વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 4656 906384 832059 2026-10-17T07:03:38Z Nizil Shah 955 image 906384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વિસનગર | native_name = | native_name_lang = ગુજરાતી | other_name = | settlement_type = શહેર | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Gujarat | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|23.7|N|72.55|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_name2 = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = રાજા વિશળદેવ | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 117 | population_total = 63073 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = <ref>http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=535620</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | timezone1 = | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પિનકોડ | postal_code = ૩૮૪૩૧૫ | area_code = ૦૨૭૬૫ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | registration_plate = જીજે-૨ | website = | footnotes = }} '''વિસનગર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. == નામ == વિસનગર નામ વિશળદેવસિંહ વાઘેલા રાજાના નામ પરથી પડયું છે.{{સંદર્ભ|date=૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૨}} == શિક્ષણ == ઉત્તર ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની શરુઆત એમ.એન. કૉલેજથી થઈ. તેથી તેને "રણની રાણી" કહેવામાં આવે છે. વિસનગરમાં ઇજનેરી કોલેજ અને ડેન્ટલ કોલેજ પણ આવેલી છે. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારથી સન્માનીત કવિ વી. કે. ગોકાક આ કોલેજના પ્રાચાર્ય રહી ચૂકયા છે. રંગભૂમિના નટ સમ્રાટ [[જયશંકર 'સુંદરી']] આ સંસ્કાર નગરીનું સંતાન. સહકારી કાર્યકર સાંકળચંદ પટેલની આ કર્મભૂમિ છે. શિક્ષણ ઉપરાંત વિસનગર ધંધાનું મોટું ધામ છે. તાંબા-પિત્તળનાં ઘાટનાં વાસણો માટે તે પ્રખ્યાત છે. [[File:Visnagar Bus Station.jpg|thumb|વિસનગર બસ સ્ટેશન]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વિસનગર તાલુકો]] qzslygmrq6veo29bcpiqe04t82p18qk 0 10016 906358 905451 2026-10-16T20:15:22Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906358 wikitext text/x-wiki {{Infobox pyramid | name = ગીઝાનો મહાન પિરામિડ | image = Kheops-Pyramid.jpg | image_size = 300 | caption = ગીઝાનો મહાન પિરામિડ, માર્ચ ૨૦૦૫ | owner = ખુફુ | coords = {{Coord|29|58|45|N|31|08|03|E|region:EG_type:landmark_scale:2000|display=inline}} | ancient = <center><hiero><-Aa1-G43-I9-G43->-G25-N18:X1-O24</hiero>{{sfn|Verner|2001|p=189}}<br>''ʒḫt Ḫwfw''<br>'''અખેત ખુફુ'''</center> | date = {{circa}} ઇ.સ. પૂર્વે ૨૫૮૦-૨૫૬૦ (૪થો વંશ) | type = પિરામિડ | material = ચૂનાના પથ્થર, ગ્રેનાઇટ | height = {{convert|146.7|m|ft|0}} <br />{{convert|138.8|m|ft|0}} (''મુખ્ય'') | base = {{convert|230.34|m|ft|0}} લંબાઇ | volume = {{convert|2,583,283|m3|ft3|0}} | slope = 51°52'±2' {{Infobox building | embed = yes | highest_region = વિશ્વ | highest_start = ઇ.સ. પૂર્વે ૨૫૬૦ | highest_end = ઇ.સ. ૧૩૧૧ | highest_prev = | highest_next = લિંકન ચર્ચ }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | Criteria = સાંસ્કૃતિક: i, iii, vi | ID = 86-002 | Year = ૧૯૭૯ }} }} '''ગીઝાનો મહાન પિરામિડ''' એ કૅરોની નજીક ગીઝા નેક્રોપોલીસમાં આવેલા ત્રણ પિરામિડમાંનો સૌથી જૂનો અને મોટો [[પિરામિડ]] છે. તેને '''ખુફુનો પિરામિડ''' કે '''ચેઓપ્સનો પિરામિડ''' પણ કહે છે. પ્રાચીન વિશ્વની અજાયબીઓમાંથી આ એક માત્ર બચેલી અજાયબી છે. માનવામાં આવે છે કે આ પિરામિડ ઇજીપ્તના રાજા ખુફુના ચોથા વંશજના મકબરા તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ લગભગ ૨૦ વર્ષ ચાલી ઇ.પૂ. ૨૫૬૦ની આસપાસ પૂર્ણ થયું હતું. ૩૮૦૦ વર્ષ સુધી આ મહાન પિરામિડ વિશ્વની સૌથી ઊંચી માનવ નિર્મિત ઈમારત બની રહ્યો હતો. અસલમાં પિરામિડ ખાસ સપાટીના લીસા પત્થરોથી ઢંકાયેલો હતો. હાલમાં જે દેખાય છે તે અંદરનું માળખું છે. પાયાના ભાગમાં આજે પણ આ મૂળ પત્થરો જોવા મળે છે. આ પિરામિડના બાંધકામમાં વપરાયેલી યંત્રણા વિષે વિવિધ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત પ્રવર્તે છે. સૌથી વધુ વિશ્વસનીય યંત્રણા એવી લાગે છે કે મોટા મોટા પત્થરોને ખાણમાંથી ઘસડીને અને ઊંચકીને તેના નિયત સ્થળ સુધી લઈ જવાયા હશે. આ પિરામિડમાં ત્રણ કક્ષ હોવાનું શોધાયુ છે. સૌથી નીચેનો ખંડ જે ખડક પર પિરામિડ બન્યો છે તેના પાયાને ખોદીને નીચે જાય છે. આ કક્ષ હજી અપૂર્ણ છે. કહેવાતા રાજા અને રાણીના<ref>જોહ્ન રોમર, તેના પુસ્તક ''The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited''માં નોંધે છે કે "અલબત્ત, આજના અર્વાચિન શિર્ષકો કે સમજૂતિઓ પૂરાતન સ્થાપત્યોનો ઉદ્દેશ વર્ણવવા માટે તદ્દન અક્ષમ છે." પાન. ૮</ref> ખંડો પિરામિડની અંદર અમુક ઊંચાઈએ આવેલાં છે. ગીઝાનો પિરામિડ એ એક સંકુલની મુખ્ય ઈમારત છે જેમાં આ ઉપરાંત, ખુફુના બે સ્મારક મંદિરો (એક પિરામિડની બાજુમાં અને બીજું નાઈલની બાજુમાં), ખુફુની પત્નીઓના ત્રણ નાના પિરામિડ, એક તેથી પણ નાનો ઉપ પિરામિડ, બે મંદિરને જોડતી ઊઁચી મર્ગિકા અને પિરામિડની આજુબાજુના ઉમરાવોના નાના મકબરાઓ, નો સમાવેશ થાય છે. == પિરામિડનું બાંધકામ == માનવામાં આવે છે કે આ પિરામિડ ઇજીપ્તના રાજા ખુફુના ચોથા વંશજનો મકબરા તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ લગભગ ૧૪<ref>John Romer, basing his calculations on the known time scale for the [[Red pyramid]], calculates 14 years&nbsp;— pp.74, schedule on pp 456-560.</ref> થી ૨૦ વર્ષ ચાલી ઇ.પૂ. ૨૫૬૦ની આસપાસ પૂર્ણ થયું હતું. <ref name="Oakes66" /> ખુફુનો વઝીર (મુખ્યપ્રધાન કક્ષાનો ઉચ્ચ અધિકારી),'હેમોન' કે 'હેમિનુ',આ મહાન પિરામિડનો સ્થપતી હોવાનું અમુક લોકો માને છે.<ref>Shaw (2003) p.89.</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે બાંધકામ સમયે તેની ઊંચાઈ ૨૮૦ ઈજીપ્તી ક્યુબીટ કે ૧૪૬.૬ મી. જેટલી હતી. પણ તેના ખવાણ અને ટોચ પથ્થરના નાશથી તેને વર્તમાન ઊંચાઈ ૧૩૮.૮ મી. રહી ગઈ છે. .<ref>Dilke (1987) pp.9,23.</ref> પિરામિડનું કુલ [[દ્રવ્યમાન]] ૫૯ લાખ ટન માનવામાં આવે છે. અંદરના ટેકરા સહીત તેનું કદ ૨૫,૦૦,૦૦૦ ઘન મી. છે. <ref>Levy (2005) p.17.</ref> આ અડસટ્ટાને આધારે જો બાંધકામ ૨૦ વર્ષ ચાલ્યું હોય તો રોજના ૮૦૦ ટન પત્થરનું સ્થાપન થયેલું હોવું જોઈએ. માન્યતા મુજબ ખુફુની સત્તા ૬૫ વર્ષ ચાલી હતી તે અનુસાર તેને માત્ર રોજિંદા ૨૫૦ ટન પત્થરની હલન ચલન કરવી રહી. પિરામિડની પ્રથમ તલસ્પર્શી તપાસ ઈજીપ્તી શાસ્ત્રજ્ઞ સર ફ્લીંડર્સ પૅટ્રી દ્વારા ૧૮૮૦-૮૨ માં કરવામાં આવી અને તેને ગીઝાના પિરામિડો અને મંદીરોના નામે પ્રકાશીત કરાઈ હતી.<ref>http://www.ronaldbirdsall.com/gizeh/petrie/index.htm</ref> લગભગ બધાંજ અહેવાલો આ માપ પર આધારિત છે. પેટ્રીએ શોધી કાઢ્યું કે પિરામિડ ઉત્તરથી પશ્ચિમ તરફ ૪ મિનિટ (૧ અંશનો ૬૦મો ભાગ) પર છે અને અન્ય પિરામિડ પણ આ જ દિશામાં છે.<ref name="pet">Petrie (1883).</ref> મહાન પિરામિડની સપાટી પત્થરો અને આંતરીક ખંડોના ચોસલાઓને એકબીજા સાથે ઘણી ઊંચી ચોકસાઈથી બેસાડેલા હતાં. ઈશાન કોણના સપાટીના પત્થરોનો અભ્યાસ કરતાં જણાય છે કે જોડની સરાસરી જાડાઈ ઈઁચનો ૫૦મો ભાગ હતી. <ref> Dr. I.E.S. Edwards: "The Pyramids of Egypt" 1986/1947 p. 285 </ref> [[ચિત્ર:PyramidDatePalms.jpg|thumb|250px|Great Pyramid of Giza from a 19th century stereopticon card photo]] ૩૮૦૦ વર્ષ સુધી આ મહાન પિરામિડ વિશ્વની સૌથી ઊંચી માનવ નિર્મિત ઈમારત બની રહ્યો હતો <ref name="oxford1">Collins (2001) p.234.</ref> જ્યારે ઇ.સ. ૧૩૦૦ની આસપાસ ૧૬૦ મી. લીંકન કેથેડ્રલના મિનારની ટોચનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું ત્યારે તેનું તે માન પૂર્ણ થયું. આ પિરામિડનું માપ એટલું અણી શુદ્ધ હતું કે તેની પાયાની બાજુના માપની સરાસરી ભૂલ માત્ર ૫૮મીલીમીટર થાય છે. અને કોણમાં ભૂલ ૧ ચાપમિનિટ (૧ અંશનો ૬૦મો ભાગ) છે. પાયાની સમતલતામાં ફરક ૧૫ મિમીનો જ છે. પાયાના ચોરસની બાજુઓ ચુંબકીય ઉત્તર નહિ પણ સત્ય ઉત્તર દિશાને સમાંતર છે, જેમાં કોણીય ફરક માત્ર ૩ મિનિટનો છે. પેટ્રીના અનુમાનો અનુસાર પિરામિડનું માપ લંબાઈમાં ૪૪૦ ક્યુબીટ અને ઊંચાઈમાં ૨૮૦ ક્યુબીટ હોવું જોઈએ. આ પ્રમાણ (પાઈ/૨) એટલેકે ((૨૨/૭)/૨) જેટલું ૦.૦૫% ની અણીચુકતા જેટલું છે જે અમુક ઈજીપ્ત શાસ્ત્રજ્ઞ અનુસાર જાણે કરીને રખાયેલ છે.<ref>Lightbody (2008) p.24.</ref>. વર્નર લખે છે, " આપણે તારણ કાઢી શકીએકે ભલે પ્રાચીન ઈજીપ્તના લોકો પાઈ(૨૨/૭)ની વ્યાખ્યા કરી શક્યા ન હતાં પણ દરેક કાર્યોમાં તેઓ તે પ્રમાણ વાપરતાં હતાં.<ref>Verner (2003) p.70.</ref> ઈજીપ્તીશાસ્ત્રજ્ઞ સર ફ્લીંડર્સ પૅટ્રી,ગીઝાના પિરામિડો અને મંદીરોના ના લેખક જેમણે પ્રથમ વખત ઈજીપ્તના પિરામિડની ચોકસાઈ ભર્યો અભ્યાસ કર્યો તેમણે તારણ કાઢ્યુંકે,આ ક્ષેત્રોના ગુણોતાર અને વર્તુળાકાર નો ગુણોત્તર એટલો યોજના બદ્ધ છે કે આપણે તેમને ઈમારત રચનાના નિષ્ણાત કહી શકીએ.<ref>Petrie Wisdom of the Egyptians 1940: 30</ref> પહેલાના પ્રકરણોમાં તેણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે, આથી આપણે કહી શકીએ કે ૭/૨૨નો પરિઘ અને વ્યાસનો ગુણોત્તર તે સમયે જ્ઞાત હતો. <ref>Petrie Wisdom of the Egyptians 1940: 27</ref> == બનાવટના પદાર્થો == આ મહાપિરામિડમાં ૨૩લાખ ચૂનાના પત્થરના મોટાં ચોસલા વપરાયાં છે. આ પત્થરોને ખાણમાંથી નાઈલ નદીના માર્ગે અહીં લવાયા હતાં. આ પત્થરોમાં ખૂંટાઓ ઠોકીને તેને કાપવામાં આવ્યાં હતાં. ખૂંટાઓને પત્થરોમાં ઠોકી ભીંજવવામાં આવતાં. ભેજમા6 ખૂંટા પ્રસરણ પામતા અને પત્થરો તૂટી પડતાં. એક પવખત કપાઈ ગયાં પછી આ પત્થરોને નદીમાં અધો કે ઉર્ધ્વ દિશામાં પિરામિડ સુધી લઈ જવાતા. === સપાટી ના પત્થરો === [[ચિત્ર:KhufuPyramidCasingStone-BritishMuseum-August19-08.jpg|thumb|casing stone]] પૂર્ણતા પર મહાન પિરામિડને સફેદચક ચકીત ચૂનાના પત્થરોથી મઢી દેવામાં આવ્યાં હતાં. તેઓ ત્રાંસા હતા પણ ઉપરથી સપાટ હતાં. અત્યારે જે દેખાય છે તે માત્ર મૂળ હાર્દ પિરામિડનો ઢાંચો છે. ઈ.સ. ૧૩૦૧ના મહા ભૂકંપને લીધે સપાટીના ઘણાં પત્થરો ઢીલાં કે છુટ્ટાં પડી ગયાંૢ જેને બાહરી વંશના સુલતાન નાસીર નાસીર અદ દીન અલ હસન દ્વારા ૧૩૫૬માં કૅરોની મસ્જીદો અને કિલ્લો બનાવવા લઈ જવાયા. આવા અમુક પત્થરોને આજેપન પિરામિડના ભાગ તરીકે અમુક ભાગોમાં જોઈ શકાય છે. વધુ ખોદકામ કરતાં ન લઈ જવાયેલ કે પછળથી ખરી પડેલ પત્થરોનો એક મોટઓ જત્થો મળી આવ્યો. તદુપરાંત આજે પણે પિરમિડના પાયાના અમુક ભાગો જે બચી ગયાં છે ત્યાં આવા પત્થરો હજી પણ તેના યથા સ્થાને તેમેની ચોકસાઈ પૂર્વકની કામગીરીની સાક્ષી આપતાં જોવા મળે છે. પેટ્રીને મૂળ પિરામિડ અને સપાટીના પથરોની ગોઠવણીની દિશામાં પણ ૧૯૩ સેમી± ૨૫સેમીનો ફરક જણાઈ આવ્યો. તેના મતે હાર્દના બાંધકામ પછી કદાચ તેમને ઉત્તરી કોણની ભૂલનો અંદાજો આવ્યો હોવો જોઈએ જે તેમણે સપાટીના પત્થરોને જડતી વખતે સુધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હશે.<ref name="pet">Petrie (1883).</ref> === બાંધકામ સિદ્ધાંતો === સમયે સમયે પિરામિડના બાંધકામ માટેની વિવિધ પણ એકબીજાથી વિરોધાભાસી પદ્ધતીઓ બતાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |title=Building the Great Pyramid |url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/great_pyramid_01.shtml |publisher=[[Public BBC]] |date=2006-02-03}}</ref> ઘણાં તો એ વાત સાથે પણ સહમત નથી કે તેમને ખાણમાંથી ખોદીને અહીં લવાયા. તેમના મતે તો તે અહીંજ ઘડાયા હોય. જોકે મોટા ભાગના લોકો માને છે કે તેમને ખાણમાંથી ખોદીને અહીં લવાયા હતાં. પણ એ વાત માટે મતાંતર છે કે તેમને કેમ લવાયા, ઘસડીને,ઊંચકીને કે પૈડાં પર સરકાવીને! ગ્રીક લોકોના મતે આ કામમાં ગુલામોને કામે લગાવાયા પણ ઈજીપ્ત શાસ્ત્રીઓ માને છે કે તેને હજારો કુશળ કારીગરોએ અંજામ આપ્યું. તેઓએ પિરામિડ નજીક ડેરો જમાવ્યો અને પગાર કે કર દાન પર બાંધકામ પૂર્ણ થયાં સુધી કામ કર્યું હશે. ૧૯૯૦માં પુરાતત્વશાસ્ત્રી ઝહી હવાસ, માર્ક લેહ્નર દ્વારા તેમની દફનભૂમી શોધી કઢાઈ. વર્નર ના હીસાબે કામદાર વર્ગ તેમના કૌશલ્ય પ્રમાણે વિભાજીત હતો. તેમાં ૧ લાખ કામદારોની બે ટુકડીઓ હતી જે ૨૦,૦૦૦ માણસોના ઝા કે ફાયલમાં વહેંચાયેલ હતાં, જેમને ફરી તેમની આવડત અને કૌશલ પ્રમાણે વહેંચવામાં આવતાં. <ref>Verner (2001) pp.75-82.</ref> પિરામિડ બાંધકામની સૌથી રહસ્યમય વાત એ છે કે તેનું આયોજન કઈ રીતે થયું હશે. જોહ્ન રોમર સૂચવે છે કે અહીં પણ આનાથી પહેલાં ઉપયોગમાં લેવાતી હતી તેવી જ પદ્ધત્તી વપરાઈ હશે. કજેની અનુસાર બાંધકામના ભાગોને ૧:૧ ના પ્રમાણમાં જમીન ઉપર આલેખવમાં આવતાં. તે આગળ લખે છે કે આવો કાર્ય નક્શો તેમને અભૂતપૂર્વ ચોકસાઈ પૂર્વક બાંધકામ કરવા મદદ કરતો. તે પોતાના પુસ્તકનું એક આખું પ્રકરણ આ રીતે થયેલ બાંધકામ ના મળેલા અવશેષો આદિના વિવરણને માટે રાખે છે <ref>Romer, John, ''The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited'', p. 327, pp. 329-337</ref> == અંત:સ્થલ == આ મહાન પિરામિડ એક જ એવું પિરામિડ છે જેમાં ઉપર અને નીચે બનેં તરફ જતાં ગલિયારા જોવા મળે છે. આ મહા પિરામિડમાં અત્યાર સુધી ત્રણ જ્ઞાત ખંડ મળી આવ્યાં છે. તેમને એકબીજાની ઉપર પિરામિડના કેન્દ્રીય અક્ષ પર બનાવાયેલ છે. પ્રવેશમાંથી ૧૮મીટર લાંબો ગલિયારો નીચે તરફ જઈ બે દિશામાં વહેંચાઈ જાય છે. એક ગલિયારો નીચે તરફના અપૂર્ણ કક્ષ તરફ જાય છે. આ કક્ષને પિરામિડ જે જમીન પર ઉભો છે તે જમીનના ભૂખડકને કોતરીને બનાવવામાં અવ્યો છે. આ ત્રને ખંડમાં નો સૌથી મોટો ખંડ છેૢ પણ અપૂર્ણ છેૢ માત્ર ખડકનો કોતરેલ ભાગ દેખાય છે. બીજો ગલિયારો એક ૪૯મી*૩મી*૧૧મી ની ભવ્ય ગૅલેરી તરફ જાય છે જ્યાંથી તે હજી બે ભાગમાં વહેંચાય છે. એક ભોંયરુ રાણીના ખંડ(અયોગ્ય નામકરણ)માં લઈ જાય છે. જ્યારે બીજું ભોંયરું આગળ જઈ નીચે તરફ જતાં ગલિયારા ને મળે છે. આ ભવ્ય ગૅલેરીમાં જ્યાંથી તે હજી બે ભાગમાં વહેંચાય છે. એક ભોંયરુ રાણીના ખંડ(અયોગ્ય નામકરણ)માં લઈ જાય છે. જ્યારે બીજું ભોંયરું આગળ જઈ નીચે તરફ જતાં ગલિયારા ને મળે છે. આ ભવ્ય ગૅલેરીમાં સુંદર ભાત અને કોતરણીવાળા કોર્બેલ અને ચોક્કસ અંતરે ગલિયારાની બનેં તરફ ઉંચકાયેલ સ્તર પરની દીવાલોમાં કલાત્મક ગડખીઓ જોવા મળે છે. આ ગૅલેરીની વચ્ચો વચ્ચ જમીન પર એક નીક પસાર થાય છે આ ગડખીનો ચોક્ક્સ ઉપયોગ શું હશે તે અજ્ઞાત છે. એક બોગદામાં થઈ અહીંથી રાજાના ખંડમાં જઈ શકાય છે. <ref name="Oakes66">Oakes & Gahlin (2002) p.66.</ref> [[ચિત્ર:Great Pyramid Diagram-gu.svg|thumb|350px|Diagram of the interior structures of the great pyramid. The inner line indicates the pyramid's present profile, the outer line indicates the original profile.]] === રાજાનો ખંડ === પ્રવેશિકા અને રસ્તાની લાંબી વણઝાર ના અંતે આ ઈમારતનો મુખ્ય ભાગ રાજાનો ખંડ આવે છે. આ ખંડ શરૂઆતમાં ૧૦ x ૨૦ x ૧૧.૨ ક્યુબીટ એટલેકે ૫.૨૫ મી.x ૧૦.૫ મી.x ૬ મી.નો હતો. જેમીં ૧૦ x ૧૦ ક્યુબીટના બે ચોરસ હતાં અને તેમની ઊંચાઈ વિકર્ણના વર્ગની અડધી ઊઁચઈની હતી. કોઈ લોકોનું માનવુ છે કે આ રીત ભૂમિતિના સુવર્ણ પ્રમાણ φ (phi-ફાય), મેળવવાને સુસંગત છે તે એવી રીતે કે જો તેના માપનો ઉદ્દેશ્ય φ ગુણોત્તર મેળવવાનો હોય તો આપોઆપ π ચોરસથી [[વર્તુળ]] બનાવતા આવે છે.<ref>Calter (2008) pp. 156-171, 548-551.</ref> રાજાના ખંડમાં આવેલી દફનપેટી લાલ આસ્વાન ગ્રેનાઈટના એક શિલાખંડમાંથી કંડારવામાં આવી છે. અને તેનું માપ ગલીયારાના માપ કરતાં પસાર ન થઈ શકે તેટલું મોટું છે. આ દફન પેટીને પ્રેત ને સંઘરવાજ બનવાઈ હતી કે કેમ તે વિશે કોઈ ઠોસ માહીતી નથી. મધ્યમ કદની વ્યક્તિ ને ઘુંટણ વાળ્યા સિવાય તેમાં બેસાડવી શક્ય નથી. ઘુંટણ વાળીને દફનાવવાની કોઈ પ્રણાલીકા પણ મળી નથી આવી અને તે પેટીને કોઈ ઢાંકણ પણ નથી. રાજાના ખંડમાંથી બે નાની ચિમની નીકળે છે જે સીધી ઉપર ખુલે છે.પહેલા એમ માનવામાં આવતું હતું કે તે ચિમનીઓ વાતાયન/વાયુવિજન માટે બનાવાઈ હશે. હશે પણ પછી આ વાતની પુષ્ટી કરતાં પુરાવા ન મળ્યા. પાછળથી એમ માનવામાં આવ્યું કે ધાર્મિક કર્મકાંડ માટે તેનો ઉપયોગ હશે. હવે એમ મનાય છે કે તે ફેરોહની આત્માને સ્વર્ગ સુધી જવા માટે મુકવામાં આવ્યાં હશે. <ref name="Oakes67">Oakes & Gahlin (2002) p.67.</ref> રાજાનો ખંડ દક્ષિણ દિશામાં ૩૯૫ કિમી દૂર આવેલા આસ્વાન માંથી મળી આવતાં રાતા ગ્રેનાઈટથી મઢેલો છે.રાજાના ખંડની ઉપર બીજા છૂપા પાંચ ખંડો છે. સૌથી પ્રથમ ઉપખંડમાં ભવ્ય ગેલેરીના છેવટના અંતની દિવાલમાં આવેલા બાકોરામાંથી જઈ શકાય છે. આ ખંડને ડેવિડસન ખંડ કહેવાતો. જ્યારે છત પર આવેલી તિરાડમાંથી નીકળેલા ઘાંસના તણખલા દ્વારા તે છતને હલાવી શકતો હતો ત્યારે હોવર્ડ વ્યેસને એક અન્ય ઉપખંડ હોવાની શંકા ગઈ. તેણે તેને તોડી પાડતાં બીજાં ૪ છૂપાં ખંડ મળી આવ્યાં. આ ખંડને વેલીંગટન,નેલ્સન,લેડી આર્બટનોટ અને કેમ્પબેલનો ખંડ એવા નામ અપાયા. રાજાનો ખંડ અને પહેલાં ચાર છૂપાં ખંડની છત ગ્રેનાઈટની બનેલી છે. દરેક છત ૮ થી ૯, ૨૫ થી ૮૦ ટન વજન ધરાવતા, ગ્રેનાઈટની બનેલ છે. કેમ્બેલનો ખંડ મોટા ચૂનાની લાદીઓનો બનેલો છે.<ref> Lehner (1997)p. 44,51-53,108-115 </ref> <ref> Scarre (1999) </ref> ઇજીપ્તશાસ્ત્રીઓ માને છે કે તેને [[નાઇલ નદી]]ના રસ્તે,વિશાળ તરાપાઓ દ્વારા, લવાયા હશે.<ref>Romer (2007) pp.187-195</ref> === રાણીનો ખંડ === રાણીનો ખંડ મધ્ય ભાગમાં આવેલો છે અને સૌથી નાનો એટલેકે ૫.૭૪મી x ૫.૦૩મી અને ઊંચાઈ ૪૦૫૭મી છે. તેની દીવાલો લીસા ચૂનાના ખડકોથી મઢેલી છે અને તેની છત મોટી ચૂનાની લાદીઓથી બનેલી છે.<ref> Lehner (1997)p. 112 </ref> તેની પૂર્વી ભીંતમાં એક મોટો કોણીય દ્વાર કે ગોખલું છે. ઈજીપ્તજ્ઞ માર્ક લેહ્નર માને છે કે આ રાણીનો ખંડ નો એદ્દેશ્ય અન્ય ઈજીપ્તી પિરામિડમાં મેળી આવેલ સેરદબ તરીકે થતો હશે અને તે મોટા ગોખલાનો ઉપયોગ દફનાવાયેલનું પૂતળું રાખવા થયો હશે. પ્રાચીન એજીપ્તી લોકોનું એવું માનવુ હતુ6 કે જો દુર્ભાગ્યે ફેરો(રાજા)નું મમીકરણ કરેલ શરીર બનાશ પાને તોએ તેમની આત્મા કા ને આ પૂતળું કામ આવે. પણ આ ખંડનો ખરો ઉદ્દેશ્ય હજી પણ અજ્ઞાત છે.<ref name="Oakes67" /> રાઅજાના ખંડની જેમ રાણીના ખંડમાં પણ બે ચિમની આવેલ છે જેને ૧૯૯૨મં જર્મન ઈજનેર રુડોલ્ફ ગંટેનબ્રીંક દ્વારા નિર્મિત રોબોટ ઉપૌટ-૨ દ્વારા શોધી કઢાયા. આ બનેં ચિમનીઓ ચૂનના પથ્થરના બનેલ તાંબાના હાથા વાળ દરવાજાથી ઢંકાયેલ હતાં. નેશનલ જ્યોગ્રોફીક દ્વારા દક્ષીણતરફના દરવાજામાં એક નાનું કાણું કરી ફીલ્માવવામાં આવ્યું તો તેની પાછળ એક મોટોઓ દરવાજો મળી આવ્યો. <ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/09/0910_020913_egypt_1.html|publisher=[[National Geographic]]|title=Ancient Egyptian Chambers Explored|date=2003-04-04|first=Nancy|last=Gupton|access-date=2008-08-11}}</ref> ઉત્તર તરફનો બોગદો જેમાં તેના વળાંક અને વાંકા ચૂંકા રસ્તાને લીધે ચાલવું મુશ્કેલ હતું તે પણ એક અન્ય દરવાજાથી ઢંકાયેલો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/09/0923_020923_egypt.html|publisher=[[National Geographic]]|title=Third "Door" Found in Great Pyramid|date=2002-09-23|access-date=2008-08-11}}</ref> === અપૂર્ણ ખંડ === અપૂર્ણ ખંડ જમીન થી ૨૭મીટર નીચે આવેલ છે. અને અહીં અન્ય ખંડોની ચોકસાઈનો સદંતર અભાવ છે. ઈજીપ્તજ્ઞોની અનુસાર આ ખંડ અસલમાં દફન ખંડ હતો પણ પાછળથી રાજા ખુફુએ પોતાનો વિચાર બદલી દીધો અને ઊંચા સ્થાને ખંડ બનાવડાવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/pyramid/explore/khufuunfhi.html|publisher=[[Public Broadcasting System]]|title=Unfinished Chamber|access-date=2008-08-11}}</ref> ઈજીપ્તજ્ઞ બોબ બ્રાયરના હિસાબે જો ખુફુ જલ્દી મૃત્યુ પામે તો આ તેની માટે વીમા પોલિસી જેવું હતું. તે જ્યારે જીવંત અને સ્વસ્થ હતો ત્યારે બાંધકામના ૫ વર્ષ પછી બીજા (રાણીના) ખંડનું બાંધકામ શરૂ થયું. અમુક ૧૫ જેટલા વર્ષ બાદ આ ખંડનું બાંધકામ છોડી દેવાયું અને ઉપર પિરામિડની મધ્યમાં રાજાનો ખંડ બનાવવામાં આવ્યો. <ref>[http://www.archaeology.org/0705/etc/pyramid.html Hidden ramps may solve the mystery of the Great Pyramid's construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221172036/http://www.archaeology.org/0705/etc/pyramid.html |date=2010-02-21 }} Archaeological Institute of America, Volume 60 Number 3, May/June 2007.</ref> == પિરામિડ ક્ષેત્ર == [[ચિત્ર:Giza pyramid complex (map).svg|thumb|300px|Map of Giza pyramid complex]] ગીઝાનો પિરામિડ એ એક સંકુલની મુખ્ય ઈમારત છે જેમાં ખુફુના બે સ્મારક મંદિરો (એક પિરામિડની બાજુમાં અને બીજો નાઈલની બાજુમાં), ખુફુની પત્નીઓના ત્રણ નાના પિરામિડ, એક તેથી પણ નાનો ઉપ પિરામિડ, બે મંદિરને જોડતી ઊઁચી મર્ગિકા અને પિરામિડની આજુબાજુના ઉમરાવોન નાના ‘મસ્તબા’ (મકબરા)નો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં એક નાનુ પિરામિડ રાણી હેતીફેરસને સમર્પિત છે જે સ્નેફેરુની પત્ની અને બહેન તથા ખુફુની માતા હતી. આ પિરામિડની શોધ ૧૯૨૫માં થઈ. ગીઝાના કામદારો માટે એક નગર હતું જેમાં સ્મશાન, ભઠ્ઠી (બેકરી), બીયરનું કારખાનું અને તાંબુ ગાળવાનું ક્ષેત્ર હતું. મહાન પિરામિડની વાયવ્યમાં ખફ્રેનો થોડોક નાનો પિરામિડ આવેલો છે. ખફ્રે ખુફુનો અનુગામી હતો જેને ગીઝાના મહાન સ્ફીંક્સનો નિર્માતા માનવામાં આવે છે. તેનાથી થોડે દૂર વાયવ્યમાં મેંકુરેનો પિરામિડ છે જે ખફ્રેનો અનુગામી હતો. પણ તેની ઉંચાઈ અડધી જ છે. ૧૯૫૪માં મહાન પિરામિડની દક્ષિણે ૪૧ પત્થરોનો ઢગલો મળી આવ્યો. તેને ખોલતાં તેમાંથી ૩૦.૮મી લાંબો એક ખાડો મળી આવ્યો જેમાં ૪૩ મી. લાંબી દેવદાર (Chedar)ના લાકડાંની હોડીના અવશેષો મળી આવ્યાં હતાં. પ્રાચીન કાળમાં તેને ૧૨૨૪ ટુકડા વાળા ૬૫૦ ભાગમાં વિચ્છેદીત કરાઈ હતી. ખુફુની સ્મશાન યાત્રાની આ હોડીને તે જ સ્થળે હવે ફરી બાંધીને તેમાં એક સંગ્રહાલય બનાવવામં આવ્યું છે. ત્યાર બાદ નજીકમાં એક અન્ય હોડી ધરાવતો ખાડો મળી આવ્યો હતો.<ref>Clayton (1994) pp.48-49.</ref> == લૂંટારા, પ્રવાસીઓ અને ઉત્ખનકો == ત્યાર બાદના પિરામિડો ભલે નાના હતાં પણ તે બાંધવાની પરંપરા મધ્ય યુગના રાજયો સુધી ચાલુ રહી. તદુપરાંત લેખકો બ્રાયર અને હોબ્બ્સના દાવા મુજબ, જ્યારે આજે જેને [[વૅલી ઑફ કિંગ્સ]] તરીકે ઓઅળખાય છે તે રણદ્વીપમાં રાજસી મકબરાનું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે, "નવા રાજ્યોએ બધા પિરામિડો લૂંટી લીધા હતા.", .<ref>Brier 1999, p. 164 [http://books.google.co.uk/books?id=jPgHx4gfJkIC&pg=PA164&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U1nC_eucZoNlre6Lv0MOyhxeuYJpg]</ref><ref>Cremin 2007 p.96.[http://books.google.co.uk/books?id=A0llBlzF6UgC&pg=PA96&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U27n531SIdTdKUuMnSPKOWsvweB_w] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201850/http://books.google.co.uk/books?id=A0llBlzF6UgC&pg=PA96&dq=pyramids+robbed+end+of+old+kingdom&ei=mBnaSIGxMpS4yQSR3ZSNDQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U27n531SIdTdKUuMnSPKOWsvweB_w|date=2013-10-29}}</ref> જોય્સ ટીલ્ડેસ્લી લખે છે કે આરબ ખલીફા અબ્દુલ્લા અલ મામુન ઈ.સ. ૮૨૦માં પિરામિડમાં પ્રવેશ્યા તે પહેલાં મધ્ય રાજ્ય દ્વારા મહાન પિરામિડને પણ ખોલીને ખાલી કરાયું હતું .