પર ઉપલબ્ધ છે. 1972માં તેમણે યુકે ટોપ ટેન અને યુએસ ટોપ ટ્વેન્ટી સિંગલ “[[જોઇન ટુગેધર]]” તથા યુકે અને યુએસ ટોપ ફોર્ટી “ધ રિલે” રિલિઝ કર્યું હતું. ====''ક્વાડ્રોફેનિયા'' અને ''બાય નંબર્સ'' ==== ''હુ'ઝ નેક્સ્ટ'' પછી ''[[ક્વાડ્રોફેનિયા]]'' (1973) આવ્યું હતું જે હુનું બીજું પૂર્ણ કરાયેલું ડબલ આલ્બમ રૉક ઓપેરા હતું. તેમાં જીમી નામના એક છોકરાની કહાની છે જે પોતાના પરિવાર અને અન્ય સાથે પોતાના સન્માન માટે લડે છે અને માનસિક રીતે બીમાર છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.quadrophenia.net/ |title=ક્વાડ્રોફેનિયા ડોટ નેટ |access-date=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051231223952/http://www.quadrophenia.net/ |archive-date=2005-12-31 |url-status=dead}}</ref> આ વાર્તા 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં યુકેમાં અને ખાસ કરીને [[બ્રાઇટન]] ખાતે [[મોડ્સ]] અને [[રૉકર્સ]] વચ્ચેના સંઘર્ષ પર આધારિત છે. આ આલ્બમ ચાર્ટ પર સૌથી ઊંચું સ્થાન ધરાવતું ક્રોસ-એટલાન્ટિક સફળતા પામ્યું હતું, યુકે અને યુએસમાં બીજા ક્રમે પહોંચ્યું હતું. 20 નવેમ્બર 1973ના રોજ સાનફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા કાઉ પેલેસમાં ડેલી સિટીમાં તેની યુએસ ટુરનો પ્રારંભ થયો હતો જ્યારે મૂન “વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન” વખતે અને બેક સ્ટેજ આરામ કર્યા બાદ “મેજિક બસ” વખતે ફરી થાકી ગયા હતા. ટાઉનશેંડે ઓડિયન્સને પૂછ્યું “કોઇ ડ્રમ વગાડી શકે છે? મારું કહેવું છે કોઇ સારું વગાડી શકે છે?” ઓડિયન્સના એક સભ્ય [[સ્કોટ હેલ્પિન]]એ બાકીના શો દરમિયાન ડ્રમ વગાડ્યું તેમાં “સ્મોકસ્ટેક લાઇટનિંગ”, “સ્પૂનફુલ” અને “નેકેડ આઇ” સામેલ હતા.<ref name="QuadropheniaWhiting">{{cite web |url=http://www.quadrophenia.net/1973tour/us.html |title=WHO'S DRUMMER? Teen got his 15 minutes of fame |access-date=22 February 2008 |work=San Francisco Examiner |last=Whiting |first=Sam |date=17 October 1996 |archive-date=20 ફેબ્રુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220094547/http://www.quadrophenia.net/1973tour/us.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Keith Moon 4 - The Who - 1975.jpg|thumb|right|220px|1975માં મૂન]] 1974માં ધ હૂએ [[આઉટટેક્સ]] આલ્બમ ''[[ઓડ્સ એન્ડ સોડ્સ]]'' રજુ કર્યું જેમાં પડતા મૂકાયેલા ''લાઇફહાઉસ'' પ્રોજેક્ટના કેટલાક ગીતો હતા. પોતાના 1975ના આલ્બમ ''[[ધ હૂ બાય નંબર્સ]]'' માં આત્મનિરીક્ષણ કરતા ગીતો હતા જેને “[[સ્ક્વીઝ બોક્સ]]” દ્વારા હળવા બનાવાયા હતા જે અન્ય એક હિટ ગીત હતું. કેટલાક વિવેચકોના મતે ''બાય નંબર્સ'' ટાઉનશેંડની “આત્મઘાતી નોટ” હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.wdkeller.com/ByNumberslinernotes.pdf |title=''ધ હૂ બાય નંબર્સ'' લાઇનર નોટ્સ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2008-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528054843/http://www.wdkeller.com/ByNumberslinernotes.pdf |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષે ''[[ટોમી]]'' નું ફિલ્મ રૂપાંતરણ રિલિઝ થયું હતું જેનું નિર્દેશન [[કેન રસેલ]]એ કર્યું હતું અને તેમાં ડાલ્ટ્રેએ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમાં ટાઉનશેંડને બેસ્ટ ઓરિઝિનલ સ્કોર માટે [[એકેડેમી એવોર્ડ]] નોમિનેશન મળ્યું હતું. 6 ડિસેમ્બર, 1975ના રોજ ધ હૂએ [[પોન્ટિયેક સિલ્વરડોમ]] ખાતે સૌથી મોટા ઇન્ડોર કોન્સર્ટનો રેકૉર્ડ સ્થાપ્યો હતો જેમાં 75,962 લોકો હાજર હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.gotickets.com/venues/mi/pontiac_silverdome.php |title=પોન્ટીયેક સિલ્વરડોમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2013-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819192013/http://www.gotickets.com/venues/mi/pontiac_silverdome.php |url-status=dead }}</ref> 31 મે, 1976ના રોજ ધ હૂએ [[ધ વેલી]] ખાતે કાર્યક્રમ આપ્યો હતો અને વિશ્વના સૌથી વધુ અવાજ પેદા કરનારા કોન્સર્ટ તરીકે એક દાયકા સુધી [[ગિનેસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકૉર્ડ્સ]]માં સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref name="Sanctuary"></ref> ====''હુ આર યુ'' અને મૂનનું અવસાન==== [[File:Rog and Pete 2.jpg|thumb|240px|left|ડાલ્ટ્રે અને ટાઉનશેંડ, 21 ઓક્ટો. 1976]] 18 ઓગસ્ટ 1978ના રોજ બેન્ડે ''[[હુ આર યુ]]'' રિલિઝ કર્યું. ત્યાર સુધીનું તે સૌથી મોટું અને સૌથી ઝડપથી વેચાતું આલ્બમ હતું જે અમેરિકામાં ચાર્ટમાં બીજા ક્રમે પહોંચ્યું અને 20 સપ્ટેમ્બરે અમેરિકામાં પ્લેટિનમ તરીકે પ્રમાણિત હતું. [[પોલ મેકકાર્ટની]] દ્વારા યોજાયેલી એક પાર્ટી બાદ થોડા કલાકો પછી 7 સપ્ટેમ્બરે કિથ મૂનનું ઉંઘમાં જ અવસાન થયું જેમણે [[હેમિનેવરિન]]નો ઓવરડોઝ લીધો હતો. [[આલ્કોહોલની લત છોડાવવા]] માટે તેને આ દવા પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.thewho.com/index.php?module=history&amp;history_item=history_keith કિથ મૂન બાયો]</ref> છેલ્લા આલ્બમના કવરમાં મૂનને ખુરશીમાં બેસેલો દર્શાવાયો છે જેની સાથે શબ્દો છે “નોટ ટુ બી ટેકન અવે.” “મ્યુઝિક મસ્ટ ચેન્જ” ગીતમાં કોઇ ડ્રમ ટ્રેક નથી. મૂનની જગ્યાએ [[સ્મોલ ફેસિસ]] અને [[ધ ફેસિસ]]ના [[કેની જોન્સ]]એ લીધું. 2 મે 1979ના રોજ ધ હૂએ લંડનના [[રેઇનબો થિયેટર]] ખાતે સારો પ્રતિસાદ મેળવનાર કોન્સર્ટ સાથે પુનરાગમન કર્યું ત્યાર બાદ ફ્રાન્સમાં [[કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં, સ્કોટલેન્ડમાં, લંડનના [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]]માં, પશ્ચિમ જર્મનીમાં, ન્યુ જર્સીમાં પેસિયાક ખાતે [[કેપિટલ થિયેટર]]માં અને ન્યુ યોર્ક સિટીમાં [[મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન]] ખાતે પાંચ ડેટમાં સ્પ્રિંગ અને સમર પરફોર્મન્સ આપ્યું હતું. આ ઉપરાંત 1979માં ધ હૂએ ''[[ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટ]]'' નામે એક ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ અને ''[[ક્વાડ્રોફેનિયા]]'' નું ફિલ્મ વર્ઝન રજુ કર્યું હતું. ક્વાડ્રોફેનિયા યુકેમાં બોક્સ ઓફિસ પર હિટ હતું જ્યારે ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટમાં સ્ટેજ પર બેન્ડની ઘણી યાદગાર પળોને સમાવી લેવાઇ હતી જેમાં કિથ મૂનનું છેલ્લું પરફોર્મન્સ પણ સામેલ હતું. ડિસેમ્બરમાં બિટલ્સ અને [[ધ બેન્ડ]] પછી ધ હૂ ત્રીજું એવું બેન્ડ બન્યું હતું જેને ''ટાઇમ'' મેગેઝિનના કવર પર સ્થાન મળ્યું હતું. [[જે કોક]] દ્વારા લખાયેલા આર્ટિકલમાં જણાવાયું હતું કે ધ હૂએ પોતાના સમકાલિન રૉક બેન્ડને “પાછળ રાખી દીધા, તેમનાથી વધુ ટક્યા અને તેમનાથી સારો દેખાવ કર્યો હતો.”<ref name="Time Magazine"></ref> ====સિનસિનાટી કરૂણાંતિકા==== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની એક નાની ટુર દરમિયાન દુર્ઘટના ઘટી હતી. 3 ડિસેમ્બર 1979ના રોજ [[સિનસિનાટી, ઓહિયો]] ખાતે [[રિવરફ્રન્ટ કોલિસિયમ]] ખાતે દર્શકોના ધસારામાં 11 ચાહકોના મોત નિપજ્યા અને બીજા ઘણાને ઇજા થઇ હતી. તેના માટે આંશિક રીતે ફેસ્ટીવલ સિટીંગ જવાબદાર હતી જે એવી બેઠક વ્યવસ્થા છે જેમાં ભોંયતળિયા પર બેસવાની ચોક્કસ જગ્યા ફાળવાતી નથી તેથી જેઓ સ્થળ પર વહેલા પહોંચે તેમને શ્રેષ્ઠ જગ્યા મળે છે. આ ઉપરાંત બેન્ડે [[સાઉન્ડ ચેક]] કર્યું ત્યારે બહાર ઉભેલા ચાહકોએ કાર્યક્રમ શરૂ થયો હોવાનું માની લીધું અને બળપૂર્વક તેમાં પ્રવેશવા પ્રયાસ કર્યો હતો. એરિનાનો પ્રવેશ દ્વારા સહેજ ખુલ્યો ત્યારે બોટલનેકની સ્થિતિ સર્જાઇ. હજારો લોકો પ્રવેશ મેળવવા માટે આતુર હોવાથી ધસારો જીવલેણ સાબિત થયો હતો. શો સમાપ્ત થઇ ગયો ત્યાં સુધી બેન્ડને આ વિશે જણાવાયું ન હતું કારણ કે સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને બીક હતી કે સંગીત કાર્યક્રમ રદ કરવામાં આવશે તો ટોળું મુશ્કેલી પેદા કરશે.<ref>[http://www.crowdsafe.com/taskrpt/ ક્રાઉડસેફ ડોટ કોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523094418/http://www.crowdsafe.com/taskrpt/ |date=2013-05-23 }}. ધ હૂ કોન્સર્ટ ટ્રેજેડી ટાસ્ક ફોર્સ રિપોર્ટ</ref> આ ઘટનાની જાણ થતા બેન્ડ વ્યથિત થયું હતું અને ત્યાર પછીના સંગીત કાર્યક્રમો માટે પૂરતા પ્રમાણમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવા માટે સહાયની વિનંતી કરી હતી. ત્યાર પછી [[બફેલો, ન્યુ યોર્ક]]માં ડાલ્ટ્રેએ દર્શકોને જણાવ્યું હતું કે “ગઇ રાત્રીએ બેન્ડે ઘણા બધા પરિવારજનો ગુમાવ્યા છે અને આ શો તેમના માટે છે.” ===1980નો દાયકો=== ====ફેરફાર અને વિચ્છેદ==== [[File:82Who-PST-Who.jpg|thumb|right|175px|ઘ હુની 1982ની ટુરનું પોસ્ટર, જોન્સ સહિત (જમણે)]] જોન્સને ડ્રમર તરીકે રાખીને બેન્ડે બે સ્ટુડિયો આલ્બમ ''[[ફેસ ડાન્સીસ]]'' (1981) અને ''[[ઇટ્સ હાર્ડ]]'' (1982) બહાર પાડ્યા. ''ફેસ ડાન્સીસ'' યુએસ ટોપ ટ્વેન્ટી અને યુકે ટોપ ટેનમાં સામેલ થયું જેમાં [[યુ બેટર યુ બેટ]] સિંગલ તથા કેટલાક એમટીવી અને એઓઆર હીટ સામેલ હતા જેમ કે “અનધર ટ્રીકી ડે”. ઓગસ્ટ 1981માં આ આલ્બમ રજુ થયું ત્યારે તેના ત્રણ વિડીયો એમટીવી પર રજુ થયા હતા. બંને આલ્બમનું સારું એવું વેચાણ થયું હતું અને ''ઇટ્સ હાર્ડ'' ને ''રોલિંગ સ્ટોન'' માં ફાઇવ સ્ટાર રિવ્યૂ મળ્યા હતા ત્યારે કેટલાક ચાહકોને નવા સાઉન્ડથી સંતોષ થયો ન હતો. “[[એથેના]]” યુએસ ટોપ થર્ટી હિટ હતું અને “[[એમિનન્સ ફ્રન્ટ]]” પણ ચાર્ટમાં સામેલ હતું તથા લોકપ્રિય બન્યું હતું. પરંતુ ટાઉનશેંડના જીવનમાં ઉથલપાથલ ચાલતી હતી. તેની શરાબ પીવાની આદતના કારણે લગ્નજીવન ભાંગી પડ્યું હતું અને તે હેરોઇનનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યો હતો. તેણે અગાઉ કેફી દ્રવ્યો વિરોધી વલણ અપનાવ્યું હોવાથી તેના મિત્રોને આઘાત લાગ્યો હતો. તેણે 1982માં સમસ્યાઓમાંથી છુટકારો મેળવ્યો, પરંતુ ડાલ્ટ્રેએ તેને જણાવ્યું કે ટાઉનશેંડને જ જીવીત રાખવાનો અર્થ હોય તો તે ટુરમાં જવાનું બંધ કરી દેશે. ''ઇટ્સ હાર્ડ'' બાદ ટાઉનશેંડે કહ્યું કે ધ હૂને સ્ટુડિયો બેન્ડમાં રૂપાંતરિત કરતા અગાઉ તે વધુ એક ટુર કરવા માંગે છે, ત્યાર બાદ ધ હૂની ફેરવેલ ટુર શરૂ થઇ. તે વર્ષમાં તે ટુરને સૌથી વધુ નાણાં મળ્યા ઉત્તર અમેરિકામાં દરેક સ્ટેડિયમમાં બધી ટિકીટ વેચાઇ ગઇ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.thewholive.de/konzerte/zeige_konzert.php?GroupID=1&Jahr=1982 |title=ધ હૂ કોન્સર્ટ્સ ગાઇડ 1982 |access-date=2021-12-25 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728022532/http://www.thewholive.de/konzerte/zeige_konzert.php?GroupID=1&Jahr=1982 |url-status=dead }}</ref> ટાઉન્સે 1983માં અમુક સમય સુધી સ્ટુડિયો આલ્બમ માટે સામગ્રી લખવામાં સમય ગાળ્યો હતો જેની માલિકી 1980માં થયેલા કરાર પ્રમાણે [[વોર્નર બ્રધર્સ રેકૉર્ડસ]]ની હતી. 1983ના અંત સુધીમાં ટાઉનશેંડે ધ હૂ માટે યોગ્ય સામગ્રી સર્જવામાં પોતાને અસમર્થ જાહેર કર્યો અને ડિસેમ્બરમાં બેન્ડમાંથી નીકળી જવાની જાહેરાત કરી. ડાલ્ટ્રે, એન્ટવિસલ અને જોન્સ તેના વગર બેન્ડ ચલાવવા માંગતા હોય તો તેમને તેણે શુભકામનાઓ પાઠવી. ત્યાર બાદ તેણે સોલો પ્રોજેક્ટ્સ''[[White City: A Novel]]'' જેમ કે ''[[The Iron Man: A Musical|ધ આયર્ન મેન]]'' (જેમાં ડાલ્ટ્રે અને એન્ટવિસલને રજુ કરાયા હતા અને આલ્બમના બે ગીતે માટે ધ હૂને ક્રેડિટ અપાઇ હતી.) અને ''[[સાઇકોડેરેલિક્ટ]]'' રજુ કર્યું હતું જે રેડિયોવર્ક ''[[લાઇફહાઉસ]]'' માં અગ્ર સ્થાને હતું. ====પુનઃજોડાણ==== કિની જોન્સ સાથે ધ હૂએ [[વેમ્બલી]] ખાતે [[બોલ ગેલ્ડોફ]]ના [[લાઇવ એઇડ]] કાર્યક્રમ માટે એક વાર પુનઃગઠન કર્યું હતું. “માય જનરેશન”ની શરૂઆતમાં બીબીસી ટ્રાન્સમિશન ટ્રકે એક ફ્યુઝ ઉડાવી દીધું તેથી ચિત્ર સંપૂર્ણપણે જતું રહ્યું હતું, પરંતુ બેન્ડે વગાડવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેના કારણે બાકીની દુનિયાને “માય જનરેશન”નો મોટા ભાગનો વિડિયો અને “પિનબોલ વિઝાર્ડ”નો સમગ્ર વિડિયો જોવા મળ્યો ન હતો, પરંતુ “વિઝાર્ડ” અને બાકીના ગીતોનો ઓડિયો રેડિયો દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો હતો. “લવ રેઇન ઓવર મી” અને “વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન” સાથે ટ્રાન્સમિશન ફરી શરૂ થયું હતું. ફેબ્રુઆરી 1988માં બેન્ડને [[બ્રિટિશ ફોનોગ્રાફિક ઉદ્યોગ]]ના લાઇફ ટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યું હતું. બેન્ડે સમારોહ દરમિયાન થોડા સમય માટે સંગીત વગાડ્યું હતું. (ધ હૂ સાથે જોન્સે કામ કર્યું હોય તેવો છેલ્લો પ્રસંગ) 1989માં તેમણે 25મી વર્ષગાંઠ પર ''ધ કિડ્સ આર ઓલરાઇટ'' રિયુનિયન ટુર કરી જેમાં ''ટોમી'' ના ગીતો પર ભાર મૂકાયો હતો. [[સિમોન ફિલિપ્સ]]એ ડ્રમ વગાડ્યું અને [[સ્ટીવ બોલ્ટ્ઝ બોલ્ટન]]એ લીડ ગિટાર વગાડ્યું હતું. ટાઉનશેંડે પોતાના શ્રવણને ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય તે માટે એકાઉસ્ટિક ગિટાર અને કેટલુંક ઇલેક્ટ્રિક રિધમ ગિટાર વગાડ્યું હતું. અવાજની ગુણવત્તા જળવાઇ રહે તે માટે હોર્ન સેક્સન અને સહ-ગાયકો પણ ઉમેરવામાં આવ્યા હતા અને અગાઉની ટુરની સરખામણીમાં સ્ટેજ વોલ્યુમ ઘણું નીચું રાખવામાં આવ્યું હતું. ''ન્યુઝવિક'' એ જણાવ્યું હતું કે, “ધ હૂની ટુર સ્પેશિયલ છે કારણ કે બીટલ્સ અને સ્ટોન્સ પછી તેમણે કમાલ કરી છે.” ઉત્તર અમેરિકામાં બધી ટિકીટ વેચાઇ ગઇ હતી જેમાં જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ ખાતે ચાર નાઇટનો સ્ટેન્ડ સામેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.thewholive.de/konzerte/zeige_konzert.php?GroupID=1&Jahr=1989 |title=ધ હૂ કોન્સર્ટ્સ ગાઇડ 1989 |access-date=2021-12-25 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728022523/http://www.thewholive.de/konzerte/zeige_konzert.php?GroupID=1&Jahr=1989 |url-status=dead }}</ref> એકંદરે કુલ વીસ લાખથી વધુ ટિકીટોનું વેચાણ થયું હતું. આ ટુરમાં ન્યુયોર્કમાં [[રેડિયો સિટી મ્યુઝિક હોલ]] અને લોસ એન્જલસમાં [[યુનિવર્સલ એમ્ફિથિયેટર]] ખાતે ''ટોમી'' નો સમાવેશ થયો હતો અને ત્યાર પછીના પરફોર્મન્સમાં કેટલાક ગેસ્ટ સ્ટાર્સ હાજર હતા. 2-સીડી જીવંત આલ્બમ ''જોઇન ટુગેધર'' 1990માં રિલિઝ થયું હતું જે યુએસમાં 188મા ક્રમે હતું. યુનિવર્સલ એમ્ફિથિયેટર માટેનો એક વિડિયો પણ રિલિઝ કરવામાં આવ્યો હતો અને યુએસમાં તે પ્લેટિનમ બન્યું હતું. ===1990નો દાયકો=== ====આંશિક પુનઃમિલન==== 1990માં તેમની પાત્રતાના પ્રથમ વર્ષમાં ધ હૂનો સમાવેશ [[યુ2]] દ્વારા [[રૉક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]]માં કરવામાં આવ્યો હતો, [[બોનો]]એ કહ્યું હતું, “કોઇ પણ બેન્ડ કરતા ધ હૂ અમારા માટે વધુ રોલ મોડલ છે.” રૉક હોલ ખાતે ધ હૂના પ્રદર્શનમાં તેમને “વિશ્વના સૌથી મહાન રૉક બેન્ડ”ના ટાઇટલ માટે પ્રમુખ દાવેદાર ગણવામાં આવે છે. રૉક હોલ ખાતે આવા વખાણ માત્ર બિટલ્સ અને રોલિંગ સ્ટોન્સને મળ્યા છે. 1991માં ધ હૂએ [[એલ્ટન જ્હોન]]ના “[[સેટરડે નાઇટ્સ ઓલરાઇટ ફોર ફાઇટિંગ]]”ને સલામ કરવા માટેના આલ્બમના કવરનું રેકૉર્ડિંગ કર્યું. એન્ટવિસલ સાથે તેમણે કોઇ સ્ટુડિયો વર્ક રિલિઝ કર્યું હોય તેવું આ છેલ્લી વખત થયું હતું. 1994માં ડાલ્ટ્રે 50 વર્ષના થયા અને [[કાર્નેગી હોલ]] ખાતે બે સમારોહની ઉજવણી કરી. તેમાં એન્ટવિસલ અને ટાઉનશેંડની મહેમાન ભૂમિકા હાજર હતી. ધ હૂના તમામ ત્રણ ચાલુ અસલ સભ્યોએ હાજરી આપી હતી, પરંતુ તેઓ અન્ય મહેમાનો સાથે અંતિમ પરફોર્મન્સ જોઇન ટુગેધર સિવાય સ્ટેજ પર એક સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા ન હતા. ડાલ્ટ્રેએ તે વર્ષે એન્ટવિસલ સાથે ટુર કરી અને કીબોર્ડ પર [[જોન “રેબિટ” બન્ડ્રીક]], ડ્રમ પર [[ઝાક સ્ટારકી]] સાથે ટુર કરી હતી જેમાં [[સાઇમોન ટાઉનશેંડ]] તેના ભાઈની જગ્યાએ હાજર હતા. પીટ ટાઉનશેંડે ડાલ્ટ્રેને આ બેન્ડને ધ હૂ તરીકે ઓળખાવાની છુટ આપી પરંતુ ડાલ્ટ્રેએ ઇનકાર કર્યો. આ સમારોહ દરમિયાન રેકૉર્ડ કરવામાં આવેલું લાઇવ આલ્બમ ''[[ડાલ્ટ્રે સિંગ્સ ટાઉનશેંડ]]'' વ્યાપારી સફળતા મેળવી શક્યું ન હતું. 1994માં ધ હૂએ બોક્સ સેટ ''[[થર્ટી યર્સ ઓફ મેક્સિમમ આર એન્ડ બી]]'' રિલિઝ કર્યું હતું. ====''ક્વાડ્રોફેનિયા'' ને પુનઃજીવન==== 1996માં ટાઉનશેંડ, એન્ટવિસલ અને ડાલ્ટ્રેએ [[હાઇડ પાર્ક]] ખાતે એક સમારોહમાં મહેમાન કલાકારો સાથે ''ક્વાડ્રોફેનિયા'' રજુ કર્યું. સ્ટાર્કી તેમાં ડ્રમર હતો. આ પરફોર્મન્સનું વર્ણન [[ફિલ ડેનિયલ્સ]]એ કર્યું હતું જેણે ફિલ્મમાં જિમી ધ મોડની ભૂમિકા ભજવી હતી. તકનીકી મુશ્કેલીઓ છતાં આ શો સફળ રહ્યો અને [[મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન]] ખાતે છ રાતનું રૉકાણ કરવામાં આવ્યું હતું. ટાઉનશેંડે વિશેષપણે એકાઉસ્ટિક ગિટાર વગાડ્યું. આ શોને ધ હૂ તરીકે રજુ કરવામાં આવ્યું ન હતું. ''ક્વાડ્રોફેનિયા'' શોની સફળતાના કારણે 1996 અને 1997માં યુએસ અને યુરોપિયન ટુરની શરૂઆત થઇ હતી. ટાઉનશેંડે મોટા ભાગે એકાઉસ્ટિગ ગિટાર વગાડ્યું હતું પરંતુ કેટલાક ગીતોમાં ઇલેક્ટ્રિક ગિટાર પણ વગાડ્યું. 1998માં [[વીએચ1]] એ ''100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટીસ્ટ ઓફ રૉક એન રોલ'' માં ધ હૂને નવમું સ્થાન આપ્યું હતું. 1999ના અંતમાં ધ હૂએ 1985 પછી પ્રથમ વાર કોન્સર્ટમાં પાંચ સભ્ય તરીકે પ્રદર્શન કર્યું જેમાં બંડરિક કીબોર્ડ પર અને સ્ટાર્કી ડ્રમ પર હતા. 29 ઓક્ટોબર 1999ના રોજ લાસ વેગાસમાં [[એમજીએમ ગ્રાન્ડ ગાર્ડન]] ખાતે પ્રથમ શો યોજાયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 30 અને 31 ઓક્ટોબરે [[માઉન્ટ વ્યુ, કેલિફોર્નિયા]] ખાતે [[શોરલાઇન એમ્ફીથિયેટર]]માં [[નીલ યંગ]] [[બ્રિજ સ્કુલ બેનિફીટ]] માટે એકાઉસ્ટીક શોમાં પ્રદર્શન કર્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમણે 12 અને 13 નવેમ્બરે શિકાગોમાં [[હાઉસ ઓફ બ્લુઝ]] ખાતે [[મેરીવિલે એકેડેમી]]ના લાભાર્થે કાર્યક્રમ આપ્યો. અંતે 22 અને 23 ડિસેમ્બરે બે ક્રિસમસ ચેરિટી શો લંડનમાં [[શેફર્ડ્સ બુશ એમ્પાયર]] ખાતે યોજાયા. આ પ્રથમ પૂર્ણલંબાઇના સમારોહ હતા જેમાં ટાઉનશેંડે 1982થી સમગ્ર શો માટે ઇલેક્ટ્રિક ગિટાર વગાડ્યું હતું. 29 ઓક્ટોબરનો લાસ વેગાસનો શો આંશિક રીતે ટીવી તેમજ ઇન્ટરનેટ પર હતો અને અંતે ''[[ધ વેગાસ જોબ]]'' તરીકે ડીવીડી પર આવ્યો હતો. આ શોની સમીક્ષા સારી હતી. ===2000નો દાયકો=== ====ચેરિટી શો અને એન્ટવિસલનું અવસાન==== 1999ની સફળતાના કારણે 2000માં યુએસ ટુર અને નવેમ્બરમાં યુકે ટુરનો પ્રારંભ થયો. આ ટુર 6 જૂનના રોજ [[જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટર]], ન્યુયોર્ક ખાતે શરૂ થઇ હતી જે [[રોબિન હુડ ફાઉન્ડેશન]]ના લાભ માટે હતી અને 27 નવેમ્બરે [[રોયલ આલ્બર્ટ હોલ]] ખાતે ટીનેજ કેન્સર ટ્રસ્ટના કાર્યક્રમ સાથે તે સમાપ્ત થઇ હતી. તેની સારા રિવ્યુ મળ્યા બાદ ધ હૂના તમામ ત્રણ સભ્યોએ નવા આલ્બમની ચર્ચા કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.thewholive.de/details/index.php?id=243&Tracklisting=&GroupID=1&Tag=&Monat=&Jahr=2000&Stadt=&Halle=&LandID=0 |title=ધ હૂ કોન્સર્ટ્સ ગાઇડ ન્યુઝપેપર રિવ્યુ. |access-date=2021-12-25 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728022539/http://www.thewholive.de/details/index.php?id=243&Tracklisting=&GroupID=1&Tag=&Monat=&Jahr=2000&Stadt=&Halle=&LandID=0 |url-status=dead }}</ref> તે જ વર્ષે વીએચ1એ ધ હૂને 100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટીસ્ટ્સ ઓફ હાર્ડ રૉકમાં આઠમું સ્થાન આપ્યું હતું. ઝેક સ્ટાર્કી ડ્રમ વગાડતા હોય તે સાથે બેન્ડે 20 ઓક્ટોબર 2001ના રોજ [[ધ કોન્સર્ટ ફોર ન્યુ યોર્ક સિટી]] કાર્યક્રમ આપ્યો હતો જે દરમિયાન તેમણે ન્યુ યોર્ક સિટીના ફાયર અને પોલિસ વિભાગ માટે “હુ આર યુ”, “બાબા ઓ’રિલી”, “બિહાઇન્ડ બ્લુ આઇઝ” અને “વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન” રજુ કર્યા હતા. ધ હૂને તે વર્ષે [[ગ્રેમી લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ]]થી પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Lifetime_Awards/ |title=ગ્રેમી લાઇફટાઇમ એવોર્ડ્સ અને તે જે વર્ષે અપાયા તેની યાદી. |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826002047/http://www2.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Lifetime_Awards |url-status=dead }}</ref> ધ હૂએ ઇંગ્લેન્ડમાં 2002માં પાંચ શો રજુ કર્યા હતા, 27 અને 28 જાન્યુઆરીએ પોર્ટ્સમાઉથમાં અને 31 જાન્યુઆરીએ વોટફોર્ડમાં આલ્બર્ટ હોલ ખાતે ટીનેજ કેન્સર ટ્રસ્ટ બેનિફીટ માટે બે શોની તૈયારીરૂપે જે 7 અને 8 ફેબ્રુઆરીએ યોજાયા હતા. ધ હૂ સાથે એન્ટવિસલના આ છેલ્લા શો હતા. 27 જૂને યુએસ ટુર શરૂ થવાની હતી તેનાથી અગાઉ એન્ટવિસલ લાસ વેગાસની [[હાર્ડ રૉક હોટલ]]માં મૃત અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા. આ મૃત્યુ માટે હાર્ટ એટેક કારણભૂત હતું જેમાં [[કોકેન]]એ પણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2152761.stm કોકેન “કિલ્ડ ધ હૂ સ્ટાર”] બીબીસી ન્યુઝ</ref> થોડા વિલંબ બાદ બંનેએ કાર્યક્રમ રદ કર્યો હતો. એન્ટવિસલની જગ્યાએ [[પિનો પેલાડિનો]]ને બાસિસ્ટ (બિન-કાયમી) તરીકે લેવાયા બાદ [[હોલિવુડ બોલ]] ખાતે ટુર શરૂ થઇ હતી. ટુરના મોટા ભાગના શો ''[[એન્કોર સિરિઝ 2002]]'' તરીકે સીડી પર સત્તાવાર રીતે રિલિઝ થયા હતા. સપ્ટેમ્બરમાં [[''ક્યુ'' મેગેઝિન]]એ ધ હૂને “50 બેન્ડ્સ ટુ સી બિફોર યુ ડાઇ” પૈકી એક તરીકે નામ આપ્યું હતું. નવેમ્બર 2003માં ''રોલિંગ સ્ટોન'' મેગેઝિને [[ધ 500 ગ્રેટેસ્ટ આલ્બમ્સ]] ઓફ ઓલ ટાઇમમાં ધ હૂના સાત આલ્બમ સમાવ્યા હતા. બિટલ્સ, ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ, બોબ ડાઇલોન અને [[બ્રુસ સ્પ્રિંગસ્ટીન]]ને બાદ કરતા કોઇ પણ આર્ટીસ્ટના આ સૌથી વધુ આલ્બમ હતા. 2004 ધ હૂએ “ઓલ્ડ રેડ વાઇન” અને “રિયલ ગુડ લુકિંગ બોય” (બાસ ગિટાર પર અનુક્રમે પિનો પેલાડિનો અને [[ગ્રેગ લેક]] સાથે) સિંગલ્સ એન્થોલોજીના ભાગ તરીકે રિલિઝ કર્યા હતા''[[The Who: Then and Now]]'' અને જાપાન, ધ યુકે અને ધ યુએસની 18 ડેટ ટુર પર રવાના થયા. તમામ શો ''[[એન્કોર સિરિઝ 2004]]'' ના ભાગરૂપે સીડી પર રિલિઝ કરવામાં આવ્યા હતા. બેન્ડે આઇઝલ ઓફ વિટ ફેસ્ટીવલમાં આગેવાની લીધી હતી.<ref>{{cite web | author=Wolfson, Richard | title=Sheer genius | publisher=Telegraph.co.uk | url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2004/06/14/bmwight14.xml&sSheet=/arts/2004/06/15/ixmusicmain.html | date=14 June 2004 | access-date=7 January 2007 | archive-date=23 જૂન 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080623095727/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2004%2F06%2F14%2Fbmwight14.xml&sSheet=%2Farts%2F2004%2F06%2F15%2Fixmusicmain.html | url-status=dead }}</ref> તે વર્ષે ''રોલિંગ સ્ટોન'' એ તે વર્ષે ધ હૂનો સમાવેશ 100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટિસ્ટ ઓફ ઓલ ટાઇમમાં બીજા ક્રમે કર્યો હતો.<ref>{{cite news | title=The Immortals: The First Fifty | work=Rolling Stone Issue 946 | publisher=Rolling Stone Magazine | url=http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty | date=24 March 2004 | access-date=3 January 2007 | archive-date=11 એપ્રિલ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100411041126/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty | url-status=dead }}</ref> ====''એન્ડલેસ વાયર'' ==== [[File:The Who 2007 -2-.JPG|left|thumb|230px|ધ હૂ 2007માં ટુર પરડાબેઃ રોજર ડાલ્ટ્રે, જમણેઃ પીટ ટાઉનશેંડ ઝેક સ્ટારકી (ડ્રમ્સ) અને જોન “રેબિટ” સાથે બન્ડરિક (કીબોર્ડ્સ) ]] ધ હૂએ જાહેરાત કરી કે 2005ની વસંતમાં તેઓ 23 વર્ષમાં પ્રથમ સ્ટુડિયો આલ્બમ રજુ કરશે (કામચલાઉ રીતે ''[[WHO2]]'' નામ અપાયું). ટાઉનશેંડે આલ્બમ પર કામ ચાલુ રાખ્યું અને પોતાના બ્લોગ પર ''[[ધ બોય હુ હર્ડ મ્યુઝિક]]'' તરીકે એક ટૂંકી વાર્તા પોસ્ટ કરી. તેના કારણે ''[[વાયર એન્ડ ગ્લાસ]]'' જેવું મિની-ઓપેરા રચાયું જેનાથી નવા હુ આલ્બમ માટે મૂળ આધાર રચાયો અને ત્યાર બાદ પૂર્ણ ઓપેરા બન્યું જેને ટાઉનશેંડે [[વાસાર કોલેજ]] ખાતે રજુ કર્યું. ધ હૂએ જુલાઇ 2005માં [[લંડન સ્ટેજ ઓફ ધ લાઇવ ૮ કોન્સર્ટ]]માં પરફોર્મન્સ કર્યું હતું. ધ હૂને તે વર્ષે [[યુકે મ્યુઝિક હોલ ઓફ ફેમ]]માં પણ સામેલ કરાયું હતું. 2006માં ઘ હુને પ્રથમ વખત વોડાફોન મ્યુઝિક એવોર્ડ્સ ખાતે લાઇવ મ્યુઝિકમાં ફ્રેડી મર્ક્યુરી લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો.<ref name="Vodafone"></ref> ''[[એન્ડલેસ વાયર]]'' 30 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ (અમેરિકામાં 31 ઓક્ટોબરે) રિલિઝ કરવામાં આવ્યું હતું. 1982ના ''[[ઇટ્સ હાર્ડ]]'' પછી નવી સામગ્રીનું તે પ્રથમ ફુલ સ્ટુડિયો આલ્બમ હતું અને 1967ના ''[[ધ હૂ સેલ આઉટ]]'' પરના “રેઇલ” પછી બેન્ડના પ્રથમ મિની-ઓપેરાનો સમાવેશ થતો હતો. ''એન્ડલેસ વાયર'' ''બિલબોર્ડ'' પર #7 ક્રમે અને [[યુકે આલ્બમ્સ ચાર્ટ]] પર #9 ક્રમે હતું. તેના રિલિઝની પૂર્વસંધ્યાએ (29 ઓક્ટોબર) ધ હૂએ મિની-ઓપેરાનો હિસ્સો તથા નવા આલ્બમના કેટલાક ગીતો લંડનના રાઉન્ડહાઉસ ખાતે બીબીસી ઇલેક્ટ્રીક પ્રોમના ક્લોઝિંગ એક્ટ રજુ કર્યા હતા. આલ્બમની અગાઉ અને તેને ટેકો આપવા માટે ધ હૂએ [[2006-2007 ટુર]] કરી હતી. ''[[એનકોર સિરિઝ 2006]]'' ના હિસ્સા તરીકે સીડી અને ડીવીડી પર શો રજુ થયા હતા. સ્ટાર્કીને એપ્રિલ 2006માં ઓએસિસમાં જોડાવા માટે અને ધ હૂને નવેમ્બર 2006માં આમંત્રણ અપાયું હતું પરંતુ તેમણે ઇનકાર કર્યો અને આ વખતે તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરવાનું પસંદ કર્યું. 24 જૂન 2007ના રોજ ધ [[ગ્લાસ્ટોનબરી ફેસ્ટીવલ]] ખાતે ધ હૂ બિલમાં ટોચ પર હતું. ====''અમેઝિંગ જર્ની'' ==== [[File:Pete Townshend and Roger Daltrey (Philly 2008).jpg|thumb|right|210px|ડાલ્ટ્રે અને ટાઉનશેંડ ફિલાડેલ્ફિયામાં 26 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ]] નવેમ્બર 2007માં ડોક્યુમેન્ટરી''[[Amazing Journey: The Story of The Who]]'' રજુ કરવામાં આવી હતી. આ ડોક્યુમેન્ટરીમાં એવા ફુટેજ હતા જે અગાઉની ડોક્યુમેન્ટરીમાં ન હતા જેમાં 1970માં લીડ્સ યુનિવર્સિટી ખાતે તેમના પ્રદર્શન અને 1964માં રેલવે હોટેલના પ્રદર્શનનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં તેઓ ધ હાઇ નંબર્સ હતા. ''અમેઝિંગ જર્ની'' ને 2009માં ગ્રેમી એવોર્ડ માટે નોમિનેટ કરવામાં આવી હતી. ધ હૂને લોસ એન્જલસમાં [[2008 ''વીએચ1 રૉક ઓનર્સ'' ]] ખાતે સન્માન મળ્યું હતું. 12 જુલાઇના રોજ શોનું ટેપિંગ થયું હતું<ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,381391,00.html |title=ફોક્સન્યુઝ ડોટ કોમઃ ધ હૂ ગેટ્સ ‘રૉક ઓનર્સ’ ઇન લોસ એન્જલસ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521155031/http://www.foxnews.com/story/0,2933,381391,00.html |url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ 17 જુલાઇએ નેટવર્ક પ્રસારણ થયું હતું. તે સપ્તાહમાં જ 12 ગીતોની બેસ્ટ-ઓફ-કલેક્શન [[મ્યુઝિક વિડિયો ગેમ]] ''રૉક બેન્ડ'' માટે રિલિઝ થયું હતું. ધ હૂએ ''રૉક બેન્ડ'' પાર્ટી ખાતે ઓર્ફેયમ થિયેટર પર 2008 [[ઇથ્રી]] મિડિયા એન્ડ બિઝનેસ સમિટ માટે પરફોર્મન્સ આપ્યું હતું. ઓક્ટોબર 2008માં ધ હૂએ ચાર જાપાનીઝ શહેરો અને ઉત્તર અમેરિકાના નવ શહેરોની ટુર શરૂ કરી હતી. ડિસેમ્બરમાં ધ હૂને [[કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ]] ખાતે સન્માન મળ્યું હતું. અન્ય સંગીત હસ્તીઓએ તેમનું સંગીત વગાડ્યા બાદ છેલ્લે આશ્ચર્યજનક રીતે પોલીસ અને બચાવદળના લોકો પણ સમુહગાન કરવા લાગ્યા હતા જેઓ [[9-11]]ના આઘાત બાદ [[ધ કોન્સર્ટ ફોર ન્યુયોર્ક સિટી]] ખાતે ધ હૂના પરફોર્મન્સથી પ્રભાવિત થયા હતા.<ref name="Kennedy Center Honors">{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/12/08/dave-grohl-chris-cornell-pay-tribute-to-the-who-at-the-kennedy-center-honors/ |title=ડેવ ગ્રોહલ, ક્રિસ કોર્નવેલ પે ટ્રિબ્યુટ ટુ ધ હૂ એટ કેનેડી સેન્ટર |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506195130/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/12/08/dave-grohl-chris-cornell-pay-tribute-to-the-who-at-the-kennedy-center-honors |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુ ઝિલેન્ડની ટૂર 2009માં સમાપ્ત થઇ હતી. ઓગસ્ટમાં ટાઉનશેંડે ધ હૂની વેબસાઇટ પર જણાવ્યું હતું કે તેઓ ''ફ્લોસ'' નામના નવા મ્યુઝિકલ પર કામ કરી રહ્યા છે જેમાં “વોલ્કર” નામના એક વૃદ્ધ રૉકરની વાર્તા છે. કેટલાક ગીતો 2010 અથવા 2011માં આવનારા ધ હૂના નવા આલ્બમમાં સામેલ કરાશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/08/25/pete-townshend-writing-new-musical-songs-headed-for-who-lp/ |title=પીટ ટાઉનશેંડ રાઇટિંગ ન્યુ મ્યુઝિકલ, સોંગ્સ હેડેડ ફોર હુ એલપી |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828094724/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/08/25/pete-townshend-writing-new-musical-songs-headed-for-who-lp/ |url-status=dead }}</ref> ===2010નો દાયકો=== ધ હૂએ 7 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ [[મિયામી ગાર્ડન્સ, ફ્લોરિડા]]ના [[સનલાઇફ સ્ટેડિયમ]] [[ખાતે સુપર બોલ એક્સએલઆઇવી]] (XLIV)ના હાફટાઇમ શો દરમિયાન પરફોર્મન્સ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web| url= http://www.nfl.com/superbowl/story?id=09000d5d8147baad&template=with-video-with-comments&confirm=true|title= Long live rock: The Who set to play Super Bowl XLIV halftime|access-date= 26 November 2009}}</ref> તેમણે “[[પિનબોલ વિઝાર્ડ]]”, “[[બાબા ઓ'રિલી]]”, “[[હુ આર યુ]]”, “[[સી મી, ફિલ મી]]”, અને “[[વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન]]”નું મિશ્રણ વગાડ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/02/07/the-who-rock-super-bowl-xliv-with-explosive-medley-of-big-hits|title=The Who Rock Super Bowl XLIV With Explosive Medley of Big Hits|date=7 February 2010|access-date=9 February 2010|archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209093733/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/02/07/the-who-rock-super-bowl-xliv-with-explosive-medley-of-big-hits/|url-status=dead}}</ref> ધ હૂએ 30 માર્ચ 2010ના રોજ [[રોયલ આલ્બર્ટ હોલ]] ખાતે [[ટીનેજ કેન્સર ટ્રસ્ટ]] સિરીઝના 10 શોના ભાગરૂપે ''ક્વાડ્રોફેનિયા'' રજુ કર્યું હતું. રૉક ઓપેરાના આ કાર્યક્રમમાં [[પર્લ જામ]]ના લીડ સિંગર [[એડી વેડર]] અને [[કસાબિયન]]ના લીડ સિંગર [[ટોમ મેઇગન]] જેવા મહેમાન હાજર હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.thewho.com/index.php?module=news&news_item_id=409 |title=QUADROPHENIA AT THE ALBERT |publisher=Thewho.com |date=2010-04-06 |access-date=2010-07-07}}</ref> ટાઉનશેંડે ''રોલિંગ સ્ટોન'' મેગેઝિનને જણાવ્યું હતું કે બેન્ડે 2010ના પ્રારંભમાં ચાર ટુરનું આયોજન કર્યું હતું. ટાઉનશેંડે ત્યારથી કહ્યું છે કે આમ થવું મુશ્કેલ છે કારણ કે તેમને ફરી [[ટિનિટસ]] (કાનનો દુખાવો) ઉપડ્યો છે. તેઓ નવા ઇન-ઇયર મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો પ્રયોગ કરી રહ્યા છે જેના માટે તેમના સાથી રૉકર [[નીલ યંગ]] અને તેના ઓડિયોલોજિસ્ટે ભલામણ કરી છે.<ref>{{cite web | url = http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/02/18/the-whos-future-uncertain-as-townshends-tinnitus-returns | title = The Who’s Future Uncertain as Townshend’s Tinnitus Returns | publisher = Rolling Stone | date = 18 February 2010 | access-date = 18 February 2010 | archive-date = 21 ફેબ્રુઆરી 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100221054237/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2010/02/18/the-whos-future-uncertain-as-townshends-tinnitus-returns/ | url-status = dead }}</ref> ઇન-ઇયર મોનિટરિંગ સિસ્ટમ પર 30 માર્ચના રોજ [[રોયલ આલ્બર્ટ હોલ]] ખાતે ''ક્વાડ્રોફેનિયા'' સંગીત સમારોહમાં ટેસ્ટીંગ થવાનું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.royalalberthall.com/press/pressreleases/release.aspx?id=9660 |title=TCT 2010 |publisher=Royal Albert Hall |date=2010-02-01 |access-date=2010-07-07}}</ref> ટાઉનશેંડ માટે આ સિસ્ટમ કામ કરે તો 2010ના અંતમાં ટુર શક્ય છે. તાજેતરમાં એક શો વખતે [[રોજર ડેલ્ટ્રી]]એ તેના સંકેત આપ્યા હતા જે [[એરિક ક્લેમ્પટન]]ના ટેકામાં હતા. જોકે એક ઇન્ટર્વ્યુમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે આલ્બર્ટ હોલ ખાતે તાજેતરના કાર્યક્રમ તેના પોતાના અવાજના પડકાર અને ઉમરને લગતી સમસ્યા યાદ આવી હતી. તાજેતરમાં ડાલ્ટ્રેએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે નવા ઉપકરણો ઇયરપિસીસ અને બીજા સાધનો વસાવ્યા છે અને ટાઉનશેંડ પરફોર્મ કરી શકે તે માટે તેઓ અને તેમનું બેન્ડ તેનો ઉપયોગ શીખી રહ્યું છે. રોજરે તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે બધું આયોજન પ્રમાણે થશે તો ધ હૂ ક્વાડારેફેનિયા ટુર કરશે. <ref>{{cite web|url=http://www.thewho.com/index.php?module=news&news_item_id=430 |title=ROGER DALTREY ANSWERS THE MILLION DOLLAR QUESTION |publisher=Thewho.com |date=2010-06-25 |access-date=2010-07-07}}</ref> રોજર ડાલ્ટ્રેના જણાવ્યા પ્રમાણે ધ હૂ 2011માં “નવા શો” સાથે અથવા ગ્રૂપના 1973ના રૉક ઓપેરા “ક્વાડ્રોફેનિયા”ના સ્ટેજ પ્રેઝન્ટેશન દ્વારા પુનરાગમન કરવા માંગે છે. <ref>{{cite web|last=graff |first=Gary |url=http://www.billboard.com/events/the-who-eyeing-spring-2011-quadrophenia-1004102280.story#/events/the-who-eyeing-spring-2011-quadrophenia-1004102280.story |title=The Who Eyeing Spring 2011 'Quadrophenia' Tour |publisher=Billboard.com |date=2010-07-06 |access-date=2010-07-07}}</ref> ==વારસો અને પ્રભાવ== ધ હૂ 1960ના અને 70ના દાયકાના સૌથી પ્રભાવશાળી રૉક ગ્રૂપ પૈકી એક છે.<ref name="Britannica vid"></ref> તેમણે [[ગ્રીન ડે]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll |title=ગ્રીન ડે એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2010-10-11 |archive-date=2002-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://www.allmusic.com/cg/AMG.dll |url-status=dead }}</ref> [[ધ જામ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/thejam |title=રોલિંગસ્ટોન ડોટ કોમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415215946/http://www.rollingstone.com/artists/thejam |url-status=dead }}</ref>, [[લેડ ઝેપેલિન]],<ref name="The Who Kennedy Center"></ref> [[જુડાસ પ્રિસ્ટ]],<ref>[http://www.allmusic.com/artist/p4646 જુડાસ પ્રિસ્ટ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[બ્લેક સબાથ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll |title=બ્લેક સબાથ એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2010-10-11 |archive-date=2002-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://www.allmusic.com/cg/AMG.dll |url-status=dead }}</ref> [[ક્વીન]],<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/queen |title=રોલિંગસ્ટોન ડોટ કોમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308031708/http://www.rollingstone.com/artists/queen |url-status=dead }}</ref> [[વેન હેલન]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll |title=વાન હેલન એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2010-10-11 |archive-date=2002-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://www.allmusic.com/cg/AMG.dll |url-status=dead }}</ref> [[સ્વીટ]],<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:hifuxqr5ldae સ્વીટ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[એરોસ્મિથ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll |title=એરોસ્મિથ એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2010-10-11 |archive-date=2002-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://www.allmusic.com/cg/AMG.dll |url-status=dead }}</ref> [[કિસ]],<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:fifoxqe5ldse કિસ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[એસી/ડીસી]],<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/acdc |title=રોલિંગસ્ટોન ડોટ કોમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317090934/http://www.rollingstone.com/artists/acdc |url-status=dead }}</ref> [[ડીપ પર્પલ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/deeppurple |title=રોલિંગસ્ટોન ડોટ કોમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2010-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208072529/http://www.rollingstone.com/artists/deeppurple |url-status=dead }}</ref> [[લિનાઇર્ડ સ્કાઇનાઇર્ડ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll |title=લાઇનિર્ડ સ્કાઇનિર્ડ એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2010-10-11 |archive-date=2002-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://www.allmusic.com/cg/AMG.dll |url-status=dead }}</ref> [[સ્ટાઇક્સ]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:3iftxqr5ldae |title=સ્ટીક્સ એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2021-08-27 |archive-date=2010-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003032225/http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg |url-status=dead }}</ref> [[આયર્ન મેડન]],<ref>{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:3ifyxqe5ldae |title=આયર્ન મેડન એટ ઓલમ્યુઝિક |access-date=2021-08-27 |archive-date=2005-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050130024744/http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:3ifyxqe5ldae |url-status=dead }}</ref> [[રશ]],<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:gifwxqr5ldke રશ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[નિર્વાણ]],<ref>[http://books.google.com/books?id=qK2SnZnMMaoC&amp;pg=PA58&amp;dq=greatest+bands+intitle:spin&amp;lr=&amp;as_brr=0&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=greatest%20bands%20intitle%3Aspin&amp;f=false સ્પીન મેગેઝિન્સ 50 ગ્રેટેસ્ટ બેન્ડ્સ]</ref> [[ધ ક્લેશ]],<ref>[http://www.rhapsody.com/the-clash/mick-jones-the-rhapsody-interview મિક જોન્સ રેપસોડી ઇન્ટર્વ્યુ]</ref> [[યુ2]]<ref>મેકકોર્મિક (2006), ''યુ2 બાય યુ2'' પેજ 113</ref> ([[બોનો]]એ યુ2ને ધ હૂના વારસદાર ગણાવ્યા હતા)<ref>મેકકોર્મિક (2006), ''યુ2 બાય યુ2'' પેજ 147</ref> અને [[પર્લ જામ{/0{21/}} જેવા બેન્ડ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો ([[એડી વેડર]]એ જણાવ્યું હતું કે "મને એ બાબત સૌથી ખરાબ લાગે છે કે રૉક એન રોલમાં ધ હૂએ લગભગ દરેક જગ્યાએ સફળતા મેળવી હતી અને આપણા જેવા બાકીના માટે કંઇ કરવા ખાસ બાકી રાખ્યું ન હતુ.")<ref>''સબસ્ટીટ્યુટઃ ધ સોંગ્સ ઓફ ધ હૂ'' સીડી લાઇનર નોટ્સ</ref>]] [[File:Petetownshend.jpg|thumb|left|250px|પીટ ટાઉનશેંડ 2007માં સ્ટેજ પર]] ધ હૂના મોડ વારસાએ 1990ના દાયકામાં [[બ્રિટપોપ]] બેન્ડ્સને પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા જેમ કે [[બ્લર]],<ref>[http://www.guardian.co.uk/music/musicblog/2007/aug/14/isdamonalbarnthenewdavid ''ધ ગાર્ડિયન'' ]</ref> [[ઓએસિસ]]<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:axfixqe5ldfe ઓએસિસ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> અને [[એશ]].<ref>[http://www.experiencefestival.com/a/Britpop_-_Roots_and_Influences/id/620188 બ્રિટપોપ રુટ્સ એન્ડ ઇન્ફ્લુઅન્સીસ]</ref> આ બેન્ડને રૉક પ્રત્યેના ઘોંઘાટીયા, આક્રમક વલણ અને “માય જનરેશન” જેવા ગીતથી વ્યક્ત થતા વલણના કારણે “ધ ગોડફાધર્સ ઓફ [[પંક]]”<ref>{{Cite web |url=http://www.thewho.net/articles/townshen/rs_encyc.htm |title=ધ ન્યુ રોલિંગ સ્ટોન એન્સાયક્લોપિડિટા ઓફ રૉક એન્ડ રોલ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083704/http://www.thewho.net/articles/townshen/rs_encyc.htm |url-status=dead }}</ref> તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. <ref>[http://jonh-ingham.blogspot.com/2008/04/sex-pistols-first-interview.html ધ સેક્સ પિસ્ટોલ્સ પ્રથમ ઇન્ટર્વ્યૂ]</ref>[[ધ સ્ટુજીસ]],<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:gxfoxqwgldse ધ સ્ટુજિસ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[એમસી5]],<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;searchlink=MC5&amp;sql=11:hifyxqe5ldfe~T0 એમસી5 એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> [[રેમોન્સ]],<ref>''એન્ટરટેન્મેન્ટ વીકલી'' માટે [http://www.ew.com/ew/article/0,,106547,00.html જોય રેમોન ઇન્ટર્વ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606203342/http://www.ew.com/ew/article/0,,106547,00.html |date=2011-06-06 }}</ref> [[સેક્સ પિસ્ટોલ્સ]], ધ ક્લેશ,<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:gifqxqw5ldte ધ ક્લેશ એટ ઓલમ્યુઝિક]</ref> ગ્રીન ડે<ref>{{Cite web |url=http://www.spin.com/articles/green-day-we-love-who-and-cheap-trick |title=ગ્રીન ડે ટોક્સ ટુ સ્પીન |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515005910/http://www.spin.com/articles/green-day-we-love-who-and-cheap-trick |url-status=dead }}</ref> અને બીજા ઘણા પંક રૉક અને [[પ્રોટોપંક]] રેક બેન્ડ પર ધ હૂનો પ્રભાવ પડ્યો હતો. આ ગ્રૂપને “[[રૉક ઓપેરા]]”ના સર્જક ગણવામાં આવે છે અને તેણે પ્રથમ નોંધપાત્ર [[કોન્સેપ્ટ આલ્બમ]] પૈકી એક બનાવ્યું હતું. ''ટોમી'' બાદ [[ડેવિડ બોવી]]નું ''[[ધ રાઇઝ એન્ડ ફોલ ઓફ ઝિગી સ્ટારડસ્ટ એન્ડ ધ સ્પાઇડર્સ ફ્રોમ માર્સ]]'' [[જિનેસિસ]] દ્વારા ''[[ધ લેમ્બ ડાઇઝ ડાઉન ઓન બ્રોડવે]]'' અને 1970માં [[પિંક ફ્લોઇડ]]ના ''[[ધ વોલ]]'' નું આગમન થયું હતું. ત્યાર બાદ રૉક ઓપેરામાં થયેલા પ્રયોગોમાં [[માય કેમિકલ રોમાન્સ]]ના ''[[ધ બ્લેક પરેડ]]'' અને ગ્રીન ડેઝના ''[[અમેરિકન ઇડિયટ]]'' અને ''[[ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી બ્રેકડાઉન]]'' રિલિઝ સામેલ હતા. 1967માં ટાઉનશેંડે ધ હૂના સાઠના દાયકાના સિંગલ્સને વર્ણવવા માટે “[[પાવર પોપ]]” શબ્દ વહેતો કર્યો હતો.<ref name="powerpop">[http://www.rocksbackpages.com/article.html?ArticleID=2844 રૉક્સબેકપેજસલાઇબ્રેરી]</ref> [[રાસ્પબેરીઝ]]ના [[ચીપ ટ્રીક]]થી શરૂ થયેલી સિત્તેરના દાયકાની પાવર પોપ ચળવળની માર્ગદર્શક રોશનીને ધ હૂમાં પરથી પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.popmatters.com/pm/features/article/47713/all-by-himself-no-more-an-interview-with-eric-carmen/ |title=એરિક કાર્મેન સાથે પોપમેટર્સની મુલાકાત |access-date=2010-10-11 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222438/http://www.popmatters.com/pm/features/article/47713/all-by-himself-no-more-an-interview-with-eric-carmen/ |url-status=dead }}</ref> ધ હૂના પ્રભાવને સિન્થેસાઇઝર્સના પ્રારંભિક સમાવેશમાં પણ જોઇ શકાય છે<ref>[http://store.acousticsounds.com/browse_detail.cfm?Title_ID=15326 એકાઉસ્ટીક સાઉન્ડ ઇન્ક]</ref> જેમાં ''હુ'ઝ નેક્સ્ટ'' આ સાધનની પ્રબળ રજૂઆત કરે છે. ધ હૂના બચી ગયેલા સભ્યો પીટ ટાઉનશેંડ અને રોજર ડાલ્ટ્રેને લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ પર તેમના અમીટ પ્રભાવ બદલ [[કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ]] આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="The Who Kennedy Center"></ref> રૉક આઇકોનોગ્રાફીમાં તેમના યોગદાનમાં [[વિન્ડમિલ સ્ટ્રમ]], [[માર્શલ સ્ટેક]] અને [[ગિટાર સ્મેશ]]નો સમાવાશ થાય છે. શરૂઆતના દિવસોથી જ ફેશન પર તેમનો પ્રભાવ હતો જેમાં તેમણે [[પોપ કળા]] અપનાવી હતી અને પહેરવા માટે [[યુનિયન જેક]]નો તેમનો ઉપયોગ અસાધારણ હતો.<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_n9_v35/ai_19587064/ |title=સ્ટેટ ઓફ ધ યુનિયન- દેશના લોકપ્રિય સંગીત અને ફેશન ઉદ્યોગમાં બ્રિટીશ ધ્વજનો ઉપયોગ |access-date=2012-07-08 |archive-date=2012-07-08 |archive-url=https://archive.is/20120708192145/findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_n9_v35/ai_19587064/ |url-status=live }}</ref> [[ટ્રિબ્યુટ બેન્ડ]] દ્વારા ધ હૂનું સંગીત આજે પણ વગાડવામાં આવે છે જેમાં બાર્ગેન, માય જનરેશન, ધ ઓહ્મ, ધ રિલે, ધ સબટાઇટલ્સ (ઓસ્ટ્રેલિયા),<ref>[http://www.thesubstitutes.com.au ધ સબટાઇટલ્સ]</ref> જાપાનમાં ટાઉનઝેન, ધ હૂડલમ્સ (યુકે), ધ હૂલીગન્સ, ધ હૂ શો, હુ-ડનઇટ, હુઝ નેક્સ્ટ યુએસ, હુઝ નેક્સ્ટ યુકે, હુઝ હુ યુકેનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન ફોરેન્સિક ડ્રામા ''સીએસઆઇ'' ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' ''[[CSI: Miami]]'' ''[[CSI: NY]]'' ના ત્રણેય વર્ઝન (અને) હુ દ્વારા લખાયેલા અને પરફોર્મ કરાયેલા થિમ સોંગ્સ અનુક્રમે “[[હુ આર યુ]]”, “[[વોન્ટ ગેટ ફુલ્ડ અગેન]]” અને “[[બાબા ઓ’રિલે]]”નો ઉપયોગ થયો હતો. સીબીએસ સિટકોમ ''[[ટુ એન્ડ એ હાફ મેન]]'' માં એક વખત ''સ્ટીફ્સ'' તરીકે ઓળખાતું ''સીએસઆઇ'' ની મજાક ઉડાવવામાં આવી હતી જેમાં થિમ સોંગ તરીકે “સ્ક્વીઝ બોક્સ” હતું. ફોક્સ ડ્રામા ''[[હાઉસ]]'' [[હ્યુજ લોરી]]ને “બાબા ઓ’રિલે” માટે એર પિયાનો અને એર ડ્રમ વગાડતા જોઇ શકાય છે. ==એવોર્ડ્સ અને સન્માન== [[File:Daltrey and Townshend.jpg|thumb|220px|રોજર ડાલ્ટ્રે અને પીટ ટાઉનશેંડ 1976માં ]] ધ હૂને 1990માં [[રૉક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]]માં,<ref>[http://www.rockhall.com/inductee/the-who રૉક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]</ref> 2005માં [[ધ યુકે મ્યુઝિક હોલ ઓફ ફેમ]]માં સામેલ કરાયું<ref>[http://www.everyhit.com/halloffame.html યુકે મ્યુઝિક હોલ ઓફ ફેમ]</ref> અને 2006માં લાઇવ મ્યુઝિક એવોર્ડમાં પ્રથમ વાર્ષિક ફ્રેડી મર્ક્યુરી લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યા હતા.<ref name="Vodafone"></ref> રેકૉર્ડિંગના ક્ષેત્રમાં અસામાન્ય આર્ટિસ્ટીક યોગદાન બદલ તેમને બ્રિટિશ ફોનોગ્રાફિક ઉદ્યોગ તરફથી 1988માં<ref name="BPI"></ref> અને ગ્રેમી ફાઉન્ડેશન તરફથી 2001માં લાઇફ ટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો.<ref name="Grammy"></ref> ''[[ટોમી]]'' ને 1998માં [[ગ્રેમી હોલ ઓફ ફેમ]]માં, “[[માય જનરેશન]]”ને 1999માં અને ''[[હુ’ઝ નેક્સ્ટ]]'' ને 2007માં સામેલ કરવામાં આવ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Hall_Of_Fame/ |title=ગ્રેમી હોલ ઓફ ફેમ |access-date=2010-10-11 |archive-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420055756/http://www.grammy.com/Recording_Academy/Awards/Hall_Of_Fame/ |url-status=dead }}</ref> 7 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ યોજાયેલા 31મા વાર્ષિક એવોર્ડ્સ સમારોહમાં ટાઉનશેંડ અને ડેલ્ટ્રીને [[કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ]] મળ્યું હતું.<ref name="Kennedy Center Honors"></ref> આ સન્માન મેળવનાર તે પ્રથમ રૉક બેન્ડ હતું. ''[[માય જનરેશન]]'' ને 2009માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[નેશનલ રેકૉર્ડિંગ રજિસ્ટ્રી]]માં જાળવવા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.usatoday.com/life/music/news/2009-06-09-recording-registry_N.htm?csp=34 ઇટા જેમ્સ, ધ હૂ મેક નેશનલ રેકૉર્ડિંગ રજિસ્ટ્રી]</ref> [[વીએચ1 રૉક ઓનર્સ 2008]]એ ધ હૂને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા [[પર્લ જામ]], [[ફુ ફાઇટર્સ]], [[ફ્લેમિંગ લિપ્સ]], [[ઇન્ક્યુબસ]] અને [[ટેનેસિયસ ડી]]ના કાર્યક્રમ યોજયા હતા. ધ હૂને ''[[એબાઉટ ડોટ કોમ]]'' ના “ટોપ 50 ક્લાસિક રૉક બેન્ડ્સ”માં ત્રીજો ક્રમ મળ્યો હતો.<ref>ડેવ વ્હાઇટ. [http://classicrock.about.com/od/recommendationsandreviews/a/top100_bands.htm ટોપ 50 ક્લાસિક રૉક બેન્ડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018141252/http://classicrock.about.com/od/recommendationsandreviews/a/top100_bands.htm |date=2005-10-18 }} ''[[એબાઉટ ડોટ કોમ]]'' . પુન:પ્રાપ્તિ: 6 એપ્રિલ 2008</ref> ''રોલિંગ સ્ટોન્સ'''ના [[500 ગ્રેટેસ્ટ આલ્બમ્સ ઓફ ઓલ ટાઇમ]]''' '' માં ધ હૂના સાત આલ્બમ છે. ==બૅન્ડના સદસ્યો== {{Main|The Who personnel}} ===વર્તમાન સભ્યો=== * [[રોજર ડાલ્ટ્રે]]- લીડ વોકલ્સ, રિધમ ગિટાર અને [[હાર્મોનિકા]] (1962-વર્તમાન) *[[પીટ ટાઉનશેંડ]] –લીડ ગિટાર, કીબોર્ડ, સિન્થેસાઇઝર્સ, વોકલ્સ (1962-વર્તમાન) ===ભૂતપૂર્વ સદસ્યો=== *[[જોન એન્ટવિસલ]]- બાસ, [[બ્રાસ]], વોકલ્સ (1962–2002)† *[[કિથ મૂન]]- ડ્રમ્સ, પર્ક્યુસન (1964–1978)† *[[કિની જોન્સ]]- ડ્રમ્સ, પર્ક્યુસન (1979–1988) ===ટુર પરના વર્તમાન સભ્યો=== *[[જોન “રેબિટ” બન્ડરિક]]-કીબોર્ડ્સ, વોકલ્સના સાથીદાર (1979–1981, 1985–વર્તમાન) *[[ઝેક સ્ટારકી]] – ડ્રમ્સ, પર્ક્યુસન (1966- વર્તમાન) *[[સાઇમન ટાઉનશેંડ]] – રિધમ ગિટાર, વોકલ્સના સાથીદાર (1996–1997, 2002–વર્તમાન) *[[પિનો પેલેડિનો]] – બાસ (2002 –વર્તમાન) ==ડિસ્કોગ્રાફી== {{Main|The Who discography}} ===સ્ટુડિયો આલ્બમ્સ=== *''[[માય જનરેશન]]'' (1965) *''[[એ ક્વિક વન]]'' (1966) *''[[ધ હૂ સેલ આઉટ]]'' (1967) *''[[ટોમી]]'' (1969) *''[[હુ’ઝ નેક્સ્ટ]]'' (1971) *''[[ક્વાડ્રોફેનિયા]]'' (1973) *''[[ધ હૂ બાય નંબર્સ]]'' (1975) *''[[હુ આર યુ]]'' (1978) *''[[ફેસ ડાન્સીસ]]'' (1981) *''[[ઇટ્સ હાર્ડ]]'' (1982) *''[[એન્ડલેસ વાયર]]'' (2006) ==આ પણ જુઓ== *[[ધ હૂના સંગીતના ઉપકરણો]] ==નોંધ== {{reflist|colwidth=30em}} ==સંદર્ભો== * [[માર્શ, ડેવ]] (1983). ''બિફોર આઇ ગેટ ઓલ્ડઃ ધ સ્ટોરી ઓફ ધ હૂ.'' . સેન્ટ માર્ટિન્સ પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-7407-5029-1 {{Commons category|The Who}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.thewho.com/ The Who.com] સત્તાવાર સાઇટ * ''રોલિંગ સ્ટોન'' દ્વારા [http://www.rollingstone.com/artists/thewho/biography ધ હૂ બાયોગ્રાફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923021457/http://www.rollingstone.com/artists/thewho/biography |date=2008-09-23 }} *{{Allmusicguide|11:fifwxqr5ldfe~T1}} * [http://john-bauer.com/thewho.htm 17 ડિસેમ્બર 1979 વોશિંગ્ટન ડીસી બહાર સમારોહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905151357/http://www.john-bauer.com/thewho.htm |date=2013-09-05 }} {{The Who}} {{DEFAULTSORT:Who, The}} [[Category:ધ હૂ]] [[Category:1960નાં સંગીત જૂથો]] [[Category:1970નાં સંગીત જૂથો]] [[Category:1980નાં સંગીત જૂથો]] [[Category:1990નાં સંગીત જૂથો]] [[Category:2000નાં સંગીત જૂથો]] [[Category:બીટ ગ્રૂપ્સ]] [[Category:બ્રિટિશ ઇન્વેઝન કલાકારો]] [[Category:ઇન્ગલિશ રૉક સંગીત જૂથ]] [[Category:બીઆરઆઇટી એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[Category:ગ્રેમી લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[Category:1969માં સ્થાપાયેલાં સંગીત જૂથો]] [[Category:લંડનના સંગીત ગ્રૂપ્સ]] [[Category:પ્રિ-પંક ગ્રૂપ્સ]] [[Category:રૉક ઍન્ડ રોલ હૉલ ઓફ ફેમમાં પ્રવેશ પામનારા]] [[Category:ડેક્કા રેકૉર્ડ્સ કલાકારો]] [[Category:ચાર વ્યક્તિના સંગીત ગ્રૂપ્સ]] m5pa3zpyshcriju42rkrdqwze16ae4e 0 27755 906198 905550 2026-10-08T23:11:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906198 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અલિસિયા ઓગેલો કૂક''' (જન્મ 25 જાન્યુઆરી, 1981), જે પોતાના સ્ટેજના નામ અલિસિયા કીઝથી વધુ જાણીતી છે, તે અમેરિકન રેકોર્ડિંગ કલાકાર, સંગીતકાર અને અભિનેત્રી છે. ==વિગત== ન્યુયોર્ક શહેરના મેનહટ્ટનમાં આવેલા હેલ્સ કિચન વિસ્તારમાં રહેલી એકલી માતા દ્વારા તેનો ઉછેર કરવામાં આવ્યો હતો. સાત વર્ષની ઊંમરે તે પિયાનો પર શાસ્ત્રીય સંગીત વગાડતી હતી. તેણે પ્રોફેશનલ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ સ્કૂલમાં ભણીને 16 વર્ષની વયે શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરનાર તરીકે સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. ત્યારબાદ સંગીત ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા તે છોડીને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં જોડાઈ હતી. કીઝે પોતાનું પહેલું આલ્બમ જે રેકોર્ડઝ સાથે કર્યું હતું, તે અગાઉ તે કોલંબિયા અને ત્યારબાદ અરિસ્ટા રેકોર્ડઝ સાથે રેકોર્ડ સોદા કરી ચૂકી હતી. કીઝના પહેલા આલ્બમ ''સોંગ્સ ઇન અ મીરર'' ને વ્યાવસાયિક સફ્ળતા મળી હતી, સમગ્ર વિશ્વમાં તેની 12 મિલિયન કોપી વેચાઈ હતી. તે 2001માં સૌથી વધુ વેચાતા આલ્બમની નવી કલાકાર અને સૌથી વધુ વેચાતી આર એન્ડ બી (R&amp;B)ની કલાકાર બની હતી. આ આલ્બમને કારણે કીઝે 2002માં પાંચ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મેળવ્યા હતાં, તેમાં "ફેલીન" માટે શ્રેષ્ઠ નવી કલાકાર અને વર્ષનું સૌથી શ્રેષ્ઠ ગીતનો સમાવેશ થાય છે. તેનું બીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ, ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' 2003માં બહાર પડયું હતું અને તેને પણ વિશ્વભરમાં સફળતા મળી હતી, તેની આઠ મિલિયન કોપી વેચાઈ હતી. આ આલ્બમને કારણે તેને વધુ ચાર ગ્રેમી એવોર્ડઝ 2005માં મળ્યા હતા. તે વર્ષના ઉત્તરાર્ધમાં તેણે પોતાનું પહેલું લાઇવ આલ્બમ ''અનપ્લગ્ડ'' બહાર પાડયું હતું, જેને અમેરિકામાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું. તે પહેલી મહિલા હતી જેના ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' આલ્બમે પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને 1994માં નિર્વાણાથી તે સૌથી અગ્રેસર રહ્યું હતું. તે પછીના વર્ષોમાં કીઝે ટેલિવિઝનની કેટલીક શ્રેણીઓમાં મહેમાન કલાકાર તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી, તેની શરૂઆત ''ચાર્મ્ડ'' સાથે થઇ હતી. તેણે ''સ્મોકિન એસિસ'' દ્વારા ફિલ્મ ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને તે 2007માં ''ધ નેની ડાયરીઝ'' માં પણ જોવા મળી. તેનું ત્રીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ, ''એઝ આઇ એમ'' , તે જ વર્ષમાં બહાર પડયું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની છ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી, જેના કારણે કીઝને વધુ ત્રણ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મળ્યા હતા. તે પછીના વર્ષમાં તે ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' માં દેખાઇ હતી, જેને એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝમાં નોમિનેશન મળ્યું હતું. તેને પોતાનું ચોથુ આલ્બમ, ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' ડિસેમ્બર 2009માં બહાર પાડયું હતું, જે બ્રિટનમાં કીઝનું પહેલું ચાર્ટમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનાર આલ્બમ હતું. સમગ્ર કારકિર્દી દરમ્યાન, કીઝે અસંખ્ય એવોર્ડઝ મેળવ્યા હતાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેના 30 મિલિયન આલ્બમ વેચાયા હતા. ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિને તેને 2000-2009ના દાયકાની ટોચની આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકારનું બિરૂદ આપ્યું હતું, અને તેને પોતાના સમયની શ્રેષ્ઠ અને સૌથી વધુ વેચાતી કલાકારમાંની એક ગણાવી હતી. 2010માં, વીએચ1 (VH1) એ કીઝનો સમાવેશ અત્યાર સુધીના 100 મહાન કલાકારોની યાદીમાં કર્યો હતો.<ref>— "[http://blog.vh1.com/2010-08-25/who-will-come-out-on-top-of-vh1s-100-greatest-artists-of-all-time/ VH1ના 100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટિસ્ટ્સ ઓફ ઓલ ટાઇમમાં ટોચ પણ કોણ આવશે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701153718/http://blog.vh1.com/2010-08-25/who-will-come-out-on-top-of-vh1s-100-greatest-artists-of-all-time/ |date=2015-07-01 }}". વીએચ1 (VH1). સુધારો 28 ઓગસ્ટ , 2010.</ref> == જીવન અને કારકિર્દી == === 1970–1985: પ્રારંભિક જીવન === કીઝનો જન્મ અલિસિયા ઓગેલો કૂક તરીકે 1981માં 25મી જાન્યુઆરીએ ન્યુ યોર્કના ન્યુ યોર્ક સીટીના મેનહટ્ટનના હેલ્સ કિચન વિસ્તારમાં થયો હતો.<ref name="Allmusic">{{cite web|title=Alicia Keys Biography|work=[[Allmusic]]|url=http://www.allmusic.com/artist/p469431|access-date=November 2, 2008}}</ref><ref name="The Guardian Interview">{{cite web|date=November 2, 2001|title=Interview: Alicia Keys|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2001/nov/02/shopping.artsfeatures9|access-date=January 6, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|title=Music Preview: Through her first several records, Alicia Keys has a golden touch|last=Mervis|first=Scott|date=April 17, 2008|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|publisher=[[Block Communications]]|access-date=November 22, 2009|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529050433/http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|url-status=dead}}</ref> તે ટેરેસા ઓગેલોની પુત્રી અને એકમાત્ર સંતાન હતી, તેની માતા પેરાલિગલ(વકીલની મદદ કરનાર) અને પાર્ટ ટાઇમ અભિનેત્રી હતી,અને ક્રેગ કૂક, ફ્લાઇટ એટેનડન્ટ હતાં.<ref name="Rolling Stone">{{cite web|title=Alicia Keys: Biography|work=Rolling Stone|publisher=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|access-date=December 7, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216125654/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|url-status=dead}}</ref><ref name="China Daily">{{cite web|date=September 7, 2004|title=Alicia Keys|work=[[China Daily]]|publisher=China Daily Group|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/07/content_372259.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref name="The Times">{{cite web|last=Iley|first=Chrissy|date=February 24, 2008|title=Alicia Keys, the girl who made Bob Dylan weep|work=[[The Times]]|publisher=[[News Corporation]]|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|access-date=December 16, 2008|location=London|archive-date=મે 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511203947/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=January 12, 2006|title=Alicia Keys' Early Years To Be Made Into A TV Series|work=[[MTV News]]|url=http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|access-date=November 3, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205201119/http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝની માતા સ્કોટિશ, આઇરિશ અને ઇટાલિયનની વંશજ, અને તેના પિતા આફ્રિકન અમેરિકન છે.<ref name="ref111">ઘણાં લોકો માને છે કે હું અમુક અંશે જમૈકન છું, હું નથી છતાં. ચોક્કસ હું શ્યામ અને ઇટાલિયન છું અને અમુક અંશે આઇરિશ અથવા સ્કોટિશ છું."{{cite news|last=Bream|first=Jon|coauthors=|title=More Keys to Alicia's Life|pages=|publisher=StarTribune.com|date=April 28, 2008|url=http://www.startribune.com/entertainment/music/18138354.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUt:aDyaEP:kD:aUiacyKUUr|access-date=November 13, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011164021/http://www.startribune.com/entertainment/music/18138354.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUt:aDyaEP:kD:aUiacyKUUr|url-status=dead}}</ref> કીઝે જણાવ્યું હતું કે તે પોતાના ભાતીગળ વારસાથી ખુશ છે કારણ કે તેણે અનુભવ્યું છે કે તે પોતાના વારસાને કારણે "વિવિધ સંસ્કૃતિઓ સાથે તાદાત્મ્ય સાધી શકતી હતી".<ref name="The Guardian Interview"/><ref>{{cite web|date=December 1, 2004|title=Alicia Keys – Keys Avoids Mixed Race Abuse|work=[[Contactmusic.com]]|url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/keys-avoids-mixed-race-abuse|access-date=August 21, 2009}}</ref> બે વર્ષથી હતી ત્યારે તેના માતા-પિતા છૂટા પડયા હતા અને તેનો ઉછેર અને ઘડતર તેની માતાએ મેનહટ્ટનમાં હેલ્સ કિચનમાં કર્યો હતો.<ref>{{cite web|last=Ojumu|first=Akin|date=November 16, 2003|title=Soul sister|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/music/2003/nov/16/aliciakeys|access-date=January 24, 2009}}</ref> 1985માં, ચાર વર્ષની ઊંમરે કીઝે ''ધ કોસ્બી શો'' માં ભાગ લીધો હતો, જેમાં તેણે બીજી છોકરીઓના ગ્રુપ સાથે "સ્લમ્બર પાર્ટી" એપિસોર્ડમાં રૂબી હક્સટેબલના સ્લીપઓવર ગેસ્ટ્સ(બીજાના ઘરમાં રાતવાસો કરનાર)ની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="The Age">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/entertainment/film/the-secret-life-of-keys/2009/02/23/1235237496952.html|title=The secret life of Alicia Keys|last=Sams|first=Christine|date=February 23, 2009|work=[[The Age]]|publisher=[[Fairfax Media]]|pages=1–3|access-date=March 8, 2009}}</ref><ref name="Cosby Show">{{cite episode|title=Slumber Party|episodelink=list of The Cosby Show episodes#Season 1: 1984–1985|series=The Cosby Show|serieslink=The Cosby Show|airdate=March 28, 1985|season=1|number=22}}</ref> બાળપણમાં તેની માતા તેને સંગીત અને નૃત્ય શીખવા મોકલતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|title=Music and dance kept Alicia Keys out of trouble during childhood|date=July 15, 2008|work=[[Thaindian News]]|publisher=Thaindian.com Company Limited|access-date=April 8, 2009|archive-date=મે 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503045023/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|url-status=dead}}</ref> સાત વર્ષની ઊંમરે તેણે પિયાનો વગાડવાનું શરૂ કર્યું અને તેણે બીથોવન, મોઝાર્ટ અને ચોપીન જેવા સંગીત રચિયતાઓ પાસેથી શાસ્ત્રીય સંગીતની શિક્ષા લીધી હતી.<ref name="Rolling Stone"/> 12 વર્ષની ઊંમરે કીઝ પ્રોફેશનલ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ સ્કૂલમાં જોડાઇ હતી, જ્યાં તે ગાયકવૃંદમાં જોડાઇ હતી અને 14 વર્ષની ઊંમરે ગીતો લખવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="China Daily"/><ref name="WeinerUnlocked">{{cite web|last=Weiner|first=Jonah|date=March 19, 2008|title=Alicia Keys: Unlocked|work=[[Blender (magazine)|Blender]]|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/61246/aliciakeysunlocked.html|pages=1–4|access-date=November 16, 2008}}</ref> ત્રણ વર્ષમાં તેણે શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરનાર તરીકે સ્નાતકની પદવી મેળવી ત્યારે તેની ઊંમર 16 વર્ષની હતી.<ref name="NY Times">{{cite web|last=Pareles|first=Jon|date=January 27, 2002|title=Music; To Be Alicia Keys: Young, Gifted and in Control|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|url=http://www.nytimes.com/2002/01/27/arts/music-to-be-alicia-keys-young-gifted-and-in-control.html|pages=1–3|access-date=November 8, 2008}}</ref> કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં તેને પસંદગી થઇ હતી અને કોલંબિયા રેકોર્ડ્સ તરફથી રેકોર્ડિંગનો કરાર મળ્યો હતો, તેણે બંને બાજુ ધ્યાન આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પણ સંગીતમાં કારકિર્દી બનાવવા તેને ચાર અઠવાડિયામાં કોલેજ છોડવી પડી.<ref name="NY Times"/><ref name="Jet">{{cite journal|year=2004|month=|title=New Singer Alicia Keys Sitting Pretty with Smash Debut Album 'Songs In A Minor'|journal=[[Jet (magazine)|Jet]]|volume=100|issue=9|pages=60–61|publisher=[[Johnson Publishing Company]]|url=http://books.google.com/?id=IbUDAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+songs+in+a+minor#PPA60,M1|access-date=April 30, 2009}}</ref> === 1997–2000: કારકિર્દીની શરૂઆત === કીઝે જરમેઇન ડુપરી અને સો સો ડેફ રેકોર્ડિંગ્સ સાથે ડેમો ડીલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા,જેમાં તે લેબલ્સ ક્રિસમસ આલ્બમ "ધ લિટલ ડ્રમર ગર્લ" માં પ્રદર્શન કર્યું હતું. તેણે "ડે ડી ડા(સેક્સી થીંગ)" ગીત લખવામાં સહકાર આપ્યો હતો અને તેને રેકોર્ડ કર્યું હતું,જે 1997ની ફિલ્મ ''મેન ઇન બ્લેક'' માં પણ આવ્યું હતું.<ref name="Jet"/> આ ગીત કીઝનું પહેલું વ્યવસાયિક રેકોર્ડિંગ હતું, જોકે, તે ક્યારેય એકલુ બહાર પડયું નહોતું અને લેબલ સાથેના વિવાદ બાદ કોલંબિયા સાથેના તેના રેકોર્ડ કરારનો અંત આવ્યો હતો. કીઝને ક્લાઇવ ડેવિસ દ્વારા બોલાવવામાં આવી, જેમને કીઝ તેના પરફોર્મન્સ દ્વારા "ખાસ અને અનોખી" કલાકાર લાગી હતી અને એરિસ્ટા રેકોર્ડસ સાથે તેને કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેનો પાછળથી ભંગ થઇ ગયો હતો.<ref name="Allmusic"/><ref name="The Guardian Interview"/> કીઝ પોતાના સ્ટેજ પરના નામ તરીકે વાઇલ્ડની પસંદગી કરી ચુકી હતી પણ તેના મેનેજરે પોતે જોયેલા એક સ્વપ્ર બાદ તેને કીઝ નામનું સૂચન કર્યું. કીઝને લાગ્યું કે તે નામ એક કલાકાર અને વ્યક્તિ તરીકે તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=January 18, 2006|title=Alicia Keys Nearly Spills Secrets To ''Jane''|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|access-date=March 7, 2008|archive-date=માર્ચ 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311171739/http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> ડેવિસના નવા રચાયેલા જે રેકોર્ડસ લેબલ સાથે તેણે "રોક વિથ યુ" અને "રિયર વ્યુ મિરર" ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જે પાછળથી ફ્લ્મ્સિ ''શેફ્ટ'' (2000) અને ''ડો. ડુલિટલ 2'' (2001)માં જોવા મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fm20011003a2.html|title=Alicia Keys: 'Songs in A Minor'|last=Brasor|first=Philip|date=October 3, 2001|work=[[The Japan Times]]|access-date=February 26, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r536187|title=Dr. Dolittle 2 – Overview|last=Birchmeier|first=Jason |work=Allmusic|access-date=February 26, 2009}}</ref> === 2001–02: ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' === {{Listen|filename=Alicia Keys - Fallin' sample.ogg|title="Fallin" (2001)|description="Fallin'" is a [[gospel music|gospel]]-influenced piano ballad.<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|title=The Next Queen of Soul|date=November 8, 2001|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|pages=1–6|access-date=August 10, 2009|archive-date=જૂન 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080627212849/http://www.rollingstone.com/news/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|url-status=dead}}</ref> Often considered her [[signature song]], it describes the "ins and outs" of being in a relationship.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/hot-product-915447.story|title=Hot Product|date=June 11, 2001|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Nielsen Company|Nielsen Business Media]]|access-date=August 3, 2009}}</ref>|format=[[Ogg]]|pos=right}} [[ચિત્ર:Alicia Keys.jpg|thumb|190px|કીઝનું ફ્રેન્કર્ફ્ટ, જર્મનીનું પરફોર્મન્સ,2002]] કીઝે પોતાનું પહેલુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' જૂન 2001માં બહાર પાડયું હતું. ''બિલબોર્ડ'' 200માં તેને પ્રથમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને પહેલા સપ્તાહમાં તેની ૨૩૬,000 કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-debut-tops-the-billboard-200-943381.story|title=Keys' Debut Tops The Billboard 200|last=Martens|first=Todd|date=July 5, 2001|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> અમેરિકામાં આ આલ્બમની 6.2 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|title=Chart Watch Extra: The Top 20 New Acts Of The 2000s|last=Grein|first=Paul|date=July 22, 2009|work=[[Yahoo! Music]]|access-date=July 22, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013084002/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|url-status=dead}}</ref> જ્યાં તેને રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન ઓફ અમેરિકા(આરઆઇએએ (RIAA)) દ્વારા છ વાર પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી.<ref name="RIAA">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA – Gold & Platinum|work=RIAA|access-date=March 14, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807093634/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની 12 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|title=Alicia adds tour dates|date=March 7, 2008|work=[[Metro (Associated Metro Limited)|Metro]]|publisher=[[Associated Newspapers]]|access-date=June 10, 2009|archive-date=એપ્રિલ 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404082729/http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|url-status=dead}}</ref> તેના કારણે કીઝને અમેરિકાની અંદર અને બહાર લોકપ્રિયતા મળી હતી, જ્યાં તે જેની સૌથી વધુ કૃતિઓ વેચાય છે તેવી શ્રેષ્ઠ નવી કલાકાર અને 2001ની જેની સૌથી વધુ કૃતિઓ વેચાય છે તેવી આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકાર બની હતી.<ref name="Buzzworthy">{{cite web|last=Anitai|first=Tamar|date=November 12, 2007|title=MTV Artist of the Week: Alicia Keys|work=MTV News|url=http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|access-date=November 9, 2008|archive-date=મે 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521143137/http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|url-status=dead}}</ref> આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "ફેલીન'" ''બિલબોર્ડ'' ના હોટ 100માં છ સપ્તાહ સુધી પહેલા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Martens|first=Todd|date=December 4, 2001|title=Alicia Keys' U.S. Tour Bows Jan. 22|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-u-s-tour-bows-jan-22-1148403.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> આલ્બમનું બીજુ ગીત "એ વુમન્સ વર્થ" તે જ ચાર્ટ પર ત્રીજા નંબરે રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Jeckell|first=Barry A.|coauthors=Mitchell, Gail|date=May 2, 2002|title='Totally Hits 2002' Packs In 20 Top Tracks|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/totally-hits-2002-packs-in-20-top-tracks-1481371.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> તે પછીના વર્ષમાં, આ આલ્બમ ''રિમિક્સ એન્ડ અનપ્લગ્ડ ઇન અ મિરર'' તરીકે ફ્રી બહાર પડયું હતું, જેમાં મૂળ ગીતની આઠ રિમિક્સ અને સાત અનપ્લગ્ડ આવૃત્તિઓનો સમાવેશ કરાયો હતો. 2002 ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' ને કારણે કીઝે પાંચ એવોર્ડ્ઝ જીત્યા હતાઃ સોંગ ઓફ ધ ઇયર, બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકસ પરફોર્મન્સ, અને ફેલીન માટે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગ, બેસ્ટ ન્યુ આર્ટિસ્ટ, અને બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આલ્બમ, રેકોર્ડ ઓફ ધ ઇયર માટે "ફેલિન'"ને નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું. એક રાતમાં પાંચ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મેળવનાર કીઝ બીજી મહિલા સોલો કલાકાર બની હતી, તે પહેલા લૌરિન હીલને 41માં ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં આ રીતે એવોર્ડઝ મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bbcamerica.com/content/23/anglophenia.jsp?bc_id=899|title=Yes, America, Amy Winehouse Is a Star|date=February 11, 2008|access-date=February 13, 2008 |work=[[BBC America]]}}</ref> તે જ વર્ષે તેણે ક્રિસ્ટીના એગલેરા સાથે આગામી આલ્બમ ''સ્ટ્રાઇપ્ડ'' માટે જોડાણ કર્યું હતું, જેનું મુખ્ય ગીત "ઇમ્પોસિબલ" કીઝે લખ્યું હતું તેનું સહ-નિર્માણ કર્યું હતું અને પાશ્વ ગાયન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=June 25, 2002|title=Christina Aguilera, Alicia Keys Party Up For 'Impossible'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206003148/http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|url-status=dead}}</ref> 2000ના પૂર્વાર્ધમાં, કીઝે પણ ટેલિવિઝન શ્રેણીઓ ''ચાર્મ્ડ'' અને ''અમેરિકન ડ્રીમ્સ'' માં ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="Rolling Stone"/> === 2003–05: ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' અને ''અનપ્લગ્ડ'' === ત્યારબાદ કીઝે ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' દ્વારા પદાર્પણ કર્યું, જે ડિસેમ્બર 2003માં બહાર પડયું હતું. ''બિલબોર્ડ'' 200માં તેને પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું, અને બહાર પડયાના પહેલા સપ્તાહમાં તેની 618,000 કોપી વેચાઇ હતી, અને 2003માં કોઇ મહિલા કલાકાર માટે તે પહેલા સપ્તાહનું સૌથી વધુ વેચાણ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|title=Verizon Ladies First Tour 2004 Starring Beyoncé, Alicia Keys and Missy Elliott With Special Guest Tamia|date=February 17, 2004|work=[[FindArticles]]|publisher=[[CBS Corporation]]|access-date=January 27, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113819/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> અમેરિકામાં તેની 4.4 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી અને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા તેને ચાર વાર પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="RIAA"/><ref>{{cite web|last=Hope|first=Clover|date=February 3, 2006|title=Keys Pleasantly Surprised By Grammy Nominations|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-pleasantly-surprised-by-grammy-nominations-1001956959.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની આઠ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|title=The ascent of Alicia Keys|last=Batey|first=Angus|date=November 10, 2007|work=The Times|publisher=News Corporation|access-date=January 27, 2009|location=London|archive-date=મે 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516200257/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|url-status=dead}}</ref> અને તે મહિલા કલાકારનું છઠ્ઠુ સૌથી વધુ વેચાતુ આલ્બમ અને મહિલા આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકારનું બીજુ સૌથી વધુ વેચાતુ આલ્બમ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Ah-young|first=Chung|date=June 3, 2008|title=R&B Diva Alicia Keys in Town|work=[[The Korea Times]]|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/10/143_25231.html|access-date=November 14, 2008}}</ref> "યુ ડોન્ટ નો માય નેમ" અને "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" બંને ગીતો ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100ના ચાર્ટ પર ટોચના પાંચ ગીતોમાં સ્થાન પામ્યા હતા. અને ત્રીજુ ગીત "ડાયરી" ટોચના દસ ગીતોમાં સ્થાન પામ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/singles-chart-remains-in-outkast-s-command-2074215.story|title=Singles Chart Remains In OutKast's Command|last=Martens|first=Todd|date=January 22, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/usher-locks-up-singles-chart-again-1000550918.story|title=Usher Locks Up Singles Chart Again|last=Whitmir|first=Margo|date=June 24, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/ciara-keeps-goodies-perched-on-top-1000640864.story|title=Ciara Keeps 'Goodies' Perched On Top|last=Whitmir|first=Margo|date=September 23, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> ચોથા ગીત "કર્મા"ને ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં ઓછી સફ્ળતા મળી હતી, તે 20માં સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alicia-keys/karma/5053548|title=Karma – Alicia Keys|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> "ઇફ એન્ટ ગોટ યુ" એક મહિલા કલાકારનું પહેલુ એવુ ગીત હતું જે ''બિલબોર્ડ'' હોટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) હીપ હોપ સોંગ્સના ચાર્ટ પર એક વર્ષ સુધી રહ્યું હતું.<ref name="NY Daily News">{{cite web|last=Huguenin|first=Patrick|date=October 11, 2008|title='Secret Life of Bees' star Alicia Keys' hive of activity|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204050621/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|url-status=dead}}</ref> કીઝને "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" માટે 2004 એમટીવી વિડિયો મ્યુઝિક એવોર્ડઝમાં શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વિડિયોનો એવોર્ડ મળ્યો હતો, તેણે આ ગીત અને "હાયર ગ્રાઉન્ડ" લેની ક્રેવિઝ તેમજ સ્ટીવ વન્ડર સાથે ભજવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=August 30, 2004|title=MTV Awards 2004: The winners|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3611884.stm|access-date=November 14, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/67645/outkast-jay-z-dominate-tame-mtv-awards.html|title=Outkast, Jay-Z Dominate Tame MTV Awards|last=[[Jason Buhrmester|Buhrmester]]|first=[[Jason Buhrmester|Jason]]|date=August 30, 2004|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|access-date=February 3, 2009}}</ref> તે જ વર્ષમાં કીઝે પોતાનું પુસ્તક તે જ વર્ષમાં કીઝે પોતાનું પુસ્તક ''ટીયર્સ ફેર વોટરઃ સોંગબૂક ઓફ પોયમ્સ એન્ડ લિરિક્સ'' પ્રકાશિત કર્યું હતું , જેમાં તેના જર્નલ્સ અને લિરિક્સની પ્રકાશિત ન થયેલી કવિતાઓ હતી. તેનું મથાળું તેની એક કવિતા "લવ એન્ડ ચેઇન્સ"ની એક લાઇન "આઇ ડોન્ટ માઇન્ડ ડ્રીંકીંગ માય ટિયર્સ ફેર વોટર" પરથી લેવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=November 11, 2004|title=The Poetry of Alicia Keys|work=[[CBS News]]|url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207032618/http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|url-status=dead}}</ref> તેણે જણાવ્યું હતું કે આ મથાળુ તેના લેખનકાર્યનો પાયો હતો કારણ કે "મેં જે કંઇ લખ્યું છે તે મારા આનંદના અશ્રુઓ, પીડા, દુઃખ, હતાશા અને પ્રશ્નોમાંથી પણ ફ્ટયું છે".<ref>{{cite web|date=2004-11|title=In Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|access-date=December 4, 2008|archive-url=https://archive.today/20120525113826/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> આ પુસ્તક 500,000 યુએસ ડોલરમાં વેચાયું હતું અને કીઝે ''ધ ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' 2005ની બેસ્ટસેલરની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref name="Daily Telegraph">{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|title=Alicia Keys, superwoman|last=Stark|first=Petra|date=November 16, 2008|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[News Limited]]|access-date=July 17, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211164736/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Lafranco|first=Robert|date=February 10, 2005|title=Money Makers|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114355/http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|url-status=dead}}</ref> તે પછીના વર્ષમાં તેણે "કર્મા"ના વિડિયો માટે એમટીવી વિડિયો મ્યુઝિક એવોર્ડઝમાં બીજો શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વિડિયોનો એવોર્ડ મેળવ્યો હતો.<ref>{{cite web|last=Barkham|first=Patrick|date=August 30, 2005|title=Green Day takes top honours at MTV awards ceremony|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/aug/30/media.arts|access-date=November 14, 2008}}</ref> કીઝે "ઇફ એન્ટ ગોટ યુ" ભજવ્યું અને 2005ના ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં જેમી ફેક્સ અને ક્વિન્સી જોન્સ સાથે રે ચાલ્સે 1950માં બનાવેલા હોગી કારમાઇકલ ગીત "જ્યોર્જિયા ઓન માય માઇન્ડ" ભજવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/feb/14/raycharles|title=Late Ray Charles tops Grammy Awards|date=February 15, 2002|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|access-date=November 14, 2008}}</ref> તે સાંજે તેણે ચાર ગ્રેમી એવોર્ડઝ : "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" માટે બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ, "યુ ડોન્ટ નો માય નેમ" માટે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગ, ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' માટે શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આલ્બમ, બે વ્યક્તિ કે ગ્રુપમા ગીતો સાથે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) પરફોર્મન્સનો એવોર્ડ "માય બૂના ગીતો માટે મળ્યો હતો.જેમાં તેની સાથે બીજા સહાયકો પણ હતા.<ref>{{cite web|date=February 13, 2005|title=2005 Grammy Award Winners|work=CBS News|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=જૂન 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620131904/http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|url-status=dead}}</ref> કીઝે તેની બાકી રહેલી ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' શ્રેણીને જુલાઇ 2005માં બ્રૂકલિન એકેડેમી ઓફ મ્યુઝિકમાં બાકીનું પરફોર્મ અને રેકોર્ડિંગનું કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|title=Keys Plugs In at No. 1|last=Jenison|first=David|date=October 19, 2005|work=[[Yahoo! Music]]|access-date=December 7, 2006|archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013082413/http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|url-status=dead}}</ref> આ સમય દરમિયાન, કીઝે તેના મૂળ ગીતોમાં નવી ગોઠવણ કરી હતી અને કેટલાંક પસંદગીના કવર્સ ભજવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-blends-old-with-new-on-unplugged-1001019121.story|title=Keys Blends Old With New On 'Unplugged'|last=Cohen|first=Jonathan|date=August 22, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ સેશન ઓક્ટોબર 2005માં સીડી અને ડીવીડીમાં બહાર પડયું હતું. ''અનપ્લગ્ડ'' ના સાદા ટાઇટલ સાથેનું આલ્બમ યુએસ ''બિલબોર્ડ'' 200ના ચાર્ટ પર પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું અને બહાર પડયાના પહેલા સપ્તાહમાં તેના 196,000 યુનિટ વેચાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-unplugs-for-3rd-straight-no-1-disc-1001347290.story|title=Keys 'Unplugs' For 3rd Straight No. 1 Disc|last=Whitmire|first=Margo|date=October 19, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેના આલ્બમની એક મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી, જ્યાં તેને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની બે મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી.<ref name="Rolling Stone"/><ref name="RIAA"/><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-craves-strange-as-hell-collaborations-1001883836.story|title=Keys Craves 'Strange As Hell' Collaborations|last=Hope|first=Clover|date=January 24, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> નિર્વાણાના 1994 ''ન્યુયોર્કમાં એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' ગ્ની શરૂઆત થઇ ત્યારથી કીઝના ''અનપ્લગ્ડ'' ની પ્રથમ રજૂઆત ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' માટે સૌથી ઊંચી રહી હતી અને મહિલા કલાકાર દ્વારા પહેલુ ''અનપ્લગ્ડ'' હતું જે પ્રથમ સ્થાને આવ્યું હતું.<ref name="Buzzworthy"/> આલ્બમનું પહેલું ગીત "અનબ્રેકેબલ" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં 34માં નંબરે અને હોટ આર એન્ડ બી (R&amp;B)/હીપ-હોપ સોંગ્સમાં ચોથા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r795026|title=Unplugged – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|access-date=March 10, 2009}}</ref> તે ''બિલબોર્ડ'' હોટ એડલ્ડ આર એન્ડ બી (R&amp;B) એરપ્લે પર 11 સપ્તાહ સુધી પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1001918986.story|title=Chart Beat|last=Bronson|first=Fred|date=January 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 3, 2009}}</ref> કીઝે લોંગ આઇલેન્ડ, ન્યુયોર્કમાં ધ ઓવન સ્ટુડિયોના નામે રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો ખોલ્યો હતો, તેણે ભાગીદાર કેરી "ક્રુશિયલ" બ્રધર્સ સાથે તેની માલિકી, નિર્માણ અને ગીતલેખનમાં ભાગીદારી કરી હતી.<ref>{{cite web|last=Weiss|first=David|date=October 1, 2005|title=Alicia Keys Opens Recording Studio in New York|work=[[Mix (magazine)|Mix]]|publisher=[[Penton Media]]|url=http://mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|access-date=December 7, 2006|archive-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907022745/http://www.mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|url-status=dead}}</ref> આ સ્ટુડિયોની ડિઝાઇન ડબલ્યુએસડીજીના વિખ્યાત સ્ટુડિયો સ્થાપત્યકાર જોન સ્ટોરિકે કરી હતી, જે જિમિ હેન્ડરિક્સ'ના ઇલેક્ટ્રીક લેડી સ્ટુડિયોઝના પણ ડિઝાઇનર હતા. કીઝ એન્ડ બ્રધર્સ ક્રુશિયલકીઝ એન્ટરપ્રાઇઝિઝના સહ-સ્થાપક છે, જે એક પ્રોડક્શન અને ગીતકાર ટીમ છે, તેઓ કીઝને તેના આલ્બમ બનાવવામાં મદદ કરે છે સાથે જ બીજા કલાકારો માટે પણ સંગીત આપે છે.<ref>{{cite web|last=LeRoy|first=Dan|date=December 7, 2005|title=Alicia Collaborator Krucial Goes Solo|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|access-date=December 7, 2006|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502005930/http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|url-status=dead}}</ref> === 2006–08: ફિલ્મમાં શરૂઆત અને ''એઝ આઇ એમ'' === 2006માં, કીઝે ત્રણ એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝ જીત્યા હતા, તેમાં આઉટસ્ટેડિંગ ફિમેલ આર્ટિસ્ટ અને "અનબ્રેકેબલ" માટે આઉટસ્ટેન્ડિંગ સોંગનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/image-awards-honor-foxx-keys-carey-1002075032.story|title=Image Awards Honor Foxx, Keys, Carey|date=February 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 3, 2009}}</ref> સોંગરાઇટર્સ હોલ ઓફ ફ્મ દ્વારા તેને સ્ટારલાઇટ એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=Alicia Keys – A Legend Grows|work=ASCAP|url=https://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|access-date=December 9, 2008|archive-date=ઑગસ્ટ 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809130539/http://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર 2006માં, તેણે બાળકોની ટેલિવિઝન શ્રેણી ''ધ બેકયાર્ડિગન્સ'' ના "મિશન ઓફ માર્સ" એપિસોર્ડમાં મોમી માર્ટિન માટે અવાજ આપ્યો હતો, જેમાં તેણે અસલ ગીત "અલમોસ્ટ એવ્રીથીંગ ઇઝ બોઇંગા હીયર" ગાયું હતું.<ref>{{cite web|date=September 20, 2006|title=For The Record: Quick News On Alicia Keys, Cameron Diaz, Justin Timberlake, Lance Bass, Beyoncé & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|access-date=December 6, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120228/http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે જ વર્ષે, કીઝ માનસિક રીતે ભાંગી પડી હતી. તેની દાદીમાનું મૃત્યુ થયું હતું અને તેનો પરિવાર મોટેભાગે તેમના પર આધારિત હતો. તેને લાગ્‍યું કે તેણે ત્રણ સપ્તાહ સુધી ઇજિપ્ત "ભાગી જવાની" જરૂર છે. તેણે જણાવ્યું હતું કે, "તે સમય મારા માટે અત્યાર સુધીના મારા જીવનમાં મેં અનુભવેલો સૌથી વધુ કપરો સમય હતો. હું ખૂબજ મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઇ રહી હતી, અને એક સમય એવો આવ્યો હતો કે જ્યાં હું ખરેખર ક્યાંક ભાગી જવા માંગતી હતી. અને શક્ય હોય તેટલુ દૂર જતી રહેવા માંગતી હતી."<ref name="PopMatters">{{cite web|last=Bream|first=Jon|date=April 25, 2008|title=Alicia Keys: From near-breakdown to breakthrough with 'Yes I Am'|work=[[PopMatters]]|url=http://www.popmatters.com/pm/article/alicia-keys-from-near-breakdown-to-breakthrough-with-yes-i-am|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=November 23, 2008|title=Analyse This: Alicia Keys, singer|work=[[Daily Mail]]|publisher=[[Associated Newspapers Ltd|Associated Newspapers]]|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1088762/Alicia-Keys-price-fame-loss-inspired-latest-music.html|access-date=January 9, 2009}}</ref> કીઝે ફિલ્મ ક્ષેત્રે તેની પ્રથમ શરૂઆત 2007ના પૂર્વાર્ધમાં ગુનાખોરીની ફિલ્મ ''સ્મોકિન' એસિસ'' દ્વારા કરી હતી, જ્યોર્જિયા સાઇક્સ નામની ખૂની સહ-કલાકાર તરીકે તેણે બેન એફ્લેક અને એન્ડી ગર્સિયા સામે કામ કર્યું હતું. કીઝને આ ફિલ્મમાં સહકલાકારો તરફથી ઘણા વખાણ સાંભળવા મળ્યા હતા, રેનોલ્ડ્સે કહ્યું હતું કે કીઝ એટલી બધી "સ્વાભાવિક" હતી અને તે "બીજા બધાને ઝાંખા પાડી દેશે".<ref>{{cite web|date=January 28, 2007|title=Smokin' Aces Tranforms Alicia Keys from Artist to Assassin|work=[[IGN]]|url=http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|access-date=December 10, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114409/http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=January 2, 2007|title=Alicia Keys Kills — Literally — In Film Debut, 'Smokin' Aces'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|access-date=January 24, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216164104/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે જ વર્ષે કીઝે તેની બીજી ફિલ્મ ''ધ નેની ડાયરીઝ'' માટે પણ ઘણી સરાહના મેળવી, જે તે નામના 2002ના નોવેલ પર આધારિત હતી, જેમાં તેને સ્કારલેટ જોહનસન અને ક્રિસ ઇવાન્સ જેવા સહ-કલાકારો સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=April 13, 2006|title=Alicia Keys Works Her Hollywood Mojo, Joins Johansson In 'Nanny Diaries'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|access-date=December 10, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120056/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> તેણે ''કેન'' નાટક શ્રેણીના "વન મેન ઇઝ એન્ડ આઇલેન્ડ"માં પણ મહેમાન કલાકાર તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Cane – One Man is an Island|work=Yahoo!|url=http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|access-date=December 6, 2008|archive-date=જૂન 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615071205/http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia performing1.jpg|thumb|left|કીઝનું જીવંત પરફોર્મન્સ, માર્ચ 20,2008]] કીઝે તેનું ત્રીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' નવેમ્બર 2007માં બહાર પાડયું હતું, ''બિલબોર્ડ'' 200 પર તે પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું, પ્રથમ સપ્તાહમાં તેની 742,000 કોપી વેચાઇ હતી. તેના કારણે કીઝ તેની કારકિર્દીમાં પ્રથમ સપ્તાહમાં સૌથી વધુ વેચાણ મેળવી ચુકી હતી અને તે અનુક્રમે તેનું ચોથુ નંબર વન આલ્બમ બન્યું હતું,અને બ્રિટની સ્પિયર્સ સાથે ''બિલબોર્ડ'' 200 પર મહિલા કલાકાર દ્વારા નંબર વન રહેલા આલ્બમ માટે ટાઇ થઇ હતી.<ref>{{cite web|last=Harris|first=Chris|date=November 21, 2007|title=Alicia Keys Lands Fourth Consecutive #1 On Billboard Chart With As I Am|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 12, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212124034/http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Caulfield|first=Kieth|date=November 21, 2007|title=Alicia Keys 'As I Am' Bows Big at No. 1 |work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3i3567e69804be692d4caf2cff3b560fea|access-date=December 7, 2008}}</ref> આ સપ્તાહ 2007નું ફિમેલ સોલો આર્ટિસ્ટનું સૌથી વધુ વેચાણનું બીજુ સૌથી મોટુ સપ્તાહ બની રહ્યું હતું. આ પહેલા 2004માં ગાયક નોરાહ જોન્સના આલ્બમ ''ફીલ લાઇક હોમ'' માટે આ સ્થિતિ સર્જાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-storms-chart-with-mega-selling-as-i-1003676535.story|title=Keys Storms Chart With Mega-Selling 'As I Am'|last=Cohen|first=Jonathan|date=November 21, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ આલ્બમની લગભગ ચાર મિલિયન કોપી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાઇ હતી અને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા ત્રણવાર પ્લેટિનમથી તેને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Celizic|first=Mike|date=April 27, 2008|title=Alicia Keys kicks off TODAY concert series|work=[[msnbc.com]]|publisher=[[NBC Universal]]|url=http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217094846/http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|title=Gold and Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=January 4, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807095932/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની છ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|title=Alicia Keys Gears Up for North American Leg of As I Am Tour Presented By Lexus on...|date=April 16, 2008|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|access-date=April 8, 2009|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502143901/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|url-status=dead}}</ref> 2008 અમેરિકન મ્યુઝિક એવોર્ડમાં ''એઝ આઇ એમ'' માટે કીઝે પાંચ નોમિનેશન મેળવ્યા હતા અને બે એવોર્ડ જીત્યા હતા.<ref>{{cite web|last=Goodman|first=Dean|date=November 23, 2008|title=R&B star Chris Brown sweeps American Music Awards|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120032/http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|url-status=dead}}</ref> આ આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "નો વન" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 અને હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/ હીપ-હોપ સોંગ્સમાં પ્રથન સ્થાને રહ્યું હતું, અને કીઝને દરેક ચાર્ટ પર અનુક્રમે ત્રીજો અને પાંચમો નંબર મળ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1003660178.story|title=Chart Beat|last=Bonson|first=Fred|date=October 18, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|access-date=August 3, 2009}}</ref> આ આલ્બમનું બીજુ ગીત "લાઇક યુ વીલ નેવર સી મી અગેઇન" 2007ના ઉત્તરાર્ધમાં બહાર પડયું હતું અને ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર બારમા સ્થાને રહ્યું હતું તેમજ હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/હીપ હોપ સોંગ્સમાં પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|access-date=August 3, 2009}}</ref> આ આલ્બમનું ત્રીજુ ગીત "ટીનેજ લવ અફેર" હોટ આરએન્ડબી/હીપ હોપ સોંગ્સ ચાર્ટમાં ત્રીજા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles"/> તેણે ચોથુ ગીત "સુપરવુમન" બહાર પાડયું હતું જે ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર 82માં નંબરે હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/હીપ હોપ સોંગ્સ પર બારમા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles"/><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-mulls-next-album-new-single-1003795464.story|title=Alicia Mulls Next Album, New Single|last=Graff|first=Gary|date=April 28, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival crop.jpg|thumb|right|180px|કીઝનું ટોકિયો, જાપાનમાં થયેલું 2008 સમર સોનિક ફેસ્ટિવલનું પરફોર્મન્સ]] "નો વન" ને કારણે કીઝને 2008ના ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ અને બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગના એવોર્ડઝ મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|date=February 10, 2008|title=Grammy 2008 Winners List|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1581272/20080210/story.jhtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=જૂન 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622121558/http://www.mtv.com/news/articles/1581272/grammy-2008-winners.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝે આ સમારંભની શરૂઆત ફ્રેન્ક સિનાટ્રાના 1950ના ગીત લર્નિંન ધ બ્લ્યુઝ "ડયુએટ" તરીકે સિનાટ્રાના સંગ્રહાયેલા દ્રશ્યો સાથે ગાયું હતું અને આ શોમાં પાછળથી જ્હોન મેયર સાથે "નો વન" ગાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/grammy-performances-meld-classic-contemporary-1003709145.story|title=Grammy Performances Meld Classic, Contemporary|last=Donahue|first=Ann|date=February 11, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ શો દરમિયાન કીઝ બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આર્ટિસ્ટ પણ બની હતી.<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=June 25, 2008|title=Kanye West, UGK Win Big At BET Awards, But Ne-Yo, Alicia Keys, Lil Wayne Performances Steal The Show|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|access-date=June 24, 2008|archive-date=માર્ચ 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303090608/http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે ડોવ ગો ફ્રેશ દ્વારા બનાવાયેલી વ્યવસાયિક માઇક્રો-સિરિઝ "ફ્રેશ ટેક્સ"માં પણ ચમકી હતી, જેનું પ્રિમિયર માર્ચ થી એપ્રિલ 2008 દરમિયાન એમટીવીના ''ધ હીલ્સ'' માં થયું હતું. આ પ્રિમીયરમાં નવા ડવ ગો ફ્રેશની રજુઆતની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|date=March 24, 2008|title=Video: Alicia Keys and Dove(R) Give Women a Fresh Take on Life in Their Twenties|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|access-date=December 6, 2008|archive-date=માર્ચ 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317092513/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|url-status=dead}}</ref> તેણે ઉત્પાદનની જાહેરાત માટે પ્રવક્તા તરીકે ગ્લેસેઉસ વિટામિનવોટર સાથે પણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા,<ref>{{cite web|date=August 6, 2008|title=OK! Interview: Alicia Keys|work=[[OK!]]|url=http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|access-date=July 17, 2009|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529095057/http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|url-status=dead}}</ref> અને તેણે અમેરિકન એક્સપ્રેસની જાહેરાત આર યુ એ કાર્ડ મેમ્બર? માં પણ કામ કર્યું હતું. અભિયાનમાં પણ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|date=June 1, 2007|title=Martin Scorsese Directs Andre Agassi, Sheryl Crow, Ellen DeGeneres, Alicia Keys and Shaun White in New American Express(R) Campaign for 'The Members Project'|work=[[PR Newswire]]|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/06-01-2007/0004600061|access-date=December 10, 2008}}</ref> કીઝે ધ વ્હાઇટ સ્ટ્રાઇપ્સ, ગિટારવાદક અને મુખ્ય ગાયક જેક વ્હાઇટ સાથે મળીને બોન્ડના ગીતોના ઇતિહાસમાં પહેલુ ડયુએટ '''' કોન્ટમ ઓફ સોલેસનું થીમ ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|title=First Listen: Another Way To Die, James Bond Theme, Jack White and Alicia Keys|last=Bray|first=Elisa|date=September 19, 2008|work=[[The Independent]]|publisher=[[Independent News & Media]]|access-date=January 17, 2009|archive-date=જુલાઈ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723154102/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|url-status=dead}}</ref> 2008માં, કીઝે ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 ના ઓલ ટાઇમ ટોપ આર્ટિસ્ટ્સમાં 80મું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=The Billboard Hot 100 All-Time Top Artists (80–61)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|access-date=November 8, 2008|archive-url=https://archive.today/20120525113840/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> તે ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' માં પણ ચમકી હતી, આ ફિલ્મ સુ મોન્ક કિડ્સની 2003ની તે જ નામની સૌથી વધુ વેચાતી નોવેલનું રૂપાંતરણ હતું, સાથે જ જેનિફ્ર હડસન અને ક્વીન લતિફ ઓક્ટોબર 2008માં ફેક્સ સર્ચલાઇટ દ્વારા બહાર પડયા હતા.<ref>{{cite web|last=Zeitchik|first=Steven|date=December 26, 2007|title=Dakota Fanning and Alicia Keys drawn to "Bees"|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2064532120071220|access-date=December 29, 2007}}</ref> તેની ભૂમિકાને કારણે તે એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝના મોશન પિક્ચરમાં આઉટસ્ટેન્ડિંગ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસ માટે નોમિનેશન જીતી શકી હતી.<ref>{{cite web|date=January 7, 2009|title=40th NAACP Image Awards|work=NAACP|url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|format=PDF|access-date=January 9, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 25, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5mHMcM5S1?url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|url-status=dead}}</ref> તેણે 2009 ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં ત્રણ નોમિનેશન્સ મેળવ્યા હતા અને "સુપરવુમન" માટે બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|title=The 51st Annual Grammy Awards Nominations List|work=[[Grammy Award|Grammy]]|url=http://content.grammy.com/grammy_awards/51st_show/list.aspx|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205175335/http://content.grammy.com/Grammy_Awards/51st_show/list.aspx|url-status=dead}}</ref> ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિન સાથેના એક ઇન્ટરવ્યુ દરમિયાન કીઝે આરોપ લગાવતા જણાવ્યું હતું કે, "'ગેંગસ્ટા રેપ' કાળા લોકોને એકબીજાને મારવા તૈયાર કરવાનું કાવતરૂ હતું, ગેંગસ્ટા રેપનું કોઇ અસ્તિત્વ નહોતું અને એવું કહેવાતું હતં કે તે "સરકાર" દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું. મેગેઝીને એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે કીઝે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે ટુપેક શકુર અને નોટોરિયસ બી.આઇ.જી.ને "દગો દઇને મારી નંખાયા હતા, તેમનું માંસ સરકાર અને મિડિયા દ્વારા રાખવામાં આવ્યું હતું જેથી બીજો કોઇ મહાન કાળાઓનો નેતા માથુ ન ઉચકે".<ref name="WeinerUnlocked"/> કીઝે પાછળથી આ મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતા આપી હતી અને જણાવ્યું હતું કે તેના શબ્દોનો ખોટો અર્થ લેવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/04/15/alicia-keys-backtracks-on_n_96867.html|title=Alicia Keys Backtracks On Gangsta Rap Conspiracy Claims|date=April 15, 2008|work=[[The Huffington Post]]|access-date=February 4, 2009}}</ref> તે વર્ષે પાછળથી, વ્યસન વિરોધી અભિયાનકારો દ્વારા કીઝની ટીકા કરવામાં આવી હતી કારણ કે કીઝની આગામી ઇન્ડોનેશિયામાં થનારી કોન્સર્ટ્સના બિલબોર્ડ પોસ્ટર્સમાં એક માઇલ્ડ સિગરેટ બ્રાન્ડનો લોગો હતો જેને તમાકુની કંપની ફ્લિપ મોરિસ દ્વારા સ્પોન્સર કરવામાં આવ્યું હતું. આ કંપની દ્વારા કોન્સર્ટ સ્પોન્સર છે તે જાણ્યા બાદ કીઝે માફી માંગી હતી અને તેને "સુધારવાના પગલા" લેવા કહ્યું હતું. તેની પ્રતિક્રિયા રૂપે, કંપનીએ તેની સ્પોન્સરશીપ રદ કરી હતી.<ref>{{cite web|date=July 28, 2008|title=Keys 'sorry' for tobacco adverts|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7529354.stm|access-date=July 28, 2008}}</ref> === 2009–વર્તમાનઃ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' અને લગ્ન === [[File:Alicia Keys 2009.jpg|thumb|left|170px| 2009ના અમેરિકન મ્યુઝિક એવોર્ડમાં કીઝ રેડ કાર્પેટ પર.]] કીઝ અને મેનેજર જેફ્ રોબિનસને ડીઝની સાથે લાઇવ એક્શન અને એનિમેટેડ પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસ માટે ફિલ્મ નિર્માણના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તેમની પહેલી ફિલ્મ 1958ની કોમેડી ''બેલ, બૂક એન્ડ કેન્ડલ'' નું પુનઃનિર્માણ હશે અને તેમાં કીઝ એક જાદુગર મહિલા બનશે જે પ્રતિસ્પર્ધીની પ્રેમિકાને ખુશ કરવા પ્રેમ જગાવશે.<ref>{{cite web|date=July 14, 2006|title=For The Record: Quick News On Justin Timberlake, Michael Jackson, Britney Spears, 'Snakes On A Plane' & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|access-date=December 9, 2006|archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210125117/http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને રોબિનસને બિગ પિટા નામની ટેલિવિઝન નિર્માણ કંપની રચી છે.<ref name="Big Pita">{{cite web|last=Elber|first=Lynn|date=January 18, 2006|title=Alicia Keys forms production company|work=[[The Seattle Times]]|publisher=[[The Seattle Times Company]]|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2002745532_aliciakeys18.html|access-date=December 9, 2006}}</ref> તેમની કંપની બિગ પિટા અને લિટલ પિટા દ્વારા કીઝ અને રોબિનસન લાઇવ-એક્શન અને એનિમેટેડ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરશે, જેમાં કીઝ નિર્માતા, કલાકાર, બેનરની આગેવાની અને ધ્વનિ તેમજ સંગીત નિરિક્ષક છે.<ref>{{cite web|last=Fleming|first=Michael|date=July 13, 2006|title=Mouse locking up Keys|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Reed Business Information]]|url=http://www.variety.com/article/VR1117946792.html?categoryid=16&cs=1|access-date=December 10, 2008|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529082810/http://www.variety.com/article/VR1117946792.html?categoryid=16&cs=1|url-status=dead}}</ref> કીઝે વિટની હટસનના સાતમા સ્ટુડિયો આલ્બમ ''લૂક ટુ યુ'' માટે "મિલિયન ડોલર બિલ"ને લખવા અને નિર્માણના કામ માટે રેકોર્ડ નિર્માતા સ્વિઝ બિટ્સ સાથે સહકાર સાધ્યો હતો. કીઝે આલ્બમમાં ગીત ઉમેરવાની મંજૂરી મેળવવા માટે ક્લાઇવ ડેવિસનો સંપર્ક સાધ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|title=Preview: Whitney Houston – 'I Look to You'|work=[[Rap-Up]]|access-date=August 10, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921112012/http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|url-status=dead}}</ref> કીઝે રેકોર્ડિંગ કલાકાર જય-ઝેડના 2009ના આલ્બમ ''ધ બ્લ્યુપ્રિન્ટ 3'' ના ગીત "એમ્પાયર સ્ટેટ ઓફ માઇન્ડ" માટે તેની સાથે પણ સહકાર સાધ્યો હતો. ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં આ ગીત ટોચ પર રહ્યું હતું અને તે ચાર્ટ પર તેનું ચોથુ પહેલા નંબરનું ગીત બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news#/news/jay-z-rules-hot-100-lady-antebellum-jumps-1004044405.story|title=Jay-Z Rules Hot 100, Lady Antebellum Jumps into Top 10|last=Pietroluong|first=Silvio|date=November 19, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=November 22, 2009}}</ref> સ્વિઝ બિટ્સે મે 2009માં જાહેરાત કરી હતી કે તે અને કીઝ અને તે એકબીજા સાથે પ્રણય સંબંધથી જોડાયેલા છે. ''ધ બોસ્ટન ગ્લોબે'' જણાવ્યું હતું કે "સ્વિઝ અને તેની વિમુખ પત્નિ મેશોન્ડાના સંબંધ હાલ દુશ્મની અને કડવાશભર્યા છૂટાછેડા સુધી પહોંચી ગયા છે. તેણે પોતાના લગ્ન વિચ્છેદ માટે એલિસિયાને જવાબદાર માનવાની વાત હંમેશા નકારી હતી".<ref>{{Cite news|title=Alicia Keys dating rapper|url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/05/18/alicia_keys_dating_rapper/|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=2009-05-18|access-date=2009-12-04|archive-date=2010-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111140246/http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/05/18/alicia_keys_dating_rapper/|url-status=dead}}</ref> તે પછીના મહિને, અમેરિકાના ગીતકારો, લેખકો અને પ્રકાશકોએ કીઝને ગોલ્ડન નોટ એવોર્ડ દ્વારા સન્માનિત કરી હતી, આ એવોર્ડ એવા કલાકારોને આપવામાં આવે છે "જેમને કારકિર્દીમાં અસામાન્ય સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી હોય".<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/e3i2c0d30928617f5ec2a961b09d785be34|title=Stargate, Tricky Stewart, The-Dream ASCAP's Top Songwriters|last=Mitchell|first=Gail|date=June 26, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=June 27, 2009}}</ref> તેણે સ્પેનિશ રેકોર્ડિંગ કલાકાર અલજેન્ડ્રો સાંઝ સાથે "લૂકિંગ ફેર પેરેડાઇઝ" માટે સહકાર સાધ્યો હતો, જે હોટ લેટિન ગીતોના ચાર્ટ પર ટોચ પર રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alejandro-sanz/looking-for-paradise/14253569|title=Looking for Paradise – Alejandro Sanz|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=April 5, 2010}}</ref> કીઝે તેનું ચોથુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' ડિસેમ્બર 2009માં બહાર પાડયું હતું.<ref name="Rap-Up">{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/10/25/alicia-keys-will-wait-for-freedom/|title=Alicia Keys Will Wait for 'Freedom'|work=Rap-Up|access-date=October 26, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028040543/http://www.rap-up.com/2009/10/25/alicia-keys-will-wait-for-freedom/|archive-date=ઑક્ટોબર 28, 2009|url-status=dead}}</ref> ''બિલબોર્ડ'' 200 પર તે બીજા નંબરે આવ્યું હતું, પહેલા સપ્તાહમાં તેની 417,000 કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/susan-boyle-blocks-alicia-keys-from-no-1-1004055332.story|title=Susan Boyle Blocks Alicia Keys From No. 1 on Billboard 200|last=Caulfield|first=Keith|date=December 23, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 23, 2009}}</ref> આલ્બમના પ્રસાર કાર્યના ભાગરૂપે તેણે પાંચમી ડિસેમ્બરે કેમેન જેઝ ફ્ેસ્ટિવલમાં પરફોર્મ કર્યું હતું, ત્રણ દિવસની ઉજવણીની છેલ્લી રાતનું પ્રસારણ બ્લેક એન્ટરટેઇનમેન્ટ ટેલિવિઝન(બીઇટી) પર થવાનું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|title=Alicia Keys to perform at Jazz Fest|date=May 11, 2009|work=Cayman News Service|access-date=May 12, 2009|archive-date=મે 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515011632/http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|url-status=dead}}</ref> આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "ડઝન્ટ મીન એનીથીંગ" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર 60માં સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="Rap-Up"/> ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિન દ્વારા કીઝને ૨૦૦૦-2009ના દાયકાની ટોચની આરએન્ડબી ( R&amp;B) રેકોર્ડિંગ કલાકાર ગણવામાં આવી હતી અને દાયકાના કલાકાર તરીકે તેને પાંચમુ સ્થાન મળ્યું હતું, જ્યારે તેનું ગીત "નો વન" મેગેઝિનના દાયકાના શ્રેષ્ઠ ગીતોમાં છઠ્ઠા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|title=Alicia Keys named top R&B artist of decade|last=George|first=Raphael|date=December 18, 2009|publisher=[[Reuters]]|access-date=February 11, 2010|archive-date=મે 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174655/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|title=Best of the 2000s – Artists of the Decade|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113855/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|title=Best of the 2000s – Hot 100 Songs|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113856/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' કીઝના યુકેના આલ્બમ્સ ચાર્ટ પર ટોચ પર રહેલું પહેલું આલ્બમ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-scores-first-u-k-no-1-album-1004065738.story|title=Alicia Keys Scores First U.K. No. 1 Album|last=Sexton|first=Paul|date=February 8, 2010|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=February 10, 2010}}</ref> મે 2010માં, કીઝ અને સ્વિઝ બિટ્સના પ્રતિનિધિએ સમર્થન આપ્યું હતું કે તેમની સગાઇ થઇ ચુકી હતી અને તેઓ એક બાળકની અપેક્ષા રાખી રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|last=Laudadio|first=Marisa|date=May 27, 2010|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Are Engaged – and Expecting!|url=http://www.people.com/people/article/0,,20389363,00.html|work=People|publisher=Time|access-date=May 27, 2010|archive-date=મે 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528101435/http://www.people.com/people/article/0,,20389363,00.html|url-status=dead}}</ref> 2010 ફીફા વર્લ્ડ કપ દરમિયાન, આ યુગલે તેમાં ભાગ લીધો હતો અને ઝુલુ સેરિમનીમાં કૂખમાં રહેલા બાળકને આશીર્વાદ મળ્યા હતા, જે દક્ષિણ આફ્રિકાના ઇઓવો સબર્બમાં યોજાઇ હતી.<ref>{{cite web|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Receive Zulu Blessing in Africa|url=http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|work=Rap-Up|access-date=August 2, 2010|archive-date=જૂન 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626111754/http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને સ્વિઝ બિટ્ઝે ૩1મી જુલાઇ 2010ના રોજ ફ્રેન્ચ ટાપુ કોર્સિકા પર લગ્નની ઉજવણી કરી હતી.<ref>{{cite web|last=Baertlein|first=Lisa|date=August 2, 2010|title=Alicia Keys Marries Swizz Beatz|url=http://www.billboard.com/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story#/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 2, 2010}}</ref> જોકે, અમેરિકામાં તેમના લગ્ન કાનૂની બનાવવા માટે જાહેર ઉજવણી હજુ પણ જરૂરી હતી.<ref>{{cite web|last=Serpe|first=Gina|date=August 1, 2010|title=Call Her Mrs. Beatz: Alicia Keys Weds! url=http://au.eonline.com/uberblog/b193211_call_her_mrs_beatz_alicia_keys_weds.html|work=EOnline|publisher=EOnline|access-date=August 1, 2010}}</ref> == સંગીતની શૈલી == {{Listen|filename=Alicia Keys - If I Ain't Go You sample.ogg|title="If I Ain't Got You" (2003)|description=Keys often incorporates piano into her songs|format=[[Ogg]]}} કુશળ પિયાનોવાદક હોવાથી, કીઝે તેના મોટાભાગના ગીતોમાં પિયાનોનો ઉપયોગ કર્યો છે અને ઘણીવાર તે પ્રેમ, દીલનું તૂટવું અને મહિલા સશક્તિકરણ વિશે લખે છે.<ref name="The Guardian Interview"/><ref name="Daily Telegraph"/> તેણે પોતાની પ્રેરણા તરીકે કેટલાંક સંગીતકારોનું ઉદાહરણ લીધુ છે જેમાં પ્રિન્સ, નિના સિમોન, બાર્બરા સ્ટ્રેઇસેન્ડ, માર્વિન ગેય, ક્વિન્સી જોન્સ, ડોની હેથવે અને સ્ટિવ વંડરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135193,00.html|title=Keys to Success|date=August 27, 2001|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=[[Time Inc.|Time]]|access-date=February 4, 2009|archive-date=માર્ચ 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214830/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135193,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1186026,00.html|title=Opening Doors|last=Fiore|first=Raymond|date=April 21, 2006|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=Time|access-date=February 14, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020054602/http://www.ew.com/ew/article/0,,1186026,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3607474/CD-of-the-week-The-Diary-of-Alicia-Keys-by-Alicia-Keys.html|title=CD of the week: The Diary of Alicia Keys by Alicia Keys|last=Horan|first=Tom|date=November 29, 2003|work=The Daily Telegraph|publisher=News Limited|access-date=July 2, 2009}}</ref> કીઝની શૈલીનું મૂળ સનાતન અને ખાસ પ્રકારના આત્મિય સંગીત, મંદ સ્વર અને પ્રોગ્રામ કરેલી ડ્રમની બિટ્સમાં રહેલું છે.<ref name="Inner Rebel">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/09/09/arts/music/09pare.html|title=A Neo-Soul Star as She Is: Nurturing Her Inner Rebel|last=Pareles|first=Jon|date=September 9, 2007|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|pages=1–2|access-date=February 14, 2009}}</ref> તે પોતાના સંગીતમાં આરએન્ડબી ( R&amp;B) સાથેના શાસ્ત્રીય પિયાનો, સોલ અને જેઝનો ઘણો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2008188607_keys19.html|title=Six years after 'Minor' success, Alicia Keys is a major star|last=MacDonald|first=Patrick|date=September 19, 2008|work=The Seattle Times|publisher=The Seattle Times Company|access-date=March 13, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/music/reviews/k/keysalicia-songs.shtml|title=Song in A Minor: A Major Debut|last=Neal|first=Mark Anthony|work=PopMatters|access-date=February 4, 2009}}</ref> તેણે બીજા પ્રકારો સાથે પ્રયોગ કરવાનું પણ શરૂ કર્યું છે, તેમાં તેણે પોતાના ત્રીજા સ્ટુડિયો આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' માં પોપ અને રોક,<ref name="Inner Rebel"/><ref name="Blender">{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/new/54849/as-i-am.html|title=Alicia Keys – As I Am on Blender|last=Pareles|first=Jon|date=November 13, 2007|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|access-date=February 4, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Overview|last=Brown|first=Marisa|work=Allmusic|access-date=February 4, 2009}}</ref> તેના ચોથા આલ્બમ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' માં 1980ના નિયો સોલમાંથી 1990ના આર એન્ડ બી (R&amp;B) સાઉન્ડ તરફ વળીને તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2009/12/14/arts/music/14choi.html|title=News CDs from Alicia Keys, Timbaland and Jimmy Buffett – Review|last=Ratliff|first=Ben|date=December 13, 2009|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|access-date=December 14, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|title=Alicia Keys and the Freedom of love|date=December 14, 2009|work=[[Houston Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|access-date=December 14, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117171134/http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|url-status=dead}}</ref> ''ન્યુ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ'' ના પેટ્રીક હ્યુગેનિને જણાવ્યું હતું કે શાસ્ત્રીય પિયાનો સંગીત સાથેના તેના ઐક્યએ કીઝની અસામાન્ય સફ્ળતામાં ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref name="NY Daily News"/> ''જેટ'' મેગેઝિને જણાવ્યું હતું કે તે પોતાના ચાહકોને "પિયાનોની કુશળતા, શબ્દો અને અવાજની મધુરતા દ્વારા સ્પર્થીને સફ્ળતા પ્રાપ્ત કરે છે".<ref>{{cite journal|year=2004|month=|title=Alicia Keys Wraps Up Busy Year With Awards, Hit CD, Tour And Poetry Book?|journal=Jet|volume=106|issue=24|page=61|publisher=Johnson Publishing Company|url=http://books.google.com/?id=F78DAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+voice#PPA61,M1|access-date=December 25, 2008}}</ref> ''ધ ઇનડિપેન્ડન્ટ'' તેની શૈલીને "ક્રાઉલિંગ બ્લ્યુઝ સાથે હીપ-હોપ બેકબીટ"ની સુસંગતતા જણાવે છે. તેના ગીતોમાં ભાગ્યેજ દીલની વાત ન હોય તેવું બને".<ref name="The Independent">{{cite web|date=November 18, 2005|title=Alicia Keys: Soul princess|work=The Independent|publisher=Independent News & Media|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|access-date=December 25, 2008|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529231533/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|url-status=dead}}</ref> ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિને તેને મિલેનિયમની "પહેલી નવી પોપ આર્ટિસ્ટ ગણાવી હતી જે સંગીતને બદલવા માટે સક્ષમ છે".<ref>{{cite web|date=February 12, 2003|title=Alicia Keys: Album review|work=Blender|publisher=Blender|url=http://www.blender.com/guide/new/51866/diary-alicia-keys.html|access-date=May 18, 2009}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival on piano crop.jpg|thumb|240px|left|પરફોર્મ કરતી વખતે કીઝનું પિયાનો વાદન, તેની આસપાસ ત્રણ પાશ્વ ગાયકો]] કીઝ કોન્ટ્રાલ્ટો(સૌથી નીચા સ્વરમાં ગાનારી ગાયિકા)ની અવાજની રેન્જ ધરાવે છે, જે ત્રણ સ્વરાષ્ટકમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref name="NY Daily News"/><ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|title=Alicia Keys: She sings, she acts, she smoulders|date=October 15, 2008|work=[[Canwest News Service]]|publisher=Canwest Mediaworks Publications|access-date=April 16, 2009|archive-date=મે 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503015841/http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|url-status=dead}}</ref> તેને ઘણીવાર "પ્રિન્સેસ ઓફ સોલ" ગણવામાં આવે છે.<ref name="The Independent"/><ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|title=The Next Queen of Soul|date=November 8, 2001|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|access-date=November 22, 2009|archive-date=જૂન 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614022437/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|url-status=dead}}</ref> કીઝના એક મજબૂત, પ્રાકૃતિક અને ખૂબ જુસ્સાવાળા અવાજ માટે વખાણ થાય છે.<ref name="Warming Up">{{cite web|last= Freedom du Lac|first=J.|date=November 13, 2007|title=Alicia Keys, Still Warming Up|work=[[The Washington Post]]|publisher=[[The Washington Post Company]]|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/12/AR2007111201967.html|access-date=December 7, 2008}}</ref><ref name="Chicago Tribune">{{cite web|url=http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/11/drab-production.html|title=Drab production keeps Alicia Keys' promise unfulfilled|last=Kot|first=Greg|date=November 11, 2007|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=[[Tribune Company]]|access-date=February 14, 2009}}</ref> બીજા લોકો અનુભવે છે કે તેનો અવાજ "સંવેદનશીલતા સાથે બનેલો" છે અને તે પોતાનો અવાજ પોતાની પ્રાકૃતિક રેન્જની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="Warming Up"/><ref name="Chicago Tribune"/> કીઝના ગીતલેખનની ઘણીવાર તેમાં ઊંડાણની કમી હોવાને કારણે ટીકા થાય છે, જેથી તેની લેખન ક્ષમતાઓને મર્યાદિત માનવામાં આવે છે.<ref name="Warming Up"/> તેના ગીતોને સામાન્ય, અતિ રૂઢ અને અસ્પષ્ટ ગણવામાં આવે છે.<ref name="Inner Rebel"/><ref name="Warming Up"/> ''શિકાગો ટ્રીબ્યુન'' ના ગ્રેગ કોટને લાગે છે કે તે "કોઇ કલાત્મક આવૃત્તિને મહત્વ આપવાની જગ્યાએ વિવિધ ફેર્મેટના હીટ ગીતો આપે છે".<ref name="Chicago Tribune"/> તેનાથી વિરૂદ્ધ ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિનના જોન પેરલેસે જણાવ્યું હતું કે તેના ગીતોનું સંગીત તેના ગીતના શબ્દોની નબળાઇને ઢાંકી દે છે,<ref name="Blender"/> જ્યારે ''ધ વિલેજ વોઇસ'' ના ગ્રેગરી સ્ટિફ્ન ટેટ કીઝના લેખન અને નિર્માણને 1970ના સંગીત સાથે સરખાવે છે.<ref name="Extensions"/> ''ધ ન્યુઝિલેન્ડ હેરાલ્ડ'' ના જોના હંકીને કીઝના એક પરફોર્મન્સનું નિરિક્ષણ કર્યું હતું જેમાં કાયલિ મિનોગ પણ હાજર રહ્યા હતા. તેમણે કીઝના પરફોર્મન્સ પર મિનોગની પ્રતિક્રિયાનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું કે "સ્વાભાવિક છે કે તેઓ પણ વેક્ટર એરેનામાં રહેલા બીજા 10, ચાહકો જેટલા જ કીઝના ચાહક હતા". તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે મિનોગ "ઓરિજિનલ પોપ પ્રિન્સેસ છે જે આધુનિક સમયની ક્વીન ઓફ સોલ સામે ઝુકી ગયા હતા".