<ref>Tyldesley, 2007 p.38</ref> == વધુ સાહિત્ય == * {{cite book|title=Keeper of Genesis|url=https://archive.org/details/keeperofgenesisq0000bauv_w8w7|first=Hancock, Graham|last=Bauval, Robert & |date=1996|isbn=0-7493-2196-2|publisher=Mandarin books}} * {{cite book|title=Daily Life of the Ancient Egyptians|url=https://archive.org/details/dailylifeofancie00brie|first=Hobbs, A. Hoyt|last=Brier, Bob & |date=1999|isbn=978-0313303135|publisher=Greenwood Press}} * {{cite book|title=Squaring the Circle: Geometry in Art and Architecture|url=https://archive.org/details/squaringcirclege0000calt|first=Paul A.|last=Calter|date=2008|isbn=1-930190-82-4|publisher=Key College Publishing}} * {{cite book|title=Chronicle of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/chronicleofphara00clay|first=Peter A.|last=Clayton|date=1994|isbn=0-500-05074-0|publisher=Thames & Hudson}} * {{cite book|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse_t6r2|first=Dana M.|last=Collins|date=2001|isbn=9780195102345|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|title=Archaeologica|url=https://archive.org/details/archaeologicawor0000unse|first=Aedeen|last=Cremin|date=2007|isbn=978-0711228221|publisher=Frances Lincoln}} * {{cite book|title=Mathematics and Measurement|url=https://archive.org/details/mathematicsmeasu0000dilk|first=O.A.W.|last=Dilke|date=1992|isbn=0520060725|publisher=University of California Press}} * {{cite book|title=Myths and Mythology of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/mythsmythologyof0000luci|first=Lucia |last=Gahlin|date=2003|isbn=1-84215-831-7|publisher=Anness Publishing Ltd}} * {{cite book|title=The Complete Pyramids|url=https://archive.org/details/completepyramids0000lehn|first=Mark |last=Lehrner|date=1997|isbn=0-500-05084-8|publisher=London: Thames and Hudson}} * {{cite book|title=The Great Pyramid of Giza: Measuring Length, Area, Volume, and Angles|url=https://archive.org/details/greatpyramidofgi0000levy|first=Janey|last=Levy|date=2005|isbn=1404260595|publisher=Rosen Publishing Group}} * {{cite book|title=The Egyptian Pyramids: A Comprehensive, Illustrated Reference|url=https://archive.org/details/bwb_KS-669-978|first=J.P.|last=Lepre|date=1990|isbn=0899504612|publisher=McFarland & Company}} * {{cite book|title=Egyptian Tomb Architecture: The Archaeological Facts of Pharaonic Circular Symbolism|first=David I|last=Lightbody|date=2008|isbn=978-1407303390|publisher=British Archaeological Reports International Series S1852}} * {{cite book|title=Ancient Egypt|first=Lorana|last=Oakes|coauthors=Lucia Gahlin|publisher=Hermes House|date=2002|isbn=1-84309-429-0}} * {{cite book|title=[http://www.ronaldbirdsall.com/gizeh/index.htm The Pyramids and Temples of Gizeh]|date=1883|isbn=0710307098|last=Petrie|first=Sir William Matthew Flinders|publisher=Field & Tuer}} * {{cite book|title=The Great Pyramid: Ancient Egypt Revisited|url=https://archive.org/details/greatpyramidanci0000rome|first=John|last=Romer|date=2007|isbn=978-0-521-87166-2|publisher=Cambridge University Press, Cambridge}} * {{cite book|title=The Seventy Wonders of the Ancient World|url=https://archive.org/details/seventywondersof00scar|first=Chris|last=Scarre|date=1999|isbn=978-0500050965|publisher=Thames & Hudson, London}} * {{cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse|first=P.Kenneth |last=Seidelmann|date=1992|isbn=0-935702-68-7|publisher=University Science Books}} * {{cite book|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|first=Ian|last=Shaw|date=2003|isbn=0198150342|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book|title=Guide to the pyramids of Egypt; preface by Zahi Hawass.|url=https://archive.org/details/guidetopyramidso0000sili|first=Alberto|last=Siliotti|date=1997|isbn=unknown|publisher=Barnes & Noble Books}} * {{cite book|title=The Great Pyramid|url=https://archive.org/details/greatpyramiditss0000smyt|first=Piazzi|last=Smyth|date=1978|isbn=0-517-26403-X|publisher=Crown Publishers Inc.}} * {{cite book|title=Egypt:How a lost civilization was rediscovered|url=https://archive.org/details/egypthowlostcivi0000tyld|first=Joyce|last=Tyldesley|date=2007|isbn=978-0563522577|publisher=BBC Books}} * {{cite book|title=The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments|url=https://archive.org/details/pyramidscomplete00vern|first=Miroslav|last=Verner|date=2001|isbn=0-8021-1703-1|publisher=Grove Press}} * {{cite book|title=The Pyramids|url=https://archive.org/details/pyramidstheirarc0000vern_u2g1|first=Miroslav|last=Verner|date=2003|isbn=1843541718|publisher=Atlantic Books}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Great Pyramid of Giza}} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/pyramid/explore/khufuenter.html પિરામિડ-આંતરીક કથા] 'PBS' Nova (ટી.વી. શ્રેણી) દ્વારા. * {{cite web |url=http://www.cheops.org/ |title=The Upuaut Project Homepage |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Belless |first=Stephen |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Upuaut Project |pages= |language= |doi= |archive-url = |archive-date= |quote= }} * {{cite web |url=http://pr.caltech.edu/periodicals/CaltechNews/articles/v35/obelisk.html |title=How Many Caltechers Does It Take to Raise An Egyptian Obelisk? |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Clemmons |first=Maureen |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Caltech News |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708022943/http://pr.caltech.edu/periodicals/CaltechNews/articles/v35/obelisk.html |archive-date=2010-07-08 |quote= |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://oi.uchicago.edu/research/projects/giz |title=The Giza Mapping Project |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Oriental Institute, Chicago |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311135020/http://oi.uchicago.edu/research/projects/giz/ |archive-date=2008-03-11 |quote= |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.aeraweb.org/how_old.asp |title=How Old are the Pyramids? |access-date=2008-04-01 |accessmonthday= |accessdaymonth= |accessyear= |author= |last=Hawass |first=Dr. Zahi |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Ancient Egypt Research Associates |pages= |language= |doi= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305031531/http://www.aeraweb.org/how_old.asp |archive-date=2008-03-05 |quote= |url-status=dead }} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{પુરાતન દુનિયાની સાત અજાયબીઓ}} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:અજાયબીઓ]] c2pz9466bg73bmvmuoy45d9siyj5v73 0 12505 906367 905441 2026-10-16T20:26:14Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906367 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Corazón.svg|thumb|શૈલીબદ્ધ [[હૃદય (પ્રતીક)|હૃદય પ્રતીક]] ([[:en:heart (symbol)|heart symbol]]) એ પ્રેમને વ્યકત કરતી પરંપરાગત યુરોપિય આકૃતિ છે.]] '''પ્રેમ''' એ [[સ્નેહ]] ([[:en:affection|affection]])<ref name="oxford">''ઓક્સફર્ડ ઇલસ્ટ્રેટેડ અમેરિકન ડિક્શનેરી'' (1998) + ''મેરીયમ-વેબસ્ટર કોલેજીયેટ ડીક્શનેરી '' (2000)</ref> and [[આસક્તિ (મનોવિજ્ઞાન)|આસક્તિ]] ([[:en:attachment (psychology)|attachment]])ની તીવ્ર વૃત્તિ સંબંધિત ઘણી બધી [[સંવેદન|લાગણી]] ([[:en:emotion|emotion]])ઓ અને અનુભવો પૈકીની એક છે. શબ્દને સામાન્ય [[આનંદ]] ([[:en:pleasure|pleasure]]) થી માંડીને તીવ્ર [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ]] જેવી વિવિધ લાગણીઓ, સ્થિતિઓ અને અભિગમોના સંદર્ભમાં ટાંકી શકાય છે શબ્દ પ્રેમ [[ક્રિયાપદ]] અને [[નામ]] બંને છે.પ્રેમ એ એક જ લાગણી નથી, પરંતુ બે કે બેથી વધારે લાગણીઓમાંથી નીપજેલું સંવેદન છે.આપણા માટે કંઈ પણ મહત્વનું હોય, તે એક કરતા વધારે લાગણીઓને જન્મ આપે છે અને આપણે આપણી લાગણીઓ અંગે લાગણીઓ (અને લાગણીઓ અંગે વિચારો) ધરાવીએ છીએ. [http://www.peterfox.com.au/intro1.htm]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}આ શબ્દના ઉપયોગો અને અર્થોનું વૈવિધ્ય અને તેની સાથે સંકળાયેલી લાગણીઓની સંકુલતા પ્રેમ શબ્દને અન્ય સંવેદનશીલ સ્થિતિઓની સરખામણીમાં પણ સાતત્યપૂર્ણ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવો મુશ્કેલ છે. એક અમૂર્ત વિચાર તરીકે સામાન્યપણે ''પ્રેમ'' અન્ય વ્યક્તિ માટેની ઊંડી, મૃદુ કાળજીભરી [[અવ્યક્તતા|અવ્યક્ત]] ([[:en:ineffability|ineffable]]) લાગણી છે.પ્રેમનો આ મર્યાદિત વિચાર પણ, જોકે, [[રોમાન્સ (પ્રેમ)|રોમેન્ટિક પ્રેમ]] ([[:en:romance (love)|romantic love]])ની ઉત્કટ ઇચ્છા અને પ્રગાઢતાથી માંડીને [[કૌટુંબિક પ્રેમ|કૌટુંબિક]] ([[:en:familial love|familial]]) અને[[કાલ્પનિક પ્રેમ]] ([[:en:platonic love|platonic love]])<ref name="PlatonicSchool">{{cite book |last=Kristeller |first=Paul Oskar |title=Renaissance Thought and the Arts: Collected Essays |url=https://archive.org/details/renaissancethoug0000kris_x1t4 |publisher=Princeton University |year=1980 |isbn=0691020108}}</ref> અને ત્યાંથી માંડીને [[પ્રેમ (ધાર્મિક મંતવ્યો)|ધાર્મિક પ્રેમ]] ([[:en:love (religious views)|religious love]])ના વિશાળ [[હેનોસિસ|એકત્વ]] ([[:en:Henosis|oneness]]) કે ભક્તિ જેવી વિવિધ લાગણીઓનો અસબાબ ધરાવે છે.<ref name="Gita">{{cite book |last= Mascaró |first=Juan |title=The Bhagavad Gita |url= https://archive.org/details/bhagavadgita0000unse_r9w2 |publisher=Penguin Classics |year=2003 |isbn= 0140449183}}(જે. મેસ્કારો, અનુવાદક))</ref>પ્રેમ તેના વિવિધ સ્વરુપોમાં [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ]] ([[:en:interpersonal relationship|interpersonal relationship]])ના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેના કેન્દ્રીય મનોવૈજ્ઞાનિક મહત્વને કારણે તે [[સર્જનાત્મક કળાઓ]] ([[:en:creative arts|creative arts]])માં સૌથી સામાન્ય વિષયો પૈકીનો એક છે. == વ્યાખ્યાઓ == [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]) શબ્દ "પ્રેમ" ના વિવિધ સંદર્ભોમાં એકબીજા સાથે મળતા વિવિધપરંતુ અલગ અર્થો હોઈ શકે છે.મોટે ભાગે, અન્ય ભાષાઓ વિવિધ વિચારો પૈકીના કેટલાકને વ્યક્ત કરવા ઘણા બધા શબ્દો પ્રયોજે છે, જેની માટે અભિવ્યક્તિ માટે અંગ્રેજી ભાષા મુખ્યત્વે "પ્રેમ" શબ્દ પર નિર્ભર રહે છે, ઉદાહરણરુપે, [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|"પ્રેમ" માટેના ગ્રીક શબ્દોનું વૈવિધ્ય]] ([[:en:Greek words for love|Greek words for "love."]])આમ, પ્રેમ વૈચારિક રીતે મૂર્તિમંત કરવામાં આવતા સાંસ્કૃતિક ભેદો તેની કોઈ પણ વૈશ્વિક વ્યાખ્યા પ્રસ્થાપિત કરવામાં બેવડી મુશ્કેલી સર્જે છે. <ref>કે. પાઉલ."સેપિર-વ્હોર્ફ હાઇપોથીસિસ શું છે? ''અમેરિકી નૃવંશશાસ્ત્રી'', ન્યુ સીરઝ, ખંડ 86, નં.. 1, માર્ચ 1984, પૃ.65–79</ref> પ્રેમના [[હાર્દ]] ([[:en:essence|essence]])નું ચરિત્ર વારંવાર વિવાદનો વિષય બન્યું છે, તેમ છતાં આ શબ્દના વિવિધ પાસાઓને પ્રેમ ''શું નથી'' તેના પરથી સ્પષ્ટ કરી શકાય છે. હકારાત્મક લાગણીની અભિવ્યક્તિ (''પસંદ''ના વધારે સશક્ત સ્વરુપ તરીકે) પ્રેમ સામાન્યપણે [[ધિક્કાર]] ([[:en:hate|hate]]) (કે તટસ્થ [[ઉપેક્ષા]] ([[:en:apathy|apathy]]))થી વિપરીત છે; ઓછો કામુક અને વધારે સંવેદનશીલ સ્વરુપ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[વાસના]] ([[:en:lust|lust]])થી જુદો પડે છે અને રોમેન્ટિક અર્થો સાથેના આંતરવૈયક્તિક સંબધ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[મિત્રતા]] ([[:en:friendship|friendship]])થી અલગ પડે છે, તેમ છતાં ''પ્રેમ'' શબ્દની અન્ય વ્યાખ્યાઓ ચોક્કસ સંદર્ભોમાં ગાઢ મિત્રતાને લાગુ પડી શકે છે. જ્યારે અમૂર્તપણે ચર્ચવામાં આવે છે, ત્યારે ''પ્રેમ'' સામાન્યપણે આંતરવૈયક્તિક પ્રેમના સંદર્ભમાં વપરાય છે, એક એવો અનુભવ જે એક વ્યક્તિને બીજી વ્યક્તિ માટે થાય છે. પ્રેમમાં મોટે ભાગે પોતાની જાત સહિતની (જેમ કે. [[આત્મરતિવૃત્તિ]] ([[:en:narcissism|narcissism]])), કોઇ એક વ્યક્તિ કે ચીજ માટે કાળજી કે તેમાં ઓતપ્રોત થવાની લાગણી હોય છે.પ્રેમને સમજવામાં આંતર-સાંસ્કૃતિક મતભેદો ઉપરાંત પ્રેમ અંગેના વિચારો સમય સાથે પણ બદલાયા છે.કેટલાક ઇતિહાસકારો રોમેન્ટિક પ્રેમના આધૂનિક વિચારોને મધ્યયુગ પહેલાં કે પછીના રાજાશાહી યુરોપ જોડે સાંકળે છે, જોકે પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા રોમેન્ટિક આસક્તિ અગાઉ પણ હતી તેની ગવાહી પૂરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |title=પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા |access-date=2021-07-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930072056/http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |url-status=dead }}</ref> પ્રેમના સંકુલ અને અમૂર્ત ચરિત્રને કારણે, પ્રેમ અંગેની ચર્ચા મોટે ભાગે [[વિતંડાવાદી પિષ્ટપેષણ]] ([[:en:thought-terminating cliché|thought-terminating cliché]]) બનીને રહી ગઈ છે અને [[વર્જિલ]] ([[:en:Virgil|Virgil]])ની "પ્રેમ બધે વિજય મેળવે છે" થી માંડીને [[બિટલ્સ]] ([[:en:The Beatles|The Beatles]])ની "[[તમારે જરૂર છે બસ પ્રેમની]] ([[:en:All You Need is Love|All you need is love]])" જેવા પ્રેમ સંબંધિત સામાન્ય [[રુઢિપ્રયોગ]] ([[:en:proverb|proverb]]) અસ્તિત્વમાં છે. [[બર્ટ્રન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) પ્રેમને [[સાપેક્ષ મૂલ્ય]] ([[:en:relative value|relative value]])થી વિરુદ્ધ "નિરપેક્ષ મૂલ્ય"ની શરત તરીકે વર્ણવે છે. તત્ત્વચિંતક [[થોમસ જે ઉર્ડ|થોમસ જે ઉર્ડે]] ([[:en:Thomas Jay Oord|Thomas Jay Oord]]) જણાવ્યું હતું કે પ્રેમ કરવો એટલે "સાર્વત્રિક શુભને પ્રોત્સાહન આપવા બીજાને હેતુપુર્વક, સહાનુભૂતિપુર્વક પ્રતિસાદ પાઠવવો." == અવૈયક્તિક પ્રેમ == એક વ્યક્તિ દેશ, સિદ્ધાંત કે ઉદ્દેશને પ્રેમ કરે છે, એમ કહી શકાય, જો તે તેનું ખુબ ઉંચું મુલ્ય આંકતા હોય અને તેને ઊંડાણપૂર્વક પ્રતિબદ્ધ હોય.એ જ પ્રમાણે, અનુકંપાભરેલો આવેગ અને સ્વૈચ્છિક કાર્યકરોનો તેમના ધ્યેય માટેનો "પ્રેમ" આંતરવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી નહીં, બલકે [[પરોપકાર]] ([[:en:altruism|altruism]]) અને મજબૂત રાજકીય નિશ્ચયો સાથેના અવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી પણ ક્યારેક સર્જાય તેમ બની શકે.લોકો ભૌતિક ચીજો, પ્રાણીઓ કે પ્રવૃત્તિઓને પણ "પ્રેમ" કરી શકે છે, જો તેઓ પોતે આ બધી ચીજોમાં આસક્તિ ધરાવે કે તેમની સાથે તદ્રુપ થઈ જાય.જો જાતિય લાગણી પણ સંડોવાયેલી હોય, તો તે સ્થિતિને [[અપકામુકતા]] ([[:en:paraphilia|paraphilia]]) કહે છે.<ref>{{Citation | last = DiscoveryHealth | first = | title = Paraphilia | url = http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html | accessdate = 2007-12-16 | archivedate = 2007-12-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212105714/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html }}</ref> == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ એટલે માણસો વચ્ચેનો પ્રેમ.બીજી વ્યક્તિ માટે સીધી સાદી ''અભિરુચિ'' કરતા તે વધારે તાકતવર લાગણી છે. [[અસંતુષ્ટ પ્રેમ]] ([[:en:Unrequited love|Unrequited love]]) એટલે પ્રેમની એવી લાગણીઓ, જેમાં સામો પ્રતિભાવ મળતો નથી.આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ|iઆંતરવૈયક્તિક સંબંધો]] ([[:en:interpersonal relationships|interpersonal relationships]]) સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલો છે.આવો પ્રેમ કુટુંબના સભ્યો, મિત્રો અને દંપતિઓ વચ્ચે હોઈ શકે છે.પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ મનોવૈજ્ઞાનિક વિકારો છે, જેમ કે [[અતિકામુકતા]] ([[:en:erotomania|erotomania]]). સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન [[તત્ત્વજ્ઞાન]] ([[:en:philosophy|philosophy]]) અને [[ધર્મ]] ([[:en:religion|religion]])એ પ્રેમ નામની ઘટના પર સૌથી વધારે ચિંતન કર્યું છે.ગઈ સદીમાં આ વિષય પર [[મનોવિજ્ઞાન|મનોવિજ્ઞાને]]([[:en:psychology|psychology]]) પુષ્કળ લખ્યું છે.તાજેતરના વર્ષોમાં, [[ઉત્ક્રાંતિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન|ઉત્કાંન્તિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary psychology|evolutionary psychology]]), [[ઉત્કાંન્તિ વિષયક જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary biology|evolutionary biology]]), [[નૃવંશશાસ્ત્ર]] ([[:en:anthropology|anthropology]]), [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]]) અને [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]]) જેવા વિજ્ઞાનોએ પ્રેમની પ્રકૃતિ અને કામગીરીની સમજમાં વધારો કર્યો છે. === રાસાયણિક આધાર === [[ચિત્ર:Chemical basis of love.png|પ્રેમના રાસાયણિક આધાર અંગે સરળ દ્રષ્ટિબિંદુ]] {{main|Love (scientific views)}} જાતિય વૃત્તિના જૈવિક મોડેલ્સ પ્રેમને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]] ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા [[સસ્તન]] ([[:en:mammal|mammal]]) આવેગ તરીકે જુએ છે. <ref>{{cite book | last = Lewis | first = Thomas | coauthors = Amini, F., & Lannon, R. | title = A General Theory of Love | url = https://archive.org/details/generaltheoryof00lewi | publisher = Random House | year = 2000 |isbn=0375709223}}</ref>પ્રેમના વિષયના અગ્રણી નિષ્ણાત [[હેલન ફિશર (નૃંવશશાસ્ત્રી)|હેલન ફિશર]] ([[:en:Helen Fisher (anthropologist)|Helen Fisher]]) પ્રેમના અનુભવને અંશતઃ એકબીજાને સ્પર્શતા ત્રણ તબક્કાઓમાં વિભાજે છે, વાસના, આકર્ષણ અને આસક્તિ.વાસના લોકોને અન્યો સમક્ષ લાવે છે, રોમેન્ટિક આકર્ષણ લોકોને તેમની ઉર્જા સંવનન પર કેન્દ્રિત કરવા પ્રોત્સાહન આપે છે અને આસક્તિ જીવનસાથી (કે બાળક)ને બાળક ઉછરીને મોટું થાય ત્યાં સુધી સાંખી લેવાની શક્તિ આપે છે. [[વાસના]] ([[:en:Lust|Lust]]) [[સમાગમ|સંવનન]] ([[:en:mating|mating]])ને પ્રોત્સાહિત કરતી આવેગપુર્ણ જાતિય ઇચ્છા છે અને [[ટેસ્ટોસ્ટેરોન]] ([[:en:testosterone|testosterone]]) અને [[એસ્ટ્રોજન]] ([[:en:estrogen|estrogen]]) જેવા રસાયણોને લોહીમાં મોટા પ્રમાણમાં ઠાલવે છે. આ અસરો ભાગ્યે જ કેટલાક સપ્તાહો કે મહિનાઓ સુધી ટકે છે. [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ|આકર્ષણ]] ([[:en:Interpersonal attraction|Attraction]]) એ સંવનન માટે ચોક્કસ ઉમેદવાર માટેની સૌથી વધારે વૈયક્તિક અને રોમેન્ટિક ઇચ્છા છે, જે એક વૈયક્તિક સંવનન સ્વરુપ માટેની પ્રતિબદ્ધતા તરીકે વાસનામાંથી સર્જાય છે. [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]])માં તાજેતરમાં થયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લોકો પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે મગજ સતત [[ફેરોમોન્સ]] ([[:en:pheromones|pheromones]]), [[ડોપામાઇન]] ([[:en:dopamine|dopamine]]), [[નોરપનેફ્રીન]] ([[:en:norepinephrine|norepinephrine]]), અને [[સેરટોનિન]] ([[:en:serotonin|serotonin]]) સહિતના રસાયણોનો ચોક્કસ સમૂહ છોડે છે. આ રસાયણો [[એમ્ફટમીન]] ([[:en:amphetamine|amphetamine]])ની જેમ જ કામ કરે છે અને મગજના [[આનંદ કેન્દ્ર]] ([[:en:pleasure center|pleasure center]])ને ઉત્તેજિત કરે છે તેમ જ અન્ય આડ અસરો તરફ દોરી જાય છે, જેમ કે [[હ્રદયના ધબકારાનો દર|હ્રદયના ધબકારા]] ([[:en:heart rate|heart rate]]) વધવા, ભૂખ અને નિંદ્રા મરી જવી અને ઉત્તેજનાની તીવ્ર લાગણી થવી.સંશોધન દર્શાવે છે કે આ તબક્કો સામાન્યપણે દોઢથી ત્રણ વર્ષ ચાલે છે.<ref name="human">વિન્સ્ટન રોબર્ટ (2004)''માણસ''[[સ્મિથસોનીયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ([[:en:Smithsonian Institution|Smithsonian Institution]]).</ref> વાસના અને આકર્ષણના તબક્કાઓ કામચલાઉ ગણાતા હોવાથી, લાંબા ગાળાના સંબંધો માટે એક ત્રીજો તબક્ક જરૂરી મનાયો છે. [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:Attachment theory|Attachment]]) એક એવો [[માનવ અનુબંધ|અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|bonding]]) છે, જે ઘણા વર્ષો સુધી અને દાયકાઓ સુધી પણ ટકે તેવા સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપે છે. આસક્તિ સામાન્યપણે [[લગ્ન]] ([[:en:marriage|marriage]]) અને [[બાળકો]] ([[:en:children|children]]) જેવી પ્રતિબદ્ધતાઓ આધારિત હોય છે કે પછી સરખી રુચિ જેવી ચીજો જેવી પારસ્પરિક મિત્રતા પર આધારિત છે. તે ટુંકા ગાળાના સંબંધો કરતા પણ વધારે મોટા પ્રમાણમાં [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]) અને [[વેસોપ્રેસિન]] ([[:en:vasopressin|vasopressin]]) જેવા રસાયણોના ઊંચા સ્તરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref name="human"/> લોકો જ્યારે પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ]] ([[:en:nerve growth factor|nerve growth factor]]) (NGF) તરીકે ઓળખાતા પ્રોટીન અણુનું સ્તર ઊંચુ હોય છે, પરંતુ એક વર્ષ પછી તે અગાઉના સ્તરે પહોંચી જાય છે.<ref>ઇમેન્યૂએલ, ઇ, પોલિટી, પી, બિયાન્ચી, એમ, મિનોરેટી, પી, બર્ટોના, એમ અને ગેરોલ્ડી, ડી. (2005)”પ્રારંભિક તબક્કાના રોમેન્ટિક પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા પ્લાસ્મા ચેતા વૃદ્ધિ પરીબળ સ્તરોમાં થતો વધારો.” [http://www.biopsychiatry.com/lovengf.htm અમૂર્ત]. ''સાઇકોન્યૂરોએન્ડોક્રીનોલોજી'', સપ્ટે. 05.</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક આધાર === [[ચિત્ર:Sri Lankan woman and child.jpg|દાદી અને પૌત્ર<br />[[શ્રીલંકા]] ([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]]).|thumb]] {{further|[[Human bonding]]}} મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને ઇંદ્રિયગત અને સામાજિક ઘટના તરીકે વર્ણવે છે.[[માનસશાસ્ત્રી]]t ([[:en:Psychologist|Psychologist]]) [[રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગ|રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગે]] ([[:en:Robert Sternberg|Robert Sternberg]]) [[પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત]] ([[:en:triangular theory of love|triangular theory of love]]) ઘડી કાઢ્યો અને એવી દલીલ કરી હતી કે પ્રેમના ત્રણ અલગ ઘટકો છે, ઘનિષ્ટતા, પ્રતિબદ્ધતા અને આવેગ.ઘનિષ્ટતા એક એવું સ્વરુપ છે, જેમાં બે જણા તેમના રહસ્યો અને વ્યક્તિગત જીવનની વિવિધ વિગતોનું આદાન પ્રદાન કરે છે અને સામાન્યપણે મિત્રતા અને રોમેન્ટિક પ્રેમ સંબંધોમાં જોવા મળે છે. બીજી તરફ પ્રતિબદ્ધતા સંબંધો કાયમી રાખવાની અપેક્ષા છે. પ્રેમનું છેલ્લુ અને સૌથી સામાન્ય સ્વરુપ છે જાતિય આકર્ષણ અને આવેગઆવેગાત્મક પ્રેમ મોહ તેમ જ રોમેન્ટિક પ્રેમમાં દર્શાવાય છે.પ્રેમના તમામ સ્વરુપોને આ ત્રણ ઘટકોના અલગ અલગ સંયોજનો તરીકે જોવામાં આવે છે. અમેરિકી માનસશાસ્ત્રી [[ઝિક રુબિન]] ([[:en:Zick Rubin|Zick Rubin]]) ''પ્રેમ''ને [[સાઇકોમેટ્રિક્સ]] ([[:en:psychometrics|psychometrics]]) દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તેમનું કાર્ય જણાવે છે કે ત્રણ ઘટકો પ્રેમની રચના કરે છે, આસક્તિ, કાળજી અને ઘનિષ્ટતા.<ref>ઝિક રુબિન"મેઝરમેન્ટ ઓફ રોમાન્ટિક લવ." ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશલ સાઇકોલોજી'',16, 265–273, 1970</ref><ref>રુબિન ઝિક ''લાઇકિંગ એન્ડ લિવિંગઃ એન ઇન્વિટેશન ટુ સોશલ સાઇકોલોજી''ન્યૂ યોર્ક હોલ્ટ, રાઇનહાર્ટ એન્ડ વિન્સ્ટન, 1973</ref> [[ચિત્ર:Columpio Veracruz 059.jpg|thumb|ફ્રેટર્નલ લવ (પ્રીહિસ્ટોરિક કલ્ચર ફ્રોમ 250–900 A.D., ઓફ [[વાસ્ટેક]] ([[:en:Huastec|Huastec]]) ઓરિજિન). [[હેલેપે]] ([[:en:Xalapa|Xalapa]]), [[વેરક્રુઝ]] ([[:en:Veracruz|Veracruz]]), [[મેક્સિકો]] ([[:en:Mexico|Mexico]])માં . [[ન્યૂઝીયો દે એન્થ્રોપોલોજીયા દે હેલેપે|મ્યુઝિયમ ઓફ એન્થ્રોપોલોજી]] ([[:en:Museo de Antropología de Xalapa|Museum of Anthropology]]).]] ધન ભાર અને ઋણ ભાર એકબીજાને આકર્ષે છે, તેવી [[કુલમ્બનો નિયમ|કુલમ્બના નિયમ]] ([[:en:Coulomb's law|Coulomb's law]]) જેવા વિદ્યુત સિદ્ધાંતોના પગલે માનવ જીવનમાં પણ "વિરોધીઓ વચ્ચે આકર્ષણ" જેવા સામ્યો વિકસ્યા હતા.ગઈ સદીમાં, માનવ સંવનનની પ્રકૃતિ અંગે થયેલા સંશોધનોમાં સામાન્યપણે જણાયું છે કે જ્યારે ચરિત્ર અને વ્યક્તિત્વનો મુદ્દો આવે છે, ત્યારે આ સાચુ નથી, કેમ કે લોકો તેમના જેવા લોકોને પસંદ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. જોકે, પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થાઓ જેવા, કેટલાક અસામાન્ય અને ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં એવું જણાય છે કે માણસો તેમના જેવા ના હોય, તેવા (દા.ત. ઓર્થોગોનલ પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થા ધરાવતા) લોકોને પસંદ કરે છે, કારણ કે તેના કારણે એવું બાળક પેદા થશે, જે બંને દુનિયાના શ્રેષ્ઠ તત્વો ધરાવતું હોય.<ref>{{cite book | last = Berscheid | first = Ellen | coauthors = Walster, Elaine, H.| title = Interpersonal Attraction | url = https://archive.org/details/interpersonalatt0000elai | publisher = Addison-Wesley Publishing Co | year = 1969 | id = CCCN 69-17443 }}</ref>તાજેતરના વર્ષોમાં, [[માનવ અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|human bonding]])ના વિવિધ સિદ્ધાંતો વિકસ્યા છે, જેને આસક્તિ, બંધનો, અનુબંધો અને સ્નેહની પરિભાષામાં વર્ણવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક પાશ્ચાત્ય નિષ્ણાતો પરોપકાર અને આત્મરતિ, આ બે મુખ્ય ઘટકો અલગ પાડે છે.[[સ્કોટ પેક]] ([[:en:Scott Peck|Scott Peck]])ના સંશોધનોમાં આ દ્રષ્ટિબિન્દુ ડોકાય છે. વિનિયોજિત મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેમના કાર્યએ પ્રેમ અને અનિષ્ટની વ્યાખ્યાઓને ઊંડાણપુર્વક તપાસી હતી.પેક જણાવે છે કે પ્રેમ "બીજાની આધ્યામિત્ક વૃદ્ધિ માટેની નિસબત" અને સરળ આત્મરતિવૃત્તિનું સંયોજન છે. <ref name="peck">{{cite book | title=The Road Less Traveled | url=https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131 | isbn=0-671-25067-1 | last=Peck | first=Scott | publisher=Simon & Schuster | year=1978 | page=[https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131/page/169 169]}}</ref>આ સંયોજનમાં પ્રેમ એક ''પ્રવૃત્તિ'' છે, માત્ર લાગણી નહીં. [[ચિત્ર:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros.jpg|thumb|''સેક્રેડ લવ વર્સસ પ્રોફેઇન લવ'' (1602–03) દ્વારા [[જીયોવેની બેગ્લીઓની]] ([[:en:Giovanni Baglione|Giovanni Baglione]]).]] === વૈજ્ઞાનિક મોડેલ્સની સરખામણી === પ્રેમના જૈવિક મોડેલ્સ તેને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]]t ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા સસ્તનીય આવેગો તરીકે જુએ છે;{{Fact|date=April 2008}} જ્યારે મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટના તરીકે વધારે જુએ છે. બંને દ્રષ્ટિબિંદુઓમાં સંભવતઃ સત્યના અંશો છે.[[હોર્મોન|હોર્મોન્સ]] ([[:en:hormone|hormone]]) (જેવા કે [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]))[[ન્યૂરોટ્રોફિન્સ]] ([[:en:neurotrophins|neurotrophins]]) (જેવા કે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ|NGF]] ([[:en:Nerve Growth Factor|NGF]])) અને [[ફેરોમોન]] ([[:en:pheromone|pheromone]])ની પ્રેમ પર ચોક્કસપણે અસર પડે છે. અને લોકો પ્રેમમાં કઈ રીતે વિચારે છે અને વર્તે છે તેના પર તેમના પ્રેમ અંગેના વિચારોની અસર હોય છે. [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]])નું પરંપરાગત દ્રષ્ટિબિંદુ કહે છે, કે પ્રેમના બે મુખ્ય આવેગો છે, [[જાતિય આકર્ષણ]] ([[:en:sexual attraction|sexual attraction]]) અને [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:attachment theory|attachment]]).પુખ્ત લોકો વચ્ચેની આસક્તિ એ જ સિદ્ધાંતો પર કામ કરતી હોવાનું મનાય છે, જે એક બાળકને તેની માતા જોડે છે.પરંપરાગત મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રેમને [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ|મૈત્રીપુર્ણ પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) અને આવેગપુર્ણ પ્રેમનું મિશ્રણ ગણે છે.આવેગપુર્ણ પ્રેમ તીવ્ર ઝંખના છે અને તેમાં મોટે ભાગે [[માનસિક ઉત્તેજના|શારીરિક ઉત્તેજના]] ([[:en:physiological arousal|physiological arousal]]) (ટુંકા શ્વાસોશ્વાસ, હ્રદયના ઝડપી ધબકારા) જોવા મળે છે. જ્યારે [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) ઘનિષ્ટતાની લાગણી અને સ્નેહ છે, જેમાં શારીરિક ઉત્તેજના થતી નથી. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે પ્રેમથી પીડાતા લોકોના મગજના સ્કેન્સ માનસિક રોગથી પીડાતી વ્યક્તિઓના મગજના સ્કેન્સ જેવા હોય છે.મગજના જે વિસ્તારમાં પ્રેમને કારણે કામગીરી થાય છે, તે જ વિસ્તારમાં ભૂખ, તરસ અને ડ્રગ્સની તડપને કારણે પ્રવૃત્તિઓ સર્જાય છે.નૂતન પ્રેમ, તેથી સંભવિતપણે લાગણીમય હોવાના બદલે શારીરિક વધારે હશે.સમય જતાં. પ્રેમ પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ મંદ પડે છે અને મગજના વિવિધ વિસ્તારો સક્રિય થાય છે, પ્રાથમિકપણે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાઓને સંડોવતા વિસ્તારો.ચેતાવિજ્ઞાની [[એન્ડ્રુ ન્યુબર્ગ]] ([[:en:Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]]) સૂચવે છે કે, પ્રેમ પરત્વેનો આ પ્રતિભાવ ડ્રગ્સના જેવો જ છે, કારણ કે પ્રેમ વિના માનવજાતિ મરી જ જાય. == સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ઇરાની === ::::''આટલા બધા સમય પછી પણ'' ::::''સૂર્ય ક્યારેય પૃથ્વીને કહેતો નથી, "તું મારી ઋણી છું."'' ::::''જુઓ આવા પ્રેમ સાથે શું ઘટે છે!'' ::::—''તે આખા આકાશને અજવાળે છે.''(હાફિઝ) [[રૂમી]], [[હાફિઝ]] ([[:en:Hafez|Hafez]]) અને [[સાદી (કવિ)|સાદી]] ([[:en:Saadi (poet)|Sa'di]]) ફારસી સંસ્કૃતિ અને ભાષામાં આવેગ અને પ્રેમની રજૂઆતનાં નાયકો છે.પ્રેમ માટેનો ઇરાની શબ્દ ''ઇશ્ગ'' છે, જે અરબી ''ઇશ્ક'' પરથી આવ્યો છે.ઇરાની સંસ્કૃતિમાં દરેક વસ્તુ પર પ્રેમ છવાયેલો છે અને પ્રેમાળ મિત્રો અને કુટુંબ, પતિઓ અને પત્નીઓ, બધું પ્રેમ માટે જ છે. અને છેલ્લે દિવ્ય પ્રેમ તરફ જાય છે, જે જીવનનો અંતિમ હેતુ છે.સાતસો વર્ષ પહેલાં સાદીએ લખેલું, ::::''આદમના બાળકો એક જ શરીરના અંગો છે'' ::::''એક જ અંશમાંથી પેદા થયા છે.'' ::::''જ્યારે સમયની આફત એક અંગને અસર કરે'' ::::''બીજા અંગો ચેનથી બેસી ના શકે'' ::::''જો તમને બીજાની મુશ્કેલીઓ માટે સહાનુભૂતિ ના હોય, તો'' ::::''તમે "માણસ" કહેવડાવવાને લાયક નથી.'' === ચીની અને સંબંધિત સંસ્કૃતિઓ === [[ચિત્ર:Love_zh.svg|thumb|પ્રેમ માટેનો પરંપરાગત [[ચીની શબ્દો|ચીની શબ્દ]] ([[:en:Chinese character|Chinese character]]) (愛) સ્વીકાર, લાગણી કે આકલનની અંદર (મધ્યમાં) એક [[હ્રદય]] ([[:en:heart|heart]])નો બનેલો છે, જે મોહક લાગણી દર્શાવે છે.]] વર્તમાન [[ll|ચીની]] ([[:en:ll|Chinese]]) ભાષા અને [[ચીની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Chinese culture|culture]])માં પ્રેમના વિચાર માટે કેટલાક પદો કે મૂળ શબ્દો વપરાયા છે. * તે [[ક્વિન્ગ]] ([[:en:Qing|Qing]]) રાજાના નામનો પ્રથમ શબ્દ હતો. * ''એઇ'' (愛) ક્રિયાપદ તરીકે વપરાય છે, (દા.ત., ''વો એઇ ની'', "હું તને પ્રેમ કરું છું") કે નામ તરીકે, ખાસ કરીને ''એઇપિંગ'' (愛情)માં, "પ્રેમ" કે "રોમાન્સ." છેક 1949થી [[ચીનની મુખ્યભૂમિ|ચીનની મુખ્ય ભૂમિ]] ([[:en:mainland China|mainland China]])માં, પતિ અને પત્ની માટેના અલગ શબ્દો પર ભાર મુકવામાં આવતો નહોતો, તેના બદલે જીવનસાથી માટે ''[[wikt:airen|એઇરેન]]'' (愛人, મૂળે "પ્રેમી," અથવા સાહિત્યિક રીતે, "પ્રેમી વ્યક્તિ") મુખ્ય શબ્દ વપરાયો છે. આ શબ્દ એક સમયે નકારાત્મક અર્થ ધરાવતો હતો, જે હજુ પણ [[તાઇવાન|તાઇવાન]] ([[:en:Taiwan|Taiwan]])માં પ્રચલિત છે. * ''લીયાન'' (戀) શબ્દ સામાન્યપણે એકલો વપરાતો નથી, પરંતુ 談戀愛, ''તાન લીયાન એઇ'', જેમાં ''એઇ'' પણ છે, એટલે "પ્રેમમાં હોવું" , "પ્રેમી" (戀人, ''લીયાનરેન'') કે "સમલૈંગિકતા" (同性戀, ''તોન્ગઝિન્ગલીયાન'') જેવા શબ્દોના ભાગરુપે વપરાય છે, * ''ક્વિન્ગ'' (情), નો સામાન્ય અર્થ થાય છે "લાગણી" કે "સંવેદન," મોટે ભાગે "પ્રેમ"ને અલગ શબ્દોથી દર્શાવે છે.તે શબ્દ ''ઇક્વિન્ગ'' (愛情)માં આવે છે, "પ્રેમી" માટેનો શબ્દ છે ''કિનરેન'' (情人) [[કન્ફ્યુશીયસવાદ]] ([[:en:Confucianism|Confucianism]])માં ''લીયાન'' એટલે ગુણિયલ દયાળુ પ્રેમતમામ માણસોએ લીયાનનું આચરણ કરવું જોઇએ અને નૈતિક જીવન જીવવું જોઇએ.ચીની તત્ત્વચિંતક [[મોઝી|મોઝિ]] ([[:en:Mozi|Mozi]])એ કન્ફ્યુશીયસના ''લીયાન''ના પ્રત્યાઘાતરુપે ''એઇ'' (愛)નો વિચાર આપ્યો હતો.''[[મોહિવાદ]] ([[:en:Mohism|Mohism]])માં એઇ'' એટલે કોઈ પણ જાતની વળતા પ્રતિભાવની અપેક્ષા વિના તમામ લોકો માટેનો વૈશ્વિક પ્રેમ, માત્ર મિત્રો કે કુટંબ માટેનો નહીં.ઉડાઉપણા અને આક્રમક યુદ્ધ એ ''એઇના'' વિરોધી છે.મોઝિના વિચાર અસરકારક હતા, તેમ છતાં મોટા ભાગના ચીની લોકો કન્ફ્યુશીયસના શબ્દ ''લીયાન''ને પ્રેમનો પર્યાય સમજે છે. ''ગેન્ગક્વિન્ગ'' (感情) એટલે સંબંધની લાગણી, [[સહાનુભૂતિ]] ([[:en:empathy|empathy]]) સાથે કૈંક સરખાપણું ધરાવતો શબ્દ.એક વ્યક્તિ અન્યની મદદ કરીને કે કાર્ય કરીને અને અન્ય વ્યક્તિ કે કોઈ પણ ચીજ પરત્વે લાગણીસભર દ્વારા સિદ્ધ કરેલા સારા ''ગેન્ગક્વિન્ગ''ના નિર્માણ દ્વારા પ્રેમને વ્યક્ત કરી શકે છે. ''[[યુઆનફેન|યુઆફેન]] ([[:en:Yuanfen|Yuanfen]])'' (緣份) પ્રારબ્ધોનું જોડાણ છે.અર્થપુર્ણ સંબંધને મોટે ભાગે નિર્ભર મજબૂત ''યુઆફેન'' તરીકે જોવામાં આવે છે. તે સંયોગ જેવો જ અર્થ ધરાવે છે.અંગ્રેજીમાં આના જેવો જ વિચાર છે, "ધે વેર મેઇડ ફોર ઇચ અધર," "ફેઇટ," કે "ડેસ્ટિની." ''ઝાઓલીયાન'' ([[સરળ ચીની ભાષા|સરળ શબ્દોમાં]] ([[:en:Simplified Chinese|Simplified]]): 早恋, [[પરંપરાગત ચીની|પરંપરાગત]] ([[:en:Traditional Chinese|Traditional]]): 早戀, [[પીનયીન]] ([[:en:pinyin|pinyin]]): ''ઝાઓલીયાન''), સાહિત્યિક રીતે "પ્રારંભિક પ્રેમ." બાળકો કે કિશોરોમાં રંગદર્શી લાગણીઓ કે આસક્તિ માટે વારંવાર વપરાતો સાંપ્રત શબ્દ છે.''ઝાઓલીયાન'' કિશોર વયના બોયફ્રેન્ડ અને ગર્લફ્રેન્ડ વચ્ચેના સંબંધોનું તેમ જ પ્રારંભિક કિશોરાવસ્થા કે બાળપણના "[[લિમરન્સ|આકર્ષણ]] ([[:en:Limerence|crush]])"નું વર્ણન કરે છે, આ વિચાર હાલની ચીની સંસ્કૃતિમાં પ્રવર્તતી માન્યતા દર્શાવે છે. તે પ્રમાણે, યુવાનોએ તેમના અભ્યાસની માગ પ્રમાણે (ચીનની અત્યંત સ્પર્ધાત્મક શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં આ ખાસ સાચુ છે) રોમાન્ટિક સંબંધોમાં પડવું જોઇએ નહીં, નહીંતર ભવિષ્યમાં સફળતા માટેની તકો રોળાઈ જશે. આ ઘટનાની વ્યાપકતા તેમ જ વિદ્યાર્થીઓ માટે તેના જોખમો અને વાલીઓની દહેશતોની વિગતો વર્ણવતા સમાચારો ચીની અખબારો અને અન્ય માધ્યમોમાં જોવા મળ્યા છે. === જાપાની === [[જાપાની બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Japanese Buddhism|Japanese Buddhism]])માં ''એઇ'' (愛) એટલે તીવ્ર કાળજીભર્યો પ્રેમ અને બૂનિયાદી ઇચ્છા.તે સ્વાર્થીપણા કે સ્વાર્થહીનતા અને બુદ્ધતા તરફ વિકસી શકે છે. ''[[એમી]] ([[:en:Amae|Amae]])'' (甘え), એક જાપાની શબ્દ, જેનો અર્થ થાય છે, લાડભરી નિર્ભરતા. તે જાપાનમાં બાળ ઉછેરનો ભાગ છે.જાપાની માતાઓ તેમના બાળકોને આંલિગન કરે અને લાડ કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જ્યારે બાળકો તેમની માતાઓને વળગી રહે અને સેવા કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. કેટલાક [[સમાજશાસ્ત્રી]] ([[:en:sociologist|sociologist]])ઓએ સૂચવ્યું છે કે પાછલા જીવનમાં જાપાનીઓના સામાજિક આદાન પ્રદાનો માતા અને બાળકની એમીના સિદ્ધાંત આધારિત છે. === પ્રાચીન ગ્રીક === [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]] ([[:en:Greek language|Greek]]) લોકો પ્રેમ શબ્દ જેમાં વપરાય છે તેવા [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|કેટલાક અર્થો]] ([[:en:Greek words for love|several different senses]])માં ભેદ પાડે છે. દાખલા તરીકે, પ્રાચીન ગ્રીકો પાસે ''ફિલિયા'', ''ઇરોસ'', ''અગાપે'', ''સ્ટોર્જ'', અને ''ઝેનીયા'' જેવા શબ્દો છે.જોકે, અન્ય ભાષાઓની જેમ ગ્રીકમાં પણ આ શબ્દોના અર્થોને અલગ પાડવા ઐતિહાસિક રીતે મુશ્કેલ બન્યું છે. એ જ સમયે, [[બાઇબલ]] ([[:en:Bible|Bible]])ના પ્રાચીન ગ્રીક લખાણમા [[ક્રિયાપદ]] ([[:en:verb|verb]]) ''અગાપે'' એ ''ફિલીયો'' જેવા જ અર્થો ધરાવે છે. આધુનિક ગ્રીકમાં ''[[અગાપે]] ([[:en:Agapē|Agape]])'' ({{polytonic|ἀγάπη}} ''agápē'') એટલે ''પ્રેમ'' ગ્રીકમાં ''સ'અગાપો'' એટલે ''હું તને પ્રેમ કરું છું ''અગાપો'' શબ્દ એ ક્રિયાપદ ''હું પ્રેમ કરું છું'' છે.તે ''ઇરોસ''થી સૂચવાતા શારીરિક આકર્ષણના બદલે સામાન્યપણે નિર્મળ, પ્રેમના આદર્શ સ્વરુપ તરફ નિર્દેશ કરે છે. જોકે, ''અગાપે''ના કેટલાક અર્થો એવા છે જે ''ઇરોસ''ના અર્થમાં વપરાયા હોય. તેનો "આત્માના પ્રેમ" તરીકે પણ અનુવાદ થતો રહ્યો છે. ''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|Eros]])'' ({{polytonic|ἔρως}} ''érōs'') એટલે, ઇંદ્રિયગત ઇચ્છા અને ઝંખના સાથેનો આવેગપૂર્ણ પ્રેમ.ગ્રીક શબ્દ''એરોટા'' એટલે ''પ્રેમમાં''.[[પ્લેટો]] ([[:en:Plato|Plato]])એ તેની પોતાની વ્યાખ્યા સુધારીપ્રારંભમાં ઇરોસ એક વ્યક્તિ માટે અનુભવાય છે, તેમ છતાં અવલોકન સાથે તે વ્યક્તિના સૌંદર્યની સ્વીકૃતિ બને છે કે પછી સૌંદર્યની પોતાની સ્વીકૃતિ બને છે. ઇરોસ સૌંદર્યના આત્મીય પુનઃપ્રાપ્ત જ્ઞાનમાં મદદ કરે છે અને આધ્યાત્મિક સત્યની સમજમાં ફાળો આપે છે. પ્રેમીઓ અને તત્ત્વચિંતકો બધા જ ઇરોસ દ્વારા સત્યને પામવા પ્રેરાયા છે. કેટલાક અનુવાદો તેને "શરીરનો પ્રેમ" ગણે છે. ''[[ફિલીયા|ફિલિઆ]] ([[:en:Philia|Philia]])'' ({{polytonic|φιλία}} ''philía''),એ [[એરિસ્ટોટલ|એરિસ્ટોટલ દ્વારા]] ([[:en:Aristotle|Aristotle]]).વિકસાવાયેલા આવેગહીન,ગુણિયલ પ્રેમની સંકલ્પના છે.તેમાં મિત્રો, કુટુંબ અને સમાજ તરફની વફાદારી નો સમાવેશ થાય છે અને ગુણ, સમાનતા અને પરિચિતતા આવશ્યક છે.ફિલીયા વહેવારુ કારણોથી પ્રેરિત હોય છે. બેમાંથી એક કે બંને વ્યક્તિઓને સંબંધનો ફાયદો થાય છે.તેનો અર્થ "મનનો પ્રેમ" એવો પણ થાય છે. ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:Storge|Storge]])'' ({{polytonic|στοργή}} ''storgē'' ''[[ઝેનીયા (ગ્રીક)|ઝેનીયા]] ([[:en:Xenia (Greek)|Xenia]])'' (ξενία ''xenía'') એટલે આતિથ્ય. પ્રાચીન ગ્રીકમાં અત્યંત મહત્વની પ્રથા હતી.તે યજમાન અને તેના મહેમાનો વચ્ચેની લગભગ કર્મકાંડ પ્રકારની મિત્રતા હતી, જેઓ અગાઉ એકબીજા માટે તદ્દન અજાણ્યા હોઇ શકે.યજમાન મહેમાનને જમાડતા અને આશરો આપતાં, બદલામાં મહેમાને માત્ર કૃતજ્ઞતાથીચુકવણી કરવાની અપેક્ષા રહેતી.આનું મહત્વ સમગ્ર [[ગ્રીક દંતકથા]] ([[:en:Greek mythology|Greek mythology]])માં, ખાસ કરીને હોમરના ''[[ઈલિયડ]] ([[:en:Iliad|Iliad]])'' અને ''[[ઓડિસી]] ([[:en:Odyssey|Odyssey]])''માં જોઇ શકાય છે. === તૂર્કી (શમન અને ઈસ્લામી) === તૂર્કીમાં "પ્રેમ" શબ્દના કેટલાક અર્થો છે. કોઈ વ્યક્તિ ઈશ્વર, વ્યક્તિ,માતા પિતા કે કુટુંબને પ્રેમ કરી શકે છે.પરંતુ, તે વ્યક્તિ એક જ વિજાતિય વ્યક્તિને પ્રેમ કરી શકે છે, જેને તેઓ "અશ્ક " કહે છે.''તૂર્કીમાં આજે પણ [[ઈશ્ક|અશ્ક]] ([[:en:Ishq|Aşk]])'' શબ્દ ''પ્રેમ કરવા'' માટેની લાગણી છે.તૂર્ક લોકો આ શબ્દને તેમના રોમેન્ટિક પ્રેમાલાપોમાં રોમાન્ટિક કે જાતિય અર્થમાં પ્રયોજે છે.જો કોઈ તૂર્ક એમ કહે કે તે કોઇના અશ્કમાં છે, તો તે કોઈ વ્યક્તિના તેના માતાપિતા માટેના પ્રેમ જેવો પ્રેમ નથી, તે માત્ર એક જ વ્યક્તિ માટેનો પ્રેમ છે અને તે અત્યંત ખેચાણ દર્શાવે છે. આ શબ્દ તૂર્કી ભાષાઓ, જેવી કે કઝાખ (ғашық)માં પણ સામાન્ય છે. === પ્રાચીન રોમન (લેટિન) === લેટિન ભાષામાં અંગ્રેજી ભાષાના "પ્રેમ" જેવા ઘણાં ક્રિયાપદો છે. ઇટાલી ભાષામાં આજે પણ ''પ્રેમ કરવો'' એના માટેનો મૂળ શબ્દ છે ''અમેરે''રોમનો તેને સ્નેહના અર્થમાં તેમ જ રોમાન્ટિક કે જાતિય બંને અર્થમાં વાપરતા હતા.આ ક્રિયાપદ પરથી આવ્યો શબ્દ ''એમેન્સ'' - પ્રેમી, એમેટર, વ્યવસાયિક પ્રેમી, મોટે ભાગે વાસનાના વધારાના અર્થ સાથેનો શબ્દ. અને બીજો શબ્દ બન્યો ''એમિકા'', એટલે અંગ્રેજી અર્થમાં ગર્લફ્રેન્ડ. મોટે ભાગે ખરાબ અર્થમાં એક વૈશ્યા માટે પણ વપરાય છે. તેને સંબંધિત નામ છે ''એમોર'', જે બહુવચનમાં પણ વપરાય છે. તેનો અર્થ થાય છે પ્રેમ પ્રકરણો કે જાતિય સાહસો.એ જ મૂળ ''એમિકસ'' પણ આપે છે, તેનો અર્થ છે "મિત્ર" અને ''એમિશીયા'' એટલે "મિત્રતા" (મોટે ભાગે પારસ્પરિક લાભ આધારિત અને ક્યારેક "ઋણ" કે "અસર"ની વધારે નજીક છે.)સિસેરોએ એક ગ્રંથ લખ્યો. તેનું નામ હતું ''મિત્રતા અંગે'' (''દી અમિશીયા''). તે આ જ વિચારને લંબાણપુર્વક ચર્ચે છે.ઓવિડે ડેટિંગ માટેની ગાઇડ લખી. તેનું નામ હતું [[પ્રેમની કળા|''અર્સ અમેટોરીયા'']] ([[:en:Art of Love|''Ars Amatoria'']]) (''પ્રેમની કળા''). તેમાં લગ્નબાહ્ય સંબંધોથી માંડીને અતિ-સંરક્ષાત્મક વાલીઓ સહિતની તમામ બાબતો ઉંડાણપુર્વક ચર્ચવામાં આવી છે. આ ચિત્ર થોડું સંકુલ બને છે, કેમ કે લેટિન ક્યારેક શબ્દ ''અમેરી'' વાપરે છે, જ્યારે અંગ્રેજી માત્ર કહેશે, ''પસંદ કરવું''.આ વિચાર, જોકે, લેટિનમાં ''પ્લેસીયરી'' કે ''ડીલેક્ટેરી''થી વધારે સામાન્યપણે વ્યક્ત કરાયો છે. આ શબ્દો લોકબોલીમાં વધારે પ્રયોજાયા છે અને ડીલેક્ટેરી કેટુલસની પ્રેમ કવિતામાં વારંવાર વપરાયો છે. ''[[ડિલિગર]] ([[:en:Diligere|Diligere]])''નો અર્થ મોટે ભાગે "ના માટે સ્નેહ રાખવો", "આદર કરવો" છે, અને ભાગ્યે જ રોમેન્ટિક પ્રેમ માટે વપરાયો છે. આ શબ્દ બે પુરૂષ વચ્ચેની મૈત્રી દર્શાવવા માટે યોગ્ય રહેશેસંબંધિત નામ ''ડિલિજન્શીયા''જોકે, સતત પ્રયત્ન કે કાળજીનો અર્થ ધરાવે છે. અને ક્રિયાપદ સાથે શબ્દાર્થ સંબંધી ઓછો નાતો ધરાવે છે. ''[[ઓબ્ઝર્વરી]] ([[:en:Observare|Observare]])'' એ ''ડિલિગર''નો પર્યાય છે. અંગ્રેજી સાથે સમાનતા હોવા છતાં આ ક્રિયાપદ અને સંબંધિત નામ ''ઓબ્ઝર્વેન્શીયા''મોટે ભાગે " આદર" કે " સ્નેહ" દર્શાવે છે. ''[[સખાવત (ગુણ)|કેરિતાસ]] ([[:en:Charity (virtue)|Caritas]])'' શબ્દ ખ્રિસ્તી બાઇબલના લેટિન અનુવાદમાં વપરાયો છે, તેનો અર્થ થાય છે "સખાવતી પ્રેમ". આ અર્થ જોકે, પ્રશિષ્ટ પેગન (મૂર્તિપૂજક) રોમન સાહિત્યમાં જોવા મળતો નથી.તે ગ્રીક શબ્દના સંકલિત પાઠમાંથી ઉદ્ભવ્યો હોવાથી તેને સંબંધિત કોઈ ક્રિયાપદ નથી. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ખ્રિસ્તી === પ્રેમ ઈશ્વરમાંથી આવ્યો છે તેવી ખ્રિસ્તી સમજ છે.સ્ત્રી અને પુરૂષનો પ્રેમ (ગ્રીકમાં ''ઇરોસ'') અને અન્યો માટેનો નિસ્વાર્થી પ્રેમ (''અગાપે'')ને મોટે ભાગે અનુક્રમે ઉર્ધ્વગામી અને અધોગામી પ્રેમ તરીકે વિરોધાભાસી ચીતર્યા છે, પરંતુ છેવટે તો બંને એક જ ચીજ છે.<ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-caritas-est_en.html પોપ બેનેડિક્ટt XVI, પેપલ એનસાઇક્લિકલ, ડીયસ કેરિતાસ એસ્ટ.]</ref> ખ્રિસ્તી વર્તૂળોમાં "પ્રેમ" માટે વારંવાર વપરાતાં ગ્રીક શબ્દો ઘણાં છે. * ''[[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં [[અગાપે]] ([[:en:Agape|Agape]])''. ''[[અગાપે|અગાપ]] ([[:en:Agape|agapē]])''એટલે સખાવતી, નિસ્વાર્થ, પરોપકારી અને બિનશરતીતે પૈતૃક પ્રેમ છે, વિશ્વમાં ભલાઈના સર્જનહાર તરીકે તેને જોવામાં આવે છે. આ રીતે [[ઇશ્વર]] ([[:en:God|God]]) માનવજાતને પ્રેમ કરતા જોવામાં આવે છે. એક એવો પ્રેમ જે ખ્રિસ્તીઓ એકબીજાને કરવાની ઇચ્છા સેવે છે. * ''ફિલિઓ''નો ઉપયોગ ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટમાં પણ થયો હતો,''ફિલિઓ'' એ કોઈક પ્રસન્નતાપૂર્ણ ઘટના પ્રત્યેનો માનવીય પ્રતિભાવ છે.તે "ભ્રાતૃપ્રેમ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[પ્રેમ #પ્રાચીન ગ્રીક|પ્રેમ માટેના ગ્રીક ભાષાના બે અન્ય શબ્દો]] ([[:en:Love#ancient greek|words for love in the Greek language]])''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|eros]])'' (જાતિય પ્રેમ) અને ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:storge|storge]])'' (બાળક અને માતાપિતા વચ્ચેનો પ્રેમ) ક્યારેય [[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં વપરાયા નહોતા. [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તીઓ]] ([[:en:Christianity|Christians]]) માને છે કે, ''તમારા સંપુર્ણ હ્રદય, દિમાગ અને શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેમ કરો'' અને ''તમારા [[પડોશી|પડોશીને]] ([[:en:neighbor|neighbor]]) તમારી જાત જેટલો'' પ્રેમ કરો, આ બે જીવનની સૌથી મહત્વની ચીજો છે. (યહુદી[[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]])નો સૌથી મહાન આદેશ, [[જિસસ|જીસસ]] ([[:en:Jesus|Jesus]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે; cf.[[માર્કની સુવાર્તા]] ([[:en:Gospel of Mark|Gospel of Mark]]) પ્રકરણ 12, પંક્તિઓ 28–34).[[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇને]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) જ્યારે "''લવ ગોડ, એન્ડ ડુ એઝ ધાઉ વિલ્ટ''" લખ્યું, ત્યારે આ સમીક્ષા કરી. [[અપોસલ પોલ]] ([[:en:The Apostle Paul|The Apostle Paul]]) પ્રેમને સૌથી મોટા ગુણ તરીકે ગણાવે છે.પ્રખ્યાત કવિતા [[કરીન્થિયન્સમાં ઈસુના શિષ્યનો પ્રથમ પત્ર|1 કોરીન્થિયન્સ]] ([[:en:First Epistle to the Corinthians|1 Corinthians]]), માં પ્રેમને વર્ણવતાં તેઓ લખે છે કે,''"પ્રેમ સહનશીલ છે, પ્રેમ માયાળુ છે.તે ઈર્ષા કરતો નથી,બડશ મારતો નથી,તે અભિમાની નથી.તે રૂક્ષ નથી,સ્વાર્થી નથી,સરળતાથી ગુસ્સે થતો નથી, તે ભૂલોનો હિસાબ રાખતો નથી.