<ref name="NZHerald">{{cite web|last=Hunkin|first=Joanna|date=December 8, 2008|title=Review: Kylie checks out Alicia Keys in concert|work=[[The New Zealand Herald]]|publisher=[[APN News & Media]]|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|access-date=December 29, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220032322/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|url-status=dead}}</ref> હંકીને કીઝના પ્રારંભિક પરફોર્મન્સને "હેડબેન્ગિંગ (હલબલાવી નાખે તેવું), હીપ-ગાયરેટિંગ (ઘુમાવી દે તેવું)" ગણાવ્યું હતું, અને તેના જુસ્સાને "હાઇ ઓક્ટેવ એનર્જી ગણાવી હતી જે મોટાભાગના બેન્ડ પોતાના ક્લોઝિંગ ફિનાલે(સમારંભની પૂર્ણાહૂતિ) માટે જાળવી રાખે છે". બે કલાકના પરફોર્મન્સને અંતે તેના ચાહકો "ચીસો પાડવા લાગ્યા, પગ પછાડવા લાગ્યા અને ફ્રી એકવાર ગાવાની માંગણી કરવા લાગ્યા".<ref name="NZHerald"/> ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિનના હિલેરી ક્રોસલિ અને મેરિયલ કંન્સેપ્શને નોંધ્યું હતું કે કીઝના શો દર્શકોના "ધ્યાન સાથે ખૂબજ અનુબદ્ધિત" હોય છે અને તે એક સરખુ જળવાઇ રહે છે". આ શોના અંતે બધાએ ઉભા થઇને તાળીનો ગડગડાટ કર્યો હતો અને "કીઝે એક જીવંત પરફોર્મન્સ સિદ્ધ કર્યું હતું સાથે જ ઉત્કૃષ્ટ સંગીતજ્ઞતા હંમેશા જીતે છે તે પણ સિદ્ધ કર્યું હતું".<ref>{{cite web|last=Crosley|first=Hillary|coauthors=Concepcion, Mariel|date=June 20, 2008|title=Alicia Keys / June 18, 2008 / New York, NY (Madison Square Garden)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-june-18-2008-new-york-ny-madison-square-garden-1003819334.story|access-date=August 3, 2009}}</ref> પોતાની કારકિર્દી દરમિયાન કીઝે અસંખ્ય એવોર્ડઝ જીત્યા છે અને તે 15 મિલિયન પ્રમાણિત આલ્બમ્સ સાથે અમેરિકાની રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોશિયેશનમાં તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બેસ્ટ સેલિંગ આર્ટિસ્ટ્સની યાદીમાં સ્થાન પામી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|title=RIAA – Gold & Platinum – Top Selling Artists|work=[[Recording Industry Association of America|RIAA]]|access-date=March 3, 2009|archive-date=જુલાઈ 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725020825/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|url-status=dead}}</ref> તેણે સમગ્ર વિશ્વમાં 30 મિલિયન આલ્બમ્સનું વેચાણ કર્યું છે અને પોતાની જાતને પોતાના સમયની બેસ્ટ સેલિંગ આર્ટિસ્ટ્સમાંની એક તરીકે સ્થાપિત કરી છે.<ref name="The Age"/><ref name="Extensions">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|title=Extensions of a Woman|last=Tate|first=Gregory Stephen|date=November 20, 2007|work=[[The Village Voice]]|publisher=[[New Times Media]]|pages=1–2|access-date=February 14, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212154921/http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|title=R&B queen Alicia Keys to play Dodge Theatre|last=Orf|first=Chris Hansen|date=July 22, 2008|work=[[East Valley Tribune]]|access-date=November 8, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014112443/http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|url-status=dead}}</ref> == પરોપકાર == [[ચિત્ર:Alicia Keys at Live Earth.jpg|thumb|right|upright|કીઝનું લાઇવ અર્થ કોન્સર્ટનું પરફોર્મન્સ]] કીઝ બિન નફાકારક સંગઠન કીપ એ ચાઇલ્ડ અલાઇવ(બાળકને જીવતુ રાખો)ની સહ-સ્થાપક અને વૈશ્વિક રાજદૂત છે, આ સંસ્થા આફ્રિકામાં એચઆઇવી અને [[એડ્સ|એઇડ્સ]] ધરાવતા પરિવારોને દવાઓ પુરી પાડે છે.<ref>{{cite web|date=November 20, 2008|title=Green Family Foundation Sponsors Alicia Keys' Keep a Child Alive College Student...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|access-date=December 16, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217130741/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને યુ2ના મુખ્ય ગાયક બોનોએ વિશ્વ એઇડ્સ દિવસ 2005ના માનમાં પિટર ગેબ્રિટલઅને કેટ બૂશની "ડોન્ટ ગીવ અપ"ની મુખ્ય આવૃત્તિ રેકોર્ડ કરી હતી. કીઝ અને બોનોના આ ગીતની આવૃત્તિનું ફરી નામકરણ "ડોન્ટ ગીવ અપ(આફ્રિકા)" તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું જે તેનાથી થતા દાનના લાભનું સૂચન કરે છે.<ref>{{cite web|date=December 1, 2005|title=Alicia Keys And Bono Team Up For Charity Track|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|publisher=Vibe Media Group|url=http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|access-date=December 16, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915122631/http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=December 4, 2005|title=Bono and Keys duet on Africa song |work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4497232.stm|access-date=December 16, 2008}}</ref> તેણે એઇડ્સથી પીડાતા બાળકોની કાળજીને પ્રોત્સાહન આપવા યુગાન્ડા, કેન્યા અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા આફ્રિકાના દેશોની મુલાકાત લીધી છે.<ref>{{cite web|date=April 10, 2006|title=For The Record: Quick News On Gwyneth Paltrow, Chris Martin, Obie Trice, Notorious B.I.G., Jessica Simpson & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|access-date=December 16, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227235047/http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=April 16, 2006|title=Alicia Keys and 'Keep a Child Alive' Visit AHF's Ithembalabantu Clinic, Free AIDS Clinic in Durban, South Africa Run by AIDS Healthcare Foundation|work=PR Newswire|url=http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|access-date=December 4, 2006|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011101846/https://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-04-06-alicia-keys_x.htm|title=Alicia Keys in Kenya for HIV Project|date=April 6, 2006|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|access-date=July 17, 2009}}</ref> આફ્રિકામાં તેના કાર્યો ''એલિસિયા ઇને આફ્રિકાઃ જર્ની ટુ ધ મધરલેન્ડ'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં નોંધાયેલા છે જે એપ્રિલ 2008માં ઉપલબ્ધ બની હતી.<ref>{{cite web|date=April 7, 2008|title=Alicia Keys' Documentary "Alicia in Africa: Journey to the Motherland" Available...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|access-date=December 16, 2008|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502100042/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|url-status=dead}}</ref> કીઝે બિનનફકારક સંગઠન ફ્રમ ધ ગ્રાઉન્ડ અપ માટે પણ દાન આપ્યું હતું જે બાળકો અને કિશોરોને શિષ્યવૃત્તિ આપે છે.<ref>{{cite web|date=June 24, 2005|title=Keys lends support to mentoring group|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-06-24-alicia-keys_x.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=January 22, 2007|title=Frum Tha Ground Up Story Page|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-01-21-alicia-keys_x.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref> તેણે આફ્રિકાની ગરીબી પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા અને જી8ના નેતાઓ પર કોઇ પગલા લેવાનું દબાણ કરવા સમગ્ર વિશ્વમાં લાઇવ 8 કોન્સર્ટ કરવાના ભાગ રૂપે ફિલાડેલ્ફિયા, પેન્સિલવેનિયામાં પણ પરફોર આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Wolinsky|first=David|date=June 27, 2005|title=Keys, Peas Join Live 8|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|access-date=December 16, 2008|archive-date=જુલાઈ 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707165321/http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|url-status=dead}}</ref> 2005માં, કીઝે''[[ReAct Now: Music & Relief]]'' કટરિના ચક્રવાતથી અસર પામેલા લોકો માટે નાણાં એકઠા કરવા બે પ્રોગ્રામમાં પરફોર્મ''[[Shelter from the Storm: A Concert for the Gulf Coast]]'' કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Moss|first=Corey|date=September 2, 2005|title=Kelly, Stones, Kanye Added To Massive Disaster-Relief Special|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|access-date=December 16, 2008|archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114033919/http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=December 6, 2005|title=Celebrity-Studded Benefit Raises Funds for Hurricane Katrina Survivors; Shelter From the Storm: A Concert for the Gulf Coast|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|access-date=February 15, 2009|archive-url=https://archive.today/20120712181321/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|archive-date=જુલાઈ 12, 2012|url-status=live}}</ref> જુલાઇ 2007માં, કીઝ અને કેથ અર્બને અમેરિકન લાઇવ અર્થ કોન્સર્ટ્સ માટે રોલિંગ સ્ટોન્સના 1969ના ગીત "ગીમી શેલ્ટર" પર અમેરિકન લેગ ન્યુ જર્સીમાં ઇસ્‍ટ રુધરફેર્ડના જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમમાં પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Dolan|first=Jon|coauthors=Lynskey, Dorian|date=July 7, 2007|title=Live Earth|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/live/54717/hot-in-herre-giants-stadium-east-rutherford-nj.html|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=July 9, 2007|title=Live Earth New York Rocks Giants Stadium|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|publisher=Spin Media|url=http://www.spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|access-date=December 16, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007155101/http://spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|url-status=dead}}</ref> 11 સપ્ટેમ્બરે થયેલા હુમલા પર ટેલિવિઝન માટે થયેલા બેનિફ્ટિ કોન્સર્ટમાં કીઝે''[[America: A Tribute to Heroes]]'' ડોની હેથવેના 1973ના ગીત "સમ ડે વી વીલ બી ફ્રી" પર પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Samuels|first=Allison|date=December 31, 2001|title=Alicia Keys|work=Newsweek|url=http://www.newsweek.com/id/75357|access-date=November 9, 2008}}</ref> તેણે 11 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ નોર્વે, ઓસ્લોના ઓસ્લો સ્પેક્ટ્રમમાં યોજાયેલા નોબલ વિશ્વશાંતિ પુરસ્કાર માટેના કોન્સર્ટમાં પણ બીજા કલાકારો સાથે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|title=Nobel Peace Prize Concert|work=[[Nobel Peace Prize]]|url=http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|access-date=December 16, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019090824/http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|url-status=dead}}</ref> તેણે ડેમોક્રેટિક પ્રમુખ માટેના નોમીની બરાક ઓબામા માટે પણ થીમ ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું. તેણે જોસ સ્ટોન અને જય-ઝોન સાથે મળીને ઓબામાના અભિયાન માટે થિમ ગીત બનાવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=August 12, 2008|title=Joss Stone to record song for Barack Obama|work=The Times|publisher=News Corporation|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|access-date=December 7, 2008|location=London|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502211333/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|url-status=dead}}</ref> તેના કામ માટે કીઝને 2009 બીઇટી એવોર્ડઝમાં હ્યુમેનિટેરિયન એવોર્ડથી સન્માનવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|title=BET Awards Salute Michael Jackson With Heartfelt Tributes|last=Ditzian|first=Eric|date=June 29, 2009|work=MTV News|access-date=June 29, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003114037/http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> 2010માં થયેલા હેતી ભૂકંપની પ્રતિક્રિયા રૂપે કીઝે પોતાના 2007ના આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' માંથી [[Hope for Haiti Now: A Global Benefit for Earthquake Relief]] "પ્રિલ્યુડ ટુ એ કીઝ"ને "સેન્ડ મી એન એન્જલ" નામથી ટેલિથોન માટે પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|title=Alicia Keys Performs 'Prelude to a Kiss' During 'Hope for Haiti Now'|last=Reid|first=Shaheem|date=January 22, 2010|publisher=MTV News|access-date=February 10, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 8, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208143948/http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> == ડિસ્કોગ્રાફી == {{Main|Alicia Keys discography}} ;સ્ટુડિયો આલ્બમ્સ * ''સોંગ્સ ઇન એ મિરર'' (2001) * ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' (2003) * ''એઝ આઇ એમ'' (2007) * ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' (2009) ;જીવંત આલ્બમો * ''અનપ્લગ્ડ'' (2005) == પ્રવાસો == * સોંગ્સ ઇન અ મિરર ટુર (2001–2002) * વેરિઝોન લેડિઝ ર્ફ્સ્ટ ટુર(2004) * (2005) ધી ડાયરી ટુર (2005) * એઝ આઇ એમ ટુર(2008) * ધ ફ્રિડમ ટુર (2010) == ફિલ્મની સફર == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|ટેલીવીઝન |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !વર્ષ !ટાઇટલ !ભૂમિકા !નોંધ |- | 1985 | ''ધ કોસ્બિ શો'' | મારિયા | "સ્લમ્બર પાર્ટી"(સિઝન 1, એપિસોડ 22) |- | 2001 | ''ચાર્મ્ડ'' | પી૩ વીઆઇપી પેટ્રોન(નામ વગર) | "સાઇઝ મેટર્સ" (સિઝન 4, એપિસોડ 5) "Size Matters" (season 4, episode 5) |- | rowspan="2"|2003 | ''અમેરિકન ડ્રીમ'' | ફેન્ટેલા બાસ | "રેસ્ક્યુ મી"(સિઝન 2, એપિસોડ 6) |- | ''ધ પ્રાઉડ ફેમિલી'' | તે પોતે(અવાજ) | "ધ ગુડ, ધ બેડ, એન્ડ ધ અગ્લી"(સિઝન 3, એપિસોડ 46) |- | 2005 | ''સિસેમ સ્ટ્રીટ'' | તેણી પોતે | સિઝન 36 |- | 2006 | ''ધ બેકયાર્ડિગન્સ'' | મોમી માર્ટિન(અવાજ) | "મિશન ટુ માર્સ" (સિઝન 2, એપિસોડ 1) |- | rowspan="2"|2007 | ''કેન'' | તેણી પોતે | "વન મેન ઇઝ એન આઇલેન્ડ"(સિઝન 1, એપિસોડ 7) |- | ''એલ્મોસ ક્રિસમસ કાઉન્ટડાઉન'' | તેણી પોતે | ક્રિસમસ ટેલિવિઝન સ્પેશ્યલ |- | 2008 | ડોવ "ફ્રેશ ટેક્સ" | એલેક્સ | પાંચેય એપિસોડમાં ઝળહળી હતી |- | 2010 | અમેરિકન આઇડોલ(સિઝન 9) | તેણી પોતે | માર્ગદર્શક |- |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|ફિલ્મ/ચલચિત્ર |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !વર્ષ !ટાઇટલ !ભૂમિકા !નોંધ |- | rowspan="2"|2007 | ''સ્મોકિન એસિસ'' | જ્યોર્જિયા સાયકીસ | |- | ''ધ નેની ડાયરીઝ'' | લિનેટ | |- | 2008 | ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' | જૂન બોટરાઇટ | |} == આ પણ જુઓ == * યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રથમ ક્રમે પહોંચેલા કલાકારોની યાદી * એલિસિયા કીઝે મેળવેલા એવોર્ડઝ અને નોમિનેશન્સની યાદી * લોકપ્રિય સંગીતના સન્માનદર્શક નામો == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == વધુ વાંચન == * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Songs in A Minor|year=2001|publisher=[[Hal Leonard Corporation]]|isbn=0634037765}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=The Diary of Alicia Keys |url=https://archive.org/details/diaryofaliciakey0000keys|year=2004 |publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=0634077643}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|url=https://archive.org/details/tearsforwaterson0000keys|year=2004|publisher=[[G. P. Putnam's Sons]]|isbn=0425205606}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Unplugged|year=2006|publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=1423408225}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=How Can I Keep from Singing?: Transforming the Lives of African Children and Families Affected by AIDS|year=2006|publisher=Umbrage|isbn=1884167608}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Alicia Keys}} {{Wikiquote|Alicia Keys}} * [http://www.aliciakeys.com સત્તાવાર વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212185036/http://www.aliciakeys.com/ |date=2009-12-12 }} * {{IMDB name|id=1006024|name=Alicia Keys}} * Billboard.com પર [http://www.billboard.com/#/artist/alicia-keys/433721 એલિસિયા કીઝ] [[શ્રેણી:1986માં જન્મેલી વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:2000ના ગાયકો]] [[શ્રેણી:2010ના ગાયકો]] [[શ્રેણી:ન્યુ યોર્ક સીટીના અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન ગાયક- ગીતકાર]] [[શ્રેણી:એલિસિયા કીઝ]] [[શ્રેણી:સોલ ટ્રેન મ્યુઝિક એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત રચયિતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન કોન્ટ્રાલ્ટોસ]] [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત રચયિતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત દ્રશ્ય નિર્માતા]] [[શ્રેણી:આઇરિશ શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:ઇટાલિયન શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:સ્કોટિશ શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન દાનેશ્વરીઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન પિયાનોવાદકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રેકોર્ડ નિર્માતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રિધમ અને બ્લ્યુઝ કિબોર્ડિસ્ટ્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રિધમ અને બ્લ્યુઝ ગાયકો ગીતકાર]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સોલ કિબોર્ડિસ્ટ્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સોલ(અમેરિકન હબસીઓનું સંગીત) ગાયકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ટેલીવિઝન અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ગ્રેમી એવોર્ડ વિજેતા]] [[શ્રેણી:જે રેકોર્ડઝ કલાકારો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:એમટીવી યુરોપ મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:એમટીવી વિડીઓ મ્યુઝિક પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:નિઓ સોલ ગાયકો]] [[શ્રેણી:હેલ્સ કિચન, મેનહટ્ટનના લોકો]] [[શ્રેણી:રિધમ અને બ્લ્યુઝ પિયાનો વાદકો]] [[શ્રેણી:ન્યુ યોર્ક શહેરના ગાયકો]] [[શ્રેણી:વર્લ્ડ મ્યુઝિક એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:બીઇટી એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૦માં જન્મ]] ez9clk90b3nqc9qjte4wzeyliyxxu0l 0 27934 906196 905042 2026-10-08T17:45:51Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906196 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Crohn's disease | Latin = morbus Leśniowski-Crohn | Image =Patterns_of_Crohn's_Disease.svg | Caption = The three most common sites of intestinal involvement in '''Crohn's disease''' are [[ileum|ileal]], [[ileocolic]] and [[Colon (anatomy)|colonic]].<ref name=Baumgart/> | DiseasesDB = 3178 | ICD10 = {{ICD10|K|50||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|555}} | ICDO = | OMIM = 266600 | MedlinePlus = 000249 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 477 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|507}} {{eMedicine2|radio|197}} | MeshID = D003424 }} '''ક્રોહનનો રોગ''' ('''[[મોટા આંતરડાના પડદાનો સોજો]] અને [[ગ્રેન્યુલોમેટોસ]]''' થી પણ ઓળખાય છે) એ આંતરડા પર સોજો ચડવાની બીમારી છે, જે વિસ્તૃત [[લક્ષણો]]ને કારણે [[મુખ]] થી [[ગુદા]] સુધી [[જઠરાંત્રિય માર્ગ]]ના કોઇ પણ ભાગને અસર કરે છે. પ્રાથમિક ધોરણેએ [[પેટ દર્દ]], [[અતિસાર]](જે લોહી યુક્ત પણ હોઇ શકે), [[ઉલ્ટીઓ થવી]], [[શરીર ધોવાવું]],<ref name="Baumgart"> {{cite journal | author = Baumgart DC, Sandborn WJ | year = 2007 | date= 12 May 2007 | title = Inflammatory bowel disease: clinical aspects and established and evolving therapies. | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-12-18-2007_369_9573/page/1641 | journal = The Lancet | volume = 369 | issue = 9573 | pages = 1641–57 | month = May | pmid = 17499606 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60751-X | access-date = 2009-11-04 }}</ref><ref>મેયો ક્લિનિક ક્રોહન રોગ</ref><ref>રાષ્ટ્રીય પાચન રોગ માહિતી ક્લિઅરીંગહાઉસ</ref>નું કારણ બને છે, પરંતુ એ જઠરાંત્રિયની બહારની બાજુ એ જટિલતાનું પણ કારણ બને છે, જેમ કે [[ચામડી પર ઉજરડા પડવા]],[[સંધિવા]],[[આંખનો સોજો]], થાક અને એકાગ્રતાની કમી.<ref name="Baumgart"></ref> એવું માનવામાં આવે છે કે ક્રોહનનો રોગએ [[સ્વયં પ્રતિરક્ષિત]] રોગ છે, જેમાં શરીરનું [[રોગ પ્રતિકારક તંત્ર]] જઠરાંત્રિયના ભાગે આક્રમણ કરે છે, જે [[સોજો ચડવાનું]] કારણ બને છે; જે [[સોજો ચડાવનાર મળના રોગ]]ના પ્રકાર તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે. ક્રોહાન રોગ આધારીત [[જનીનિક]] જોડાણના પણ પુરાવા છે, જેમાં જે વ્યક્તિને તે રોગ થયો હોય તેના ભાઈ બહેનોને આ રોગ થવાની શક્યતા અનેક ઘણી વધી જાય છે.<ref name="genetic_link"> {{cite journal | last = Barrett | first = JC et al. | year = 2008 | month = August | title = Genome-wide association defines more than 30 distinct susceptibility loci for Crohn's disease | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 8 | pages = 955–962 | doi = 10.1038/ng.175 | pmid = 18587394 | pmc = 2574810 | access-date = 2009-11-04 }}</ref> પશ્વિમી ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોમાં વધતા જતા કેસોને એક વિશાળ વાતાવરણીય ઘટકના પુરાવા તરીકે સમજવામાં આવી રહ્યું છે. પુરુષો અને મહિલામાં તે સમાન રીતે અસર કરે છે. ધુમ્રપાન કરતી વ્યક્તિઓમાં ક્રોહનનો રોગ ત્રણ ગણો વધુ વિકાસ પામે છે.<ref name="Cosnes2004"> {{cite journal | author = Cosnes J | title = Tobacco and IBD: relevance in the understanding of disease mechanisms and clinical practice | journal = Best Pract Res Clin Gastroenterol | volume = 18 | issue = 3 | pages = 481–96 | year = 2004 | month = June | pmid = 15157822 | doi = 10.1016/j.bpg.2003.12.003 | access-date = 2009-11-04 }}</ref> ઉત્તર અમેરિકામાં ક્રોહનનો રોગ 400,000 અને 600,000 જેટલા લોકોને અસર કરેલ છે.<ref name="Loftus">{{cite journal | last = Loftus | first = E.V. | coauthors = P. Schoenfeld, W. J. Sandborn | year = 2002 | month = January | title = The epidemiology and natural history of Crohn's disease in population-based patient cohorts from North America: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_alimentary-pharmacology-and-therapeutics_2002-01_16_1/page/51 | journal = Alimentary Pharmacology & Therapeutics | volume = 16 | issue = 1 | pages = 51–60 | doi =10.1046/j.1365-2036.2002.01140.x | pmid = 11856078 | access-date = 2009-11-04}}</ref> ઉત્તર યુરોપમાં [[પ્રચલિત]] અંદાજ મુજબ દર 100,૦૦૦, 27-48 લોકોને આ રોગ છે.<ref name="Bernstein"> {{cite journal | last = Bernstein | first = Charles N. | title = The epidemiology of inflammatory bowel disease in Canada: a population-based study | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2006_101_7/page/1559 | journal =The American Journal of Gastroenterology | year = 2006 | month = July | volume = 101 | issue = 7 | pages = 1559–68 | last2 = Wajda | first2 = A | last3 = Svenson | first3 = LW | last4 = Mackenzie | first4 = A | last5 = Koehoorn | first5 = M | last6 = Jackson | first6 = M | last7 = Fedorak | first7 = R | last8 = Israel | first8 = D | last9 = Blanchard | first9 = JF | pmid = 16863561 | doi =10.1111/j.1572-0241.2006.00603.x | access-date = 2009-11-04 | author2 = Wajda | author3 = Svenson | author4 = MacKenzie | author5 = Koehoorn | author6 = Jackson | author7 = Fedorak | author8 = Israel | author9 = Blanchard }}</ref> ક્રોહનનો રોગ આમતો 1 થી 13 વર્ષ અને વીસીમાં પ્રવેશેલા, 50 થી 70 વર્ષ ની બીજી મુખ્ય અસરમાં દેખાય છે, તેમ છતાં પણ આ રોગ કોઈ પણ ઉંમરે થઇ શકે છે. <ref name="Baumgart"/><ref name="emed"/> [[ઔષધીય]] કે [[શાસ્ત્રોપચાર]] માં કોઈ જાણીતો ઈલાજ ક્રોહનના રોગ માટે નથી.<ref> {{cite web |first= Tri H |last= Le |publisher=eMedicine |title=Ulcerative colitis |url=emedicine.medscape.com/article/183084-overview | date=August 7, 2008 | access-date = 2009-11-04 }}</ref> [[સારવારના વિકલ્પો]], [[લક્ષણો]]ના નિયંત્રણ, રોગના [[જોરમાં ઘટાડા]]ને જાળવી રાખવા અને તેને [[પાછો આવતો]] રોકવા સુધી જ મર્યાદિત છે. રોગનું નામ અમેરિકન [[ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજીસ્ટ]] [[બુરીલ્લ બર્નાર્ડ ક્રોહન]]નાં નામે પાડવામાં આવ્યુ છે, જેને 1932માં બે સહકર્મીઓ સાથે [[ટર્મિનલ ઈલિયમ]]ના સોજા સાથે દર્દીઓની શ્રૃંખલા વર્ણવી છે જે રોગનું સૌથી વધુ પ્રભાવિત ક્ષેત્ર હતું.<ref name="CrohnBB">{{cite journal |author=Crohn BB, Ginzburg L, Oppenheimer GD |title=Regional ileitis: a pathologic and clinical entity. 1932 |journal=Mt. Sinai J. Med. |volume=67 |issue=3 |pages=263–8 |year=2000 |pmid=10828911 |doi=}}</ref> આને કારણે જ આ રોગને '''રીજનલ ઇલીઆઇટીસ''' <ref name="CrohnBB"/>કે રીજનલ એન્ટેરીટીઝ પણ કહેવાય છે. જોકે આ સ્થિતિને, પહેલાના સાહિત્યમાં અન્ય દ્વારા સ્વતંત્ર રીતે ઓળખવામાં આવેલ છે, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર રીતે 1904માં પોલિશ સર્જન [[એન્ટોની લેસીનોવેસ્કી]] દ્વારા જેમના માટે પોલિશ સાહત્યમાં આ પરિસ્થિતિને વધારાના નામ (લેસીનોવેસ્કી-ક્રોહન્સ ડિસીઝ) સાથે વર્ણવામાં આવી છે. == વર્ગીકરણ == [[ચિત્ર:Test.svg|thumb|જઠરાંત્રિય ક્રોહન રોગનું વિતરણ અમેરિકન ગેસ્ટ્રોએંટેરોલોજીકલ અસોસિએશનનાં ડેટા પર આધારિત ]] ક્રોહનનો રોગએ એક પ્રકારનો [[ઇન્ફ્લેમેટરી આંતરડા ડીસીઝ]] (આઈબીડી (IBD)) – સોજા ચડાવનાર મળનો રોગ છે. તે જઠરાંત્રિય માર્ગને અસર કરે છે અને તે જઠરાંત્રિયના જે માર્ગને અસર કરે તે મુજબ તેના વિસ્તારને વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ''[[ઇલીઓકોલીક]] ક્રોહન ડીસીઝ'' , જે [[ઇલીયમ]] (મોટા આંતરડા સાથે જોડાતો [[નાના આંતરડા]]નો છેલ્લો હિસ્સો) અને [[મોટા આંતરડા]] એમ બંન્ને હિસ્સા પર અસર કરે છે, પચાસ ટકા જેટલા કેસાની ગણતરીના આધારે. ''ક્રોહન ઇલીઆઇટીસ,'' જે માત્ર ઇલીયમને જ અસર કરે છે, તે ત્રીસ ટકા કિસ્સામાં થાય છે અને ''ક્રોહન કોલીટીસ,'' જે મોટા આંતરડાને અસર કરે છે તેમાં બાકીના વીસ ટકાનો સમાવેશ થાય છે અને તેને ખાસ કરીને [[અલક્રિએટીવ કોલીટીસ]] થી અલગ પાડવું મુશ્કેલ છે. ગેસ્ટ્રોડ્યુઓડેનલ ક્રોહાન રોગમાં પેટમાં અને નાના આંતરડાના પ્રથમ ભાગમાં સોજા આવે છે જેને ડ્યુઓડીયમ કહેવાય છે. જેજૂનોઇલીઆઇટીસ નાના આંતરડાના ઉપરના અર્ધા ભાગ જેને મધ્યાંત્ર કહે છે તેમાં સોજાના છાંટવાળા ધબ્બા જન્માવે છે (મેડલાઇનપ્લસ 2010). આ રોગ મુખથી લઈને ગુદા સુધીના પાચનતંત્રના કોઇપણ ભાગમાં અસર કરી શકે છે. આમ છતાં, આ રોગથી ગ્રસ્ત વ્યક્તિઓ આ ત્રણ વર્ગીકરણની બહાર ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, જેમાં [[જઠર]] અને [[અન્નનળી]] જેવા જઠરાંત્રિય માર્ગના અન્ય ભાગોમાં અસર થાય છે.<ref name="Baumgart"/> ક્રોહનના રોગને રોગ તરીકેની તેની વૃદ્ધિના વર્તાવ દ્વારા પણ વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. જે વિયેના ક્રોહન રોગના વર્ગીકરણમાં ઔપચારિક રીતે માન્ય થઈ હતી.<ref name="Vienna">{{cite journal | author = Gasche C, Scholmerich J, Brynskov J, D'Haens G, Hanauer S, Irvine E, Jewell D, Rachmilewitz D, Sachar D, Sandborn W, Sutherland L | title = A simple classification of Crohn's disease: report of the Working Party for the World Congresses of Gastroenterology, Vienna 1998 | journal = Inflamm Bowel Dis | volume = 6 | issue = 1 | pages = 8–15 | year = 2000 | pmid = 10701144}}</ref> ક્રોહન રોગને ત્રણ રીતે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે: સ્ટ્રીક્ચરીંગ, વેધન (પેનિટ્રેટીંગ) અને [[સોજા]]. ''સ્ટ્રીક્ચરીંગ રોગ'' ના કારણે આંતરડું નાનું થઇ જાય છે જે [[આંતરડામાં અવરોધ]] કરી શકે છે કે પછી [[મળ]]ની ક્ષમતામાં બદલાવ આવે છે. ''પેનિટ્રેટીંગ રોગ'' માં આંતરડા અને અન્ય રચનાઓ જેવી કે ત્વચાની વચ્ચે [[અસામાન્ય માર્ગ]]ની રચના કરે છે. ''[[ઈનફ્લેમેટરરી રોગ]] '' (અથવા નૉન- સ્ટ્રીક્ચરીંગ નૉન- પેનિટ્રેટિંગ રોગ) કોઈ પણ સ્ટ્રીક્ચરીંગ કે ફિસ્ટ્યુલી થયા વગર સોજાનું કારણ બને છે.<ref name="phenotypes">{{cite journal | author = Dubinsky MC, Fleshner PP. | title = Treatment of Crohn's Disease of Inflammatory, Stenotic, and Fistulizing Phenotypes | journal = Curr Treat Options Gastroenterol | volume = 6 | issue = 3 | pages = 183–200 | year = 2003 | pmid = 12744819 | doi = 10.1007/s11938-003-0001-1}}</ref><ref name="Vienna"/> == લક્ષણો == [[ચિત્ર:CD serpiginous ulcer.jpg|right|thumb|કોલોનની એંડોસ્કોપી ઇમેજમાં સર્પેજીસિયસ અલ્સરની ઇમેજ. ક્રોહન રોગમાં ક્લાસિકની શોધ ]] ક્રોહન રોગના ઘણા લોકોમાં લક્ષણો નિદાન કર્યાના વર્ષો પહેલા જ હોય છે.<ref name="Pimentel">{{cite journal | last = Pimentel | first = Mark | coauthors = Michael Chang, Evelyn J. Chow, Siamak Tabibzadeh, Viorelia Kirit-Kiriak, Stephan R. Targan, Henry C. Lin | year = 2000 | title = Identification of a prodromal period in Crohn's disease but not ulcerative colitis | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2000-12_95_12/page/3458 | journal = American Journal of Gastroenterology | volume = 95 | issue = 12 | pages = 3458–62 | doi =10.1111/j.1572-0241.2000.03361.x | pmid = 11151877 }}</ref> આની શરૂઆત સામાન્ય રીતે 15 થી 30 વર્ષની વચ્ચે થતી હોય છે પણ એની અસર કોઈ પણ ઉંમરે થઇ શકે છે. <ref>ક્રોહન રોગ વિહંગાવલોકન</ref> જઠરાંત્રિય રોગના વિસંવાદી સ્વભાવ અને ઊંડા ટીશ્યુના સમાવેશને કારણે, આંતરડાના ચાંદા કરતા શરૂઆતના લક્ષણો વધારે અસ્પષ્ટ હોઈ શકે છે. ક્રોહન રોગનો પીડિત આકસ્મિક ગુસ્સો અને ઘટાડાના સમયમાંથી પસાર થશે. === જઠરાંત્રિય લક્ષણો === પેટનો દુખાવોએ ક્રોહનના રોગનું શરૂઆતનું લક્ષણ છે. ખાસ તો જે લોકોએ શસ્ત્રક્રિયા કરાવેલી હોય છે, તેને વારંવાર તેની સાથે અતિસાર પણ થાય છે. અતિસાર લોહી યુક્ત અને લોહી વગર ના પણ હોઈ શકે છે. જે લોકોની શસ્ત્રક્રિયા કે વધુ શસ્ત્રક્રિયા થઈ હોય તેમને જઠરાંત્રિય માર્ગ પર [[શોર્ટ બાવલ સિંડ્રોમ]] થતો હોય છે. ક્રોહન રોગમાં અતિસારની પ્રકૃતિ નાના આંતરડા કે મોટા આંતરડાનો જે ભાગ સામેલ હોય તેના પર આધારિત હોય છે. ઇલીઆઇટીસનું લાક્ષણિક પરિણામ મોટા જથ્થામાં થતું પાણીદાર મળ છે. કોલેટીસ વારંવાર નાના ઝાડામાં પરિણામી શકે છે. ફેકલ સુસંગતતાનો દર કઠણ થી પ્રવાહી સુધી હોઈ શકે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં કોઈ વ્યક્તિને એક દિવસમા 20 થી વધુ [[ઝાડા થઈ શકે]] અને મળત્યાગ માટે રાત્રે ઉઠવું પડે.<ref name="Baumgart"/><ref name="emed"/><ref name="Podolsky"/><ref>{{cite journal | last = Mueller | first = M. H. | coauthors = M. E. Kreis, M. L. Gross, H. D. Becker, T. T. Zittel & E. C. Jehle | year = 2002 | title = Anorectal functional disorders in the absence of anorectal inflammation in patients with Crohn's disease | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-surgery_2002-08_89_8/page/1027 | journal = British Journal of Surgery | volume = 89 | issue = 8 | pages = 1027–31 | doi =10.1046/j.1365-2168.2002.02173.x | pmid = 12153630 }}</ref> ક્રોહન રોગમાં અલ્સેરેટિવ કોલેટીસા કરતા ઝાડામાં બ્લિડીંગ વધુ સામાન્ય નથી પરંતુ ક્રોહનની કોલેટીસની સેટ્ટિંગમાં તે જોઈ શકાય.<ref name="Baumgart"/> લોહીવાળા ઝાડા લાક્ષણિક રીતે અટકી અટકીને અને કદાચ તેજસ્વી કે ઘેરા લાલ રંગના હોય છે. ગંભીર ક્રોહનની કોલેટીસની સેટ્ટિંગમાં રક્ત વધુ થઇ શકે છે.<ref name="emed"/> [[ફ્લેટુલેંસા]] અને બ્લોટિંગ્સને આંતરડાની અગવડમાં વધારો કરી શકે છે.<ref name="emed"/> ક્રોહનનાં રોગમાં [[આંતરડાના સ્ટેનોસિસ]] દ્વારા થયેલા લક્ષણો પણ સામાન્ય હોય છે. આંતરડા સાથે સ્ટેનોસિસના વિસ્તારમાં પેટનો દુખાવો ખૂબ જ ગંભીર હોય છે. ગંભીર સ્ટેનોસિસના સેટ્ટિંગમાં આંતરડાના અવરોધની શરૂઆતમાં ઉલ્ટી અને ઉબકા જેવા શરૂઆતી લક્ષણો દેખવામાં આવે છે.<ref name="emed"> {{cite web | first= George Y | last= Wu | coauthors=Marcy L Coash, Senthil Nachimuthu | publisher=eMedicine | title=Crohn Disease | url=emedicine.medscape.com/article/172940-overview | date=Jan 20, 2009 | access-date = 2009-11-04 }}</ref> જો કે [[અલ્સેરેટિવ કોલેટિસ]]માં સહચર્ય વધુ હોય છે, ક્રોહનનાં રોગમાં પણ [[પ્રાથમિક સ્ક્લેરોઝીંગ કોલેંગટિસ]] જે પિત્ત નળીનો સોજો છે પણ સહચારી હોઈ શકે.<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Vinay|coauthors=Abul K. Abbas, Nelson Fausto|title=Robbins and Cotran: Pathologic Basis of Disease|url=https://archive.org/details/isbn_9788131212974|publisher=Elsevier Saunders |location=Philadelphia, Pennsylvania|date=July 30, 2004|edition=7th|pages=847|chapter=Ch 17: The Gastrointestinal Tract|isbn=0-7216-0187-1}}</ref> ક્રોહનનાં રોગમાં ગુદા અસ્વસ્થતા પણ લાક્ષણિક રીતે નજરે પડી શકે છે. આ સોજા, [[ફિસ્ટુલાઈઝેશન]] કે [[એબસેસ્સ]] મા [[ગુદા]] કે [[એનલ ફિશર]] પાસે ખંજવાળ કે દુખાવાનું સૂચન કરતા હોય છે.<ref name="Baumgart"/> ગુદાની આસપાસની ત્વચામાં [[ટેગ્સ]]પણ ક્રોહન રોગમાં સામાન્ય છે.<ref>{{cite journal | author = Taylor B, Williams G, Hughes L, Rhodes J | title = The histology of anal skin tags in Crohn's disease: an aid to confirmation of the diagnosis | journal = Int J Colorectal Dis | volume = 4 | issue = 3 | pages = 197–9 | year = 1989 | pmid = 2769004 | doi = 10.1007/BF01649703}}</ref> ગુદાની આસપાસમાં ક્રોહન રોગમાં સાથે [[ઝાડા રોકવાની]] અસમર્થતતા હોઈ શકે. જઠરાંત્રિય માર્ગની વિરુદ્ધ દિશામા મોઢા પર ભરાય નહી તેવા [[ચાંદા (એફ્થસ અલ્સર)]] થાય છે. ક્રોહન રોગમાં [[અન્ન નળી]] અને [[અન્નાશય]] ભાગ્યેજ સામેલ હોય. આના કારણે ગળવામાં મુશ્કેલી ([[ડિસ્ફેગિયા]]), પેટની ઉપરના ભાગમાં દુખાવો અને ઊલ્ટી જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Oren K. | coauthors = Jorge A. Soto, Charles W. Andrews and Francis A. Farraye | year = 2004 | title = Gastroduodenal Crohn's disease | url = https://archive.org/details/sim_gastrointestinal-endoscopy_2004-12_60_6/page/985 | journal = Gastrointestinel Endoscopy | volume = 60 | issue = 6 | pages = 985 | doi = 10.1016/S0016-5107(04)02200-X | pmid = 15605018 }}</ref> === દૈહિક લક્ષણો === ક્રોહન રોગ અન્ય ક્રોનિક, સોજાના રોગોની જેમ વિવિધ પ્રકારનાં [[તંત્ર લક્ષણો]]નું કારણ બની શકે છે.<ref name="Baumgart"/> બાળકોમાં [[વિકાસ રુંધાવો]] સામાન્ય છે. ઘણા બાળકો [[વિકાસ ના જાળવી રાખવાના]] કારણે ક્રોહન રોગ તરીકે નિદાન કરાય છે.<ref name="Beattie"/> ક્રોહન રોગ [[પ્રજનનક્ષમ અવસ્થા]]ના વિકાસના સમયે જાહેર થઈ શકે છે, 30% જેટલા બાળકોમાં ક્રોહન રોગના લીધે વિકાસ રોકાઇ જાય છે.<ref>{{cite journal | last = Büller | first = H.A. | year = 1997 | title = Problems in diagnosis of IBD in children | journal = The Netherlands Journal of Medicine | volume = 50 | issue = 2 | pages = S8–S11 | doi =10.1016/S0300-2977(96)00064-2 | pmid = 9050326 }}</ref> તાવ પણ હોઈ શકે, જો કે તાવ 38.5&nbsp;[[˚C]] (101.3&nbsp;[[˚F]]) થી વધુ હોય તેવું સામાન્ય રીતે નથી બનતું, જ્યાં સુધી કે કોઈ જટિલતા જેમ કે કોઈ [[ફોલ્લો]] થાય.<ref name="Baumgart"/> અન્ય જૂની બાબતોમાં ક્રોહન રોગમા વજનમા ઘટાડો પણ દેખાઈ શકે છે. આ ખોરાકમાં કમી સાથે સંકળાયેલુ હોય છે કારણકે ક્રોહન રોગના આંતરડાના લક્ષણો સાથેની વ્યક્તિ જ્યારે ખાતા નથી કે ખોરાક્મા કમી થવાથી સારુ અનુભવ કરે.<ref name="Beattie">{{cite journal | last = Beattie | first = R.M. | coauthors = N. M. Croft, J. M. Fell, N. A. Afzal and R. B. Heuschkel | year = 2006 | title = Inflammatory bowel disease | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 91 | issue = 5 | pages = 426–32 | doi =10.1136/adc.2005.080481 | pmid = 16632672 | pmc = 2082730 }}</ref> [[નાના આંતરડા]]ના રોગવાળા લોકોમાં [[કાર્બોહાયડ્રેટ]] કે [[લિપિડ]]નું [[મેલાઅબ્સોર્પ્શન]] થઈ શકે છે જે વજનના ઘટાડાને ઊત્તેજીત કરે છે.<ref>{{cite journal | last = O'Keefe | first = S. J. | year = 1996 | title = Nutrition and gastrointestinal disease | url = https://archive.org/details/sim_scandinavian-journal-of-gastroenterology-supplement_1996_31_220/page/52 | journal = Scandinavian Journal of Gastroenterology Supplement | issue = 220 | pages = 52–9 | pmid = 8898436 | doi = 10.3109/00365529609094750 | volume = 31 }}</ref> === આંતરડા સંબંધી વધારાના લક્ષણો === [[ચિત્ર:Crohnie sores 4.JPG|thumb|ક્રોહન રોગ ધરાવતા વ્યક્તિની પીઠ પર એરિથમા નોડોસમ. ]] [[ચિત્ર:Crohnie Pyoderma gangrenosum.jpg|thumb|left|ક્રોહન રોગ ધરાવતા વ્યક્તિનાં પગ પર યોડર્મા ગેંગ્રેનોસમ]] સિસ્ટેમેટિક અને જઠરાંત્રિયની સામેલગીરી સિવાય ક્રોહનનો રોગ અન્ય અંગ તંત્રોને પણ અસર કરે છે.<ref name="Danese">{{cite journal | last = Danese | first = Silvio | coauthors = Stefano Semeraro, Alfredo Papa, Italia Roberto, Franco Scaldaferri, Giuseppe Fedeli, Giovanni Gasbarrini, Antonio Gasbarrini | year = 2005 | title = Extraintestinal manifestations in inflammatory bowel disease | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 11 | issue = 46 | pages = 7227–36 | pmid = 16437620 | url = http://www.wjgnet.com/1007-9327/11/7227.asp | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2007-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070707094725/http://www.wjgnet.com/1007-9327/11/7227.asp | url-status = dead }}</ref> આંખને જ્યારે પ્રકાશમાં ખોલવામાં આવે છે ([[ફોટોફેબિયા]]), ત્યારે આંખના આંતરિક ભાગના સોજા કે જેને [[યુવેટિસ]] કહેવાય છે, તેનાથી આંખમાં દુખાવો થાય છે. [[આંખના સફેદ ભાગ]] (સ્ક્લેરા)માં પણ સોજો હોઈ શકે જે જેને [[એપિસ્લેરિટિસ]] અવસ્થા કહેવાય છે. જો સારવાર ન થાય તો એપિસ્લેરિટિસ અને યુવેટિસથી દ્રષ્ટિ ગુમાવવા તરફ પણ તે દોરી જાય છે. ક્રોહનના રોગને [[રહીયુમેટોલોજીના રોગ]]ના એક પ્રકાર એવા [[સિરોનેગેટિવ સ્પોન્ડીલોર્થ્રોપથી]] સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. આ જૂથના રોગો એક અથવા વધુ [[સાંધા]]([[આર્થરાઈટીસ]])કે સ્નાયુ પ્રવેશ ([[એન્થેસીટીસ]])થી લક્ષણિક થઈ શકે. સંધિવાથી મોટા સાંધાઓ જેમ કે ઘૂંટણ કે ખભાને અસર કરી શકે અથવા હાથ કે પગનાં નાના સાંધામાં પૂર્ણ રીતે સામેલ હોઈ શકે. સંઘિવા કરોડમાં પણ થઈ શકે જેનાથી [[એંકીલોઝિંગ સ્પોંડીલિટિસ]] તરફ વધાય જો સંપૂર્ણ કરોડ તેમાં સામેલ હોય અથવા જો નીચેની કરોડ સામેલ થાય તો [[સેક્રોલિટિઝ]] તરફ જાય. સંઘિવાના લક્ષણોમાં દુખાવાપૂર્ણ, સૂજેલા, કડક [[સાંધા]] અને સાંધા હલનચલન કે કાર્યમાં મુશ્કેલી સામેલ છે. {{Citation needed|date=March 2009}} ક્રોહન રોગ ત્વચા, રક્ત અને [[એંડોક્રાઈન સિસ્ટમ]] સાથે પણ સામેલ હોઈ શકે છે. એક જાતના ત્વચા લક્ષણ, [[ઈરીથેમા નોડૉસમ]], લાલ નોડ્યુલ્સ તરીકે સામાન્ય રીતે શીન (નળા) પર દેખાય છે. ચામડીની નીચેના ટીશ્યૂઓના સોજાને કારણે ઇરીથેમા નોડૉસમ થાય છે અને બાહ્યદલ [[પેન્નીક્યુલીટીસ]] દ્વારા તેને વર્ણવામાં આવે છે. ચામડીના અન્ય ઇજામાં [[પાયરોડર્મા ગેંગ્રેનોસમ]], કે જે એક દુખાવાયુક્ત ચાંદુ પડીને થતી લાક્ષણિક ગાંઠનો સમાવેશ થાય છે. ક્રોહન રોગથી લોહી ગંઠાઇ જવાનું પણ જોખમ હોય છે; પગના નીચેના ભાગમાં સોજા [[ડીપ વિનસ થ્રોબોસિસ]]ના ચિહ્નો હોઇ શકે જ્યારે શ્વાસ લેવાની તકલીફથી [[પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ]]પરિણામી શકે છે. [[ઑટોઈમ્યુન હિમોલાયટિક એનિમિયા]] એક એવી સ્થિતિ છે, જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર [[લાલ રક્ત કણો]] પર હુમલો કરે છે અને તે ક્રોહન રોગમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે અને જેના કારણે થાક, ફીકાશ અને [[એનીમિયા]]ના અન્ય સામાન્ય લક્ષણો દર્દી અનુભવે છે. ક્રોહન રોગથી [[ક્લબિંગ]] પણ થઈ શકે છે જે આંગળિયોના ટેરવાની વિકૃતિ છે. છેલ્લે ક્રોહન રોગથી [[ઓસ્ટીયોપોરોસિસ]] કે હાડકા પાતળા પણ થઇ શકે છે. ઓસ્ટીયોપોરોસિસ ધરાવતી વ્યક્તિઓમાં [[હાડકા ના ફ્રેક્ચર]]ના જોખમ વધી જાય છે<ref name="Bernstein2">{{cite journal | last = Bernstein | first = Michael | coauthors = Sue Irwin and Gordon R. Greenberg | year = 2005 | title = Maintenance infliximab treatment is associated with improved bone mineral density in Crohn's disease | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2005_100_9/page/2031 | journal = The American Journal of Gastroenterology | volume = 100 | issue = 9 | pages = 2031–5. | doi =10.1111/j.1572-0241.2005.50219.x | pmid = 16128948 }}</ref> ક્રોહન રોગથી ન્યૂરોલોજિકલ જટિલતા પણ થઈ શકે છે (15% દર્દીઓમાં રિપોર્ટ થયેલ છે).<ref name="pro">ક્રોહન રોગ professionals.epilepsy.com. જુલાઇ 13, 2007માં રીટ્રાઇવ કરેલ</ref> આમાંથી સૌથી સામાન્ય [[ખેચ]], [[સ્ટ્રોક]], [[માયોપેથી]], [[પેરિફેરલા ન્યૂરોપેથી]] [[માથામાં દુખાવો]],અને [[તણાવ]] છે.<ref name="pro"/> ક્રોહનનાં દર્દીઓમાં [[સ્મોલ બાવલ બેક્ટેરિયલ ગ્રોથ સિંડ્રોમ]]ની પણ ફરિયાદ હોય છે, જેના લક્ષણો સમાન હોય છે.<ref>{{MedlinePlus|000222|Small bowel bacterial overgrowth}}</ref> === ગૂંચવણો === [[ચિત્ર:Colorectal cancer endo 2.jpg|right|thumb|ક્રોહન રોગ માટે સ્ક્રીનીંગ કોલોનોસ્કોપીમાં સિગ્મોઈડ કોલન પર કોલન કેન્સરની એંડોસ્કોપી ઇમેજ ઓળખાઇ.]] ક્રોહનનો રોગ આંતરડામાં [[અવરોધ]], નાલવ્રણ અને ગુમડાઓ સહિત કેટલીક યાંત્રિક ગૂંચવણો તરફ દોરી જાય છે. લાક્ષણિક રીતે [[સંકોચ]] અને [[સંલગ્નતા]]થી અવરોધ ઊભો થાય છે જે અવકાશિકાને સંકુચિત કરી, આંતરડાના વિસ્તારના માર્ગને રોકે છે. અવકાશિકા આંતરડાની બે આંટીઓ વચ્ચે કે પછી, આંતરડા અને પિત્તાશય વચ્ચે, આંતરડા અને યોનિ વચ્ચે, અને આંતરડા અને ત્વચા વચ્ચે વિકાસ પામે છે. ગુમડાઓ [[ચેપ]]ની ઢંકેલી દિવાલો છે, જે ક્રોહન રોગના પીડિતોના [[ઉદર]] કે [[wiktionary:perianal|પેરીએનલ]] વિસ્તારમાં થઈ શકે છે. ક્રોહન રોગ સોજાના વિસ્તારમાં કેન્સર થવાના જોખમને પણ વધારે છે. દાખલા તરીકે, ક્રોહન રોગથી પીડાતી વ્યક્તિના [[નાના આંતરડા]] પર [[નાના આંતરડાના કેન્સર]]નું જોખમ મોટી પ્રમાણમાં રહે છે. સમાનપણે, જે લોકોને ક્રોહન કોલિટિસ હોય છે તેમને [[કોલોન કેન્સર]] થવાનું [[તુલનાત્મક જોખમ]] 5.6% જેટલું રહે છે.<ref>{{cite journal |author=Ekbom A, Helmick C, Zack M, Adami H |title=Increased risk of large-bowel cancer in Crohn's disease with colonic involvement |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1990-08-11_336_8711/page/357 |journal=Lancet |volume=336 |issue=8711 |pages=357–9 |year=1990 |pmid=1975343 | doi = 10.1016/0140-6736(90)91889-I}}</ref> જે વ્યક્તિને પાછલા આઠ વર્ષથી ક્રોહન કોલિટિસ છે તેમને કોલોન કેન્સર માટે [[કોલોનોસ્કોપી]] સાથે સ્ક્રીનિંગની ભલામણ કરાય છે.<ref>{{cite journal | author = Collins P, Mpofu C, Watson A, Rhodes J | title = Strategies for detecting colon cancer and/or dysplasia in patients with inflammatory bowel disease | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 2| pages = CD000279 | year = 2006| pmid = 16625534 | doi = 10.1002/14651858.CD000279.pub3}}</ref> મોટા આંતરડાના મોટા ભાગને સાંકળતા ક્રોહાનમાં કોલોરેક્ટરલ કેન્સરને રોકવા માટે કેમોપ્રોટેક્શનને કેટલાક અભ્યાસોમાં સૂચવવામાં આવ્યા છે; જેમાં બે માધ્યમોનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે, એક [[ફોલેટ]] અને બીજું છે, [[મેસાલામાઇન]] તૈયારીઓ.<ref>{{cite journal | author = Lynne V McFarland | title = Colorectal cancer and dysplasia in inflammatory bowel disease | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = | issue = | pages = 2665 | year = 2008| pmid = | doi = }}</ref> ખોરાકના જથ્થામાં ઘટાડો અને [[મેલાઅબ્સોર્પ્શન]] સહિતના અનેક કારણોથી ક્રોહાનના રોગવાળી વ્યક્તિઓમાં [[અપૂરતા પોષણ]]નો ભય રહે છે. આ ભય [[નાના આંતરડા]]ને કાઢી નાખ્યા પછી વધી જાય છે. કેટલાક વ્યક્તિઓને તેમની શારીરિક ઉષ્ણતાનો જથ્થો વધારવા માટે મોઢેની પૂરકો આપવા પડે છે કે પછી કેટલાક ગંભીર કિસ્સાઓમાં, [[ટોટલ પેરેન્ટેરલ ન્યૂટ્રીશન]] (ટીપીએન (TPN)) પણ આપવું પડે છે. સાઘારણ કે ગંભીર ક્રોહન રોગવાળા મોટા ભાગના લોકોને પોષણ માટે [[ડાઈટેશિયન]]ને સૂચવવામાં આવે છે<ref>{{cite journal | author = Evans J, Steinhart A, Cohen Z, McLeod R | title = Home total parenteral nutrition: an alternative to early surgery for complicated inflammatory bowel disease | journal = J Gastrointest Surg | volume = 7 | issue = 4 | pages = 562–6 | year = 2003 | pmid = 12763417 | doi = 10.1016/S1091-255X(02)00132-4}}</ref> ક્રોહન રોગ [[આંતરડાના અવરોધ]] ફોલ્લાઓ મુક્ત [[છિદ્રીકરણ]] અને [[હેમરેજ સહિત]] ખાસ્સી જટિલતાઓ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.livingwithcrohnsdisease.com/livingwithcrohnsdisease/crohns_disease/complications_of_crohns.html|title=Complications of Crohn's Disease|access-date=2009-11-07|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104064716/http://www.livingwithcrohnsdisease.com/livingwithcrohnsdisease/crohns_disease/complications_of_crohns.html|url-status=dead}}</ref> ક્રોહન રોગ [[ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન]] સમસ્યા ઉભી કરી શકે અને કેટલિક દવાઓ [[ભ્રૂણ]] કે માતા માટે વિપરીત પરિણામો ઉભા કરી શકે. ક્રોહન રોગ અંગે ઓબેસ્ટેટ્રીશિયન અને ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજીસ્ટની સલાહ અને રોકથામના ઉપાયો કરતી દવાઓ લેવી જોઈએ. અમુક કિસ્સામા ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ઘટાડો હોઈ શકે. ચોક્કસ દવાઓ [[શુક્રાણુઓના પ્રમાણ]]માં પણ અસર કરી શકે છે અથવા [[પુરુષની જનક]]ની ક્ષમતાને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે<ref>{{cite web | url = http://www.ccfa.org/about/news/pregnancy | publisher = [[Crohn's and Colitis Foundation of America]] | date = 2005-10-21 | title = IBD and Pregnancy: What You Need to Know | last = Kaplan | first = C | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2012-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120217151655/http://www.ccfa.org/about/news/pregnancy | url-status = dead }}</ref> == કારણ == ક્રોહન રોગના ચોક્કસ કારણ તો હજુ સુધી ખબર નથી પણ વાતાવરણના ઘટકો અને જિનેટિક પ્રિડીપોજિશન રોગના કારણો હોઈ શકે.<ref> {{cite journal | author = Braat H, Peppelenbosch MP, Hommes DW | title = Immunology of Crohn's disease | journal = Ann. N. Y. Acad. Sci. | volume = 1072 | issue = | pages = 135–54 | year = 2006 | month = August | access-date = 2009-11-04 | doi = 10.1196/annals.1326.039 | pmid = 17057196 }}</ref> જિનેટિક જોખમ ઘટકો હવે લગભગ વ્યાપક રીતે માન્ય ગણાય છે ક્રોહન રોગને પહેલા જિનેટિક રીતે જટિલ બનાવાથી તેની જિનેટિક પૃષ્ઠભૂમિને સુધારાય છે.<ref>{{cite journal | author = Henckaerts L, Figueroa C, Vermeire S, Sans M | title = The role of genetics in inflammatory bowel disease | journal = Curr Drug Targets | volume = 9 | issue = 5 | pages = 361–8 | year = 2008 | month = May | access-date = 2009-11-04 | doi = 10.2174/138945008784221161 | pmid = 18473763 }}</ref> રોગની સાપેક્ષ જોખમની ગંભીરતા ત્યારે હોય જ્યારે કોઈ જોખમી જનીનોમા મ્યૂટેશન હોય જો કે તે ખરેખર ખૂબ ઓછુ છે (લગભગ 1:200). વ્યાપકરીતે કહીએ તો ક્રોહન રોગના દર્દીઓમાં જિનેટિક ડેટા દર્શાવે છે કે જન્મજાત રોગ પ્રતિકારક તંત્ર છે અને દર્દીનુ સીધું મૂલ્યાંકન આ વાતને પુષ્ટ કરે છે.<ref name="Marks2006"> {{cite journal |author= Marks DJ, Harbord MW, MacAllister R, Rahman FZ, Young J, Al-Lazikani B, Lees W, Novelli M, Bloom S, Segal AW |title= Defective acute inflammation in Crohn's disease: a clinical investigation |journal= Lancet |volume= 367 |issue= 9511 |pages= 668–78 |year= 2006 |pmid= 16503465 |doi= 10.1016/S0140-6736(06)68265-2 |pmc= 2092405 }}</ref> આ જણાવવા તરફ દોરી ગયુ હતું કે ક્રોહન રોગને જન્મજાત રોગપ્રતિકારક કમી ક્રોનિક સોજા જે એડપ્ટિવ ઇમ્યુનિટીના કારણે થાય છે જે જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્રના કાર્યોમા કમી કરવા માટે ભરપાઈ કરવા પ્રયત્ન કરી છે<ref> {{cite journal | author = Comalada M, Peppelenbosch MP | title = Impaired innate immunity in Crohn's disease | journal = Trends Mol Med | volume = 12 | issue = 9 | pages = 397–9 | year = 2006 | month = September | access-date = 2009-11-04 | doi = 10.1016/j.molmed.2006.07.005 | pmid = 16890491 }}</ref> === શુક્રાણુઓ === [[ચિત્ર:NOD2 CARD15.svg|right|thumb|ક્રોહન રોગમાં NOD2 CARD15નાં સ્કીમેટીક જનીન જે કેટલાક રોગોનાં નમૂનાઓ સાથે સંકળયેલ છે]] કેટલાક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ક્રોહન રોગમાં જિનેટિક લિંક હોઈ શકે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.ccfa.org/reuters/geneticlink | title = Crohn's disease has strong genetic link: study | publisher = [[Crohn's and Colitis Foundation of America]] | date = 2007-04-16 | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2007-05-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070502210012/http://www.ccfa.org/reuters/geneticlink | url-status = dead }}</ref> જે પરિવારોમા પિતરાઈ સાથે રોગ ચાલે છે તેમા સામાન્ય વસ્તી કરતા વિકસવાની 30 ગણી શકયતા છે. [[કાર્ડ15]] (સીએઆરડી (CARD) 15) [[જનીન]](નોડ2 જાનીન ના નામે પણ ઓળખાય છે)મા [[મ્યુટેશન]] ક્રોહન રોગ સાથે સંકળાયેલું છે<ref>{{cite journal |author=Ogura Y, Bonen DK, Inohara N, ''et al.'' |title=A frameshift mutation in NOD2 associated with susceptibility to Crohn's disease |journal=Nature |volume=411 |issue=6837 |pages=603–6 |year=2001 |pmid=11385577 |doi=10.1038/35079114 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-31_411_6837/page/603|last12=Brant |first12=SR |last13=Bayless |first13=TM |last14=Kirschner |first14=BS |last15=Hanauer |first15=SB |last16=Nuñez |first16=G |last17=Cho |first17=JH}}</ref> અને રોગ સ્થળ અને પ્રવૃતિની કેટલીક ફિનોટાઈપિક બીમારીઓની સહનશીલતા સાથે હોય છે.<ref>{{cite journal | author = Cuthbert A, Fisher S, Mirza M, ''et al.'' | title = The contribution of NOD2 gene mutations to the risk and site of disease in inflammatory bowel disease | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2002-04_122_4/page/867 | journal = Gastroenterology | volume = 122 | issue = 4 | pages = 867–74 | year = 2002 | pmid = 11910337 | doi = 10.1053/gast.2002.32415 | last12 = Lewis | first12 = CM | last13 = Mathew | first13 = CG}}</ref> આગળના અભ્યાસમાં ક્રોહન રોગ સાથે ફક્ત બે જનીનો જોડવામા આવ્યા હતા પણ હવે વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે રોગમા ત્રીસ કરતા વધુ જનીન જિનેટિક ભુમિકા ભજવે છે જે સીધી કારણભૂત હોઈ શકે કે કોઈ [[મધ્યસ્થી ફેરફાર]] સાથે હોય્. [[XBP1]] જનીનમાં વિસંગતતાઓને એક ઘટક તરીકે ઓળખવામા આવી છે જે સોજાવાળી આંતરડા બીમારીઓમા [[એંડોપ્લાઝ્મિક રેટિક્યુલમ]]ના અજ્ઞાત પ્રોટીન પ્રતિભાવ [[પથપ્રદર્શક માટે એક ચિધનાર]]ની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{cite journal |author=Clevers H |title=Inflammatory Bowel Disease, Stress, and the Endoplasmic Reticulum |journal=N Engl J Med |volume=360 |issue=7 |pages=726–727 |year=2009 |doi=10.1056/NEJMcibr0809591 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/360/7/726 |pmid=19213688 |last1=Clevers |first1=H |access-date=2010-11-03 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215181548/http://content.nejm.org/cgi/content/full/360/7/726 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.cell.com/content/article/abstract?uid=PIIS0092867408009410|title=XBP1 Links ER Stress to Intestinal Inflammation and Confers Genetic Risk for Human Inflammatory Bowel Disease|journal=Cell|volume=134|pages=743–756|publisher=Cell Press|author=Kaser et al.|date=5 September 2008|doi=10.1016/j.cell.2008.07.021|pmid=18775308|last1=Kaser|first1=A|last2=Lee|first2=AH|last3=Franke|first3=A|last4=Glickman|first4=JN|last5=Zeissig|first5=S|last6=Tilg|first6=H|last7=Nieuwenhuis|first7=EE|last8=Higgins|first8=DE|last9=Schreiber|first9=S|issue=5|author2=Lee|author3=Franke|author4=Glickman|author5=Zeissig|author6=Tilg|author7=Nieuwenhuis|author8=Higgins|author9=Schreiber|first10=LH|pmc=2586148}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === પર્યાવરણીય પરિબળો === ખોરાકને વિશ્વના ઔદ્યોગિક ભાગમાં તેની ઉચ્ચતર પ્રસરતા સાથે સંકળાવવાનું મનાય છે. [[ધુમ્રપાન]] સક્રિય બીમારીઓ કે "ફ્લેર્સ (ભડકો)"ને પાછી લાવવાનુ જોખમ દર્શાવે છે.<ref name="Cosnes2004"/> અમેરિકામાં 1960 માં [[હોર્મોનલ નિરોધકની પ્રસ્તુતિ]]ને ક્રોહન રોગ થવાનાં નાટકીય દરમા વધારા સાથે જોડવામા આવ્યો હતો. જો કે એક સહજ જોડાણને પ્રભાવી રીતે દર્શાવ્યો ન હતો અને એ ડર રહ્યો કે આ દવાઓ પાચન તંત્ર પર ધુમ્રપાન તરીકે કામ કરે છે.<ref>{{cite journal | author = Lesko S, Kaufman D, Rosenberg L, ''et al.'' | title = Evidence for an increased risk of Crohn's disease in oral contraceptive users | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1985-11_89_5/page/1046 | journal = Gastroenterology | volume = 89 | issue = 5 | pages = 1046–9 | year = 1985 | pmid = 4043662}}</ref> === રોગ-પ્રતિરક્ષિત પધ્ધતિ === રોગ [[પ્રતિકારકતા]] તંત્રમા વિસંગતતાઓમા મોટા ભાગે ક્રોહન રોગને કારણભૂત બનાવ્યો. ક્રોહન રોગને અતિ સક્રિય Th1[[]] [[સાયટોકીન]]દ્વારા સોજા ઉત્તેજીત કરવા સાથે એક ઓટોઇમ્યુન રોગ તરીકે વિચારવામાં આવ્યો.<ref>{{cite journal |author=Cobrin GM, Abreu MT |title=Defects in mucosal immunity leading to Crohn's disease |journal=Immunol. Rev. |volume=206 |issue= |pages=277–95 |year=2005 |pmid=16048555 |doi=10.1111/j.0105-2896.2005.00293.x |url=}}</ref> જો કે હાલના નવિનતમ પુરાવા દર્શાવે છે કે બીમારીમા [[Th17]] વધુ અગત્યનુ છે.<ref name="Elson2007">{{Cite journal | last = Elson | first = C. | year = 2007 | title = Monoclonal Anti–Interleukin 23 Reverses Active Colitis in a T Cell–Mediated Model in Mice | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-06_132_7/page/2359 | journal = Gastroenterology | volume = 132 | pages = 2359 | doi = 10.1053/j.gastro.2007.03.104 | pmid = 17570211 | last1 = Elson | first1 = CO | last2 = Cong | first2 = Y | last3 = Weaver | first3 = CT | last4 = Schoeb | first4 = TR | last5 = Mcclanahan | first5 = TK | last6 = Fick | first6 = RB | last7 = Kastelein | first7 = RA | issue = 7 | author2 = Cong | author3 = Weaver | author4 = Schoeb | author5 = McClanahan | author6 = Fick | author7 = Kastelein }}</ref> ક્રોહન રોગમાં સૌથી નવીનતમ જનીન છે જે [[એટીજી16એલ1]]ને પ્રેરિત કરી શકે અને આક્રમક બેક્ટેરિયાના હૂમલા સામે શરીરની ક્ષમતા દબાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Prescott NJ, Fisher SA, Franke A, ''et al.'' |title=A nonsynonymous SNP in ATG16L1 predisposes to ileal Crohn's disease and is independent of CARD15 and IBD5 |journal=Gastroenterology |volume=132 |issue=5 |pages=1665–71 |year=2007 |pmid=17484864 |doi=10.1053/j.gastro.2007.03.034 |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-05_132_5/page/1665|last12=Lewis |first12=CM |last13=Schreiber |first13=S |last14=Mathew |first14=CG}}</ref> પ્રવર્તમાન વિચારની વિરુદ્ધ કે ક્રોહન રોગ એક પ્રાથમિક ટી-સેલ આટોઈમ્યુન વિકાર છે હવે એવા શરીરના પુરાવા એ અવધારણાના પક્ષમા છે કે ક્રોહન રોગ અક્ષમ જન્મજાત રોગપ્રતિકારકતાનુ પરિણામ છે.<ref>{{cite journal| author= Marks DJ, Segal AW. |title=Innate immunity in inflammatory bowel disease: a disease hypothesis|journal= J Pathol. |volume =214 |issue= 2 |pages=260–6 |year=2008 | month = January | doi= 10.1002/path.2291| pmc= 2635948 | access-date = 2009-11-04| pmid= 18161747}}</ref> ઇમ્યુનો ડિફેંસિએંસી જેને માઈક્રોફેગસ દ્વારા અક્ષમ સાઈટોકિન સ્ત્રાવના કારણે (કમ સે કમ ભાગમા) દર્શાવવામા આવી છે જેને માઈક્રોબાયલ-ઇંડ્યુસ્ડ ઇનફ્લેમેટરી પ્રતિભાવ જાળવી તરફ વધવાનુ વિચાર્યું છે ખાસ કરીને આંતરડામાં જ્યા બેક્ટેરિયાનું ભારણ ખાસ કારીને વધુ હોય છે.<ref> {{cite journal| author= Dessein R, Chamaillard M, Danese S |title=Innate immunity in Crohn's disease: the reverse side of the medal |journal= J Clin Gastroenterol |volume =42 |issue= Suppl 3 Pt 1 |pages=S144–7 |year=2008 |month= September |pmid= 18806708 | doi= 10.1097/MCG.0b013e3181662c90| access-date = 2009-11-04}}</ref><ref name="Marks2006"/> === માયક્રોબ્સ === ક્રોહન રોગ માટે પેથોજિનિક વિવિધ બેક્ટેરિયાને કારણભૂત એજંટ હોવાનુ અંદેશો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.crohns.org/research/index.htm |title=OVERVIEW: MAP and Crohn's Disease Research |work= |access-date=2009-11-07 |archive-date=2009-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911155239/http://www.crohns.org/research/index.htm |url-status=dead }}</ref> જો કે મોટા ભાગના આરોગ્ય પ્રોફેશનલ્સ હવે માને છે કે વિવિધ પ્રકારના સૂક્ષ્મજીવિઓ તેમના હોસ્ટની મુકોસલ લેયર કમજોર બનવા અને આંતરડાની દિવાલ બેક્ટેરિયા સાફ કરવામા અસમર્થ હોય છે બન્ને રોગના લક્ષણો સાથે છે.<ref>{{cite journal | author = Sartor, R. | title = Mechanisms of Disease: pathogenesis of Crohn's disease and ulcerative colitis | journal = Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology | year = 2006 | month = July | volume = 3 | issue = 7 | pages = 390–407 | url=www.nature.com/nrgastro/journal/v3/n7/full/ncpgasthep0528.html | doi = 10.1038/ncpgasthep0528 }} પીએમઆઈડી 16819502</ref> કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે ''[[માયકોબેક્ટેરિઅમ એવિયમ પ્રજાતિઓ ટ્યુબરલ્યુલોસિસ]] '' ક્રોહન રોગમા ભાગ ભજવે છે ભાગમા કારણ કે આ એના જેવી જ પશુઓની બીમારી [[જોહ્નના રોગ]]નુ કારણભૂત છે.<ref>{{cite journal |author=Naser SA, Collins MT |title=Debate on the lack of evidence of Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis in Crohn's disease |journal=Inflamm. Bowel Dis. |volume=11 |issue=12 |pages=1123 |year=2005 |pmid=16306778 |doi= 10.1097/01.MIB.0000191609.20713.ea|url=}}</ref> ખમીરમાથી [[મેનોસ]] ધરાવતા એંટિજનીનો(મેનનિસ)[[એંટિબોડીઝ]] પ્રતિભાવની માહિતી આપે છે<ref name="pmid1398231">{{cite journal | author = Giaffer MH, Clark A, Holdsworth CD | title = Antibodies to Saccharomyces cerevisiae in patients with Crohn's disease and their possible pathogenic importance | url = https://archive.org/details/sim_gut_1992-08_33_8/page/1071 | journal = Gut | volume = 33 | issue = 8 | pages = 1071–5 | year = 1992 | pmid = 1398231 | doi = 10.1136/gut.33.8.1071 | pmc = 1379444}}</ref> અન્ય આભ્યાસો પણ બીમારીને એંટેરો અડહેરેંટ ''[[ઈ-કોલી]]'' ની વિશિષ્ટ જાત સાથે જોડે છે.<ref>{{cite journal | author = Baumgart M ''et al.'' | title = Culture independent analysis of ileal mucosa reveals a selective increase in invasive Escherichia coli of novel phylogeny relative to depletion of Clostridiales in Crohn's disease involving the ileum | pmid = 18043660 | journal = The ISME Journal | year = 2007 | url = http://www.nature.com/ismej/journal/v1/n5/full/ismej200752a.html | doi = 10.1038/ismej.2007.52 | volume = 1 | pages = 403 | last12 = Schukken | first12 = Y | last13 = Scherl | first13 = E | last14 = Simpson | first14 = KW | issue = 5 }}</ref> હજુ પણ ક્રોહન રોગ અને ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયા વચ્ચેના સંબંધ અસ્પષ્ટ છે.<ref>{{cite journal |author=Gui GP, Thomas PR, Tizard ML, Lake J, Sanderson JD, Hermon-Taylor J |title=Two-year-outcomes analysis of Crohn's disease treated with rifabutin and macrolide antibiotics |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=39 |issue=3 |pages=393–400 |year=1997 |month=March |pmid=9096189 |doi= 10.1093/jac/39.3.393|url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/reprint/39/3/393 | format = PDF }}</ref><ref name="scah_out38">{{cite web |url=http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scah/out38_en.pdf |title=Possible links between Crohn’s disease and Paratuberculosis |format=PDF |work=EUROPEAN COMMISSION DIRECTORATE-GENERAL HEALTH & CONSUMER PROTECTION |access-date=2009-11-07 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217094053/http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scah/out38_en.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલાક અભ્યાસ સૂચવે છે કે ક્રોહન રોગના અમુક લક્ષણો અલ્સરેટિવ કોલિટિસ અને [[પીડાદાયક બાવલ સિંડ્રોમ]]માં એ જ કારણ છે. તમામ ત્રણે દર્દી જુથોના આંતરડાની બાયોપ્સી લેવાયેલા નમુના સેરીન પ્રોસ્ટીસેના ઉભરેલા સ્તરો પેદા કરતા જોવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |author=Cenac N, Andrews CN, Holzhausen M, ''et al.'' |title=Role for protease activity in visceral pain in irritable bowel syndrome |journal=J. Clin. Invest. |volume=117 |issue=3 |pages=636–47 |year=2007 |month=March |pmid=17304351 |doi=10.1172/JCI29255 |url= |last12=Ferraz |first12=JG |last13=Shaffer |first13=E |last14=Vergnolle |first14=N |pmc=1794118}}</ref> ઉંદરોમા સેરીન પ્રોસ્ટીસેનુ પ્રાયોજિક પ્રવેશ ખૂબ ફેલાયેલો દુખાવો પેદા કરતા જોવા મળ્યુ છે જે પીડાદાયક બાવલ સિંડ્રોમ અને સાથે કોલિટિસ સાથે જોડાયેલા છે જે ત્રણે બીમારીઓ સાથે જોડેલી છે.<ref>{{cite journal |author=Cenac N, Coelho AM, Nguyen C, ''et al.'' |title=Induction of intestinal inflammation in mouse by activation of proteinase-activated receptor-2 |journal=Am. J. Pathol. |volume=161 |issue=5 |pages=1903–15 |year=2002 |month=November |pmid=12414536 |doi= |url=http://ajp.amjpathol.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12414536 |last12=Vergnolle |first12=N |pmc=1850779 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ અભ્યાસના લખનાર પ્રોસ્ટેસીના સ્ત્રોતને ઓળખી ન શક્યા પરંતુ એક અલગ સમીક્ષામા નોંધવામા આવ્યુ કે આવી બીમારીઓમાં પ્રાદેશિક કે સમયના ફેરફારો ઓછી રીતે સમજેલા પ્રોટોઝોઆન, [[બ્લાસ્ટોસાઈસ્ટીસ]]ના ચેપ સાથે જોડાયેલા છે.<ref>{{cite journal |author=Boorom KF, Smith H, Nimri L, ''et al.'' |title=Oh my aching gut: irritable bowel syndrome, Blastocystis, and asymptomatic infection |journal=Parasit Vectors |volume=1 |issue=1 |pages=40 |year=2008 |month=October |pmid=18937874 |doi=10.1186/1756-3305-1-40 |url= |pmc=2627840}}</ref> "કોલ્ડ-ચેન" અવધારણનુ એક અભ્યાસ 2003માં હાથ ધરવામા આવ્યુ કે [[સાઈકોટ્રોપિક બેક્ટેરિયા]] જેમ કે યેર્સિનિયા એસએસપી અને લિસ્ટેરિયા એસપીપી બીમારીમાં ફાળો ચાલેછે એક સ્ટેસ્ટીકલ સહસંબધ અમેરિકા અને યુરોપના વિવિધ ભાગોમા રેફ્રિજરેશનના ઉપયોગ સાથે સંકડાયેલા છે.<ref>{{Cite journal | last1 = Hugot | first1 = Jean-Pierre | last2 = Alberti | first2 = Corinne | last3 = Berrebi | first3 = Dominique | last4 = Bingen | first4 = Edouard | last5 = Cezard | first5 = Jean-Pierre | title = Crohn's disease: the cold chain hypothesis | journal = The Lancet | volume = 362 | issue = 9400 | pages = 2012–2015 | date = 2003-12-13 | year = 2003 | url = http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(03)15024-6 | doi = 10.1016/S0140-6736(03)15024-6 }}</ref><ref>{{Cite news | title = Fridges blamed for Crohn's disease rise | newspaper = Medical News TODAY | year = 2003 | date = 2003-12-12 | url = http://www.medicalnewstoday.com/articles/4849.php | access-date = 2010-11-03 | archive-date = 2009-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090103190132/http://www.medicalnewstoday.com/articles/4849.php | url-status = dead }}</ref> પછીનો અભ્યાસ આ અવધારણા માટે ટેકો પુરો પાડે છે <ref>{{Cite journal | last1 = Forbes | first1 = Alastair | last2 = Kalantzis | first2 = Tommy | title = Crohn's disease : the cold chain hypothesis | journal = International Journal of Colorectal Disease | volume = 21 | issue = 5 | pages = 399–401 | publisher = Springer Berlin / Heidelberg | issn = 0179-1958 | year = 2006 | month = July | url = www.springerlink.com/content/p6q21tp76x013u51/ | doi = 10.1007/s00384-005-0003-7 | pmid = 16059694 | access-date = 2009-11-04 | author2 = Kalantzis }}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ લિવરપુલનાં અભ્યાસો આઇડિયા આપે છે કે ક્રોહન રોગ,માઇકોબેક્ટેરિયમ,અન્ય પેથોજિનિક બેક્ટેરિયા અને જિનેટિક માર્કસ વચ્ચે કોઇ સંબંધ છે.<ref>{{Cite journal | last1 = Mpofu | first1 = Chiedzo M. | last2 = Cambell | first2 = Barry J. | last3 = Subramanin | first3 = Sreedhar | last4 = Marshall-Clarke | first4 = Stuart | last5 = Hart | first5 = Anthony C. | last6 = Cross | first6 = Andy | last7 = Roberts | first7 = Carol L. | last8 = McGoldrick | first8 = Adrian | last9 = Edwards | first9 = Steven W. | title = Microbial Mannan Inhibits Bacterial Killing by Macrophages: A Possible Pathogenic Mechanism for Crohn’s Disease | journal = Gastroenterology, the official journal of the AGA Institute | volume = 133 | issue = 5 | pages = 1487–1498 | year = 2007 | url = http://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(07)01450-3/abstract | doi = 10.1053/j.gastro.2007.08.004 | pmid = 17919633 | author2 = Campbell | author3 = Subramanian | author4 = Marshall-clarke | author5 = Hart | author6 = Cross | author7 = Roberts | author8 = McGoldrick | author9 = Edwards | first10 = JM }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Subramanian | first1 = Sreedhar | last2 = Carol | first2 = L. Roberts | last3 = Hart | first3 = C. Anthony | last4 = Martin | first4 = Helen M. | first5 = Steve W. | last6 = Rhodes | first6 = Jonathan M. | last7 = Campbell | first7 = Barry J. | title = Replication of Colonic Crohn's Disease Mucosal Escherichia coli Isolates within Macrophages and Their Susceptibility to Antibiotics | journal = Antimicrobial Agents and Chemotherapy | volume = 52 | pages = 427–434 | year = 2008 | url = http://aac.asm.org/cgi/content/abstract/52/2/427 | doi = 10.1128/AAC.00375-07 | pmid = 18070962 | last5 = Edwards | issue = 2 | author2 = Roberts | author3 = Hart | author4 = Martin | author5 = Edwards | author6 = Rhodes | author7 = Campbell | pmc = 2224732 | access-date = 2010-11-03 | archive-date = 2011-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110506160810/http://aac.asm.org/cgi/content/abstract/52/2/427 | url-status = dead }}</ref> ઘણા વ્યક્તિઓમાં જિનેટિક ઘટકો પ્રિડિસ્પોઝ વ્યક્તિઓમાં માયકોબેક્ટેરિયલ એવિયમ પ્રજાતિ પેરાટ્યુબરક્યુલોસિસ ઇંફેક્શન ધરાવે છે. આ બેક્ટેરિયા પછી મેનિનસ રચે છે જે પોતે અને ભિન્ન બેક્ટેરિયાને ફેજોસાઇટોસિસથી રક્ષણ આપે છે જે ઘણા સેકેંડરી ઇંફેક્શનોનું કારણ બને છે.<ref>{{Cite web | url = http://www.liv.ac.uk/researchintelligence/issue33/crohns.htm | title = New insights into Crohn's Disease | access-date = 2010-11-03 | archive-date = 2013-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130923151342/http://www.liv.ac.uk/researchintelligence/issue33/crohns.htm | url-status = dead }}</ref> અન્ય માયકોબેક્ટેરિયલ રોગો, જેમકે [[લેપ્રોસી]] અને[[ ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]ને તેને તુલ્ય ગણી શકાય જેમાં સખત ઘટાડો હોય છે, પણ તે જીનેટિક હોતા નથી. [[]] == પેથોફિઝિયોલોજી == [[ચિત્ર:Crohn's transmural path.jpg|thumb|80px|left|કલેક્ટોમી નો વિભાગ જે ટ્રાંસમ્યુરલ ઇંફ્લેમેશન દેખાડે છે]] નિદાનની પુષ્ટિ કરવા [[કોલોનોસ્કોપી]],દરમિયાન આંતરડાની [[બાયોપ્સી]] કરવામાં આવે છે.[[]] ક્રોહન રોગ માટે [[પેથોલોજી]]માં અમુક લાક્ષણિક ગુણો હોય છે.[[]] ક્રોહન રોગ સોજાની ટ્રાંસમ્યૂરલ પેટર્ન દર્શાવે છે એટલેકે [[સોજો]] આંતરડાની દિવાલનાં પુરો ઉંડાઇ સુધી પ્રસરે છે.<ref name="Baumgart"/> ઉચ્ચ સક્રિય રોગમાં [[અલ્સેરેશન]]નું પરિણામ જોવા મળે છે.[[]] અપ્રભાવિત અલ્સર વચ્ચે એકદમ ફેરફાર હોય છે. માઇક્રોસ્કોપમાં અસર પામેલ આંતરડાની બાયોપ્સી [[મ્યૂકોસ]] ઇંક્લેમેશન દર્શાવી શકે છે.[[]] આઇંફ્લેમેશન [[ન્યૂટ્રોકિલ્સ]]નાં કેન્દ્રીત ઇનફિલ્ટ્રેશનથી લાક્ષણિક હોય છે જે [[એપિથેલીયમ]]માં ઇંફ્લેમેટરી કોશનું એક પ્રકાર છે.[[]] આ ખાસ કરીને [[લિમ્ફોઈડ]] ઘટકોની નીચેનાં ભાગમાં હોય છે. આ ન્યૂરોકિલ્સ [[મોનોન્યૂક્લિયર]] સાથે [[ક્રિપ્ટસ]]માં પ્રવેશે છે જેનાથી ઇંફ્લેમેશન (ક્રિપ્ટીટીસ) અથવા એબસેસ (ક્રિપ્ટ એબેસસ) તરફ વધે છે. [[ગ્રેનુલોમાસ]],[[માઇક્રોફેજ]]નાએગ્રીગેટ્સનાં ડેરીવેટીવ્ઝને જાયંટ સેલ્સ કહેવાય છે અને 50% કિસ્સાઓ અને ક્રોહન રોગ માટે ખાસ જોવા મળે છે. ક્રોહન રોગનું ગ્રેનુલોમાસ "કેશેશન" દર્શાવાતું નથી માઇક્રોસ્કોપ પરીક્ષણમાં ગ્રેન્યૂલોમાસ ઇંફેક્શન સાથે ચીઝ જેવા લક્ષણો દર્શાવે છે જેમકે [[ટ્યુબરક્યુલોસિસ]]માં હોય છે. બાયોપ્સીમાં આંતરડાની [[વિલી]] બુઠ્ઠી થવાનાં પુરાવા સાથે ક્રોનિક મ્યૂકોસલ ડેમેજ દર્શાવે છે કે ક્રાઇપ્ટસની ખાસ બ્રાંચિંગ અને ટિશ્યુ ([[મેટાપ્લાસિયા]]) પ્રકારમાં પરિવર્તન છે. આ મેટાપ્લાસિયાનું એક ઉદાહરણ છે ''પેનેથ સેલ મેટાપ્લાસિયા'' જેમા પ્લેનેથ કોશનો વિકાસ (સામાન્ય રીતે નાના આંતરડામાં જોવા મળે છે) જઠરાંત્રિય પ્રણાલીનાં અન્ય ભાગોમાં સામેલ છે.<ref name="Robbins">ક્રોફોર્ડ જેએમ"જઠરાંત્રિય, પ્રકરણ 17 કોટ્રાનમાં આરએસ, કુમાર વી, રોબ્બિંસ એસએલ રોબ્બિંસ પેથોલોજીક બેઝિઝ ઓફ ડિસીઝ'''' ડબલ્યુ. બી .સાઉંડર્સ અને કંપની ફિલાડેલ્ફિયા </ref> == નિદાન == [[ચિત્ર:CD colitis.jpg|thumb|right|ક્રોહન કોલાઇટીસ ની એંડોસ્કોપીક ઇમેજ જે ચાંદી દેખાડે છે]] [[ચિત્ર:CT scan gastric CD.jpg|thumb|right|ક્રોહન રોગમાં સીટી સ્કેન અમાશયના ફંડસ દેખાડે છે ]] [[ચિત્ર:CD colitis 2.jpg|thumb|ક્રોહન રોગ એંડોસ્કોપીમા અલ્સેરેટીવ કોલિટીસની નકલ કરી શકે છે.ક્રોહન કોલિટિસનો આ એંડોસ્કોપિક ચિત્ર મ્યુકોસલ માળખાનું વિખરેલી ક્ષતિ દર્શાવે છે સિગમોઈડ કોલોનમાં મ્યુકોસાની ફ્રાયેબિલિટી અને દિવાલ પર એક્ઝુડેટૢ આ બધુ અલ્સેરેટીવ કોલેટિસમા મળી શકે છે. ]] ક્રોહન રોગનું નિદાન કોઇક વખત પડકારરૂપ બને છે.<ref name="Pimentel"/> અને ડોક્ટરને નિદાન કરવા માટે સંખ્યાબંધ પરીક્ષણો કરવા પડે છે.<ref name="emed"/> ત્યાં સુધી કે પરીક્ષણોનાં પૂર્ણ જથ્થા સાથે પણ ક્રોહન રોગની સંપૂર્ણ નિશ્ચિતતા સાથે નિદાન કરવું શક્ય બનતુ નથી; રોગનાં નિદાનમાં કોલોનોસ્કોપી લગભગ 70% સુધી પ્રભાવકારી હોય છે જેમાં અન્ય પરીક્ષણો ઓછી અસરવાળા હોય છે. રોગને ખાસ કરીને નાના આંતરડામાં નિદાન કરવું અઘરૂં બને છે કારણકે પારંપરિક કોલોનોસ્કોપી માત્ર કોલોન અને નાના આંતરડાનાં નીચેનાં ભાગમાં જ થાય;એંડોસ્કોપિક નિદાનમાં [[કેપ્સ્યુલ એંડોસ્કોપી]]એઇડ્સનો દાખલ કરવી પડે છે. === એન્ડોસ્કોપી === ક્રોહન રોગનાં નિદાનમાં [[કોલોનોસ્કોપી]] શ્રેષ્ઠ પરીક્ષણ છે કેમકે આ કોલોન અને [[ટર્મિનલ ઇલિયમ]]નું સીધું દ્રશ્ય ધરાવે છે અને રોગની અસરકારકતાની પેટર્ન ઓળખાય છે.[[]] ક્યારેક કોલોનોસ્કોપી ટર્મિનલ ઇલિયમનાં પાછળ પણ જાય છે પરંતુ તે દર્દી પ્રમાણે બદલાતી હોય છે. પ્રક્રિયા દરમ્યાન, [[ગેસ્ટ્રોએંટેરોલોજીસ્ટ]] [[બાયોપ્સી]] પણ કરાવી શકે છે જેમાં ટિશ્યુનાં નાનકડા નમુના લેબોરેટરી એનાલિસિસ માટે લેવાય છે જે નિદાનને પુષ્ટિ આપે છે. જેમકે 30% ક્રોહન રોગ માત્ર ઇલિયમ<ref name="Baumgart"/>માં સામેલ હોય છે ત્યારે ટર્મિનલ ઇંલિયમનું [[કેન્યુલેશન]] નિદાન માટે જરૂરી બને છે. રોગનું ધબ્બામાં વિતરણ કોલોન અથવા ઇલિયમમાં સામેલ થવું પણ [[રેક્ટમ]]માં ન હોવું અન્ય એંડોસ્કોપી સ્ટીગ્માતરીકે.<ref name="Hara2006"/> આ માટે કેપ્સ્યુલ એંડોસ્કોપીની યુટીલીટી જો કે હજુ પણ અનિશ્ચિત છે<ref>{{cite journal | last = Triester | first = Stuart L. | coauthors = Jonathan A. Leighton, Grigoris I. Leontiadis, Suryakanth R. Gurudu, David E. Fleischer, Amy K. Hara, Russell I. Heigh, Arthur D. Shiff, and Virender K. Sharma | year = 2006 | title = A meta-analysis of the yield of capsule endoscopy compared to other diagnostic modalities in patients with non-stricturing small bowel Crohn's disease | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2006_101_5/page/954 | journal = The American Journal of Gastroenterology | volume = 101 | issue = 5 | pages = 954–64 | doi =10.1111/j.1572-0241.2006.00506.x | pmid = 16696781 | access-date = 2009-11-04}}</ref> === વિકિરણ-ચિકિત્સક પરિક્ષણો === એક [[નાનું આંતરડા ફોલો-થ્રુ]] ક્રોહન રોગનું નિદાન સૂચવી શકે છે. જ્યારે રોગ ફક્ત નાના આંતરડામાં જ સામેલ હોય.{1/} કારણકે કોલોનોસ્કોપી અને [[ગેસ્ટ્રોસ્કોપી]] માત્ર ટર્મિનલ ઇલિયમ અને [[ડ્યુઓડિયનમ]]ની શરૂઆતનો સીધુ દ્રશ્ય આપે છે; તેઓ નાનાં આંતરડાનાં બાકીનાં ભાગ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકતા નથી. પરિણામે, [[બેરીયમ ફોલોઅપ]] એક્સ-રે કરવામાં આવે છે જ્યાં [[બેરીયમ સલ્ફેટ]] અંદર દાખલ કરવામાં આવે છે અને આંતરડાનું [[ફ્લોરોસ્કોપીક]]ચિત્ર સમય પછી લેવામાં આવે છે જે આંતરડાનાં સોજા અને સાંકળું હોવાનું જોવામાં ઉપયોગી થઈ શકે છે.<ref name="Hara2006">{{cite journal | last = Hara | first = Amy K. | coauthors = Jonathan A. Leighton, Russell I. Heigh, Virender K. Sharma, Alvin C. Silva, Giovanni De Petris, Joseph G. Hentz and David E. Fleischer | year = 2006 | month = January | title = Crohn disease of the small bowel: preliminary comparison among CT enterography, capsule endoscopy, small-bowel follow-through, and ileoscopy | url = https://archive.org/details/sim_radiology_2006-01_238_1/page/128 | journal = Radiology | volume = 238 | issue = 1 | pages = 128–34 | doi =10.1148/radiol.2381050296 | pmid = 16373764 | access-date = 2009-11-04}}</ref><ref>{{cite journal | last = Dixon | first = P.M. | coauthors = M.E. Roulston and D.J. Nolan | year = 1993 | title = The small bowel enema: a ten year review | url = https://archive.org/details/sim_clinical-radiology_1993-01_47_1/page/n44 | journal = Clinical Radiology | volume = 47 | issue = 1 | pages = 46–8 | doi =10.1016/S0009-9260(05)81213-9 | pmid = 8428417 }}</ref> બેરીયમ રેક્ટમમાં પ્રવિષ્ટ કરવામાં આવે છે અને ક્લોરોસ્કોપી આંતરડાનું ચિત્ર લેવામાં ઉપયોગી થાય છે, જેનો ઉપયોગ કોલોનોસ્કોપી આવવાનાં કારણે ક્રોહન રોગનાં કામ માટે ભાગ્યેજ વપરાય છે. તેની ઉપયોગિતા એનોટોમિકલ વિસંગતતા ઓળખવામાં છે જ્યારે કોલોનનો સ્ટ્રેકચરો અને કોલોસ્કોપીનાં પાસ થ્રુ અથવા કોલોનિક ફિસ્ટયૂલ શોધવા માટે ખુબ જ નાની હોય.<ref>{{cite journal | last = Carucci | first = L. R. | coauthors = M. S. Levine | year = 2002 | title = Radiographic imaging of inflammatory bowel disease | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology-clinics-of-north-america_2002-03_31_1/page/93 | journal = Gastroenterology Clinics of North America | volume = 31 | issue = 1 | pages = 93–117 | pmid = 12122746 | doi = 10.1016/S0889-8553(01)00007-3 }}</ref> [[સીટી]] અને [[એમઆરઆઈ]] સ્કેન [[એંટેરોક્લીસીસ]]પ્રોટોકોલ્સ સાથે નાના આંતરડાનાં મૂલ્યાંકન માટે ઉપયોગી છે.<ref>{{cite journal | last = Rajesh | first = A. | coauthors = D.D.T. Maglinte | year = 2006 | title = Multislice CT enteroclysis: technique and clinical applications | url = https://archive.org/details/sim_clinical-radiology_2006-01_61_1/page/n68 | journal = Clinical Radiology | volume = 61 | issue = 1 | pages = 31–9 | doi =10.1016/j.crad.2005.08.006 | pmid = 16356814 }}</ref> તે વધારાનાં ક્રોહન રોગનો ઇંટ્રા-એબડોમિનલ જટિલતાઓ જેમકે [[એબસેસેસ]] નાના આંતરડાનાં અવરોધ અથવા ફિસ્ટ્યુલ<ref>{{cite journal | last = Zissin | first = Rivka | coauthors = Marjorie Hertz, Alexandra Osadchy, Ben Novis and Gabriela Gayer | year = 2005 | title = Computed Tomographic Findings of Abdominal Complications of Crohn’s Disease—Pictorial Essay | journal = Canadian Association of Radiologists Journal | volume = 56 | issue = 1 | pages = 25–35 | pmid = 15835588 | url = http://www.carj.ca/issues/2005-Feb/25/pg25.pdf | format = PDF | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2008-04-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080406030552/http://www.carj.ca/issues/2005-Feb/25/pg25.pdf | url-status = dead }}</ref>માટે જેવા ઉપયોગી હોઈ શકે. [[મેગ્નેટિક રેઝોનંસ ઇમેજીંગ]] (એમઆરઆઈ (MRI)) [[નાના આંતરડા]]ની ઇમેજીંગની સાથે સાથે જટિલતા જોવા માટે અન્ય વિકલ્પ છે જો કે તે ખૂબજ ખર્ચાળ અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી.<ref>{{cite journal | last = MacKalski | first = B. A. | coauthors = C. N. Bernstein | year = 2005 | title = New diagnostic imaging tools for inflammatory bowel disease | journal = Gut | volume = 55 | issue = 5 | pages = 733–41 | doi =10.1136/gut.2005.076612 | pmid = 16609136 | pmc = 1856109 }}</ref> === લોહી પરીક્ષણ === એક [[સંપૂર્ણ બ્લડ કાઉન્ટ]]થી [[એનિમિયા]] જણાઈ શકાય જે લોહીની ક્ષતિ અથવા [[વિટામીન બી]]{{ssub|12}}ની કમીનાં કારણે હોય.[[]] પછીનું ઇલેટીસમાં જોવાય છે કારણકે વિટામીન બી{{ssub|12}}ઇલિયમ[[]]માં શોષાઈ જાય છે.<ref name="Goh">{{cite journal | last = Goh | first = Jason | coauthors = C. A. O'Morain | year = 2003 | title = Review article: nutrition and adult inflammatory bowel disease | url = https://archive.org/details/sim_alimentary-pharmacology-and-therapeutics_2003-02-01_17_3/page/307 | journal = Alimentary Pharmacology & Therapeutics | volume = 17 | issue = 3 | pages = 307–20 | doi =10.1046/j.1365-2036.2003.01482.x | pmid = 12562443 }}</ref> [[એરિથ્રોસેડીમેંટેશન રેટ]] અથવા ઇએસઆર (ESR) અને [[સી- રીએક્ટીવ પ્રોટીન]] માપદંડ પણ સોજાની તીવ્રતા માપવા ઉપયોગી થઈ શકે.<ref>{{cite journal | last = Chamouard | first = Patrick | coauthors = Zoe Richert, Nicolas Meyer, Gabriel Rahmi, René Baumann | year = 2006 | title = Diagnostic Value of C-Reactive Protein for Predicting Activity Level of Crohn's Disease | journal = Clinical Gastroenterology and Hepatology | doi =10.1016/j.cgh.2006.02.003 | pmid = 16630759 | volume = 4 | pages = 882 | issue = 7}} પ્રિંટની આગળ ઇપબ</ref> આ જટીલતાઓનાં કારણે કરેલ ઇલેક્ટોમીવાળા દર્દી માટે પણ સાચુ છે. એનિમિયાનું અન્ય કારણ એનિમિયા કરનાર બિમીરીઓ છે જે માઇકોસાઇટીક અને હાયપોક્રોમિક એનિમિયાની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. એનિમિયા માટે ઘણાં કારણો હોઈ શકે જેમાં આંતરડા રોગ જેમકે એઝેથિયોપ્રિનનો ઉપચાર માટે લેવાતી દવાઓ સામેલ છે જે સાઇટોપેનિયા અને સલ્કા સેલેઝાઈન તરફ લઈ જાય છે જેનાથી કોલેટ મેલએબ્સોર્પ્શન વગેરે પરિણમે છે એંટી''[[સેક્રોમિસીઝ સેરેવિસી]]'' એંટીબોડીઝ (એએસસીએ (ASCA)) અને [[એંટી ન્યૂટ્રોફિલ સાઈટોપ્લાઝમિક એંટીબોડીઝ]](એએનસીએ (ANCA))ને આંતરડાના<ref>{{cite journal | last = Kaila | first = B | coauthors = K Orr and C N Bernstein | year = 2005 | title = The anti-Saccharomyces cerevisiae antibody assay in a province-wide practice: accurate in identifying cases of Crohn's disease and predicting inflammatory disease | journal = The Canadian Journal of Gastroenterology | volume = 19 | issue = 12 | pages = 717–21 | pmid = 16341311 | url =www.pulsus.com/journals/abstract.jsp?sCurrPg=journal&jnlKy=2&atlKy=743&isuKy=263&isArt=t | access-date = 2006-07-02 }}</ref>ઇનક્લેમમેટરી રોગો અને અલ્સેરેટીવ કોલીટીસથી ક્રોહન રોગને જુદો પાડવા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite journal | last = Israeli | first = E. | coauthors = I. Grotto, B. Gilburd, R. D. Balicer, E. Goldin, A. Wiik and Y. Shoenfeld | year = 2005 | title = Anti-Saccharomyces cerevisiae and antineutrophil cytoplasmic antibodies as predictors of inflammatory bowel disease | journal = Gut | volume = 54 | issue = 9 | pages = 1232–6 | doi =10.1136/gut.2004.060228 | pmid = 16099791 | pmc = 1774672 }}</ref> વધુમાં સેરોલોજીકલ એંટીબોડીઝ જેમકે એએસસીએ એંટી લેમિનેરીબાયોસાઇડ[Glc(β1,3) (Glb(β)); એએલસીએ (ALCA)] એંટી કિટો બાયોસાઇડ(GlcNAc(β1,4) GlcNAc(β); એસીસીએ (ACCA)],એંટી મેનોબાયોસાઇડ[Man(α1,3)Man(α)AMCA], એંટી લેમિનેટીન [Glc(β1,3))3n(Glc(β1,6))n; anti-L] અને એંટીચિટીન [(GlcNAc(β1,4)n; anti-C]બીમારીઓનાં વર્તન અને સર્જરી સાથે સંકળાયેલી હોય છે અને ક્રોહન રોગનાં પ્રોગ્નોસિટ માં ઉમેરો કરે છે.<ref>{{cite journal | last = Dotan | first = I. | year = 2007 | title = Serologic markers in inflammatory bowel disease: tools for better diagnosis and disease stratification | journal = Expert Rev Gastroenterol Hepatol | volume = 1| issue = 2 | pages = 265–74 | doi =10.1586/17474124.1.2.265 | pmid = 19072419}}</ref><ref>{{cite journal | last = Seow | first = C.H. | coauthors = J.M. Stempak, W. Xu, H. Lan, A.M. Griffiths, G.R. Greenberg, A.H. Steinhart, N. Dotan and M.S. Silverberg | year = 2009 | title = Novel anti-glycan antibodies related to inflammatory bowel disease diagnosis and phenotype | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2009-06_104_6/page/1426 | journal = Am J Gastroenterol | volume = 104 | issue = 6 | pages = 1426–34 | doi =10.1038/ajg.2009.79 | pmid = 19491856 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Papp | first = M. | coauthors = I. Altorjay, N. Dotan, K. Palatka, I. Foldi, J. Tumpek, S. Sipka, M. Udvardy, T. Dinya, L. Lakatos, A. Kovacs, T. Molnar, Z. Tulassay, P. Mihelle, G.L. Norman, T. Szamosi , J. Papp; Hungarian IBD Study Group and P.L. Lakatos | year = 2008 | title = New serological markers for inflammatory bowel disease are associated with earlier age at onset, complicated disease behavior, risk for surgery, and NOD2/CARD15 genotype in a Hungarian IBD cohort | journal = Am J Gastroenterol | volume = 104 | issue = 6 | pages = 1426–34 | doi =10.1111/j.1572-0241.2007.01652.x | pmid = 18047543 | last12 = Molnar | first12 = T | last13 = Tulassay | first13 = Z | last14 = Miheller | first14 = P | last15 = Norman | first15 = GL | last16 = Szamosi | first16 = T | last17 = Papp | first17 = J | last18 = Hungarian Ibd Study | first18 = Group | last19 = Lakatos | first19 = PL }}</ref><ref>{{cite journal | last = Ferrante | first = M. | coauthors = L. Henckaerts, M. Joossens, M. Pierik, S. Joossens, N. Dotan, G.L. Norman , R.T. Altstock , K. Van Steen , P. Rutgeerts , G. Van Assche and S.Vermeire | year = 2007 | title = New serological markers in inflammatory bowel disease are associated with complicated disease behaviour | url = https://archive.org/details/sim_gut_2007-10_56_10/page/1394 | journal = Gut | volume = 56 | issue = 10 | pages = 1394–403 | doi =10.1136/gut.2006.108043 | pmid = 17456509 | last12 = Vermeire | first12 = S }}</ref> === આંતરડાની ચાંદીના સોજા સાથે સરખામણી === ક્રોહનના રોગનાં લક્ષણોનો નકલ કરતો સૌથી સામાન્ય રોગ અલ્સેરેટિવ કોલેટીસ છે જેમકે બન્ને ઇનફ્લેમેટરી આંતરડા રોગો છે જે [[કોલોન]] પર એજ લક્ષણો સાથે અસર કરે છે. આ રોગોને જુદા પાડવા જરૂરી છે કારણકે રોગોનાં કોર્સ અને ઉપચાર જુદા હોઈ શકે છે. અમુક કિસ્સામાં જો કે અંતર જણાવવું શક્ય હોતુ નથી આવા કિસ્સામાં રોગને '''ઇંટરમિટેંડ કોલેટીસ''' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="Podolsky"/><ref name="emed"/><ref name="Baumgart"/> {| class="wikitable" cellpadding="1" style="text-align:left" |+ <td>'''ક્રોહનના રોગ અને મોટા આંતરડાની ચાંદીના સોજાનાં વિવિધ ઘટકો સાથે સરખામણી''' </td> |- ! ! ક્રોહનનો રોગ ! આંતરડાની ચાંદી |- | [[ટર્મિનલ ઇલિયમ સામેલગીરી]] | સામાન્ય | ભાગ્યેજ |- | કોલન સામેલગીરી | સામાન્ય રીતે | હંમેશાં |- | રેક્ટમ સામેલગીરી | ભાગ્યેજ | સામાન્ય રીતે<ref name="Kornbluth-Sachar2004">{{cite journal | last = Kornbluth | first = Asher | coauthors = David B. Sachar | year = 2004 | month = July | title = Ulcerative colitis practice guidelines in adults (update): American College of Gastroenterology, Practice Parameters Committee | journal = American Journal of Gastroenterology | volume = 99 | issue = 7 | pages = 1371–85 | doi = 10.1111/j.1572-0241.2004.40036.x | pmid = 15233681 | url = http://www.acg.gi.org/physicians/guidelines/UlcerativeColitisUpdate.pdf | format = PDF | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2008-04-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080406030552/http://www.acg.gi.org/physicians/guidelines/UlcerativeColitisUpdate.pdf | url-status = dead }}</ref> |- | [[ગુદા]] પાસે સામેલગીરી | સામાન્ય <ref name="HanauerCrohns">{{cite journal | last = Hanauer | first = Stephen B. | coauthors = William Sandborn | year = 2001 | month = March | date = 2001-03-01 | title = Management of Crohn's disease in adults | journal = American Journal of Gastroenterology | volume = 96 | issue = 3 | pages = 635–43 | doi = 10.1111/j.1572-0241.2001.03671.x | pmid = 11280528 | url = http://www.acg.gi.org/physicians/guidelines/CrohnsDiseaseinAdults.pdf | format = PDF | access-date = 2009-11-07 | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927051742/http://www.acg.gi.org/physicians/guidelines/CrohnsDiseaseinAdults.pdf | url-status = dead }}</ref> | | ભાગ્યેજ |- | બાઈલ નલિકા સામેલગીરી | [[પ્રાથમિક સ્ક્લેરોઝીંગ કોલોગ્ટીસ]]નાં દરમાં કોઈ વધારો નહી | વધુ પ્રમાણ માં <ref>{{cite journal | last = Broomé | first = Ulrika | coauthors = Annika Bergquist | year = 2006 | month = February | title = Primary sclerosing cholangitis, inflammatory bowel disease, and colon cancer | url = https://archive.org/details/sim_seminars-in-liver-disease_2006-02_26_1/page/31 | journal = Seminars in Liver Disease | volume = 26 | issue = 1 | pages = 31–41 | doi =10.1055/s-2006-933561 | pmid = 16496231 }}</ref> |- | રોગ નું વિભાજન | સોજાનાં ધબ્બાવાળો વિસ્તાર (કાપો- છોડવો) | સોજાનો સતત વિસ્તાર<ref name="Kornbluth-Sachar2004"/> |- | એન્ડોસ્કોપી | ઉંડો જીઓગ્રાફિક અને સેટીપ્રિગ્નીઅસ (સ્નેક જેવું) [[અલ્સર]] | | સતત અલ્સર |- | સોજા ની ઊંડાઈ | ટ્રાંસમ્યુરલ હોઈ શકે ટિશ્યુમાં ઉંડો<ref name="HanauerCrohns"/><ref name="Baumgart"/> | | શેલો, મ્યૂકોસલ |- | ફિસ્ટ્યુલી[[]] | સામાન્ય <ref name="HanauerCrohns"/> | | ભાગ્યેજ |- | [[સ્ટેનોસિસ]] | સામાન્ય | ભાગ્યેજ |- | [[સ્વયં પ્રતીરક્ષિત રોગ]] | સ્વયં પ્રતીરક્ષિત રોગ તરીકે પ્રખ્યાત | સર્વસંમતિ નથી |- | [[સાઈટોકિન]] પ્રતિભાવ | T_h17[[]] સાથે જોડાયેલ<ref name="Elson2007"/> | T_h2 સાથે થોડા થોડા જોડાયેલ |- | [[ગ્રેન્યુલોમસ]] પર બાયોપ્સી | નોન- [[નેક્રોટાઈઝીંગન]]ના પેરી [[ઇન્ટેટાઇનલ ક્રિપ્ટ]] ગ્રેન્યુલોમસ<ref name="pmid12121237">{{Cite journal | last1 = Mahadeva | first1 = U. | last2 = Martin | first2 = JP. | last3 = Patel | first3 = NK. | last4 = Price | first4 = AB. | title = Granulomatous ulcerative colitis: a re-appraisal of the mucosal granuloma in the distinction of Crohn's disease from ulcerative colitis. | journal = Histopathology | volume = 41 | issue = 1 | pages = 50–5 | month = Jul | year = 2002 | doi = 10.1046/j.1365-2559.2002.01416.x| pmid = 12121237 }}</ref><ref name="pmid12147095">{{Cite journal | last1 = Shepherd | first1 = NA. | title = Granulomas in the diagnosis of intestinal Crohn's disease: a myth exploded? | journal = Histopathology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 166–8 | month = Aug | year = 2002 | doi = 10.1046/j.1365-2559.2002.01441.x| pmid = 12147095 }}</ref><ref name="HanauerCrohns"/> | | નોન-પેરી [[ઇંટેસ્ટાઇનલ ક્રિપ્ટ]] ગ્રેન્યુલોમસ જોવાયું નહીં<ref name="Kornbluth-Sachar2004"/> |- | શસ્ત્રક્રિયા સારવાર | અસર પામેલ ભાગને કાઢી નાખ્યા પછી ઘણીવાર ઉથલો | સામાન્ય રીતે કોલન કાઢવાથી ઉપચાર થાય |- | [[ધુમ્રપાન]] | શસ્ત્રક્રિયા સારવાર | ધૂમ્રપાન માટે ઓછુ જોખમ<ref name="Kornbluth-Sachar2004"/> |} == સારવાર == ક્રોહન રોગ માટે હાલમાં કોઈ પણ ઉપચાર નથી અને જો થઈ શકે તો કોઈ [[ઘટાડો]] શક્ય નથી.<ref>{{cite web | url = http://www.ccfa.org/ccfaprof/research-grant-opps/documents/May-2007-Newsletter.pdf | format = PDF | title = Clinical Research Alliance Update | publisher = [[Crohn's and Colitis Foundation of America]] | date = 2007-05-01 | access-date = 2008-02-14 | archive-date = 2008-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080216122332/http://www.ccfa.org/ccfaprof/research-grant-opps/documents/May-2007-Newsletter.pdf | url-status = dead }}</ref> જ્યાં ઘટાડો શક્ય હોય તે કિસ્સામાં [[ઉથલા]]ને રોકી શકાય અને [[લક્ષણો]] પર દવા જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન અને અમુક કિસ્સામાં સર્જરી દ્વારા નિયંત્રણ થઈ શકે.[[]] પુરતા પ્રમાણમાં નિયંત્રિત ક્રોહન રોગ રોજીંદા જીવનમાં ખાસ પ્રતિબંધ કરતો નથી.<ref name="WebMD">{{cite web | url = http://www.webmd.com/digestive-disorders/features/crohns-disease-54-tips-to-help-you-manage?ecd=wnl_gid_120607 |title=Crohn's Disease: 54 Tips to Help You Manage | publisher = [[WebMD]] | last = Fries | first = WS | coauthor = Nazario, B | date = 2007-05-16 | access-date = 2008-02-14 }}</ref> ક્રોહન રોગની સારવાર ત્યારે જ કરવી જ્યારે લક્ષણો સક્રિય હોય અને [[ગંભીર]] સમસ્યામાં પ્રથમ ઉપચારની જરૂર હોય પછી [[ઘટાડો]] જાળવી રાખવો.[[]] === દવાઓ === ગંભીર સારવારમાં કોઈપણ ઇંફેક્શન(સામાન્ય રીતે [[એંટીબાયોટીક]]) અને ઇંફ્લેમેશન ઓછુ કરવા (સામાન્ય રીતે [[એમિનોસેલિસિલેટ]] એંટી- ઇંફ્લેમેટરી ડ્ર્ગ્સ અને )[[કાસ્ટીકોસ્ટેરોઇડસ]] નાં ઉપચાર કરવા.[[]] જ્યારે લક્ષણો ઘટાયેલ હોય તો દવાઓ લક્ષણો પાછા ન આવે તેની જાળવણી માટે કરવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી કાર્ટીકોસ્ટેરોઇડથી [[આડઅસરો]] થાય ; એના પરિણામે તેને લાંબી સારવાર માટે સામાન્ય રીતે લેવામાં આવતી નથી. વિકલ્પોમાં સામેલ છે એકલો એમિનોસેલિસિલેટ જે ફકત લઘુમતિ સંખ્યામાં જ આ સારવાર જાળવી શકાય છે અને ઘણાને ઇમ્યૂનો સપ્રેસિવ ડ્રગ્સની જરૂર પડે છે.<ref name="HanauerCrohns"/> ક્રોહન રોગની સારવાર માટે વપરાતી દવાઓમાં સામેલ છે [[5- એમિનોસેલિસિલિક એસિડ]] (5-ASA) ફોર્મ્યૂલેશન [[પ્રિડનીસોન]] ઇમ્યૂનોમોડ્યૂલેટર્સ જેમકે [[એઝેથિયોપ્રિન]], મર્કાપ્ટોપુરીન[[]] ,[[મેથોટ્રેક્સેટ]], [[ઇંફ્લીક્સીમેટ્સ]], [[એડલીમુમાબ<ref name="Podolsky">{{Cite journal|last=Podolsky|first= Daniel K.|title=Inflammatory bowel disease|journal=New England Journal of Medicine|year=2002|volume=346|issue=6|pages=417–29 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/extract/347/6/417|access-date=2006-07-02|pmid=12167685|doi=10.1056/NEJMra020831}}</ref>]][[સર્ટોલીઝુમાબ]] અને [[નેટાલીઝુમાબ]]<ref name="Sandborn2005">{{cite journal | author = Sandborn, W.J. | coauthors = Colombel, J.F.; Enns, R.; Feagan, B.G.; Hanauer, S.B.; Lawrance, I.C.; Panaccione, R.; Sanders, M.; Schreiber, S.; Targan, S.; Others, | year = 2005 | title = Natalizumab Induction and Maintenance Therapy for Crohn's Disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-11-03_353_18/page/1912 | journal = New England Journal of Medicine | volume = 353 | issue = 18 | pages = 1912 | doi = 10.1056/NEJMoa043335 | pmid = 16267322 | last12 = Goldblum | first12 = R | last13 = Despain | first13 = D | last14 = Hogge | first14 = GS | last15 = Rutgeerts | first15 = P | last16 = International Efficacy Of Natalizumab As Active Crohn's Therapy (Enact-1) Trial | first16 = Group | last17 = Evaluation Of Natalizumab As Continuous Therapy (Enact-2) Trial | first17 = Group }}</ref><ref name="MacDonald2006">{{cite journal | author = MacDonald, J.K. | coauthors = McDonald, J.W.D. | year = 2006 | title = Natalizumab for induction of remission in Crohn's disease (Cochrane Review) | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | pages = 1465–858 | url = http://dellboy.update-software.com/abstracts/AB006097.htm | access-date = 2008-02-15 | doi = 10.1002/14651858.CD006097 | pmid = 16856112 | last1 = Macdonald | first1 = JK | last2 = Mcdonald | first2 = JW | volume = 3 | issue = }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[હાઇડ્રોકોર્ટીસોન]] ક્રોહેન રોગનાં ગંભીર હુમલાનાં સમય વાપરવી જોઈએ<ref name="OHCM">{{cite book | last=Longmore | first=Murray | coauthors=Ian Wilkinson, Tom Turmezei, Chee Kay Cheung | title=Oxford Handbook of Clinicial Medicine, 7th edition | url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m8y0 | publisher=Oxford University Press | year=2007 | pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m8y0/page/266 266]–7 | isbn=0-19-856837-1 }}</ref> ઓપિએટ રીસેપ્ટર એંટાગોનિસ્ટ [[નેલ્ટ્રેક્ઝોન]] ([[નેટ્રેક્ઝોનનાં નાનાં ડોઝ]] પણ)નાના ડોઝ રોગીનાં 67% ઘટાડા સહિત ક્રોહન રોગનાં દર્દીને આપવી અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે કે પેનસિલ્વેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં ધરેલા અભ્યાસમાં જોવામાં આવ્યો. ડો.જીલ સ્મીથ પેનાસિલ્વેનિયા યુનિવર્સિટીનાં કોલેજ ઓફ મેડીસીન ના ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજી ના પ્રધાય્પકે એ નિષ્કર્ષ કાઢ્યું છે કે "એલડીએન થેરેપી સક્રિય કોલોનનાં રોગોનાં દર્દીઓમાં અસરકારક અને સલામત "<ref>*{{cite journal | author = Smith JP, Stock H, Bingaman S, Mauger D, Rogosnitzky M, Zagon IS | title = Low-dose naltrexone therapy improves active Crohn's disease. | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2007-04_102_4/page/820 | journal = Am J Gastroenterol | pages = 820–8 | volume = 102 | issue = 4 | month = April | year = 2007 | pmid = 17222320 | doi = 10.1111/j.1572-0241.2007.01045.x}}{{cite journal | author = Smith JP, Stock H, Bingaman S, Mauger D, Rogosnitzky M, Zagon IS | title = Low-dose naltrexone therapy improves active Crohn's disease. | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2007-04_102_4/page/820 | journal = Am J Gastroenterol | pages = 820–8 | volume = 102 | issue = 4 | month = April | year = 2007 | pmid = 17222320 | doi = 10.1111/j.1572-0241.2007.01045.x}}</ref> સ્મીથ અને તેમના સાથીઓને એનઆઈએચ ગ્રાંટ મળી છે અને ડિફીનીટીવ ફેઝ-2 પ્લેસિબો -નિયંત્રિત [[ક્લિનિકલ ટ્રાયલ]] માટે આગળ વધી રહ્યા છે.[[]] === જીવનશૈલી માં પરિવર્તન === અમુક જીવનશૈલી પરિવર્તનો લક્ષણો ઘટાડી શકે છે જેમાં [[ખોરાક]] યોગ્ય [[હાઇડ્રેશન]] [[ધૂમ્રપાન છોડવું]] સામેલ છે. વારંવાર નાના ભાણા ખાવા મોટા જમણ કરતા ખોરાક ઓછો કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે. લક્ષણોને પ્રબંધિત કરવા યોગ્ય અનુપાત નિયંત્રણ સાથે સમતોલ ખોરાક હોવો જોઈએ. [[થાક]] સાથેની નિયમિત કસરત આરોગ્યપ્રદ ખોરાક અને પૂરતી નિંદ્રા મદદ કરે છે. [[ખોરાક ડાયરી]] કયો ખોરાક લક્ષણોને વધારે તે ઓળખવામાં સહાય કરી શકે છે. અમુક દર્દીઓએ [[ઓછા ફાઇબરવાળા ખોરાક]]લક્ષણો નિયંત્રિત કરવા લેવા જોઇએ ખાસ કરીને જો ફાઇબર ખોરાકથી લક્ષણોનું કારણ હોય.<ref name="WebMD"/> === શસ્ત્રક્રિયા === ક્રોહનની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]] દ્વારા ન કરી શકાય જોકે તેનો ઉપયોગ આંતરડામાં આંશિક કે સંપૂર્ણ અવરોધ થાય ત્યારે કરાય છે. શસ્ત્રક્રિયાનાં ઉપયોગની જરૂર જટિલતાઓ જેમકે અવરોધ ફિસ્ટ્યુલી અને અથવા ફોલ્લાઓ માટે હોઈ શકે અથવા જ્યારે રોગ પર દવાની અસર ન થતી હોય. પ્રથમ શસ્ત્રક્રિયા પછી ક્રોહન સામાન્ય રીતે ક્યાં કાપ મૂક્યા હતા ત્યાં દેખાય છે પણ તે અન્ય જગ્યાએ પણ દેખાઈ શકે. કાપ્યા પછી અન્ય ટિશ્યુ બને છે જે [[સ્ટ્રીક્ચર]] નું કારણ બને છે. જ્યારે આંતરડુ ખુબ જ નાનું બને અને મળને આસાનીથી પસાર કરવા દે તો સ્ટ્રીક્ચર હોય જે અવરોધ તરફ વધે છે. પ્રથમ કાપ પછી બીજો કાપ પાંચ વર્ષમાં જરૂરી બને છે.<ref>{{cite web | url = http://ibdcrohns.about.com/od/surgeryprocedures/a/resectioncrohns.htm | title = Resection Surgery for Crohn's Disease | publisher = [[About.com]] | access-date = 2008-02-14 | date = 2007-01-12 | last = Tresca | first = AJ | archive-date = 2007-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071113142856/http://ibdcrohns.about.com/od/surgeryprocedures/a/resectioncrohns.htm | url-status = dead }}</ref> સ્ટ્રીક્ચરનાં કારણો અવરોધવાળાં દર્દીઓની સારવાર માટે બે વિકલ્પો છે [[સ્ટ્રીક્ચરપ્લાસ્ટી]] અને આંતરડાનાં ભાગનું રીસેક્શન. [[ડ્યુઓડીનલ]]ની સામેલગીરી હોય તો એકલી સ્ટ્રીક્ચરપ્લાસ્ટી વિરુદ્ધ સ્ટ્રીક્ચરપ્લાસ્ટી અને રીસેક્શન વચ્ચે કોઈ [[સ્ટેસ્ટીકલ ફરક]] નથી. આવા કિસ્સાઓમાં પુનશસ્ત્રક્રિયાનો દર ક્રમશ: 31% અને 27% હતુ જે દર્શાવે છે સ્ટ્રીક્ચર પ્લાસ્ટી સલામત અને અસરકારક છે જે દર્દીઓને ડ્યુમોડીનમ સામેલગીરી સાથે પસંદ કરવામાં આવ્યા હોય.<ref name="pmid8918424">{{cite journal | author = Ozuner G, Fazio VW, Lavery IC, Milsom JW, Strong SA | title = Reoperative rates for Crohn's disease following strictureplasty. Long-term analysis | url = https://archive.org/details/sim_diseases-of-the-colon-rectum_1996-11_39_11/page/1199 | journal = Dis. Colon Rectum | volume = 39 | issue = 11 | pages = 1199–203 | year = 1996 | pmid = 8918424| doi = 10.1007/BF02055108}}</ref> [[શોર્ટ આંતરડા સિંડ્રોમ]]નું મુખ્ય લક્ષણ અતિસાર છે આ જ્યારે વિકસે જો કોઈ વ્યક્તિનું અડધું કે વધુ નાનું આંતરડુ કાઢી નાખ્યું હોય.<ref>નેશનલ ઇંસ્ટિટ્યુટ ઓફ ડાયાબિટીસ એંડ ડાયજેસ્ટીવ એંડ કિડની ડિસીસીઝ દ્વારા નાના બોવેલ સિંડ્રોમને વ્યાખ્યા.[http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/shortbowel/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321081415/http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/shortbowel/ |date=2014-03-21 }}</ref> જોકે અન્ય લક્ષણોમાં ધ્રુજારી બ્લોટીંગ અને હાર્ટ બર્ન સામેલ હોઈ શકે. શોર્ટ આંતરડા સિંડ્રોમની સારવાર ખોરાક પરિવર્તન ઇંટ્રાવિનસ ફીડિંગ વિટામિન અને મિનરલ પૂરકો અને દવાઓનાં ઉપચારથી થઈ શકે છે. ક્રોહન રોગમાં શસ્ત્રક્રિયાથી અન્ય જટિલતાઓ થઈ શકે જ્યાં ટર્મિનલ ઇલિયમ કાઢવામાં આવ્યો હોય જેનાથી પાણીવાળા ઝાડા થાય છે. આનું કારણ ટર્મિનલ ઇલિયમનાં રિસેક્શન પછી બાઈલ એસિડ પુન:શોષિત કરવાની અક્ષમતા છે. {{Citation needed|date=March 2009}} એસબીએસ નાં અમુક કિસ્સાઓમાં આંતરડાની ટ્રાંસપ્લાંટ સર્જરી પર વિચાર કરી શકાય જો કે આ પ્રક્રિયા પૂરી પાડતા ટ્રાંસપ્લાંટ કેંદ્રોની સંખ્યા ખૂબજ ઓછી છે ચેપ અને ટ્રાંસપ્લાંટેડ આંતરડાની અસ્વીકૃતિનાં ઉચ્ચ જોખમો હોય છે. <ref>{{cite web | url = http://www.revolutionhealth.com/conditions/digestive/crohns-disease/surgery/intestinal-transplant | title = Intestinal transplant for Crohn's disease | publisher = [[revolutionhealth.com]] | access-date = 2009-03-22 | date = 2006-10-24 | last = Rhodes | first = M | archive-date = 2008-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081008034121/http://www.revolutionhealth.com/conditions/digestive/crohns-disease/surgery/intestinal-transplant | url-status = dead }}</ref> === સંભવિત સારવારો === [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]માં સંશોધકોએ ક્રોહન રોગ પ્રતિરક્ષાતંત્રનાં દબાવવાના જ્ઞાન પર પ્રશ્ન કર્યો છે કારણકે સમસ્યા અલ્સર સક્રીય છે નહીં કે અતિ સક્રિય રોગપ્રતિકારક તંત્ર હોય: તેમનાં અભ્યાસમાં શોધાયું છે કે ક્રોહનના દર્દીઓ આપેલા ચેપ પ્રત્યે સામાન્ય રીતે ઓછો પ્રતિભાવ આપે છે,ઘા પર લોહીનો પ્રવાહ ધીમો અને પ્રતિભાવમાં સુધારો થાય જો દર્દીને [[સિલ્ડેનાફિલ સાઇટ્રેટ]] આપવામાં આવે.<ref name="Marks2006"/> હાલનાં અભ્યાસોમાં [[હેમ્લિનિથિક થેરેપી]] અથવા [[હૂકવોર્મ]]નો ઉપયોગ ક્રોહન રોગ અને અન્ય (બિન-વાયરલ) સ્વ રોગ પ્રતિકારક રોગો માટે આશાજનક પરિણામો આપવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |author=Croese J, O'neil J, Masson J, ''et al.'' |title=A proof of concept study establishing ''[[Necator americanus]]'' in Crohn's patients and reservoir donors |journal=Gut |volume=55 |issue=1 |pages=136–7 |year=2006 |pmid=16344586 |doi=10.1136/gut.2005.079129 |pmc=1856386}}</ref> === પૂરક અને વૈકલ્પિક દવા === અડધાથી વધુ ક્રોહનના રોગ ગ્રસ્ત લોકો એ પૂરક અથવા વૈકલ્પિક ઉપચાર અજમાવેલ છે.<ref>{{cite journal | author = Caprilli R, Gassull M, Escher J ''et al.'' | title = European evidence based consensus on the diagnosis and management of Crohn's disease: special situations | journal = Gut | volume = 55 Suppl 1 | issue = | pages = i36–58 | year = 2006| pmid = 16481630 | last12 = Hildebrand | first12 = H | last13 = Kolacek | first13 = S | last14 = Riis | first14 = L | last15 = Lukas | first15 = M | last16 = De Franchis | first16 = R | last17 = Hamilton | first17 = M | last18 = Jantschek | first18 = G | last19 = Michetti | first19 = P | last20 = O'morain | first20 = C | last21 = Anwar | first21 = MM | last22 = Freitas | first22 = JL | last23 = Mouzas | first23 = IA | last24 = Baert | first24 = F | last25 = Mitchell | first25 = R | last26 = Hawkey | first26 = CJ | last27 = European Crohn's And Colitis | first27 = Organisation | doi = 10.1136/gut.2005.081950c | pmc = 1859996}}</ref> જેમ કે પૃથ્ય આહાર, [[પ્રોબાયોટિક]], માછલી નું તેલ અને અન્ય [[હર્બલ]] અને પોષણયુક્ત આહાર નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપચારોનો લાભ અનિશ્વિત છે. * [[ચીન]]માં [[શરીરની પેશીઓને ભોંકવાનો ઉપચાર]] સોજો ચડાવનાર આંતરડાના રોગ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, અને એ [[પશ્વિમી વિસ્તાર]]માં પણ ખૂબ ઝડપથી ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યો છે.<ref name="Joos">{{cite journal |author=Joos S, Brinkhaus B, Maluche C, ''et al.'' |title=Acupuncture and moxibustion in the treatment of active Crohn's disease: a randomized controlled study |journal=Digestion |volume=69 |issue=3 |pages=131–9 |year=2004 |pmid=15114043 |doi=10.1159/000078151}}</ref> તેમ છતાં પણ, એના કોઈ પુરાવા નથી કે ચીની ઉપચાર થી [[પ્લેસબો અસર]] સિવાય કોઈ ફાયદો થયો છે.<ref name="Joos"/> * [[મેથોટ્રેક્ષેટ]] એ [[કોશ ના વિકાસ]] માટે ની દવા છે જે [[કેમોથેરાપી]] માં પણ ઉપયોગ માં લેવાય છે. જે લોકો કોર્ટીકોસ્ટીરોઈડ નથી લેતા તેમને તે ઘટાડા ને સંભાળવા માટે ઉપયોગી છે.<ref>{{cite journal |author=Feagan BG, Fedorak RN, Irvine EJ, ''et al.'' |title=A comparison of methotrexate with placebo for the maintenance of remission in Crohn's disease. North American Crohn's Study Group Investigators |url=https://archive.org/details/new-england-journal-of-medicine_2000-06-01_342_22/page/1627 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=342 |issue=22 |pages=1627–32 |year=2000 |pmid=10833208 |doi=10.1056/NEJM200006013422202 |last12=Mcdonald |first12=JW}}</ref> * [[મેટ્રોનીડેઝોલ]] અને [[સિપ્રોફ્લોક્ષેસિન]] એ એન્ટીબાયોટીક છે જે ક્રોહન ની સારવાર માં ઉપયોગ માં લેવાય છે જેમાં કોલોનીક અથવા પેરીયાનલ નો સમાવેશ હોય છે, તેમ છતાં પણ, યુનાઈટેડ રાજ્યો માં, [[ખાદ્ય અને ઔષધ સંચાલન]] દ્વારા તેને વપરાશ માટે માન્યતા આપવા માં આવેલ નથી.<ref>{{cite journal |author=Ursing B, Alm T, Bárány F, ''et al.'' |title=A comparative study of metronidazole and sulfasalazine for active Crohn's disease: the cooperative Crohn's disease study in Sweden. II. Result |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1982-09_83_3/page/550 |journal=Gastroenterology |volume=83 |issue=3 |pages=550–62 |year=1982 |pmid=6124474 |doi= |last12=Nordle |first12=O |last13=Rosén |first13=A}}</ref> પરુ ભરેલ ગુમડું અને ક્રોહન ના રોગ સાથે ના બીજા ચેપ ના જટિલ સારવાર માટે પણ તેઓ વપરાશ માં લેવાય છે.<ref name="emed"/> * રોગ ના પાછા આવેલ [[એન્ડોસ્કોપિક]] પુરાવા માં [[થેલીડોમાઇડે]] પ્રતિભાવ બતાવેલ છે.<ref>{{cite journal |author=Cohen LB |title=Re: Disappearance of Crohn's ulcers in the terminal ileum after thalidomide therapy. Can J Gastroenterol 2004; 18(2): 101-104 |journal=Can. J. Gastroenterol. |volume=18 |issue=6 |pages=419; author reply 419 |year=2004 |pmid=15230268 |doi=}}</ref> * [[કેન્નાબીસ]] માંથી મળી આવેલ દવા તેની સોજો ઉતારવાની લાક્ષણિક તા સાથે ક્રોહનનાં રોગ ની સારવાર માટે ઉપયોગ માં લઇ શકાય છે. કેન્નાબીસ માંથી મળી આવેલ દવા ગટ લાયનીંગ મટાડવા માં પણ મદદરૂપ થઇ શકે છે.<ref>કેન્નાબિસ- આધારીત દવાઓ ઉત્કૃષ્ટ બોવેલ ડિસીઝ પેરેંટ્સને નવી આશા અર્પણ કરે છે</ref> * [[ઉકેલ્પત્ર ફાઈબર]] અમુક લક્ષણોના ઉપચાર માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલ છે.^a b c ટંગલેન્ડ બીસી, મેયર ડી, નોન ડાયજેસ્ટેબલ ઓલીગો અને પૃથ્ય ફાયબર: તેના શરીર વિજ્ઞાન અને માનવ સ્વાસ્થ્ય અને ખાદ્યની ભૂમિકા, કંપ રેવ ખાદ્ય વિજ્ઞાન ખાદ્ય સુરક્ષા, 3:73-92, 2002 (Table 3)[1] * પ્રોબાયોટિક સેકરોમાઇસિસ બુલાર્ડી<ref>ક્રોહન રોગની જાળવણી સારવારમાં સેક્ખારોમાઇસીસ બુલાર્ડી ગુસલંડી એમ. મેઝ્ઝી જી. સોર્ઘી એમ. ટેસ્ટોની પીએ. ડીગ ડીસ સાઇ.2000;45:1462-1464.</ref> અને ઇ- કોલી નાઇસ્સલ 1917 સામેલ કરે છે <ref>માલ્ચો એચએ ક્રોહન રોગ અને ઇસ્કેરીચિઆ કોલી કોલોનીક ક્રોહન રોગનાં જોરમાં ઘટાડાને જાળવવા થેરેપીનો નવો અભિગમ જે ક્લિન ગેસ્ટ્રોએંટ્રોલ 1997;25:653-658</ref> * [[બોસ્વેલિયા]] એક આયુર્વેદિક ઔષધિ છે (ભારતીય પારંપરિક ઔષધ) જેનો ઉપયોગ વૈકલ્પિક ઔષધ તરીકે કરવામાં આવે છે. એક અભ્યાસમાં શોધાયું કે એચ-15 અર્કની અસરકારકતા મેસાલાઝાઇન કરતા ઓછી નથી અને સૂચવે છે કે જોખમ મૂલ્યાંકનનાં ફાયદા માટે ઉત્કૃષ્ટ સુરક્ષા આપે છે.<ref>{{pmid|11215357}}</ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == {{Expand section|date=October 2009}} ક્રોહનનો રોગ [[ફરી ફરી ને ઉથલો મારે]] એવી પરિસ્થિતિ છે જેના માટે હજી સુધી કોઈ ઉપાય નથી. એની લાક્ષણિક તાઓ સુધારાના સમયગાળા દ્વારા ઘટના ને આધારે જયારે રોગના લક્ષણો રહી રહીને અસર કરે છે. સારવાર સાથે, મોટા ભાગ ના લોકો તંદુરસ્ત ઉંચાઈ અને વજન મેળવે છે, અને માર્નાધીનતા નો દર આ રોગ માટે બહુ ઓછો છે. તેમ છતાં પણ, ક્રોહનનો રોગ એ વધતા જતા નાના બાવલ અને કલરેકટલ વ્રણ, સાથે બાવલ કેન્સરના જોખમ સાથે સંકળાયેલ છે.<ref name="Canavan">{{cite journal | last = Canavan | first = C. | coauthors = K. R. Abrams, J. Mayberry | year = 2006 | title = Meta-analysis : colorectal and small bowel cancer risk in patients with Crohn's disease | journal = Alimentary pharmacology & therapeutics | volume = 23 | issue = 8 | pages = 1097–104 | id = ISSN 0269-2813 | url = http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17660183 | access-date = 2007-05-23 | doi = 10.1111/j.1365-2036.2006.02854.x | pmid = 16611269 | last1 = Canavan | first1 = C | last2 = Abrams | first2 = KR | last3 = Mayberry | first3 = J }}</ref> == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == [[નોર્વે]] અને [[અમેરિકા{/0ના વસ્તી અભ્યાસમાં ક્રોહનના રોગની અસરની ખાતરી કરવામાં આવી છે અને તે 6 થી 7.1:100,000 ની બરાબર છે.{1/}<ref>{{cite journal | last = Moum | first = B. | coauthors =M. H. Vatn, A. Ekbom, E. Aadland, O. Fausa, I. Lygren, N. Stray, J. Sauar, T. Schulz | year = 1996 | title = Incidence of Crohn's disease in four counties in southeastern Norway, 1990-93. A prospective population-based study. The Inflammatory Bowel South-Eastern Norway (IBSEN) Study Group of Gastroenterologists | url = https://archive.org/details/sim_scandinavian-journal-of-gastroenterology_1996-04_31_4/page/355 | journal = Scandinavian Journal of Gastroenterology | volume = 31 | issue = 4 | pages = 355–61 | pmid = 8726303 | doi = 10.3109/00365529609006410 }}</ref>]] ક્રોહનનો રોગ ઉતરના દેશોમાં બહુ સામાન્ય છે અને એજ દેશના ઉતરીય વિસ્તારમાં વધુ પ્રમાણમાં પ્રભાવિત છે.<ref>{{cite journal | last = Shivananda | first = S. | coauthors = J. Lennard-Jones, R. Logan, N. Fear, A. Price, L. Carpenter and M. van Blankenstein | year = 1996 | title = Incidence of inflammatory bowel disease across Europe: is there a difference between north and south? Results of the European Collaborative Study on Inflammatory Bowel Disease (EC-IBD) | journal = Gut | volume = 39 | issue = 5 | pages = 690–7 | pmid = 9014768 | doi = 10.1136/gut.39.5.690 | pmc = 1383393 }}</ref> એવું કહેવાય છે કે ક્રોહનના રોગની અસર [[યુરોપ]]મા સરખી છે પણ [[એશિયા]] અને [[આફ્રિકા]] મા ઓછી છે. [[આશ્કેનાઝી જેવ્સ]]માં પણ એની વધુ અસર જોવા મળેલ છે.<ref name="Podolsky"/> ઉંમરની ક્રિયાના [[અસર]]માં ક્રોહનનો રોગ [[બે પ્રકારના વર્ગીકરણ]]ધરાવે છે: લોકોમાં 1 થી 13 ની ઉંમર અને વીસી સુધીમાં રોગ ત્રાટકી શકે છે, અને 50 થી લઇને 70 સુધીમાં, અને એની વચ્ચેની ઉંમરમાં ક્રોહનનું નિદાન ન થવા ને કારણે અને એના બદલે [[ઈરીટેબલ આંતરડા સિન્ડ્રોમ]] (આઈબીએસ)નું નિદાન થવાને કારણે.<ref name="Baumgart"/><ref name="emed"/> બાળપણમાં આનું ભાગ્યેજ નિદાન થાય છે. આ સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ પર ત્રાટકે છે જે પીડીયાટ્રીક દર્દી હોય છે જે પુરુષો કરતા વધુ ગંભીર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ccfa.org/reuters/ibdboysgirls |title=Crohn's disease manifests differently in boys and girls |format= |work=CCFA.org |access-date= |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216141623/http://www.ccfa.org/reuters/ibdboysgirls |url-status=dead }}</ref> તેમ છતાં પણ, ક્રોહનનો રોગ પુરુષો કરતા ફક્ત થોડી વધારે સ્ત્રીઓ ને હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/hw-popup/who-is-affected-by-crohns-disease |title=Who is affected by Crohn's disease |format= |work=WebMD.com |access-date= |archive-date=2009-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123043717/http://www.webmd.com/hw-popup/who-is-affected-by-crohns-disease |url-status=dead }}</ref> માતા-પિતા, અન્ય ભાઈ-બહેન અથવા ક્રોહનના રોગ ગ્રસ્ત લોકોના બાળકોને 3 થી 20 ગણું વધારે રોગ ને વિકસાવી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Satsangi J, Jewell DP, Bell JI |title=The genetics of inflammatory bowel disease |journal=Gut |volume=40 |issue=5 |pages=572–4 |year=1997 |pmid=9203931 |pmc=1027155 |doi= |url=http://gut.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9203931}}</ref> જોડકા અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ક્રોહન રોગ માટે 55% થી વધુ સુમેળ છે.<ref>{{cite journal |author=Tysk C, Lindberg E, Järnerot G, Flodérus-Myrhed B |title=Ulcerative colitis and Crohn's disease in an unselected population of monozygotic and dizygotic twins. A study of heritability and the influence of smoking |journal=Gut |volume=29 |issue=7 |pages=990–6 |year=1988 |pmid=3396969 |pmc=1433769 |doi= 10.1136/gut.29.7.990|url=http://gut.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=3396969}}</ref> == ઇતિહાસ == [[જીઓવાની બટીસ્તા મોર્ગામી]] (1682-1771), 1904, [[પોલેન્ડ]]માં પોલીશ શલ્યચિકિત્સક [[એન્ટોની લેસ્નીઓવ્સકી]] દ્વારા( મુખ્યત્વે ઇપોનીમના વપરાશ માટે "'''લેસ્નીઓવ્સકી-ક્રોહણનો રોગ''' અને 1932માં [[સ્કોટીશ]] ડોક્ટટી. કેનેડી ડેલિઅલ દ્વારા આંતરડાના સોજાનો રોગોનું વર્ણન કરાયેલ છે.<ref>{{cite journal |author=Kirsner JB |title=Historical aspects of inflammatory bowel disease |journal=J. Clin. Gastroenterol. |volume=10 |issue=3 |pages=286–97 |year=1988 |pmid=2980764 |doi= 10.1097/00004836-198806000-00012|url=}}</ref>[[ન્યુયોર્ક શહેર]]ની [[માઉન્ટ સિનાઈ હોસ્પિટલ]]મા અમેરિકન ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજીસ્ટ [[બુરીલ બર્નાર્ડ ક્રોહન]], 1932મા ચૌદ કેસો વર્ણવેલા છે અને વિશિષ્ટ લાલ અક્ષરના મથાળા વાળું "ટર્મિનલ આઈલેઈટીસ: અ ન્યુ ક્લિનિકલ એન્ટીટી" જેને [[અમેરિકન મેડીકલ અસોસિયેશન]]ને સુપ્રત કરવામાં આવેલ છે. એના થોડા વર્ષ પછી, તેમણે, તેમના સહ-કાર્યકર લીઓન જીન્ઝ્બર્ગ અને ગોર્ડન ઓપ્પેન્હેમર સાથે મળીને કેસ શ્રેણીઓ પ્રકાશિત કરી જે "રીજીઓનલ આઈલેઈટીસ: અ પેથોલોજીક અને ક્લિનિકલ એન્ટીટી" <ref name="CrohnBB"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.dmoz.org/Health/Conditions and Diseases/Digestive System Disorders/ પાચનતંત્રની ખરાબી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.crohnsdiseaselibrary.org/ ક્રોહન નો રોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413085026/http://www.crohnsdiseaselibrary.org/ |date=2010-04-13 }} * [http://www.ccfa.org/ ક્રોહન કોલિટીસ ફાઉંડેશન ઑફ અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727231231/http://www.ccfa.org/ |date=2016-07-27 }} * [http://www.myibd.org/ ઇનફ્લેમેટરી બોવેલ રોગમાં ક્લિનિકલ સંશોધન માટેનુ ફાઉંડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727104401/http://www.myibd.org/ |date=2011-07-27 }} [[શ્રેણી:સ્વરોગપ્રતિરક્ષક રોગો]] [[શ્રેણી:બિનઅસરકારક એંટરર્ટિસ અને કોલિટીસ]] [[શ્રેણી:જનીનિક વિકાર]] [[શ્રેણી:સોજો]] [[શ્રેણી:પેટનો દુખાવો]] [[શ્રેણી:રોગ]] 0nl46rrgnush4t1hxa69j702wylmc8h 0 32938 906193 904964 2026-10-08T17:32:27Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906193 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Disease | Name = Allergy | Image =Hives2010.JPG | Caption = [[Hives]] are a common allergic symptom. | DiseasesDB = 33481 | ICD10 = {{ICD10|T|78|4|t|66}} | ICD9 = {{ICD9|995.3}} | MedlinePlus = 000812 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1101 | MeshID = D006967 | ICPC2 = A92 }} '''એલર્જી''' (પ્રત્યૂર્જના) એ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો અતિસંવેદનશીલતા વિકાર છે.<ref>{{DorlandsDict|one/000002984|allergy}}</ref> એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે એલર્જન (એલર્જી પેદા કરતા પદાર્થો, પ્રત્યૂર્જતાજનક) તરીકે ઓળખાતા પર્યાવરણીય પદાર્થો પર થાય છે. આ પ્રતિક્રિયાઓ સંપાદિત, આગાહી કરી શકાય તેવી અને ઝડપી હોય છે. એલર્જી એ અતિસંવેદનશીલતાના ચાર સ્વરૂપ પૈકીનું એક છે અને તેને ''ટાઇપ I'' (અથવા ''તત્કાલ'' ) અતિસંવેદનશીલતા કહેવાય છે. આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા પ્રતિદ્રવ્યના એક પ્રકાર દ્વારા માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ (ક્ષાર કરંજી) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ શ્વેત રૂધિર કોશિકાના વધુ પડતા સક્રિયકરણ દ્વારા તે પેદા થાય છે અને અત્યંત દાહક પ્રતિભાવમાં પરિણમે છે. સામાન્ય એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં ખરજવું, હાઇવ્સ (ચામડીનું એક પ્રકારનું દર્દ), પરાગરજ જવર, [[દમ]]નો હુમલો, ખોરાકની એલર્જી, અને ભમરી અને મધમાખી જેવા ડંખવાળા કીટકોના વિષ પર પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'"/> માનવ વસતીમાં પરાગરજ જવર જેવી હળવી એલર્જી મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ, ખંજવાળ અને નાક નિતરવું જેવા લક્ષણો સર્જે છે. દમ જેવી પરિસ્થિતિમાં એલર્જી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલાક વ્યક્તિઓમાં પર્યાવરણીય અથવા ખાદ્ય એલર્જન અથવા દવાઓ પ્રત્યેની ગંભીર એલર્જીઓ જીવ પર જોખમ ઉભું કરે તેવી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓમાં પરિણમી શકે છે. એલર્જીક પરિસ્થિતિઓનું નિદાન કરવા માટે અત્યારે અનેક પ્રકારના પરીક્ષણો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં જાણીતા એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવ જાણવા ત્વચાનું પરીક્ષણ, એલર્જન ખાસ કરીને આઇજીઇ (IgE)ની હાજરી અને સ્તર જાણવા રૂધિરનું વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. એલર્જી માટેની સારવારમાં એલર્જન એવોઇડન્સ, એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવને બિનસંવેદનશીલ બનાવવા એન્ટી-હિસ્ટેમાઇન, સ્ટીરોઇડ અથવા મુખ વાટે લેવાની અન્ય દવાઓ અને રોગપ્રતિકારક ઉપચાર પદ્ધતિના ઉપયોગ અને લક્ષિત ઉપચાર પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. == ચિહ્નો અને લક્ષણો == {| class="wikitable" style="width:50%;float:right;font-size:90%;margin-left:15px" |+એલર્જીના સામાન્ય લક્ષણો |- | લક્ષણ |- | નાક | નાસિકા શ્વૈષ્મકળામાં સોજો (એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ) |- | શિરનાલ | એલર્જીક વાયુ વિવર |- | આંખ | નેત્રાવરણ લાલ થવું અને બળતરા થવી (એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ) |- | વાયુમાર્ગ | છીંક આવવી, ખાંસી, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, વ્હિઝીંગ (શ્વાસ લેતી વખતે થતો અવાજ) અને શ્વાસકષ્ટ, ઘણીવાર દમનો સીધો હુમલો, ગંભીર કિસ્સાઓમાં લેરિન્જીયલ એડિમા તરીકે ઓળખાતા દાહને કારણે વાયુમાર્ગનું સંકોચન |- | કાન | પૂર્ણતાનો અનુભવ, સંભવિત પીડા અને ગ્રસનીકર્ણ નલિકા માં ડ્રેનેજના અભાવને કારણે સાંભળવામાં મુશ્કેલી. |- | ત્વચા | ખરજવું અને હાઇવ્સ (શિળસ) જેવા ચકામા |- | જઠરાંત્રીય માર્ગ | પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી થવી, અતિસાર |} ધૂળ અથવા પરાગરજ જેવા ઘણા એલર્જન [[wiktionary:airborne|હવામાં ઉડતા]] કણ છે. આ કિસ્સાઓમાં હવાના સંપર્કમાં આવતા હોય તેવા આંખ, નાક અને ફેફસા જેવા વિસ્તારોમાં એલર્જીના લક્ષણો જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ, જે પરાગરજ જવર તરીકે પણ ઓળખાય છે તે નાકમાં ખંજવાળ, છીંક આવવી, ખંજવાળ અને આંખો લાલ થવી જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે.<ref name="Conn's Current Therapy 2005"/> શ્વાસામાં લેવાયેલા એલર્જન વાયુમાર્ગના સંકોચન (શ્વાસનળીમાં સંકોચન) અને ફેફસામાં શ્લેષ્માના વધેલા ઉત્પાદન, હાંફ ચડવી (શ્વાસકષ્ટ), ખાંસી અને શ્વાસ લેતી વખતે અવાજ થવો જેવા [[દમ]]ના લક્ષણો પેદા કરે છે.<ref name="holgate98"/> આ એલર્જન ઉપરાંત ખોરાક, કીટકના ડંખમાંથી પ્રતિક્રિયાઓ અને એસ્પિરિન અને પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક જેવી દવાઓની પ્રતિક્રિયાઓમાંથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પેદા થાય છે. ખોરાકની એલર્જીના લક્ષણોમાં પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી, અતિસાર, ત્વચા પર ખંજવાળઅને શિળસ દરમિયાન ત્વચા સુજી જવીનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાકની એલર્જીથી ભાગ્યેજ શ્વસનીય (દમીય) પ્રતિક્રિયાઓ, અથવા નાસિકા પ્રદાહ પેદા કરે છે.<ref name="rusznak98"/> કીટકોના ડંખ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને ચોક્કસ દવાઓ પ્રણાલીગત એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે, જેને એનાફિલેક્સિસ પણ કહેવાય છે; બહુ અંગીય પ્રણાલીને અસર થઇ શકે છે જેમાં પાચન તંત્ર, શ્વસન તંત્ર, અને પરિવહન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Insect sting anaphylaxis"/><ref name="Penicillin allergy skin testing: what do we do now?"/><ref name="tang03"/> ગંભીરતાના દર મુજબ તે ત્વક પ્રતિક્રિયાઓ, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, શોથ, હાયપોટેન્શન, કોમા, અને [[મરણ|મૃત્યુ]] જેવી સમસ્યા પેદા કરી શકે છે. આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ અચાનક પેદા થઇ શકે છે અથવા તેનો હુમલો વિલંબિત કરી શકાય છે. આ પ્રકારના એલર્જીક પ્રતિભાવની ગંભીરતામાં ઘણીવાર એપિપેન અથવા ટ્વિનજેક્ટ ઓટો ઇન્જેક્ટર તરીકે ઓળખાતા સાધનો મારફતે એપિનેફ્રિનના ઇન્જેક્શનની જરૂર પડે છે.. એનાફિલેક્સિસનો સ્વભાવ એવો છે કે પ્રતિક્રિયા ઘટી રહી હોય તેમ લાગે છે પરંતુ તે લાંબા સમયગાળા સુધી ફરીથી થઇ શકે છે.<ref name="tang03"/> ત્વચાના સંપર્કમાં આવતા લાટેક્સ જેવા પદાર્થો પણ સંપર્ક ત્વચાકોપ અથવા ખરજવું તરીકે ઓળખાતી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓના સામાન્ય કારણો છે.<ref name="Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine"/> ત્વચાની એલર્જી અવારનવાર ચકામા અથવા ત્વચામાં સોજો અને બળતરા પેદા કરે છે જેને શિળસ અને એન્જીઓએડિમા લક્ષણોની "વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર" પ્રતિક્રિયા કહેવાય છે.<ref name="Urticaria and angioedema: a practical approach"/> == કારણ == એલર્જી માટેના જોખમ પરિબળોને બે સામાન્ય શ્રેણી યજમાન અને પર્યાવરણીય પરિબળમાં મુકી શકાય.<ref name="The genetic and environmental basis of atopic diseases"/> યજમાન પરિબળમાં અનુવાંશિકતા, લિંગ, વંશ, અને ઉંમરનો સમાવેશ થાય છે. અનુવાંશિકતા અતિમહત્ત્વનું પરિબળ છે. જોકે, હાલમાં એવા એલર્જીક બનાવોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે જેને માત્ર જનીની પરિબળો દ્વારા સમજાવી શકાય તેમ નથી. ચાર પર્યાવરણીય પરિબળોમાં બાળપણની પ્રારંભિક અવસ્થામાં ચેપી બિમારીના સંપર્કમાં ફેરફાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ, એલર્જન સ્તર અને આહાર પરિવર્તનનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Janeway"/> === ખોરાક === સૌથી સામાન્ય ખોરાકની એલર્જી પૈકીની એક છે [[મગફળી]] પ્રત્યે સંવેદનશીલતા. મગફળીની એલર્જી ઘણી ગંભીર હોઇ શકે છે પરંતુ કેટલીક વાર બાળકની શાળાએ જવાની ઉંમર બાદ તે નાબૂદ થઇ શકે છે.