પ્રેમ દુષ્ટતામાં આનંદ માણતો નથી, પણ સત્યથી આનંદીત થાય છે. તે હંમેશા રક્ષણ કરે છે, વિશ્વાસ રાખે છે, આશા રાખે છે અને સાચવે છે.''([[1 કરીન્થિયન્સ|1 કર.]] ([[:en:1 Corinthians|1 Cor.]]) [[અપોસલ જ્હોન|અપોસલ જ્હોને]] ([[:en:John the Apostle|The Apostle John]]) લખ્યું હતું કે,'' "પ્રભુ વિશ્વને એટલું ચાહતા હતાં કે તેઓએ પોતાનો એકનો એક પુત્ર આપી દીધો, જેથી જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હોય તે નાશ ન પામે પણ શાશ્વત જીવન જીવે.પ્રભુએ પોતાના પુત્રને પૃથ્વી પર વિશ્વને વખોડવા નહોતો મોકલ્યો,પણ તેના દ્વારા વિશ્વને બચાવવા મોકલ્યો હતો.જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હતો તે વખોડાયો નહીં, પણ જેને તેમનામાં વિશ્વાસ ન હતો તે વખોડાયો, કારણકે તેને ઇશ્વરના એકના એક પુત્રમાં વિશ્વાસ ન હતો. ''([[જ્હોનની સુવાર્તા|જ્હોન]] ([[:en:Gospel of John|John]]) 3:16–18, [[એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) જ્હોને પણ લખ્યું હતું કે ''"પ્રેમ પ્રભુમાંથી જન્મે છે આથી પ્રિય મિત્રો, પરસ્પર પ્રેમ કરો. દરેક જેઓ પ્રેમ કરે છે તેઓ પ્રભુમાંથી જનમ્યા છે અને પ્રભુને જાણે છે.જેઓ પ્રેમ કરતા નથી તેઓ પ્રભુને જાણતાં નથી, કારણકે પ્રભુ પ્રેમ છે.''([[1 જ્હોન|1 જ્હોન]] ([[:en:1 John|1 John]]) 4:7–8, [[એનઆઈવી|એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) [[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇન]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) કહે છે કે પ્રેમ અને વાસના વચ્ચેના ફરકને ઉકેલવાની વ્યક્તિમાં ક્ષમતા હોવી જ જોઇએ.સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, વાસના અતિ વિલાસ છે, પરંતુ પ્રેમ કરવો અને પ્રેમ પામવો, એ તેમણે પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન ઇચ્છ્યું છે.તેણે એવું પણ કહ્યું કે ''“હું પ્રેમના પ્રેમમાં હતો.”''છેલ્લે, તેઓ પ્રેમમાં પડ્યા અને પ્રભુનો પ્રેમ પામ્યા.સંત ઓગસ્ટાઇન કહે છે કે, તમને સાચો અને સંપુર્ણ પ્રેમ માત્ર ઇશ્વર જ કરી શકે છે, કારણ કે માણસ સાથેનો પ્રેમ ''“ઇર્ષા, શંકા, ભય, ગુસ્સો અને લાલસા” જેવી ભૂલો માટે મોકળાશ પૂરી પાડે છે.''સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઇશ્વરને પ્રેમ કરવો, એટલે ''“એ શાંતિને હાંસલ કરવી જે તમારી પોતાની છે.”''(સેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સ) ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રીઓ]] ([[:en:Theology|theologians]]) પ્રેમના સ્રોત તરીકે ઇશ્વરને જુએ છે, જેનું પ્રતિબિંબ માણસોમાં અને તેમના પોતાના પ્રેમાળ સંબંધોમાં પડે છે.પ્રભાવક ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મચિંતક]] ([[:en:Theology|theologian]])[[સી એસ લુઈસ|સી એસ લુઈસે]] ([[:en:C.S. Lewis|C.S. Lewis]])''[[ધ ફોર લવ્સ]] ([[:en:The Four Loves|The Four Loves]])''.નામની પુસ્તક લખી. [[બેનેડિક્ટ સોળમો|બેનેડિક્ટ સોળમા]] ([[:en:Benedict XVI|Benedict XVI]])એ"[[દેઅસ કરિતાસ એસ્ટ|ઈશ્વર એ પ્રેમ છે.]] ([[:en:Deus caritas est|God is love]])." એવો તેમનો પહેલો પરિપત્ર લખ્યોતેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રેમરૂપ ઇશ્વરની છાયામાંથી રચાયેલો માણસ પોતાની જાત ઇશ્વરને અને અન્યોને ([[અગાપે]] ([[:en:agape|agape]]))સોંપવા તેમ જ પ્રતિભાવરૂપે (ઇરોસ) ઇશ્વરના પ્રેમને પ્રાપ્ત કરીને અને અનુભવીને પ્રેમ કરવા માટે સક્ષમ છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, પ્રેમનું જીવન [[કલકત્તાના ટેરેસા]] ([[:en:Teresa of Calcutta|Teresa of Calcutta]]) અને [[પવિત્ર વર્જિન મેરી]] ([[:en:Blessed Virgin Mary|Blessed Virgin Mary]]) જેવા સંતોના જીવન જેવું હોય છે અને જો ખ્રિસ્તીઓ એમ માનતા હોય, કે ઇશ્વર તેમને ચાહે છે, તો તેમણે આ દિશામાં જવું જોઇએ.<ref name="vatican1"/> === બૌદ્ધ === [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Buddhism|Buddhism]])માં, ''[[કામ]] ([[:en:Kāma|Kāma]])'' એટલે ઇન્દ્રિયગત, જાતિય પ્રેમ.તે સ્વાર્થી હોવાથી [[પ્રબુદ્ધતા (બૌદ્ધ ધર્મ)|પ્રબુદ્ધતા]] ([[:en:enlightenment (Buddhism)|enlightenment]])ના માર્ગમાં એક અવરોધ છે. ''[[કરુણા]] ([[:en:Karuṇā|Karuṇā]])'' એ અનુકંપા અને દયા છે, જે બીજાનાં દુઃખ ઘટાડે છે.એ ડહાપણની પૂરક અને પ્રબુદ્ધતા માટે આવશ્યક છે. ''[[અદ્વેષ]] ([[:en:Adveṣa|Adveṣa]])'' અને ''[[મૈત્રી]] ([[:en:metta|maitrī]])'' દયાળુ પ્રેમ છે.આ પ્રેમ બિનશરતી છે અને તેમાં નોંધપાત્ર સ્વ-સ્વીકૃતિની જરૂર પડે છે.આ સામાન્ય પ્રેમ કરતા એકદમ જુદો છે. સામાન્ય પ્રેમ એટલે આસક્તિ અને સેક્સ. તે સ્વ-હિત સિવાય ભાગ્યે જ જન્મે છે. જ્યારે બૌદ્ધ ધર્મમાં તેનો સંદર્ભ વૈરાગ્ય અને અન્ય લોકોના કલ્યાણમાં નિસ્વાર્થી રસ સાથે છે. મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મમાં [[બોધિસત્વ]] ([[:en:Bodhisattva|Bodhisattva]])ના આદર્શમાં પીડાતા જગતનો બોજો ઉઠાવવા વ્યક્તિના સંપુર્ણ ત્યાગની વાત છે.બોધિસત્વનો માર્ગ લેવા માટેની સૌથી સશક્ત પ્રેરણા છે તમામ સજીવો માટેના નિસ્વાર્થી અને પરોપકારી પ્રેમ સાથે મોક્ષનો વિચાર. === ઈન્ડીક અને હિન્દુ === હિન્દુ ધર્મમાં ''[[કામ]] ([[:en:kāma|kāma]])'' એટલે આનંદદાયી, જાતિય પ્રેમ. ભગવાન [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]]) તેની સદેહ અભિવ્યક્તિ છે.ઘણી હિન્દુ શાળાઓ માટે, તે જીવનનો ત્રીજો અંત(''[[અર્થ]] ([[:en:artha|artha]])'') છે. [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]])નું ચિત્રાંકન મોટે ભાગે [[શેરડી]] ([[:en:sugar cane|sugar cane]])નો ભારો અને [[ફૂલો]] ([[:en:flowers|flowers]])નું[[બાણ|તીર]] ([[:en:arrow|arrow]])પકડેલું થાય છે, તે ઘણી વાર પોપટ પર બિરાજમાન હોય છે. તે મોટે ભાગે તેની પત્ની [[રતી]] ([[:en:Rati|Rati]]) અને સાથીદાર[[વસંત]] ([[:en:Vasanta|Vasanta]]) સાથે હોય છે. [[બેલૂર|બેલુર]] ([[:en:Belur|Belur]]) [[કર્ણાટક]] ([[:en:Karnataka|Karnataka]]) માં, [[ભારત]] ([[:en:India|India]]) ખાતે આવેલા ચેન્ના કેશવ મંદીરના દરવાજા પર કામ અને રતીની પથ્થરની પ્રતિમા જોવા મળે છે.. ''[[મારા|માર]] ([[:en:Maara|Maara]])'' એ ''કામ''નું બીજું નામ છે. ''કામ''થી વિપરીત, ''[[પ્રેમ|પ્રેમા]] ([[:en:Prema (love)|prema]])'' કે ''પ્રેમ'' ઉચ્ચ પ્રેમ સૂચવે છે.''[[કરૂણા|કરુણા]] ([[:en:Karuna|Karuna]])'' એટલે અનુકંપા અને દયા. તે વ્યક્તિને બીજાનાં દુઃખ દૂર કરવા પ્રેરે છે.''ભક્તિ ''એ [[સંસ્કૃત|સંસ્કૃત]] ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]) શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે "સર્વોચ્ચ પરમાત્માની પ્રેમાળ ભક્તિ"જે વ્યક્તિ ''ભક્તિ'' કરે છે તે ''ભક્ત'' કહેવાય છે.[[હિન્દુ |હિન્દુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) લેખકો,ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને તત્ત્વચિંતકોએ ''[[ભક્તિ|ભક્તિ]] ([[:en:bhakti|bhakti]])''ના નવ સ્વરૂપો દર્શાવ્યા છે, જે [[તૂલસીદાસ|તુલસીદાસ]] ([[:en:Tulsidas|Tulsidas]])ના ગ્રંથો અને [[ભાગવત-પુરાણ|ભાગવત-પુરાણ]] ([[:en:Bhagavatha-Purana|Bhagavatha-Purana]])માં જોવા મળે છે.અજાણ્યા ([[નારદમુનિ|નારદ ]] ([[:en:Narada Muni|Narada]])હોવાનું મનાતા) લેખક દ્વારા લખાયેલા ફિલોસોફીકલ ગ્રંથ ''[[નારદ ભક્તિસૂત્ર|નારદ ભક્તિ સૂત્ર]] ([[:en:Narada Bhakti Sutra|Narada Bhakti Sutra]])''માં પ્રેમના અગિયાર સ્વરૂપો આલેખાયા છે. === અરબી અને ઈસ્લામી === એક અર્થમાં, શ્રદ્ધા ધરાવતા તમામ લોકોને લાગુ પડતા વૈશ્વિક ભાતૃત્વ તરીકે જીવનનો ઇસ્લામી દ્રષ્ટિકોણ એટલે પ્રેમ. ઈશ્વર પ્રેમ છે એવું કહેતા કોઈ સીધા સંદર્ભો નથી,પણ ઈશ્વર ([[અલ્લાહ]] ([[:en:Allah|Allah]]))ના નવ્વાણું નામમાંથી,એક નામ ''અલ-વદુદ'', કે "પ્રેમાળ," છે, જે સૂરા 11:90 તથા સૂરા 85:14 માં જોવા મળ્યા હતા.તે ઈશ્વરને "પ્રેમ અને ભલાઈથી સભર"ગણાવે છે.જે વિશ્વાસ રાખે છે તે ઈશ્વરનો પ્રેમ ધરાવે છે, પણ વ્યક્તિએ કેટલા પ્રમાણમાં અને કેવો પ્રયાસ ઇશ્વરને જીતવા માટે કર્યો તે તેના પર નિર્ભર છે.<!--rechecking recommended for further accuracy--> ''[[ઇશ્ક|ઈશ્ક]] ([[:en:Ishq|Ishq]])'' કે પવિત્ર પ્રેમ, એ [[સૂફીવાદ]] ([[:en:Sufism|Sufism]])નું દૈવત છે.સૂફી લોકો માને છે કે પ્રેમ એ બ્રહ્માંડ માટે ઈશ્વરના હાર્દનું ચિત્રણ છે.ઈશ્વરને સુંદરતા ઓળખવાની તીવ્ર અભિલાષા છે,જો કોઈ અરિસામાં પોતાને જોવા માટે જૂએ છે ત્યારે ઇશ્વર બધું જ ઈશ્વરના પ્રતિબિંબ સમાન હોવાથી સુફિઝમની શાળા બહારથી કદરૂપી દેખાતી વ્યક્તિમાં સૌંદર્ય જોવાની ટેવ પાડે છે. સૂફીવાદને ઘણી વાર પ્રેમના ધર્મ તરીકે માનવામાં આવે છે.સુફીવાદમાં ઇશ્વરનો સંદર્ભ ત્રણ મુખ્ય સંજ્ઞાઓથી વ્યક્ત થયો છે, તે છે પ્રેમી, પ્રેમભાજન અને વહાલો, જેમાં છેલ્લી સંજ્ઞા સુફી કવિતાઓમાં ઘણી વાર જોવા મળે છે.સુફીવાદનો સામાન્ય દ્રષ્ટિકોણ એવો છે કે પ્રેમ દ્વારા માનવજાત તેની આંતરિક નિર્મળતા અને ગૌરવ તરફ પાછી વળી શકે છે.ઇશ્વર પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે "દારૂડીયા" તરીકે સુફીવાદના સંતો કુખ્યાત છે, તેથી સુફી કવિતા અને સંગીતમાં દારૂના સતત સંદર્ભો આવે છે. === યહુદી === [[હિબ્રુ ભાષા|હિબ્રુ]] ([[:en:Hebrew language|Hebrew]])માં,''[[આહ્વા]] ([[:en:Ahava|Ahava]])''એ પરસ્પર પ્રેમ અને ઈશ્વરના પ્રેમ બન્ને માટે માટે વપરાતો સર્વસામાન્ય શબ્દ છે. અન્ય સંબંધિત, પરતુ જુદી પડતી સંજ્ઞાઓ છે ''ચેન'' (ગૌરવ) અને ''[[હેસ્ડ]] ([[:en:Hesed|Hesed]])''. તે મૂળભૂતપણે સ્નેહ અને અનુકંપાના અર્થોનું સંયોજન છે અને અંગ્રેજીમાં ક્યારેક પ્રેમાળ-ભલાઈ તરીકે પ્રયોજાય છે. [[જુડાઈઝમ]] ([[:en:Judaism|Judaism]]) પ્રેમની વ્યાપક વ્યાખ્યા પ્રયોજે છે લોકો વચ્ચેના તેમ જ માણસ અને દેવતા વચ્ચેના બંને પ્રકારના પ્રેમ.પ્રથમ વ્યાખ્યાના સંદર્ભમાં [[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]]) જણાવે છે, "તમારા પડોશીને તમારી જાતની જેમ ચાહો" ([[લેવિટિકસ]] ([[:en:Leviticus|Leviticus]]) 19:18).બીજી વ્યાખ્યાની વાત કરીએ, તો વ્યક્તિને હ્રદયપુર્વક, સમગ્ર આત્મા સાથે અને સંપુર્ણ શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેંમ કરવાનો આદેશ છે. ([[ડ્યુટેરેનોમી]] ([[:en:Deuteronomy|Deuteronomy]]) 6:5). તેને યહૂદી [[ઓરલનો નિયમ|મૌખિક કાયદા]] ([[:en:oral law|oral law]])ના મુખ્ય ગ્રંથ [[મિશનાહ]] ([[:en:Mishnah|Mishnah]])માં સારા કાર્યો, ચોક્કસ ગંભીર ભૂલો કરવાના બદલે વ્યક્તિના જીવનનું બલિદાન આપવાની તત્પરતા, વ્યક્તિના તમામ આવેગોનુ બલિદા[[રબ્બી સાહિત્ય]] ([[:en:Rabbinic literature|Rabbinic literature]]) આ પ્રેમ કઈ રીતે વિકસી શકે, તે બાબતે અલગ પડે છે, જેમ કે દિવ્ય કાર્યોનું ચિંતન કરીને કે પછી કુદરતની અજાયબીઓને નિહાળીને. વિવાહીત ભાગીદારો વચ્ચેના પ્રેમની વાત કરીએ, તો આ જીવનનું અનિવાર્ય તત્વ જણાય છે. "તમે જેને ચાહો છો તે પત્ની સાથે જીવનને નિહાળો" ([[એક્લીઝિઆસ્ટીસ|એક્લેસીયાસ્ટેસ]] ([[:en:Ecclesiastes|Ecclesiastes]]) 9:9).બાઇબલ સંબંધી પુસ્તક [[સોલોમનનું ગીત|સોંગ ઓફ સોલોમન]] ([[:en:Song of Solomon|Song of Solomon]]) એ ઈશ્વર અને તેના લોકો વચ્ચેનું રોમેન્ટીક રીતે આલેખાયેલું રૂપક ગમાય છે, પણ વાંચતા ,તે પ્રેમગીત જેવું લાગે છે. વીસમી સદીના રબ્બી [[એલિયાહૂ એલીઝર ડેઝલર]] ([[:en:Eliyahu Eliezer Dessler|Eliyahu Eliezer Dessler]])ને યહૂદી દ્રષ્ટિબિન્દુથી પ્રેમને વારંવાર એવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરતા ટાંકવામાં આવ્યા છે કે, "પ્રેમ એટલે લેવાની અપેક્ષા વિના આપવું" (તેમના ''મિક્તાવ મે-એલિયાહૂ''માંથી, ખંડ. 1).રોમેન્ટિક પ્રેમને યહૂદી સાહિત્યમાં ઝાઝુ સ્થાન મળ્યું નથી, તેમ છતાં મધ્યયુગમાં રબ્બી [[જૂડા હલેવી|જુડા હલેવી]] ([[:en:Judah Halevi|Judah Halevi]])એ તેમના યુવાનીના દિવસોમાં અરબીમાં રોમેન્ટિક કવિતા લખી હતી. (જેના માટે તેમણે પાછલી ઉંમરે ખેદ વ્યક્ત કર્યો હોવાનું જણાય છે.) == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == સ્રોતો == * ચેડવિક, હેન્રીસેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1998. * ફિશર, હેલન''વ્હાય વી લવઃ ધ નેચર એન્ડ કેમેસ્ટ્રી ઓફ રોમેન્ટીક લવ'' * સિંગર,ઈર્વિંગ''ધી નેચર ઓફ લવ'', ત્રણ ખંડમાં, રેન્ડમ હાઉસ, (v.1, 1966) પુનઃમુદ્રીત અને પછીના ખંડો યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસમાંથી, 1984.આઈએસબીએન 0226760944 * સ્ટર્નબર્ગ,આર.જે ''પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત''.1986.સાયકોલોજીકલ રિવ્યુ , 93, 119 અને ;135 * સ્ટેનબર્ગ, આરજે''લાઈકીંગ વર્સસ લવિંગઃ એ કમ્પેરેટીવ ઈવેલ્યુએશન ઓફ થિયરીસ''.1987. સાયકોલોજીકલ બુલેટીન,102, 331 અને ;345 * ટેનોવ,ડોરોથી''લવ એન્ડ લિમરન્સઃ ધી એક્સપીરીયન્સ ઓફ બીઇંગ ઇન લવ''ન્યૂ યોર્ક, સ્ટેઇન એન્ડ ડે, 1979.આઈએસબીએન 0812861345 * વૂડ સેમ્યૂઅલ ઈ.,એલન વૂડ અને ડેનીસ બોઈડ.''ધ વર્લ્ડ ઓફ સાયકોલોજી'' પાંચમી આવૃત્તિ2005.પીયરસન એજ્યૂકેશન, 402 અને ;403 == વધુ જૂઓ == * પ્રેમ પત્ર ([[:en:Love letter|Love letter]]) == બાહ્ય લિંક્સ == {{wiktionarypar|love}} {{wikiquote}} * [http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html પ્રેમનું વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216141149/http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html |date=2006-02-16 }} * [http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html એ વ્હિમ્સિકલ ઓવરવ્યૂ ઓફ સાયન્ટિફિક રીસર્ચ ઓન લવ, વિથ રેફરન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014011236/http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html |date=2009-10-14 }} [[શ્રેણી:પ્રેમ]] 1m7uund3901dhgcftrsgufkizphny7j 0 21314 906382 812224 2026-10-17T06:24:17Z Nizil Shah 955 ફોટો 906382 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = {{PAGENAME}} | state_name = ગુજરાત | district = [[અમદાવાદ જિલ્લો]] | taluk_names = [[સાણંદ]] | latd =22.968825 | longd= 72.324865 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_1 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_2 = મુખ્ય પાક | blank_value_2 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] , [[શાકભાજી]] | blank_title_3 = સગવડો | blank_value_3 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_4 = | blank_value_4 = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} [[File:Goraj village Sanand signboard 2.jpg|thumb|ગોરજ ગામનું નિર્દેશક]] '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == આ પણ જુવો == * [[અમદાવાદ]] * [[ગુજરાત]] * [[ભારત]] {{ઢાંચો:સાણંદ તાલુકાના ગામ}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm અમદાવાદ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર સાણંદ વિષે માહિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003031115/http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm |date=2013-10-03 }} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} co4e5vv4m6gp0hntevj8416sdz0xziy 0 21335 906381 812000 2026-10-17T06:20:10Z Nizil Shah 955 ફોટો 906381 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = {{PAGENAME}} | state_name = ગુજરાત | district = [[અમદાવાદ જિલ્લો]] | taluk_names = [[સાણંદ]] | latd =23.001696 | longd= 72.401812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_1 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_2 = મુખ્ય પાક | blank_value_2 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] , [[શાકભાજી]] | blank_title_3 = સગવડો | blank_value_3 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_4 = | blank_value_4 = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. [[File:Kaneti (Sanand) village gate (38941).jpg|thumb|ગામનો દરવાજો]] == આ પણ જુવો == * [[અમદાવાદ]] * [[ગુજરાત]] * [[ભારત]] {{ઢાંચો:સાણંદ તાલુકાના ગામ}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm અમદાવાદ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર સાણંદ વિષે માહિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003031115/http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm |date=2013-10-03 }} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} 2vf5zakkscsuxv9qdisp98v0asj9y2h 0 21388 906380 813526 2026-10-17T06:13:49Z Nizil Shah 955 ફોટો 906380 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = {{PAGENAME}} | state_name = ગુજરાત | district = [[અમદાવાદ જિલ્લો]] | taluk_names = [[સાણંદ]] | latd =22.926895 | longd= 72.28564 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_1 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_2 = મુખ્ય પાક | blank_value_2 = [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલી]] , [[શાકભાજી]] | blank_title_3 = સગવડો | blank_value_3 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_4 = | blank_value_4 = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[અમદાવાદ જિલ્લો| અમદાવાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ==ઇતિહાસ== ==ભુગોળ== [[File:Vinchhiya, Sanand Taluka, Bus stop.jpg|thumb|ગામનું બસ મથક]] ==આ પણ જુવો== * [[અમદાવાદ]] * [[ગુજરાત]] * [[ભારત]] {{ઢાંચો:સાણંદ તાલુકાના ગામ}} ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm અમદાવાદ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર સાણંદ વિષે માહિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003031115/http://ahmedabaddp.gujarat.gov.in/ahmedabad/taluka/sanand/index.htm |date=2013-10-03 }} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} ctxuv81mhwptod1xw6x8s8x6ulu1mxq 0 21906 906336 906332 2026-10-16T12:49:12Z KartikMistry 10383 સા. સાફ-સફાઇ. 906336 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = મોટીદાઉ | state_name = ગુજરાત | district = મહેસાણા | taluk_names = [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]] | latd = 23.587961 | longd = 72.369325 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''મોટીદાઉ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા તાલુકા]]માં આવેલું એક [[ગામ]] છે. == ઇતિહાસ == અભિલેખ અનુસાર, ભવનેશ્વર મહાદેવ મંદિરની સ્થાપના વિક્રમ સંવત ૧૫૬૫ (ઈ.સ. ૧૫૦૯) માં કરવામાં આવી હતી. તેમાં [[માહેશ્વરી]], [[બ્રહ્માણી]] અને [[વારાહી]] સહિત [[માતૃકા]]ઓની કેટલીક આરસપહાણની મૂર્તિઓ આવેલી છે.<ref name="GG1975">{{cite book|editor=S. B. Rajyagor|title=Gujarat State Gazetteers: Mehsana District|url=https://books.google.com/books?id=JycbAAAAIAAJ|series=Gujarat State Gazetteers|volume=5|year=1975|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, [[Government of Gujarat]]|pages=85|chapter=Chapter II-History}}</ref><ref name="Gujarat University1968-1" /> શ્યામળાનું દેરું એ એક નાનું અને ક્ષતિગ્રસ્ત મંદિર છે. મંદિરની બહારની દીવાલો પર [[બ્રહ્મા]], [[શિવ]], [[વરૂણ]], [[ઇન્દ્ર]] અને [[ચંદ્ર]] જેવા [[હિન્દુ]] દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ સહિતનું ઝીણવટભર્યું કોતરણીકામ જોવા મળે છે. મંદિરના દ્વારશાખા પર નવગ્રહની શ્રેણી કોતરેલી છે. તેનું શિખર હવે હયાત નથી. તેનું નિર્માણ સંભવતઃ ૧૬મી સદીમાં થયું હતું.<ref name="GG1975"/><ref name="Gujarat University1968-1">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |location=Ahmedabad |publisher=Gujarat University |year=1968 |page=220-221 |lccn=72906180 |oclc=658825 |ol=5402008M|chapter=Structural Temples after the end of the Caulukyan Period}}</ref><ref>{{cite book |title=Annual Report of the Archaeological Department, Baroda State for 1936-37 |location=Baroda |publisher=Baroda State Press |year=1938|last=Shastri|first=Hiranand|page=8}}</ref> == અર્થવ્યવસ્થા == આ ગામના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == છબીઓ == <gallery> File:Moti Dau (99232).jpg|ગામ તળાવ File:Syamaranu Deru, Moti Dau 14.jpg|શ્યામળાનું દેરું, પશ્ચિમેથી, દ્વારશાખા પર નવગ્રહની શ્રેણી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 12.jpg|શ્યામળાનું દેરું, દક્ષિણેથી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 09.jpg|શ્યામળાનું દેરું, ઉત્તરેથી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 08.jpg|શ્યામળાનું દેરું, ઈશાનેથી </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{મહેસાણા તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:મહેસાણા તાલુકો]] esck0g38g2o7blrwaszawtp9ryfu1lm 906337 906336 2026-10-16T12:52:14Z Nizil Shah 955 /* ઇતિહાસ */ 906337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = મોટીદાઉ | state_name = ગુજરાત | district = મહેસાણા | taluk_names = [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]] | latd = 23.587961 | longd = 72.369325 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''મોટીદાઉ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા તાલુકા]]માં આવેલું એક [[ગામ]] છે. == ઇતિહાસ == અભિલેખ અનુસાર, ભવનેશ્વર મહાદેવ મંદિરની સ્થાપના વિક્રમ સંવત ૧૫૬૫ (ઈ.સ. ૧૫૦૯) માં કરવામાં આવી હતી. તેમાં [[માહેશ્વરી]], [[બ્રહ્માણી]] અને [[વારાહી]] સહિત [[માતૃકા]]ઓની કેટલીક આરસપહાણની મૂર્તિઓ આવેલી છે.<ref name="GG1975">{{cite book|editor=S. B. Rajyagor|title=Gujarat State Gazetteers: Mehsana District|url=https://books.google.com/books?id=JycbAAAAIAAJ|series=Gujarat State Gazetteers|volume=5|year=1975|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, [[Government of Gujarat]]|pages=85|chapter=Chapter II-History}}</ref><ref name="Gujarat University1968-1" /> શ્યામળાનું દેરું એ એક નાનું અને ક્ષતિગ્રસ્ત મંદિર છે. મંદિરની બહારની દીવાલો પર [[બ્રહ્મા]], [[શિવ]], [[વરૂણ]], [[ઇન્દ્ર]] અને [[ચંદ્ર]] જેવા [[હિન્દુ]] દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ સહિતનું ઝીણવટભર્યું કોતરણીકામ જોવા મળે છે. મંદિરની દ્વારશાખા પર [[નવગ્રહ]]<nowiki/>ની શ્રેણી કોતરેલી છે. તેનું શિખર હવે હયાત નથી. તેનું નિર્માણ સંભવતઃ ૧૬મી સદીમાં થયું હતું.<ref name="GG1975"/><ref name="Gujarat University1968-1">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |location=Ahmedabad |publisher=Gujarat University |year=1968 |page=220-221 |lccn=72906180 |oclc=658825 |ol=5402008M|chapter=Structural Temples after the end of the Caulukyan Period}}</ref><ref>{{cite book |title=Annual Report of the Archaeological Department, Baroda State for 1936-37 |location=Baroda |publisher=Baroda State Press |year=1938|last=Shastri|first=Hiranand|page=8}}</ref> == અર્થવ્યવસ્થા == આ ગામના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == છબીઓ == <gallery> File:Moti Dau (99232).jpg|ગામ તળાવ File:Syamaranu Deru, Moti Dau 14.jpg|શ્યામળાનું દેરું, પશ્ચિમેથી, દ્વારશાખા પર નવગ્રહની શ્રેણી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 12.jpg|શ્યામળાનું દેરું, દક્ષિણેથી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 09.jpg|શ્યામળાનું દેરું, ઉત્તરેથી File:Syamaranu Deru, Moti Dau 08.jpg|શ્યામળાનું દેરું, ઈશાનેથી </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{મહેસાણા તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:મહેસાણા તાલુકો]] if0i8ruu054jo14tbel20mo6cdpkw6s 0 23185 906375 905588 2026-10-16T22:35:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906375 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |company_name = Goldman Sachs Group, Inc. |company_logo = [[ચિત્ર:Goldman Sachs.svg|Goldman Sachs logo]] |company_type = [[Public company|Public]] ({{NYSE|GS}}) |foundation = 1869 |founder = [[Marcus Goldman]] |location = [[New York City]]<br />[[United States]] |area_served = [[World]]wide |key_people = [[Lloyd Blankfein|Lloyd C. Blankfein]]<br /><small>([[Chairman]]) & ([[CEO]])</small> |industry = [[Financial Services]] |products = [[Investment bank]]ing<br />[[Prime brokerage]]<br />[[Investment management]]<br />[[Commercial bank]]ing<br />[[Commodities]] |revenue = {{increase}} [[US$]] 45.173 billion <small>(''2009'')</small> |operating_income = US$ 2.34 billion <small>(''2008'')</small>{{dated info}} |net_income = {{increase}} US$ 13.39 billion <small>(''2009'')</small> |assets = {{decrease}} US$ 849 billion <small>(''2009'')</small> |equity = {{increase}} US$ 64.369 billion <small>(''2008'')</small> |num_employees = 32,500 <small>(''December 2009'')</small> |company_slogan = ''Our clients' interests always come first'' |homepage = [http://www.gs.com/ GS.com] }} '''ગોલ્ડમૅન સૅશ ગ્રૂપ, Inc.''' એ મુખ્યત્વે સંસ્થાકીય ગ્રાહકોને [[શરાફી રોકાણ]], [[જામીનગીરી]] સેવાઓ, [[રોકાણ વ્યવસ્થાપન]] અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડતી, મૂડીરોકાણ બૅકિંગ અને થાપણને લગતી એક વૈશ્વિક પેઢી છે. ગોલ્ડમૅન સૅશની સ્થાપના 1869માં થઈ હતી, અને અત્યારે તે [[ન્યૂયોર્ક શહેર]]ના [[લોઅર મૅનહટ્ટન]] વિસ્તારમાં 85 [[બ્રોડ સ્ટ્રીટ]] ખાતે પોતાનું મુખ્ય કાર્યાલય ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&sll=40.704066,-74.006395&sspn=0.187914,0.31929&q=goldman+sachs&om=1&ll=40.704581,-74.01125&spn=0.011745,0.019956|title=Goldman Sachs— Google Maps|access-date=2007-01-17}}</ref> આ પેઢી તમામ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય કેન્દ્રોમાં પોતાનાં કાર્યાલયો ધરાવે છે, અને વિશ્વભરમાં [[નિગમો]], [[સરકારો]] અને [[ઊંચું ચોખ્ખું મૂલ્ય ધરાવતી વ્યકિત]]ઓ જેવા પોતાના ગ્રાહકોને [[વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન]] માટેની સલાહો, [[અન્ડર્રાઈટિંગ]](બાંયેધરીખત)ની સેવાઓ, [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]] અને [[જામીનગીરી સેવાઓ]] પૂરી પાડે છે. આ પેઢી [[ખાનગી માલિકીનું વેચાણ]] અને [[ખાનગી ઈકિવટી]] સોદાઓ પણ કરે છે. [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેઝરી જામીનગીરી]] બજારમાં તે એક [[મુખ્ય વેપારી]] છે. ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ, [[રોબર્ટ રુબિન]] અને [[હેન્રી પોલસને]] આ પેઢી છોડ્યા પછી [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નાણા મંત્રાલયમાં નાણા સચિવ]] તરીકે સેવાઓ આપી હતી; રુબિને રાષ્ટ્રપ્રમુખ કિલન્ટનના સમયગાળામાં અને પોલસને રાષ્ટ્રપ્રમુખ જયોર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશના સમયગાળામાં આ સેવાઓ આપી હતી. == ઇતિહાસ == === 1869–1930 === 1869માં એક [[જર્મન]] આપ્રાવાસી [[માર્કસ ગોલ્ડમૅને]], ગોલ્ડમૅન સૅશની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite news |first=Leah Nathans |last=Spiro |coauthors=Stanley Reed |title=INSIDE THE MONEY MACHINE–In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone |url=http://www.businessweek.com/1997/51/b3558118.htm |work=BusinessWeek |publisher=The McGraw-Hill Companies Inc. |date=1997-12-22 |access-date=2007-01-17}}</ref> 1882માં, ગોલ્ડમૅનના જમાઈ [[સેમ્યુઅલ સૅશ]] પેઢીમાં જોડાયા. <ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464-1,00.html |title=બિઝનેસ અને ફાયનાન્સઃ કેશ અને કમબૅક |access-date=2010-04-16 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627093154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464-1,00.html |url-status=dead }}</ref>1885માં, ગોલ્ડમૅને પોતાના પુત્ર હેન્રી અને પોતાના જમાઈ લુડવિગ ડ્રેયફસને પોતાના ધંધામાં સામેલ કર્યા અને એ વખતે આ પેઢીને તેનું અત્યારનું નામ, ગોલ્ડમૅન સૅશ ઍન્ડ કં., આપવામાં આવ્યું.<ref>લિસા ઍન્ડ્લીચ, "ગોલ્ડમૅન સૅશ - ધ કલ્ચર ઓફ સકસેસ ("ગોલ્ડમૅન સૅશ - સફળતાની સંસ્કૃતિ)," ટચસ્ટોન, 1999, પૃ. 34</ref> આ કંપનીએ [[ઉદ્યોગસાહસિકો]] માટે [[વ્યાપારી પત્રો]]ના ઉપયોગની બાબત શરૂ કરવામાં પાયાનું કામ કરીને નામ કાઢ્યું તથા 1896માં તેને [[ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ]] (શેરબજાર)માં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. 20મી સદીની શરૂઆતમાં, [[પ્રારંભિક જાહેર દરખાસ્ત]] (initial public offering) માર્કેટ સ્થાપવામાં ગોલ્ડમૅને એક ખેલાડી રહ્યું હતું. આજની તારીખ સુધીના સૌથી મોટા IPOમાંના એકનું વ્યવસ્થાપન તેને હસ્તક હતું, જેમાં 1906માં [[સીઅર્સ, રુબક અને કંપની]] સામેલ છે. આ ઉપરાંત, પોતાની પેઢીમાં અગ્રણી [[બિઝનેસ સ્કૂલો]]માંથી નીકળેલા [[MBA]] ડિગ્રીધારીઓની મોટા પાયે ભરતી કરનારી પહેલી કંપનીઓમાંની તે એક હતી, જે ચીલો આજે પણ ચાલુ છે.{{Citation needed|date=June 2008}} ડિસેમ્બર 4, 1928ના તેણે ગોલ્ડમૅન સૅશ ટ્રેડિંગ કોર્પનો આરંભ કર્યો, જે [[પોન્ઝી યોજના]]ની લાક્ષણિકતાઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી [[સંવૃત નિધિ]] હતી. [[1929માં શેરબજાર તૂટી પડવાના]] કારણે આ નિધિ નિષ્ફળ નીવડી હતી, અને તેના કારણે પછી કેટલાંક વર્ષો સુધી પેઢીની પ્રતિષ્ઠાને ધક્કો પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite news |first=Justin |last=Fox |title=GOLDMAN: WE RUN WALL STREET |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/05/16/8260146/index.htm |work=Fortune magazine |publisher=Cable News Network LP, LLLP. A Time Warner Company |date=2005-05-16 |access-date=2007-01-17 |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210070206/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/05/16/8260146/index.htm |url-status=dead }}</ref> આ કિસ્સા માટે તથા બ્લ્યૂ રીજ કોર્પોરેશન<ref>{{cite web |author=Monday, Dec. 16, 1929 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,881878,00.html?promoid=googlep |title=Business & Finance: First Aid |publisher=TIME |date=1929-12-16 |access-date=2009-11-24 |archive-date=2012-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821231445/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,881878,00.html?promoid=googlep |url-status=dead }}</ref> અને શેનાન્દોહ કોર્પોરેશન<ref>{{cite web |author=Monday, Jun. 09, 1930 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,739487,00.html?promoid=googlep |title=Business & Finance: Insignificant |publisher=TIME |date=1930-06-09 |access-date=2009-11-24 |archive-date=2012-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821231755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,739487,00.html?promoid=googlep |url-status=dead }}</ref> જેવા અન્ય કિસ્સા માટે [[જોન કેનિથ ગલબ્રિથે]] લખ્યું હતું: ''1929ની પાનખર, એ કદાચ, એવો પહેલો અવસર હતો, જયારે મનુષ્યો તેમને પોતાને મોટા પાયે છેતરવામાં સફળ રહ્યા હતા'' .<ref>{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=l-xRKtKEpTwC&pg=PA61&lpg=PA61&dq=Shenandoah+corporation&source=bl&ots=70h38ewwn3&sig=_3YkAIbV_KdGRdN1ssZM8qs1CHs&hl=it&ei=iBfaScDTHo2T_Qbk9eTTDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9#PPA43,M1 |title=The great crash, 1929 - Google Libri |publisher=Books.google.it |date= |access-date=2009-11-24}}</ref> === 1930–1980 === 1930માં, [[સિડની વેઈનબર્ગ]] કંપનીના વરિષ્ઠ ભાગીદાર તરીકે જોડાયા અને તેમણે ગોલ્ડમૅનનું ધ્યાન ટ્રેડિંગમાંથી [[શરાફી રોકાણ]] તરફ વાળ્યું. વેઈનબર્ગે લીધેલાં પગલાંઓ જ ગોલ્ડમૅનની ખરડાયેલી પ્રતિષ્ઠામાંથી કંઈકનું પુનઃસ્થાપન કરવામાં મદદરૂપ નીવડ્યાં હતાં. વેઈનબર્ગની આગેવાનીમાં 1956માં ગોલ્ડમૅન [[ફોર્ડ મોટર કંપનીના]] [[IPO]] માટેના મુખ્ય સલાહકાર હતી, જે એ વખતે વૉલ સ્ટ્રીટમાં [[મહત્ત્વની ચાલ]] ગણાતી હતી. વેઈનબર્ગના કાર્યકાળ દરમ્યાન પેઢીએ પોતાનો રોકાણ સંશોધન વિભાગ અને એક [[મ્યુનિસિપલ બોન્ડ]] વિભાગ પણ શરૂ કર્યો હતો. બરાબર આ સમયગાળામાં પેઢીએ [[જોખમ લવાદી]] ક્ષેત્રમાં નવો ચીલો પાડવો શરૂ કર્યો. 1950ના દાયકામાં, જામીનગીરીના વેપારીની રૂએ [[ગસ લેવી]] પેઢીમાં જોડાયા, અને ત્યારથી ગોલ્ડમૅન ખાતે સર્વોપરિતા માટે સામાન્ય રીતે બે સત્તાઓ - શરાફી રોકાણ અને જામીનગીરીનો વેપાર (સિકયોરિટી ટ્રેડિંગ) - વચ્ચે હરીફાઈ રહેવાનો ચીલો શરૂ થયો. 1950 અને 1960ના દાયકાના મોટા ભાગના સમય પર વેઈનબર્ગ અને લેવીનું પ્રભુત્વ રહ્યું. લેવીએ [[બ્લોક ટ્રેડિંગ]]નો પાયો નાખ્યો હતો અને પેઢી તેમના માર્ગદર્શન મુજબ આ માર્ગ પર આગળ વધી હતી. બીજી તરફ, વેઈનબર્ગ પણ પેઢી પર સારું એવું વર્ચસ્વ ધરાવતા હોવાથી, પેઢીએ 1956માં શરાફી રોકાણનો વિભાગ ખોલ્યો, જેનો હેતુ પ્રભાવને વધુ ફેલાવવાનો અને માત્ર વેઈનબર્ગ પર જ લક્ષ ન આપવાનો હતો. 1969માં, વેઈનબર્ગના સ્થાને વરિષ્ઠ ભાગીદારની ભૂમિકા લેવીએ લીધી, અને ફરીથી એકવાર ગોલ્ડમૅનની વેપારી ફ્રેંચાઈઝ ઊભી કરી. "લાંબા-ગાળાની લાલચુ" હોવાની ગોલ્ડમૅનની જાણીતી ફિલસૂફી ઘડવાનો યશ લેવીના ફાળે જાય છે, આ ફિલસૂફી પ્રમાણે જયાં સુધી લાંબા ગાળે પૈસા બનતા હોય (ફાયદો થતો હોય), ત્યાં સુધી વેપારમાં ટૂંકા ગાળા દરમ્યાન થતા નુકસાનની ચિંતા કરવી નહીં. વળી, હંમેશાં ભવિષ્ય પર જ નજર રહે તે હેતુથી ભાગીદારો લગભગ તેમની તમામ કમાણી ફરીથી પેઢીમાં જ રોકતા હતા.<ref> લિસા ઍન્ડ્લીચ, "ગોલ્ડમૅન સૅશ - ધ કલ્ચર ઓફ સકસેસ ("ગોલ્ડમૅન સૅશ - સફળતાની સંસ્કૃતિ)," ટચસ્ટોન, 1999, પૃ. 18 </ref> એ જ વર્ષે, વેઈનબર્ગે પેઢીમાંથી નિવૃત્તિ લીધી હતી. આ પેઢી સમક્ષ બીજી નાણાકીય કટોકટી 1970માં આવી, જયારે $80 મિલિયનનું ઉધાર ધરાવતી [[પેન સેન્ટ્રલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન કંપની]]એ [[દેવાળું]] ફૂકયું, અને તેના આ મોટા ભાગના બાકી નાણાના વ્યાપારી પત્રો ગોલ્ડમૅન સૅશએ જારી કરેલા હતાં. આ એટલી મોટી રકમનું [[દેવાળું]] હતું અને તેના પરિણામે જે દાવાઓ થયા તેનાથી પેઢીનું ભાગીદારી ભંડોળ અને પેઢીનું અસ્તિત્વ સુદ્ધાં ખતરામાં મુકાઈ ગયું. આ એ જ નાદારી હતી જેના પરિણામે હવે આજે વ્યાપારી પત્રો જારી કરતા દરેક ઈસ્યૂઅર માટે કેટલીક ક્રેડિટ રેટિંગ સેવાઓ દ્વારા [[ક્રેડિટ રેટિંગ]] નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Hahn Instruments">{{cite book |last=Hahn |first=Thomas K. |editor=Timothy Q. Cook and Robert K. Laroche editors |title=Instruments of the Money Market |url=http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/instruments.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-17 |edition=Seventh |publisher=Federal Reserve Bank of Richmond |location=[[Richmond, Virginia]] |chapter=Commercial Paper |chapterurl=http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/ch09.cfm |archive-date=2007-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615181442/http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/instruments.pdf |url-status=dead }}</ref> 1970ના દાયકામાં, આ પેઢી વિવિધ રીતે વિસ્તરી. વરિષ્ઠ ભાગીદાર સ્ટાનલી આર. મિલરના નિર્દેશન હેઠળ, પેઢીએ 1970માં [[લંડન]]માં પોતાની પહેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ઑફિસ ખોલી, અને 1972માં [[બાંધી/નિશ્ચિત આવક]] વિભાગ સાથે[[અંગત ધન]] વિભાગ પણ બનાવ્યો. 1974માં [[શત્રુતાપૂર્ણ અધિગ્રહણ]] માટેની બોલી કરનાર આંતરરાષ્ટ્રીય નિકેલ અને પોતાના શત્રુ [[મોર્ગન સ્ટાનલી]] સામે ઈલેકટ્રીક સ્ટોરેજ બેટરીનો બચાવ કરવાના પ્રયત્નો દરમ્યાન, ગોલ્ડમૅને "[[વ્હાઈટ નાઈટ]]" વ્યૂહનીતિનો પણ પાયો નાખ્યો.<ref name="Bloomberg 2004 Friedman">{{cite news |first=Holly |last=Rosenkrantz |coauthors=Newton-Small, Jay |title=Bush Economic Adviser Friedman to Resign, Aide Says |url=http://quote.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&sid=a5PUdvzX0pXc&refer=news_index |publisher=Bloomberg.com |date=2004-11-23 |access-date=2007-01-17 }}</ref> તેમના આ પગલાથી, તે શત્રુતાપૂર્ણ અધિગ્રહણમાં સહભાગી નહીં થાય તેવી ખાતરી થતાં, [[મૂડીરોકાણ સલાહકાર]] તરીકેની પેઢીની શાખમાં વધારો થયો હતો. 1976માં [[જોન વેઈનબર્ગ]] (સિડની વેઈનબર્ગના પુત્ર) અને [[જોન સી. વ્હાઈટહેડ]] વરિષ્ઠ સહ-ભાગીદારોની રૂએ કંપનીમાં જોડાયા, જેના કારણે ફરીથી એકવાર કંપનીને સહ-નેતૃત્વમાંથી પસાર થવાનું આવ્યું. તેમણે જે કેટલીક પહેલો કરી તેમાં એક હતી બિઝનેસના 14 સિદ્ધાન્તો સ્થાપવાની<ref name="Goldman Sachs 14 principles">{{cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/business-principles.html |title=Business Principles |access-date=2008-01-24 |publisher=The Goldman Sachs Group, Inc |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909080610/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/business-principles.html |url-status=dead }}</ref>, આ સિદ્ધાન્તો આજે પણ ઉપયોગમાં છે. === 1980–1999 === નવેમ્બર 16, 1981ના, પેઢીએ જે. અરોન ઍન્ડ કંપની નામની એક [[કૉમોડિટી ટ્રેડિંગ]](વસ્તુ વેચાણ)ની પેઢી સંપાદન કરી અને તેને બાંધી આવક વિભાગ સાથે ભેળવી દીધી, જે પછીથી બાંધી આવક, ચલણી નાણા અને વસ્તુઓ (ફિકસ્ડ ઇનકમ, કરન્સીસ, ઍન્ડ કૉમોડિટીઝ) નામે જાણીતી બની. જે. અરોન કંપની એ કૉફી અને સુવર્ણના બજારની ખેલાડી હતી, અને આ વિલીનીકરણના પરિણામે, ગોલ્ડમૅનના તે સમયના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી (સીઈઓ), [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]] આ પેઢીમાં જોડાયા. 1985માં તેણે [[રોકફેલર સેન્ટર]]ની માલિકીના [[રિયલ એસ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ]]ની જાહેર દરખાસ્તમાં બાયંધરી(અન્ડરરોટ) લીધી, જે તે વખતના ઇતિહાસ સુધીની સૌથી મોટી [[REIT]] દરખાસ્ત હતી. [[સોવિયત યુનિયનની પડતી]]ની શરૂઆતની સાથે, પેઢીએ પોતાની પિતૃ સરકારોમાંથી છૂટી પડતી કંપનીઓને સલાહ આપીને વૈશ્વિક [[ખાનગીકરણ]] ઝુંબેશના પક્ષે ઝુકાવ્યું. 1986માં, પેઢીએ ગોલ્ડમૅન સૅશ [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]]ની રચના કરી, જે આજે તેના મોટા ભાગના મ્યુચ્યુઅલ અને [[બચાવ નિધિ]](hedge fund)નું વ્યવસ્થાપન કરે છે. આ જ વર્ષે, પેઢીએ [[માઈક્રોસોફટ]]ના IPO માટે બાયંધરીખત લખ્યું, [[જનરલ ઈલેકટ્રીક]]ને તેના [[RCA]]ના સંપાદન માટે સલાહ આપી અને [[લંડન]] તથા [[ટોકયોના શેરબજારો]]માં જોડાઈ. 1986ના વર્ષે, આ પેઢી [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]]માં, [[વિલીનીકરણ]]-[[સંપાદન]] કરનારી ટોચની 10 બૅન્કોમાં ક્રમ મેળવનારી [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ની પહેલી બૅન્ક બની. 1980ના દાયકા દરમ્યાન, તે પોતાનું રોકાણ સંશોધન ઈલેકટ્રોનિક માધ્યમથી વિતરિત કરનારી પહેલી બૅન્ક બની અને તેણે મૂળ ભરણાના તીવ્ર-વટાવ [[બૉન્ડ]]ની પહેલી જાહેર દરખાસ્ત તૈયાર કરી. 1990માં વિરિષ્ઠ સહ-ભાગીદારો તરીકે [[રોબર્ટ રુબિન]] અને [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]] આવ્યા અને તેમણે પેઢીના [[વૈશ્વિકીકરણ]]ને કેન્દ્રમાં રાખીને વિલિનીકરણ, સંપાદન અને વેપારના ક્ષેત્રમાં પેઢીને વધુ દઢ બનાવવાનું વચન આપ્યું. તેમના કાર્યકાળમાં, પેઢીએ ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જમાં કાગળવિહીન વેપારનો આરંભ કર્યો અને યુ.એસ. કોર્પોરેશન દ્વારા પહેલવહેલા વૈશ્વિક [[ૠણ દરખાસ્ત]]નું અગ્ર-વ્યવસ્થાપન કર્યું. તેણે [[ગોલ્ડમૅન સૅશ કૉમોડિટી ઈન્ડેકસ]](GSCI)નો પણ આરંભ કર્યો અને 1994માં [[બેજિંગ]] ખાતે પોતાની ઑફિસ શરૂ કરી. એ જ વર્ષે, રુબિન અને ફ્રાઈડમૅનની વિદાય પછી, [[જોન કોરઝાઈને]] પેઢીનું નેતૃત્વ લીધું. 1994 દરમ્યાન, આ પેઢી [[રોકફેલર સેન્ટર]]ની માલિકી માટે [[ડેવિડ રોકફેલર]] અને તેમના ભાગીદારો સાથે 50-50ની સહ-માલિકી માટે જોડાઈ, પણ પાછળથી તેણે 2000માં પોતાના શેર [[તિશમૅન સ્પેયેર]]ને વેચી દીધા. 1996માં, ગોલ્ડમૅન [[યાહૂ!]] IPO માટે બાયંધરીખત આપનારાઓમાં અગ્રણી હતી અને 1998માં તે [[NTT DoCoMo]] IPOની વૈશ્વિક સંયોજક રહી હતી. 1999માં, હેન્રી પોલસન તેના વરિષ્ઠ ભાગીદારની રૂએ દાખલ થયા. === 1999–આજ સુધી === આ પેઢીના ઇતિહાસમાં ઘટેલી સૌથી મોટી ઘટના એટલે 1999માં તેનો પોતાનો [[આઈપીઓ]] (IPO). દાયકાઓ સુધી ભાગીદારોએ જાહેર સાહસ બનવા અંગેના નિર્ણય બાબતે ચર્ચા કર્યા કરી હતી. અંતે, ગોલ્ડમૅને લગભગ 48% હજી પણ ભાગીદારો વચ્ચે રાખીને, કંપનીનો માત્ર એક નાનકડો હિસ્સો જાહેર બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news |first=Leah Nathans |last=Spiro |title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? |url=http://www.businessweek.com/1999/99_20/b3629102.htm |work=BusinessWeek Online |publisher=The McGraw-Hill Companies Inc. |date=1999-05-17 |access-date=2007-01-17 }}</ref> કંપનીનો 22% હિસ્સો ભાગીદારો ન હોય તેવા કર્મચારીઓના હસ્તે હતો, અને 18% હિસ્સો નિવૃત્ત ગોલ્ડમૅન ભાગીદારો તથા [[સુમિતોમો બૅન્ક લિ.]] અને [[હવાઈ]]ના કામેહામેહા એકિટવિટીઝ ઍસન ([[કામેહામેહા શાળાઓ]]ની રોકાણ શાખા) જેવા બે લાંબા સમયના રોકાણકર્તાઓના હસ્તે હતો. આમ કંપનીનો માત્ર 12% હિસ્સો એવો હતો જેને જાહેર કરી શકાય. 1999માં પેઢીનો આઈપીઓ(IPO) જાહેર કર્યા પછી, [[હેન્રી પોલસન]] તેના [[પ્રમુખ]] તથા [[મુખ્ય કારોબારી અધિકારી]] બન્યા. આજે, પેઢીનો વધુ હિસ્સો જાહેર કર્યા પછી, ગોલ્ડમૅનના 67% હિસ્સા પર જુદી જુદી સંસ્થાઓની (જેવી કે પેન્શન નિધિઓ અને અન્ય બૅન્કોની) માલિકી છે.<ref>{{cite |url=http://moneycentral.msn.com/ownership?Symbol=GS |work=MSN Money |publisher=Microsoft |date=2009-07-13 |access-date=2009-07-13 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |archivedate=2009-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724211830/http://moneycentral.msn.com/ownership?Symbol=GS }}</ref> 1999માં ગોલ્ડમૅને વિશ્વની બજાર-બનાવતી અગ્રેસર પેઢીઓમાંની એક, [[હુલ ટ્રેડિંગ કંપની]], $531 મિલિયનમાં હસ્તક કરી. તાજેતરમાં જ, આ પેઢી શરાફી રોકાણ અને ટ્રેડિંગની પ્રવૃત્તિ એમ બંનેમાં સંકળાયેલી હતી. સપ્ટેમ્બર 2000માં $6.3 બિલિયનમાં, તેણે ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ પર સૌથી મોટી [[વિશેષજ્ઞ ગણાતી પેઢીઓ]]માંની એક સ્પિઅર, લીડ્સ, ઍન્ડ કેલોગ ખરીદી. [[ચીનની સરકાર]]ને ઋણ સહાય અંગે તથા [[વિશ્વ બૅન્ક]]ને પહેલી ઈલેકટ્રોનિક સહાય માટે પેઢીએ સલાહ આપી. તેણે એક [[ઓસ્ટ્રેલિયન]] રોકાણ બૅન્ક, જેબીવેર (JBWere) સાથે જોડાણ કર્યું અને બ્રાઝિલમાં દલાલ-વિક્રેતાની પૂરી સેવાઓ આપતું કાર્યાલય ખોલ્યું. પેઢીએ જુદી જુદી કંપનીઓ જેવી કે [[બર્ગર કિંગ]], [[મૅકજુન્કિંન કોર્પોરેશન]]માં પોતાના રોકાણનો હિસ્સો વધાર્યો અને જાન્યુઆરી 2007માં , [[CSI ફ્રેંચાઈઝ]]ના પ્રસારણ અધિકારો પર એકાધિકાર મેળવવા [[એલાયન્સ એટલાન્ટીસ]] સાથે [[કૅનવેસ્ટ ગ્લોબલ કમ્યુનિકેશન્સ]]માં રોકાણ કર્યું. આ ઉપરાંત, આ પેઢી ઊર્જાના વેપારમાં, જેમાં તેલ અનુમાન બજારમાં, પ્રમુખ અને એજન્ટ આધારિત એમ બંને રીતે સઘનપણે કાર્યરત છે.<ref>{{cite web |url=http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=8878 |title=Perhaps 60% of today's oil price is pure speculation |publisher=Global Research |access-date=2008-06-09}}</ref> મે 2006માં, [[યુ.એસ. નાણા સચિવ]] તરીકે સેવા આપવા માટે પોલસને પેઢીમાંથી વિદાય લીધી, અને [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]] બઢતી પામીને પેઢીના પ્રમુખ અને મુખ્ય કારોબારી અધિકારીના સ્થાને આવ્યા. ગોલ્ડમૅનના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ, વિશ્વ બૅન્ક, યુ.એસ. નાણા મંત્રાલય, વ્હાઈટ હાઉસ સ્ટાફ અને સિટીગ્રૂપ અને મીરિલ લીન્ચ જેવી પેઢીઓમાં જોડાયા હોવાનું નોંધાયું છે. ==== 2007-2008ની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટીમાં પગલાંઓ ==== [[2007ની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટી]] છતાં, સબપ્રાઈમ [[ગીરો-મૂકેલી જામીનગીરી]]નું [[ટૂંકા ગાળાનું વેચાણ]] કરીને 2007ના ઉનાળામાં ગોલ્ડમૅન સબપ્રાઈમ ગીરો બૉન્ડની પડતીમાંથી પણ નફો મેળવી શકયું હતું. અમેરિકાની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટી દરમ્યાન પેઢીના વિશાળ નફાને જાળવી રાખવાની જવાબદારી ગોલ્ડમૅનના બે વિક્રેતાઓ, [[માઈકલ સ્વિનસન]] અને [[જોશ બિર્નબાઉમ]]ને સોંપવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=%2Fmoney%2F2007%2F12%2F18%2Fbcntraders11.xml |title=''ટાઈમ ઓનલાઈન'' , ડિસેમ્બર 19, 2007 |access-date=2021-07-13 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527220249/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=%2Fmoney%2F2007%2F12%2F18%2Fbcntraders11.xml |url-status=dead }}</ref> ન્યૂ યોર્કમાં ગોલ્ડમૅનના [[સ્ટ્રકર્ચ્ડ પ્રોડકટ્સ]] ગ્રૂપના હિસ્સા રૂપ આ જોડીએ, સબ-પ્રાઈમ બજારમાં ભાંગી પડેલા પર "દાવ" લગાડીને, ગીરો-સંબંધિત પ્રતિભૂતિઓના [[ટૂંકા વેચાણ]] થકી $4 બિલિયનનો નફો પેદા કર્યો હતો. 2007ના ઉનાળા સુધીમાં, તેમણે તેમના સાથીઓને તેમના દષ્ટિકોણથી જોવા માટે સહમત કર્યા અને સંશયવાદી જોખમ વ્યવસ્થાપન અધિકારીઓ બાબતે વાત કરી.<ref name="autogenerated1">[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/21/goldmansachs.useconomy ''ધ ગાર્ડિયન'' , ડિસેમ્બર 21, 2007]</ref> શરૂઆતમાં પેઢીએ મોટા સબપ્રાઈમ બાંયેધરીખત ટાળ્યા, અને નોન-પ્રાઇમ [[સુરક્ષિત]] લોન પર થયેલ નોંધપાત્ર નુકસાન, ગીરોના [[ટૂંકા વેચાણ]] પર મળતા નફાના કારણે ભરપાઈ થયું હોવાથી ચોખ્ખો નફો મેળવ્યો. સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટીના શરૂઆતના ગાળા દરમ્યાન તેણે રળેલા મોટા નફાને કારણે ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સે લખ્યું હતું કે નાણાકીય વિશ્વમાં ગોલ્ડમૅન સૅશની બરોબરી કરી શકે તેવું કોઈ નથી.