<ref>સિકરર 62</ref> પેકન્સ, પિસ્તાચિયોસ, પાઇન નટ અને અખરોટ સહિતના ટ્રી નટ અન્ય સામાન્ય એલર્જન છે. પીડિત એક અથવા એકથી વધુ ટ્રી નટ્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.<ref name="Sicherer 63"/> [[તલ]] અને ખસખસ સહિતના બિયા તેલ ધરાવે છે જેમાં પ્રોટીન હાજર રહેલું હોય છે. આ બિયા પણ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પ્રેરી શકે છે.<ref name="Sicherer 63"/> પચાસમાંથી એક બાળકને ઇંડા પ્રત્યે એલર્જી હોઇ શકે છે અને જ્યારે તે પાંચ વર્ષની ઊંમરે પહોંચે છે ત્યારે મોટે ભાગે તે નાબુદ થઇ જાય છે.<ref>{{cite journal |author=Savage JH, Matsui EC, Skripak JM, Wood RA |title=The natural history of egg allergy |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=120 |issue=6 |pages=1413–7 |year=2007 |month=December |pmid=18073126 |doi=10.1016/j.jaci.2007.09.040 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091-6749(07)01834-9}}</ref> લાક્ષણિક રીતે સંવેદનશીલતા જરદી પ્રત્યે નહીં પરંતુ સફેદીમાં રહેલા પ્રોટીન પ્રત્યે હોય છે.<ref name="Sicherer 63"/> ગાય, બકરી અથવા ઘેંટાનું [[દૂધ]] પણ અન્ય સામાન્ય એલર્જી પ્રેરક ખોરાક છે અને ઘણા પીડિતો ચીઝ જેવી દૂધની બનાવટ સહન કરવા અક્ષમ હોય છે. લેક્ટોઝ અસહ્યતા, દૂધ પ્રત્યે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા, એ એલર્જીનું સ્વરૂપ નથી. દૂધની એલર્જી ધરાવતા બાળકોમાંથી બહુ ઓછા બાળકો, ભાગ્યે જ દસ ટકા, ગાયના માંસ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા ધરાવે છે. ગાયનું માંસ ગાયના દૂધમાં હાજર રહેલા પ્રોટીનની થોડી માત્રા ધરાવે છે.<ref>સિકરર 64</ref> એલર્જીક પ્રોટીન ધરાવતા અન્ય ખોરાકમાં સોયા, ઘઉં, માછલી, શેલફિશ, ફળો, મરીમસાલા, સંશ્લેષિત અને પ્રાકૃતિક રંગો, ચિકન અને રાસાણિક યોજકોનો સમાવેશ થાય છે. === બીનખાદ્ય પ્રોટીન === લાટેક્સ આઇજીઇ (IgE) પ્રેરિત ત્વક, શ્વસન, અને પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયા પેદા કરી શકે છે. સામાન્ય વસતીમાં લાટેક્સ પ્રત્યે એલર્જીનું પ્રમાણ એક ટકા કરતા ઓછો લોકોમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક હોસ્પિટલ અભ્યાસમાં, 800 સર્જિકલ દર્દીમાંથી એક દર્દી (0.125 ટકા) લાટેક્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવે છે. જોકે, આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતા સાત અને દસ ટકાની વચ્ચે ઊંચી હોય છે. આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતાનું ઊંચું પ્રમાણ માટે તેમના શસ્ત્રક્રિયા ખંડ, ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ્સ અને ડેન્ટલ સ્યુઇટ્સ જેવા વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં હવાઇ એલર્જન ધરાવતા વિસ્તારોના સંપર્કને જવાબદાર ગણાવે છે. આ લાટેક્સથી સમૃદ્ધ પર્યાવરણો આરોગ્ય સંભાળ કામદારમાં સંવેદનશીલતા પેદા કરી શકે છે જેઓ નિયમિત રીતે એલર્જેનિક પ્રોટીન શ્વાસમાં લે છે.<ref name="Sussman"/> લાટેક્સ પ્રત્યે સૌથી સામાન્ય પ્રતિભાવ એલર્જીક સંપર્ક ત્વચાકોપ, સુષ્ક અને ક્રસ્ટેડ જખમ તરીકે દેખાતી વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયા છે. પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે 48 થી 96 કલાક ટકે છે. હાથ મોજાની નીચેના વિસ્તારમાં પસીનો થવો અને ઘસારો જખમ પેદા કરે છે જે સંભવિત રીતે ચાંદા પડી શકે છે.<ref name="Sussman"/> પેટની શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન સર્જનના લાટેક્સના હાથ મોજાના સંપર્કમાં રહેતા સંવેદનશીલ દર્દીઓમાં અવારનવાર એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે. ડેન્ટલ પ્રોસીઝર જેવા અન્ય શ્વૈષ્મકળાl સંપર્ક પણ પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયાઓ.પેદા કરી શકે છે.<ref name="Sussman"/> લાટેક્સ અને કેળા પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. લાટેક્સની એલર્જીવાળા દર્દીઓ એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Fernández de Corres L, Moneo I, Muñoz D, ''et al.'' |title=Sensitization from chestnuts and bananas in patients with urticaria and anaphylaxis from contact with latex |journal=Ann Allergy |volume=70 |issue=1 |pages=35–9 |year=1993 |month=January |pmid=7678724 }}</ref> તબીબી રીતે આ દર્દીઓ ઘણીવાર પેરિઓરલ ખંજવાળ અને સ્થાનિક શિળસ ધરાવતા હોય છે. ખોરાક પ્રેરિત એલર્જી પ્રેરિત પ્રણાલીગત પ્રતિભાવ પ્રસંગોપાત જ હોય છે. સંશોધકોને શંકા છે કે લાટેક્સની કેળા, એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ સાથેની વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયતા એટલે થાય છે કે લાટેક્સ પ્રોટીન કેટલાક છોડ પ્રોટીન સાથે માળખાકીય રીતે સમાનધર્મી છે.<ref name="Sussman"/> === પ્રોટીન સાથે પ્રક્રિયા કરતા વિષ === અન્ય બીન ખાદ્ય પ્રોટીન પ્રતિક્રિયા, ઉરુશિઓલ પ્રેરિત સંપર્ક ત્વચાકોપ, ઝેરી આઇવી, ઇસ્ટર્ન ઝેરી ઓક, વેસ્ટર્ન ઝેરી ઓક અથવા ઝેરી સ્યુમેકના સંપર્ક બાદ પેદા થયા છે. ઉરુશિઓલ, જે જાતે કોઇ પ્રોટીન નથી, તે હેપ્ટેન તરીકે કામ કરે છે અને સંપર્કમાં રહેલી ત્વચાની કોશિકાઓ પર અભિન્ન પટલ પ્રોટીન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરે છે તેની સાથે જોડાય છે અને તેનો આકાર બદલે છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસરગ્રસ્ત કોશિકાઓને શરીરના સામાન્ય ભાગ તરીકે ઓળખતો નથી અને ટી-સેલ<nowiki>-</nowiki>પ્રેરિત પ્રતિકારક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.<ref>^ સી. માઈકલ હોગન. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 ''વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}. ગ્લોબલટ્વિકર, ઇડી. નિકલાસ સ્ટોર્મબર્ગ. 2008. સુધારો 30 એપ્રિલ 2010</ref> આ ઝેરી છોડમાંથી સુમેક સૌથી ઝેરી છોડ છે.<ref>કીલર, હેરીયટ એલ. (1900). ''અવર નેટિવ ટ્રીઝ એન્ડ હાઉ ટુ આઇડેન્ટિફાય ધેમ.'' ન્યૂ યોર્કઃ ચાર્લ્સ સ્ક્રાઇબર્સ સન્સ. પાના 94–96; ફ્રાન્કેલ, એડવર્ડ, પીએચડી (Ph.D.) ''પોઇઝન આઇવી, પોઇઝન ઓક, પોઇઝન સ્યુમેક એન્ડ ધેર રિલેટિવ્સ, પિસ્તાચિઓસ, મેન્ગોસ એન્ડ કેશ્યુ.'' ધ બોક્સવૂડ પ્રેસ. પેસિફિક ગ્લોવ, કેલિફ. 1991. ISBN 978-0-940168-18-3.</ref> ઉરુશિઓલ અને પટલ પ્રોટીન વચ્ચે પ્રતિક્રિયા પર પરિણામી ત્વચીય પ્રતિભાવમાં ચકામા પડવા, સોજો, અળાઇ, ફોડલી, ફોલ્લા અને સ્ટ્રિકિંગનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Dermatlas">{{DermAtlas|-1892628434}}</ref> વસતીના અંદાજ મુજબ અંદાજ બદલાય છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રતિભાવ ધરાવશે. લગભગ 25 ટકા વસતી ઉરુશિઓલ પ્રત્યે મજબૂત એલર્જીક પ્રતિભાવ ધરાવશે. સામાન્ય રીતે {{convert|.0050|mg|sp=us}} શુદ્ધ ઉરુશિઓલના સંપર્કમાં આવતા 80 ટકાથી 90 ટકા પુખ્ત વ્યક્તિઓ ચકામા પેદા કરશે પરંતુ કેટલાક લોકો એટલા સંવેદનશીલ હોય છે કે એલર્જીક પ્રતિક્રિયા શરૂ કરવા માટે માત્ર પરમાણ્વીય અંશ પણ કાફી છે.<ref>{{cite journal |author=Armstrong W.P., Epstein W.L. |title= |journal=Herbalgram |volume=34 |issue= |pages=36–42 |year=1995 |publisher=American Botanical Council |url=}} http://waynesword.palomar.edu/ww0802.htmમાં{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઉલ્લેખ કરેલ</ref> === જનીની આધાર === એલર્જીક બિમારીઓ દ્રઢ પારિવારિક હોય છે: સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જીક બિમારી હોવાની શક્યતા લગભગ 70% હોય છે. બિન સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જી હોવાની શક્યતા 40 ટકા હોય છે.<ref name="Allergy"/> એલર્જીક ધરાવતા માતાપિતાને એલર્જીવાળુ બાળક હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે,<ref name="DeSwert"/> અને તેમની એલર્જી એલર્જી નહીં ધરાવતા માતાપિતાના બાળક કરતા વધુ ગંભીર હોઇ શકે છે. જોકે, કેટલીક એલર્જીઓ જીનએલોજીસ સાથે સાતત્ય નથી ધરાવતી; [[મગફળી]]ની એલર્જી ધરાવતા માબાપના બાળકો રેગવીડની એલર્જી ધરાવતા હોઇ શકે છે. એવું જણાય છે કે એલર્જી વિકસવાની શક્યતા અનુવાંશિક છે અને તે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં અનિયમિતતાને લગતી છે પરંતુ ચોક્કસ એલર્જન નથી.<ref name="DeSwert"/> એલર્જીક સંવેદીકરણનું જોખમ અને એલર્જી વિકસવાનો આધાર ઊંમર સાથે બદલાય છે નાના બાળકો પર સૌથી વધુ જોખમ હોય છે.<ref name="Croner"/> કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે બાળપણમાં આઇજીઇ (IgE)નું સ્તર સર્વોચ્ચ હોય છે અને 10થી 30 વર્ષની વચ્ચે તે ઝડપથી ઘટે છે.<ref name="Croner"/> પરાગરજ જવરનો મહત્તમ વ્યાપ બાળકો અને યુવા પુખ્તોમાં મહત્તમ છે અને દસ વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં દમના બનાવ મહત્તમ છે.<ref>{{cite book |author=Jarvis D, Burney P |chapter=Epidemiology of atopy and atopic disease |editor=Kay AB |title=Allergy and allergic diseases |publisher=Blackwell Science |location=London |year=1997 |pages=1208–24 |volume=2 }}</ref> આમ, છોકરીઓ કરતા છોકરાઓમાં એલર્જી વિકસવાનું જોખમ વધુ હોય છે<ref name="DeSwert"/> જોકે, દમ જેવી કેટલીક બિમારીઓમાં મહિલાઓને અસર થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref name="Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease"/> પુખ્તાવસ્થામાં લિંગ તફાવત ઘટે છે.<ref name="DeSwert"/> કેટલીક એલર્જીમાં વંશીયતા ભૂમિકા ભજવે છે જોકે, વંશીય પરિબળોને પર્યાવરણીય પ્રભાવ અને સ્થળાંતરને કારણે પરિવર્તનમાંથી અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.<ref name="DeSwert"/> એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે વિવિધ જનીની લોકી દમ માટે જવાબદાર છે, ખાસ કરીને યુરોપીયન, હિસ્પેનિક, એશિયન, અને આફ્રિકન મૂળના લોકોમાં.<ref name="African Americans with asthma: genetic insights"/> === સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા === એલર્જીક બિમારીઓ ટીએચ2 (TH2) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ચાલિત બિનહાનિકારક એન્ટિજન પર અયોગ્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ દ્વારા પેદા થાય છે. ઘણા બેક્ટેરિયા અને વાઇરસ ટીએચ1 (TH1) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત કરે છે જે ટીએચ2 (TH2) પ્રતિભાવનું નિયમન ઘટાડે છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાની પ્રથમ સૂચિત ક્રિયા વ્યવસ્થા જણાવે છે કે રોગપ્રતિકારક તંત્રની ટીએચ1 (TH1) પાંખનું અપુરતું ઉત્તેજન વધુપડતી સક્રિય ટીએચ2 (TH2) પાંખ તરફ દોરી જાય છે જેને પગલે એલર્જીક બિમારીઓ થાય છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0167-5699(00)01582-6 |author=Folkerts G, Walzl G, Openshaw PJ |title=Do common childhood infections 'teach' the immune system not to be allergic? |journal=Immunol. Today |volume=21 |issue=3 |pages=118–20 |year=2000 |month=March |pmid=10777250 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167569900015826}}</ref> અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો અતિસ્વચ્છ વાતાવરણમાં રહેતા લોકો રોગપ્રતિકારક તંત્રને વ્યસ્ત રાખવા પુરતા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના સંપર્કમાં આવતા નથી. આપણું શરીર આવા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના ચોક્કસ સ્તર સામે લડવા ઘડાયેલું હોવાથી જ્યારે શરીર તે જીવાણુના તે સ્તર સુધી સંપર્કમાં આવતું નથી ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજન પર હુમલો કરશે અને આમ બિનહાનિકારક પદાર્થો- જેમકે પરાગરજ- રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરશે.<ref>[http://edwardwillett.com/2000/05/the-hygiene-hypothesis/ ધ હાઇજીન હાયપોથેસિસ » એડવર્ડ વિલેટ]</ref> સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા એવું નિરીક્ષણ સમજાવવા વિકસાવાઇ હતી કે પરાગરજ જવર અને ખરજવું, બંને એલર્જીક બિમારીઓ છે, મોટા પરિવારવાળા બાળકોમાં ઓછા જોવા મળે છે. આવા પરિવારો તેમના નિકટજનો મારફતે માત્ર એક જ બાળકવાળા પરિવારની તુલનાએ વધુ ચેપી તત્વો સાથે સંપર્કમાં હોય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા પર રોગપ્રતિકારકશક્તિ અંગેના નિષ્ણાતો અને એપિડેમિયોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા સઘન તપાસ થઇ છે એલર્જીક વિકારના અભ્યાસ માટે એક મહત્ત્વની સૈદ્ધાંતિક રૂપરેખા બની છે. ઔદ્યોગિકિકરણથી જોવા મળતી એલર્જીક બિમારીઓમાં વધારો અને વધુ વિકસિત દેશોમાં એલર્જીક બિમારીઓના ઊંચા બનાવોને સમજાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણામાં ચેપી એજન્ટોની સાથે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વિકાસના મહત્ત્વના મોડ્યુલેટર તરીકે સિમબાયોટિક બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવીઓ સાથેના સંપર્કનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. એપિડેમિયોલોજિકલ માહિતી સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાને સમર્થન આપે છે. અભ્યાસો સૂચવે છે કે, વિવિધ રોગપ્રતિકારક અને સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા દેશોની તુલનામાં વિકાસશીલ દેશોમાં ઓછી જોવા મળે છે અને વિકાસશીલ વિશ્વમાંથી ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા વિશ્વમાં સ્થળાંતર કરતા લોકો લાંબા ગાળે રોગપ્રતિકારક વિકાર વિકસાવે છે.<ref name="pmid12910582"/> ત્રીજા વિશ્વમાં થયેલા લોન્ગીટ્યુડિનલ અભ્યાસો સૂચવે છે કે દેશ જેમ વધુ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ તરીકે ઉભરે છે તેમ રોગપ્રતિકારક વિકાર વધે છે.<ref name="pmid17326711"/> જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ દમ અને અન્ય એલર્જીક બિમારીઓ સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis"/> એન્ટિબેક્ટેરિયલ ક્લિનિંગ પ્રોડક્ટનો વધુ પડતો ઉપયોગ પણ દમના ઊંચા બનાવ સાથે સંકળાયેલો છે કારણકે કુદરતી પ્રસુતિના સ્થાને સીઝરીયન કરીને જન્મેલા બાળકમાં દમની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref name="A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma"/><ref name="The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study"/> === અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો === વસતીમાં એલર્જીથી પીડાતા લોકોની સંખ્યા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદ છે. એલર્જીક બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકૃત રાષ્ટ્રોમાં વધુ પરંપરાગત અથવા [[કૃષિ]] આધારિત દેશો કરતા વધુ જોવા મળે છે. અને ગ્રામીણ વસતીની તુલનાએ શહેરી વસતીમાં એલર્જીક બિમારીનો દર ઊંચો જોવા મળે છે જો કે આ તફાવતની ઓછા વ્યાખ્યાયિત બની રહ્યાં છે.<ref name="cooper04">{{cite journal |author=Cooper PJ |title=Intestinal worms and human allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=26 |issue=11-12 |pages=455–67 |year=2004 |pmid=15771681 |doi=10.1111/j.0141-9838.2004.00728.x}}</ref> ખાસ કરીને જીવનના પ્રાથમિક તબક્કામાં એલર્જનો સાથેનો સંપર્ક એલર્જી માટે મહત્ત્વનું જોખમ પરિબળ છે. હાલના સમયમાં એટોપિક એલર્જીમાં જોવા મળી રહેલા વધારા માટે માઇક્રોઓર્ગેનિઝમના સંપર્કમાં પરિવર્તનને વધુ એક સમજ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="Janeway"/> એન્ડોટોક્સિન સંપર્ક રૂધિરમાં વહન કરતા શ્વેત રૂધિર કોશિકા (શ્વેતકણ)માં ટીએનએફ-α (TNF-α), આઇએફએનγ (IFNγ) , ઇન્ટરલ્યુકિન-10, અને ઇન્ટરલ્યુકિન-12 જેવા દાહક સાયટોકિનના સ્ત્રાવને ઘટાડે છે.<ref name="pmid12239255"/> કોશિકાઓની સપાટી પર જોવા મળતા ટોલ-લાઇક રિસેપ્ટર તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ માઇક્રોબ-સેન્સિંગ પ્રોટીન પણ આ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis"/> વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રક્રિયા કર્યા વગરના પીવાના પાણીમાં ગટવોર્મ અને સમાન પરોપજીવી જીવો હાજર છે અને વિકસિત દેશોમાં જ્યાં સુધી પીવાના પાણીના નિયમિત ક્લોરિનેશન અને શુદ્ધિકરણ શરૂ કરવામાં ન આવ્યું ત્યાં સુધી હાજર હતા.<ref name="Parasitic food-borne and water-borne zoonoses"/> તાજેતરના સંશોધનો જણાવે છે કે આંત્ર કૃમી (દા.ત. હૂકવોર્મ) જેવા કેટલાક સામાન્ય પરોપજીવીઓ, ગટ દિવાલના ગુપ્ત રસાયણો (અને આમ રૂધિરપ્રવાહ) રોગપ્રતિકારક તંત્રને અવરોધે છે અને શરીરને પરોપજીવીઓ પર હુમલો કરતા અટકાવે છે.<ref name="Worms and allergy"/> તે અંગેની પૂર્વધારણાના સિદ્ધાંતમાં નવો આયામ ઉભો કરે છે કે માનવ અને પરોપજીવીઓની સહ ઉત્ક્રાંતિ એવા રોગપ્રતિકારક તંત્ર તરફ દોરી ગઇ છે જે માત્ર પરોપજીવીઓની હાજરીમાં સાચી રીતે કામ કરે છે. તેમના વગર રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસંતુલિત અને વધુ પડતું સંવેદનશીલ બને છે.<ref name="Yazdanbakhsh02">{{cite journal |author=Yazdanbakhsh M, Kremsner PG, van Ree R |title=Allergy, parasites, and the hygiene hypothesis |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-04-19_296_5567/page/490 |journal=Science |volume=296 |issue=5567 |pages=490–4 |year=2002 |pmid=11964470 |doi=10.1126/science.296.5567.490}}</ref> સંશોધનો સૂચવે છે કે એલર્જી શિશુમાં ગટ ફ્લોરાના વિલંબિત સ્થાપન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="pmid17382394"/> જોકે, આ સિદ્ધાંતને ટેકો આપતું સંશોધન [[ચીન]] અને ઇથોપિયામાં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસના તારણ કે જે સૂચવે છે કે આંત્ર કૃમિથી ચેપી બનેલા લોકોમાં એલર્જી વધુ હોય છે, તેની સાથે વિરોધાભાસી છે.<ref name="cooper04"/> કેટલીક એલર્જીની સારવારમાં ચોક્કસ કૃમિઓની અસરકારકતા તપાસવા માટે તબીબી પરીક્ષણો શરૂ કરાયા છે.<ref name="falcone05">{{cite journal |author=Falcone FH, Pritchard DI |title=Parasite role reversal: worms on trial |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-parasitology_2005-04_21_4/page/157 |journal=Trends Parasitol. |volume=21 |issue=4 |pages=157–60 |year=2005 |pmid=15780835 |doi=10.1016/j.pt.2005.02.002}}</ref> એવું થઇ શકે કે, 'પરોપજીવી' શબ્દ અયોગ્ય ઠરે અને અત્યાર સુધી જેના પર શંકા ન હતી તે સહજીવ કામ કરતા હોય.<ref name="falcone05"/> આ મુદ્દા પર વધુ માહિતી માટે જુઓ હેલમિન્થિક થેરાપી. === તીવ્ર પ્રતિભાવ === [[ચિત્ર:Allergy degranulation processes 01.svg|thumb|એલર્જીમાં ડિગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયા.1 - એન્ટિજન; 2 - આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય; 3 - એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) ગ્રાહક; 4 - પર્ફોર્મ્ડ મિડીયેટર્સ (હિસ્ટામાઇન, પ્રોટીઝિસ, કેમોકિન્સ, હિપારિન); 5 - ગ્રેન્યુલ્સ; 6 - માસ્ટ કોશિકા; 7 - નવા રચાયેલા મિડીયેટર (પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન્સ, ક્યુકોટ્રીન્સ, થ્રોમ્બોક્સેન, પીએફ (PAF))]] એલર્જીના પ્રારંભિક તબક્કામાં એલર્જન સામે ટાઇપ I અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયા, સૌ પ્રથમ વખત સામનો થાય છે ત્યારે ટી_એચ2 (TH2) લસિકાકણ તરીકે ઓળખાતી પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓના પ્રકારમાં પ્રતિભાવ પેદા કરે છે. તેઓ ઇન્ટરલ્યુકિન-4 (આઇએલ-4 (IL-4)) તરીકે ઓળખાતા સાયટોકિનનું ઉત્પાદન કરતા ટી કોશિકાના પેટાજૂથમાં સ્થાન પામે છે. આ ટી_એચ2 (TH2) કોશિકાઓ બી કોશિકા તરીકે ઓળખાતા અન્ય લસિકાકણો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. તેમની ભૂમિકા એન્ટીબોડીનું ઉત્પાદન કરવાની છે. આઇએલ-4 (IL-4) પાસેથી સંકેત મેળવ્યા બાદ આ પ્રક્રિયા બી કોશિકાને આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિદ્રવ્યનું મોટી માત્રામાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા પ્રેરે છે. આઇજીઇ (IgE) ગુપ્ત રીતે રૂધિરમાં વહે છે અને માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ તરીકે ઓળખાતી અન્ય પ્રકારની પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓની સપાટી પર આઇજીઇ (IgE)લક્ષી ગ્રાહક (એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) તરીકે ઓળખાતા એફસી (Fc) ગ્રાહકનો એક પ્રકાર) સાથે જોડાય છે જે બંને તીવ્ર દાહક પ્રતિભાવ સાથે સંકળાયેલા છે. આઇજીઇ (IgE) આચ્છાદિત કોશિકાઓ આ તબક્કે એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલ કરાય છે.<ref name="Janeway"/> જો સમાન એલર્જન સાથે બાદમાં સંપર્ક થાય તો એલર્જન માસ્ટ કોશિકા અથવા બેસોફિલની સપાટી પર આવેલા આઇજીઇ (IgE) અણુઓ સાથે જોડાઇ શકે છે. આઇજીઇ (IgE) અને એફસી (Fc) ગ્રાહકનું આંતર જોડાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક આઇજીઇ (IgE) ગ્રાહક સંકુલ સમાન એલર્જેનિક અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને સંવેદી બનાવાયેલી કોશિકાઓને સક્રિય કરે છે. સક્રિયકૃત માસ્ટ કોશિકાઓ અને બેસોફિલ ડીગ્રેન્યુલેશન તરીકે પ્રક્રિયા કરે છે જે દરમિયાન તેઓ તેમના ગ્રેન્યુલ્સમાંથી આસપાસની પેશીઓમાં હિસ્ટેમાઇન અને અન્ય દાહક રાસાયણિક મિડીયેટર્સ (સાયટોકિનs, ઇન્ટરલ્યુકિન, લ્યુકોટ્રીન અને પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન) મુક્ત કરે છે અને વેસોડિલેશન, મ્યુકસ સિક્રેશન, નર્વ સિમ્યુલેશન અને સ્મૂથ સ્નાયુ સંકોચન જેવી કેટલીક પ્રણાલીગત અસરો પેદા કરે છે. તે ર્હિનોરિયા, ખંજવાળ, શ્વાસકષ્ટ, અને એનાફિલેક્સિસમાં પરિણમે છે. વ્યક્તિ, એલર્જન અને રજૂઆતને આધારે લક્ષણો ચોક્કસ શરીર પ્રણાલી પ્રત્યે પ્રણાલી વ્યાપી (ક્લાસિકલ એનાફિલેક્સિસ), અથવા સ્થાનિક હોઇ શકે છે. દમ એ શ્વસન તંત્ર પ્રત્યે સ્થાનિક છે અને ખરજવું ડર્મિસ પ્રત્યે સ્થાનિક છે.<ref name="Janeway"/> === સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ === તીવ્ર પ્રતિભાવના રાસાયણિક મિડીયેટર્સ ઘટ્યા બાદ ઘણી વાર સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ પેદા થાય છે. ન્યૂટ્રોફિલ, લસિકાકણ, ઇઓસિનોફિલ અને મેક્રોફેગ જેવા અન્ય શ્વેતકણના પ્રારંભિક સ્થળ પર સ્થળાંતરને કારણે આ થાય છે. આ પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે મૂળ પ્રતિક્રિયાના 2-24 કલાક બાદ જોવા મળે છે.<ref name="Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses"/> લાંબા ગાળાની અસરો ચાલુ રાખવામાં માસ્ટ કોશિકાનું સાયટોકિન પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દમમાં જોવા મળતા સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ અને એલર્જીક પ્રતિભાવ કરતા સહેજ અલગ હોય છે. જોકે તે ઇઓસિનોફિલમાંથી મિડીયેટરના સ્ત્રાવને કારણે પેદા થાય છે છતાં અને ટી_એચ2 (TH2) કોશિકાની પ્રવૃત્તિ પર અવલંબિત છે.<ref name="Th2 cytokines in the asthma late-phase response"/> === પ્રોટીન માળખું અને સંસ્થા === {{Main|Protein structure}} પ્રોટીન એમિનો એસિડની લાંબી શ્રૃંખલામાંથી બને છે, તેને પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા પણ કહેવાય છે અને તે પેપ્ટાઇડ બંધથી જોડાય છે.<ref name="Freeman 53"/> પ્રોટીનનું ઊંચા ક્રમનું માળખું એમિનો એસિડની શ્રેણી પર આધાર રાખે છે જે તેની પ્રાથમિક શ્રેણી રચે છે કારણે આ એમિનો એસિડો વચ્ચે બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયા યોગ્ય પ્રોટીન ફોલ્ડિંગની તકેદારી રાખે છે. પ્રોટીન ચોક્કસ એમિનો એસિડ શ્રેણી ધરાવે છે જે તમામ સમાન પ્રોટીન ધરાવે છે.<ref>એલબર્ટ્સ 121</ref> વીસ વિવિધ એમિનો એસિડો તેમની બાજુની શ્રૃંખલામાં અલગ પડે છે જે પ્રમાણમાં મોટી અને કેટલેક અંશે ધ્રૂવીય છે. આ વ્યક્તિગત એમિનો એસિડો મોનોમર તરીકે ઓળખાય છે. પ્રોટીન તરીકે ઓળખાતી પોલીમર શ્રૃંખલામાં તે પોલિમરાઇઝેશન દ્વારા જોડાય છે.<ref>ફ્રીમેન 48</ref> પ્રોટીનનું ગૌણ માળખું એમિનો એસિડના એમાઇડ અને કાર્બોક્સિલ ગ્રૂપ વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધની પ્રક્રિયાને કારણે સર્જાય છે. ગૌણ માળખામાં આલ્ફા હેલિક્સ અને બીટા શિટ્સના નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Freeman 53"/> ત્રીજી પંકતિનું માળખું એ પ્રોટીનનો કુલ આકાર છે અને તે સામાન્ય રીતે પ્રોટીનની આંતરિક રીતે હાઇડ્રોફોબિક એમિનો એસિડ બાજુ શ્રૃંખલા સાથે જોડાવાની વૃત્તિ આધારિત હોય છે. જોકે, હાઇડ્રોજન બંધન, આયનિક પ્રક્રિયા અને ડિસલ્ફાઇડ બંધ પણ પ્રોટીનને ત્રીજી પંકતિની સ્થિતિમાં સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.<ref>ફ્રીમેન 54</ref> ચોથી પંકતિનું માળખું એ સંચાલકીય એકમ રચવા માટેનું પોલિપેપ્ટાઇડ પેટાએકમોનું કુલ સંયોજન છે. પ્રોટીનના તમામ સ્તરનો આધારે તેના અગાઉના સ્તર પર રહે છે. પ્રોટીનના પ્રાથમિક માળખામાં કોઇ ખામી હોય તો તે ખામી ઉપરના સ્તરમાં પણ ઉતરશે.<ref>ફ્રીમેન 56</ref> === પ્રોટીન કાર્ય === {{Main|Protein folding}} વ્યક્તિગત પ્રોટીનની કુલ કામગીરી માટે પ્રોટીન ફોલ્ડિંગ મહત્ત્વનું છે. પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા ઘણીવાર ઘણી લાંબી અને લવચિક હોય છે જે પ્રોટીનને ફોલ્ડ થવા માટે વિવિધતા પુરી પાડે છે. બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયાઓ પ્રારંભિક પ્રોટીનના માળખાનું નિયમન કરે છે. એક બિનસહસંયોજક બંધ ઘણો નબળો હોવાથી નબળા ઘણા બંધનું જોડાણ ચોક્કસ પ્રોટીનને જરૂરી તાકાત અને માળખું પુરા પાડે છે. ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોફોબિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોજન બંધ અને વાન્ડર વાલ આકર્ષણ આ તમામ પ્રોટીન ફોલ્ડિંગમાં મદદ કરે છે. એમિનો એસિડની ચોક્ક્સ ધ્રૂવીય અને બિનધ્રૂવીય બાજુ શ્રૃંખલા પ્રોટીનના ફોલ્ડિંગમાં પણ જોડાયેલી છે માટે તે તેના કાર્ય સાથે પણ સંકળાયેલી છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 123</ref> પ્રોટીનનું અંતિમ ફોલ્ડેડ માળખું પ્રોટીનનું કોનફોર્મેશન છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 124</ref> ચોથી પંકતિના માળખામાં યોગ્ય ફોલ્ડિંગ પ્રેરવા માટે પ્રોટીનની યોગ્ય એમિનો એસિડ શ્રેણી અત્યંત આવશ્યક છે. આલ્ફા હેલિક્સ અને બિટા શીટ્સમાં પ્રોટીનમાં બે સમાન ફોલ્ડિંગ જોવા મળે છે. પ્રોટીનનું કાર્ય તેના માળખા દ્વારા સીધું નક્કી થાય છે ખાસ કરીને ઉપર ઉલ્લેખ કરેલા બિનસહસંયોજક બંધ મારફતે. પ્રોટીન સંલગ્ની પર ચોકક્સ પ્રોટીન બંધન સ્થળ ખાતે અન્ય અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 141</ref> પ્રોટીન અસંખ્ય કાર્ય ધરાવે છે જેમાં એન્ઝાઇમેટિક ઉદ્વિપકનો પણ સમાવેશ થાય છે જે કોશિકાઓમાં મહત્ત્વની પ્રતિક્રિયાઓને મદદ કરે છે.<ref name="Freeman 44"/> પ્રોટીન રાસાયણિક સંકેત પર કોશીય પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે જરૂરી એવા કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે પણ કામ કરી શકે છે અથવા તે મોટર પ્રોટીન તરીકે કામ કરી શકે છે જે વ્યક્તિગત કોશિકાઓના અથવા કોશિકાઓની અંદરના સ્થળાંતર સાથે સંકળાયેલું છે. પ્રોટીન કાર્યનું અન્ય ઉદાહરણ તેનું માળખાકીય પ્રોટીન છે જે કોશિકાને લવચિકતા અને સ્થિરતા પુરા પાડે છે.<ref name="Freeman 44"/> === પ્રોટીન અને રોગપ્રતિકારક તંત્ર === પ્રોટીન જે રીતે વિકસે છે અને ફોલ્ડ થાય છે તે રીતે તેનું માળખું રચાય છે. કેટલાક પ્રોટીન માળખા તેમને પાચન માર્ગમાં એસિડિક પર્યાવરણમાં ડિગ્રેડેશનનો પ્રતિરોધ કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડે છે. અન્ય પ્રોટીન, કે જે કદાચ કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે કામ કરે છે તે, અન્ય કોશિકાઓના જોડાણ દ્વારા માળખાકીય રીતે બદલી શકાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં પ્રોટીન પર કોશિકાનો ઉમેરો, તેનું આંશિક ડિગ્રેડેશન અથવા પાચન તંત્રમાં તેનું અસ્તિત્વ રોગપ્રતિકારક તંત્રને આ પ્રોટીનોને બાહ્ય અથવા ખતરનાક કોશિકા તરીકે નામ આપવા પ્રેરે છે. આ ટેગિંગ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.<ref>માયો ક્લિનિક. [http://www.mayoclinic.com/health/food-allergy/AN00179 કોઝીસ ઓફ ફૂડ એલર્જીસ.] હોગન. "[http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}."</ref> == નિદાન == [[ચિત્ર:Allergy testing machine.jpg|left|thumb|લેકલેન્ડ એર ફોર્સ બેઝ ખાતે ડાયગ્નોસ્ટિક ઇમ્યુનોલોજી લેબોરેટરીમાં આવેલું એલર્જી પરીક્ષણ મશીન]] એલર્જીક બિમારીને પુષ્ટિ આપતા પહેલા લક્ષણો રજૂ કરતા અન્ય સંભવિત કારણો અંગે પણ ધ્યાનપૂર્વક વિચારણા કરવી જોઇએ.<ref>{{EMedicine|med|3390|Allergic and Environmental Asthma}} - મતભેદોની ચર્ચાનો સમાવેશ કરે છે</ref> ઉદાહરણ તરીકે, વાસોમોટર નાસિકા પ્રદાહ, ઘણા મેલાડીઇઝ પૈકીનો એક છે જેના લક્ષણો એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ જેવા છે, માટે તેને અલગ પાડવા માટે પ્રોફેશનલ નિદાન જરૂરી છે.<ref name="pmid16190503"/> દમ, નાસિકા પ્રદાહ, એનાફિલેક્સિસ, અથવા અન્ય એલર્જીક બિમારીના નિદાન થયા બાદ તે એલર્જીના કારકો શોધવા માટે કેટલીક પદ્ધતિઓ છે. === ત્વચા પરીક્ષણ === [[ચિત્ર:Allergy skin testing.JPG|thumb|right|કાંડનું ત્વચા પરીક્ષણ]][[ચિત્ર:Skintest2.jpg|thumb|right|પીઠનું ત્વચા પરીક્ષણ]]એલર્જનલક્ષી આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોની હાજરીની આકરણી કરવા રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ કરતા એલર્જી ત્વચા પરીક્ષણ હિતાવહ છે કારણકે તે વધુ ચોક્કસ, ઉપયોગમાં સરળ અને સસ્તું છે.<ref name="pmid7630219"/> ત્વચા પરીક્ષણ દર્દીની ત્વચામાં કરતા અનેક નાના પંચર અથવા પ્રિકને કારણે "પંચર ટેસ્ટિંગ" અને "પ્રિક ટેસ્ટિંગ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેન અથવા રંગથી અંકિત કરાયેલા ત્વચાના સ્થળ પર શંકાસ્પદ એલર્જન અને/અથવા તેમના અર્ક (પરાગરજ, ઘાસ, મટી પ્રોટીન, મગફળીનો અર્ક વગરે)ને દાખલ કરાય છે. (ત્વચા પર અંકન માટે શાહી/રંગની સંભાળપૂર્વક પસંદગી કરવી જોઇએ નહીં તો તેનાથી જ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા થશે). ત્વચામાં પંચર કે પ્રિક કરવા માટે પ્લાસ્ટિક અથવા ધાતુના નાના સાધનનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીકવાર સોંય અને સિરિન્જ મારફતે એલર્જનને "ઇન્ટરડર્મલી" દાખલ કરાય છે. પરીક્ષણના સામાન્ય વિસ્તારોમાં અગ્રબાહુ અને પીઠના અંદરના ભાગનો સમાવેશ થાય છે. જો દર્દી કોઇ પદાર્થ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવે છે તો 30 મિનીટની અંદર દેખી શકાય તેવી દાહક પ્રતિક્રિયા થશે. વધુ સંવેદનશીલ દર્દીમાં આ પ્રતિભાવ ત્વચા સહેજ લાલ થવાથી લઇને મચ્છરના ડંખ જેવી સંપૂર્ણ ફૂલેલી ફોડલી (જેને વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર કહેવાય છે) સુધી હશે. એલર્જી નિષ્ણાત દ્વારા ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણના પરિણામોનું ગંભીરતાના આંકને આધારે અર્થઘટન થાય છે. +/-નો અર્થ છે સીમા પરની પ્રતિક્રિયા અને 4+ નો અર્થ છે મોટી પ્રતિક્રિયા. એલર્જી નિષ્ણાત વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર પ્રતિક્રિયાના વ્યાસને માપે છે અને નોંધે છે. તાલીમબદ્ધ એલર્જી નિષ્ણાતના અર્થઘટન ઘણીવાર સંબંધિત સાહિત્યના માર્ગદર્શન હેઠળનું હોય છે.<ref name="pmid16164451"/> કેટલાક દર્દીઓ એવું માનતા હોય છે કે તેમણે નિરીક્ષણો પરથી તેમની પોતાની એલર્જીક સંવેદનશીલતા નક્કી કરી લીધી છે પરંતુ એલર્જી શોધવા માટે દર્દીના નિરીક્ષણ કરતા ત્વચા પરીક્ષણ વધુ સારું હોવાનું જણાયું છે.<ref name="pmid11101180"/> જો દર્દી જીવ માટે જોખમી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયા મૂલ્યાંકન માટે લાવે તો કેટલાક એલર્જી નિષ્ણાતો ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ કરતા પહેલા પ્રાથમિક રૂધિર પરીક્ષણ કરવાનું પસંદ કરશે. જો દર્દી ત્વચાની વ્યાપક બિમારી ધરાવતો હોય કે તેણે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં એન્ટિહિસ્ટેમાઇન લીધું હોય તો ત્વચા પરીક્ષણ તેનો વિકલ્પ નથી. === રૂધિર પરીક્ષણ === ચોક્કસ પદાર્થોની એલર્જી શોધવા માટે વિવિધ રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારનું પરીક્ષણ "કુલ આઇજીઇ (IgE) સ્તર" માપે છે જે દર્દીના સીરમમાં રહેલા આઇજીઇ (IgE)નો અંદાજ છે. તે રેડીયોમેટ્રિક અને કલરમેટ્રિક ઇમ્યુનોએસેના ઉપયોગ દ્વારા નક્કી કરી શકાય છે. રેડીયોમેટ્રિક એસેમાં રેડીયોએલર્જોસોર્બન્ટ પરીક્ષણ (આરએએસટી (RAST)) પરિક્ષણ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જે રૂધિરમાં આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યનું જ્થ્થાત્મક મૂલ્યાંકન કરવા માટે રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ લેબલવાળા આઇજીઇ (IgE) બંધન (એન્ટી આઇજીઇ (IgE)) પ્રતિદ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="pmid7630219"/> રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સના સ્થાને નવી પદ્ધતિઓમાં કલરિમેટ્રિક અથા ફ્લોરોમેટ્રિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે. શંકાસ્પદ એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવતા દર્દીઓમાં હા કે નાનો જવાબ આપવા માટે ગુણાત્મક પરીક્ષણ પરિણામ આપવા કેટલીક "સ્ક્રિનિંગ" પરીક્ષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરાય છે. એક મોટા અભ્યાસ મુજબ, આવી પદ્ધતિની સંવેદનશીલતા લગભગ 70.8% અને હકારાત્મક આગાહી મૂલ્ય 72.6% છે.<ref name="pmid16047713"/> નીચું કુલ ઇજીઆઇ (IgE) સ્તર સામાન્ય રીતે શ્વાસમાં લેવાયેલા એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલતા નકારવા માટે યોગ્ય નથી.<ref name="pmid12911420"/> આંકડાકીય પદ્ધતિઓ, જેમકે આરઓસી (ROC) વક્ર, આગાહી મૂલ્ય ગણતરી અને અન્ય શક્ય ગુણોત્તરોનો વિવિધ પરીક્ષણ પદ્ધતિઓના એક બીજા સાથે સંબંધની પરિક્ષા કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિઓએ દર્શાવ્યું છે કે ઊંચું કુલ આઇજીઇ (IgE) ધરાવતા દર્દીઓમાં એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવવાની શક્યતા ઊંચી હોય છે પરંતુ સંભાળપૂર્વક પસંદ કરાયેલા એલર્જન માટે ચોક્કસ એલર્જી પરીક્ષણ કરવા વધુ તપાસની ચેતવણી આપવામાં આવે છે. === અન્ય === '''પડકાર પરીક્ષણ:''' પડકાર પરીક્ષણમાં શંકાસ્પદ એલર્જનને મુખવાટે, શ્વાસ મારફતે અથવા અન્ય માર્ગે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. ખોરાક અને દવાની એલર્જી સિવાય ભાગ્યેજ પડકાર પરીક્ષણનો ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે પરીક્ષણના આ પ્રકારને પસંદ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેના પર એલર્જી નિષ્ણાતની ચાપતી નજર હોવી જોઇએ. '''નિર્મૂલન/પડકાર પરીક્ષણ:''' ખોરાક અથવા દવાની એલર્જી માટે આ પદ્ધતિનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. ચોક્કસ શંકાસ્પદ વસ્તુ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા દર્દીને નિર્ધારિત સમય માટે તે એલર્જનને ટાળવા તેના આહારમાં સુધારો કરવા સૂચના અપાય છે. જો દર્દીને નોંધપાત્ર સુધારો અનુભવાય તો લક્ષણો ફરીથી પેદા થાય છે કે કેમ તે નક્કી કરવા એલર્જનને પડકાર દ્વારા ફરીથી શરીરમાં દાખલ કરાય છે. '''પેચ પરીક્ષણ:''' ત્વચા સંપર્ક એલર્જી અથવા સંપર્ક ત્વચાકોપનું કારણ સુનિશ્ચિત કરવા પેચ પરીક્ષણનો ઉપયોગ થાય છે. અનેક અલગ સામાન્ય એલર્જીક રસાયણો અથવા ત્વચા સંવેદકો સાથે પ્રક્રિયા કરાયેલા એડહેસિવ પેચને પીઠ પર લગાડવામાં આવે છે. બાદમાં ત્વચાને સંભવિત સ્થાનિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઓછામાં ઓછી બે વખત તપાસવામાં આવે છે. જેમાં પેચ લગાડ્યના 48 કલાક બાદ અને ફરીથી બે અથવા ત્રણ દિવસ બાદ તપાસનો સમાવેશ થાય છે. '''અવિશ્વસનીય પરીક્ષણ:''' એવી પણ એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ છે જેને અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી અસ્વીકાર્ય ગણે છે. આ અવિશ્વસનીય એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે. એપ્લાઇડ કાઇનસિયોલોજી (સ્નાયુ રિલેક્સેશન મારફતે એલર્જી પરીક્ષણ), સાયટોટોક્સિસિટી પરીક્ષણ, યુરિન ઓટોઇન્જેક્શન, ત્વચા ટાઇટ્રેશન (રિન્કલ પદ્ધતિ), અને પ્રોવોકેટિવ એન્ડ ન્યુટ્રલાઇઝેશન (પેટાત્વક) પરીક્ષણ અથવા સબલિન્ગ્વિયલ પ્રોવોકેશન<ref name="Allergy Diagnosis"/> == સારવાર == હાલના સમયમાં એલર્જીક સ્થિતિની સારવાર માટેની તબીબી પ્રેક્ટિસમાં પુષ્કળ સુધારો આવ્યો છે. એનાફિલેક્સિસ અને ખોરાક, દવા અને કીટક પ્રત્યે અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓ અને એલર્જીક ત્વચા બિમારીઓમાં નવી શોધો થઇ છે જેમાં આઇજીઇ (IgE) બંધન જેની સાથે ગંભીર પ્રતિક્રિયાઓથી જોડાયેલા છે તેવા ખાદ્ય પ્રોટીનની ઓળખ, લો-એલર્જન ખોરાકનો વિકાસ, ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ આગાહીમાં સુધારો, એટોપી પેચ પરીક્ષણનું મૂલ્યાંકન, ભમરીના ડંખના પરિણામની આગાહી અને ઝડપથી વિઘટન કરતી એપિનેફ્રિન ગોળીઓ અને ઇઓસિનોફિલિક બિમારી માટે એન્ટી આઇએલ-5 (IL-5)નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects"/> એલર્જીની પરંપરાગત સારવાર અને વ્યવસ્થાપનમાં એલર્જનથી દૂર રહેવું અથવા તેનો સંપર્ક ઘટાડવા જેવી સરળ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. દાખલા તરીકે, બિલાડીની એલર્જી ધરાવતા લોકોને બિલાડીથી દૂર રહેવા પ્રોત્સાહન અપાતું હતું. જોકે, એલર્જનથી દૂર રહેવાથી લક્ષણો ઘટે અને જીવને જોખમી એનાફિલેક્સિસ ટળે છે ત્યારે પરાગરજ અથવા સમાન હવાઇ એલર્જીમાં સમાન પરિણામ મેળવવું મુશ્કેલ છે. અત્યાર સુધી એલર્જનથી દૂર રહેવું ઉપયોગી સારવાર પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે અને ખોરાકની એલર્જીના વ્યવસ્થાપનમાં તેનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. === ફાર્માકોથેરાપી === કેટલીક એન્ટાજિનોસ્ટિક દવાઓનો એલર્જીક મેડિયેટરની પ્રવૃત્તિને અટકાવવા અથવા કોશિકાના સક્રિયકરણ અને ડીગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયાને અટકાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે. તેમાં એન્ટિહિસ્ટામાઇન, ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ, એપિનેફ્રિન (એડ્રિનાલિન), થિયોફિલિન અને ક્રોમોલિન સોડિયમનો સમાવેશ થાય છે. એન્ટી-લ્યુકોટ્રીન, જેમકે મોન્ટેલ્યુકાસ્ટ (સિન્ગ્યુલેર) અથવા ઝાફિરલ્યુકાસ્ટ (એકોલેટ), એલર્જીક બિમારીઓની સારવાર માટે એફડીએ (FDA) પ્રમાણિત છે.{{Citation needed|date=December 2007}} એન્ટી-કોલાઇનર્જિક, ડીકન્જેસ્ટન્ટ, માસ્ટ કોશિકા સ્ટેબિલાઇઝર્સ, અને ઇઓસિનોફિલ કેમોટેક્સિસને નિષ્ક્રિય કરવાનું માનવામાં આવતા અન્ય સંયોજનોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ એલર્જીના લક્ષણો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને તે તીવ્ર એનાફિલેક્સિસની રિકવરીમાં મહત્ત્વના છે પરંતુ એલર્જીક વિકારની લાંબા ગાળાની સારવારમાં નજીવી ભૂમિકા ભજવે છે. === ઇમ્યુનોથેરાપી === ડિસેન્સિટાઇઝેશન અથવા હાઇપોસેન્સિટાઇઝેશન એક એવી સારવાર છે, કે જેમાં દર્દીને સંબંધિત એલર્જનના ધીમે ધીમે મોટા ડોઝની ક્રમશ રસી આપવામાં આવે છે. તેનાથી હાઇપરસેન્સિટિવિટીની તીવ્રમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અથવા તે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શકે છે. તે ઓટોપિસમાં જોવા મળતા વધુ પડતા આઇજીજી (IgG) ઉત્પાદનને અટકાવવા કરવા ધીમે ધીમે આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડા પર આધાર રાખે છે. આ રીતે વ્યક્તિમાં સંબંધિત એલર્જનની માત્રામાં વધતી જતી માત્રા સામે રોગપ્રતિકારશક્તિમાં વધારો થાય છે. અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે નવી એલર્જીના વિકાસમાં ઘટાડો કરવા લાંબા ગાળાની ઇમ્યુનોથેરાપીની અસરકારકતા અને પ્રતિબંધક અસરો ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.<ref name="pmid10963288"/> મેટા-એનાલિસિસમાં બાળકોમાં એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને દમની સારવારમાં અસરકારકતાને પણ પુષ્ટિ મળી છે.{{Citation needed|date=December 2007}} રોચેસ્ટરના માયો ક્લિનિકની સમીક્ષામાં સંખ્યાબંધ સુયોજિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને નેત્રસ્તર દાહ, દમના એલર્જિક સ્વરૂપ અને દંશ માટે એલર્જન ઇમ્યુનોથેરાપીની સલામતી અને અસરકારકતાને પુષ્ટી મળી છે.<ref name="pmid17803880"/> વધુમાં જો ભલામણોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોવાને આધિન રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ નાસિકા પ્રદાહ અને દમમાં ઇન્જેક્શન ઇમ્યુનોથેરાપીની ક્લિનિકલ અસરકારકતા અને સલામતીને પણ પુષ્ટિ મળી છે.<ref name="pmid17418661"/> ઇમ્યુનોથેરાપીના બીજા સ્વરૂપમાં મોનોક્લોનલ એન્ટી-આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોના નસમાં આપવામાં આવતા ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ બંધન માટે મુક્ત અને બી-કોશિકા સાથે જોડાયેલા આઇજીઇ (IgE) તેમના નાશનો સંકેત આપે છે. તેઓ બેસોફિલ્સ અને માસ્ટ કોશિકામાં એફસી (Fc) ગ્રાહક આધારિત આઇજીઇ (IgE)ને બંધકર્તા કરતા હોતા નથી, કારણ કે તેનાથી એલર્જીક દાહક પ્રતિભાવ પ્રદિપ્ત થાય છે. આ વર્ગનો પ્રથમ એજન્ટ ઓમાલિઝુમાબ છે. આ પ્રકારની ઇમ્યુનોથેરાપી તાકીદની એલર્જીના કેટલાંક પ્રકારની સારવારમાં ખૂબ જ અસરકારક છે, પરંતુ ખોરાકની એલર્જી ધરાવતા મોટાભાગના લોકોની સારવારમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ ''નહીં'' .{{Citation needed|date=December 2007}} ત્રીજો પ્રકાર સબલિન્ગુઅલ ઇમ્યુનોથેરાપી મોંઢા વાટે દવા આપવાની થેરાપી છે, જેમાં ફૂડ અને રેસિડન્ટ બેક્ટેરિયા જેવા નોન-પેથોજેનિક એન્ટીજેન્સ સામે ઓરલ ઇમ્યુન ટોલેરન્સના લાભ મળે છે. આ થેરાપી મારફત હાલમાં યુરોપમાં આશરે 40 ટકા એલર્જી સારવાર થાય છે.{{Citation needed|date=December 2007}} અમેરિકામાં સબલિન્ગુય્અલ ઇમ્યુનોથેરાપી માટે પરંપરાગત એલર્જી નિષ્ણાતોના સમર્થનમાં વધારો થઈ છે અને તેને એલર્જીની સારવાર કરતા તબીબો વધુને વધુ પ્રમાણમાં માન્યતા આપી રહ્યા છે.{{Citation needed|date=December 2007}} એલર્જી શોટ સારવાર એલર્જીના લક્ષણો માટેના ‘ઉપચાર’ની હાથવગી પદ્ધતિ છે. આ થેરાપીમાં લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાની જરૂર પડે છે. === બિનપુરવાર અને બિનઅસરકારક સારવારો === પ્રયોગાત્મક સારવાર એન્ઝાઇમ પોટેન્શિયેટેડ ડિસેન્સિટાઇઝેશન (ઇપીડી (EPD))ને દાયકાથી અજમાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે અસરકાર હોવાનો સામાન્ય સ્વીકાર થયો નથી.<ref name="pmid15042943"/> ઇપીડી (EPD)માં એલર્જનના ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે તથા એન્ઝાઇમ અને બેટા-ગ્લુક્યુરોનિડેઝનો ઉપયોગ કરાય છે, જેમાં ટી-રેગ્યુલેટરી લસિકાકણો સેન્સિટાઇઝેનની જગ્યાએ ડિન્સેન્સિટાઇઝેશશ કે ડાઉન-રેગ્યુલેશનની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઇપીડી (EPD)નો સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીની સારવાર માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેને યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનને માન્યતા આપી નથી, અથવા તે પુરવાર થયેલી અસરકારક પદ્ધતિ નથી.<ref name="pmid15042943"/> 2006 સુધી દમ અને ઉપરના શ્વસન માર્ગ સહિતના બહુવિધ બિમારીઓના અભ્યાસ કરતા હજારો લેખોને આવરી લઈને માયો ક્લિનિક દ્વારા કરવામાં આવેલા સિસ્ટેમેટિક સાહિત્યક સંશોધનમાં હોમિયોપેથિક સારવારની અસરકારકતા બહાર આવી નથી અને તે પ્લેસબોની સરખામણીમાં કોઇ વિશેષ અસર કરતી નથી. બાળકો અને પુખ્ત લોકોની બિમારી માટેની તમામ પ્રકારની હોમિયોપેથીના આકરા ક્લિનિક પરીક્ષણોના આધારે લેખકોએ તારણ કાઢ્યું છે કે એવા કોઇ વિશ્વસનીય પૂરાવો નથી કે જે હોમિયોપેથિક સારવારના ઉપયોગને ટેકો આપી શકે છે.<ref name="pmid17285788"/> == રોગશાસ્ત્ર == ટાઇપ 1 ડાયાબિટીશ, રુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ તેમજ પરાગરજ જવર અને દમમા જેવા એલર્જી સંબંધિત રોગો જેવી દાહજનક ઘણા રોગોમાં છેલ્લા 2થી 3 દાયકામાં પશ્ચિમી જગતમાં વધારો થયો છે.<ref name="Platts"/> ઔદ્યોગિક દેશોમાં એલર્જિક દમ અને બીજા એટપિક રોગોમાં ઝડપી વધારાની શરૂઆત સંભવત 1960 અને 1970ના દાયકામાં થઈ હતી, 1980 અને 1990ના દાયકામાં તેમાં વધુ વધારો થયો હતો,<ref name="Bloomfield"/> જોકે કેટલાંક સૂચવે છે કે 1920ના દાયકા પછીથી સેન્સિટાઇઝેશનમાં મક્કમ વધારો થયો છે.<ref name="The allergy epidemic extends beyond the past few decades"/> વિકાસશીલ દેશોમાં એટપીના બનાવો સામાન્ય રીતે ઘણા ઓછા રહ્યા છે.<ref name="Bloomfield"/> {| class="wikitable" style="width:70%;float:center;font-size:90%;margin-left:15px" |+ એલર્જીક સ્થિતિઓ: આંકડાઓ અને રોગશાસ્ત્ર |- | [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] | [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]<ref name="Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom"/> |- | એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ | 35.9 મિલિયન<ref name="AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection"/> (લગભગ 11% વસતી<ref>2007માં અંદાજિત 303 મિલિયનની વસતીને આધારે [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html યુએસ પોપક્લોક]. યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref>) | 3.3 મિલિયન (લગભગ 5.5% વસતી<ref>60.6 મિલિયનની અંદાજિત વસ્તીને આધારે [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=6 યુકે (UK)ની વસ્તી વધીને 60.6 મિલિયન થઇ]</ref>) |- | દમ | 10 મિલિયન લોકો એલર્જીક દમથી પીડાય છે (લગભગ 3% વસતી). 1980-1994 દરમિયાન દમનો વ્યાપ 75% વધ્યો દમનો વ્યાપ આફ્રિકન અમેરિકન્સમાં યુરોપિયન્સ કરતા 39 ટકા વધુ છે.<ref name="AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma"/> | 5.7 મિલિયન (લગભગ 9.4%). છ અને સાત વર્ષની ઉંમરના બાળકોમાં પાંચ વર્ષમાં [[અસ્થમા]]નું પ્રમાણ 18.4% થી વધીને 20.9% થયુ છે. આ સમયગાળામાં 13થી 14 વર્ષના લોકોમાં આ ટકાવારી 31%થી ઘટીને 24.7% થઈ છે. |- | એટોપિક ખરજવું | લગભગ 9% વસતી 1960 અને 1990ની વચ્ચે બાળકોમાં આ પ્રમાણ 3% ટકાથી વધીને 10% થયું છે.<ref name="AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition"/> | 5.8 મિલિયન (લગભગ 1% ગંભીર). |- | એનાફિલેક્સિસ | કીટકના વિષથી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 40 મોત પેનિસિલિન એનેફિલેક્સિસથી આશરે 400 મોત લાટેક્સ એલર્જીથી દર વર્ષે 3 મોત અને એનેફિલેક્સિસના આશરે 220 કેસ<ref name="AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics"/> ફૂડ એનર્જીને કારણે એનેફિલેક્સિસથી વાર્ષિક 150 લોકોના મોતનો અંદાજ.<ref name="Food"/> | 1999 અને 2006ની વચ્ચે પાંચ મહિનાથી 85 વર્ષના લોકોમાં 48 મોત. |- | જીવજંતુઓનું ઝેર | આશરે 15 ટકા પુખ્ત લોકોને હળવી અને લોકલાઇઝ્ડ એલર્જીક રિએક્શન. સિસ્ટેમેટિક રિએક્શન 3 ટકા પુખ્તમાં જોવા મલે છે અને બાળકોમાં 1 ટકા કરતા ઓછું પ્રમાણ છે.<ref name="AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite"/> | આંકડા ઉપલબ્ધ નથી |- | દવાની એલર્જી | પેનિસિલિનની એનેફિલેક્સિટ પ્રતિક્રિયાઓથી દર વર્ષે 400ના મોત. | આંકડા ઉપલબ્ધ નથી |- | ખોરાકની એલર્જી | અમેરિકામાં 3 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાઆશરે 6 ટકા બાળકો અને કુલ વસ્તીના 3.5-4%.{{Citation needed|date=December 2008}} મગફળી અને /અથવા ટ્રીનટ (એટલે કે [[અખરોટ]]) એલર્જી આશરે 3 મિલિયન અમેરિકનો અથવા 1.1% વસ્તીને અસર કરે છે.<ref name="Food"/> | 5-7% શિશુ અને 1-2% પુખ્ત. 2001થી 2005 સુધીમાં મગફળી એલર્જીમાં 117.3 ટકા વધારો, ઇંગ્લેન્ડમાં અંદાજે 25,700 લોકોને અસર |- | મલ્ટિપલ એલર્જી<br />(દમ, ખરજવું અને એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ એકસાથે) | અજાણ્યું | 2.3 મિલિયન(આશરે 3.7% કેસો 2001 અને 2005ની વચ્ચે 48.9%નો વધારો.<ref name="Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database"/> |} એટોપિક બિમારીઓ ગ્રહણક્ષમતાને મૂળખૂત રીતે જેનેટિક પરિબળો અસર કરે છે, પરંતુ એટોપીમાં ટૂંકાગાળામાં વધારો થાય છે, તેથી તેને વસ્તીના જેનેરિક ફેરફારથી સમજાવવાનું મુશ્કેલ બને છે અને તેથી તેના માટે પર્યાવરણ કે જીવનશૈલીને જવાબદાર માનવામાં આવે છે.<ref name=" Bloomfield"/> એટોપીમાં આ વધારાને સમજાવવા માટે કેટલીક પૂર્વધારણાઓ બાંધવામાં આવી છે, જેમાં રહેઠાણમાં ફેરફારને કારણે કાયમી એલર્જન, ઘરની બહાર પસાર કરવામાં આવતા સમયમાં વધારો, સ્વચ્છતા અને તંદુરસ્તીમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે, જેનાથી સામાન્ય રોગપ્રતિકારક અંકુશ વ્યવસ્થાતંત્રની સક્રિયતામાં ઘટાડો થયો છે, આ ઉપરાંત આહારમાં ફેરફાર, સ્થૃળતા અને શારિરીક કસરતમાં ઘટાડો જેવા પરિબળોનો તેમાં ઉમેરો થાય છે.<ref name="Platts"/> સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા ઠેરવે છે કે <ref name="Hay fever, hygiene, and household size"/> ઉચ્ચ જીવનધોરણ અને સ્વચ્છતાની સ્થિતિથી બાળકોને ઇન્ફેક્શનથી બચાવી શકાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જીવનના પ્રારંભકાળમાં ઓછા બેક્ટેરિયા અને વાઇરલ ઇન્ફેક્શનના ઓછા પ્રમાણથી પરિપકવ થતી રોગપ્રતિકાર તંત્ર ટી_એચ1 (TH1) ટાઇપ રિસ્પોન્સથી દૂર થાય છે અને તેના પરિણામે બિનનિયંત્રિત ટી_એચ2 (TH2) પ્રતિભાવ ઊભો થાય છે, જે એલર્જીમાં વધારો કરે છે.<ref name="Yazdanbakhsh02"/><ref name="Renz"/> જોકે માત્ર ઇન્ફેક્શનના દર અને પ્રકારોમાં ફેરફારો એલર્જી સંબંધિત બિમારીઓમાં દેખિતા વધારાને સમજાવી શકાતા નથી અને તાજેતરના પુરાવા જઠરાંત્ર માઇક્રોબિયલ વાતાવરણના મહત્ત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પુરાવા દર્શાવે છે કે હિપેટાઇટિસ એ, ''ટોક્સોપ્લાસ્મા ગોન્ડી'' અને ''હેલિકોબેકટર પાયલોરી'' (જે વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે) જેવા ફૂડ અને ફેકલ-ઓરલ રોગકારક સુક્ષ્મજીવોના સંસર્ગથી એટપીના એકંદર જોખમમાં 60 ટકાથી વધુનો ઘટાડો થઈ શકે છે<ref name="Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study"/> અને પરોપજીવી ઇન્ફેક્શનના પ્રમાણમાં વધારાને દમના નીચા પ્રમાણ સાથે સંબંધી છે.<ref name="Parasites and asthma--predictive or protective?"/> એવી ધારણા છે કે આ ઇન્ફેક્શન ટી_એચ1/ટી_એચ2 (TH1/TH2)ના નિયામકોમાં ગંભીરપણે ફેરફાર કરીને તેની અસરો ઉપજાવે છે.<ref name="Sheikh"/> હાઇજિન અંગેના નવ ગૃહિત પૂર્વસિદ્ધાંતોના મહત્ત્વના તત્વોમાં એન્ડોટોક્સિનના સંસર્ગ, પાળેલા પ્રાણીના સંસર્ગ અને ખેતરમાં ઉછેરનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=" Sheikh"/> == ઇતિહાસ == ‘એલર્જી’ની વિભાવના મૂળમાં 1906માં વિયાનાના બાળરોગના તબીબ ક્લેમેન્સ વોન પિરક્વેટે રજૂ કરી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ધૂળ, પરાગરજ અથવા કેટલાંક ખાદ્ય પદાર્થો જેવી સામાન્ય રીતે નિરુપદ્રવી ગણાતી વસ્તુઓથી તેમના કેટલાંક દર્દીઓ અતિસંવેદનશીલ હતા.<ref>{{WhoNamedIt|Doctor|2382|Clemens Peter Pirquet von Cesenatico}}</ref> પિરક્વેટે આ સ્થિતિને પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દો [[wikt:ἄλλος|ἄλλος]] ''એલોસ'' (allos ) અર્થ ‘બીજા’ અને [[wikt:ἔργον|ἔργον]] ''એર્ગોન'' (ergon) અર્થ ‘કામ’ માંથી ‘એલર્જી’ નામ આપ્યું હતું.<ref name="Allergie"/> ઐતિહાસિક રીતે અતિસંવેદનશીલતાના તમામ સ્વરૂપોને એલર્જી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા હતા અને તે તમામનું કારણ રોગપ્રતિકારક તંત્રના અયોગ્ય કાર્ય હોવાનું માનવામાં આવે છે. પછીથી તે સ્પષ્ટ બન્યું હતું કે કેટલીક જુદી જુદી બિમારીના સ્વરૂપનો તેમાં જોડાયેલા હતા અને સામાન્ય જોડતી કડી રોગપ્રતિકારક તંત્રનું અયોગ્ય એક્ટિવેશન હતું. 1963માં ફિલિપ જેલ અને રોબિન કૂમ્બ્સે નવી વર્ગીકરણ યોજના તૈયાર કરી હતી, જેમાં ચાર પ્રકારની અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓનું વર્ણન કરાયું છે, જેમાં ટાઇપ 1થી ટાઇપ 4નો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ઝડપથી વિકસતા રિએક્શનની ખાસિયત હોય છે.<ref name="GellCoombs"/> આ નવા વર્ગીકરણની સાથે ‘એલર્જી’ શબ્દ માત્ર ટાઇપ 1 અતિસંવેદનશીલતા (તત્કાલ અતિસંવેદનશીલતા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પૂરતો સીમિત રહ્યો હતો. એલર્જીના વ્યવસ્થાતંત્રની સમજ મેળવવાની મુખ્ય સફળતા પ્રતિદ્રવ્ય વર્ગ લેબલ્ડ ઇમ્યુનોગ્લોબુલિન ઇ (આઇજીઇ (IgE))ની શોધ હતી- કિમિશીજે ઇશિઝાકા અને સાથી કાર્યકરોએ સૌ પ્રથમ વખત 1960ના દાયકામાં આઇજીઈ (IgE)ને અલગ પાડી હતી અને તેનું વર્ણન કર્યું હતું.<ref name="Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity"/> == તબીબી વિશેષતા == '''એલર્જી નિષ્ણાત''' એવા ફિઝિશિયન છે કે જેમણે એલર્જી, દમ અને એલર્જી સંબંધિત બીજા રોગોની સારવાર અને સંચાલનની વિશેષ તાલીમ લીધેલી હોય છે. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (એબીએઆઇ (ABAI))નું પ્રમાણપત્ર ધરાવતા ફિઝિશિયનો માન્યતાપ્રાપ્ત શૈક્ષણિક પ્રોગ્રામ અને મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂરી કરે છે, જેમાં એલર્જી અને ઇમ્યુનોલોજીમાં દર્દીની સારવારની જોગવાઈ માટે જ્ઞાન, કુશળતા અને અનુભવને દર્શાવતી સુરક્ષિત અને દેખરેખ હેઠળની પરીક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ABAI: American Board of Allergy and Immunology"/> એલર્જિસ્ટ/ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ બનવા માટે તાલીમના ઓછામાં ઓછા નવ વર્ષ પૂરા કરવા જરૂરી છે. મેડિકલ સ્કૂલના અભ્યાસ અને મેડિકલ ડિગ્રી સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી ફિઝિશિયન ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (ઇન્ટર્નિસ્ટ બનવા માટે) અથવા પેડિયાટ્રીક્સ (બાળકોના ડોક્ટર બનવા માટે)માં ત્રણ વર્ષની તાલીમ લેવી પડે છે. આ બંનેમાંથી એક સ્પેશ્યલટીઝની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી ફિઝિશિયને અમેરિકન બોર્ડ ઓફ પેડિયાટ્રીક્સ (એબીપી (ABP)) અથવા અમેરિકન બોર્ડ ઓફ ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (એબીઆઇએમ (ABIM))ની પરીક્ષા ફરજિયાત પાસ કરવી પડે છે. એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજીની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માગતા ઇન્ટર્નિસ્ટ અથવા પેડિયાટ્રીસિયન્સે એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજી ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામમાં ફેલોશિપ તરીકે ઓળખાતા વધારાનો ઓછામાં બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવો પડે છે. એબીએઆઇ (ABAI) પ્રમાણિત એલર્જિસ્ટ-ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સે તેમની ફેલોશિપ પછી અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (ABAI)ની પ્રમાણિત પરીક્ષા સફળતાપૂર્વક પાસ કરવી પડે છે.<ref name="AAAAI - What is an Allergist?"/> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં એલર્જી જનરલ મેડિસિન કે પેડિયાસ્ટ્રીક્સની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી છે. પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ પરીક્ષા (અનુક્રમે એમઆરસીપી (MRCP) અથવા એમઆરસીપીસીએચ (MRCPCH)) પાસ કર્યા પછી ડોક્ટર જનરલ મેડિકલ કાઉન્સિલના સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર માટે લાયકાત મેળવતા પહેલા સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર તરીકે કેટલાંક વર્ષો સુધી કામ કરે છે. એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સ પણ પૂરી પાડી શકે છે. 2003ના રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝિશિયન્સના અહેવાલમાં યુકે (UK)માં એલર્જી સંબંધિત અપૂરતી સેવાઓમાં સુધારો કરવાની ભલામણો કરવામાં આવી હતી.<ref>રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન્સ (2003). ''એલર્જી: ધ અનમેટ નીડ'' . લંડન, યુકે (UK): રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન. ISBN 978-1-86016-183-4. {{PDFlink|[http://www.rcplondon.ac.uk/pubs/contents/81e384d6-0328-4653-9cc2-2aa7baa3c56a.pdf PDF version]|1.03&nbsp;MB}}</ref> 2006માં હાઉસ ઓફ લોર્ડસે (બ્રિટનની સંસદ) પેટાસમિતિની રચના કરી હતી, જેને 2007માં અહેવાલ આપ્યો હતો. તેના તારણો એવા હતા કે લોર્ડે ‘એલર્જિક એપિડેમિક’ તરીકે ઓળખાવી તે સમસ્યાના ઉકેલ માટે એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ અપૂરતી છે અને સમિતિએ બીજી કેટલીક ભલામણો પણ કરી હતી.<ref name="Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report"/> == આ પણ જુઓ == * એલર્જીઓની યાદી * એલર્જીક બળતરા == સંદર્ભો == {{reflist|2|refs= <ref name=" Bloomfield">{{cite journal |author=Bloomfield SF, Stanwell-Smith R, Crevel RW, Pickup J |title=Too clean, or not too clean: the hygiene hypothesis and home hygiene |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=36 |issue=4 |pages=402–25 |year=2006 |pmid=16630145 |doi=10.1111/j.1365-2222.2006.02463.x |pmc=1448690}}</ref> <ref name=" Sheikh">{{cite journal |author=Sheikh A, Strachan DP |title=The hygiene theory: fact or fiction? |journal=Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg |volume=12 |issue=3 |pages=232–6 |year=2004 |pmid=15167035 |doi=10.1097/01.moo.0000122311.13359.30}}</ref> <ref name="AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |title=AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130155003/http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma">{{cite journal |author=Thavagnanam S, Fleming J, Bromley A, Shields MD, Cardwell, CR |title=A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma |journal=Clin. And Exper. Allergy |volume=online ahead of print |year=2007 |issue=4 |pmid=18352976 |doi=10.1111/j.1365-2222.2007.02780.x |page=629}}</ref> <ref name="AAAAI - What is an Allergist?">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |title=AAAAI - What is an Allergist? |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130000642/http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |title=AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174927/http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |title=AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174853/http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |title=AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130154439/http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |title=AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184710/http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ABAI: American Board of Allergy and Immunology">{{cite web |url=http://www.abai.org/training.asp |title=ABAI: American Board of Allergy and Immunology |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720145257/https://www.abai.org/training.asp |archive-date=2011-07-20 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects">{{cite journal |author=Sicherer SH, Leung DY |title=Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-06_119_6/page/1462 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=6 |pages=1462–9 |year=2007 |pmid=17412401 |doi=10.1016/j.jaci.2007.02.013}}</ref> <ref name="African Americans with asthma: genetic insights">{{cite journal |author=Barnes KC, Grant AV, Hansel NN, Gao P, Dunston GM |title=African Americans with asthma: genetic insights |url=http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=1 |pages=58–68 |year=2007 |pmid=17202293 |doi=10.1513/pats.200607-146JG |pmc=2647616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722002925/http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |access-date=2011-06-22 }}</ref> <ref name="Allergie">{{cite journal|author=Von Pirquet C|year=1906|title=Allergie|journal=Munch Med Wochenschr|volume=53|page=1457|pmid=20273584|issue=5}}</ref> <ref name="Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report">{{cite book |author=House of Lords - Science and Technology Committee |title=Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report |year=2007 |publisher=TSO (The Stationery Office) |location=London, UK |isbn=978-0-10-401149-2|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16602.htm}}</ref> <ref name="Allergy Diagnosis">{{cite web|title = Allergy Diagnosis|url = http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-url = https://web.archive.org/web/20100811220049/http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-date = 2010-08-11|url-status = dead|access-date = 2011-06-22}}The Online Allergist. Retrieved 2010-10-25.