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/goldman-sachs-marches-on-with-bushs-candidate-for-world-bank-451094.html |title=Goldman Sachs marches on with Bush's candidate for World Bank |publisher=The Independent |access-date=2008-05-15 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630042707/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/goldman-sachs-marches-on-with-bushs-candidate-for-world-bank-451094.html |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2008માં જેમ કટોકટી વધુ તીવ્ર બનતી ગઈ તેમ આ પેઢીની હાજરી બાબતે પાછળથી પ્રશ્નાર્થ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કટોકટી જયારે ઉકેલાવી શરૂ થઈ તે ગાળામાં, ઑકટોબર 15, 2007ના, ફોર્બ્સના પ્રતિષ્ઠિત નાણાકીય લેખક, ઍલન સ્લોનેએ એક સંદર્ભસભર લેખ લખ્યો. તે સીએનએન(CNN)ની વેબસાઈટ પર મુકાયોઃ "તો આપણે આ વિરાટ વાર્તાને માણસના ગજામાં લાવીએ. GSAMP ટ્રસ્ટ 2006-S3ને મળો, ભંગાર-ગીરોની બાલદીમાં તે એક $494 મિલિયનનું ટીપું છે, ગયા વર્ષે જારી થયેલી અડધાથી વધુ-ટ્રિલિયન ડૉલરની ગીરો-સહિતની પ્રતિભૂતિઓનો તે હિસ્સો છે. અમે ગીરો મૅવન્સ(mavens)ને તેમની જાણમાં હોય તેવા ટોચની પેઢી દ્વારા શરૂ કરાયેલા સૌથી ખરાબ સોદાને પસંદ કરવાનું કહ્યું અને એ રીતે આ બાબત જાણી- અને આ ખરેખર ખાસ્સો ખરાબ સોદો છે. "ગોલ્ડમૅન સૅશએ દ્વારા તેને વેચવામાં આવી હતી (ચાર્ટ્સ, ફોર્ચ્યુન 500) - GSAMP મૂળે ગોલ્ડમૅન સૅશના વૈકલ્પિક ગીરો ઉત્પાદનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી, પણ હવે તે માત્ર એક નામ બનીને રહી ગઈ છે, AT&amp;T અને 3Mની જેમ. "આ કિસ્સો, કે જેને એક અત્યંત-જોખમી દ્વિતીય-ગીરો લોનનું પીઠબળ હતું, તે ગૃહનિર્માણના પરપોટાને ફૂલવા અને ફૂટવામાં સરળતા રહે એવાં તમામ તત્ત્વો ધરાવતો હતો. ગરમ આવાસ બજારમાં ઝડપી નફો શોધતા સટ્ટાબાજોના ધ્યાન પર તે આવ્યું; નાણા ધીરનારાઓ દ્વારા ખૂબ ઓછા અથવા બિલકુલ ગંભીરતાપૂર્વકના વિશ્લેષણ વિના આ લોનો આપવામાં આવી હતી; અને અંતે, તે પહોંચ્યું વૉલ સ્ટ્રીટ, જેણે જથ્થાબંધ ગીરો "ઉત્પાદન" પેદા કર્યું, કારણ કે ખરીદદારોને તે જોઈતું હતું. એ લોકો સ્ટ્રીટ પર કહે છે ને કે, "જયારે બતકો કવેક કવેક કરે, તેમને ખાવાનું નાખો." સપ્ટેમ્બર 21, 2008ના, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની છેલ્લી બે મુખ્ય મૂડીરોકાણ બૅન્કો, ગોલ્ડમૅન સૅશ અને મોર્ગન સ્ટાનલી, બંનેએ મંજૂર કર્યું કે તેઓ પરંપરાગત [[બૅન્ક ધારક કંપનીઓ]] બની રહેશે, અને આમ [[વૉલ સ્ટ્રીટ]] ખાતે શરાફી રોકાણના યુગનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/mergersNews/idUSNWEN838420080922 |title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |publisher=Bloomberg |access-date=2008-09-21}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley વૉલ સ્ટ્રીટ ઈન ક્રાઈસિસઃ લાસ્ટ બૅન્કસ સ્ટેન્ડિંગ ગિવ અપ ઈનવેસ્ટમેન્ટ બૅન્ક સ્ટેટસ] (વૉલ સ્ટ્રીટ સંકટમાં: છેલ્લી બૅન્ક પોતાનું મૂડીરોકાણ બૅન્ક તરીકેનું સ્થાન જતું કરવા તૈયાર), ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , સપ્ટેમ્બર 22, 2008</ref> બૅન્ક બનવા માટેની તેમની અરજીને ફેડરલ રિઝર્વની મંજૂરી મળતા જામીનગીરી પેઢીઓના વર્ચસ્વનો અંત આવ્યો હતો, 75 વર્ષો પછી કૉંગ્રેસે તેમને થાપણ-લેનાર ૠણદાતાથી અલગ કર્યા હતા, અને તેના કારણે અઠવાડિયાંઓ સુધી અંધાંધૂંધી ફેલાઈ હતી, જેમાં [[લેહમૅન બ્રધર્સે]] દેવાળું ફૂંકવું પડ્યું હતું અને રાતોરાત [[મેરિલ લીન્ચ ઍન્ડ કંપની]]નું [[બૅન્ક ઓફ અમેરિકા કોર્પ.]]ને વેચાણ થયું હતું.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601068&amp;sid=aSfyFs2LTxYs&amp;refer=home ગોલ્ડમૅન, મોર્ગન સ્ટાનલી બ્રિન્ગ ડાઉન કર્ટેન ઓન એન ઈરા] (ગોલ્ડમૅન, મોર્ગન સ્ટાનલી દ્વારા એક યુગ પર પડેલો પડદો), ''[[બ્લૂમબર્ગ]]'' , સપ્ટેમ્બર 22, 2008</ref><ref>ડ્યુક, સિમોન [http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1081624/Goldman-Sachs-ready-hand-7BILLION-salary-bonus-package--6bn-bailout.html ગોલ્ડમૅન સૅશ £7 બિલિયનનો પગાર અને બોનસ પૅકેજ આપવા તૈયાર... તેના બિલિયનના બેલ-આઉટ પછી] ''મેલ'' ઓન લાઈન.</ref> 2009 [[બ્રાન્ડઍસેટ વૅલ્યુએટર]] દ્વારા કરાયેલા રાષ્ટ્રભરના 17,000 લોકોના સર્વેક્ષણ અનુસાર, 2008 અને 2009માં પેઢીની પ્રતિષ્ઠાને ધક્કો પહોંચ્યો હતો, અને 2006ની લોકોની લાગણી કરતાં વિપરીત, આ ગાળામાં ગોલ્ડમૅન સૅશની શત્રુ મોર્ગન સ્ટાનલી વધુ આદરપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતી હતી. સર્વેક્ષણનાં આ તારણો બાબતે કશું પણ કહેવાનો ગોલ્ડમૅને ઈનકાર કર્યો હતો.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/ae3d459a-7f8e-11de-85dc-00144feabdc0.html?ftcamp=rss "ગોલ્ડમૅન સૅશની પ્રતિષ્ઠા ખરડાઈ," ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ, ઑગસ્ટ 4, 2009]</ref> ==== ટીએઆરપી (TARP) અને બર્કશાયર હાથવે રોકાણ ==== સપ્ટેમ્બર 23, 2008માં, [[બર્કશાયર હાથવે]] $5 બિલિયનના ગોલ્ડમૅનના પસંદગીપાત્ર શેર ખરીદવા સહમત થાય છે, અને પાંચ વર્ષના સત્રમાં વાપરી શકાય તેવો, બીજા $5 બિલિયનના ગોલ્ડમૅનના સામાન્ય શેરો ખરીદવાનો [[પરવાનો]] પણ મેળવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2008/berkshire-hathaway-invest.print.html |title=બર્કશાયર હાથવે ગોલ્ડમૅન સૅશમાં $5 બિલિયનનું રોકાણ કરશે |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524020417/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2008/berkshire-hathaway-invest.print.html |url-status=dead }}</ref> ઑકટોબર 2008માં, [[મુશ્કેલીગ્રસ્ત અસ્કયામત રાહત કાર્યક્રમ]] (ટ્રબ્લ્ડ ઍસેટ રિલીફ પ્રોગ્રામ - TARP)ના ભાગ રૂપે, ગોલ્ડમૅન પોતાના પસંદગીપાત્ર શેરમાં [[યુ.એસ. ટ્રેઝરિ]] તરફથી $10 બિલિયનનું રોકાણ પણ મેળવે છે.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html ].</ref> 2008માં ટીએઆરપી (TARP) ભંડોળ મેળવ્યા પછી, પોતાના 1556 કર્મચારીઓને બોનસ રૂપે કમ સે કમ $1 મિલિયન ચૂકવવાના ગોલ્ડમૅનના નિર્ણયને ન્યૂયોર્ક એટર્ની જનરલ [[એન્ડ્રૂયુ કોમો]]એ પડકાર્યો હતો.<ref>[http://blogs.wsj.com/deals/2009/07/30/wall-street-compensation-no-clear-rhyme-or-reason "બૅન્ક બોનસ ટેબઃ $33 બિલિયન," વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, જુલાઈ 30, 2009]</ref> અલબત્ત, એ જ ગાળામાં, મુખ્ય કારોબારી અધિકારી લોયડ બ્લાન્કફેઈન અને અન્ય છ વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ બોનસ જતું કરવાનું પસંદ કર્યું હતું, તેમના કહેવા પ્રમાણે આમ કરવું એ સાચું છે એમ તેઓ માનતા હતા, ખાસ કરીને "જયારે અમે એવા ઉદ્યોગનો સીધો હિસ્સો છીએ જે આર્થિક રીતે ભીંસમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે."<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?sid=a9oh26RDtT5Y&amp;pid=20601087 બ્લાન્કફેઈન, ગોલ્ડમૅનના મુખત્યારોનો બોનસ જતું કરવાનો નિર્ણય]</ref> એટર્ની જનરલ કોમોએ આ પગલાને "યોગ્ય અને શાણપણભર્યું" ગણાવ્યું હતું, અને અન્ય બૅન્કોના અધિકારીઓને પણ આ પેઢીની પહેલને અનુસરવા અને બોનસ ચૂકવણીઓ નકારવાનો અનુરોધ કર્યો હતો. જૂન 2009માં, ગોલ્ડમૅન સૅશએ 23% વ્યાજ સાથે ($318 મિલિયન પસંદગીપાત્ર ડિવિડન્ટ ચૂકવણી રૂપે અને $1.418 બિલિયનના વળતર પરવાના રૂપે) યુ.એસ. ટ્રેઝરિના ટીએઆરપી (TARP) રોકાણને પાછું વાળ્યું હતું.<ref name="TARPrepay">{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/july-22-release.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants|date=July 22, 2009|publisher=Goldman Sachs|access-date=15 December 2009|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105050629/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/july-22-release.html|url-status=dead}}</ref> ડિસેમ્બર 2009માં, ગોલ્ડમૅને પોતાના ટોચના 30 અધિકારીઓને પાંચ વર્ષ સુધી વેચી શકાય નહીં તેવા, {{Linktext|clawback}} જોગવાઈઓ સાથેના, મર્યાદિત શેર રૂપે વર્ષાંત બોનસ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="BBergGScomp"/><ref name="WSJbonus">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB126317064618124057.html |title=Banks Brace for Bonus Fury &#124; |publisher=The Wall Street Journal |date= |access-date=2010-1-13}}</ref> == કોર્પોરેટ કામકાજ == [[ચિત્ર:30hudson.jpg|thumb|30 હુડસન સ્ટ્રીટ, જર્સી સિટી, ન્યૂ જર્સી ખાતે ગોલ્ડમૅન સૅશ ટાવર.]] {{As of|2009}}, ગોલ્ડમૅન સૅશએ વિશ્વભરમાં 31,700 લોકોને રોજગાર આપે છે.<ref name="BBergGScomp">{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aZZpuBhMHTbo&pos=1|title=Goldman Sachs’s Top Managers to Get All-Stock Bonuses|last=Harper|first=Christine|date=12-10-2009|publisher=Bloomberg.com|access-date=10 December 2009}}</ref> 2006માં, પેઢીએ યુ.એસ. $9.34 બિલિયનની કમાણી તથા પ્રતિ શેર $19.69ની વિક્રમજનક કમાણી નોંધાવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our_firm/investor_relations/financial_reports/docs/earnings/4Q06_ER-FINAL-External.pdf|title=GOLDMAN SACHS REPORTS RECORD EARNINGS PER COMMON SHARE OF $19.69 FOR 2006|access-date=2007-01-17|date=2006-12-12|format=PDF|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc.|page=1|archive-date=2007-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070119040550/http://www2.goldmansachs.com/our_firm/investor_relations/financial_reports/docs/earnings/4Q06_ER-FINAL-External.pdf|url-status=dead}}</ref> 2006માં તેના કર્મચારીઓને અપાતું કુલ સરેરાશ વળતર પ્રતિ કર્મચારીએ US$622,000 હતું એવું નોંધવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news |first=Robert |last=Gavin |title=Good deal: Average Goldman Sachs employee makes $622,000 |url=http://www.boston.com/business/articles/2006/12/12/good_deal_average_goldman_sachs_employee_makes_622000/?p1=MEWell_Pos2 |work=The Boston Globe |publisher=The New York Times Company |date=2006-12-12 |access-date=2007-01-17 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103131737/http://www.boston.com/business/articles/2006/12/12/good_deal_average_goldman_sachs_employee_makes_622000/?p1=MEWell_Pos2 |url-status=dead}}</ref> જો કે, આ રકમ કુલ વળતરની [[આંકડાકીય સરેરાશ]] દર્શાવે છે અને અમુક સેંકડો જેટલા ટોચના કમાણી કરનારા બોનસ પૂલનો મોટા ભાગનો હિસ્સો મેળવી જતા હોવાથી તેમના કિસ્સામાં આ રકમ ખૂબ ઊંચી હોય છે, જયારે બાકીના મોટા ભાગના કર્મચારીઓ આ મધ્ય સરેરાશ કરતાં ઘણું ઓછું કમાતા હોય તેમ બને છે.<ref>{{cite web|url=http://nymag.com/nymetro/news/bizfinance/biz/features/15197/|title=Please, Sir, I want Some More|access-date=2007-08-24|publisher=New York Magazine|date=2005-12-05}}</ref> બિઝનેસ વિકના તાજેતરના અંકમાં, ''બેસ્ટ પ્લેસિસ ટુ લોન્ચ અ કૅરિઅર 2008'' (કારકિર્દી શરૂ કરવા માટેની શ્રેષ્ઠ જગ્યાઓ 2008)માં, કુલ 119 કંપનીઓની યાદીમાં ગોલ્ડમૅન સૅશને #4 ક્રમે મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/career_launch_2008/index.asp?sortCol=name&sortOrder=ASC&pageNum=1&resultNum=50 |title=Best Places to Launch a Career 2008 |publisher=Bwnt.businessweek.com |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229003816/http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/career_launch_2008/index.asp?sortCol=name&sortOrder=ASC&pageNum=1&resultNum=50 |url-status=dead }}</ref> પેઢીના હાલના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]] છે. મૂડીરોકાણ સેવા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત બીજી 86 પેઢીઓ સાથે સરખામણી કરતાં વાર્ષિક [[ચોખ્ખી આવક]]માં આ કંપની #1 ક્રમે આવે છે. પોતાના પહેલા વર્ષે બ્લાન્કફેઈન $67.9 મિલિયનનું બોનસ મેળવ્યું હતું. તેમના પૂર્વગામી, ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી [[હેન્રી પૉલસન]], જેઓ તેમનું સંપૂર્ણ બોનસ કંપનીના શેર રૂપે લેવાનું પસંદ કરતા હતા, તેમનાથી વિપરીત બ્લાન્કફેઈને "અમુક" રોકડ લેવાનું પસંદ કર્યું હતું.<ref>{{cite news|title=Goldman Awards Blankfein a Record $67.9 Million Bonus (Update1) |author=Harper, Christine|work=Bloomberg.com|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=ac1OzKh7snD4|date=2007-12-21|access-date=2007-12-21}}</ref> ગોલ્ડમૅન સૅશ ત્રણ ધંધાકીય એકમોમાં વિભાજિત છે, શરાફી રોકાણ, વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણ, તથા મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ.<ref>{{cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/index.html |title=About Us |publisher=Goldman Sachs |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105051305/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/index.html |url-status=dead }}</ref> ==== શરાફી રોકાણ ==== [[શરાફી રોકાણ]] બે વિભાગોમાં વિભાજાયેલું છે અને તેમાં નાણાકીય સલાહ ([[વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન]] (M&amp;A), પદવીદાન સમારંભો, કોર્પોરેટ બચાવ પ્રવૃત્તિઓ, [[પુનર્ગઠન]] અને આડ-લાભો) અને શેરવેચાણ માટેની બાંયધરી([[ઈકિવટી]]ની જાહેર દરખાસ્તો અને [[ખાનગી નિયુકિતઓ]], ઈકિવટી-સંબંધિત અને ૠણ દસ્તાવેજો)-નો સમાવેશ થાય છે. ગોલ્ડમૅન સૅશ એ એક અગ્રણી વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન (M&amp;A) સલાહકાર પેઢીઓમાંની એક છે, અને [[લીગ ટેબલ]] પર સોદાના કદની બાબતમાં મોટા ભાગે મેદાન મારી જાય છે. લક્ષિત કંપનીઓના, શેરહોલ્ડર્સ માટે મિત્રતાપૂર્ણ ન લાગતાં હોય તેવા [[શત્રુતાભર્યાં અધિગ્રહણ]], પગલાં કઈ રીતે રોકવા એ બાબતે પોતાના ગ્રાહકોને સલાહ આપતી આ પેઢી જોડાણો (વિલીનીકરણ) અને સંપાદનોના ક્ષેત્રમાં [[વ્હાઈટ નાઈટ]] (શ્વેત ‘સર’નો ખિતાબ) તરીકે પ્રખ્યાતિ પામી હતી. 1980ના દાયકા દરમ્યાન લાંબા સમય સુધી, ગોલ્ડમૅન સૅશ એ શત્રુતાભર્યાં અધિગ્રહણોને મદદ કરવા સામે સખત નીતિ ધરાવતી એક માત્ર મુખ્ય મૂડીરોકાણ બૅન્ક હતી, જેના કારણે એ વખતના વ્યવસ્થાપન જૂથો વચ્ચે પેઢીની પ્રતિષ્ઠા ખૂબ વધી હતી. ગોલ્ડમૅન સૅશની આવકમાં શરાફી રોકાણ ક્ષેત્રનો ભાગ લગભગ 17 ટકા જેટલો છે.<ref>છેલ્લાં બાર મહિનાના SEC ફાઈલિંગ પર આધારિત મે 31, 2008 અંતિત.</ref> મુખ્ય [[ધોરી માર્ગો]]ને વિદેશી રોકાણકર્તાઓને વેચીને, ખાનગી બનાવવાના સોદાઓમાં, સલાહ અને શેરદલાલી એમ બંને રીતે આ પેઢી સામેલ હતી. [[ખાનગીકરણ]]ના પ્રોજેકટો માટે 4 રાજય અને સ્થાનિક સરકારોને સલાહ આપવા ઉપરાંત તે [[ઈન્ડિયાના]], [[ટેકસાસ]] અને [[શિકાગો]]ને પણ સલાહ આપી રહી હતી.<ref name="The Highwaymen">{{cite news|last=Schulman|first=Daniel|title=The Highwaymen|publisher=Mother Jones|date=2007-01-01|url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/01/highwaymen.html|access-date=2007-04-30}}</ref> ==== વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણો ==== પેઢીના કુલ ત્રણ વિભાગોમાંથી સૌથી મોટો, અને કંપનીના નફાના હાર્દ સમો વિભાગ એ વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણોનો છે.<ref name="bloomberg.com">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=akv.Eg65H9DI&amp;refer=home ગોલ્ડમૅન મોર્ગન સ્ટાનલી, લેહમૅન કરતાં વધુ વેપાર-નુકસાની દિવસો ધરાવતું હતું (Bloomberg.com)]</ref> આ વિભાગ પણ પાછો ત્રણ પેટાવિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે અને તેમાં સમાવિષ્ટ છે- બાંધી આવક, ચલણી નાણું અને વસ્તુઓ ([[વ્યાજ દર]] અને [[ધિરાણ]] ઉત્પાદનોનું વેચાણ, [[ગીરો મૂકેલી ચીજવસ્તુઓ સામે જામીનગીરી]] અને લોન, ચલણી નાણું અને વસ્તુઓ, સંગઠિત અને વ્યુત્પન્ન ઉત્પાદનો), ઈકિવટીઓ (ઈકિવટીઓનું વેચાણ, ઈકિવટી સંબંધિત ઉત્પાદનો, [[ઈકિવટી વ્યુત્પન્નો]], [[સંગઠિત ઉત્પાદનો]] અને ઈકિવટીમાં ગ્રાહકના વેપારનો વહીવટ કરવો, [[વિકલ્પો]] અને વિશ્વના બજારો પર [[ભવિષ્યમાં થનારા કરારો]]), અને મુદ્દલ રોકાણો (વેપારમાં શરાફી રોકાણો અને ભંડોળ). આ વિભાગ બૅન્કે તેના ગ્રાહકો વતી (કે જે પ્રવાહી વેપાર તરીકે જાણીતો છે) અને તેના પોતાના માટે કરેલી (કે જે [[ખાનગી માલિકીના વેપાર]] તરીકે જાણીતો છે), એમ બંને પ્રકારની વેપારની પ્રવૃત્તિઓથી મેળવેલી આવકો અને નફોથી બનેલો છે. ગોલ્ડમૅન દ્વારા કરવામાં આવતો મોટા ભાગનો વેપાર એ [[અનુમાન-આધારિત]] નહીં, પણ [[બોલી-પૂછતાછ]] દરમ્યાન [[બજાર નિર્માતા]] તરીકે દેખાવાની પ્રક્રિયામાંથી નફો પેદા કરવાનો પ્રયત્ન હતો.{{Citation needed|date=November 2009}} એકંદરે, ગોલ્ડમૅનની લગભગ 68 ટકા જેટલી આવક અને નફો શેરોની લે-વેચના વેપારમાંથી નીકળતા હતા.<ref name="bloomberg.com"/> તેના પોતાના આઈપીઓ(IPO) વખતે, ગોલ્ડમૅનનું એવું અનુમાન હતું કે આ હિસ્સો તેના શરાફી રોકાણ વિભાગ જેટલા ઝડપથી નહીં વિકસે અને ઊલટાનું તેની તુલનાત્મક કમાણીના હિસ્સામાં ઘટ લાવવામાં કારણભૂત બનશે. અલબત્ત તેનાથી ઊલટું સાચું પડ્યું હતું, અને પરિણામે [[NYSE]]ના પ્રમુખ અને મુખ્ય સંચાલન અધિકારી [[જહોન થાઈન]]ની વિદાય પછી અને ચીનમાં એક અભ્યાસુ સ્થાન માટે [[જહોન એલ. થોર્નટન]]ની વિદાય પછી, NYSE સંચાલન માટે હાલના-સીઈઓ(CEO) [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]]ની નિમણૂક કરવામાં આવી છે. ==== મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ ==== નામ દર્શાવે છે તેમ, આ પેઢીનો મિલકત વ્યવસ્થાન અને જામીનગીરી સેવાઓનો વિબાગ બે પેટાવિભાગોમાં વહેંચાયેલો છેઃ મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ. વિશ્વભરની વિવિધ સંસ્થાઓ અને વ્યકિતઓના જૂથના તમામ મુખ્ય મિલકત વર્ગોને આ [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]] વિભાગ રોકાણને લગતી સલાહ અને નાણાકીય આયોજન સેવાઓ આપે છે તથા તેમની સમક્ષ રોકાણ ઉત્પાદનો (મુખ્યત્વે અલગ રીતે સંચાલિત ખાતાઓ અને મિશ્ર સાધનો થકી) રજૂ કરે છે.<ref name="reutersoverview">{{cite web|url=http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=GS.N|title=Company Overview (GS)|publisher=Reuters|access-date=21 November 2009}}</ref> આ એકમ મુખ્યત્વે વ્યવસ્થાપન અને પ્રોત્સાહક ફીના રૂપમાં આવક ઊભી કરે છે. જયારે જામીનગીરી સેવાઓનો વિભાગ સંસ્થાકીય ગ્રાહકોને [[કિલઅરિંગ]], નાણાની જોગવાઈ, [[હવાલો]], જામીનગીરી આપવી અને હાજરી/નોંધણી સેવાઓ આપે છે, જેમાં બચાવ નિધિ, મ્યુચ્યુઅલ ભંડોળ અને પેન્શન ભંડોળોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગ મુખ્યત્વે વ્યાજ દરના રૂપમાં અથવા ફીના રૂપમાં આવક ઊભી કરે છે.<ref name="reutersoverview"/> 2006માં, પોતાના વ્યવસ્થાપન હેઠળ $20.58 બિલિયન ધરાવતું ગોલ્ડમૅન સૅશનું મિલકત વ્યવસ્થાપન યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું 9મું સોથી મોટું [[બચાવ ભંડોળ]] હતું.<ref name="alphamag">{{cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/Alpha-Magazine-977962.html|title="Alpha" Magazine Announces 2009 Hedge Fund 100, the World's Largest Hedge Funds|date=4-21-2009|publisher=[[Alpha (magazine)]]|access-date=21 November 2009|archive-date=16 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216140526/http://www.marketwire.com/press-release/Alpha-Magazine-977962.html|url-status=dead}}</ref> ગ્રાહકોને અપાયેલા વળતરો અને રોકાણના નબળા દેખાવ પછી, 2007માં તે $32.5 બિલિયન હતું.<ref>{{cite news|title=The List: The World's Largest Hedge Funds|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3967|publisher=Foreign Policy|date=September,2007|access-date=2008-01-18}}</ref><ref>{{cite news|first=James|last=Mackintosh|title=Biggest hedge funds tighten grip|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a1937de0-0994-11dc-a349-000b5df10621.html|publisher=Financial Times|date=2007-05-24|access-date=2008-01-18}}</ref> === જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ === {{Main|Goldman Sachs Capital Partners}} જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ એ ગોલ્ડમૅન સૅશની ખાનગી ઈકિવટી શાખા છે. 1986થી 2006 દરમ્યાન 20 વર્ષોમાં તેણે $17 બિલિયનથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે. તેનાં સૌથી જાણીતાં ફંડોમાંનું એક છે જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ V ફંડ, જે આશરે $8.5 બિલિયનની [[ઈકિવટી]] ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/client_services/merchant_banking/pia/capital/index.html|title=GS Capital Partners|access-date=2007-02-08|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc|archive-date=2007-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128081117/http://www2.goldmansachs.com/client_services/merchant_banking/pia/capital/index.html|url-status=dead}}</ref> એપ્રિલ 23, 2007ના, $20 બિલિયનની જવાબદારી સ્વીકારેલી મૂડી, હકદાર સંસ્થાગત અને ઉચ્ચ ચોખ્ખું મૂલ્ય ધરાવતા ગ્રાહકો પાસેથી $11 બિલિયન અને પેઢી તથા તેના કર્મચારીઓ પાસેથી $9 બિલિયન સાથે ગોલ્ડમૅને GS કેપિટલ પાર્ટનર્સ VI બંધ કર્યું. વિશાળ, ખાનગી રીતે વાટાઘાટ કરેલ ઈકિવટી રોકાણો કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશનું હાલનું રોકાણ માટેનું મુખ્ય સાધન જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ VI છે.<ref>{{cite web|url=http://home.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&newsId=20070423005856&newsLang=en|title=GS Capital Partners VI|publisher=Business Wire|access-date=2010-04-16|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033635/http://home.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&newsId=20070423005856&newsLang=en|url-status=dead}}</ref> ==== મુખ્ય ખાનગી ઈકિવટી અસ્કયામતો ==== * ધ આયકો કંપની, L.P. (નાણાકીય સલાહકાર) * કોગેન્ટ્રિકસ એનર્જી (ઊર્જા) * [[અમેરિકન કૅસિનો ઍન્ડ એન્ટર્ટેઈનમેન્ટ પ્રોપર્ટીઝ]] (કેસિનો) * CH જેમ્સ રેસ્ટોરન્ટ હોલ્ડીંગ્સ (ઝડપી સેવા રેસ્ટોરન્ટ) * [[કૉફીવિલે રિસોર્સિસ LLC]] (ઓઈલ રિફાઈનરી) * USI હોલ્ડિંગ્સ કોર્પોરેશન (વીમો અને નિધિયન) * ઈસ્ટ કોસ્ટ પાવર LLC(ઊર્જા) * [[કિવન્સ મોટ હાઉસિસ]] (હોટલો) * સિકવોઈયા ક્રેડિટ કોન્સોલિડેશન (નિધિયન) * [[શાઈનવે ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ ગ્રૂપ]] (ગોસ પ્રક્રિયા) * ઈકિવટી ઈન્સ, Inc. (હોટલ) * [[આર્કાન્ડોર]] ''(ભૂતપૂર્વ કારસ્તાદતકવેલ પ્રોપર્ટી ગ્રૂપ - છૂટક વિક્રેતા)'' * નર્સફાઈન્ડર્સ Inc. (આરોગ્યસેવા) * લૅટિન ફોર્સ ગ્રૂપ, LLC (પ્રસારમાધ્યમ) * [[કોનસ્ટેલાશન એનર્જી]] ગ્રૂપ * આર્કોન હોસ્પિટાલિટી જાપાન (હોટલ) * [[CMC માર્કેટ્સ]]<ref name="timesCMC">{{cite web|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article2921840.ece|title=Goldmans buys 10% stake in CMC Markets|last=Dearbail|first=Jordan|date=November 22, 2007|publisher=Times Online|access-date=23 January 2010|archive-date=12 જૂન 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112656/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article2921840.ece|url-status=dead}}</ref> === અનુમાનો === ડિસેમ્બર 2005માં, તેના ઊભરતાં "[[BRIC]]" અર્થતંત્રો ([[બ્રાઝિલ]], [[રશિયા]], [[ભારત]] અને [[ચીન]]) પરના અહેવાલના ચાર વર્ષો પછી, ગોલ્ડમૅન સૅશએ બૃહદ આર્થિક સ્થિરતા, રાજકીય પરિપકવતા, વેપારની મોકળાશ અને રોકાણ નીતિઓ તથા શિક્ષણની ગુણવત્તાને માપદંડ તરીકે રાખીને "[[નેકસ્ટ ઈલેવન]] (હવે પછીનાં અગિયાર)"<ref>{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/hkchina/insight/research/pdf/BRICs_3_12-1-05.pdf |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ પેપર નં. 134 પ્રસ્તુત ઊગતાં બજારો |access-date=2010-04-16 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227020712/http://www2.goldmansachs.com/hkchina/insight/research/pdf/BRICs_3_12-1-05.pdf |url-status=dead }}</ref> દેશોની યાદી બહાર પાડીઃ [[બાંગ્લાદેશ]], [[ઈજિપ્ત]], [[ઈન્ડોનેશિયા]], [[ઈરાન]], [[દક્ષિણ કોરિયા]], [[મેક્સિકો]], [[નાઈજિરિયા]], [[પાકિસ્તાન]], [[ફિલિપાઈન્સ]], [[તુર્કી]] અને [[વિયેતનામ]].<ref>{{cite news|first=Jasim Uddin|last=Khan|title=Bangladesh on Goldman Sachs 'Next Eleven' list|url=http://www.thedailystar.net/2005/12/15/d5121501107.htm|work=The Daily Star|date=2005-12-15|access-date=2007-01-17}}</ref> === કોર્પોરેટ નાગરિકત્વ === વૈશ્વિક આબોહવા બદલાવોને પાછા વાળવાની દિશામાં પગલાં લેવા માટે અને તેને સંબંધિત આંતરિક નીતિઓનું અમલીકરણ કરવા માટે પ્રસાર-માધ્યમોએ ગોલ્ડમૅન સૅશની પ્રશંસા કરતા અહેવાલો પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref>{{cite news |title=The Street Turns Green|url=http://www.newsweek.com/id/36497 |work=[[Newsweek]] |publisher=Newsweek, Inc.|year=2007 |access-date=2007-11-23}}</ref> કંપનીની વેબસાઈટમાં દર્શાવ્યા મુજબ, 1999થી ગોલ્ડમૅન સૅશ ફાઉન્ડેશને વિશ્વભરમાં યુવાનોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ સાથે ગ્રાન્ટો થકી $114 મિલિયન ફાળવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our_firm/our_culture/corporate_citizenship/gs_foundation/index.html|title=The Goldman Sachs Foundation|access-date=2009-11-08|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc|archive-date=2007-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130002649/http://www2.goldmansachs.com/our_firm/our_culture/corporate_citizenship/gs_foundation/index.html|url-status=dead}}</ref> 1998થી ફોર્ચ્યુન સામયિકે શરૂ કરેલી કામ કરવા માટે 100 શ્રેષ્ઠ કંપનીઓની યાદીમાં પણ આ પેઢી આરંભથી સ્થાન પામી છે, આ યાદીમાં કર્મચારીના પરોપકારી પ્રયત્નોને પ્રોત્સાહન આપવાની બાબત પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|title=100 Best Companies to Work 2007, All Stars|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2007/allstars/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|year=2007|access-date=2007-05-18|archive-date=2007-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070522083122/http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2007/allstars/|url-status=dead}}</ref> નવેમ્બર 2007માં, ગોલ્ડમૅન સૅશે ગોલ્ડમૅન સૅશ ગિવ્સ નામે ઓળખાતા દાતા-નિર્દેશિત ભંડોળની સ્થાપના કરી, જે વિશ્વભરના [[ચેરિટેબલ સંગઠનો]]ને દાન આપે છે, જયારે કર્મચારી દાનની સામે તેમણે આપેલ મહત્તમ રકમ $20,000 સુધી વધી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2007/2007-11-21.html |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ દ્વારા ગોલ્ડમૅન સૅશ ગિવ્ઝ ચેરિટેબલ ફંડની સ્થાપના |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304071349/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2007/2007-11-21.html |url-status=dead }}</ref> કમ્યુનિટી ટીમવકર્સ એ પેઢીની એક વાર્ષિક, વૈશ્વિક સ્વયંસેવી પહેલ છે, જેની અંતર્ગત 2007માં ગોલ્ડમૅને પોતાના 20,000 કર્મચારીઓને મેથી ઑગસ્ટ દરમ્યાન એક દિવસ ચાલુ કામમાંથી રજા આપી, એક સ્થાનિક બિનનફાકારક સંસ્થા સાથે જૂથ-આધારિત પ્રોજેકટમાં સ્વયંસેવા આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.<ref name="gptwork"/> માર્ચ 2008માં, ગોલ્ડમૅને બિઝનેસ અને વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં બને ત્યાં સુધી વિકાસશીલ દેશોમાંથી 10,000 મહિલાઓને તાલીમ આપવા માટેની [[10,000 વિમેન]] પહેલનો પ્રારંભ કર્યો.<ref name="gssmallbusiness">{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aQWV0pN.Y1LQ&pos=1|title=Goldman, Buffett Establish $500 Million Small-Business Program|last=Schmidt|first=Robert|coauthors=Christine Harper|date=11-07-2009|publisher=Bloomberg.com|access-date=2009-11-18}}</ref> નવેમ્બર 2009માં, ગોલ્ડમૅને પોતાની નવી [[10,000 સ્મોલ બિઝનેસિસ]] પહેલ અંતર્ગત નાના વેપાર/ધંધાને સહાય અર્થે $500 મિલિયન આપવાનું વચન આપ્યું. આ પહેલ અંતર્ગત ગોલ્ડમૅન 10,000 નાના વેપારગૃહોને સહાય આપવા ધારે છે - જેમાં બિઝનેસ અને વ્યવસ્થાપન શિક્ષણથી માંડીને ધિરાણ અને પરોપકારી સહાય માટેના માર્ગદર્શન સુધીનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક વેપારી સંગઠનો, તેમ જ ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ સાથેની ભાગીદારી થકી આ માટેનું નેટવર્ક ઊભું કરવામાં આવશે.<ref name="1000businesses">{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/citizenship/10000-small-businesses/news/press-releases/launch-doc.pdf|title=Goldman Sachs Launches 10,000 Small Businesses Initiative|last=van Praag|first=Lucas|date=2009-11-17|publisher=Goldman Sachs|access-date=2009-11-18|archive-date=2010-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100331215716/http://www2.goldmansachs.com/citizenship/10000-small-businesses/news/press-releases/launch-doc.pdf|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત, આ કાર્યક્રમના પરામર્શ મંડળનું પ્રમુખસ્થાન ગોલ્ડમૅનના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી લોયડ બ્લાન્કફેઈન, [[બર્કશાયર હાથવે]]ના [[વૉરેન બફેટ]] અને [[હાવર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ]]ના પ્રોફેસર [[માઈકલ પોર્ટર]] લેશે.<ref name="gssmallbusiness"/> ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ પોતાના સંગઠનને અત્યંત વફાદાર હોવાનું જાણીતું છે.<ref>{{cite news | last = Blume | first = Mary | title = Want to Speak American?Now It's a Walkover | newspaper = [[The New York Times]] | publisher = [[The New York Times Company]] | date = July 7, 1999 | url = http://www.nytimes.com/1999/07/07/style/07iht-stranger.2.t.html | access-date = 2009-10-09}}</ref> <ref name="gptwork">{{cite web|url=http://www.greatplacetowork.com/best/100best-2009/100best2009-goldman-sachs.php|title=Goldman Sachs - Great Places to Work Institute|publisher=Great Places to Work Institute|access-date=2009-11-18}}</ref> === કર ચૂકવણીઓ === પાછલા વર્ષના $6 બિલિયનની સરખામણીમાં, ડિસેમ્બર 2008માં, $2.3 બિલિયનનો નફો કર્યા પછી અને પોતાના કર્મચારીઓને પગાર અને બોનસ રૂપે $10.9 બિલિયન ચૂકવ્યા પછી, 2008ના વર્ષ પેટે ગોલ્ડમૅન સૅશ વિશ્વભરમાં કુલ મળીને $14 મિલિયન ટેકસ રૂપે ચૂકવશે એવું ધારવામાં આવે છે. ઓછી કમાણીના ટકાના કારણે અને ભૌગોલિક મિશ્ર કમાણીમાંના બદલાવોને પગલે મળતાં કાયમી લાભો વધવાથી, કંપનીના અસરકારક આવક વેરાનો દર 2007ના 34.1 ટકાથી ઘટીને લગભગ 1 ટકા જેટલો થઈ ગયો છે<ref>{{cite web| url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601110&sid=a6bQVsZS2_18|title= Bloomberg news: "Goldman Sachs’s Tax Rate Drops to 1%, or $14 Million" |access-date=2009-08-09 |date=2008-12-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://biz.yahoo.com/e/081216/gs8-k.html|title=Form 8-K for Goldman Sachs Group Inc.|date=2008-12-16 |publisher=Goldman Sachs|page=6|access-date=2009-11-18}}</ref> == વિવાદો == 1986માં, એક ટેકઓવરના સોદા સંદર્ભે [[ડેવિડ બ્રાઉન]]ને, [[ઈવાન બોએસ્કી]]ને આંતરિક માહિતી આપવા બાબતે દોષિત ઠેરવાયા હતા.<ref>{{cite news |first=Ford S. |last=Worthy |coauthors=Brett Duval Fromson and Lorraine Carson |title=WALL STREET'S SPREADING SCANDAL |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1986/12/22/68462/index.htm |work=[[Fortune Magazine]] |publisher=Cable News Network LP, LLLP. A Time Warner Company |date=1986-12-22 |access-date=2007-01-17 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012153111/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1986/12/22/68462/index.htm |url-status=dead }}</ref> જોખમ લવાદીના વિભાગના ઉપરી, વરિષ્ઠ ભાગીદાર [[રોબર્ટ ફ્રીમૅન]], જે [[રોબર્ટ રુબિન]]ના રક્ષિત વ્યકિત પણ માનવામાં આવતા હતા, તેમને પણ પોતાના ખાતા માટે અને પેઢીના ખાતા માટે આંતરિક વેપાર કરવા બાબતે ગુનેગાર ઠેરવાયા હતા.<ref>{{cite news |first=Landon Jr. |last=Thomas |title=Cold Call |url=http://nymag.com/nymetro/news/bizfinance/columns/businessclass/5693/index.html |work=[[New York Magazine]] |publisher=New York Magazine Holdings LLC |date=2002-02-18 |access-date=2007-01-17}}</ref> નવેમ્બર 11, 2008ના, લોસ એન્જલસ ટાઈમ્સે અહેવાલ છાપ્યો કે કૅલિફોર્નિયા ૠણપત્રોની શેરવેચાણની બાંહેધરી લઈને (અન્ડરરાઈટિંગથી) $25 મિલિયન કમાનાર ગોલ્ડમૅન સૅશએ તેના અન્ય ગ્રાહકોને આ ૠણપત્રો "અપેક્ષિત સમય પહેલાં વેચી નાખવાની" ("short") સલાહ આપી હતી.<ref>"[http://www.latimes.com/business/la-fi-goldman11-2008nov11,0,1943014.story જે કેલિફોર્નિયા બૉન્ડ્સને વેચવા માટે તેણે મદદ કરી હતી તેની વિરુદ્ધ બોલી કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશની વિનંતી]", શારોના કોટ્ટસ, માર્ક લિફશર અને માઈકલ એ. હિલ્ટઝિક, ''[[લોસ એન્જલસ ટાઈમ્સ]]'' , નવેમ્બર 11, 2008</ref> શોર્ટિંગ એ સ્પષ્ટપણે એવી શરત છે કે આ ૠણપત્રો બાબતે રાજય કસૂરમાં જશે, જે રાજય માટે આ ભરણાંની કિંમતમાં વધારો લાવવાનું કામ કરે છે. કેટલાક પત્રકારોએ આ વિસંવાદી પગલાંઓને વખોડ્યાં હતા,<ref>{{cite web |url=http://www.mcclatchydc.com/goldman/ |title=McClatchy &#124; Goldman |publisher=Mcclatchydc.com |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2009-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091105181835/http://www.mcclatchydc.com/goldman/ |url-status=dead }}</ref> પણ અન્યોએ બૅન્કની અન્ડરરાઈટિંગની પાંખ અને વેપારી પાંખના રોકાણ બાબતે વિરોધી નિર્ણયો એ સામાન્ય છે અને [[ચાઈનીઝ વોલ્સ]] સંદર્ભે નિયમનોની સાથે સુસંગત છે એ બાબતે ધ્યાન દોર્યું હતું.<ref name="theatlantic">{{cite web|url=http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2009/07/matt_taibbi_gets_his_sarah_pal.php|title=Matt Taibbi Gets His Sarah Palin On|last=McArdle|first=Megan|date=7/10/2009|work=The Atlantic|access-date=2009-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124071539/http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2009/07/matt_taibbi_gets_his_sarah_pal.php|archive-date=2009-11-24|url-status=dead}}</ref> 2008 દરમ્યાન ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ અને પરામર્શકો યુ.એસ. સરકારમાં, જયાં સંભવતઃ સ્વાર્થ-હિત અંગે સંઘર્ષમય પરિસ્થિતિ અસ્તિત્વ ધરાવતી હોઈ શકે, તેવા ઊંચી કક્ષાના હોદ્દાઓ પર રહ્યા અને બહાર આવ્યા હોવાથી, ગોલ્ડમૅને દેખીતી રીતે રિવોલ્વિંગ-ડોર સંબંધો હોવાની ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભૂતપૂર્વ નાણા સચિવ [[હન્ક પોલસન]] એ ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી પણ હતા. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[બરાક ઓબામા]]એ તેઓ તેમના વહીવટમાં લોબિઈસ્ટોના પ્રભાવને મર્યાદિત કરશે, એમ પોતાના ચૂંટણી-અભિયાનમાં વચન આપ્યું હતું, છતાં, નાણા સચિવ ગેઈધનરના ચીફ ઓફ સ્ટાફ તરીકે ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ [[લોબિઈસ્ટ]] [[માર્ક પેટર્સન]]ની વરણી થતાં આ વિવાદમાં એક ટીકા ઉમેરાઈ હતી.<ref>"[http://abcnews.go.com/Blotter/story?id=6735898 ઓબામાના વહીવટી શાસનમાં એક વધુ લોબિઈસ્ટનો ઉમેરો]", જસ્ટીન રૂડ અને ઈમ્મા સ્ચવાર્ટ્ઝ, ''[[ABCNews.com]]'' , જાન્યુઆરી 27, 2009</ref> === 2009નાં પહેલા ત્રિમાસિક અને ડિસેમ્બર 2008નાં નાણાકીય પરિણામો === એપ્રિલ 2009માં, ગોલ્ડમૅન સૅશ પોતાની Q1ની કમાણીને ડિસેમ્બર મહિનાને ‘અનાથ મહિનો’ ગણાવીને ગુપચાવી ગયું છે એવો વિવાદ થયો હતો, ડિસેમ્બરમાં તેણે વિશાળ કરારોની ફેરબદલી કરી હતી.<ref>"[http://ftalphaville.ft.com/blog/2009/04/16/54744/goldman-creates-orphans-and-other-conspiracies/ ગોલ્ડમૅન ઓર્ફન્સ અને અન્ય કાવતરાં રચે છે]", [[ટ્રેસી અલોવે]], ''[[FT.com]]'' , એપ્રિલ 16, 2009</ref> [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકે તેના પહેલા પૂર્ણ ત્રિમાસમાં, પેઢીએ Q1ની USD 1.81 બિલિયનની ચોખ્ખી કમાણી (જાન્યુ-માર્ચ)ની સાથોસાથ ડિસેમ્બરના એક જ મહિનામાં USD 780 મિલિયનનું ચોખ્ખું નુકસાન દર્શાવ્યું હતું.<ref name="www2.goldmansachs.com">[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/2009-q1-results.html ગોલ્ડમૅન સૅશની 2009ના પહેલા ત્રિમાસની કમાણીની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907122245/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/2009-q1-results.html |date=2009-09-07 }} - ગોલ્ડમૅન સૅશ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ રિલેશન્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref><ref name="off"/> ડિસેમ્બર 15, 2008ના [[યુ.એસ. સિકયોરિટીઝ ઍન્ડ એકસચેન્જ કમિશન]](જામીનગીરી અને વિનિમય નિગમ - SEC)ના [[ફોર્મ 8-K]]ના મુદ્દા 5.03માં આ પેઢી બૅન્ક ધારક તરીકે પરિવર્તિત થયાની જાહેરાત કરતી વખતે રાજવિત્તીય વર્ષના કૅલેન્ડર અનુસાર, હિસાબો બદલવા માટે ઠૂંઠો મહિનો રચવો જરૂરી હતો.<ref>"[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/financials/current/8k/Dec-16-2008-8k.pdf ગોલ્ડમૅન સૅશ ફોર્મ 8-K ડિસેમ્બર 15, 2008]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડિસેમ્બરના અંત ભાગમાં જણાવ્યા અનુસાર, ડિસેમ્બરના નુકસાનમાં નાદાર રસાયણનિર્માતા [[લોન્ડેલબાસેલ]]ના ખાતે નોંધાયેલી USD 850Mની લોનોની માંડવણ પણ સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી હતી (રસાયણનિર્માતાએ જાન્યુ. 6ના ઔપચારિક રીતે નાદારી જાહેર કરી હતી, પણ લોન માર્ક-ટુ-માર્કેટ કરવામાં આવી હતી- અને ડિસેમ્બરના મધ્ય/અંત ભાગમાં એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે લોન્ડેલ તેના ૠણ ઉપકારો ચૂકવી શકશે નહીં).<ref>[http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKN3137633520081231 લોન્ડેલબાસેલ નાદારી નોંધાવવાનું વિચારે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101130105/http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKN3137633520081231 |date=2009-01-01 }} - રુટર્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&amp;sid=awXB9pcCZ2WA&amp;refer=news લોન્ડેલ બૅન્કો નાદારીની અણી પર, લોનમાં $3.7 બિલિયનનું નુકસાન] - બ્લૂમબર્ગ. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> મોટા ભાગના નાણાકીય વિશ્લેષકો અને મુખ્ય ધારાના નાણાકીય પ્રેસ ([[બ્લૂમબર્ગ L.P.]], [[રુટર્સ]], વગેરે) હિસાબના બદલાવો અને ડિસેમ્બરની બજારની કથળતી સ્થિતિઓથી માહિતગાર હતા , અને ડિસેમ્બરમાં નોંધાયેલા નુકસાનથી તેમને આશ્ચર્ય થયું નહોતું (આ જ ગાળામાં મેરિલ લીન્ચે ઓછામાં ઓછું USD 8.1Bનું નુકસાન ભોગવ્યું હતું).<ref>[http://www.optionhustler.com/2009/04/14/goldman-sachs-and-merrill-did-december-ever-happen/ ગોલ્ડમૅન સૅશ અને મીરિલઃ ખરેખર ડિસેમ્બરમાં કયારેય કંઈ થયું હતું ખરું?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305194524/http://www.optionhustler.com/2009/04/14/goldman-sachs-and-merrill-did-december-ever-happen/ |date=2012-03-05 }} - ઓપ્શન હુસ્ટલર. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> જો કે, તેમની પ્રતિક્રિયાના અભાવને કારણે અને જે વ્યાપકપણે અપેક્ષિત પરિણામ હતું તેનો અહેવાલ નહીં લખવાના કારણે, આ બાબત આશ્ચર્યનો વિષય બની હતી અને પેઢી પોતાના ડિસેમ્બરના નુકસાનને ‘છુપાવવાની‘ કોશિશ કરે છે તેમ લાગ્યું હતું. ખરેખર તો, Q1 2009ના કૉન્ફરન્સ સભામાં CFO [[ડેવિડ વિનિઅરે]] પહેલી થોડી મિનિટોમાં ડિસેમ્બર 2008નાં પરિણામોને સ્ષષ્ટપણે અને વિગતવાર ચર્ચ્યા હતા, અને તેમના આવકના દસ્તાવેજના પાન ન.10 પર તેને સંપૂર્ણપણે ઘોષિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="www2.goldmansachs.com"/><ref>[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/presentations/current/2009-first-quarter-results.html 2009ના પહેલા ત્રિમાસિક પરિણામો જાહેર કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશના કૉન્ફરન્સ કોલનું પુનઃપ્રસારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417174459/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/presentations/current/2009-first-quarter-results.html |date=2009-04-17 }} - ગોલ્ડમૅન સૅશ ઈન્વેસ્ટર રિલેશન્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> 22 એપ્રિલ 2009ના, [[મોર્ગન સ્ટાનલી]]એ પણ <ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aDF.YycWgV_8&amp;refer=home મોર્ગન સ્ટાનલી અંદાજિત-કરતાં-વધુ મોટી નુકસાની નોંધાવે છે (અપડેટ-3)]", [[ક્રિસ્ટાઈન હાર્પર]], ''[[Bloomberg.com]]'' , એપ્રિલ 22, 2009</ref> તેના પહેલા ત્રિમાસ (જાન્યુ-માર્ચ) ખાતે USD 177Mના નુકસાન સાથે, ડિસેમ્બરના એક માત્ર મહિના ખાતે જ USD 1.3Bનું ચોખ્ખું નુકસાન નોંધાવ્યું હતું.<ref>[http://www.morganstanley.com/about/ir/finsup1q2009/finsup1q2009.pdf નાણાકીય પુરવણી - 1Q 2009] - મોર્ગન સ્ટાનલી. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> જો કે, ગોલ્ડમૅન સૅશની પહેલી-ત્રિમાસિક આવક (જાન્યુ-માર્ચ) એ અનુમાનો કરતાં ઘણી વધુ રહી હતી<ref>[http://ftalphaville.ft.com/blog/2009/04/14/54656/goldmans-blow-out-q1-figures/ ગોલ્ડમૅન દ્વારા Q1 આંકડાઓની જોશભેર રજૂઆત - પ્રતિક્રિયા] - [[FT આલ્ફાવિલે]]. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> (જેના કારણે પેઢીએ પોતાનું નુકસાન ‘સગવડતાપૂર્વક’ ડિસેમ્બરમાં ખપાવી દીધું હોઈ શકે એવાં અનુમાનો થયાં હતાં), જયારે એ જ ગાળા માટે, જાન્યુ-માર્ચનો ગાળો, મોર્ગન સ્ટાનલીનાં પરિણામો સર્વસામાન્ય અંદાજો કરતાં ઘણાં નીચાં રહ્યાં હતાં.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aDF.YycWgV_8&amp;refer=home મોર્ગન સ્ટાનલી અંદાજિત-કરતાં-વધુ મોટી નુકસાની નોંધાવે છે, ડિવિડન્ટ પર કાપ] - બ્લૂમબર્ગ. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> આ બાબત, ડિસેમ્બરના મોર્ગન સ્ટાનલીના નુકસાનો ઉપરાંત, ગોલ્ડમૅને જાણીજોઈને પોતાના નુકસાન ડિસેમ્બરમાં ખસેડ્યા છે તે વિચિત્ર અનુમાનને નકારતાં ગોલ્ડમૅન માટે ટેકારૂપ રહી.<ref name="off">"[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/14/AR2009041403201.html ગોલ્ડમૅન સુધારો ડિસે. નુકસાનીઓને ચોપડા બહાર મૂકે છે]", [[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]. 22-04-2009ના સુધારેલ.</ref> ગોલ્ડમૅનની જેમ જ, સપ્ટેમ્બર 2008માં [[લેહમૅન બ્રધર્સ]]ની નાદારી પછી મોર્ગન સ્ટાનલી પણ એક [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકે રૂપાંતર પામી હતી. 2009ના અંતે, આ પેઢી તેની સ્થાપનાથી લઈને અત્યાર સુધીના સૌથી નફાકારક વર્ષને પૂર્ણ કરવાના રસ્તે હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/business/2009/jun/21/goldman-sachs-bonus-payments |title=Goldman Sachs to make record bonus payout &#124; Business &#124; The Observer |publisher=Guardian |date= |access-date=2009-11-24}}</ref><ref name="WSJbonus"/> === એઆઇજી (AIG)ના બચાવમાં પેઢીની સંડોવણી === સપ્ટેમ્બર 2008માં યુ.એસ. સરકારે [[અમેરિકન ઈન્ટરનેશનલ ગ્રૂપ]]ને [[પ્રવાહિતા કટોકટી]]માંથી તાર્યું હતું, જેમાં [[ફેડરલ રિઝર્વે]] એઆઈજી(AIG)ને તેના સંલગ્ન જામીનગીરી અને રોકડ કરારોને પહોંચી વળવા માટે શરૂઆતમાં $85 બિલિયન યુએસ ડૉલરનું ૠણ આપ્યું હતું. માર્ચ 2009માં એવા અહેવાલ બહાર આવ્યા કે 2008માં યુ.એસ.ની અન્ય મુખ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ સહિત ગોલ્ડમૅન સૅશએ પણ [[એઆઇજી (AIG)]] પાસેથી ખરીદેલા [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]] (credit default swap - CDS) કરારોના છૂટકારા દરમ્યાન અનેક બિલિયન ડૉલર્સ મેળવ્યા હતા, જેમાં એઆઈજીને સંકટમાંથી તારવા માટે યુ.એસ. [[ફેડરલ રિઝર્વ]] દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવેલું $12.9bnનું ભંડોળ પણ સામેલ હતું.<ref>{{cite web |last=Mandel |first=Michael |url=http://www.businessweek.com/the_thread/economicsunbound/archives/2009/03/german_and_fren.html#more |title=German and French banks got $36 billion from AIG Bailout |publisher=BusinessWeek |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316233134/http://www.businessweek.com/the_thread/economicsunbound/archives/2009/03/german_and_fren.html#more |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.politico.com/news/stories/0309/20039.html એઆઇજી (AIG) શિપ્સ બિલિયન્સ ઈન બેલઆઉટ અબ્રોડ], ધ પોલિટિકો, માર્ચ 15, 2009</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2009/03/16/business/16rescue.html?ref=business A.I.G.એ જેને કરદાતાના નાણા ચૂકવ્યા તે પેઢીઓની યાદી આપે છે], ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ, માર્ચ 15, 2009</ref> (એપ્રિલ 2009 મુજબ, યુ.એસ. સરકારે અત્યાર સુધીમાં એઆઇજી (AIG)ને કુલ લગભગ $180 બિલિયનની લોન આપી છે.) આ નાણા એઆઈજી પાસેથી ખરીદવામાં આવેલા કાયદાનું બંધન ધરાવતાં કરારો અનુસાર પ્રતિપક્ષોને મળવા જોઈતા હતા. અલબત્ત, ચૂકવણીનું કદ અને પ્રકાર જોતાં પ્રસાર-માધ્યમોમાં અને કેટલાક રાજનેતાઓ વચ્ચે, આ બેલ-આઉટ(સહાય)થી બૅન્કોને, જેમાં ગોલ્ડમૅન સૅશ પણ આવી જાય, કોઈ પ્રકારનો નાણાકીય ફાયદો થવો જોઈએ કે કેમ અને તે વધુ-પડતી ચૂકવણી ન મેળવતાં હોય તે બાબતે ખાસ્સો ઊહાપોહ થયો હતો.<ref name="deal">"[http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/04/17/dimming-the-aura-of-goldman-sachs/ ગોલ્ડમૅન સૅશની ઓસરતી આભા]", ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' , એપ્રિલ 17, 2009</ref>,<ref>{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/04/07/inspector-to-audit-aigs-counterparty-payouts/ |title=Inspector to Audit A.I.G.’s Counterparty Payouts - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-04-07 |access-date=2009-11-24}}</ref> માર્ચ 2009માં [[ન્યૂયોર્ક રાજયના એટર્ની જનરલ]] [[એન્ડ્રૂયુ કોમો]]એ જાહેર કર્યું કે એઆઇજી (AIG)ના વેપારી પ્રતિપક્ષોને અયોગ્ય પ્રમાણમાં સરકારી નાણા ચૂકવાયા છે કે કેમ તે બાબતે તેઓ તપાસ કરી રહ્યા છે.