</ref> <ref name="Allergy">{{cite journal |author=Galli SJ |title=Allergy |journal=Curr. Biol. |volume=10 |issue=3 |pages=R93–5 |year=2000 |pmid=10679332| doi = 10.1016/S0960-9822(00)00322-5}}</ref> <ref name="Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease">{{cite journal |author=Anderson HR, Pottier AC, Strachan DP |title=Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease |url=https://archive.org/details/sim_thorax_1992-07_47_7/page/537 |journal=Thorax |volume=47 |issue=7 |pages=537–42 |year=1992 |pmid=1412098 |doi=10.1136/thx.47.7.537 |pmc=463865}}</ref> <ref name="Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom">{{cite web|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|title= Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom|date= 2007-07-24|access-date= 2007-12-03|work= House of Lords - Science and Technology - Sixth Report|archive-url= https://web.archive.org/web/20101014180530/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|archive-date= 2010-10-14|url-status= dead}}</ref> <ref name="Conn's Current Therapy 2005">{{cite book |author=Bope, Edward T.; Rakel, Robert E. |title=Conn's Current Therapy 2005 |url=https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8 |publisher=W.B. Saunders Company |location=Philadelphia, PA |year= 2005|page=[https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8/page/880 880] |isbn=0-7216-3864-3 |oclc= |doi=}}</ref> <ref name="Croner">{{cite journal |author=Croner S |title=Prediction and detection of allergy development: influence of genetic and environmental factors |journal=J. Pediatr. |volume=121 |issue=5 Pt 2 |pages=S58–63 |year=1992 |pmid=1447635 |doi=10.1016/S0022-3476(05)81408-8}}</ref> <ref name="DeSwert">{{cite journal |author=De Swert LF |title=Risk factors for allergy |journal=Eur. J. Pediatr. |volume=158 |issue=2 |pages=89–94 |year=1999 |pmid=10048601 |doi=10.1007/s004310051024}}</ref> <ref name="Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis">{{cite journal |author=Marra F, Lynd L, Coombes M "et al." |title=Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis |url=https://archive.org/details/sim_chest_2006-03_129_3/page/610 |journal=Chest |volume=129 |issue=3 |pages=610–8 |year=2006 |pmid=16537858 |doi=10.1378/chest.129.3.610}}</ref> <ref name="Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses">{{cite journal |author=Grimbaldeston MA, Metz M, Yu M, Tsai M, Galli SJ |title=Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses |journal=Curr. Opin. Immunol. |volume=18 |issue=6 |pages=751–60 |year=2006 |pmid=17011762 |doi=10.1016/j.coi.2006.09.011}}</ref> <ref name="Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis">{{cite journal |author=Garn H, Renz H |title=Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis |journal=Immunobiology |volume=212 |issue=6 |pages=441–52 |year=2007 |pmid=17544829 |doi=10.1016/j.imbio.2007.03.006}}</ref> <ref name="Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study">{{cite journal |author=Matricardi PM, Rosmini F, Riondino S, ''et al'' |title=Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study | journal=BMJ |volume=320 |issue=7232 |pages=412–7 |year=2000 |pmid=10669445| doi = 10.1136/bmj.320.7232.412 | pmc=27285}}</ref> <ref name="Food">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |title=AAAAI - food allergy, food reactions, anaphylaxis, food allergy prevention |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184705/http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Freeman 44">Freeman 44</ref> <ref name="Freeman 53">Freeman 53</ref> <ref name="GellCoombs">{{cite book |author=Gell PGH, Coombs RRA. |title=Clinical Aspects of Immunology |publisher=Blackwell |location=London |year=1963}}</ref> <ref name="Hay fever, hygiene, and household size">{{cite journal |author=Strachan DP |title=Hay fever, hygiene, and household size |journal=BMJ |volume=299 |issue=6710 |pages=1259–60 |year=1989 |pmid=2513902 |doi=10.1136/bmj.299.6710.1259 | pmc=1838109}}</ref> <ref name="Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database">{{cite journal |author=Simpson CR, Newton J, Hippisley-Cox J, Sheikh A| title=Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database|journal=J Roy Soc Med|volume=101|issue=11|pages=558–563| year=2008| pmid= 19029357|doi=10.1258/jrsm.2008.080196 |pmc=2586863}}</ref> <ref name="Insect sting anaphylaxis">{{cite journal |author=Golden DB |title=Insect sting anaphylaxis |journal=Immunol Allergy Clin North Am |volume=27 |issue=2 |pages=261–72, vii |year=2007 |pmid=17493502 |doi=10.1016/j.iac.2007.03.008 |pmc=1961691}}</ref> <ref name="Janeway">{{cite book | last = Janeway | first = Charles | authorlink = Charles Janeway | coauthors = Paul Travers, Mark Walport, and Mark Shlomchik | title = Immunobiology; Fifth Edition | publisher = Garland Science | year= 2001 | location = New York and London| pages = e-book | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=imm.TOC&depth=10| doi = | isbn = 978-0-8153-4101-7}}</ref> <ref name="Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine">{{cite journal |author=Brehler R, Kütting B |title=Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine |journal=Arch. Intern. Med. |volume=161 |issue=8 |pages=1057–64 |year=2001 |pmid=11322839| doi = 10.1001/archinte.161.8.1057}}</ref> <ref name="Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'">{{cite journal |author=Kay AB |title=Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future' |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-bulletin_2000_56_4/page/n6 |journal=Br. Med. Bull. |volume=56 |issue=4 |pages=843–64 |year=2000 |pmid=11359624 |doi=10.1258/0007142001903481}}</ref> <ref name="Parasites and asthma--predictive or protective?">{{cite journal |author=Masters S, Barrett-Connor E |title=Parasites and asthma—redictive or protective? |journal=Epidemiol Rev |volume=7 |issue= |pages=49–58 |year=1985 |pmid=4054238 |doi=}}</ref> <ref name="Parasitic food-borne and water-borne zoonoses">{{cite journal |author=Macpherson CN, Gottstein B, Geerts S |title=Parasitic food-borne and water-borne zoonoses |journal=Rev. - Off. Int. Epizoot. |volume=19 |issue=1 |pages=240–58 |year=2000 |pmid=11189719 |doi=}}</ref> <ref name="Penicillin allergy skin testing: what do we do now?">{{cite journal |author=Schafer JA, Mateo N, Parlier GL, Rotschafer JC |title=Penicillin allergy skin testing: what do we do now? |url=https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_2007-04_27_4/page/542 |journal=Pharmacotherapy |volume=27 |issue=4 |pages=542–5 |year=2007 |pmid=17381381 |doi=10.1592/phco.27.4.542}}</ref> <ref name="Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity">{{cite journal |author=Ishizaka K, Ishizaka T, Hornbrook MM |title=Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity |journal=J. Immunol. |volume=97 |issue=1 |pages=75–85 |year=1966 |pmid=4162440 |doi=}}</ref> <ref name="Platts">{{cite journal |author=Platts-Mills TA, Erwin E, Heymann P, Woodfolk J |title=Is the hygiene hypothesis still a viable explanation for the increased prevalence of asthma? |journal=Allergy |volume=60 Suppl 79 |issue= |pages=25–31 |year=2005 |pmid=15842230 |doi=10.1111/j.1398-9995.2005.00854.x}}</ref> <ref name="Renz">{{cite journal |author=Renz H, Blümer N, Virna S, Sel S, Garn H |title=The immunological basis of the hygiene hypothesis |journal=Chem Immunol Allergy |volume=91 |issue= |pages=30–48 |year=2006 |pmid=16354947 |doi=10.1159/000090228}}</ref> <ref name="Sicherer 63">Sicherer 63</ref> <ref name="Sussman">Gordon L. Sussman, MD, FRCP; Donald H. Beezhold. [http://www.annals.org/content/122/1/43.full?ijkey=46e082703bf84e8d542fd6f767a7e39fe11c03e4&keytype2=tf_ipsecsha "Allergy to Latex Rubber"]. ''Annals of Internal Medicine''. vol. 122 no. 1 43–46.</ref> <ref name="Th2 cytokines in the asthma late-phase response">{{cite journal |author=Holt PG, Sly PD |title=Th2 cytokines in the asthma late-phase response |journal=Lancet |volume=370 |issue=9596 |pages=1396–8 |year=2007 |pmid=17950849 |doi=10.1016/S0140-6736(07)61587-6}}</ref> <ref name="The allergy epidemic extends beyond the past few decades">{{cite journal |author=Isolauri E, Huurre A, Salminen S, Impivaara O |title=The allergy epidemic extends beyond the past few decades |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2004-07_34_7/page/1007 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=34 |issue=7 |pages=1007–10 |year=2004 |pmid=15248842 |doi=10.1111/j.1365-2222.2004.01999.x}}</ref> <ref name="The genetic and environmental basis of atopic diseases">{{cite journal |author=Grammatikos AP |title=The genetic and environmental basis of atopic diseases |journal=Ann. Med. |volume=40 |issue=7 |pages=482–95 |year=2008 |pmid=18608118 |doi=10.1080/07853890802082096 |url=}}</ref> <ref name="The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study">{{cite journal |author=Zock JP, Plana E, Jarvis D "et al." |title=The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study| journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=176 |issue=8 |pages=735–41| year=2007 |pmid=17585104 |doi=10.1164/rccm.200612-1793OC |pmc=2020829}}</ref> <ref name="Urticaria and angioedema: a practical approach">{{cite journal |author=Muller BA |title=Urticaria and angioedema: a practical approach |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2004-03-01_69_5/page/1123 |journal=Am Fam Physician |volume=69 |issue=5 |pages=1123–8 |year=2004 |pmid=15023012 |doi=}}</ref> <ref name="Worms and allergy">{{cite journal |author=Carvalho EM, Bastos LS, Araújo MI |title=Worms and allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=28 |issue=10 |pages=525–34 |year=2006 |pmid=16965288 |doi=10.1111/j.1365-3024.2006.00894.x}}</ref> <ref name="holgate98">{{cite journal |author=Holgate ST |title=Asthma and allergy—disorders of civilization? |url=https://archive.org/details/sim_qjm_1998-03_91_3/page/171 |journal=QJM |volume=91 |issue=3 |pages=171–84 |year=1998 |pmid=9604069| doi = 10.1093/qjmed/91.3.171}}</ref> <ref name="pmid10963288">{{cite journal |author=Ross RN, Nelson HS, Finegold I |title=Effectiveness of specific immunotherapy in the treatment of allergic rhinitis: an analysis of randomized, prospective, single- or double-blind, placebo-controlled studies |journal=Clinical therapeutics |volume=22 |issue=3 |pages=342–50 |year=2000 |pmid=10963288 |doi=10.1016/S0149-2918(00)80038-7}}</ref> <ref name="pmid11101180">{{cite journal |author=Li JT, Andrist D, Bamlet WR, Wolter TD |title=Accuracy of patient prediction of allergy skin test results |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-allergy-asthma-and-immunology_2000-11_85_5/page/382 |journal=Ann. Allergy Asthma Immunol. |volume=85 |issue=5 |pages=382–4 |year=2000 |pmid=11101180 |doi=10.1016/S1081-1206(10)62550-1}}</ref> <ref name="pmid12239255">{{cite journal |author=Braun-Fahrländer C, Riedler J, Herz U, ''et al'' |title=Environmental exposure to endotoxin and its relation to asthma in school-age children |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-09-19_347_12/page/869 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=12 |pages=869–77 |year=2002 |pmid=12239255 |doi=10.1056/NEJMoa020057}}</ref> <ref name="pmid12910582">{{cite journal |author=Gibson PG, Henry RL, Shah S, Powell H, Wang H |title=Migration to a western country increases asthma symptoms but not eosinophilic airway inflammation |journal=[[Pediatr. Pulmonol.]] |volume=36 |issue=3 |pages=209–15 |year=2003 |month=September |pmid=12910582 |doi=10.1002/ppul.10323|access-date=2008-07-06}}</ref> <ref name="pmid12911420">{{cite journal |author=Kerkhof M, Dubois AE, Postma DS, Schouten JP, de Monchy JG |title=Role and interpretation of total serum IgE measurements in the diagnosis of allergic airway disease in adults |journal=Allergy |volume=58 |issue=9 |pages=905–11 |year=2003 |pmid=12911420 |doi=10.1034/j.1398-9995.2003.00230.x}}</ref> <ref name="pmid15042943">{{cite journal |author=Terr AI |title=Unproven and controversial forms of immunotherapy |journal=Clinical allergy and immunology |volume=18 |issue= |pages=703–10 |year=2004 |pmid=15042943 |doi=}}</ref> <ref name="pmid16047713">{{cite journal |author=Vidal C, Gude F, Boquete O, ''et al'' |title=Evaluation of the phadiatop test in the diagnosis of allergic sensitization in a general adult population |journal=Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology |volume=15 |issue=2 |pages=124–30 |year=2005 |pmid=16047713 |doi=}}</ref> <ref name="pmid16164451">{{cite journal |author=Verstege A, Mehl A, Rolinck-Werninghaus C, ''et al'' |title=The predictive value of the skin prick test weal size for the outcome of oral food challenges |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2005-09_35_9/page/1220 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=35 |issue=9 |pages=1220–6 |year=2005 |pmid=16164451 |doi=10.1111/j.1365-2222.2005.2324.x}}</ref> <ref name="pmid16190503">{{cite journal |author=Wheeler PW, Wheeler SF |title=Vasomotor rhinitis |journal=American Family Physician |volume=72 |issue=6 |pages=1057–62 |year=2005 |pmid=16190503 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |access-date=2011-06-22 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821193716/http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="pmid17285788">{{cite journal |author=Altunç U, Pittler MH, Ernst E |title=Homeopathy for childhood and adolescence ailments: systematic review of randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-01_82_1/page/69 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=1 |pages=69–75 |year=2007 |pmid=17285788 |doi=10.4065/82.1.69}}</ref> <ref name="pmid17326711">{{cite journal |author=Addo-Yobo EO, Woodcock A, Allotey A, Baffoe-Bonnie B, Strachan D, Custovic A |title=Exercise-induced bronchospasm and atopy in Ghana: two surveys ten years apart |journal=[[PLoS Med.]] |volume=4 |issue=2 |pages=e70 |year=2007 |month=February |pmid=17326711 |pmc=1808098 |doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |access-date=2008-07-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uHp7R4nP?url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0040070 |archive-date=2010-11-16 |url-status=dead }}</ref> <ref name="pmid17382394">{{cite journal |author=Emanuelsson C, Spangfort MD |title=Allergens as eukaryotic proteins lacking bacterial homologues |journal=Mol. Immunol. |volume=44 |issue=12 |pages=3256–60 |year=2007 |pmid=17382394 |doi=10.1016/j.molimm.2007.01.019}}</ref> <ref name="pmid17418661">{{cite journal |author=Passalacqua G, Durham SR |title=Allergic rhinitis and its impact on asthma update: allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-04_119_4/page/881 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=4 |pages=881–91 |year=2007 |pmid=17418661 |doi=10.1016/j.jaci.2007.01.045}}</ref> <ref name="pmid17803880">{{cite journal |author=Rank MA, Li JT |title=Allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-09_82_9/page/1119 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=9 |pages=1119–23 |year=2007 |month= September |pmid=17803880 |doi=10.4065/82.9.1119}}</ref> <ref name="pmid7630219">{{cite journal |author=Ten RM, Klein JS, Frigas E |title=Allergy skin testing |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=70 |issue=8 |pages=783–4 |year=1995 |pmid=7630219 |doi= |url=http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&UID= |access-date=2011-06-22 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116123239/http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&UID= |url-status=dead }}</ref> <ref name="rusznak98">{{cite journal |author=Rusznak C, Davies RJ |title=ABC of allergies. Diagnosing allergy |journal=BMJ |volume=316 |issue=7132 |pages=686–9 |year=1998 |pmid=9522798 |doi= |pmc=1112683}}</ref> <ref name="tang03">{{cite journal |author=Tang AW |title=A practical guide to anaphylaxis |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2003-10-01_68_7/page/1325 |journal=Am Fam Physician |volume=68 |issue=7 |pages=1325–32 |year=2003 |pmid=14567487 |doi=}}</ref> }} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.aaaai.org અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી] * [http://www.aanma.org એલર્જી એન્ડ અસ્થમા નેટવર્ક મધર્સ ઓફ અસ્થામેટિક્સ] {{Allergic conditions}} {{Consequences of external causes}} {{Hypersensitivity and autoimmune diseases}} [[શ્રેણી:બાહ્ય કારણોની અસરો]] [[શ્રેણી:એલર્જોલોજી]] [[શ્રેણી:ઇમ્યુનોલોજી]] [[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]] [[શ્રેણી:રોગપ્રતિકારક તંત્ર]] i89et115pp32f4mi7eyccvvk3xds8vo 0 57346 906202 903349 2026-10-09T01:34:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906202 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Badrinath Vedavyasa.jpg|300px|thumbnail|right|ત્રિયુગી નારાયણ મંદિર]] '''ત્રિયુગી નારાયણ''' ભગવાન વિષ્ણુનું એક પ્રાચીન વિશાળ મંદિર છે, જે ઉત્તરાખંડ રાજ્યના [[રુદ્રપ્રયાગ]] જિલ્લામાં આવેલું છે. ત્રિયુગી નારાયણ સોનપ્રયાગથી લગભગ ૧૨ કિમી અને કેદારનાથ મંદિરથી ૩૨ કિમી દૂર આવેલું છે. એક પૌરાણિક માન્યતા છે કે ભગવાન [[શિવ]] અને દેવી [[પાર્વતી]]ના લગ્ન અહીં થયા હતા, જેમાં ભગવાન બ્રહ્માએ મુખ્ય પુરોહિત તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી, ભગવાન વિષ્ણુએ માતા પાર્વતીના ભાઈ તરીકે અને અન્ય દેવતાઓએ સાક્ષી તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=vishnu>{{Cite web|url=http://www.indyahills.com/garhwal/temples/tm_uk_grh.htm|title=Places of worship: Vishnu Temple|access-date=2009-07-25|archive-date=2008-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531120756/http://www.indyahills.com/garhwal/temples/tm_uk_grh.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=trig>{{Cite web|url=http://rudraprayag.nic.in/Triyujinarayan.htm|title=Triyuginarayan|access-date=2009-07-25|publisher=National Informatic Centre|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410072118/http://rudraprayag.nic.in/Triyujinarayan.htm|url-status=dead}}</ref>. આ મંદિરને અખંડ ધુની મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે મંદિરની સામે એક હવન કુંડ સતત પ્રજ્વલિત રહ્યો છે. આ હવન કુંડનો અગ્નિ, દેવતાઓના મહાપ્રાણથી જીવંત હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="kedarnath">{{cite web|url=http://www.badrinath-kedarnath.gov.in/content-kedar.aspx?id=52|title=Temples Attached to Shri Kedarnath Temple|year=2006|publisher=Shri Badrinath Shri Kedarnth Temple Committee|access-date=2009-08-12}}</ref>. આ મંદિરમાં આવતા ભક્તો સમૃદ્ધ અને સુખી જીવનની આશા સાથે આ હવન કુંડમાં કાષ્ટ (લાકડાં) અર્પણ કરે છે. ત્રિયુગીનારાયણ મંદિરના મુખ્ય ઉપાસક જમલોકી બ્રાહ્મણો પણ છે. મંદિરનું પ્રાંગણ એક પ્રવાહનો સ્રોત પણ છે, જે નજીકમાં સ્થિત ચાર પવિત્ર સ્નાન કુંડને પાણી આપે છે. અહિં નારાયણની નાભિમાંથી જળ નીકળીને આસપાસ આવેલા ચાર કુંડમાં જાયછે. આ કુંડ બ્રહ્મકુંડ, રુદ્રકુંડ, વિષ્ણુકુંડ અને સરસ્વતીકુંડના નામથી ઓળખાય છે.<ref>{{Cite web|last=|date=|title=Triyuginarayan Temple - Shiva Parvati Marriage Place|url=https://musafirresort.in/triyuginarayan-temple/|url-status=live|access-date=2026-06-11|website=Musafir Resort|language=en-US}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == દંતકથાઓ == ત્રિયુગીનારાયણ મંદિરની કથા ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના વિવાહ સાથે જોડાયેલી છે. ત્રિયુગીનારાયણ એ રાજા હિમાવત (અથવા હિમાવાન)ની પ્રાચીન રાજધાની માનવામાં આવે છે; તેઓ માતા પાર્વતીના પિતા હતા, જેઓ ભગવાન શિવના પ્રથમ પત્ની દેવી સતીનો જ અવતાર હતા. પોતાના પિતા દ્વારા ભગવાન શિવનું અપમાન થતું જોઈને માતા સતીએ પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા હતા. પાર્વતી એ દેવી સતીનો જ પુનર્જન્મ હતા; તેમણે ભગવાન શિવનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેમની સાથે લગ્ન કરવા માટે ગૌરીકુંડ ખાતે ૩,૦૦૦ વર્ષ સુધી કઠોર તપસ્યા કરી. તેમની આ નિષ્ઠાએ મહાદેવનું હૃદય જીતી લીધું અને આ જ સ્થળે તેમના લગ્ન સંપન્ન થયા. આ લગ્નમાં ભગવાન બ્રહ્મા મુખ્ય પુરોહિત હતા અને ભગવાન વિષ્ણુએ માતા પાર્વતીના ભાઈ તરીકે લગ્નની તમામ વિધિઓ (જેમ કે કન્યાદાન) સંપન્ન કરી હતી. આ બ્રહ્માંડનું સૌપ્રથમ 'પ્રેમ લગ્ન' હતું, જેમાં દેવતાઓ, ઋષિ-મુનિઓ, અસુરો અને ભૂત-ગણો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આજે ત્રિયુગીનારાયણ મંદિર ઉત્તરાખંડમાં શિવ-પાર્વતીના વિવાહ-સ્થળ તરીકે પ્રખ્યાત છે. માનવામાં આવે છે કે તે લગ્ન પ્રસંગની પવિત્ર અગ્નિ આજે પણ 'અખંડ ધૂની'ના સ્વરૂપમાં પ્રજ્વલિત છે; નવવિવાહિત યુગલો ભગવાન શિવ અને પાર્વતીના આશીર્વાદ મેળવવા માટે આ પવિત્ર સ્થળની મુલાકાત લે છે.<ref>{{Cite web|last=|title=Triyuginarayan Temple: Shiv-Parvati Marriage Place|url=https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/|access-date=2026-08-06|website=www.manchalamushafir.com|language=en|url-status=live}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] 6d7xq9lji32fqu82kmibo9kuyljcyyl 3 97919 906215 636901 2026-10-09T05:14:57Z Javed D Bloch 89461 906215 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Dilavar Bloch}} -- [[:User:Ashok modhvadia|<b><font color="magenta">અશોક મોઢવાડીયા</font></b>]]^{[[:User_talk:Ashok modhvadia|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Ashok modhvadia|યોગદાન]]} ૧૪:૪૬, ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ (IST) n8bbeskh5kbwajhxwffm65yfbx5ovjd 906224 906215 2026-10-09T11:42:23Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Javed D Bloch|Javed D Bloch]] ([[User talk:Javed D Bloch|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:New user message|New user message]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 636901 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Dilavarkhan makrani}} -- [[:User:Ashok modhvadia|<b><font color="magenta">અશોક મોઢવાડીયા</font></b>]]^{[[:User_talk:Ashok modhvadia|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Ashok modhvadia|યોગદાન]]} ૧૪:૪૬, ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮ (IST) 8l9w4f1xg4lnth7egnwzspv2mwkx40h 2 97926 906212 826485 2026-10-09T04:50:54Z Javed D Bloch 89461 906212 wikitext text/x-wiki . {{Infobox person | name = Dilavar Bloch | birth_date = 30 December 1966 | birth_place = Limbdi, Gujarat, India | nationality = Indian | occupation = Actor | years_active = 2010–present }} '''Dilavar Bloch''' (born 30 December 1966) is an Indian actor who works in Gujarati and Bollywood films and television series, active since 2010. His notable credits include ''Darbaan'' (2020), ''Pardeshi Dhola'' (2018), and ''Lion of Gujarat'' (2015). Expanding his cinematic repertoire, Dilavar features in the Gujarati film ''Shiva Shakti'' (2025). == Filmography == * ''Patan Thi Pakistan'' (2013) * ''Namo Mahaveer'' (2014) * ''Namo Saune Gamo'' (2014) * ''Savaj'' (2014) * ''Karam Kismat Ne Kudrat'' (2014) * ''Lion of Gujarat'' (2015) * ''Desh Ni Koi Sarahad Prem Ne Roki Sacti Nathi'' (2015) * ''Love Story Ma Locho Padyo'' (2017) * ''Pardeshi Dhola'' (2018) * ''Darbaan'' (2020) * ''Shiva Shakti'' (2025) lpwhlngxg09dszd9hh2joqy3g2um6p2 906213 906212 2026-10-09T04:52:36Z Javed D Bloch 89461 /* */ 906213 wikitext text/x-wiki .{{DISPLAYTITLE:Dilavar Bloch}} {{Infobox person | name = Dilavar Bloch | birth_date = 30 December 1966 | birth_place = Limbdi, Gujarat, India | nationality = Indian | occupation = Actor | years_active = 2010–present }} '''Dilavar Bloch''' (born 30 December 1966) is an Indian actor who works in Gujarati and Bollywood films and television series, active since 2010. His notable credits include ''Darbaan'' (2020), ''Pardeshi Dhola'' (2018), and ''Lion of Gujarat'' (2015). Expanding his cinematic repertoire, Dilavar features in the Gujarati film ''Shiva Shakti'' (2025). == Filmography == * ''Patan Thi Pakistan'' (2013) * ''Namo Mahaveer'' (2014) * ''Namo Saune Gamo'' (2014) * ''Savaj'' (2014) * ''Karam Kismat Ne Kudrat'' (2014) * ''Lion of Gujarat'' (2015) * ''Desh Ni Koi Sarahad Prem Ne Roki Sacti Nathi'' (2015) * ''Love Story Ma Locho Padyo'' (2017) * ''Pardeshi Dhola'' (2018) * ''Darbaan'' (2020) * ''Shiva Shakti'' (2025) hc43iqushmq5vebo6dzynfqbaqnehoy 906214 906213 2026-10-09T04:58:10Z Javed D Bloch 89461 906214 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Dilavar Bloch | birth_date = 30 December 1966 | birth_place = Limbdi, Gujarat, India | nationality = Indian | occupation = Actor | years_active = 2010–present }} '''Dilavar Bloch''' (born 30 December 1966) is an Indian actor who works in Gujarati and Bollywood films and television series, active since 2010. His notable credits include ''[[Darbaan]]'' (2020), ''Pardeshi Dhola'' (2018), and ''[[Lion of Gujarat]]'' (2015). Expanding his cinematic repertoire, Dilavar features in the Gujarati film ''Shiva Shakti'' (2025). == Filmography == * ''[[Patan Thi Pakistan]]'' (2013) * ''Namo Mahaveer'' (2014) * ''Namo Saune Gamo'' (2014) * ''Savaj'' (2014) * ''Karam Kismat Ne Kudrat'' (2014) * ''[[Lion of Gujarat]]'' (2015) * ''Desh Ni Koi Sarahad Prem Ne Roki Sacti Nathi'' (2015) * ''Love Story Ma Locho Padyo'' (2017) * ''Pardeshi Dhola'' (2018) * ''[[Darbaan]]'' (2020) * ''Shiva Shakti'' (2025) == External links == * [https://www.imdb.com/name/nm17128695/ Dilavar Bloch on IMDb] * [https://www.moviebuff.com/dilavar-bloch Dilavar Bloch on Moviebuff] * [https://www.moviebuff.com/love-story-ma-locho-padyo Love Story Ma Locho Padyo on Moviebuff] * [https://www.hotstar.com/in/movies/love-story-ma-locho-padyo/1971007033 Love Story Ma Locho Padyo on Disney+ Hotstar] * [https://www.rottentomatoes.com/m/desh_ni_koi_sarhad_prem_ne_roki_sakti_nathi Desh Ni Koi Sarahad Prem Ne Roki Sakti Nathi on Rotten Tomatoes] * [https://www.gawby.com/movies/10606434 Gawby Movie Profile] k5zhd7inrnu4g3hs2lvveesjmhh71r7 906223 906214 2026-10-09T11:40:45Z Dsvyas 561 સભ્ય પાનું છે, અહીં પ્રથમ પુરુષ એકવચનમાં પોતાના વિષે લખાય, વિકિપીડીયાના લેખ જેવો ભાસ ન હોવો જોઈએ 906223 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 103414 906194 904941 2026-10-08T17:32:55Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906194 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} '''ગોનોરિયા''' , બોલચાલની રીતે ક્લૅપ તરીકે જાણીતી છે , તે [[લૈંગિક રીતે સંક્રમિત ચેપ]] (એસટીઆઇ) છે જે બેક્ટેરિયમ નેસેરીયા ગોનોરીઆ દ્વારા થાય છે . <ref name="CDC2014">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea-detailed.htm|title=ગોનોરિયા - સીડીસી ફેક્ટ શીટ (વિગતવાર સંસ્કરણ)|date=November 17, 2015|website=CDC|archive-url = https://web.archive.org/web/20160902004117/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea-detailed.htm|archive-date=2 September 2016|access-date=27 August 2016|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> ચેપમાં જનનાંગો , મોં, અથવા ગુદામાં સમાવેશ થાય છે . <ref name="New2012">{{cite journal|last1=Newman|first1=Lori|last2=Rowley|first2=Jane|last3=Vander Hoorn|first3=Stephen|last4=Wijesooriya|first4=Nalinka Saman|last5=Unemo|first5=Magnus|last6=Low|first6=Nicola|last7=Stevens|first7=Gretchen|last8=Gottlieb|first8=Sami|last9=Kiarie|first9=James|date=8 December 2015|title=2012 માં વ્યવસ્થિત સમીક્ષા અને ગ્લોબલ રિપોર્ટિંગના આધારે ચાર ફરજિયાત સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટ ચેપના પ્રસાર અને ઘટનાના વૈશ્વિક અંદાજો|journal=PLOS ONE|volume=10|last10=Temmerman|first10=Marleen|last11=Meng|first11=Zhefeng}}</ref> ચેપગ્રસ્ત માણસો પેશાબ સાથે પીડા અથવા બર્નિંગ , શિશ્નમાંથી મુક્તિ , અથવા પેશાબમાં દુખાવો અનુભવે છે . <ref name="CDC2014"></ref> ચેપ ધરાવતી સ્ત્રીમાં બેબસી સાથે બર્નિંગ અનુભવ થઈ શકે છે યોનિમાર્ગ સ્રાવ વચ્ચે યોની રક્તસ્ત્રાવ સમયગાળા , અથવા નિતંબ પીડા . <ref name="CDC2014"></ref>સ્ત્રીઓમાં જટિલતામાં પેલ્વિક ઇનફ્લેમેટરી રોગનો સમાવેશ થાય છે અને પુરુષોમાં એપીડિડીમિસની બળતરા શામેલ હોય છે . <ref name="CDC2014"></ref> જોકે, તેમાંના ઘણાને ચેપ લાગ્યો નથી. <ref name="CDC2014"></ref> જો સારવાર ન થાય તો, ગોનોરિયા સાંધા અથવા હૃદયના વાલ્વમાં ફેલાય છે . <ref name="CDC2014"></ref> <ref name="Mor2016">{{cite journal|last1=Morgan|first1=MK|last2=Decker|first2=CF|date=August 2016|title=ગોનોરિયા.|journal=રોગ-એક-મહિનો: ડીએમ|volume=62|issue=8|pages=260–8}}</ref> ગોનોરિયા સંક્રમિત વ્યક્તિ સાથે જાતીય સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે. <ref name="CDC2014"></ref> આમાં મૌખિક, ગુદા અને યોનિમાર્ગનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="CDC2014"></ref> તે જન્મ સમયે માતાને બાળકમાં પણ ફેલાવી શકે છે . <ref name="CDC2014"></ref> નિદાન એ પેશાબની તપાસ , નર માં યુરેથ્રા , અથવા માદામાં ગર્ભાશયની ચકાસણી દ્વારા છે . <ref name="CDC2014"></ref> બધી સ્ત્રીઓ જે લૈંગિક રૂપે સક્રિય છે અને દર વર્ષે 25 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના તેમજ નવા લૈંગિક ભાગીદારો સાથેની ભલામણ કરવામાં આવે છે; <ref name="STI2015">{{cite journal|last1=Workowski|first1=KA|last2=Bolan|first2=GA|date=5 June 2015|title=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ રોગો સારવાર માર્ગદર્શિકા, 2015.|journal=MMWR. ભલામણો અને રિપોર્ટ્સ: મોરબીટી એન્ડ મોર્ટાલિટી વીકલી રિપોર્ટ. ભલામણો અને અહેવાલો / રોગ નિયંત્રણ માટે કેન્દ્રો|volume=64|issue=RR-03|pages=1–137}}</ref> તે જ ભલામણ પુરુષોમાં પુરૂષો (એમએસએમ) ધરાવતી વ્યક્તિઓમાં લાગુ થાય છે . <ref name="STI2015"></ref> ગોનોરિયા કોન્ડોમના ઉપયોગથી અટકાવી શકાય છે , ફક્ત એક જ વ્યક્તિ સાથે સંભોગ કરવો જે અનિચ્છિત છે અને સેક્સ નહી કરે . <ref name="CDC2014"></ref> <ref name="STI2015"></ref> સારવાર સાથે સામાન્ય છે [[ceftriaxone]] ઈન્જેક્શન દ્વારા [[azithromycin]] મોં દ્વારા. <ref name="CDC2016Tx">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/arg/basic.htm|title=એન્ટિબાયોટિક-રેઝિસ્ટન્ટ ગોનોરિયા મૂળભૂત માહિતી|date=June 13, 2016|website=CDC|archive-url = https://web.archive.org/web/20160908222601/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/arg/basic.htm|archive-date=8 September 2016|access-date=27 August 2016|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> <ref name="CDC2016Tx"></ref> ઘણા અગાઉ ઉપયોગમાં લેવાયેલા એન્ટીબાયોટીક્સ માટે પ્રતિકાર વિકસાવવામાં આવ્યો છે અને સેફટ્રીક્સેક્સનની ઉચ્ચ માત્રામાં પ્રસંગોપાત જરૂરી છે.<ref name=CDC2016Tx></ref> ગોનોરિયા 0.8% સ્ત્રીઓ અને 0.6% પુરુષોને અસર કરે છે. <ref name="Un2015">{{cite journal|last1=Unemo|first1=M|date=21 August 2015|title=ગોનોરિયાના પ્રવર્તમાન અને ભાવિ એન્ટિમિક્રોબાયલ સારવાર - ઝડપથી વિકસી રહેલા નિસેરિયા ગોનોરિઓએ પડકારવાનું ચાલુ રાખ્યું છે.|journal=બીએમસી ચેપી રોગો|volume=15|pages=364}}</ref> આશરે 33 થી 106 મિલિયન નવા કિસ્સાઓ દર વર્ષે થાય છે, જે એસઆઇઆઈના 498 મિલિયન નવા કેસોમાંથી થાય છે - જેમાં સિફિલિસ , ક્લેમિડીયા અને ટ્રિકોમોનીઆસનો સમાવેશ થાય છે . <ref>{{cite journal|last1=Global Burden of Disease Study 2013|first1=Collaborators|date=22 August 2015|title=ગ્લોબલ, પ્રાદેશિક, અને રાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ, પ્રસાર, અને વર્ષો 1801 દેશોમાં, 301 તીવ્ર અને લાંબા સમયથી થતી રોગો અને ઇજાઓ માટે અસમર્થતા સાથે રહ્યા હતા, 1990-2013: રોગ અભ્યાસ 2013 ના ગ્લોબલ બર્ડન માટે વ્યવસ્થિત વિશ્લેષણ.|journal=લેન્સેટ|volume=386|issue=9995|pages=743–800}}</ref> <ref name="WHOEpi14">{{cite report|title=મલ્ટી-ડ્રગ પ્રતિકારક નીસેરીયા ગોનોરિઓએ ઉદ્ભવતા|publisher=વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા|date=2012|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/70603/1/WHO_RHR_11.14_eng.pdf|archive-url = https://www.webcitation.org/6SWdmr9aY?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_RHR_11.14_eng.pdf|archive-date=12 September 2014|format=pdf|pages=2|url-status = dead|df=dmy-all}}</ref> જ્યારે તેઓ યુવાન પુખ્ત હોય ત્યારે સ્ત્રીઓમાં ચેપ સામાન્ય રીતે થાય છે. <ref name="STI2015"></ref> 2015 માં, આમાં 700 લોકોના મોત થયા હતા. <ref name="WHOEpi14"/> ઓલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટ સુધી રોગની તારીખની વિગતો . <ref name="Mor2016"></ref> == ચિન્હો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Gonococcal_ophthalmia_neonatorum.jpg|thumb|ગોનોરિયાવાળા મહિલાઓને જન્મ આપતા 28% શિશુઓમાં ગોનોકોકાલ ઓપ્થેમિયા નિયોનટોરમનો સારવાર ન થાય તો.<ref>{{cite web|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/clinic-clinique/pdf/s1c16e.pdf|title=ક્નોનિકલ પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર માટે કૅનેડિઅન માર્ગદર્શિકામાં 'ગોનોકોકલ' અને ક્લેમાયડિયલ ઓપ્થાલેમિયા ન્યુનેટોરમ '' માં '' માટે પ્રોફીલેક્સિસ|publisher=કૅનેડાની જાહેર આરોગ્ય એજન્સી|archive-url = https://web.archive.org/web/20100310075359/http://www.phac-aspc.gc.ca//publicat/clinic-clinique/pdf/s1c16e.pdf|archive-date=10 March 2010|url-status = dead|df=dmy-all}}</ref>]] ગોનોરીઆ ધરાવતી અડધા સ્ત્રીઓમાં લક્ષણો નથી , જ્યારે અન્યમાં યોનિમાર્ગનો સ્રાવ , પેટનો દુખાવો, અથવા ગર્ભાશય સર્વિક્સના બળતરા સાથે સંકળાયેલ જાતીય સંભોગ સાથે દુખાવો હોય છે . <ref name="Smith2015">{{cite journal|last1=Smith|first1=L|last2=Angarone|first2=MP|date=November 2015|title=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટ ચેપ|journal=ઉત્તર અમેરિકાના યુરેલોજિક ક્લિનિક્સ|volume=42|issue=4|pages=507–18|doi=10.1016/j.ucl.2015.06.004}}</ref> <ref name="CE07">{{cite journal|author=Moran JS|year=2007|title=ગોનોરિયા|journal=ક્લિન ઇવિડ (ઑનલાઇન)|volume=2007|issue=|pages=}}</ref> <ref name="Sternak2014">{{cite journal|last1=Ljubin-Sternak|first1=Suncanica|last2=Mestrovic|first2=Tomislav|date=2014|title=રીવ્યૂ: ક્લામાઇડિયા ટ્રેકોમેટિસ અને જીનીટલ માયકોપ્લામસ: માનવ પ્રજનનક્ષમ સ્વાસ્થ્ય પર અસર સાથે પેથોજેન્સ|journal=પેથોજેન્સ જર્નલ|volume=2014|issue=183167|page=7|doi=10.1155/2014/183167}}</ref> લક્ષણો ધરાવતા મોટાભાગના સંક્રમિત પુરુષોને પેશાબમાં મૂત્રપિંડના બળતરા અને શિશ્નમાંથી સ્રાવ દરમિયાન સળગતા સંવેદના સાથે સંકળાયેલ યુરેથ્રાને બળતરા થાય છે . <ref name="CE07"></ref> પુરુષોમાં, બધાં કેસોમાં અડધા ભાગમાં સ્રાવ અથવા બર્નિંગ થાય છે અને તે ચેપનો સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. <ref name="Shmaefsky2009p52">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&pg=PA49|title=ગોનોરિયા|author=Brian R. Shmaefsky|date=1 January 2009|publisher=Infobase|isbn=978-1-4381-0142-2|page=52|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102064027/https://books.google.com/books?id=3iS7tXxC_HQC&pg=PA49|archive-date=2 November 2015|url-status = live|df=dmy-all}}</ref>પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ચેપગ્રસ્ત જીવનસાથી, સામાન્ય રીતે પુરૂષ ભાગીદાર પર મૌખિક સંભોગ કરવાથી ગળાના ગોનોરિયા મેળવી શકે છે. આવા ચેપમાં 90% કિસ્સાઓમાં લક્ષણો પેદા થતા નથી અને બાકીના 10% માં ગળામાં દુખાવો થાય છે. <ref name="Zakher">{{cite journal|last1=Zakher|first1=Bernadette|last2=Cantor MD|first2=Amy G.|last3=Daeges|first3=Monica|last4=Nelson MD|first4=Heidi|date=16 December 2014|title=રીવ્યૂ: ગોનોરિયા અને ક્લેમાયડિયા માટે સ્ક્રિનિંગ: યુ.એસ. પ્રિવેન્ટેન્ટિવ સર્વિસીસ ટાસ્ક ફોર્સ માટે એ પદ્ધતિસરની સમીક્ષા|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2014-12-16_161_12/page/884|journal=આંતરિક દવાઓની નોંધણીઓ|volume=161|issue=12|pages=884–894|doi=10.7326/M14-1022}}</ref> <ref name="marr">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aywGiP9w-u8C&pg=PT150&dq=gonorrhea+throat#v=onepage&q=gonorrhea%20throat&f=false|title=જાતીય પ્રસારિત બિમારીઓ: એક ચિકિત્સક તમને જે જાણવાની જરૂર છે તે કહે છે|last=Marr|first=Lisa|publisher=Johns Hopkins University|year=2007|isbn=978-0-8018-8658-4|edition=Second|volume=|place=Baltimore, Maryland|page=|pages=|oclc=|access-date=|origyear=1998|archive-url = https://web.archive.org/web/20151002134058/https://books.google.com/books?id=aywGiP9w-u8C&pg=PT150&dq=gonorrhea+throat&hl=en&sa=X&ei=FcB2T6qYBJOOigK_wLGnDg&ved=0CDsQ6AEwAA#v=onepage&q=gonorrhea%20throat&f=false|archive-date=2 October 2015|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> અદ્યતન કિસ્સાઓમાં, ગોનોરિયા અન્ય ચેપ જેવી જ થાકની સામાન્ય લાગણી પેદા કરી શકે છે . <ref name="Shmaefsky2009p52"></ref> વ્યક્તિ માટે બેક્ટેરિયાની એલર્જીક પ્રતિક્રિયા હોવી પણ શક્ય છે , આ કિસ્સામાં કોઈપણ દેખાતા લક્ષણો ખૂબ તીવ્ર બનશે. <ref name="Shmaefsky2009p52"></ref> સેવન સમયગાળો , 2 થી 14 દિવસ છે સૌથી ચેપ બાદ 4 અને 6 દિવસો વચ્ચે દેખાય લક્ષણો સાથે. ભાગ્યે જ, ગોનોરિયા લોહીના પ્રવાહ (નીચે જુઓ) દ્વારા મુસાફરી કર્યા પછી ત્વચાના ઘાવ અને સંયુક્ત ચેપ (સાંધામાં દુખાવો અને સોજો) નું કારણ બની શકે છે. ભાગ્યે જ તે હૃદયમાં સ્થાયી થઈ શકે છે જે એન્ડોકાર્ડીટીસ અથવા કરોડરજ્જુના સ્તંભમાં મેનિન્જાઇટિસ ( જે દમનયુક્ત રોગપ્રતિકારક તંત્ર ધરાવતા લોકોમાં વધુ શક્યતા ધરાવે છે) માં પરિણમે છે . <ref name="marr"></ref> ગોનોરિયા પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના જોખમમાં વધારો કરે છે . <ref name="CainiGandini2014">{{cite journal|last1=Caini|first1=Saverio|last2=Gandini|first2=Sara|last3=Dudas|first3=Maria|last4=Bremer|first4=Viviane|last5=Severi|first5=Ettore|last6=Gherasim|first6=Alin|year=2014|title=લૈંગિક રીતે સંક્રમિત ચેપ અને પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનું જોખમ: એક વ્યવસ્થિત સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ|journal=કેન્સર રોગચાળો|volume=38|issue=4|pages=329–338}}</ref> == કારણ == [[ચિત્ર:Neisseria_gonorrhoeae_micrograph.jpg|thumb|Multiple views of a ''[[નિસેરિયા ગોનોરીઆ]]'' બેક્ટેરિયમ, જે ગોનોરીઆનું કારણ બને છે.]] ગોનોરિયા બેક્ટેરિયમ નેસેરીયા ગોનોરીઆ દ્વારા થાય છે . <ref name="CE07"></ref> પાછલા ચેપથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપવામાં આવતી નથી - જે વ્યક્તિ ચેપ લાગ્યો છે તે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના સંપર્ક દ્વારા ફરી ચેપ લાગી શકે છે. સંક્રમિત વ્યક્તિઓ પોતાને કોઈપણ ચિહ્નો અથવા લક્ષણો વગર વારંવાર ચેપ લાવી શકે છે. === ફેલાવો === યોનિ , મૌખિક અથવા [[ગુદા મૈથુન]] દ્વારા ચેપ સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિથી બીજામાં ફેલાય છે . <ref name="CE07"></ref> <ref name="TrebachChaulk2015">{{cite journal|last1=Trebach|first1=Joshua D.|last2=Chaulk|first2=C. Patrick|last3=Page|first3=Kathleen R.|last4=Tuddenham|first4=Susan|last5=Ghanem|first5=Khalil G.|year=2015|title=નિસેરિયા ગોનોરીઆ અને ક્લેમિડીઆ ટ્રેકોમેટિસ વિમેન રિપોર્ટિંગ એક્સ્ટ્રાજેનીટલ એક્સપોઝર|url=https://archive.org/details/sexually-transmitted-diseases_2015-05_42_5/page/233|journal=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ રોગો|volume=42|issue=5|pages=233–239|doi=10.1097/OLQ.0000000000000248|issn=0148-5717}}</ref> ચેપગ્રસ્ત સ્ત્રી સાથેના યોનિમાર્ગના એક જ કાર્યમાંથી ચેપ મેળવવામાં પુરુષોને 20% જોખમ છે. પુરૂષો સાથે લૈંગિક સંબંધ ધરાવનારા પુરૂષો (MSM) નું જોખમ વધારે છે. <ref name="Howard Brown">હોવર્ડ બ્રાઉન હેલ્થ સેન્ટર: એસટીઆઈ વાર્ષિક અહેવાલ, 2009</ref> સક્રિય એમએસએમને પેનિસિલ ચેપ લાગી શકે છે, જ્યારે નિષ્ક્રિય એમએસએમને ઍનોરેક્ટલ ગોનોરિયા મળી શકે છે. <ref name="Gollmann-Hempel">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=AzkzAQAAMAAJ&pg=PA79&lpg=PA79&dq=%22unnatural+gratification+of+the+sexual+instinct%22#v=onepage&q=%22unnatural%20gratification%20of%20the%20sexual%20instinct%22&f=false|title=હોમિયોપેથિક ગાઈડ બાય યુરિનરી એન્ડ સેક્સ્યુઅલ ઑર્ગન|last=Gollmann|first=Wilhelm|publisher=Rademacher & Sheek|others=[[Charles Julius Hempel]]|year=1854|archive-url = https://web.archive.org/web/20170908204920/https://books.google.com/books?id=AzkzAQAAMAAJ&pg=PA79&lpg=PA79&dq=%22unnatural+gratification+of+the+sexual+instinct%22&source=bl&ots=005d2HRdNU&sig=POKqugRO-OCVUGvSLie8KJGZvLI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSpY2qzKvVAhUMPz4KHfN5B8wQ6AEIIjAB#v=onepage&q=%22unnatural%20gratification%20of%20the%20sexual%20instinct%22&f=false|archive-date=8 September 2017|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> ચેપગ્રસ્ત માણસ સાથેના યોનિ સંબંધના એક જ કાર્યમાંથી ચેપ મેળવવામાં મહિલાઓને 60-80% જોખમ રહેલું છે. <ref name="condomreport">એલર્જી અને ચેપી રોગો રાષ્ટ્રીય સંસ્થા; સ્વાસ્થ્ય અને માનવ સેવા વિભાગ, રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સંસ્થાઓ (2001-07-20). "વર્કશોપ સારાંશ: જાતીય પ્રસારિત રોગ (એસટીડી) નિવારણ માટે કોન્ડોમ અસરકારકતા અંગેના વૈજ્ઞાનિક પુરાવા". Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia. pp14</ref> એક બાળક ગર્ભસ્થાન દરમિયાન તેના નવજાતને ગોનોરીઆ પ્રસારિત કરી શકે છે; શિશુની આંખોને અસર કરતી વખતે, તેને ઑપ્થેમિયા નિયોનેટોરમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે . <ref name="CE07"></ref> તે સંક્રમિત વ્યક્તિમાંથી શરીર પ્રવાહી સાથે દૂષિત પદાર્થો દ્વારા ફેલાઇ શકે છે. <ref name="Good2007">{{cite journal|last1=Goodyear-Smith|first1=F|date=November 2007|title=નવજાત અવસ્થા પછી બાળકોમાં ગોનોરિયાના બિન-જાતીય પ્રસારણ માટેના પુરાવા શું છે? એક વ્યવસ્થિત સમીક્ષા.|journal=ફોરેન્સિક અને કાનૂની દવાઓની જર્નલ|volume=14|issue=8|pages=489–502|}}</ref> સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયા શરીરના બહાર લાંબા સમય સુધી અસ્તિત્વમાં રહેતું નથી, સામાન્ય રીતે મિનિટથી કલાકની અંદર મૃત્યુ પામે છે. == નિદાન == [[ચિત્ર:Gonorrhoea_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|thumb|ડિસેબિલિટી-એડજસ્ટ્ડ લાઇફ વર્ષ 100, 000 દીઠ ગોનોરિયા માટે રહેવાસીઓ. {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|<13}} {{legend|#fff200|13–26}} {{legend|#ffdc00|26–39}} {{legend|#ffc600|39–52}} {{legend|#ffb000|52–65}} {{legend|#ff9a00|65–78}} {{Col-break}} {{legend|#ff8400|78–91}} {{legend|#ff6e00|91–104}} {{legend|#ff5800|104–117}} {{legend|#ff4200|117–130}} {{legend|#ff2c00|130–143}} {{legend|#cb0000|>143}} {{col-end}}]] પરંપરાગત રીતે, ગોનોરિયા ગ્રામ ડાઘ અને સંસ્કૃતિનું નિદાન કરતું હતું ; જો કે, નવી પોલિમરેઝ ચેઇન રિએક્શન (પીસીઆર) આધારિત પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ વધુ સામાન્ય બની રહી છે. <ref name="Sternak2014"></ref> <ref>{{cite journal|vauthors=Barry PM, Klausner JD|date=March 2009|title=ગોનોરિયા માટે સેફાલોસ્પોરિન્સનો ઉપયોગ: પ્રતિકારની આવતી સમસ્યા|journal=નિષ્ણાત ઓપીન ફાર્માકોધર|volume=10|issue=4|pages=555–77}}</ref> પ્રારંભિક સારવારમાં નિષ્ફળ થવામાં, એન્ટીબાયોટીક્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા નક્કી કરવા માટે સંસ્કૃતિ કરવી જોઈએ. <ref name="Japan10">{{cite journal|vauthors=Deguchi T, Nakane K, Yasuda M, Maeda S|date=September 2010|title=ઉદ્દીપન અને ડ્રગના પ્રતિરોધક નીસેરીયા ગોનોરિઓએ ફેલાવો|journal=J. Urol.|volume=184|issue=3|pages=851–8; quiz 1235}}</ref> એવા પરીક્ષણો કે જે પોલિમરેઝ ચેઇન રિએક્શન ( પીસીઆર , ઉર્ફ ન્યુક્લીક એસિડ એમ્પ્લિફિકેશન) નો ઉપયોગ કરે છે, જે એન ગોનોરિઓએ માટે અનન્ય જીન્સ ઓળખવા માટે ગોનોરિયા ચેપનું નિદાન અને નિદાન માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે. આ પીસીઆર-આધારિત પરીક્ષણોમાં પેશાબ, યુરેથ્રલ સ્વેબ્સ, અથવા સર્વિકલ / યોનિ સ્વેબના નમૂનાની જરૂર પડે છે. સંસ્કૃતિ (બેક્ટેરિયાને અલગ કરવા અને તેને ઓળખવા માટે વસાહતો વિકસાવવી) અને ગ્રામ-ડાઘ (મૂર્તિવિજ્ઞાન પ્રગટ કરવા માટે બેક્ટેરિયલ કોષ દિવાલોના ડાઘા) નો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે, સિવાય કે પેશાબ સિવાય તમામ નમૂનાના પ્રકારોમાં એન. ગોનોરિઓની હાજરીને શોધી શકાય . <ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/chlamydia-and-gonorrhea-screening|title=Final ભલામણ નિવેદન: ક્લામાઇડિયા અને ગોનોરિયા: સ્ક્રીનીંગ - યુ.એસ. પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસીસ ટાસ્ક ફોર્સ|website=www.uspreventiveservicestaskforce.org|language=en|access-date=2017-12-07}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/gonorrhea.htm|title=ગોનોકોકલ ચેપ - 2015 એસટીડી સારવાર માર્ગદર્શિકા|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2017-12-07}}</ref> જો ગ્રામ-નેગેટિવ, ઓરિડેઝ-પોઝિટિવ ડિપ્લોકોસી યુરેથ્રલ પુસ (પુરુષ જનનાશક ચેપ) ની સીધી ગ્રામ ડાઘ પર કલ્પના કરવામાં આવે છે, ગોનોરિયા ચેપનું નિદાન કરવા માટે કોઈ વધુ પરીક્ષણની આવશ્યકતા નથી. <ref name="Lev13th">{{Cite book|title=તબીબી માઇક્રોબાયોલોજી અને રોગવિજ્ઞાનવિષયક સમીક્ષા|last=Levinson|first=Warren|date=2014-07-01|publisher=|isbn=9780071818117|edition=Thirteenth|location=New York|pages=|oclc=871305336}}</ref> <ref name=":6">{{Cite journal|last=Ng|first=Lai-King|last2=Martin|first2=Irene E|date=2005|title=નિસેરિયા ગોનોરિઓએ લેબોરેટરી નિદાન|journal=કેનેડિયન જર્નલ ઓફ ચેપી રોગો અને તબીબી માઇક્રોબાયોલોજી|volume=16|issue=1|pages=15–25|issn=1712-9532}}</ref> જો કે, સ્ત્રી ચેપના કિસ્સામાં સીવરિકલ સ્લેબ્સના ગ્રામ ડાઘ ઉપયોગી નથી કારણ કે એન. ગોનોરિઓઆ જીવો આ નમૂનાઓમાં ઓછું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ખોટા હકારાત્મક સંભાવનાઓ વધી છે કેમ કે ગ્રામ-નકારાત્મક ડિપ્લોકોચી સામાન્ય યોનિમાર્ગના મૂળના મૂળ વતનીઓને એન ગોનોરિઓએથી અલગ કરી શકાતી નથી .આમ, ઉપર વર્ણવેલ શરતો હેઠળ સર્વિકલ સ્વેબ્સને સંસ્કારી હોવું આવશ્યક છે. જો ઓક્સિડેઝ પોઝીટીવ હોય તો ગ્રામ-નેગેટિવ ડિપ્લોકોસી સર્વાઇકલ / યોનિનલ સ્વેબ નમૂનાની સંસ્કૃતિથી અલગ હોય છે, પછી નિદાન કરવામાં આવે છે. સંસ્કૃતિ ખાસ કરીને ગળા, રિક્યુટમ, આંખો, રક્ત અથવા સાંધાના ચેપના નિદાન માટે ઉપયોગી છે - તે વિસ્તારો જ્યાં પી.આર.આર. આધારિત પરીક્ષણ તમામ પ્રયોગશાળાઓમાં સારી રીતે સ્થાપિત નથી. <ref name=":10">https://www.cdc.gov/std/tg2015/clinical.htm નિવારણ પદ્ધતિઓ પર વિભાગ</ref> <ref name=":6"></ref> સંસ્કૃતિ એન્ટીમાઇક્રોબાયલ સંવેદનશીલતા પરીક્ષણ, સારવાર નિષ્ફળતા, અને રોગચાળાના ઉદ્દેશ્યો (પ્રત્યાવર્તન, દેખરેખ) માટે પણ ઉપયોગી છે. <ref name=":6"></ref> જે દર્દીઓમાં ગોનોકોકલ ચેપ (ડીજીઆઇ) પ્રસારિત થઈ શકે છે, તે તમામ સંભવિત મ્યુકોસલ સાઇટ્સને સંસ્કારી (દા.ત., ફેરીન્ક્સ, સર્વિક્સ, યુરેથ્રા, રેક્ટમ) સંસ્કારી હોવી જોઈએ. <ref name=":10"></ref> લોહીની સંસ્કૃતિના ત્રણ સેટ પણ મેળવી શકાય છે. <ref>[https://suckhoewiki.com/benh-lau-la-gi.html dieu tri benh lau] suckhoewiki.com પ્રવેશ 25/04/2019</ref> સાયનોવિયલ પ્રવાહી કિસ્સાઓમાં એકત્રિત જોઇએ સેપ્ટિક સંધિવા . <ref name=":10"></ref> ગોનોરિયા માટે સકારાત્મક પરીક્ષણ કરનારા બધા લોકોએ ક્લેમિડીયા , સિફિલિસ અને માનવીય ઇમ્યુનોઇડફીસીસી વાયરસ જેવા અન્ય જાતીય સંક્રમિત રોગો માટે પરીક્ષણ કરવું જોઈએ . <ref name="Japan10"></ref> અભ્યાસોએ ગોનોરિયાવાળા યુવાન લોકોમાં 46 થી 54% સુધીના ક્લેમીડિયા સાથે સહ સંક્રમણ શોધી કાઢ્યો છે . <ref>{{Cite journal|last=Kahn|first=Richard H.|last2=Mosure|first2=Debra J.|last3=Blank|first3=Susan|last4=Kent|first4=Charlotte K.|last5=Chow|first5=Joan M.|last6=Boudov|first6=Melina R.|last7=Brock|first7=Jeffrey|last8=Tulloch|first8=Scott|last9=Jail STD Prevalence Monitoring Project|date=April 2005|title=ક્લેમિડીઆ ટ્રેકોમેટિસ અને નિસેરીયા ગોનોરિઓએ પસંદ કરેલ યુ.એસ. કિશોર અટકાયત કેન્દ્રોમાં પ્રવેશતા કિશોરોમાં પ્રસાર અને સંકલન, 1997-2002|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2005-04_32_4/page/255|journal=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ રોગો|volume=32|issue=4|pages=255–259|issn=0148-5717}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Dicker|first=Linda W.|last2=Mosure|first2=Debra J.|last3=Berman|first3=Stuart M.|last4=Levine|first4=William C.|date=May 2003|title=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્ત્રીઓમાં ક્લેમિડીયા સાથે ગોનોરિયા પ્રસાર અને સંકલન, 2000|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2003-05_30_5/page/472|journal=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ રોગો|volume=30|issue=5|pages=472–476|issn=0148-5717}}</ref> આ કારણોસર, ગોનોરિયા અને ક્લેમીડિયા પરીક્ષણ ઘણી વખત સંયુક્ત થાય છે. <ref name=":12"></ref> <ref name=":14">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/gonorrhea.htm|title=ગોનોકોકલ ચેપ - 2015 એસટીડી સારવાર માર્ગદર્શિકા|date=2018-01-04}}</ref> <ref name="Sherris">{{cite book|title=શેરિસ મેડિકલ માઇક્રોબાયોલોજી|url=https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|editor1-last=Ryan|editor1-first=KJ|edition=4th|editor2-last=Ray|editor2-first=CG}}{{page needed|date=February 2015}}</ref> ગોનોરિયા ચેપનું નિદાન કરનારા લોકોમાં એચ.આય.વી સંક્રમણના પાંચ ગણો વધારો જોખમ છે. <ref>{{cite web|url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_RHR_11.14_eng.pdf|title=મલ્ટિ-ડ્રગ પ્રતિકારક નિસેરિયા ગોનોરિઓએ ઉદ્ભવતા - અસુરક્ષિત લૈંગિક રીતે સંક્રમિત ચેપમાં વૈશ્વિક વધારો થવાની ધમકી|date=2011|work=FactSheet WHO/RHR/11.14|publisher=વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન|author=પ્રજનનક્ષમ આરોગ્ય અને સંશોધન વિભાગ|access-date=2019-04-25|archive-date=2013-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613030128/http://whqlibdoc.who.int/hq/2011/WHO_RHR_11.14_eng.pdf|url-status=dead}}</ref>આ ઉપરાંત, સંક્રમિત વ્યક્તિઓ જે એચ.આય.વી પૉઝીટીવ છે, તેઓ ગોનોરિયાના એપિસોડ દરમિયાન એચઆઇવીને ચેપ લાગતા બિનઅસરકારક ભાગીદારોને પ્રસારિત કરે છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/default.htm|title=ગોનોરિયા - સીડીસીમાંથી એસટીડી માહિતી|date=2017-10-06|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2017-12-05}}</ref> == સ્ક્રિનિંગ == યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસિઝ ટાસ્ક ફોર્સ (USPSTF) ચેપ જોખમ વધી, જે તમામ સેક્સ્યુઅલી સક્રિય સ્ત્રીઓ 25 વર્ષ કરતાં નાની સમાવેશ ખાતે મહિલાઓમાં ગોનોરિયા સ્ક્રિનિંગની ભલામણ કરે છે. પુરૂષો સાથે સંભોગ કરનાર પુરૂષો (એમએસએમ) માં એક્સ્ટ્રાજેનેટલ ગોનોરિયા અને ક્લેમાયડિયા સૌથી વધારે છે . <ref>{{cite journal|author=Meyers D|author2=Wolff T|author3=Gregory K|last4=Marion|first4=L|last5=Moyer|first5=V|last6=Nelson|first6=H|last7=Petitti|first7=D|last8=Sawaya|first8=GF|display-authors=3|date=March 2008|title=USPSTF એસટીઆઈ સ્ક્રીનીંગ માટે ભલામણો|journal=હું ફેમ ફિઝિશિયન છું|volume=77|issue=6|pages=819–24}}</ref> વધુમાં, યુ.એસ.પી.એસ.ટી.એફ. લોકોમાં નિયમિત નિરીક્ષણની ભલામણ કરે છે જેમણે અગાઉ ગોનોરિયા માટે હકારાત્મક પરીક્ષણ કર્યું છે અથવા ઘણા લૈંગિક ભાગીદારો અને વ્યક્તિઓ છે જે કોન્ડોમનો અસંગતતાથી ઉપયોગ કરે છે, પૈસા માટે જાતીય સાનુકૂળતા આપે છે અથવા દારૂ અથવા દવાઓના પ્રભાવ હેઠળ સેક્સ કરે છે. <ref name="Smith2015"></ref> ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ (અથવા બનવાની ઇચ્છા) મહિલાઓમાં ગોનોરિયા માટે સ્ક્રિનિંગ, અને જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિનેટલ કેરના ભાગ રૂપે જાતીય રીતે સંક્રમિત રોગો માટે ઊંચા જોખમમાં જોવા મળે છે . == નિવારણ == આ પણ જુઓ: [[સલામત મૈથુન]] મોટાભાગના લૈંગિક રીતે સંક્રમિત રોગો હોવાને કારણે, કોન્ડોમના યોગ્ય ઉપયોગ દ્વારા ચેપનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે અને અનિચ્છિત વ્યક્તિ સાથે પરસ્પર એકબીજા સાથેના સંબંધમાં જાતીય પ્રવૃત્તિઓને મર્યાદિત કરીને લગભગ સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાય છે. <ref>[https://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm વિભાગ: ગોનોરિયા કેવી રીતે અટકાવી શકાય છે?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216052928/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm|date=16 December 2016}}</ref> અગાઉ ચેપગ્રસ્ત લોકોને ચેપ દૂર કરવામાં આવ્યો છે તેની ખાતરી કરવા માટે ફોલોઅપ કેર માટે પાછા ફરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ફોન સંપર્કના ઉપયોગ ઉપરાંત, ઇમેઇલ અને ટેક્સ્ટ મેસેજિંગનો ઉપયોગ ચેપ માટે ફરીથી પરીક્ષણમાં સુધારો કરવા માટે મળી આવ્યો છે. <ref name="DesaiWoodhall2015">{{cite journal|last1=Desai|first1=Monica|last2=Woodhall|first2=Sarah C|last3=Nardone|first3=Anthony|last4=Burns|first4=Fiona|last5=Mercey|first5=Danielle|last6=Gilson|first6=Richard|year=2015|title=એચ.આય.વી અને એસ.ટી.આઈ. પરીક્ષણ વધારવા માટે સક્રિય રિકોલ: એક વ્યવસ્થિત સમીક્ષા|journal=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટ ચેપ|volume=91|issue=5|pages=sextrans–2014–051930|doi=10.1136/sextrans-2014-051930|issn=1368-4973}}</ref> જન્મજાત નહેરમાંથી જન્મેલા નવજાત બાળકોને આંખમાં ચેપથી અટકાવવા માટે આંખમાં એરીથ્રોમાસીન મલમ આપવામાં આવે છે . અંતર્ગત ગોનોરિયાનો ઉપચાર કરવો જોઈએ; જો આ કરવામાં આવે તો સામાન્ય રીતે એક સારા નિદાનનું પાલન કરવામાં આવશે. <ref name="Sad2016">{{cite journal|last1=Sadowska-Przytocka|first1=A|last2=Czarnecka-Operacz|first2=M|last3=Jenerowicz|first3=D|last4=Grzybowski|first4=A|date=2016|title=ચેપી ચામડીની રોગોના ઓક્લર અભિવ્યક્તિઓ.|journal=ત્વચારોગવિજ્ઞાન માં ક્લિનિક્સ|volume=34|issue=2|pages=124–8}}</ref> == સારવાર == === એન્ટીબાયોટીક્સ === [[ચિત્ર:PenicillinPSAedit.jpg|thumb|[[Penicillin]] 1944 માં સામૂહિક ઉત્પાદનમાં પ્રવેશ કર્યો અને અનેક રોગનિવારક રોગોની સારવારમાં ક્રાંતિ કરી.]] 2010 સુધી, ઇન્જેક્ટેબલ સીફટ્રીક્સેક્સન એ થોડા અસરકારક એન્ટીબાયોટીક્સ પૈકીનું એક છે. <ref name="Japan10"></ref> આને સામાન્ય રીતે એઝિથ્રોમાસીન અથવા ડોક્સાયસીલાઇન સાથે મિશ્રણમાં આપવામાં આવે છે . [45] 2015 અને 2016 સુધીમાં સીડીસી અને ડબ્લ્યુએચઓ માત્ર સીએફટ્રીક્સેક્સન અને એઝિથ્રોમાસીન બંનેની ભલામણ કરે છે. <ref name="CDC2016Tx"></ref> <ref name="WHO2017Res">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/Antibiotic-resistant-gonorrhoea/en/|title=એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિરોધક ગોનોરિયા વધતા જતા, નવી દવાઓ જરૂરી|date=7 July 2017|website=World આરોગ્ય સંસ્થા|archive-url = https://web.archive.org/web/20170709050132/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/Antibiotic-resistant-gonorrhoea/en/|archive-date=9 July 2017|access-date=10 July 2017|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારના વધતા દરોને કારણે સારવાર પર નિર્ણય લેતી વખતે સ્થાનિક સંવેદનશીલતા દાખલા ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. <ref name="Japan10"></ref> પુખ્ત વ્યક્તિઓ ગોનોરિયાથી ચેપ લાગી શકે છે અને યોગ્ય વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને દવાઓની જરૂર હોય છે. <ref name="Sad2016"></ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 14 થી 39 વર્ષની વયના લોકોમાં, ગોનોરેલ ચેપ ધરાવતા 46% લોકોમાં ક્લેમિડિયલ ચેપ પણ છે. <ref>{{cite journal|last=Datta|first=SD|author2=Sternberg, M|author3=Johnson, RE|author4=Berman, S|author5=Papp, JR|author6=McQuillan, G|author7=Weinstock, H|date=Jul 17, 2007|title=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગોનોરિયા અને ક્લેમીડિયા 14 થી 39 વર્ષની વયે, 1999 થી 2002 સુધીના લોકોમાં.|journal=આંતરિક દવાઓની નોંધણીઓ|volume=147|issue=2|pages=89–96}}</ref> === જાતીય ભાગીદારો === તે ભલામણ કરવામાં આવે છે કે લૈંગિક ભાગીદારોનું પરીક્ષણ અને સંભવિત રૂપે સારવાર કરવામાં આવે. <ref name="Japan10"></ref> ચેપગ્રસ્ત લોકોના જાતીય ભાગીદારોની સારવાર માટેનો એક વિકલ્પ દર્દી-વિતરિત ભાગીદાર ઉપચાર (પીડીપીટી) છે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય સંભાળ પ્રદાતાની પ્રથમ તપાસ કર્યા વિના વ્યક્તિને તેના સાથીને લેવા માટે સૂચનો અથવા દવાઓ પ્રદાન કરવામાં આવે છે. <ref name="EPTFinalReport2006">[https://www.cdc.gov/std/treatment/EPTFinalReport2006.pdf "લૈંગિક સંક્રમિત રોગોના સંચાલનમાં એક્સ્ટેંટેડ ભાગીદાર ઉપચાર"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102171329/http://cdc.gov/std/treatment/EPTFinalReport2006.pdf|date=2 November 2009}}. February 2006. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (સીડીસી) હાલમાં ભલામણ કરે છે કે જે વ્યક્તિઓનું નિદાન થયું છે અને ગોનોરિયા માટે સારવાર કરવામાં આવે છે તેઓ બેક્ટેરિયમના ફેલાવાને રોકવા માટે સારવારના છેલ્લા દિવસથી ઓછામાં ઓછા એક સપ્તાહ સુધી અન્ય લોકો સાથે જાતીય સંપર્ક ટાળો. . <ref>[https://suckhoewiki.com/benh-lau-la-gi.html Benh lau o nam] suckhoewiki.com જાન્યુઆરી 2019</ref> === એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર === ઘણા એન્ટીબાયોટીક્સ સમાવેશ થાય છે એક વાર અસરકારક હતા પેનિસિલિન , tetracycline , અને fluoroquinolones હવેથી પ્રતિકાર ઊંચા દરના કારણે ભલામણ કરવામાં આવે છે. <ref name="Japan10"></ref> સીફિક્સાઇમનો પ્રતિકાર એ સ્તર સુધી પહોંચી ગયો છે કે તેને હવે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રથમ-લાઇન એજન્ટ તરીકે ભલામણ કરવામાં આવતી નથી, અને જો તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો એક અઠવાડિયા પછી વ્યક્તિને ફરીથી તપાસ કરવી જોઈએ કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે કે ચેપ હજી ચાલુ રહ્યો છે કે કેમ. સીફટ્રીક્સેક્સનના પ્રતિકારના કિસ્સા નોંધાયા છે, પરંતુ તે હજુ પણ દુર્લભ છે, <ref name="CDC2016Tx"></ref> <ref name="Japan10"></ref> જોકે જાહેર આરોગ્ય અધિકારીઓ ચિંતિત છે કે પ્રતિકારની ઉભરતી પેટર્ન વૈશ્વિક મહામારીની આગાહી કરી શકે છે. <ref name="Groopman">{{cite journal|last=Groopman|first=Jerome|date=2012-10-01|title=સેક્સ અને સુપરબગ|url=http://www.newyorker.com/reporting/2012/10/01/121001fa_fact_groopman|url-status = live|journal=The New Yorker|volume=LXXXVIII|issue=30|pages=26–31|archive-url = https://web.archive.org/web/20121009062727/http://www.newyorker.com/reporting/2012/10/01/121001fa_fact_groopman|archive-date=9 October 2012|access-date=2012-10-13|quote=...જાહેર આરોગ્ય નિષ્ણાતો ...ગોનોરિયાના તાણનો ઉદભવ જે તેના સામે ઉપલબ્ધ છેલ્લા દવા સામે પ્રતિકારક છે, અને લૈંગિક રીતે સંક્રમિત વૈશ્વિક મહામારીના હર્બીંગર.|df=dmy-all}}</ref> યુ.કે.હેલ્થ પ્રોટેક્શન એજન્સીએ અહેવાલ આપ્યો છે કે 2011 માં ગોનોરિયા એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારમાં થોડો ઘટાડો થયો છે, જે 5 વર્ષમાં પ્રથમ છે. <ref>{{cite web|url=http://www.hpa.org.uk/NewsCentre/NationalPressReleases/2012PressReleases/120912Gonorrhoeatreatmentresistanceriskfalls/|title=ગોનોરિયા સારવાર પ્રતિકાર જોખમ ઘટાડે છે પરંતુ નવા નિદાનમાં વધારો થાય છે|date=12 September 2012|publisher=Health Protection Agency|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140714084352/http://www.hpa.org.uk/NewsCentre/NationalPressReleases/2012PressReleases/120912Gonorrhoeatreatmentresistanceriskfalls/|archive-date=14 July 2014|url-status = dead}}</ref> == નિદાન == જો સારવાર ન કરાય તો ગોનોરિયા અઠવાડિયા અથવા મહિના સુધી ચાલે છે જે ગૂંચવણોના ઊંચા જોખમો સાથે રહે છે. <ref name="CE07"></ref> ગોનોરીઆની ગૂંચવણોમાંની એક પદ્ધતિ પ્રણાલીગત પ્રસારને પરિણામે ત્વચાની પેસ્ટ્યુલ્સ અથવા પેટટેચિયા , સેપ્ટિક ગ્રંથિ , મેનિન્જાઇટિસ અથવા એંડોકાર્ડીટીસ થાય છે . <ref name="CE07"></ref> આ ચેપગ્રસ્ત સ્ત્રીઓમાં 0.6 થી 3% અને ચેપગ્રસ્ત પુરુષોના 0.4 અને 0.7% વચ્ચે થાય છે. <ref name="CE07"></ref> પુરુષોમાં, ઍપિડિડીમિસ , પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ , અને યુરેથ્રાની બળતરા સારવાર ન કરેલા ગોનોરિયાથી થઈ શકે છે. <ref name="Robbins">Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. (2007). ''રોબિન્સ બેસિક પેથોલોજી'' (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 705–706 {{ISBN|978-1-4160-2973-1}}</ref> સ્ત્રીઓમાં, ઉપચારિત ગોનોરીઆનો સૌથી સામાન્ય પરિણામ પેલ્વિક ઇનફ્લેમેટરી રોગ છે . અન્ય ગૂંચવણોમાં યકૃતની આસપાસના પેશીની બળતરા શામેલ છે , <ref name="Robbins"></ref> ફિટ્ઝ-હ્યુગ-કર્ટિસ સિન્ડ્રોમ સાથે સંકળાયેલી દુર્લભ જટિલતા ; આંગળીઓ, કાંડા, અંગૂઠા અને પગની ઘૂંટીઓમાં સેપ્ટિક સંધિવા ; સેપ્ટિક ગર્ભપાત ; ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન chorioamnionitis ; નવજાત અથવા પુખ્ત અંધત્વ conjunctivitis માંથી ; અને વંધ્યત્વ. પુરૂષો કે જેને ગોનોરિયા ચેપ થયો હોય તેઓને પ્રોસ્ટેટ કેન્સર થવાનું જોખમ વધારે છે . <ref name="CainiGandini2014"></ref> == રોગચાળો == [[ચિત્ર:Chart_of_gonorrhea_infection_rates_(USA,_1941-2007).png|thumb|ગોનોરિયા—Rates: United States, 1941–2007]] દર વર્ષે ગોનોરિયાના લગભગ 88 મિલિયન કિસ્સાઓ આવે છે, જે પ્રત્યેક વર્ષે એસ.ટી.આઈ. ની 448 મિલિયન નવા કેસોમાંથી થાય છે - તેમાં સિફિલિસ, ક્લેમિડીયા અને ટ્રિકોમોનીઆસિસનો પણ સમાવેશ થાય છે . <ref name="WHOEpi14"></ref> 2013 માં, તે 3,200 મૃત્યુનું કારણ બન્યું હતું, જે 1990 માં 2,300 હતું. <ref name="GBD2013Death">{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|date=10 January 2015|title=ગ્લોબલ, પ્રાદેશિક, અને રાષ્ટ્રીય વય-લિંગ વિશિષ્ટ સર્વ-કારણ અને મૃત્યુનાં 240 કારણોસર કારણ-વિશિષ્ટ મૃત્યુદર, 1990-2013: રોગ અધ્યયનના વૈશ્વિક બર્ડન માટે વ્યવસ્થિત વિશ્લેષણ 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71}}</ref> યુનાઈટેડ કિંગડમમાં, 100 થી 100,000 પુરુષ દીઠ 196 વર્ષ 20 થી 24 વર્ષ અને 16 થી 19 વર્ષની 100,000 સ્ત્રીઓની 133 સ્ત્રીઓની નિદાન કરવામાં આવી હતી. <ref name="CE07"></ref> 2013 માં, સીડીસીએ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 820,000 થી વધુ લોકો નવી દર વર્ષે ગોનોરેલ ચેપ. આમાંના અડધાથી ઓછા ચેપ સીડીસીને આપવામાં આવે છે. 2011 માં, સીડીસીને ગોનોરિયાના 321,849 કેસો નોંધાયા હતા. 1 9 70 ના દાયકાના મધ્યમાં રાષ્ટ્રીય ગોનોરિયા નિયંત્રણ કાર્યક્રમના અમલીકરણ પછી, રાષ્ટ્રીય ગોનોરિયા દર 1975 થી 1997 સુધી ઘટ્યો હતો. 1998 માં નાના વધારા પછી, ગોનોરિયા દર 1999 થી થોડો ઘટ્યો છે. 2004 માં, ગોનોરેલ ચેપના અહેવાલની દર 113 હતું. 100,000 વ્યક્તિ દીઠ 5. <ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/Gonorrhea/STDFact-gonorrhea.htm|title=ગોનોરિયા - સીડીસી ફેક્ટ શીટ|date=29 May 2012|publisher=CDC|archive-url = https://web.archive.org/web/20161216052928/http://www.cdc.gov/std/gonorrhea/stdfact-gonorrhea.htm|archive-date=16 December 2016|access-date=2013-12-20|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> યુ.એસ. માં, તે બીજા-સૌથી સામાન્ય બેક્ટેરિયા સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટ ચેપ છે ; ક્લેમિડીઆ પ્રથમ રહે છે. <ref name="cdcgonorrhea">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/stats/gonorrhea.htm|title=સીડીસી - એસટીડી દેખરેખ - ગોનોરિયા|archive-url = https://web.archive.org/web/20080306085420/http://www.cdc.gov/std/stats/gonorrhea.htm|archive-date=2008-03-06|access-date=2008-08-21}}</ref> <ref name="cdcchlamydia">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|title=સીડીસી ફેક્ટ શીટ - ક્લેમીડિયા|archive-url = https://web.archive.org/web/20161216052855/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm|archive-date=16 December 2016|access-date=2008-08-21|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> સીડીસી અનુસાર આફ્રિકન અમેરિકનો ગોનોરિયા દ્વારા સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે, 2010 માં તમામ ગોનોરિયા કિસ્સાઓમાં 69% હિસ્સો ધરાવે છે. <ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/stats10/tables/trends-table.htm|title=યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એસટીડી પ્રવાહો: 2010 ગોનોરિયા, ક્લેમાયડિયા અને સિફિલિસ માટેનો રાષ્ટ્રીય ડેટા|date=22 November 2010|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124104622/http://www.cdc.gov/std/stats10/tables/trends-table.htm|archive-date=24 January 2012|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠને [[જાપાન]], ફ્રાંસ અને સ્પેનમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ કેસોની વિશ્લેષણને પગલે ગોનોરિયાના અનટ્રેટેબલ જાતોના ફેલાવાને 2017 માં ચેતવણી આપી હતી, જે તમામ એન્ટિબાયોટિક સારવારમાં બચી ગયો હતો. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2017/jul/07/untreatable-gonorrhoea-superbug-spreading-around-world-who-warns|title=અનટ્રેટેબલ ગોનોરિયા 'સુપરબગ' વિશ્વભરમાં ફેલાય છે, WHO ચેતવણી આપે છે|publisher=''The Daily Telegraph|date=7 July 2017|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170707065204/https://www.theguardian.com/society/2017/jul/07/untreatable-gonorrhoea-superbug-spreading-around-world-who-warns|archive-date=7 July 2017|df=dmy-all}}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:SheMayLookCleanBut.jpg|left|thumb|બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, યુ.એસ. સરકારે ગોનોરિયા અને અન્યના જોખમો વિશે લશ્કરી કર્મચારીઓને ચેતવણી આપવા માટે પોસ્ટરોનો ઉપયોગ કર્યો હતો [[જાતીય પ્રસારિત ચેપ]].]] કેટલાક વિદ્વાનો બાઇબલના શબ્દો ઝેવ (પુરુષ માટે) અને ઝવાહ (માદા માટે) ગોનોરિયા તરીકે અનુવાદ કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/metzora/nitzan.html|title=Daf Parashat Hashavua|archive-url = https://web.archive.org/web/20121003062653/http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/metzora/nitzan.html|archive-date=3 October 2012|access-date=2012-11-02|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે કે પારોનો ગોનોરિયા માટે સારવાર તરીકે ઉપયોગ થયો હતો. પુનઃપ્રાપ્ત ઇંગલિશ વૉરશીપ બોર્ડ પર સર્જનોના સાધનો મેરી રોઝ એક સિરીંજ શામેલ છે કે, કેટલાક અનુસાર, મૂત્રપિંડ માટીસ દ્વારા ગોરોરિયા પીડાતા કોઈપણ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ક્રૂમેન માં પારા દાખલ કરવા માટે ઉપયોગ થતો હતો . આ રોગના સંદર્ભમાં "ક્લૅપ" નામ, સોળમી સદીની શરૂઆતમાં નોંધાયું છે. <ref name="firstuseprimary">{{cite book|title=મેજિસ્ટ્રેટ માટે મિરર|title-link=મેજિસ્ટ્રેટ માટે મિરર|last=Higgins|first=John|year=1587}} તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો છે'' "Oxford English Dictionary'' માટે પ્રવેશ "clap"</ref> 1854 માં, ડૉ. વિલ્હેમ ગોલ્મનએ ગોનોરીઆને તેમના પુસ્તક, હોમિયોપેથિક ગાઇડ ટુ બાય બાય ડિસિઝિસ યુરિન એન્ડ સેક્સ્યુઅલ ઓર્ગન્સ માં સંબોધ્યા . તેમણે નોંધ્યું હતું કે મોટા શહેરોમાં વેશ્યા અને સમલૈંગિક લોકોમાં આ રોગ સામાન્ય હતો . Gollmann આગ્રહણીય સારવાર તરીકે નીચેના એમાંનું ઝેર ઇલાજ માટે "દુઃખાવાનો અને બળતરા સાથે શૂટિંગ દુખાવો;" પ્યુર્યુલેન્ટ સ્રાવ સાથે પીડા સીવવા માટે "પારા"; nux vomica અને સલ્ફર "જ્યારે લક્ષણો સાથે જટિલ છે હરસ અને સ્ટ્રીક્ચરનાં ગુદામાર્ગ . અન્ય ઉપાયો સમાવેશ થાય છે સિલ્વરટચ , ઔરમ ( સોનું), ઝેરી છોડ , calcarea , ignatia , ફોસ્ફરસ , અને સેપિયા . <ref name="Gollmann-Hempel"></ref> 19 મી સદીમાં સિલ્વર નાઇટ્રેટ વ્યાપકરૂપે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓમાંથી એક હતું. જો કે, તે પ્રોટાર્ગોલ દ્વારા બદલવામાં આવ્યું . આર્થર એઇચેનગ્રુને આ પ્રકારની કોલોડેડ સિલ્વરની શોધ કરી હતી, જેને બેઅર દ્વારા 1897 માં વેચવામાં આવી હતી . 1940 ના દાયકામાં સૌપ્રથમ એન્ટીબાયોટીક્સનો ઉપયોગ થતાં સુધી ચાંદી આધારિત સારવારનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. <ref>{{cite journal|author=Max Bender|year=1898|title=ન્યૂ એન્ટી ગોનોરોહિકા વિશે (insbes. Argonin und Protargol)|journal=ત્વચારોગ સંશોધનના આર્કાઇવ્સ|volume=43|issue=1|pages=31–36|doi=10.1007/BF01986890}}</ref> <ref name="medlineneogono">{{MedlinePlusEncyclopedia|001606|Neonatal Conjunctivitis}}</ref> પ્રાણવાયુ રોગ અથવા રોગચાળો તરીકે ગોનોરિયાના પ્રારંભનો ચોક્કસ સમય ઐતિહાસિક રેકોર્ડથી ચોક્કસપણે નક્કી કરી શકાતો નથી. પ્રથમ (અંગ્રેજી) સંસદના અધિનિયમોમાં પ્રથમ વિશ્વસનીય નોંધો થાય છે. 1161 માં, આ સંસ્થાએ "બર્નિંગની જોખમી બિમારી" ... ના ફેલાવા માટે કાયદો પસાર કર્યો. <ref>W Sanger. વેસ્ટિસ્ટેશન હિસ્ટ્રી. NY, Harper, 1910.</ref> વર્ણવેલ લક્ષણો, ગોનોરિયાના નિદાન સાથે સુસંગત છે. 1256 માં ફ્રાન્સમાં લ્યુઇસ આઇએક્સ દ્વારા સમાન હુકમ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો , જે વસાહત સાથેના નિયમનને બદલે છે. <ref>P. LaCroix. The History of Prostitution—Vol. 2. NY, MacMillan, 1931.</ref> ક્રુસેડર્સ દ્વારા એકરના ઘેરા ઘેરાયેલો સમાન લક્ષણો નોંધાયા હતા . ગોનોરિયા રોગચાળોના દેખાવ પર, અથવા તેના પર આધાર રાખીને, યુરોપિયન મધ્યયુગીન સમાજમાં ઘણા ફેરફાર થયા. પીડિત દર્દીઓને ઇનકાર કર્યા વિના સારવાર માટે શહેરો જાહેર આરોગ્ય ડોકટરોને ભાડે રાખતા હતા. પોપ બોનિફેસે કૅથલિક પાદરીઓની નીચેના હુકમો માટે અભ્યાસ પૂર્ણ કરવાની આવશ્યકતાને રદિયો આપ્યો હતો . <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwU1DgAAQBAJ&pg=PT70|title=બેઝિક હેલ્થકેર સ્ટડીઝ: સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ડિસીઝ|last=Moen|first=Juliann|publisher=Alpha Editions|others=Lester Bivens|year=2017|isbn=9789386367570|archive-url = https://web.archive.org/web/20170908204920/https://books.google.com/books?id=iwU1DgAAQBAJ&pg=PT70|archive-date=8 September 2017|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> મધ્યયુગીન જાહેર આરોગ્ય ચિકિત્સકોએ તેમના શહેરોના રોજગારીમાં "બર્નિંગ", તેમજ કુપો અને અન્ય રોગચાળો પીડિતોને વેશ્યા વેશ્યાઓની સારવાર કરવાની જરૂર હતી. <ref>WE Leiky. યુરોપિયન નૈતિકતાના ઇતિહાસ. NY, MacMillan, 1926.</ref> પોપ બોનિફેસે સંપૂર્ણપણે તબીબી પ્રથાને બિનસાંપ્રદાયિક બનાવ્યાં પછી, ચિકિત્સકો સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ બીમારીની સારવાર માટે વધુ તૈયાર હતા. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iwU1DgAAQBAJ&pg=PT70&lpg=PT70|title=બેઝિક હેલ્થકેર સ્ટડીઝ: સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ડિસીઝ|last=Moen|first=Juliann|publisher=Alpha Editions|others=Lester Bivens|year=2017|isbn=9789386367570|archive-url = https://web.archive.org/web/20170908204920/https://books.google.com/books?id=iwU1DgAAQBAJ&pg=PT70&lpg=PT70|archive-date=8 September 2017|url-status = live|df=dmy-all}}</ref> == સંશોધન == ગોનોરિયા માટે રસી વિકસાવવામાં આવી છે જે ઉંદરમાં અસરકારક છે. <ref>{{cite journal|last1=Jerse|first1=AE|last2=Bash|first2=MC|last3=Russell|first3=MW|date=20 March 2014|title=ગોનોરિયા સામેની રસીઓ: હાલની સ્થિતિ અને ભાવિ પડકારો .|journal=રસી|volume=32|issue=14|pages=1579–87}}</ref> જ્યાં સુધી આગળના અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું ન હતું કે માનવ વસ્તીમાં તે સલામત અને અસરકારક છે ત્યાં સુધી તે માનવ ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ રહેશે નહીં. પ્રતિકારક તાણ અને એન્ટિજેનીક વિવિધતાના ચાલુ વિકાસ દ્વારા રસીનો વિકાસ જટિલ રહ્યો છે ( એન ગોનોરિઓઇની ક્ષમતા રોગપ્રતિકારક તંત્રને છૂટી કરવા માટે વિવિધ સપાટીના માર્કર્સથી છૂપાવવા માટેની ક્ષમતા ). <ref name="BaardaSikora2015">{{cite journal|last1=Baarda|first1=Benjamin I.|last2=Sikora|first2=Aleksandra E.|year=2015|title=નિસેરિયા ગોનોરીઆએ પ્રોટોમિક્સ: એક જૂની બીમારી સામે પ્રતિક્રિયા માટે ખજાનો શોધ્યો|journal=માઇક્રોબાયોલોજી માં ફ્રન્ટિયર્સ|volume=6|pages=1190|doi=10.3389/fmicb.2015.01190|issn=1664-302X|postscript=; પીટસબર્ગ યુનિવર્સિટી દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલ પ્રવેશ.}}</ref> કારણ કે એન ગોનોરિયાને નજીકથી સંબંધિત છે એન meningitidis અને તેઓ તેમના જિનેટિક સિક્વન્સ માં 80-90% સમરૂપતા ધરાવે છે કેટલાક ક્રોસ-પ્રોટેક્શન દ્વારા મેનન્જોકોકલ રસીઓ બુદ્ધિગમ્ય છે. 2017 માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે મેન્ઝેડબ્લ્યુ ગ્રુપ બી મેનિન્ગોકોકલ રસીએ ગોનોરિયા સામે આંશિક રક્ષણ પૂરું પાડ્યું છે. <ref name="Gottlieb2017">{{cite journal|last1=Gottlieb|first1=Sami L.|last2=Johnston|first2=Christine|date=2017|title=સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ચેપ સામે નવી રસીઓ માટે ભાવિ સંભાવનાઓ|journal=Curr Opin Infect Dis|volume=30|issue=1|pages=77–86|doi=10.1097/QCO.0000000000000343}}</ref> રસીની કાર્યક્ષમતા 31% ગણવામાં આવી હતી. <ref name="Petousis-Harris2017">{{cite journal|last1=Petousis-Harris|first1=Helen|date=2017|title=ન્યુ ઝિલેન્ડમાં ગોનોરિયા સામે જૂથ બી બાહ્ય કલા વીસ વેનીકલ મેનીંગોકૉકલ રસીની અસરકારકતા: એક પૂર્વવર્તી કેસ નિયંત્રણ નિયંત્રણ|journal=Lancet|volume=390|issue=10102|pages=1603–1610|doi=10.1016/S0140-6736(17)31449-6}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * {{dmoz|Health/Reproductive_Health/Sexually_Transmitted_Diseases/Gonorrhea/}} * [https://www.cdc.gov/std/Gonorrhea/STDFact-gonorrhea.htm "Gonorrhea - CDC Fact Sheet"] [[શ્રેણી:Bacterium-related cutaneous conditions]] [[શ્રેણી:Sexually transmitted diseases and infections]] [[શ્રેણી:Infectious causes of cancer]] [[શ્રેણી:RTT]] [[શ્રેણી:RTTEM]] 2mmhy2evtnd6hrvwtvjz0rtec1na56o 0 120858 906197 805675 2026-10-08T22:49:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906197 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Tables_generales_aritmetique_MG_2108.jpg|thumb|બાળકો માટે અંકગણિત કોષ્ટકો, લોઝાન, 1835]] '''અંકગણિત''' (ગ્રીક [[wiktionary:en:ἀριθμός#Ancient_Greek|ἀριθμός]] ''arithmos'' 'સંખ્યા' અને [[wiktionary:en:τική#Ancient_Greek|τική]] [[wiktionary:en:τέχνη#Ancient_Greek|[τέχνη]]], ''Tike [ટેકને],'' '[[કલા]]' પરથી એરિથમેટિક) [[ગણિત]]<nowiki/>ની એક શાખા છે જેમાં સંખ્યાઓના અભ્યાસ સમાવેશ થાય છે, ખાસ કરીને તેમના પરના પરંપરાગત ક્રિયાઓ જેમ કે [[સરવાળો]], [[બાદબાકી]], [[ગુણાકાર]], [[વિભાગ (ગણિત)|ભાગાકાર]], ઘાતાંક અને મૂળના શોધવાનો સમાવેશ થાય છે. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://mathvault.ca/hub/higher-math/math-symbols/common-math-symbols/|title=List of Arithmetic and Common Math Symbols|date=2020-03-17|website=Math Vault|language=en-US|access-date=2020-08-25}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/arithmetic|title=Arithmetic|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-08-25}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.mathsisfun.com/definitions/arithmetic.html|title=Definition of Arithmetic|website=www.mathsisfun.com|access-date=2020-08-25}}</ref> અંકગણિત એ [[સંખ્યા સિદ્ધાંત|સંખ્યા સિદ્ધાંતનો]] એક પ્રારંભિક ભાગ છે, અને સંખ્યા સિધ્ધાંત એ [[બીજગણિત]], [[ભૂમિતિ]] અને [[ગાણિતિક વિશ્લેષણ|વિશ્લેષણની]] સાથે [[ગણિતના ક્ષેત્ર|આધુનિક ગણિતના]] ઉચ્ચ-સ્તરના [[ગણિતના ક્ષેત્ર|વિભાગોમાંથી]] એક માનવામાં આવે છે. ''અંકગણિત'' અને ''ઉચ્ચ અંકગણિત'' શબ્દો 20મી સદીની શરૂઆત સુધી ''સંખ્યા સિદ્ધાંતના'' સમાનાર્થી તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા, અને હજી પણ કેટલીકવાર સંખ્યા સિદ્ધાંતના વિશાળ ભાગ માટે વપરાય છે. == ઇતિહાસ == અંકગણિતનો પ્રાગૈતિહાસ એ બહુ થોડી કલાકૃતિઓ સુધી મર્યાદિત છે, જે સરવાળા અને બાદબાકીની સંકલ્પના સૂચવે છે, જેમાંથી સૌથી વધુ પ્રખ્યાત [[કોંગોનું પ્રજાસત્તાક ગણતંત્ર|મધ્ય આફ્રિકાથી]] ઇશંગ્ગો હાડકા છે, જે ઈ.સ. પૂર્વે 20,000 થી 18,000 વચ્ચેના છે.&nbsp;બીસી, જોકે તેનું અર્થઘટન વિવાદિત છે. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/64|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|last=Rudman|first=Peter Strom|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=978-1-59102-477-4|page=[https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/64 64]}}</ref> સૌથી જુની લેખિત નોંધો સૂચવે છે કે ઇજિપ્તવાસીઓ અને બેબીલોનના લોકો ઈ.સ. પૂર્વે 2000ની સુધીમાં તમામ પ્રાથમિક અંકગણિત ક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરતા હતા. આ કલાકૃતિઓ હંમેશાં કોયડાઓ ઉકેલવા માટે વપરાયેલી ચોક્કસ પ્રક્રિયાને જણાવતી નથી, પરંતુ વપરાયેલી પદ્ધતિઓની જટિલતા ઘણા અંશે જે તે સંખ્યા પદ્ધતિની લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત છે. ઇજિપ્તની અંકો માટેની ચિત્રલિપિ, તે પછીના રોમન અંકોની જેમ જ, ગણતરી માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી ટેલિ નિશાનીઓમાંથી ઉતરી આવેલી. બંને કિસ્સાઓમાં, આ મૂળના પરિણામે એવી સંખ્યાઓ પરિણમી કે જે દશાંશ આધારનો ઉપયોગ કરતી, પરંતુ તેમાં સ્થાનકિંમત શામેલ નહોતી. રોમન અંક સાથેની જટિલ ગણતરીઓમાં ગણતરી બોર્ડ (અથવા રોમન મણકાઘોડી)ની સહાયની આવશ્યકતા રહેતી. પ્રારંભિક સંખ્યા પ્રણાલિઓ કે જેમાં સ્થાનકિંમત શામેલ હતી, તે દશાંશ ન હતી, જેમાં બેબીલોનીયન અંકો માટેની 60 આધારવાળી પ્રણાલી શામેલ છે, અને માયાના અંકો માટેની 20 આધારવાળી પ્રણાલી સામેલ છે. આ સ્થાન-મૂલ્યની સંકલ્પનાને કારણે, વિવિધ મૂલ્યો માટે એક જ અંકોનો ફરીથી ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા એ ગણતરીની સરળ અને વધુ કાર્યક્ષમ પદ્ધતિઓમાં ફાળો આપ્યો. આધુનિક અંકગણિતના સતત ઐતિહાસિક વિકાસની શરૂઆત પ્રાચીન ગ્રીસની હેલેનિસ્ટીક સંસ્કૃતિથી થાય છે, જો કે તેનો ઉદભવ બેબીલોનીયન અને ઇજિપ્તના કરતાં ખૂબ પાછળથી થયો છે. ઈ.સ. પૂર્વે 300ની આસપાસની [[યુક્લિડ|યુક્લિડની]] કૃતિઓ પહેલાં, ગ્રીક ગણિત દાર્શનિક અને રહસ્યવાદી માન્યતાઓથી ઢંકાયેલું હતું. ઉદાહરણ તરીકે, નિકોમિયસે તેના ''અંકગણિતનો પરિચય ગ્રંથમાં'', અગાઉના સંખ્યાઓના પાયથાગોરસના અભિગમના દ્રષ્ટિકોણ અને એકબીજા સાથેના તેમના સંબંધોનો સારાંશ આપ્યો. ગ્રીક અંકોનો ઉપયોગ [[આર્કિમીડીઝ|આર્કિમિડીઝ]], ડાયોફંટસ અને અન્ય લોકો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને તે આધુનિક સ્થાનકિંમત જેવી જ સ્થાનકિંમત પ્રણાલીમાં કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રાચીન ગ્રીક લોકો પાસે હેલેનિસ્ટિક સમયગાળા સુધી શૂન્યનું પ્રતીક ન હતું, અને તેઓએ એકમના સ્થાન માટે, દશક સ્થાન માટે અને શતકના સ્થાન માટે અંકો તરીકે અલગ અલગ પ્રતીકોનો ઉપયોગ કર્યો. હજારના સ્થાન માટે, તેઓ એકમના સ્થાન માટેના પ્રતીકોનો ફરીથી ઉપયોગ કરતા, અને આ રીતે આગળ વધતા. તેમની સરવાળાની રીત આધુનિક સરવાળાની રીત સમાન હતી, અને તેમની ગુણાકારની રીત થોડી અલગ હતી. તેમનો લાંબો ભાગાકારની પ્રવિધિ આધુનિક પ્રવિધિ સમાન હતી, અને 20મી સદી સુધી ઘણી ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી એક પછી એક અંકની વર્ગમૂળ પ્રવિધિ આર્કિમિડીઝને જાણીતી હતી, જેમણે તેની શોધ કરી હશે. તેણે હિરોની ક્રમિક અંદાજની પદ્ધતિ કરતા આ પદ્ધતિને પ્રાધાન્ય આપ્યું કારણ કે એકવાર ગણતરી કરવામાં આવ્યા પછી કોઈ અંક બદલાતો નથી અને 7485696 જેવા પૂર્ણવર્ગના વર્ગમૂળ તુરંત જ મળી આવે છે, જે 2736 છે. 546.934 જેવી અપૂર્ણાંક સંખ્યાઓ માટે, તેઓ અપૂર્ણાંક ભાગ 0.934 માટે 10ની ઋણ ઘાતને બદલે 60ની ઋણ ઘાતનો ઉપયોગ કરતા. <ref>''The Works of Archimedes'', Chapter IV, ''Arithmetic in Archimedes'', edited by T.L. Heath, Dover Publications Inc, New York, 2002.</ref> પ્રાચીન ચીની લોકો પાસે ઉચ્ચ અંકગણિતનો અભ્યાસ હતો જે શાંગ વંશથી શરૂ થઈને ટાંગ રાજવંશ દ્વારા ચાલુ રહ્યો, જેમાં સાદી સંખ્યાઓથી લઈને ઉચ્ચ બીજગણિત સુધીનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રાચીન ચીની લોકો ગ્રીક લોકો જેવી જ સ્થાનકિંમતનો ઉપયોગ કરતા. તેમની પાસે પણ [[૦ (શૂન્ય)|શૂન્ય]] માટેના પ્રતીકનો અભાવ હોવાને કારણે, તેમની પાસે એકમના સ્થાન માટે અને દશકના સ્થાન માટે જુદી જુદી સંખ્યાઓ હતો. તેઓ શતકના સ્થાન માટે ફરીથી એકમના સ્થાન માટેનાં પ્રતીકોનો ઉપયોગ કર્યો, અને આવી રીતે આગળ વધ્યા. તેમના પ્રતીકો પ્રાચીન ગણતરી માટેના સળિયા પર આધારિત હતા. ચીની લોકો એ સ્થાન કિંમત સાથે ગણતરી ક્યારે શરૂ કરી તે ચોક્કસ સમય અજ્ઞાત છે, પરંતુ એ જાણીતું છે કે ઈ.સ. પૂર્વે 400થી પહેલાં ઉપયોગ શરુ થયેલો. <ref>Joseph Needham, ''Science and Civilization in China'', Vol. 3, p. 9, Cambridge University Press, 1959.</ref> પ્રાચીન ચિની લોકો ઋણ સંખ્યાઓને સાર્થક રીતે શોધવા, સમજવા અને લાગુ કરવામાં પ્રથમ હતા. ''મેથમેટિકલ'' ''આર્ટ''ના ''નવ અધ્યાયોમાં (જિયુઝંગ સુંશુ)'' ''આ સમજાવવામાં આવ્યું'' છે, જે લિયુ હુઇ દ્વારા ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીમાં લખવામાં આવ્યું હતું. [[દશાંશ સંખ્યા પ્રણાલી|હિન્દુ–અરબી અંક પ્રણાલીના]] ક્રમિક વિકાસ એ સ્થાન-કિંમતનો ખ્યાલ અને સ્થાન સંકેતને સ્વતંત્ર રીતે શોધ્યો, જેણે દશાંશ આધાર સાથે ગણતરી માટેની સરળ પદ્ધતિઓ અને [[૦ (શૂન્ય)|0 ને]] રજૂ કરતા [[૦ (શૂન્ય)|અંકોના]] ઉપયોગને [[૦ (શૂન્ય)|જોડ્યો]]. આથી સંખ્યા પદ્ધતિ વડે મોટા અને નાના બંને પૂર્ણાંકોને એક સમાન રીતે રજૂ કરવાનું શક્ય બન્યું- એક એવો અભિગમ જેણે આખરે અન્ય બધી પ્રણાલીઓનું સ્થાન લઇ લીધું. ઈ.સ. છઠી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીય ગણિતશાસ્ત્રી [[આર્યભટ્ટ|આર્યભટ્ટે]] તેમના કાર્યમાં આ પ્રણાલીના ત્યારના સંસ્કરણનો સમાવેશ કર્યો, અને વિવિધ સંકેતો સાથે પ્રયોગ કર્યા. 7મી&nbsp;સદીમાં, [[બ્રહ્મગુપ્ત]]<nowiki/>એ 0નો એક અલગ સંખ્યા તરીકે ઉપયોગ સ્થાપિત કર્યો, અને શૂન્ય દ્વારા વિભાજનના પરિણામને બાદ કરતાં શૂન્ય અને અન્ય તમામ સંખ્યાઓના ગુણાકાર, ભાગાકાર, સરવાળા અને બાદબાકી માટેના પરિણામો નિર્ધારિત કર્યા. તેમના સમકાલીન, સિરિયાઈ બિશપ સેવરસ સેબોકટ (ઈ.સ. 650) એ કહ્યું કે, "ભારતીયો પાસે ગણતરીની એક એવી પદ્ધતિ છે જેના પૂરતા વખાણ કરવા માટે કોઈ શબ્દ નથી. તેમની ગણિતની તર્કસંગત પદ્ધતિ, અથવા તેમની ગણતરીની પદ્ધતિ. મારો અર્થ એ છે કે નવ પ્રતીકોનો ઉપયોગ કરતી પ્રણાલી." <ref>Reference: Revue de l'Orient Chretien by François Nau pp. 327–338. (1929)</ref> અરબોએ પણ આ નવી પદ્ધતિ શીખી અને તેને ''હેસાબ'' (હિસાબ?) કહ્યું. [[ચિત્ર:Leibniz_Stepped_Reckoner.png|thumb|200x200px|લિબનીઝ સ્ટેપ્ડ રેકનર એ પહેલું ગણકયંત્ર હતું, જે ચારેય અંકગણિત ક્રિયાઓ કરી શકતું હતું.]] જોકે કોડેક્સ વિજિલિનેસે ઈ.સ. 976માં (0 સિવાય) અરબી અંકોના પ્રાથમિક સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું હતું, ''લિયોનાર્દો ઓફ પીઝા'' (ફિબોનાકી) તેમના પુસ્તક ''લીબર અબેસી''ના પ્રકાશન દ્વારા 1202માં સમગ્ર યુરોપમાં તેનો ઉપયોગ ફેલાવવા માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર હતા. તેમણે લખ્યું, "ભારતીય લોકોની પદ્ધતિ (લેટિન ''મોડસ ઇન્ડોરમ'') ગણતરી માટેની કોઈપણ જાણીતી પદ્ધતિ કરતા ઘણી સારી છે. તે એક આશ્ચર્યજનક પદ્ધતિ છે. તેઓ નવ આંકડા અને [[૦ (શૂન્ય)|શૂન્યનો]] ઉપયોગ કરીને તેમની ગણતરીઓ કરે છે." <ref>Reference: Sigler, L., "Fibonacci's Liber Abaci", Springer, 2003.</ref> મધ્ય યુગમાં, અંકગણિત એ યુનિવર્સિટીઓમાં શીખવવામાં આવતી સાત વિનયન કલાઓમાંથી એક હતી. મધ્યયુગીન [[ઇસ્લામ|ઇસ્લામિક]] વિશ્વમાં અને પુનર્જાગૃતિ સમયના [[યુરોપ|યુરોપમાં]] બીજગણિતનો વિકાસ, દશાંશચિહન દ્વારા ગણતરીના પ્રચંડ સરળીકરણને આભારી હતો. સંખ્યાત્મક ગણતરીમાં સહાય માટે વિવિધ પ્રકારના સાધનોની શોધ અને વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. પુનર્જાગૃતિ પહેલાં, તેઓ વિવિધ પ્રકારની [[મણકાઘોડી|મણકાઘોડી હતી]]. વધુ તાજેતરનાં ઉદાહરણોમાં ગણતરી માટેની ફૂટપટ્ટી, નોમોગ્રામ્સ અને પાસ્કલના ગણકયંત્ર જેવા મિકેનિકલ ગણકયંત્ર શામેલ છે. હાલમાં, તેઓ ઇલેક્ટ્રોનિક ગણકયંત્ર અને [[સંગણક]]<nowiki/>નો પણ સમાવેશ થાય છે. == શિક્ષણમાં અંકગણિત == ગણિતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ ઘણીવાર [[પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓ]], [[પૂર્ણાંક સંખ્યાઓ|પૂર્ણાંકો]], અપૂર્ણાંક અને દશાંશ (દશાંશ સ્થાન-કિંમત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને)ના અંકગણિત માટેના અલ્ગોરિધમ્સ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ અભ્યાસને કેટલીકવાર અલ્ગોરિઝમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગાણિતીક ક્રિયાવિધિ (અલ્ગોરિધમ)ના મુશ્કેલ અને બિન-પ્રસ્તાવિક દેખાવને લીધે શિક્ષકોએ લાંબા સમયથી આ અભ્યાસક્રમ પર સવાલ ઉભા કર્યા છે, અને વધુ કેન્દ્રીય અને સાહજિક ગાણિતિક વિચારોના શરૂઆતથી જ શિક્ષણની હિમાયત કરી છે. આ દિશામાં એક નોંધપાત્ર ચળવળ એ 1960 અને 1970ના દાયકાનું નવું ગણિત હતું, જેણે ઉચ્ચ ગણિતમાં પ્રચલિત ચલણ અનુસાર ગણ સિદ્ધાંતથી પૂર્વધારણાઓ વડે અંકગણિત શીખવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. <ref>[https://web.archive.org/web/20000519063231/http://mathematicallycorrect.com/glossary.htm Mathematically Correct: Glossary of Terms]</ref> વધુમાં, ઇસ્લામિક વિદ્વાનો દ્વારા પણ [[ઝકાત|Zakat]] અને Irth સંબંધિત ચુકાદાઓનો ઉપયોગ શીખવવા માટે અંકગણિતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અબ્દ-અલ-ફત્તાહ-અલ-દુમ્યાતી દ્વારા ''ઉત્તમ અંકગણિત'' તરીકે પ્રકાશિત પુસ્તકમાં કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite web|url={{wdl|3945}}|title=The Best of Arithmetic|last=al-Dumyati|first=Abd-al-Fattah Bin Abd-al-Rahman al-Banna|date=1887|website=[[World Digital Library]]|language=Arabic|access-date=30 June 2013}}</ref> આ પુસ્તક ગણિતના પાયાથી શરૂ થાય છે અને પછીના પ્રકરણોમાં તેના ઉપયોગો તરફ આગળ વધે છે. == આ પણ જુઓ == * {{Portal inline|size=tiny|Arithmetic}} * ગણિતના વિષયોની સૂચિ * અંકગણિતની રૂપરેખા * સ્લાઇડનો નિયમ === સંબંધિત વિષયો === {{Div col|colwidth=30em}} * [[પ્રાકૃતિક સંખ્યાઓનો સરવાળો]] * [[સરવાળા માટે વ્યસ્ત ઘટક]] * [[અંકગણિતીય કોડિંગ]] * [[સરેરાશ]] * [[અંકગણિતીય સંખ્યા]] * [[અંકગણિતીય શ્રેણી]] * [[અંકગણિતીય ગુણધર્મો]] * [[સંમિતતા]] * [[પરંપરિતતા]] * [[વિભાજનનો નિયમ]] * [[પ્રાથમિક અંકગણિત]] * [[સાન્ત ક્ષેત્રનું અંકગણિત]] * [[ગુણોત્તર શ્રેણી]] * [[પૂર્ણાંક]] * [[ગણિતમાં મહત્ત્વના પ્રકાશનો]] * [[મૌખિક ગણતરી]] * [[સંખ્યા રેખા]] {{Div col end}} == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://mathworld.wolfram.com/Arithmetic.html અંકગણિત વિશે મેથ વર્લ્ડ લેખ] * [[wikisource:The New Student's Reference Work/Arithmetic|નવા વિદ્યાર્થી સંદર્ભ કાર્ય / અંકગણિત]] (historical [[wikisource:The New Student's Reference Work/Arithmetic|તિહાસિક]] ) * [https://web.archive.org/web/20070713083148/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ મહાન ગણતરી ભારતીયો અનુસાર, મેક્સિમસ પ્લાન્યુડ્સની] - [https://web.archive.org/web/20070713083148/http://mathdl.maa.org/convergence/1/ કન્વર્જન્સમાં] અંકગણિત પર પ્રારંભિક પશ્ચિમી કાર્ય * Weyde, P. H. Vander (1879). "અંકગણિત" . ધ અમેરિકન સાયક્લોપીડિયા . [[શ્રેણી:અંકગણિત]] 74v3cw0oevik8p6r9kuf2wj6fneniz8 0 126940 906201 900431 2026-10-09T01:14:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906201 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = રીપબ્લિક ઓફ ઝિમ્બાબવે | common_name = ઝિમ્બાબવે | image_flag = Flag of Zimbabwe.svg | image_coat = Coat of arms of Zimbabwe.svg | national_motto = "Unity, Freedom, Work"<ref name="BEAVERCT">{{cite journal |url= https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |journal= The Beaver County Times |date= 13 September 1981 |access-date= 2 November 2011}}</ref> | national_anthem = "[[National Anthem of Zimbabwe|Blessed be the land of Zimbabwe]]"<ref name="CIA-WF">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |title= The World Factbook – Zimbabwe |publisher= Central Intelligence Agency |access-date= 2021-08-26 |archive-date= 2021-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210126032849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |url-status= dead }}</ref><div style= "padding-top:0.5em;"><center> </center></div> | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption|location_color=dark green}} | capital = હરારે | coordinates = {{Coord |17|50|S|31|3|E|type:city}} | largest_city = હરારે | official_languages = ૧૬ ભાષાઓ:<ref name="language">{{cite web |publisher=Government of Zimbabwe |via=Kubatana.net |url= http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |title=Constitution of Zimbabwe (final draft) |date=January 2013 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131002110534/http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |archive-date=2 October 2013}}</ref> Chewa, Chibarwe, English, Kalanga, Koisan, Nambya, Ndau, Ndebele, Shangani, Shona Zimbabwean sign languages, Sotho, Tonga, Tswana, Venda, Xhosa | ethnic_groups = {{unbulleted list | 99.38% [[black African]] (mainly [[Shona people|Shona]] and [[Northern Ndebele people|Ndebele]]) | {{nowrap|0.22% [[white people in Zimbabwe|white African]]}} | 0.18% [[Coloured]] | 0.08% [[Asian people|Asian]] | 0.02% other | 0.01% not stated }} | ethnic_groups_year = 2012 Census<ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |title=Archived copy |access-date=27 December 2019 |archive-date=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920154919/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |84.1% [[Christianity]] |—69.2% [[Protestantism]] |—14.9% other [[List of Christian denominations|Christian]] |10.2% [[Irreligion|no religion]] |4.5% [[African traditional religion|traditional faiths]] |1.2% others }} | religion_year = 2017 | religion_ref = <ref name="2017survey">{{cite web |url=https://zimbabwe.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Inter%20Censal%20Demography%20Survey%202017%20Report.pdf |title=Inter Censal Demography Survey 2017 Report |publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |date=2017}}</ref> | demonym = ઝિમ્બાબ્વેન <br />ઝિમ્બો<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=VzXJBAAAQBAJ&pg=PA201 |title= Developments in English | work =International Association of University Professors of English Conference|date= 31 October 2014 |publisher= Cambridge University Press |via= Google Books|isbn= 9781107038509 }}</ref> (colloquial) | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Dominant-party system|dominant-party]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of Zimbabwe|President]] | leader_name1 = [[Emmerson Mnangagwa]] | leader_title2 = [[Vice President of Zimbabwe|Vice-President]] | leader_name2 = [[Constantino Chiwenga]] | leader_title3 = | leader_name3 = | legislature = [[Parliament of Zimbabwe|Parliament]] | upper_house = [[Senate of Zimbabwe|Senate]] | lower_house = [[House of Assembly (Zimbabwe)|National Assembly]] | sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold |from the [[United Kingdom]]}} | established_event1 = [[Unilateral Declaration of Independence (Rhodesia)|Declared]] | established_date1 = 11 November 1965 | established_event2 = [[Rhodesia|Republic]] | established_date2 = 2 March 1970 | established_event3 = [[Zimbabwe Rhodesia]] | established_date3 = 1 June 1979 | established_event4 = [[Lancaster House Agreement|Independence recognised]] | established_date4 = 18 April 1980 | established_event5 = [[Constitution of Zimbabwe|Current constitution]] | established_date5 = 15 May 2013 | area_km2 = 390,757 | area_rank = 60th | area_sq_mi = 150,871 | percent_water = 1 | population_estimate = 15,092,171<ref name=macro>{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/ZWE/zimbabwe/population |title=Zimbabwe Population 1950-2021 |website=macrotrends.net |access-date=29 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018005628/https://www.macrotrends.net/countries/ZWE/zimbabwe/population |archive-date=18 ઑક્ટોબર 2022 |url-status=dead }}</ref> | population_census = 12,973,808<ref name="zimstat1">{{cite web |title= Census Results in Brief |url= http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |publisher= Zimbabwe National Statistical Agency |access-date= 25 August 2013 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |archive-date= 3 September 2013}}</ref> | population_estimate_year = 2019 | population_estimate_rank = 74th | population_census_year = 2012 | population_density_km2 = 26 | population_density_sq_mi = 57 | population_density_rank = 170th | GDP_PPP = $41.031 billion | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_per_capita = $2,621<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=27&pr.y=19&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=698&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title = Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = $22.290 billion | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_per_capita = $1,424<ref name="imf.org"/> | Gini = 50.3 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title= GINI Index |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher= World Bank |access-date= 16 June 2021 |archive-date= 9 ઑક્ટોબર 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111009161918/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |url-status= dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.571 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 150th | currency = [[RTGS Dollar|ઝિમ્બાબ્વેન ડોલર]] | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]]<ref name= TimeZone>{{cite web |url= http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |title= Zimbabwe Time |website= Greenwich Mean Time |publisher= Greenwich 2000|access-date= 17 November 2017|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |archive-date= 19 July 2011 |df= dmy-all}}</ref> | utc_offset = +2 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = [[Right- and left-hand traffic|ડાબી ]] | calling_code = +263 | cctld = .zw | today = }} '''ઝિમ્બાબ્વે''' [[આફ્રિકા]]ની દક્ષિણ-પુર્વમાં આવેલો એક દેશ છે અને તેની રાજધાની હરારે છે. == ઈતિહાસ == ૧૯૬૫થી ૧૯૮૦ની વચ્ચે તે રહોડેશીયાથી પણ ઓળખાતુ હતું. ૧૯૬૫માં ગોરી લઘુમતી સરકાર દ્વારા બ્રિટનથી સ્વતંત્રતા જાહેર કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ ૧૫ વરસ સુધી આંતરિક ગૃહયુદ્ધ ચાલ્યા પછી ૧૯૮૦માં દેશ પુર્ણ સ્વતંત્ર થયો હતો. ઝિમ્બાબ્વે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ, રાષ્ટ્રકુળ અને આફ્રિકન સંઘ જેવી સંસ્થાઓનું સભ્ય છે. ઝિમ્બાબ્વેની રાજ્યવ્યવસ્થા પ્રમુખશાહી પ્રકારની લોકશાહીથી ચાલે છે. == ભૂગોળ == ઝિમ્બાબ્વેની દક્ષિણમાં દક્ષિણ આફ્રિકા, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં બોટસ્વાના, ઉત્તરમાં [[ઝામ્બિયા]] અને પુર્વમાં [[મોઝામ્બિક]] જેવા દેશો આવેલા છે. તેની સીમાઓ આફ્રિકાની બે મોટી નદીઓ ઝામ્બેઝી અને લિમ્પોપોને સ્પર્શે છે, પરંતુ ઝિમ્બાબ્વે અન્ય દેશોથી ઘેરાયેલ હોવાથી કોઇપણ સમુદ્ર કાંઠો ધરાવતો નથી. ઝિમ્બાબ્વેની આબોહવા ઉષ્ણકટીબંધીય પ્રકારની છે અને વરસમાં બે ઋતુઓ અનુભવાય છે. ઓક્ટોબરથી માર્ચ મહીનામાં વરસાદ વરસે છે જ્યારે બાકીના મહીનાઓ દરમ્યાન સુકુ અને ગરમ વાતાવરણ રહે છે. દેશનો મોટાભાગનો વિસ્તાર સવાન્ના પ્રકારના ઘાસના મેદાનોનો બનેલો છે. == ઉદ્યોગો == ખનિજો, સોનું, હિરાનું ખોદકામ અને ખેતીએ ઝિમ્બાબ્વેના અર્થતંત્રના ના મુખ્ય પાયા છે. દુનિયાનો સૌથી મોટો જળપ્રપાત "વિક્ટોરિયા ફોલ" ઝિમ્બાબ્વે અને ઝામ્બિયાની સરહદ ઉપર આવેલો છે, જે પ્રવાસન ઉદ્યોગમાં મોટો ભાગ ભજ્વે છે. == વસ્તી == ઝિમ્બાબ્વેની વસ્તી લગભગ ૧.૫ કરોડ જેટલી છે, જે મોટા ભાગે બાન્ટુ આફ્રિકન જાતીની છે. દેશની મોટાભાગની પ્રજા પ્રોટેસ્ટંટ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. દેશની મુખ્ય ભાષાઓમાં અંગ્રેજી, શોના અને એન્ડેબલ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકાના દેશો]] q8zlahsib03j1hbwbcpavwtgsz6f7na 0 155136 906204 904757 2026-10-09T01:53:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906204 wikitext text/x-wiki ધારી દેવી એ માતા ધારી દેવીને સમર્પિત એક પવિત્ર હિન્દુ મંદિર છે, જે દેવી કાલીનું જ એક સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. આ મંદિરમાં દેવીની મૂર્તિનો માત્ર ઉપરનો અડધો ભાગ જ બિરાજમાન છે, જ્યારે મૂર્તિનો નીચેનો અડધો ભાગ ધારી દેવી મંદિરથી લગભગ ૬૬ કિમી દૂર આવેલા કાલીમઠ મંદિરમાં પૂજાય છે.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/dhari-devi-temple/ મા ધારી દેવી મંદિર ઉત્તરાખંડ]</ref> માતા ધારી દેવીને ઉત્તરાખંડ અને ચારધામની યાત્રાએ આવતા શ્રદ્ધાળુઓના રક્ષક દેવી માનવામાં આવે છે. આ મંદિર ભારતના ૧૦૮ શક્તિપીઠોમાંનું એક છે (જેનો ઉલ્લેખ શ્રીમદ દેવી ભાગવતમાં જોવા મળે છે); માન્યતા છે કે અહીં જ દેવી સતીના શરીરનો ઉપરનો ભાગ પડ્યો હતો. આ મંદિર તેની એક વિશેષ પૌરાણિક માન્યતાને કારણે ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે: કહેવાય છે કે અહીં દેવીનું મુખ દિવસમાં ત્રણ વાર પોતાનું સ્વરૂપ બદલે છે – કન્યાથી યુવતી અને ત્યારબાદ વૃદ્ધાના સ્વરૂપમાં – જે આ સ્થળને પૂજા-અર્ચના માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન બનાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |title=મા ધારી દેવીના મુખમાં પરિવર્તન |access-date=2026-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903034452/https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |archive-date=2026-09-03 |url-status=dead}}</ref> == સ્થળ == આ મંદિર અલકનંદા નદીની વચ્ચે આવેલા એક કોંક્રિટના પ્લેટફોર્મ પર સ્થિત છે. તે ઉત્તરાખંડના ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં શ્રીનગર અને રુદ્રપ્રયાગ નગરોની વચ્ચે આવેલા કલ્યાસૌર ગામમાં આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫૬૦ મીટર (૧,૮૩૭ ફૂટ)ની ઊંચાઈ પર સ્થિત આ મંદિર અલકનંદા નદીનો અદભૂત ૩૬૦-ડિગ્રી નજારો પ્રદાન કરે છે. lqh00awcghbqu508z4lvykro9aygw7z 0 155284 906195 905832 2026-10-08T17:43:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906195 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|અસ્પષ્ટ ભાષા, સંભવતઃ સંપૂર્ણ મશિનભાષાંતર|તારીખ=૨૦૨૬-૦૯}} કોબી સફેદ પતંગિયા, પિયરિસ રેપેમાં સંપૂર્ણ મેટામોર્ફોસિસ દર્શાવતો ક્રમ<gallery class="center" caption> ચિત્ર:ChristianBauer_Pieris_rapae_caterpiller.jpg|લારવા ચિત્ર:ChristianBauer_Pieris_rapae_caterpiller2.jpg|પુપા ચિત્ર:ChristianBauer_Pieris_rapae_cocoon.jpg|પ્યુપા ની:સરણ માટે તૈયાર ચિત્ર:ChristianBauer_Pieris_rapae_youngadult.jpg|પુખ્ત </gallery><templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[ચિત્ર:Dragonfly_metamorphosis.jpg|thumb|એક ડ્રેગનફ્લાય (સ્થાનિક લોકો એને વાણિયો કહે છે) તેના પરિવર્તનનાં અંતિમ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે આ પ્રક્રિયામાં તે તેનાબાલ સ્વરૂપમાંથી તેના પુખ્ત તબક્કામાં પરિવર્તિત થાય છે.]] '''મેટામોર્ફોસિસ-રૂપાંતર''' એ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પ્રાણી તેના વિકાસના ભાગરૂપે તેના શરીરની રચનામાં સ્પષ્ટ અને પ્રમાણમાં અચાનક ફેરફાર કરે છે. કેટલાક જંતુઓ, [[માછલી]], ઉભયજીવીઓ, મોલસ્ક, ક્રસ્ટેશિયન્સ, સિનિડેરિયન્સ, ઇચિનોડર્મ્સ અને ટ્યુનિકટ્સ મેટામોર્ફોસિસમાંથી પસાર થાય છે, જે ઘણીવાર પોષણ અથવા વર્તનના ફેરફાર સાથે આવે છે. કેટલીક પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ જીવનચક્રના ધરમૂળથી અલગ તબક્કાઓ વચ્ચે સંપૂર્ણ રૂપાંતરમાંથી પસાર થાય છે, અન્યમાં અપૂર્ણ રૂપાંતર હોય છે (હેમીમેટાબોલી), અથવા કોઈ રૂપાંતર નથી (એમેટેબોલી). લાર્વાના તબક્કાઓ ધરાવતા સજીવો પુખ્ત તબક્કા સુધી રૂપાંતરમાંથી પસાર થાય છે. <ref>{{Cite journal|last=Hadfield|first=Michael G.|date=1 December 2000|title=Why and how marine-invertebrate larvae metamorphose so fast|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952100901976|journal=Seminars in Cell & Developmental Biology|volume=11|issue=6|pages=437–443|doi=10.1006/scdb.2000.0197|issn=1084-9521|pmid=11145872|url-access=subscription|access-date=7 March 2022}}</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == "''રૂપાંતર'' શબ્દ પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દ" "મેટા(meta ) -પછી અને મોર્ફ(morphe ) -સ્વરૂપ " માંથી બન્યો છે, જે પરિવર્તન રૂપાંતર તરીકે પણ પ્રયોજાય છે . == હોર્મોનલ નિયંત્રણ == જંતુઓમાં, વૃદ્ધિ અને મેટામોર્ફોસિસ શરીરના આગળના ભાગમાં (અગ્રવર્તી) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓ દ્વારા સંશ્લેષિત હોર્મોન્સ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જંતુના મગજમાં ન્યુરોસેક્રેટરી કોષો એક હોર્મોન, પ્રોથોરાસિકટ્રોપિક હોર્મોન (PTTH) સ્ત્રાવ કરે છે જે પ્રોથોરાસિક ગ્રંથીઓને સક્રિય કરે છે, જે બીજા હોર્મોન, સામાન્ય રીતે એક્ડીસોન (એક્ડીસ્ટેરોઇડ) સ્ત્રાવ કરે છે, જે એક્ડીસિસ (એક્સોસ્કેલેટનનું શમન) ને પ્રેરિત કરે છે. [1] PTTH કોર્પોરા એલાટા, એક રેટ્રોસેરેબ્રલ અંગને પણ કિશોર હોર્મોન ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે, જે એક્ડીસિસ દરમિયાન પુખ્ત લાક્ષણિકતાઓના વિકાસને અટકાવે છે. હોલોમેટાબોલસ જંતુઓમાં, લાર્વા ઇન્સ્ટાર્સ વચ્ચેના મોલ્ટમાં કિશોર હોર્મોનનું ઉચ્ચ સ્તર હોય છે, પ્યુપલ સ્ટેજથી મોલ્ટમાં કિશોર હોર્મોનનું નીચું સ્તર હોય છે, અને અંતિમ, અથવા કાલ્પનિક, મોલ્ટમાં કોઈ કિશોર હોર્મોન બિલકુલ હાજર નથી.[2] ફાયરબગ્સ પરના પ્રયોગોએ દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે કિશોર હોર્મોન હેમીમેટાબોલસ જંતુઓમાં નિમ્ફ ઇન્સ્ટાર સ્ટેજની સંખ્યાને અસર કરી શકે છે.[3][4] કોર્ડેટ્સમાં, કાયાપલટ આયોડોથાયરોનિન-પ્રેરિત છે અને બધા કોર્ડેટનું પૂર્વજ લક્ષણ છે.[1] == જંતુઓ == [[ચિત્ર:Locust_instars_NMNS.jpg|thumb|વિવિધ ઇન્સ્ટાર અપ્સરાઓ સાથે તિત્તીધોડામાં અપૂર્ણ રૂપાંતર. સૌથી મોટુ ઉદાહરણ પુખ્ત છે.]] [[ચિત્ર:Diving_beetle_metamorphosis_timelapse.webm|thumb|એક ડાયટિસ્કસ માર્જીનિકોલિસ ડાઇવિંગ ભમરી ના અંતિમ લાર્વાને તેના પુખ્ત સ્વરૂપમાં શેડ, સમય-સમાપ્ત]] રૂપાંતરની ત્રણેય શ્રેણીઓ જંતુઓની વિવિધતામાં મળી શકે છે, જેમાં કોઈ રૂપાંતર (અપૂર્ણ અથવા આંશિક રૂપાંતર) અને સંપૂર્ણ રૂપાંતર (હોલોમેટાબોલી) નો સમાવેશ થતો નથી. જ્યારે એમેટાબોલસ જંતુઓ લાર્વા અને પુખ્ત સ્વરૂપો વચ્ચે બહુ ઓછો તફાવત દર્શાવે છે (જેને "સીધો વિકાસ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) -બંને હેમીમેટાબોલુસ અને હોલોમેટાબોલોસ જંતુઓ લાર્વાના અને પુખ્ત વયના સ્વરૂપો વચ્ચે નોંધપાત્ર આકારવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક તફાવત ધરાવે છે, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર છે, હોલોમેટાબોલોસ સજીવોમાં, લાર્વા અને વયસ્ક સ્વરૂપો વચ્ચે પ્યુપલ અથવા વિશ્રામી તબક્કાનો સમાવેશ. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> === વિકાસ અને પરિભાષા === [[File:Holometabolous_vs._Hemimetabolous.svg|thumb|બે પ્રકારના રૂપાંતર દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સંપૂર્ણ (હોલોમેટાબોલસ) રૂપાંતરમાં જંતુ ચાર અલગ-અલગ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે, જે એક પુખ્ત પેદા કરે છે જે લાર્વા જેવું દેખાતું નથી. અપૂર્ણ (હેમિમેટાબોલસ) રૂપાંતરમાં જંતુ સંપૂર્ણ પરિવર્તનમાંથી પસાર થતું નથી, પરંતુ તેના બદલે તેના એક્સોસ્કેલેટનને વધારીને તેના અણુને ઢાંકીને એક અપ્સરાથી પુખ્તમાં સંક્રમણ કરે છે.]] હેમીમેટાબોલસ જંતુઓ, અપરિપક્વ તબક્કાઓને નિમફસ કહેવામાં આવે છે. વિકાસ વૃદ્ધિ અને એક્ડિસિસના પુનરાવર્તિત તબક્કામાં થાય છે (આ તબક્કાઓને ઇન્સ્ટાર્સ કહેવામાં આવે છે. કિશોર સ્વરૂપો પુખ્ત વયના લોકો જેવા જ હોય છે, પરંતુ નાના હોય છે અને તેમાં પાંખો અને જનનેન્દ્રિયો જેવા પુખ્ત લક્ષણો નથી. વિવિધ ઇન્સ્ટાર્સમાં અપ્સરાઓ વચ્ચેના કદ અને આકારશાસ્ત્રીય તફાવતો નાના હોય છે, ઘણીવાર માત્ર શરીરના પ્રમાણમાં તફાવત હોય છે અને પછીના ઇન્સ્ટાર્સમાં સેગમેન્ટ્સની સંખ્યા, બાહ્ય પાંખની કળીઓ રચાય છે. એક મોલ્ટથી બીજા સુધીના સમયગાળાને સ્ટેડિયમ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|last=Schaefer|first=C.W.|date=March 1971|title=Instar, Stadium, and Stage: A New Look at Old Questions|journal=Bulletin of the Entomological Society of America|volume=17|issue=1|page=17|doi=10.1093/besa/17.1.17c}}</ref> હોલોમેટાબોલસ જંતુઓમાં, અપરિપક્વ તબક્કાઓને લાર્વા કહેવામાં આવે છે અને પુખ્ત વયના લોકોથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડે છે. જે જંતુઓ હોલોમેટાબોલિઝમમાંથી પસાર થાય છે તે લાર્વાના તબક્કામાંથી પસાર થાય છે, પછી પ્યુપા (બટરફ્લાય પ્રજાતિઓમાં "ક્રાયસેલિસ" તરીકે ઓળખાતી) નામની નિષ્ક્રિય સ્થિતિમાં પ્રવેશ કરે છે અને છેવટે પુખ્ત વયના તરીકે ઉભરી આવે છે.<ref name="Lowe">{{Cite journal|last=Lowe|first=Tristan|last2=Garwood|first2=Russell P.|last3=Simonsen|first3=Thomas|last4=Bradley|first4=Robert S.|last5=Withers|first5=Philip J.|date=July 6, 2013|title=Metamorphosis revealed: Time-lapse three-dimensional imaging inside a living chrysalis|journal=Journal of the Royal Society Interface|volume=10|issue=84|at=20130304|bibcode=2013JRSI...1030304L|doi=10.1098/rsif.2013.0304|pmc=3673169|pmid=23676900}}</ref> પ્રારંભિક જંતુ સ્વરૂપોએ સીધો વિકાસ દર્શાવ્યો હતો (એમેટેબોલિસ્મ) અને જંતુઓમાં રૂપાંતરની ઉત્ક્રાંતિએ તેમના નાટકીય કિરણોત્સર્ગને બળ આપ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે (૧,૨). કેટલાક પ્રારંભિક એમેટાબોલસ "સાચા જંતુઓ" આજે પણ હાજર છે, જેમ કે બ્રિસ્ટલ અને સિલ્વરફિશ. હેમીમેટાબોલસ જંતુઓમાં વંદો, તિત્તીધોડા, ડ્રેગનફ્લાય અને સાચા કીડાઓનો સમાવેશ થાય છે. જાતિજન્ય રીતે, પેટ્રીગોટામાં તમામ જંતુઓ અપરિપક્વ તબક્કાથી પુખ્ત વયના સ્વરૂપ, રચના અને શારીરિક દેખાવમાં નોંધપાત્ર ફેરફારમાંથી પસાર થાય છે. આ જંતુઓ ક્યાં તો હેમીમેટાબોલસ વિકાસ ધરાવે છે, અને અપૂર્ણ અથવા આંશિક રૂપાંતર અથવા હોલોમેટાબોલસ વિકાસ કરે છે, જે સંપૂર્ણ રૂપાંતરમાંથી પસાર થાય છે, જેમાં લાર્વા અને પુખ્ત સ્વરૂપો વચ્ચે પ્યુપલ અથવા વિશ્રામી તબક્કો સામેલ છે. હેમીમેટાબોલીમાંથી હોલોમેટાબોલીના ઉત્ક્રાંતિને સમજાવવા માટે સંખ્યાબંધ પૂર્વધારણાઓ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી છે, જે મોટે ભાગે હેમીમેટબોલસ સ્વરૂપોના મધ્યવર્તી તબક્કાઓ હોલોમેટાબોલસ સ્વરૂપોના પ્યુપલ તબક્કા માટે મૂળમાં સમાનધર્મી છે કે નહીં તેના પર કેન્દ્રિત છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> === તાપમાન આધારિત રૂપાંતર === ૨૦૦૯ના એક અભ્યાસ અનુસાર, જંતુઓના વિકાસમાં તાપમાન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે વ્યક્તિગત પ્રજાતિઓમાં ચોક્કસ થર્મલ બારીઓ જોવા મળે છે જે તેમને તેમના વિકાસના તબક્કાઓમાંથી પસાર થવા માટે પરવાનગી આપે છે. આ બારીઓ પર્યાવરણીય લક્ષણોથી નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત નથી થતી, તેના બદલે બારીઓ જૈવિક રીતે પર્યાવરણીય સંજોગોમાં અનુકૂળ છે જેમાં જંતુઓ રહે છે. === તાજેતરના સંશોધન === ૨૦૦૮ના સંશોધન મુજબ, પુખ્ત ''મંડુકા સેક્સટા'' [[કાતરા (ઈયળ)|કેટરપિલર]] તરીકે શીખી શકાય તેવી વર્તણૂક જાળવી રાખવામાં સક્ષમ છે. અન્ય કેટરપિલર, અલંકૃત મોથ કેટરપેલર, તે તેના આહારમાંથી મેળવેલા ઝેરને રૂપાંતર દ્વારા અને પુખ્તાવસ્થામાં લઈ જવા માટે સક્ષમ છે, જ્યાં ઝેર હજુ પણ શિકારી સામે રક્ષણ માટે સેવા આપે છે.<ref>{{Cite book|title=Tiger Moths and Woolly Bears—behaviour, ecology, and evolution of the Arctiidae|last=Conner|first=W.E.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|location=New York|pages=1–10}}</ref> ૨૦૦૨માં પ્રકાશિત થયેલા અને ૨૦૧૩માં સમર્થિત ઘણા અવલોકનો સૂચવે છે કે બહુકોશિક સજીવોની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન, ખાસ કરીને ગર્ભજનન અને રૂપાંતર દરમિયાન, ક્રમાદેશિત કોષ મૃત્યુ નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૧૯ માં વધારાના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓટોફેગી અને એપોપ્ટોસિસ બંને, પ્રોગ્રામ કરેલ કોષ મૃત્યુ થાય છે, તે જંતુના રૂપાંતર દરમિયાન પસાર થતી પ્રક્રિયાઓ છે.<ref name="Rolff Johnston Reynolds p=20190063">{{Cite journal|last=Rolff|first=Jens|last2=Johnston|first2=Paul R.|last3=Reynolds|first3=Stuart|date=2019-08-26|title=Complete metamorphosis of insects|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|publisher=The Royal Society|volume=374|issue=1783|doi=10.1098/rstb.2019.0063|issn=0962-8436|pmc=6711294|pmid=31438816}}</ref> નીચે બટરફ્લાયના રૂપાંતરના પગલાંનો ક્રમ છે (સચિત્રઃ [[ચિત્ર:Metamorphosis_of_butterfly_(PSF).png|left|thumb|બટરફ્લાયનું મેટામોર્ફોસિસ (પી. એસ. એફ.) ]] ૧-બટરફ્લાયનું લાર્વા ૨-પ્યુપા હવે ક્રાયસેલિસ ૩ બનાવવા માટે થ્રેડને ઉશ્કેરે છે-ક્રાયસેલીસ સંપૂર્ણપણે રચાય છે ૪-ક્રાયસાલિસમાંથી બહાર આવતા પુખ્ત બટરફ્લાય{{Clear}}<gallery class="center" caption="''કોબી સફેદ પતંગિયા, પિયરિસ રેપેમાં સંપૂર્ણ મેટામોર્ફોસિસ દર્શાવતો ક્રમ''"> File:ChristianBauer_Pieris_rapae_caterpiller.jpg|લારવા File:ChristianBauer_Pieris_rapae_caterpiller2.jpg|પ્યુપા File:ChristianBauer_Pieris_rapae_cocoon.jpg|પ્યુપા બહાર નીકળવા માટે તૈયાર છે File:ChristianBauer_Pieris_rapae_youngadult.jpg|પુખ્ત </gallery> == કોર્ડેટા == === એમ્ફિઓક્સસ === સેફાલોકોર્ડેટામાં, મેટામોર્ફોસિસ આયોડોથાઇરોનિન-પ્રેરિત છે અને તે તમામ કોર્ડેટ્સ પૂર્વજોની લાક્ષણિકતા હોઈ શકે છે.<ref name="cell.com">{{Cite journal|last=Denser|first=Robert J.|year=2008|title=Chordate Metamorphosis: Ancient Control by Iodothyronines|url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)00661-1.pdf|journal=Current Biology|volume=18|issue=13|pages=R567–9|bibcode=2008CBio...18.R567D|doi=10.1016/j.cub.2008.05.024|pmid=18606129|doi-access=free}}</ref> === માછલી === કેટલીક માછલીઓ, બંને હાડકાની માછલીઓ (ઓસ્ટીચથીસ અને જડબાં વિનાની માછલીઓ) રૂપાંતરમાંથી પસાર થાય છે. માછલીનું રૂપાંતર સામાન્ય રીતે થાઇરોઇડ હોર્મોન દ્વારા મજબૂત નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે.<ref name="Laudet">{{Cite journal|last=Laudet|first=Vincent|date=September 27, 2011|title=The Origins and Evolution of Vertebrate Metamorphosis|journal=Current Biology|volume=21|issue=18|pages=R726–R737|bibcode=2011CBio...21.R726L|doi=10.1016/j.cub.2011.07.030|pmid=21959163|doi-access=free}}</ref> હાડકાવાળી માછલીઓના ઉદાહરણોમાં લેમ્પ્રેનો સમાવેશ થાય છે. હાડકાવાળી માછલીઓમાં, પદ્ધતિઓ વૈવિધ્યસભર છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> સૅલ્મોન ડાયડ્રોમસ છે, જેનો અર્થ છે કે તે તાજા પાણી ખારા પાણી જીવનશૈલીમાં બદલાય છે. [સંદર્ભ આપો] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> સપાટ માછલી ઘણી પ્રજાતિઓ તેમના જીવનની શરૂઆત દ્વિપક્ષીય રીતે સમપ્રમાણતાથી કરે છે, જેમાં શરીરની બંને બાજુ આંખ હોય છે, પરંતુ એક આંખ માછલીની બીજી બાજુ જોડાવા માટે આગળ વધે છે-જે પુખ્ત સ્વરૂપમાં ઉપલી બાજુ બની જાય છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> યુરોપીયન ઈલ લાર્વાના તબક્કાથી લેપ્ટોસેફાલુસ તબક્કા સુધી સંખ્યાબંધ રૂપાંતર છે, ત્યારબાદ ખંડીય છાજલીની ધાર પર કાચ ઈલમાં ઝડપી રૂપાંતરણ (તાજા અને મીઠાના પાણીની સરહદ પર બે મહિના જાપાનીઝ ઈલ માટે આઠ દિવસ) જ્યાં કાચ ઈલ એલ્વરમાં ઝડપી રૂપાંતરમાંથી પસાર થાય છે, પછી વિકાસનો લાંબો તબક્કો અને ત્યારબાદ સ્થળાંતર તબક્કામાં વધુ ક્રમિક રૂપાંતરણ થાય છે. પુખ્ત વયના તાજા પાણી તબક્કામાં, ઈલમાં ફેનોટાઇપિક પ્લાસ્ટિસિટી પણ હોય છે કારણ કે માછલી ખાતા ઈલમાં ખૂબ જ વિશાળ મેન્ડિબલ્સ વિકસે છે, જેનાથી માથું ભોળું દેખાય છે. લેપ્ટોસેફાલી સામાન્ય છે, જે તમામ એલોપોમોર્ફા (ટાર્પોન-અને ઈલ જેવી માછલી) માં જોવા મળે છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> મોટાભાગની અન્ય હાડકાની માછલીઓ ઇંડા નિષ્ક્રિય લાર્વામાં રૂપાંતર કરે છે જેને શરૂઆતમાં સેક ફ્રાય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (જરદીની કોથળી સાથે ફ્રાય કરો અને પછી ગતિશીલ લાર્વા તરીકે ઓળખાય છે (ઘણીવાર ફિંગરલિંગ્સ તરીકે ઓળખાય છેઃ તેમના કારણે [[આંગળી|માનવ આંગળી]] લંબાઈ સુધી પહોંચે છે જેને જરદીની થેલી શોષણ પછી પોતાને માટે ઘાસચારો કરવો પડે છે, અને પછી કિશોર તબક્કા સુધી જ્યાં માછલી ધીમે ધીમે પુખ્ત આકારવિજ્ઞાન અને વર્તણૂકો જેવી લાગે છે જ્યાં સુધી આખરે જાતીય પરિપક્વતા સુધી પહોંચતા નથી. === ઉભયજીવીઓ === [[ચિત્ર:RanaTemporariaLarva2.jpg|thumb|રૂપાંતર પહેલાં, આગામી ચિત્રમાં તબક્કા સુધી પહોંચવા માટે માત્ર ૨૪ કલાકની જરૂર પડે છે.]] [[ચિત્ર:Rana_Temporaria_-_Larva_Final_Stage.jpg|thumb|લગભગ કાર્યાત્મક સામાન્ય દેડકો જેમાં ગિલની કોથળીના કેટલાક અવશેષો અને સંપૂર્ણ વિકસિત ન હોય તેવા જડબાં હોય છે.]] લાક્ષણિક ઉભયજીવી વિકાસમાં, ઇંડા પાણીમાં નાખવામાં આવે છે અને લાર્વાને જળચર જીવનશૈલીમાં અનુકૂળ કરવામાં આવે છે. દેડકા, ટોડ્સ અને ન્યૂટ્સ બધા ઇંડામાંથી બાહ્ય ગિલ્સ સાથે લાર્વા તરીકે બહાર નીકળે છે પરંતુ ઉભયજીવીઓને પલ્મોનરી શ્વસન સાથે બહાર સંપર્ક કરવામાં થોડો સમય લાગશે. ત્યારબાદ, ન્યૂટ લાર્વા શિકારી જીવનશૈલી શરૂ કરે છે, જ્યારે ટેડપોલ્સ મોટે ભાગે તેમના શિંગડા દાંતના ઢોળાવ સાથે સપાટી પરથી ખોરાકને ઉઝરડા કરે છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> ઉભયજીવીઓમાં મેટામોર્ફોસિસ લોહીમાં થાઇરોક્સિન સાંદ્રતા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જે મેટામોર્ફૉસિસને ઉત્તેજિત કરે છે, અને પ્રોલેક્ટીન, જે તેની અસરનો પ્રતિકાર કરે છે. ચોક્કસ ઘટનાઓ વિવિધ પેશીઓ માટે થ્રેશોલ્ડ મૂલ્યો પર આધારિત હોય છે. કારણ કે મોટાભાગનો ગર્ભ વિકાસ માતાપિતાના શરીરની બહાર હોય છે, વિકાસ ચોક્કસ પર્યાવરણીય સંજોગોને કારણે ઘણા અનુકૂલનને આધિન છે. આ કારણોસર ટેડપોલ્સમાં દાંત, મૂંછ અને પાંખો માટે શિંગડા વાળી પર્વતમાળાઓ હોઈ શકે છે. તેઓ બાજુની રેખા અંગનો પણ ઉપયોગ કરે છે. રૂપાંતર પછી, આ અંગો બિનજરૂરી બની જાય છે અને નિયંત્રિત કોષ મૃત્યુ દ્વારા ફરીથી શોષાય છે, જેને એપોપ્ટોસિસ કહેવાય છે. ચોક્કસ પર્યાવરણીય સંજોગોમાં અનુકૂલનની માત્રા નોંધપાત્ર છે, જેમાં ઘણી શોધો હજુ પણ કરવામાં આવી રહી છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> ==== દેડકા અને ટોડસ ==== દેડકા અને ટોડસમાં , નવા બહાર નીકળેલા ટેડપોલના ગલોફા  થોડા દિવસો પછી ગિલ કોથળીથી ઢંકાઈ જાય છે, અને ફેફસાં ઝડપથી બને છે. આગળના પગ ગિલ કોથળી હેઠળ બને છે, અને પાછળના પગ થોડા દિવસો પછી દેખાય છે. ત્યારબાદ સામાન્ય રીતે એક લાંબો તબક્કો હોય છે જેમાં ટેડપોલ શાકાહારી ખોરાક પર જીવે છે. ટેડપોલ પ્રમાણમાં લાંબા, સર્પાકાર આકારનો ઉપયોગ કરે છે.. તે આહારને પચાવવા માટે ટેડપોલ્સ પ્રમાણમાં લાંબા, સર્પાકાર આકારના આંતરડાનો ઉપયોગ કરે છે. તાજેતરના અભ્યાસો સૂચવે છે કે પરિવર્તનના પ્રારંભિક તબક્કાઓ સુધી ટેડપોલ્સમાં સંતુલિત હોમિયોસ્ટેટિક પ્રતિસાદ નિયંત્રણ પ્રણાલી હોતી નથી. આ સમયે, તેમનું લાંબું આંતરડું ટૂંકું થઈ જાય છે અને જંતુઓના આહારની તરફેણ કરવાનું શરૂ કરે છે.<ref>{{Cite journal|last=Bender|first=Melissa|date=March 28, 2018|title=To eat or not to eat: ontogeny of hypothalamic feeding controls and a role for leptin in modulating life-history transition in amphibian tadpoles|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=285|issue=1875|doi=10.1098/rspb.2017.2784|pmc=5897637|pmid=29593109}}</ref> દેડકાની જીવનશૈલીમાં સંપૂર્ણપણે ફેરફાર થતાં શરીરમાં ઝડપી ફેરફારો જોઇ શકાય છે. શિંગડા દાંતના ઢોળાવવાળા સર્પાકાર આકારના મોંને સર્પાકાર આંતરડા સાથે ફરીથી શોષી લેવામાં આવે છે. પ્રાણીનો જડબો મોટો થાય છે અને તેની ગિલ્સ તેની ગિલ્સની કોથળી સાથે અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આંખો અને પગ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે, જીભ રચના, અને આ બધા ચેતા નેટવર્ક્સ (સ્ટીરિયોસ્કોપિક દ્રષ્ટિ વિકાસ, બાજુની રેખા સિસ્ટમ નુકશાન, વગેરે) માં સંકળાયેલ ફેરફારો સાથે છે. પૂંછડીના પુનઃશોષણ માટે જરૂરી થાઇરોક્સિનની ઊંચી સાંદ્રતાને કારણે, થોડા દિવસો પછી પૂંછડી ફરીથી શોષાય છે.{{Clear}} ==== સલામન્ડર્સ ==== સલામન્ડરનો વિકાસ ખૂબ જ વૈવિધ્યસભર છે; કેટલીક પ્રજાતિઓ જળચર લાર્વાથી પાર્થિવ પુખ્ત વયના લોકોમાં સંક્રમણ કરતી વખતે નાટકીય પુનર્ગઠનમાંથી પસાર થાય છે, જ્યારે અન્ય, જેમ કે એક્સોલોટલ, પેડોમોર્ફોસિસ દર્શાવે છે અને ક્યારેય પાર્થિવ પુખ્ત વયના લોકોમાં વિકાસ પામતી નથી. એમ્બિસ્ટોમા જીનસમાં, પ્રજાતિઓ ઘણી વખત પેડોમોર્ફોસિસ તરીકે વિકસિત થઈ છે, અને કેટલીક પ્રજાતિઓમાં પેડોમોર્ફોસિસ અને સંપૂર્ણ વિકાસ બંને થઈ શકે છે.[1] [[ચિત્ર:LarveKamsalamander.JPG|thumb|ક્રેસ્ટેડ ન્યૂટ મોટા બાહ્ય ગિલ્સ]] ન્યૂટ્સમાં, મેટામોર્ફોસિસ નિવાસસ્થાનમાં ફેરફારને કારણે થાય છે, આહારમાં ફેરફારને બદલે, કારણ કે ન્યૂટ લાર્વા પહેલેથી જ શિકારી તરીકે ખોરાક લે છે અને પુખ્ત વયના લોકો તરીકે આમ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. ન્યૂટ્સના ગિલ્સ ક્યારેય ગિલ્સની કોથળીથી ઢંકાયેલા નથી અને પ્રાણી પાણી છોડતા પહેલા જ ફરીથી શોષાય છે. પુખ્ત વયના લોકો પાણી કરતાં જમીન પર વધુ ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. ન્યૂટ્સમાં ઘણીવાર વસંત અને ઉનાળામાં જળચર તબક્કો હોય છે, અને શિયાળામાં જમીનનો તબક્કો હોય. પાણીના તબક્કા માટે અનુકૂલન માટે, પ્રોલેક્ટીન એ જરૂરી હોર્મોન છે, અને જમીનના તબક્કા માટે, થાઇરોક્સિન. બાહ્ય ગિલ્સ પછીના જળચર તબક્કાઓમાં પાછા આવતા નથી કારણ કે આ પ્રથમ વખત પાણી છોડવા પર સંપૂર્ણપણે શોષાય છે. [સંદર્ભ આપો]{{સંદર્ભ|date=February 2026}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[વિકિપીડિયા:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> ''ઇચિથોફિસ'' જેવા મૂળભૂત સિસિલિયન્સ એક પરિવર્તનમાંથી પસાર થાય છે જેમાં જળચર લાર્વા ફોસોરિયલ પુખ્તોમાં પરિવર્તિત થાય છે, જેમાં બાજુની રેખા નુકસાન થાય છે. તાજેતરમાં જ અલગ થયેલા સિસિલિયન્સ (ટેરેસોમાટા) આ પ્રકારના ઓન્ટોજેનેટિક વિશિષ્ટ પરિવર્તનમાંથી પસાર થતા નથી અને તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન સામાન્ય રીતે ફોસોરિયલ હોય છે. આમ, મોટાભાગના સિસિલિયન્સમાં અનુરાન જેવા રૂપાંતર થતું નથી. <ref>{{Cite journal|last=San Mauro|first=D.|last2=Gower|first2=D. J.|last3=Oommen|first3=O. V.|last4=Wilkinson|first4=M.|last5=Zardoya|first5=R.|date=November 2004|title=Phylogeny of caecilian amphibians (Gymnophiona) based on complete mitochondrial genomes and nuclear RAG1|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004_33_2/page/413|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=33|issue=2|pages=413–427|bibcode=2004MolPE..33..413S|doi=10.1016/j.ympev.2004.05.014|pmid=15336675}}</ref> == આ પણ જુઓ == * Developmental biology સજીવો કેવી રીતે વિકાસ પામે છે અને વૃદ્ધિ પામે છે તેનો અભ્યાસ * Direct development - રૂપાંતર વિના પુખ્તાવસ્થામાં વૃદ્ધિ * Gosner stage - અનુરાનમાં વિકાસના તબક્કાઓનું વર્ણન કરવાની પદ્ધતિ * Hypermetamorphosis - સંપૂર્ણ રૂપાંતરના ઉચ્ચ પરિવર્તનશીલતા સ્વરૂપો * Morphogenesis જૈવિક પ્રક્રિયા કે જે સજીવને તેના આકારના વિકાસ માટે કારણભૂત બનાવે છે * Planidium - જંતુના લાર્વાનું સ્વરૂપ {{Reflist}} == ગ્રંથસૂચિ == * ડેવિસ, આર. જી. (૧૯૯૮). ''કીટવિજ્ઞાનની રૂપરેખા''. ચેપમેન અને હોલ. બીજી આવૃત્તિ. પ્રકરણ ૩. * વિલિયમસન ડી. આઈ. (૨૦૦૩) લાર્વાની ઉત્પત્તિ. ક્લૂવર. == બાહ્ય કડીઓ == <templatestyles src="Plainlist/styles.css" />{{Plainlist|{{Commons category-inline|Metamorphosis (biology)|metamorphosis}} {{Wiktionary-inline}}}}{{Developmental biology}} *{{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:Commons category link is on Wikidata]] [[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]] jr0376uj2ez5bwob4wk3d5tqwegtvg0 0 155371 906184 906175 2026-10-08T16:09:29Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના * 906184 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = [મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલા (કાર્ડિયાક અરેસ્ટ)ને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] k6l8rs6gyyg1x3rfnu524b7zwd7et3f 906185 906184 2026-10-08T16:26:08Z Snehrashmi 41463 /* શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) */ અને /* પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) */ 906185 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = [મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નાથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં શાહરૂખ ખાન, જુહી ચાવલા અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં ઋષિ કપૂર સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં મનીષા કોઈરાલાના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં અનિલ કપૂર સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] 59hkzi5s6djsdwchnd7d2sm5gmtdt6f 906186 906185 2026-10-08T16:39:05Z Snehrashmi 41463 /* પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) */ અને /* ગાયન કારકિર્દી */ 906186 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = [મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નાથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં શાહરૂખ ખાન, જુહી ચાવલા અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં ઋષિ કપૂર સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં મનીષા કોઈરાલાના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં અનિલ કપૂર સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] 9z1zyf69bw1zpqquxgwx7r25lb0ccwt 906187 906186 2026-10-08T16:41:56Z Snehrashmi 41463 906187 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં [[શાહરૂખ ખાન]], [[જુહી ચાવલા]] અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં [[ઋષિ કપૂર]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં [[મનીષા કોઈરાલા]]ના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં [[અનિલ કપૂર]] સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ob3ymjm00uhf0dn4jnq18m2wm6t9vcn 906188 906187 2026-10-08T17:00:42Z Snehrashmi 41463 /* અંગત જીવન */ અને /* મૃત્યુ */ 906188 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં [[શાહરૂખ ખાન]], [[જુહી ચાવલા]] અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં [[ઋષિ કપૂર]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં [[મનીષા કોઈરાલા]]ના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં [[અનિલ કપૂર]] સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == અંગત જીવન == પાટેકરે ૧૯૭૮માં નીલકાંતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા,<ref name="moneycontrol.com">{{Cite web |title=When Nana Patekar made headlines for his alleged relationship with Manisha Koirala after separating from wife, broke up with her for Ayesha Jhulka |url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226151555/https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-date=26 December 2024 |access-date=2 January 2026 |website=Moneycontrol |language=en-US}}</ref> અને તેમને બે પુત્રો હતા: દુર્વાસા અને મલ્હાર. બીમારીને કારણે દુર્વાસાનું ૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web |date=29 June 2024 |title=Nana Patekar opens up about losing terminally ill two-year-old son, feeling like a 'ghinauna' person for thinking only about himself |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nana-patekar-opens-up-about-losing-terminally-ill-two-year-old-son-durvasa-9422334/ |access-date=2 January 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> જ્યારે નાના ૨૮ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું હૃદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું હતું; તેમને અશોક અને દિલીપ પાટેકર નામના બે ભાઈઓ હતા.<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=नाना पाटेकरांचं खरं नाव माहितीये का? रायगडमध्ये जन्मलेल्या नानांची कौटुंबीक व शैक्षणिक पार्श्वभूमी वाचून थक्क व्हाल |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/3916863/know-about-nana-patekar-birthplace-family-education-son-malhar-wife-neelkanti-and-separation-hrc-97/ |access-date=2 January 2026 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના પિતાને નાટકો ખૂબ ગમતા અને તેઓ તેમને નાટકો જોવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા, જેનાથી પાટેકરમાં અભિનય પ્રત્યેનો પ્રેમ વિકસ્યો. [[વિજયા મહેતા]]એ તેમના પ્રથમ નાટકનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું.<ref name="TOI48667422" /> પાટેકર તેમની માતા નિર્મલા પાટેકરની ખૂબ નજીક હતા અને તેઓ તેમની સાથે જ રહેતા હતા; ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ના રોજ ૯૯ વર્ષની વયે માતાના અવસાન સુધી તેઓ તેમની સાથે રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-nana-patekar-s-mother-nirmala-patekar-passes-away-at-99-actor-performs-last-rites-501769|title=Nana Patekar's mother Nirmala Patekar passes away at 99, actor performs last rites|date=29 January 2019|website=India TV News}}</ref> પાટેકર ૧૯૮૮માં કેપ્ટન તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાં જોડાયા હતા. 'પ્રહાર' ફિલ્મની તૈયારી માટે તેમણે ત્રણ મહિનાની તાલીમ લીધી હતી અને જનરલ વી. કે. સિંહ સાથે કામ કર્યું હતું, જેઓ તે સમયે લેફ્ટનન્ટ કર્નલ હતા અને ફિલ્મમાં એક નાની ભૂમિકા (કેમિયો) ભજવી હતી. ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, પાટેકરે મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાં મેજર તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૨૦૧૩માં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Nana Patekar to be made Lt Col? |url=https://www.mid-day.com/news/india-news/article/nana-patekar-to-be-made-lt-col--144900 |access-date=28 February 2026 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == મૃત્યુ == ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ની વહેલી સવારે, ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને પાટેકરને છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થયો, ત્યારબાદ તેમના ઘરે એક તબીબી ટીમને મોકલવામાં આવી. તેઓ બેભાન અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા અને CPRના પ્રયાસ બાદ તેમને ગોવાની મણિપાલ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તે જ દિવસે સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે હૃદય બંધ પડી જવાને કારણે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |title=Veteran Actor dies at 75 at his goa house |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/nana-patekar-death-live-updates-veteran-actor-dies-at-75-goa-tributes-last-rites-liveblog-10371964.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiac arrest led to death of actor Nana Patekar, says Doctor and Goa's Manipal Hospital |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/cardiac-arrest-led-to-death-of-actor-nana-patekar-says-doctor-and-goas-manipal-hospital20261008090122/ |access-date=8 October 2026 |website=ANI News |language=en}}</ref> તેમના મૃત્યુના ચાર દિવસ પહેલાં, પાટેકરે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં ડોના પાઉલા, ગોવા ખાતે 'સમ્રાટ ક્લબ ઇન્ટરનેશનલ'ના પદગ્રહણ સમારોહમાં છેલ્લી વખત જાહેર જનતા સમક્ષ હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે થિયેટર, જીવન અને મૃત્યુ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "આપણે બધાએ એક દિવસ તો જવાનું જ છે. મને ખબર નથી કે હું આવતીકાલે અહીં હોઈશ કે નહીં. દરેક વ્યક્તિનું જીવન આખરે તે તબક્કે પહોંચશે જ. પરંતુ તે થાય તે પહેલાં, મારે મારી જાતને પૂછવું પડશે: શું હું તે કરી શકું છું જે હું કરવા માંગુ છું?" == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] r39aq3pspqm33m05xfod12s9pt6zysr 906189 906188 2026-10-08T17:05:53Z Snehrashmi 41463 /* પ્રારંભિક જીવન */ 906189 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == નાના પાટેકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના વર્તમાન [[રાયગઢ જિલ્લો|રાયગઢ જિલ્લા]]ના મુરુદ-જંજીરા ખાતે એક મરાઠી પરિવારમાં વિશ્વનાથ પાટેકર તરીકે થયો હતો.<ref name="TOI48667422">{{cite web |date=26 August 2015 |title=Nana Patekar: I learnt acting from the hunger and humiliation I faced at 13 – The Times of India . |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828060154/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |archive-date=28 August 2015 |access-date=3 September 2015 |work=The Times of India}}</ref> તેઓ મુંબઈની '[[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ|સર જે.જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપ્લાઇડ આર્ટ]]'ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી હતા.<ref>{{cite news |title=Riveting persona |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19920131-after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire-765771-2013-06-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021052116/http://indiatoday.intoday.in/story/after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire/1/306084.html |archive-date=21 October 2014 |access-date=9 October 2014 |work=India Today}}</ref><ref>{{cite web |title=About Nana Patekar |url=http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713163522/http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |archive-date=13 July 2011 |access-date=6 October 2010 |publisher=Konkan World}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં [[શાહરૂખ ખાન]], [[જુહી ચાવલા]] અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં [[ઋષિ કપૂર]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં [[મનીષા કોઈરાલા]]ના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં [[અનિલ કપૂર]] સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == અંગત જીવન == પાટેકરે ૧૯૭૮માં નીલકાંતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા,<ref name="moneycontrol.com">{{Cite web |title=When Nana Patekar made headlines for his alleged relationship with Manisha Koirala after separating from wife, broke up with her for Ayesha Jhulka |url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226151555/https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-date=26 December 2024 |access-date=2 January 2026 |website=Moneycontrol |language=en-US}}</ref> અને તેમને બે પુત્રો હતા: દુર્વાસા અને મલ્હાર. બીમારીને કારણે દુર્વાસાનું ૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web |date=29 June 2024 |title=Nana Patekar opens up about losing terminally ill two-year-old son, feeling like a 'ghinauna' person for thinking only about himself |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nana-patekar-opens-up-about-losing-terminally-ill-two-year-old-son-durvasa-9422334/ |access-date=2 January 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> જ્યારે નાના ૨૮ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું હૃદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું હતું; તેમને અશોક અને દિલીપ પાટેકર નામના બે ભાઈઓ હતા.<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=नाना पाटेकरांचं खरं नाव माहितीये का? रायगडमध्ये जन्मलेल्या नानांची कौटुंबीक व शैक्षणिक पार्श्वभूमी वाचून थक्क व्हाल |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/3916863/know-about-nana-patekar-birthplace-family-education-son-malhar-wife-neelkanti-and-separation-hrc-97/ |access-date=2 January 2026 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના પિતાને નાટકો ખૂબ ગમતા અને તેઓ તેમને નાટકો જોવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા, જેનાથી પાટેકરમાં અભિનય પ્રત્યેનો પ્રેમ વિકસ્યો. [[વિજયા મહેતા]]એ તેમના પ્રથમ નાટકનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું.<ref name="TOI48667422" /> પાટેકર તેમની માતા નિર્મલા પાટેકરની ખૂબ નજીક હતા અને તેઓ તેમની સાથે જ રહેતા હતા; ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ના રોજ ૯૯ વર્ષની વયે માતાના અવસાન સુધી તેઓ તેમની સાથે રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-nana-patekar-s-mother-nirmala-patekar-passes-away-at-99-actor-performs-last-rites-501769|title=Nana Patekar's mother Nirmala Patekar passes away at 99, actor performs last rites|date=29 January 2019|website=India TV News}}</ref> પાટેકર ૧૯૮૮માં કેપ્ટન તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાં જોડાયા હતા. 'પ્રહાર' ફિલ્મની તૈયારી માટે તેમણે ત્રણ મહિનાની તાલીમ લીધી હતી અને જનરલ વી. કે. સિંહ સાથે કામ કર્યું હતું, જેઓ તે સમયે લેફ્ટનન્ટ કર્નલ હતા અને ફિલ્મમાં એક નાની ભૂમિકા (કેમિયો) ભજવી હતી. ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, પાટેકરે મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાં મેજર તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૨૦૧૩માં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Nana Patekar to be made Lt Col? |url=https://www.mid-day.com/news/india-news/article/nana-patekar-to-be-made-lt-col--144900 |access-date=28 February 2026 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == મૃત્યુ == ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ની વહેલી સવારે, ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને પાટેકરને છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થયો, ત્યારબાદ તેમના ઘરે એક તબીબી ટીમને મોકલવામાં આવી. તેઓ બેભાન અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા અને CPRના પ્રયાસ બાદ તેમને ગોવાની મણિપાલ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તે જ દિવસે સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે હૃદય બંધ પડી જવાને કારણે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |title=Veteran Actor dies at 75 at his goa house |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/nana-patekar-death-live-updates-veteran-actor-dies-at-75-goa-tributes-last-rites-liveblog-10371964.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiac arrest led to death of actor Nana Patekar, says Doctor and Goa's Manipal Hospital |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/cardiac-arrest-led-to-death-of-actor-nana-patekar-says-doctor-and-goas-manipal-hospital20261008090122/ |access-date=8 October 2026 |website=ANI News |language=en}}</ref> તેમના મૃત્યુના ચાર દિવસ પહેલાં, પાટેકરે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં ડોના પાઉલા, ગોવા ખાતે 'સમ્રાટ ક્લબ ઇન્ટરનેશનલ'ના પદગ્રહણ સમારોહમાં છેલ્લી વખત જાહેર જનતા સમક્ષ હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે થિયેટર, જીવન અને મૃત્યુ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "આપણે બધાએ એક દિવસ તો જવાનું જ છે. મને ખબર નથી કે હું આવતીકાલે અહીં હોઈશ કે નહીં. દરેક વ્યક્તિનું જીવન આખરે તે તબક્કે પહોંચશે જ. પરંતુ તે થાય તે પહેલાં, મારે મારી જાતને પૂછવું પડશે: શું હું તે કરી શકું છું જે હું કરવા માંગુ છું?" == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] h338er8t8iuxockpugwbb8ouhlia6oz 906190 906189 2026-10-08T17:11:42Z Snehrashmi 41463 /* લોકહિતનાં કાર્યો */ 906190 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == નાના પાટેકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના વર્તમાન [[રાયગઢ જિલ્લો|રાયગઢ જિલ્લા]]ના મુરુદ-જંજીરા ખાતે એક મરાઠી પરિવારમાં વિશ્વનાથ પાટેકર તરીકે થયો હતો.<ref name="TOI48667422">{{cite web |date=26 August 2015 |title=Nana Patekar: I learnt acting from the hunger and humiliation I faced at 13 – The Times of India . |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828060154/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |archive-date=28 August 2015 |access-date=3 September 2015 |work=The Times of India}}</ref> તેઓ મુંબઈની '[[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ|સર જે.જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપ્લાઇડ આર્ટ]]'ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી હતા.<ref>{{cite news |title=Riveting persona |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19920131-after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire-765771-2013-06-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021052116/http://indiatoday.intoday.in/story/after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire/1/306084.html |archive-date=21 October 2014 |access-date=9 October 2014 |work=India Today}}</ref><ref>{{cite web |title=About Nana Patekar |url=http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713163522/http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |archive-date=13 July 2011 |access-date=6 October 2010 |publisher=Konkan World}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં [[શાહરૂખ ખાન]], [[જુહી ચાવલા]] અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં [[ઋષિ કપૂર]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં [[મનીષા કોઈરાલા]]ના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં [[અનિલ કપૂર]] સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == અંગત જીવન == પાટેકરે ૧૯૭૮માં નીલકાંતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા,<ref name="moneycontrol.com">{{Cite web |title=When Nana Patekar made headlines for his alleged relationship with Manisha Koirala after separating from wife, broke up with her for Ayesha Jhulka |url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226151555/https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-date=26 December 2024 |access-date=2 January 2026 |website=Moneycontrol |language=en-US}}</ref> અને તેમને બે પુત્રો હતા: દુર્વાસા અને મલ્હાર. બીમારીને કારણે દુર્વાસાનું ૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web |date=29 June 2024 |title=Nana Patekar opens up about losing terminally ill two-year-old son, feeling like a 'ghinauna' person for thinking only about himself |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nana-patekar-opens-up-about-losing-terminally-ill-two-year-old-son-durvasa-9422334/ |access-date=2 January 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> જ્યારે નાના ૨૮ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું હૃદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું હતું; તેમને અશોક અને દિલીપ પાટેકર નામના બે ભાઈઓ હતા.<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=नाना पाटेकरांचं खरं नाव माहितीये का? रायगडमध्ये जन्मलेल्या नानांची कौटुंबीक व शैक्षणिक पार्श्वभूमी वाचून थक्क व्हाल |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/3916863/know-about-nana-patekar-birthplace-family-education-son-malhar-wife-neelkanti-and-separation-hrc-97/ |access-date=2 January 2026 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના પિતાને નાટકો ખૂબ ગમતા અને તેઓ તેમને નાટકો જોવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા, જેનાથી પાટેકરમાં અભિનય પ્રત્યેનો પ્રેમ વિકસ્યો. [[વિજયા મહેતા]]એ તેમના પ્રથમ નાટકનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું.<ref name="TOI48667422" /> પાટેકર તેમની માતા નિર્મલા પાટેકરની ખૂબ નજીક હતા અને તેઓ તેમની સાથે જ રહેતા હતા; ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ના રોજ ૯૯ વર્ષની વયે માતાના અવસાન સુધી તેઓ તેમની સાથે રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-nana-patekar-s-mother-nirmala-patekar-passes-away-at-99-actor-performs-last-rites-501769|title=Nana Patekar's mother Nirmala Patekar passes away at 99, actor performs last rites|date=29 January 2019|website=India TV News}}</ref> પાટેકર ૧૯૮૮માં કેપ્ટન તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાં જોડાયા હતા. 'પ્રહાર' ફિલ્મની તૈયારી માટે તેમણે ત્રણ મહિનાની તાલીમ લીધી હતી અને જનરલ વી. કે. સિંહ સાથે કામ કર્યું હતું, જેઓ તે સમયે લેફ્ટનન્ટ કર્નલ હતા અને ફિલ્મમાં એક નાની ભૂમિકા (કેમિયો) ભજવી હતી. ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, પાટેકરે મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાં મેજર તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૨૦૧૩માં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Nana Patekar to be made Lt Col? |url=https://www.mid-day.com/news/india-news/article/nana-patekar-to-be-made-lt-col--144900 |access-date=28 February 2026 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == મૃત્યુ == ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ની વહેલી સવારે, ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને પાટેકરને છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થયો, ત્યારબાદ તેમના ઘરે એક તબીબી ટીમને મોકલવામાં આવી. તેઓ બેભાન અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા અને CPRના પ્રયાસ બાદ તેમને ગોવાની મણિપાલ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તે જ દિવસે સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે હૃદય બંધ પડી જવાને કારણે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |title=Veteran Actor dies at 75 at his goa house |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/nana-patekar-death-live-updates-veteran-actor-dies-at-75-goa-tributes-last-rites-liveblog-10371964.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiac arrest led to death of actor Nana Patekar, says Doctor and Goa's Manipal Hospital |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/cardiac-arrest-led-to-death-of-actor-nana-patekar-says-doctor-and-goas-manipal-hospital20261008090122/ |access-date=8 October 2026 |website=ANI News |language=en}}</ref> તેમના મૃત્યુના ચાર દિવસ પહેલાં, પાટેકરે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં ડોના પાઉલા, ગોવા ખાતે 'સમ્રાટ ક્લબ ઇન્ટરનેશનલ'ના પદગ્રહણ સમારોહમાં છેલ્લી વખત જાહેર જનતા સમક્ષ હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે થિયેટર, જીવન અને મૃત્યુ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "આપણે બધાએ એક દિવસ તો જવાનું જ છે. મને ખબર નથી કે હું આવતીકાલે અહીં હોઈશ કે નહીં. દરેક વ્યક્તિનું જીવન આખરે તે તબક્કે પહોંચશે જ. પરંતુ તે થાય તે પહેલાં, મારે મારી જાતને પૂછવું પડશે: શું હું તે કરી શકું છું જે હું કરવા માંગુ છું?" == લોકહિતનાં કાર્યો == પાટેકર તેમના પરોપકારી કાર્યો માટે જાણીતા હતા. તેમણે 'અનુભૂતિ' નામની સેવાભાવી સંસ્થા દ્વારા બિહારમાં પૂરથી અસરગ્રસ્ત ગામોના પુનર્નિર્માણ માટે આર્થિક યોગદાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/east/story/prakash-jha-kosi-flood-victims-hildolwa-village-mahadalit-families-anubhuti-indian-social-club-218925-2013-11-27|title=Nana Patekar donates to flood relief|date=28 November 2013|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023133005/http://indiatoday.intoday.in/story/prakash-jha-kosi-flood-victims-hildolwa-village-mahadalit-families-anubhuti-indian-social-club/1/326824.html|archive-date=23 October 2016|url-status=live}}</ref> 'પાઠશાળા' ફિલ્મમાં કામ કરવા બદલ તેમને મળેલું તમામ મહેનતાણું તેમણે પાંચ અલગ-અલગ સેવાભાવી સંસ્થાઓને દાનમાં આપી દીધું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a200947/nana-patekar-donates-paathshaala-fee.html|title=Nana Patekar donates to charity|website=Digital Spy |date=2 February 2010|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119105943/http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a200947/nana-patekar-donates-paathshaala-fee.html|archive-date=19 November 2014|url-status=live}}</ref> જ્યારે તેમને 'રાજ કપૂર પુરસ્કાર' એનાયત કરવામાં આવ્યો - જેમાં ૧૦ લાખ રૂપિયાની રોકડ રકમ મળતી હતી - ત્યારે તેમણે તે સંપૂર્ણ રકમ મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ રાહત કાર્યો માટે દાન કરી દીધી હતી.<ref>{{cite web|url=http://post.jagran.com/nana-patekar-donates-his-cash-1367846040|title=Patekar donates Raj Kapoor award money for drought relief|date=6 May 2013|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904175632/http://post.jagran.com/nana-patekar-donates-his-cash-1367846040|archive-date=4 September 2016|url-status=dead}}</ref> દુષ્કાળને કારણે સર્જાયેલા દેવાના બોજ હેઠળ આત્મહત્યા કરનાર ખેડૂતોના પરિવારોને પણ તેમણે આર્થિક સહાય પૂરી પાડી હતી. તેમણે ઓગસ્ટ ૨૦૧૫માં વિદર્ભ ક્ષેત્રના ખેડૂતોના ૬૨ પરિવારોને અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં મરાઠવાડાના લાતુર અને ઉસ્માનાબાદ જિલ્લાના અન્ય ૧૧૩ પરિવારોને ૧૫,૦૦૦ રૂપિયાના ચેકનું વિતરણ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/national/nana-patekar-gives-aid-to-kin-of-farmers-who-committed-suicide/ar-AAe0WjN?ocid=spartanntp|title=Nana Patekar gives aid to kin of farmers who committed suicide|website=MSN |date=6 September 2015|access-date=7 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074025/http://www.msn.com/en-in/news/national/nana-patekar-gives-aid-to-kin-of-farmers-who-committed-suicide/ar-AAe0WjN?ocid=spartanntp|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.in/2015/09/09/nana-patekar-farmer-suicide_n_8107798.html|title=Nana Patekar donates to Widows of Farmers in Drought-Struck Maharashtra|date=9 September 2015|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913042752/http://www.huffingtonpost.in/2015/09/09/nana-patekar-farmer-suicide_n_8107798.html|archive-date=13 September 2015|url-status=live}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં, પાટેકરે સાથી મરાઠી અભિનેતા મકરંદ અનાસપુરે સાથે મળીને 'નામ ફાઉન્ડેશન' (Naam Foundation) ની સ્થાપના કરી, જે મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળની સ્થિતિનો સામનો કરી રહેલા ખેડૂતોને મદદ કરવાનું કાર્ય કરે છે.<ref>{{Cite web|title = DNAIndia News – Nana Patekar sets up Naam Foundation to fund drought relief for farmers|date = 15 September 2015|url = http://www.dnaindia.com/india/report-nana-patekar-sets-up-naam-foundation-to-fund-drought-relief-for-farmers-contributions-pour-in-2125479|access-date = 1 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151007071732/http://www.dnaindia.com/india/report-nana-patekar-sets-up-naam-foundation-to-fund-drought-relief-for-farmers-contributions-pour-in-2125479|archive-date = 7 October 2015|url-status = live}}</ref> હેશટેગ IcareIsupport સાથે ટ્વિટર અભિયાન ચલાવીને, પાટેકર મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્તોને મદદ કરવા માટે ભંડોળ એકત્ર કરવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/here-s-how-twitter-helped-nana-patekar-raise-funds-for-maharashtra-drought-victims-258316.html|title=Here's How Twitter Helped Nana Patekar Raise Funds For Maharashtra Drought Victims|date=14 July 2016|access-date=17 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715145240/http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/here-s-how-twitter-helped-nana-patekar-raise-funds-for-maharashtra-drought-victims-258316.html|archive-date=15 July 2016|url-status=live}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] 9we8m2qc2z8hissbfc4gtey7mx4t9g3 906191 906190 2026-10-08T17:15:06Z Snehrashmi 41463 /* પુરસ્કારો અને સન્માન */ 906191 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox person | name = નાના પાટેકર | image = Nana Patekar 2025.jpg | caption = નાના પાટેકર (૨૦૨૫માં) | native_name = | birth_name = વિશ્વનાથ પાટેકર | birth_date = {{Birth date|1951|01|01|df=y}} | birth_place = મુરુડ-જંજીરા, બોમ્બે સ્ટેટ, ભારત | death_date = {{death date and age|df=y|2026|10|08|1951|01|01}} | death_place = દોના પૌલા, [[પણજી]], [[ગોવા]], ભારત | death_cause = હૃદયરોગનો હુમલો | other_names = | education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] | occupation = {{hlist|અભિનેતા|પટકથા લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા|આર્મી ઓફિસર}} | years_active = ૧૯૭૮–૨૦૨૬ | works = | organization = નામ ફાઉન્ડેશન | spouse = નિલકાન્તિ પાટેકર (૧૯૭૮–૨૦૨૬) | children = મલ્હાર પાટેકર | awards = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૧૩) | module = {{Infobox military person |embed=yes | allegiance = {{flagu|India}} | branch = {{army|India}} | service_years = ૧૯૯૦–૨૦૧૩ | rank = [[File: Lieutenant Colonel of the Indian Army.svg|21px]] માનદ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ | unit = {{flagicon image|Territorial Army (Flag).svg}} પ્રાદેશિક સેના<br>[[File:Marathali.gif|20px]] મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી | battles = [[કારગિલ યુદ્ધ|૧૯૯૯ કારગિલ યુદ્ધ]] }} }} '''વિશ્વનાથ પાટેકર''' (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૧ – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬)<ref>{{Cite web |date=8 October 2026 |title=Nana Patekar: Outspoken Indian actor Nana Patekar suddenly dies at 75 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3vqr5rknpeo |access-date=8 October 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>, જેઓ '''નાના પાટેકર''' તરીકે વધુ જાણીતા છે, તેઓ મુખ્યત્વે હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં કામ કરતા ભારતીય અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/actor-nana-patekar-dies-at-hospital-in-goa-he-was-75-3012093-2026-10-08|title=Actor Nana Patekar dies at hospital in Goa. He was 75|first=|date=8 October 2026|website=India Today}}</ref> ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક ગણાતા પાટેકરે તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, ચાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારો અને બે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કારો (તેમજ મરાઠી ફિલ્મફેર પુરસ્કારો) મેળવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |last=Mojib |first=Syed Ayan |date=14 January 2025 |title=Actor Profiles - Nana Patekar |url=https://www.outlookindia.com/entertainment-spotlight/profiles/nana-patekar |access-date=28 February 2026 |website=Outlook India |language=en}}</ref> સિનેમા અને કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ તેમને ૨૦૧૩માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |title=Nana Patekar: News, Movies, Photos, Videos & Updates |url=https://indianexpress.com/about/nana-patekar/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ૧૯૭૮ની ડ્રામા ફિલ્મ 'ગમન' દ્વારા બોલિવૂડમાં અભિનયની શરૂઆત કર્યા બાદ,<ref name="indianexpress.com"/> પાટેકરે કેટલીક મરાઠી અને બોલિવૂડ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. ૧૯૮૮માં એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે'માં અભિનય કર્યા પછી, તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯)માં આપેલી અભિનય-પ્રસ્તુતિ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શક તરીકેની પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧)માં કામ કર્યું.<ref>{{Cite news |work=Press Trust of India |title=Nana Patekar making biopic on social worker Baba Amte |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816224048/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/nana-patekar-making-biopic-on-social-worker-baba-amte-114112500930_1.html |archive-date=16 August 2016 |access-date=28 February 2026 |language=en-us}}</ref> પાટેકરે ૧૯૯૦ના દાયકાની અનેક વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો અને પોતાની કામગીરી માટે વિવેચકોની પ્રશંસા મેળવી; જેમાં 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨); 'અંગાર' (૧૯૯૨) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ વિલનનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો; 'તિરંગા' (૧૯૯૩) અને 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો - જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬) - જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો તેમનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો - અને 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬) માટે પણ તેમને ઘણી પ્રશંસા મળી. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમને 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨), 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪) અને 'અપહરણ' (૨૦૦૫) - જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો હતો - તેમજ 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬) માં તેમની અભિનય ક્ષમતા માટે પ્રશંસા મળી હતી. પાટેકરે કોમેડી ફિલ્મ 'વેલકમ' (૨૦૦૭) અને તેની સિક્વલ 'વેલકમ બેક' (૨૦૧૫) માં ઉદાર હૃદયના ગેંગસ્ટર 'ઉદય શેટ્ટી'ની ભૂમિકા તથા રાજકીય થ્રિલર 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦) માં રાજકારણીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક પ્રશંસા મેળવી હતી. ૨૦૧૬માં, તેમણે સમીક્ષકો અને વ્યાવસાયિક દ્રષ્ટિએ સફળ મરાઠી ફિલ્મ 'નટસમ્રાટ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તેમણે નિવૃત્ત રંગમંચ કલાકારનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |date=10 February 2016 |title="नटसम्राट"ची जोरदार चर्चा |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/strong-discussion-natt-samrat/ |access-date=10 February 2016 |website=Lokmat}}</ref> આ ફિલ્મમાં તેમના અભિનય માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|author=Rohan Valecha, Vaibhavi V Risbood|title=Jio Filmfare Awards Marathi 2017: Complete winners' list|work=The Times of India|date=28 October 2017|access-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725102955/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/jio-filmfare-awards-marathi-2017-complete-winners-list/articleshow/61280249.cms|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને હૃદયરોગના હુમલાને કારણે પાટેકરનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web |title=Veteran actor Nana Patekar dies at 75 after cardiac arrest |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/nana-patekar-legendary-actor-passes-away-at-75-due-to-cardiac-arrest/articleshow/134777749.cms |website=The Economic Times |access-date=8 October 2026 |date=8 October 2026}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == નાના પાટેકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના વર્તમાન [[રાયગઢ જિલ્લો|રાયગઢ જિલ્લા]]ના મુરુદ-જંજીરા ખાતે એક મરાઠી પરિવારમાં વિશ્વનાથ પાટેકર તરીકે થયો હતો.<ref name="TOI48667422">{{cite web |date=26 August 2015 |title=Nana Patekar: I learnt acting from the hunger and humiliation I faced at 13 – The Times of India . |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828060154/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nana-Patekar-I-learnt-acting-from-the-hunger-and-humiliation-I-faced-at-13/articleshow/48667422.cms |archive-date=28 August 2015 |access-date=3 September 2015 |work=The Times of India}}</ref> તેઓ મુંબઈની '[[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ|સર જે.જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપ્લાઇડ આર્ટ]]'ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી હતા.<ref>{{cite news |title=Riveting persona |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19920131-after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire-765771-2013-06-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021052116/http://indiatoday.intoday.in/story/after-successful-directorial-debut-nana-patekar-looks-to-broaden-his-cinematic-repertoire/1/306084.html |archive-date=21 October 2014 |access-date=9 October 2014 |work=India Today}}</ref><ref>{{cite web |title=About Nana Patekar |url=http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713163522/http://www.kokanworld.com/details.aspx?pid=%2013 |archive-date=13 July 2011 |access-date=6 October 2010 |publisher=Konkan World}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની ચરિત્ર ભૂમિકાઓ (૧૯૭૮–૧૯૮૭) === પાટેકરે 'ગમન' (૧૯૭૮) દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને ત્યારબાદ 'માફીચા સાક્ષીદાર' (મરાઠી, ૧૯૮૬) માં કામ કર્યું; આ પછી તેમણે મરાઠી સિનેમામાં ઘણી નાની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે બ્રિટિશ ટેલિવિઝન શ્રેણી 'લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ધ લાસ્ટ વાઇસરોય' (૧૯૮૬) માં [[નથુરામ ગોડસે]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે 'આજ કી આવાઝ' (૧૯૮૪), 'અંકુશ' (૧૯૮૬), 'પ્રતિઘાત' (૧૯૮૭), 'અંધા યુદ્ધ' (૧૯૮૭), 'મોહરે' (૧૯૮૭), 'ત્રિશાગ્નિ' (૧૯૮૮), 'આવામ' (૧૯૮૭) અને 'સાગર સંગમ' (૧૯૮૮) જેવી ફિલ્મોમાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અંધા યુદ્ધ'માં તેમના અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું પ્રથમ નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતા (૧૯૮૮–૨૦૧૦) === આ સમયગાળા દરમિયાન, મીરા નાયરની ફિલ્મ 'સલામ બોમ્બે!' (૧૯૮૮) માં તેમના અભિનયને ખૂબ જ પ્રશંસા મળી હતી. ક્રાઈમ ડ્રામા 'પરિંદા' (૧૯૮૯) માં એક ગુનાખોરીના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ) ની ભૂમિકા ભજવવા બદલ પણ તેમને વિવેચકો તરફથી વ્યાપક સરાહના મળી હતી; આ ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'પ્રહાર: ધ ફાઈનલ અટેક' (૧૯૯૧) ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાં માધુરી દીક્ષિત પણ તેમની સાથે હતા; આ ફિલ્મમાં ભારતીય સેનાના અધિકારીની ભૂમિકા ભજવવા માટે તેમણે વિશેષ તાલીમ લીધી હતી. 'અંગાર' (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં ભજવેલી ભૂમિકા માટે તેમને શ્રેષ્ઠ ખલનાયકનો પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. તેમણે રોમેન્ટિક-કોમેડી ફિલ્મ 'રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન' (૧૯૯૨)માં [[શાહરૂખ ખાન]], [[જુહી ચાવલા]] અને અમૃતા સિંહ સાથે તથા 'તિરંગા' (૧૯૯૩)માં ફિલ્મ ઉદ્યોગના દિગ્ગજ કલાકાર રાજ કુમાર સાથે કામ કર્યું; આ બંને ફિલ્મો માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે સતત બે વાર નામાંકન મળ્યા. તેમણે 'ક્રાંતિવીર' (૧૯૯૪)માં ઘર છોડીને ભાગી ગયેલા અને જુગારના રવાડે ચડેલા પુત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર જીત્યા હતા. પાટેકરે બાળકોની ફિલ્મ 'અભય' (૧૯૯૪)માં ભૂતનું પાત્ર ભજવ્યું હતું અને ત્યારબાદ 'હમ દોનો' (૧૯૯૫)માં [[ઋષિ કપૂર]] સાથે સહ-અભિનય કર્યો હતો. તેમણે 'અગ્નિ સાક્ષી' (૧૯૯૬)માં એક ક્રૂર પતિની ભૂમિકા ભજવી, જેના માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો; 'ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ' (૧૯૯૬)માં [[મનીષા કોઈરાલા]]ના બહેરા પિતાની ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાના ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે બે વાર નામાંકન મળ્યા; તેમજ 'ગુલામ-એ-મુસ્તફા' (૧૯૯૭)માં ગેંગસ્ટર, 'યશવંત' (૧૯૯૭)માં પ્રમાણિક છતાં બિનપરંપરાગત પોલીસ અધિકારી અને 'વજૂદ' (૧૯૯૮)માં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતી વ્યક્તિની ભૂમિકાઓ ભજવી. તેમણે 'કોહરામ' (૧૯૯૯)માં [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યું, જેમાં તેમણે ભારતીય સેનાના ગુપ્તચર અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે વેશ બદલીને ફરી રહેલા બચ્ચનનો પીછો કરતા હતા. આ દાયકાની તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં 'યુગપુરુષ' (૧૯૯૮) અને 'હૂ તૂ તૂ' (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ક્રાઈમ ડ્રામા ફિલ્મ 'તરકીબ' (૨૦૦૦)માં આદિત્ય પંચોલી સાથે સીબીઆઈ ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી. એક વર્ષના વિરામ બાદ, તેમણે 'શક્તિ: ધ પાવર' (૨૦૦૨) દ્વારા અભિનયમાં પુનરાગમન કર્યું; આ ફિલ્મમાં તેમણે અત્યંત હિંસક પિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેના ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું બીજું નામાંકન મળ્યું હતું. 'અબ તક છપ્પન' (૨૦૦૪)માં તેમણે એક એન્કાઉન્ટર સ્પેશિયાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી. 'અપહરણ' (૨૦૦૫)માં તેમના અભિનય બદલ તેમને 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો બીજો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર તેમજ 'શ્રેષ્ઠ વિલન' માટેનો સ્ક્રીન એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમણે 'ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧' (૨૦૦૬)માં જ્હોન અબ્રાહમની સામે ટેક્સી ડ્રાઈવરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી અને પાટેકર તથા અબ્રાહમ બંનેની જોડી (કેમિસ્ટ્રી)ના ખૂબ વખાણ થયા હતા. વર્ષ ૨૦૦૭ પાટેકર માટે સફળ રહ્યું હતું. તેમણે ઘણી હાસ્યપ્રધાન ભૂમિકાઓ ભજવી હતી; જેમાં [[અનિલ કપૂર]] સાથેની 'વેલકમ' ફિલ્મમાં તેમણે ભજવેલી ભૂમિકા ખૂબ વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે મુંબઈના એક શક્તિશાળી ગુનાખોરી જગતના સરદાર (ક્રાઈમ લોર્ડ)નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ભૂતકાળમાં ફિલ્મોમાં અભિનેતા બનવાની ઈચ્છા ધરાવતો હતો. ત્યારબાદ તેમણે સંગીત સિવાનની ફિલ્મ 'એક' (૨૦૦૯)માં અભિનય કર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૦માં, તેમણે 'પાઠશાલા' (૨૦૧૦) ફિલ્મમાં શાળાના આચાર્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પ્રકાશ ઝાની અનેક જાણીતા કલાકારો ધરાવતી રાજકીય ડ્રામા ફિલ્મ 'રાજનીતિ' (૨૦૧૦)માં પણ કામ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' તરીકે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે પાંચમી વખત નામાંકન મળ્યું હતું. === પ્રાદેશિક અને અન્ય મુખ્ય પ્રવાહની ફિલ્મો (૨૦૧૧–૨૦૨૬) === ૨૦૧૧માં, તેમણે વિવેચકો દ્વારા પ્રશંસા પામેલી ફિલ્મ 'શાગિર્દ' અને મરાઠી ફિલ્મ 'દેઉલ'માં અભિનય કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે રામ ગોપાલ વર્માની 'ધ અટેક્સ ઓફ ૨૬/૧૧' (૨૦૧૩)માં અભિનય આપ્યો હતો, જે ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલાની ઘટનાઓ પર આધારિત હતી; આ ફિલ્મમાં તેમણે જોઈન્ટ કમિશનર ઓફ પોલીસ રાકેશ મારિયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૧૪માં, તેમણે અન્ય એક મરાઠી ફિલ્મ 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો'માં કામ કર્યું. ૨૦૧૫માં, તેમણે બે સિક્વલ ફિલ્મો 'અબ તક છપ્પન ૨' અને 'વેલકમ બેક'માં પોતાની ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 'અબ તક છપ્પન ૨' વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી ન હતી, જ્યારે 'વેલકમ બેક' સફળ રહી હતી. વર્ષ ૨૦૧૬માં, તેમણે નાટક 'નટસમ્રાટ' પર આધારિત ફિલ્મમાં ગણપતરાવ "અપ્પા" બેલવલકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે વિવેચકોની દ્રષ્ટિએ અને વ્યાવસાયિક રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી. તેમણે 'ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમ્ટે – ધ રિયલ હીરો' અને 'નટસમ્રાટ' માટે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મરાઠી'નો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર બે વાર જીત્યો હતો. તેમણે 'ધ જંગલ બુક' (૨૦૧૬)ના હિન્દી સંસ્કરણમાં શેર ખાનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |date=7 March 2016 |title=Priyanka Chopra, Irrfan Khan to lend voice for 'Jungle Book' Hindi version |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priyanka-chopra-irrfan-khan-to-lend-voice-for-jungle-book-hindi-version/ |access-date=28 February 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> તેમણે રજનીકાંત અભિનીત તમિલ ભાષાની એક્શન ફિલ્મ 'કાલા' (૨૦૧૮)માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર મધ્યમ સફળ રહી હતી.<ref>{{cite magazine |title=Rajinikanth's Kaala is not a flop, reports are wrong: Wunderbar Films |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |access-date=3 August 2023 |magazine=India Today |date=8 July 2018 |language=en |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803112503/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/rajinikanth-s-kaala-is-not-a-flop-reports-are-wrong-wunderbar-films-1280469-2018-07-08 |url-status=live }}</ref> 'ઈટ્સ માય લાઈફ' (૨૦૨૦) અને 'તડકા' (૨૦૨૨) જેવી ઓછી બજેટની ફિલ્મોમાં કામ કર્યા બાદ, ૨૦૨૩માં પાટેકરે વિવેક અગિહોત્રી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ 'ધ વેક્સિન વોર'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી; આ ફિલ્મ ભારતમાં [[કોવિડ-૧૯]] મહામારી દરમિયાન 'કોવેક્સિન' (Covaxin) ના વિકાસની ગાથા રજૂ કરે છે. આ ફિલ્મ વ્યાવસાયિક અને સમીક્ષાની દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી, પરંતુ પાટેકરના અભિનયના ખૂબ વખાણ થયા હતા. 'ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'ના રેણુકા વ્યવહારેએ લખ્યું હતું કે, "નાના પાટેકરનું કામ ઉત્કૃષ્ટ છે, પરંતુ ફિલ્મ માત્ર એક સરકારી પ્રચારક (માઉથપીસ) બનીને રહી જાય છે જે તબીબી ડ્રામા હોવાનો ડોળ કરે છે."<ref>{{Cite news |title=The Vaccine War Movie Review : Not coronavirus, media's the real villain in this one-sided medical drama |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |access-date=28 September 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928061244/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-vaccine-war/movie-review/103997842.cms |url-status=live }}</ref> નાના પાટેકરે 'હાઉસફુલ ૫' નામની કોમેડી-થ્રિલર ફિલ્મમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો; 'ફર્સ્ટપોસ્ટ'ના લક્ષ્મી દેબ રોયે ફિલ્મ વિશે નકારાત્મક સમીક્ષા લખી હતી, પરંતુ પાટેકરની "ખૂબ જ સરસ" ભૂમિકાને ફિલ્મના ગણ્યા-ગાંઠ્યા સારા પાસાઓ પૈકીના એક તરીકે બિરદાવી હતી.<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=Housefull 5 Movie Review: Reasonably entertaining; Abhishek Bachchan, Nana Patekar and Chitrangada Singh's performances are 'Jolly' good |url=https://www.firstpost.com/entertainment/housefull-5-movie-review-hugely-entertaining-akshay-kumar-abhishek-bachchan-sanjay-dutt-jackie-shroff-dino-moreas-performance-was-jolly-good-13894870.html |access-date=7 June 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> તેમના અવસાન સમયે, પાટેકર આગામી ક્રાઈમ-થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ કન્ફેશન ઓફ મેરી' પર કામ કરી રહ્યા હતા; સહ-નિર્માતા સુભાષ કાલેએ જણાવ્યું હતું કે પાટેકર ફિલ્મનું ડબિંગ પૂર્ણ કરવા માટે મુંબઈ પરત ફરવાના હતા, અને ડબિંગનું માત્ર એક વાક્ય બાકી હતું.<ref>{{Cite web |title=‘I’ll come tomorrow for dubbing…’: Nana Patekar’s ‘The Confession’ co-producer recalls last conversation {{!}} Entertainment |url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/3988847-ill-come-tomorrow-for-dubbing-nana-patekars-the-confession-co-producer-recalls-last-conversation |access-date=8 October 2026 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/other/nana-patekar-death-updates-veteran-actor-dies-in-goa-after-cardiac-arrest-tributes-pour-in/ar-AA2dNtFt?ocid=BingNewsSerp |access-date=8 October 2026 |website=www.msn.com}}</ref> === ગાયન કારકિર્દી === પાટેકરે 'યશવંત' (૧૯૯૭), 'વજૂદ' (૧૯૯૮) અને 'આંચ' (૨૦૦૩) ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું. == અંગત જીવન == પાટેકરે ૧૯૭૮માં નીલકાંતિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા,<ref name="moneycontrol.com">{{Cite web |title=When Nana Patekar made headlines for his alleged relationship with Manisha Koirala after separating from wife, broke up with her for Ayesha Jhulka |url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226151555/https://www.moneycontrol.com/entertainment/when-nana-patekar-made-headlines-for-his-alleged-relationship-with-manisha-koirala-after-separating-from-wife-broke-up-with-her-for-ayesha-jhulka-article-12897566.html |archive-date=26 December 2024 |access-date=2 January 2026 |website=Moneycontrol |language=en-US}}</ref> અને તેમને બે પુત્રો હતા: દુર્વાસા અને મલ્હાર. બીમારીને કારણે દુર્વાસાનું ૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite web |date=29 June 2024 |title=Nana Patekar opens up about losing terminally ill two-year-old son, feeling like a 'ghinauna' person for thinking only about himself |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nana-patekar-opens-up-about-losing-terminally-ill-two-year-old-son-durvasa-9422334/ |access-date=2 January 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> જ્યારે નાના ૨૮ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું હૃદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું હતું; તેમને અશોક અને દિલીપ પાટેકર નામના બે ભાઈઓ હતા.<ref>{{Cite web |date=16 September 2023 |title=नाना पाटेकरांचं खरं नाव माहितीये का? रायगडमध्ये जन्मलेल्या नानांची कौटुंबीक व शैक्षणिक पार्श्वभूमी वाचून थक्क व्हाल |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/3916863/know-about-nana-patekar-birthplace-family-education-son-malhar-wife-neelkanti-and-separation-hrc-97/ |access-date=2 January 2026 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના પિતાને નાટકો ખૂબ ગમતા અને તેઓ તેમને નાટકો જોવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા હતા, જેનાથી પાટેકરમાં અભિનય પ્રત્યેનો પ્રેમ વિકસ્યો. [[વિજયા મહેતા]]એ તેમના પ્રથમ નાટકનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું.<ref name="TOI48667422" /> પાટેકર તેમની માતા નિર્મલા પાટેકરની ખૂબ નજીક હતા અને તેઓ તેમની સાથે જ રહેતા હતા; ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ના રોજ ૯૯ વર્ષની વયે માતાના અવસાન સુધી તેઓ તેમની સાથે રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-nana-patekar-s-mother-nirmala-patekar-passes-away-at-99-actor-performs-last-rites-501769|title=Nana Patekar's mother Nirmala Patekar passes away at 99, actor performs last rites|date=29 January 2019|website=India TV News}}</ref> પાટેકર ૧૯૮૮માં કેપ્ટન તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાં જોડાયા હતા. 'પ્રહાર' ફિલ્મની તૈયારી માટે તેમણે ત્રણ મહિનાની તાલીમ લીધી હતી અને જનરલ વી. કે. સિંહ સાથે કામ કર્યું હતું, જેઓ તે સમયે લેફ્ટનન્ટ કર્નલ હતા અને ફિલ્મમાં એક નાની ભૂમિકા (કેમિયો) ભજવી હતી. ૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, પાટેકરે મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાં મેજર તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ ૨૦૧૩માં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તરીકે ટેરિટોરિયલ આર્મીમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Nana Patekar to be made Lt Col? |url=https://www.mid-day.com/news/india-news/article/nana-patekar-to-be-made-lt-col--144900 |access-date=28 February 2026 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == મૃત્યુ == ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ની વહેલી સવારે, ગોવા સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને પાટેકરને છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થયો, ત્યારબાદ તેમના ઘરે એક તબીબી ટીમને મોકલવામાં આવી. તેઓ બેભાન અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા અને CPRના પ્રયાસ બાદ તેમને ગોવાની મણિપાલ હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તે જ દિવસે સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે હૃદય બંધ પડી જવાને કારણે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |title=Veteran Actor dies at 75 at his goa house |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/nana-patekar-death-live-updates-veteran-actor-dies-at-75-goa-tributes-last-rites-liveblog-10371964.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cardiac arrest led to death of actor Nana Patekar, says Doctor and Goa's Manipal Hospital |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/cardiac-arrest-led-to-death-of-actor-nana-patekar-says-doctor-and-goas-manipal-hospital20261008090122/ |access-date=8 October 2026 |website=ANI News |language=en}}</ref> તેમના મૃત્યુના ચાર દિવસ પહેલાં, પાટેકરે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં ડોના પાઉલા, ગોવા ખાતે 'સમ્રાટ ક્લબ ઇન્ટરનેશનલ'ના પદગ્રહણ સમારોહમાં છેલ્લી વખત જાહેર જનતા સમક્ષ હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે થિયેટર, જીવન અને મૃત્યુ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "આપણે બધાએ એક દિવસ તો જવાનું જ છે. મને ખબર નથી કે હું આવતીકાલે અહીં હોઈશ કે નહીં. દરેક વ્યક્તિનું જીવન આખરે તે તબક્કે પહોંચશે જ. પરંતુ તે થાય તે પહેલાં, મારે મારી જાતને પૂછવું પડશે: શું હું તે કરી શકું છું જે હું કરવા માંગુ છું?" == લોકહિતનાં કાર્યો == પાટેકર તેમના પરોપકારી કાર્યો માટે જાણીતા હતા. તેમણે 'અનુભૂતિ' નામની સેવાભાવી સંસ્થા દ્વારા બિહારમાં પૂરથી અસરગ્રસ્ત ગામોના પુનર્નિર્માણ માટે આર્થિક યોગદાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/east/story/prakash-jha-kosi-flood-victims-hildolwa-village-mahadalit-families-anubhuti-indian-social-club-218925-2013-11-27|title=Nana Patekar donates to flood relief|date=28 November 2013|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023133005/http://indiatoday.intoday.in/story/prakash-jha-kosi-flood-victims-hildolwa-village-mahadalit-families-anubhuti-indian-social-club/1/326824.html|archive-date=23 October 2016|url-status=live}}</ref> 'પાઠશાળા' ફિલ્મમાં કામ કરવા બદલ તેમને મળેલું તમામ મહેનતાણું તેમણે પાંચ અલગ-અલગ સેવાભાવી સંસ્થાઓને દાનમાં આપી દીધું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a200947/nana-patekar-donates-paathshaala-fee.html|title=Nana Patekar donates to charity|website=Digital Spy |date=2 February 2010|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119105943/http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a200947/nana-patekar-donates-paathshaala-fee.html|archive-date=19 November 2014|url-status=live}}</ref> જ્યારે તેમને 'રાજ કપૂર પુરસ્કાર' એનાયત કરવામાં આવ્યો - જેમાં ૧૦ લાખ રૂપિયાની રોકડ રકમ મળતી હતી - ત્યારે તેમણે તે સંપૂર્ણ રકમ મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ રાહત કાર્યો માટે દાન કરી દીધી હતી.<ref>{{cite web|url=http://post.jagran.com/nana-patekar-donates-his-cash-1367846040|title=Patekar donates Raj Kapoor award money for drought relief|date=6 May 2013|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904175632/http://post.jagran.com/nana-patekar-donates-his-cash-1367846040|archive-date=4 September 2016|url-status=dead}}</ref> દુષ્કાળને કારણે સર્જાયેલા દેવાના બોજ હેઠળ આત્મહત્યા કરનાર ખેડૂતોના પરિવારોને પણ તેમણે આર્થિક સહાય પૂરી પાડી હતી. તેમણે ઓગસ્ટ ૨૦૧૫માં વિદર્ભ ક્ષેત્રના ખેડૂતોના ૬૨ પરિવારોને અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં મરાઠવાડાના લાતુર અને ઉસ્માનાબાદ જિલ્લાના અન્ય ૧૧૩ પરિવારોને ૧૫,૦૦૦ રૂપિયાના ચેકનું વિતરણ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/national/nana-patekar-gives-aid-to-kin-of-farmers-who-committed-suicide/ar-AAe0WjN?ocid=spartanntp|title=Nana Patekar gives aid to kin of farmers who committed suicide|website=MSN |date=6 September 2015|access-date=7 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074025/http://www.msn.com/en-in/news/national/nana-patekar-gives-aid-to-kin-of-farmers-who-committed-suicide/ar-AAe0WjN?ocid=spartanntp|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.in/2015/09/09/nana-patekar-farmer-suicide_n_8107798.html|title=Nana Patekar donates to Widows of Farmers in Drought-Struck Maharashtra|date=9 September 2015|access-date=13 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913042752/http://www.huffingtonpost.in/2015/09/09/nana-patekar-farmer-suicide_n_8107798.html|archive-date=13 September 2015|url-status=live}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫માં, પાટેકરે સાથી મરાઠી અભિનેતા મકરંદ અનાસપુરે સાથે મળીને 'નામ ફાઉન્ડેશન' (Naam Foundation) ની સ્થાપના કરી, જે મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળની સ્થિતિનો સામનો કરી રહેલા ખેડૂતોને મદદ કરવાનું કાર્ય કરે છે.<ref>{{Cite web|title = DNAIndia News – Nana Patekar sets up Naam Foundation to fund drought relief for farmers|date = 15 September 2015|url = http://www.dnaindia.com/india/report-nana-patekar-sets-up-naam-foundation-to-fund-drought-relief-for-farmers-contributions-pour-in-2125479|access-date = 1 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151007071732/http://www.dnaindia.com/india/report-nana-patekar-sets-up-naam-foundation-to-fund-drought-relief-for-farmers-contributions-pour-in-2125479|archive-date = 7 October 2015|url-status = live}}</ref> હેશટેગ IcareIsupport સાથે ટ્વિટર અભિયાન ચલાવીને, પાટેકર મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્તોને મદદ કરવા માટે ભંડોળ એકત્ર કરવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/here-s-how-twitter-helped-nana-patekar-raise-funds-for-maharashtra-drought-victims-258316.html|title=Here's How Twitter Helped Nana Patekar Raise Funds For Maharashtra Drought Victims|date=14 July 2016|access-date=17 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715145240/http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/here-s-how-twitter-helped-nana-patekar-raise-funds-for-maharashtra-drought-victims-258316.html|archive-date=15 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Nana Gajanan Patekar, at an Investiture Ceremony-II, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 20, 2013.jpg|thumb|૨૦ એપ્રિલ ૨૦૧૩ના રોજ નવી દિલ્હીમાં આવેલા [[રાષ્ટ્રપતિ ભવન]] ખાતે યોજાયેલા સન્માન સમારોહમાં રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]] પાટેકરને [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કાર અર્પણ કરી રહ્યા છે.]] ૬૪મા પ્રજાસત્તાક દિવસની પૂર્વસંધ્યાએ, વર્ષ ૨૦૧૩માં ફિલ્મ અને કલાના ક્ષેત્રમાં તેમના સમર્પણ બદલ પાટેકરને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=Nana Patekar gets Padma Shri|url=https://timesofindia.indiatimes.com/us|access-date=14 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428111652/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-26/news-interviews/36563856_1_nana-patekar-padma-shri-national-award|archive-date=28 April 2013|work=The Times of India|url-status=live}}</ref> મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૩માં પાટેકરને 'રાજ કપૂર સ્પેશિયલ કોન્ટ્રિબ્યુશન એવોર્ડ' (વિશેષ યોગદાન પુરસ્કાર) આપવામાં આવ્યો હતો. ઈરફાન ખાનની સાથે, પાટેકર એવા ગણ્યાગાંઠ્યા અભિનેતાઓમાંના એક છે જેમણે 'શ્રેષ્ઠ અભિનેતા', 'શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા' અને 'શ્રેષ્ઠ ખલનાયક' એમ ત્રણેય શ્રેણીઓમાં ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા છે.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0007113/awards |publisher=IMDb |title=Awards list |access-date=9 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023445/http://www.imdb.com/name/nm0007113/awards |archive-date=11 January 2012 |url-status=live }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] tflypsvbapobwky5j07owvgn4zhpeoi 3 155374 906183 2026-10-08T14:34:29Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906183 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Pratap Ji tarshan ji}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૪, ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 1ti1c7weolobe4bjp86ws7af56xskff 3 155375 906200 2026-10-09T00:41:21Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906200 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Parmar vidhi}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૬:૧૧, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) ge5qcwae8do4nh8jj3yxil2lftcfepy 3 155376 906208 2026-10-09T03:37:43Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906208 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Snuli}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૦૭, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) kcgjrc4vxmvf6kp66t56xfkekscehpf 3 155377 906210 2026-10-09T04:02:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906210 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Javed D Bloch}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૩૨, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) hjrddt8f5lavip627s7da5j9btpf2kd 3 155378 906218 2026-10-09T10:04:19Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906218 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=PJ Geest}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૩૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) kpg3mlx12mqbyc6r3ng0hsrz4xap7tm 3 155379 906219 2026-10-09T10:14:52Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906219 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=ગોપાલ સરકાર ગુજરાત}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) e42auz2022sungxphpuajtddt3kfor4 3 155380 906220 2026-10-09T10:34:23Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906220 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=ગોપાલ ભગત ઠાકર ઘણી}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૬:૦૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) sb42ak9y1d4z6a3shy5e3diyu4fsy07