<ref>{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/03/26/cuomo-widens-his-aig-investigation/?hp |title=Cuomo Widens His A.I.G. Investigation - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-03-26 |access-date=2009-11-24}}</ref> ==== એઆઇજી (AIG) ચૂકવણા અંગેની ટીકા બાબતે પેઢીનો પ્રતિભાવ ==== ગોલ્ડમૅન સૅશ એ બાબત પર મક્કમ રહ્યું કે એઆઇજી (AIG)ને તેણે આપેલું નિરાચ્છાદન "નાણાકીય નહોતું", અને એ પેઢી [[બચાવ]] (અન્ય પ્રતિપક્ષો સાથે [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ્સ]]ના રૂપમાં) તથા USD 7.5Bની [[સંલગ્ન જામીનગીરી]] દ્વારા સંરક્ષિત હતી.<ref name="nytimes1">{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/03/20/goldman-maintains-it-had-no-aig-exposure/ |title=Goldman Maintains It Had No A.I.G. Exposure - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-03-20 |access-date=2009-11-24}}</ref> પેઢી સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ [[બચાવ નિધિ]]ની કિંમત USD 100M કરતાં વધુ થતી હતી.<ref name="wk">"[http://online.wsj.com/article/SB123967007321015621.html ગોલ્ડમૅને પોતાના ગ્રાહકોને એઆઇજી (AIG)ની નબળાઈઓ સામે રક્ષણ આપ્યું હતું]", [[લુકાસ વાન પ્રાગ]], મૅનેજિંગ ડાયરેકટર, ગોલ્ડમૅન સૅશ ઍન્ડ કં. તરફથી પત્ર, ''[[વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]'' , એપ્રિલ 13, 2009</ref> ગોલ્ડમૅને જણાવ્યા અનુસાર, જો એઆઇજી (AIG)એ નાદારી નોંધાવી હોત તો તે કિસ્સામાં સંલગ્ન જામીનગીરી અને [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]], બંનેએ બૅન્કને આર્થિક નુકસાનીમાંથી બચાવી હોત (જો કે, એઆઈજીને સંકટમાંથી બચાવી લેવામાં આવી હોવાથી, અને નિષ્ફળ જતાં રોકી લેવાઈ હોવાથી, આ [[બચાવ]] ભંડોળ દ્વારા ચૂકવણી કરવામાં આવી નહોતી.)<ref>{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/viewpoint/viewpoint-articles/sigtarp-folder/section.html |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ સંબંધિત SIGTARPના વિભાગનો અહેવાલ |access-date=2010-04-16 |archive-date=2009-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091127093933/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/viewpoint/viewpoint-articles/sigtarp-folder/section.html |url-status=dead }}</ref> મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી [[ડેવિડ વિનિઅરે]] કહ્યું હતું કે Q1 2009માં એઆઇજી (AIG) સંબંધિત નફો "લગભગ શૂન્ય" હતો, અને ડિસેમ્બરનો નફો નહિવત હતો. તેમણે ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે એઆઇજી (AIG) સાથેના બૅન્કના વેપારમાં સરકારે અને રોકાણકર્તાઓએ દર્શાવેલા રસથી તેઓ "સ્તબ્ધ" રહી ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aVJT1NtIY3DQ&refer=home |title=Goldman Sachs’s Viniar ‘Mystified’ by Interest in AIG (Update1) |publisher=Bloomberg.com |date=2009-04-14 |access-date=2009-11-24}}</ref> જો કે, જો એઆઇજી (AIG)ને નિષ્ફળ જવા દેવામાં આવી હોત, તો એઆઇજી (AIG)ને ગોલ્ડમૅને આપેલા નિરાચ્છાદન સામે તેના [[બચાવ]] ભંડોળમાંથી કશું ચૂકવાયું હોત કે કેમ તે બાબત ખાસ્સી શંકાસ્પદ છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફિસના [[ટીએઆરપી (TARP)]]ના ઈસ્પેકટર જનરલના અહેવાલ અનુસાર, જો એઆઇજી (AIG) પડી ભાંગી હોત, તો એઆઇજી (AIG) સાથેની તેની વેપારી સ્થિતિને પ્રવાહિત રાખવાનું, વટાવ સહિત પણ, ગોલ્ડમૅન માટે મુશ્કેલ બન્યું હોત, અને વળી એઆઈજીની નિષ્ફળતાના કારણે અન્ય પ્રતિપક્ષો પર પણ દબાણ વધ્યું હોત જેના કારણે "એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટ સામે તેણે ખરીદેલા ધિરાણ સંરક્ષણને એકઠા કરવાનું ગોલ્ડમૅન સૅશ માટે મુશ્કેલ બન્યું હોત."<ref name="sigtarp1">{{cite web |author=Neil Barofsky |url=http://www.sigtarp.gov/reports/congress/2009/SIGTARP_Initial_Report_to_the_Congress.pdf |title=SIGTARP Initial Report to Congress |publisher=United States Department of Treasury |date=2009-02-06 |access-date=2009-12-02 |archive-date=2009-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306041818/http://sigtarp.gov/reports/congress/2009/SIGTARP_Initial_Report_to_the_Congress.pdf |url-status=dead }}</ref> અંતે, અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટ થઈ હોત તો તેનાથી સંલગ્ન ૠણ કરારોમાં ગોલ્ડમૅન સૅશએ બિલિયન ડોલરોના મૂલ્યમાં ઘટાડાનું જોખમ ઉપાડવું પડયું હોત. ગોલ્ડમૅનની દલીલ હતી કે [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]] એ [[બજારને આધીન]] હોય છે (એટલે કે વર્તમાન બજાર કિંમત અનુસાર તેનું મૂલ્ય નક્કી થાય છે) અને પ્રતિપક્ષો વચ્ચે તેમની સ્થિતિ દરરોજ મૂલવવામાં આવે છે. આમ, ડિફોલ્ટ સામે એઆઇજી (AIG)ના કરારોને વીમો આપવાની કિંમત તેના બેલ-આઉટ વખતે મોટા પ્રમાણમાં વધી હતી, CDS કરારો વેચનારાઓએ વધુ [[સંલગ્ન જામીનગીરી]] ગોલ્ડમૅન સૅશને આપવી જ પડી હોત. આમ, આ પેઢીનો દાવો હતો કે જો એઆઇજી (AIG)ને નિષ્ફળ જવા દેવામાં આવી હોત તો, તેનું [[બચાવ]] ભંડોળ અસરકારક હતું અને એઆઇજી (AIG) નાદારી અને ફટકા વખતના ડિફોલ્ટોના જોખમ સામે પેઢીનું સંરક્ષણ થઈ શકયું હોત.<ref name="wk"/> જો કે, વ્યવહારુ દષ્ટિએ, બંને પ્રકારના નુકસાન સામે સંલગ્ન જામીનગીરી પૂર્ણ સંરક્ષણ ન આપી શકી હોત કારણ કે સંરક્ષણ વેચાણકર્તાઓએ નાદારી દરમ્યાન થયેલા સંપૂર્ણ નુકસાનને સંલગ્ન જામીનગીરી હેઠળ આવરવું આવશ્યક નથી અને એઆઇજી (AIG) નાદારીના પગલે સંલગ્ન જામીનગીરીનું મૂલ્ય અત્યંત અનિશ્ચિત બન્યું હોવાથી પણ તે શકય બનવા પામ્યું ન હોત. [[લેહમૅન બ્રધર્સ]]ના નાદારીના કિસ્સામાં બન્યું હતું તેમ, એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટના પરિણામે આખા તંત્રમાં અને આર્થિક રીતે વ્યાપક અને લાંબાગાળાનો કોલાહલ ઊભો થયો હોત, જેના કારણે સંભવતઃ પેઢી અને બજારના તમામ અન્ય સહભાગીઓને અસર પહોંચી હોત. ==== ન્યૂયોર્ક ફેડરલ રિઝર્વ ખાતે 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ નિર્ણાયક એઆઇજી (AIG) બેઠકો ==== કેટલાકે ટાંકયું હતું, અલબત્ત અન્યોની નોંધ પરથી તે ખોટું સાબિત થયું હતું,<ref>[http://economicsofcontempt.blogspot.com/2009/03/another-dishonest-nyt-editorial-on-aig.html એઆઇજી (AIG) બાબતે વધુ એક અપ્રામાણિક/દંભી NYT તંત્રીલેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129153722/http://economicsofcontempt.blogspot.com/2009/03/another-dishonest-nyt-editorial-on-aig.html |date=2010-11-29 }} - ઈકોનોમિકસ ઓફ કન્ટેમ્પ્ટ (બ્લોગ). 29-04-2009ના સુધારેલ.</ref> કે એઆઇજી (AIG)નું ભવિષ્ય જેમાં નિર્ધારિત થયું તે ન્યૂયોર્ક ફેડ ખાતેની સપ્ટેમ્બરની નિર્ણાયક બેઠકોમાં સહભાગી થનાર ગોલ્ડમૅન સૅશની, તે ત્યાં હાજર વૉલ સ્ટ્રીટની એક માત્ર પેઢી હોવાથી, સરકાર તરફથી વિશેષ સરભરા કરવામાં આવી હતી. આમાંથી મોટા ભાગની વાત, અચોક્કસ પણ મોટા ભાગે ટાંકવામાં આવતા [http://www.nytimes.com/2008/09/28/business/28melt.html ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના લેખ]માંથી ઉદ્ભવી હતી. પાછળથી આ લેખને સુધારવામાં આવ્યો હતો કે ગોલ્ડમૅન સૅશના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી, [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]] "'''બેઠકમાં હાજર વોલ સ્ટ્રીટના મુખ્ય અધિકારીઓ''માંના એક હતા" (ભાર ઉમેરવામાં આવ્યો હતો).'' ''' '''''[[બ્લૂમબર્ગે]] પણ નોંધ્યું હતું કે સપ્ટેમ્બરની એઆઇજી (AIG)ની બેઠકોમાં ખરેખર અન્ય પેઢીઓના પ્રતિનિધિઓ હાજર હતા.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aTzTYtlNHSG8&amp;refer=home ફેડની AIG સહાય લોન પછી ગોલ્ડમૅન, મીરિલે બિલિયનો એકઠાં કર્યા] - બ્લૂમબર્ગ. 29-04-2009ના સુધારેલ.</ref> '' ''' '''''વધુમાં, ગોલ્ડમૅન સૅશના CFO [[ડેવિડ વિનિઅરે]] જણાવ્યું હતું કે CEO બ્લાન્કફેઈન કયારેય એઆઇજી (AIG) અંગેની ચર્ચા માટે તેમના પૂર્વગામી અને ત્યારના [[યુએસ નાણા સચિવ]] [[હેન્રી પૉલસન]]ને મળ્યા નથી;<ref>[http://www.marketwatch.com/news/story/goldman-rejected-offers-settle-aig/story.aspx?guid=%7BD7078A9C-86CD-482E-A977-D5FCB0A0F827%7D&amp;print=true&amp;dist=printMidSection એઆઇજી (AIG)ની વટાવ સમજૂતીને ગોલ્ડમૅને નકારી, વીમો ઉતારનાર સાથેની સમસ્યાઓ અંગે CEO બ્લાન્કફેઈને પૉલસન સાથે કોઈ બેઠક કરી નથીઃ CFO] - માર્કેટવૉચ. 29-04-2009 ના સુધારેલ.</ref> વળી પૉલસન જાતે ન્યૂયોર્ક ફેડ ખાતેની સપ્ટેમ્બરની બેઠકોમાં હાજર રહ્યા નહોતા. આ ઉપરાંત ફેડરલ રિઝર્વે એઆઇજી (AIG) બેલ-આઉટ અંગે સલાહ માટે [[મોર્ગન સ્ટાનલી]]ને રોકી હતી તે ઓછી જાણીતી એવી હકીકત છે.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;refer=home&amp;sid=aO.ypWiGjrAU ફેડ દ્વારા લોન અટકાયત પછી એઆઇજી (AIG) જેપીમોર્ગન, ગોલ્ડમૅન પાસેથી ભંડોળ માગે છે] - બ્લૂમબર્ગ. 29-04-2009ના સુધારેલ.</ref>'' ''' ''ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ'' અનુસાર, પૉલસને ગોલ્ડમૅન સૅશના CEO સાથે બેલ-આઉટના અઠવાડિયા દરમ્યાન બે ડઝન વખત વાત કરી હતી, અલબત્ત આમ કરતાં પહેલાં તેમણે [[આચાર છૂટછાટ]]ની પરવાનગી મેળવી હતી.<ref name="NYTethics">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/09/business/09paulson.html?pagewanted=all|title=Paulson’s Calls to Goldman Tested Ethics|last=MORGENSON |first=Gretchen|coauthors=DON VAN NATTA Jr.|date=August 8, 2009|access-date=22 November 2009}}</ref> ઉદ્યોગ અંગેની અગત્યની ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવા માટે, ખાસ કરીને કટોકટીની સ્થિતિમાં નિયંત્રણકર્તાઓ બજારના સહભાગીઓ સાથે સંપર્ક રહે તે આમ તો સામાન્ય બાબત હતી, પણ ''ટાઈમ્સે'' નોંધ્યું હતું કે તેમણે ગોલ્ડમૅનના બ્લાન્કફેઈન સાથે, અન્ય મોટી બૅન્કોના વડાઓ કરતાં વધુ વખત વાત કરી હતી. જયારે ફેડરલના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે એ સાચું કે પૉલસન A.I.G.ને બચાવવાના નિર્ણયોમાં સામેલ હતા, પણ A.I.G. બેલ-આઉટના નિર્ણયને આકાર આપવામાં અને આર્થિક પીઠબળ આપવાના નિર્ણયોમાં [[ફેડરલ રિઝર્વે]] અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="NYTethics"/> === ભૂતપૂર્વ-ન્યૂયોર્ક ફેડના પ્રમુખનું પેઢી સાથેનું જોડાણ === મે 2009માં, એવા અહેવાલો બહાર આવ્યા કે ન્યૂયોર્ક ફેડના ચેરમૅન, [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]] એ ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ ડાયરેકટર અને શેરધારક હતા, જે 1994માં પેઢીમાંથી માતબર સ્ટોક સાથે નિવૃત્ત થયા હતા.<ref name="ok">"[http://www.ft.com/cms/s/0/11d4cad2-3c06-11de-acbc-00144feabdc0.html ફ્રાઈડમૅન ટેકન ટુ ટાસ્ક ઓવર ગોલ્ડમૅન ડીલ]" ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ. 10-05-2009ના સુધારેલ.</ref> સ્વાર્થ-હિતનો સંઘર્ષ કહી શકાય તેવી દેખીતી પરિસ્થિતિના કારણે આ વિવાદ અને ટીકા કરવામાં આવી હતી, હવે તેમની નવી ભૂમિકા અનુસાર તેઓ ગોલ્ડમૅન સૅશ(જામીનગીરી પેઢીમાંથી એક [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકેના તેના રૂપાંતરણને કારણે)ના સુપરવાઈઝર અને નિયમનકર્તા બન્યા હતા, અને, ખાસ તો, પેઢીના ઐતિહાસિક નબળા વખત Q4 2008માં તેમણે તેના શેરો ખરીદ્યા હતા, આ સઘળાના કારણે મે 7, 2009ના તેમને રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી. અલબત્ત, ફ્રાઈડમૅન દ્વારા ગોલ્ડમૅનના શેરોની ખરીદી, ફેડના કોઈ નિયમો, કાયદાઓ, અથવા નીતિનું ઉલ્લંઘન દર્શાવતી નહોતી, પણ તેમણે કહ્યું કે ફેડને આ વિક્ષેપ પાલવે તેમ નથી. તેમણે એવું પણ કહ્યું કે તેમણે આ ખરીદી ત્યારે કરી હતી કે જયારે આચાર છૂટછાટની મંજૂરી આવવી બાકી હતી, અને તેમની આ ખરીદી બજારના સંકટ સમયે કંપનીમાં તેમનો વિશ્વાસ દર્શાવવાની ઇચ્છાથી પ્રેરાયેલી હતી.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/b8c6ceba-3b54-11de-ba91-00144feabdc0.html NY ફેડ નિવેદનઃ ન્યૂયોર્ક ફેડના બોર્ડ ઓફ ડાયરેકટર્સના ચેરમૅન પદેથી સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅનનું રાજીનામું] - ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ. 10-05-2009ના સુધારેલ.</ref> જાન્યુઆરી 2008માં ન્યૂયોર્ક ફેડના ચેરમૅન તરીકે ફ્રાઈડમૅનની નિયુકિત કરવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બર 2008માં ગોલ્ડમૅનનું એક બૅન્ક ધારક કંપની તરીકેના રૂપાંતરણ થયું, જેનો અર્થ એમ થયો કે હવે તેનું નિયમન SEC દ્વારા નહીં, પણ ફેડ દ્વારા કરવામાં આવશે. હવે જયારે એ સ્પષ્ટ થયું કે ત્યારના ન્યૂયોર્ક ફેડ પ્રમુખ, ટિમોથી ગેઈધનર, તેમની ફેડ ખાતેની ભૂમિકા છોડીને, નાણા સચિવ બનવા જઈ રહ્યા છે, ત્યારે એક-વર્ષના હંગામી ધોરણ માટે ફ્રાઈડમૅનને નિયમ છૂટછાટ દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી, તે સિવાય જેનું નિયમન કરવાનું છે તેની સાથે સીધો સ્વાર્થ ધરાવવા બાબતે ફેડ બોર્ડ સદસ્યોને રજા આપતું ન હતું (‘વર્ગ C’ નિર્દેશકો). આથી લેહમૅન બ્રધર્સની નાદારીથી ખળભળેલા વાતાવરણમાં સાતત્યતા જાળવી રાખવાના હેતુથી ફ્રાઈડમૅન 2009ના અંત સુધી બોર્ડમાં રહેવા માટે સહમત થયા હતા. જો નિયમમાંથી મુકિત મંજૂર કરવામાં ન આવી હોત, તો ન્યૂયોર્ક ફેડે પોતાના પ્રમુખ અને ચેરમૅન, બંને ગુમાવવા પડ્યા હોત (અથવા ફ્રાઈડમૅને પોતાના ગોલ્ડમૅનના શેરો જતા કરવા પડયા હોત).<ref name="ok"/> મૂડીરોકાણ બજારોમાં ન્યૂયોર્ક ફેડની ભૂમિકાને જોતાં આ બધું ખૂબ વિક્ષેપકારક હતું, અને ફ્રાઈડમૅનનો દાવો હતો કે પોતે જાહેર ફરજની ભાવનાથી ન્યૂયોર્ક ફેડના બોર્ડ પર રહેવા માટે સંમતિ આપી હતી, પણ તેમના નિર્ણયને "અયોગ્ય ગણાવીને ખોટી રીતે ચિતરવામાં આવી રહ્યો છે".<ref>[http://blogs.ft.com/gapperblog/files/2009/05/oa090507.pdf વિલિયમ ડુડલી અને બેન બેર્નાન્કેને સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅનનો પત્ર] - [[FT આલ્ફાવિલે]]. 10-05-2009ના સુધારેલ.</ref> === મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ સબપ્રાઈમ ગીરો માટે $60 મિલિયનની સમજૂતી === મે 10, 2009ના, આ પેઢીએ રાજયમાં ગેરવાજબી ગૃહ લોનોના પ્રસારમાં મદદ કરી છે કે કેમ તે અંગે મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના એટર્ની જનરલની ઓફિસે આરંભેલી તપાસ પર પૂર્ણવિરામ મૂકવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશ $60 મિલિયન ચૂકવવા સહમત થયું હતું. આ સમજૂતીના કારણે ગોલ્ડમૅન સૅશ દ્વારા જેમને સબપ્રાઈમ ગીરો લોન આપવામાં આવી હતી તેવા 714 મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના રહેવાસીઓની ગીરો ચૂકવણીઓમાં ઘટાડો થઈ શકશે. ગોલ્ડમૅનના પ્રવકતા, માઇકલ દુવૅલીએ કહ્યું હતું, તે "આ બાબત સુલઝાવાથી ઘણો આનંદ થયો છે," અને આ બાબતે વધુ કંઈ કહેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ સમજૂતી કદાચ સમગ્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં, ધાડપાડુ ગીરો ધિરાણ પદ્ધતિઓ માટે વળતરની ખાતરી આપવાના લક્ષ્ય સાથે, ગોલ્ડમૅન વિરુદ્ધ રાજય સરકારનાં પગલાં લેવાવા બાબતનાં દ્વાર ખોલી આપશે.<ref> "[http://www.nytimes.com/2009/05/12/business/12lend.html?_r=1 લોનો બાબતે રાજયની તપાસ અટકાવવા ગોલ્ડમૅન દ્વારા ચૂકવણી]", [[લેસલી વાયન]], ''[[ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ]]'' , મે 11, 2009</ref> === ગ્રીક બજારને ઇરાદાપૂર્વક અસ્થિર બનાવાયાની આડકતરી સૂચનાઓ === આક્ષેપ અનુસાર ગોલ્ડમૅન સૅશએ પહેલાં ગ્રીસ ૠણ સહાય માટે સોદો કર્યો હતો અને પાછળથી નફા માટે, "સ્વાભાવિક રીતે કંપની અથવા દેશ ઇરાદાપૂર્વક અસ્થિર બને એ રીતે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાથી તે પ્રતિઉત્પાદક રહે છે" તેમ કહીને તેના વિરુદ્ધ હોડમાં ઊતર્યું હોવાથી, ફેડરલ રિઝર્વના ચેરમૅન બેન બેર્નાન્કે ગોલ્ડમૅન સૅશ સામે તપાસ આરંભી છે. [http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704479404575087340941987002.html ] [http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/28/eveningnews/main6253608.shtml ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304160551/http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/28/eveningnews/main6253608.shtml |date=2010-03-04 }} == અધિકારીઓ અને નિર્દેશકોની યાદી == નવેમ્બર 27, 2008 મુજબ<ref>"[http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;viewId=sum "ધ ગોલ્ડમૅન સૅશ ગ્રૂપ, Inc. (] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306121009/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&viewId=sum |date=2016-03-06 }}[http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;viewId=sum GS.N) અધિકારીઓ અને નિર્દેશકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306121009/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&viewId=sum |date=2016-03-06 }}", ''[[Reuters.com]]''</ref> {| class="wikitable" |- ! નામ ! રાષ્ટ્રીયતા ! વર્તમાન હોદ્દો ! કયારથી ! કુલ વાર્ષિક વળતર ! લાંબા ગાળાના પ્રોત્સાહક આયોજનો ! અન્ય તમામ ! રાજવિત્તીય વર્ષ કુલ ! વિકલ્પો ! મૂલ્ય |- | [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]] | align="center"| {{flagicon|USA}} | બોર્ડના [[ચેરમૅન]] અને[[CEO]] | 2006 | [[US$]]600,000.00 | - | $235,943.00 | $1,113,771.00 | 837,127 | $63,215,422.00 |- | [[ડેવિડ એ. વિનિઅર]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | [[CFO]] અને [[વહીવટી ઉપપ્રમુખ]] | 1999 | $600,000.00 | - | $222,492.00 | $1,100,320.00 | 506,445 | $34,942,903.00 |- | [[ગૅરી ડી. કોહન]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | [[પ્રમુખ]], [[COO]] અને [[નિર્દેશક]] | 2006 | $600,000.00 | - | $163,841.00 | $3,661,729.00 | 828,259 | $61,033,100.00 |- | [[જહોન એસ. વેઈનબર્ગ]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | ઉપચેરમૅન | 2006 | $16,843,500.00 | - | $79,736.00 | $26,002,896.00 | 430,905 | $30,624,806.00 |- | માઈકલ જે. ઈવાન્સ | align="center"|{{flagicon|USA}} | ઉપચેરમૅન અને એશિયાના ગોલ્ડમૅન સૅશના ચેરમૅન | 2008 | $600,000.00 | - | $2,250,850.00 | $5,308,735.00 | - | - |- | [[માઈકલ શેરવુડ]] | align="center"|{{flagicon|UK}} | ઉપચેરમૅન, સહ-CEO- આંતરરાષ્ટ્રીય | 2008 | - | - | - | - | - | - |- | [[ઍલન કોહેન]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | વહીવટી ઉપપ્રમુખ, વૈશ્વિક ઉપરી-અમલીકરણ | 2004 | - | - | - | - | - | - |- | [[ગ્રેગોરી પાલ્મ]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | પ્રમુખ, [[જનરલ કાઉન્સેલ]], સહ-ઉપરી - કાનૂની વિભાગ | 1999 | - | - | - | - | - | - |- | [[ઈસ્તા સ્ટેચર]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | વહીવટી ઉપપ્રમુખ, જનરલ કાઉન્સેલ, સહ-ઉપરી - કાનૂની વિભાગ | 2000 | - | - | - | - | - | - |- | [[જહોન એચ. બ્રાયન]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | [[નિર્દેશક]] | 1999 | - | - | - | - | - | - |- | [[કલૅઈસ દાહ્લબૅક]] | align="center"|{{flagicon|Sweden}} | નિર્દેશક | 2003 | - | - | - | - | - | - |- | [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | નિર્દેશક | 2005. | - | - | - | - | - | - |- | [[વિલિયમ ડબ્લ્યૂ. જયોર્જ]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | નિર્દેશક | 2002 | - | - | - | - | - | - |- | [[રજત કે. ગુપ્તા]] | align="center"|{{flagicon|India}} | નિર્દેશક | 2006 | - | - | - | - | - | - |- | [[જેમ્સ એ. જહોનસન]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | નિર્દેશક | 1999 | - | - | - | - | - | - |- | [[લોઈસ ડી. જુલિબેર]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | નિર્દેશક | 2004 | - | - | - | - | - | - |- | [[લક્ષ્મી એન. મિત્તલ]] | align="center"|{{flagicon|India}} | નિર્દેશક | 2008 | - | - | - | - | - | - |- | [[રુથ જે. સિમોન્સ]] | align="center"|{{flagicon|USA}} | નિર્દેશક | 2000 | - | - | - | - | - | - |} == પૂર્વ કર્મચારીઓ == * [[હેન્રી એચ. ફોવલર]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના 58મા નાણા સચિવ]] (1965-1969) * [[રોબર્ટ રુબિન]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ નાણા]] સચિવ, [[સિટીગ્રૂપ]]ના ભૂતપૂર્વ-ચેરમૅન * [[હેન્રી પૉલસન]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ નાણા]] સચિવ. * [[એડવર્ડ લામ્પર્ટ]] - ESL ઈનવેસ્ટમેન્ટ્સના બચાવ ફંડ મૅનેજર. 2003માં કે-માર્ટને દેવાળું ફૂંકવામાંથી બચાવી લાવ્યા હતા. * [[જોશુ બોલ્ટેન]]- [[વ્હાઈટ હાઉસના ભૂતપૂર્વ ચીફ ઓફ સ્ટાફ]] * [[ઈરીન બર્નેટ]] - CNBC સંચાલક * [[જોન કોર્ઝાઈન]] - ન્યૂ જર્સી રાજયના ગવર્નર. * [[ગાઈ અદામી]] - CNBCના ફાસ્ટ મની કાર્યક્રમમાં * [[માઈકલ કોહર્સ]] - [[ડેયુત્સ્ચે(Deutsche) બૅન્ક]] ખાતે ગોલ્બલ બૅન્કિંગના ઉપરી * [[ઈમાન્યુએલ ડેર્માન]] - ''માય લાઈફ એસ અ કોન્ટ'' ના લેખક અને [[બ્લેક-ડેર્માન-ટોય મૉડલ]]ના સહ-રચયિતા. * [[જિમ ક્રામેર]] - TheStreet.comના સ્થાપક, બેસ્ટ સેલિંગ લેખક અને CNBC પર મેડ મનીના સંચાલક * [[અશ્વિન નવીન]] - [[બિટટોરેન્ટ, Inc.]]ના પ્રમુખ અને સહ-સ્થાપક. * [[અબ્બી જોસેફ કોહેન]] - પેર્મા-બુલ માર્કેટના ભવિષ્યવેત્તા, પહેલાં [[ડ્રેકસેલ બર્નહામ લામ્બર્ટ]]ના હતા. * [[જયોર્જ હેર્બર્ટ વોકર IV]] - [[બુશ પરિવાર]]ના સદસ્ય અને [[નેઉબર્ગર બેરમૅન]] ખાતે હાલના મૅનેજિંગ ડાયરેકટર * [[રોબર્ટ ઝોઈલિક]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વેપાર પ્રતિનિધિ]] (2001-2005), [[રાજયના નાયબ સચિવ]] (2005-2006), ''[[વર્લ્ડ બૅન્ક]]ના પ્રમુખ'' . * [[માર્ક કાર્નેય]] - [[બૅન્ક ઓફ કૅનેડા]]ના વર્તમાન ગવર્નર<ref>[http://www.bank-banque-canada.ca/en/press/2007/pr07-27.html બૅન્ક ઓફ કૅનેડા પ્રેસ રિલીઝ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=-1129635339290732544&hl=en-CA |title=અપારદર્શક અને બિનઉત્તરદાયી મિ. હાઈડ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022455/http://video.google.com/videoplay?docid=-1129635339290732544&hl=en-CA |url-status=dead }}</ref> * [[માઈકલ ડી. ફૅશિટેલિ]] - [[વોર્નાડો રિઅલ્ટી ટ્રસ્ટ]]ના પ્રમુખ અને ટ્રસ્ટી. * [[નીલ કાશકરી]] - નાણાકીય સ્થિરતા માટે ટ્રેઝરિના ભૂતપૂર્વ સહાયક સચિવ * [[ચાર્લી હાસ]] - કુસ્તીબાજ, જે અત્યારે [[વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટર્ટેઈનમેન્ટ]] માટે કામ કરે છે. * [[માલ્કોમ ટુર્નબુલ]] - ઓસ્ટ્રેલિયન રાજનેતા, [[ઓસ્ટ્રેલિયાની લિબરલ પાર્ટી]]ના ભૂતપૂર્વ ફેડરલ નેતા * [[જહોન થાઇન]] - મીરિલ લીન્ચના ભૂતપૂર્વ ચેરમૅન અને CEO, અને NYSEના ભૂતપૂર્વ ચેરમૅન * [[રોબર્ટ સ્ટીલ]] - વાચોવિઆના ચેરમૅન અને પ્રમુખ. * [[રૂબેન જેફરી III]] - [[અર્થતંત્ર, બિઝનેસ અને કૃષિ કામકાજ માટે રાજયના ઉપસચિવ]] (2007-) * [[રોમાનો પ્રોડી]] - બે વખત [[ઈટલીના વડાપ્રધાન]] (1996-1998 અને 2006-2008) અને [[યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ]] (1999-2004)<ref name="Italians">{{cite news | author = [[Ambrose Evans-Pritchard]] | title = Italians claim country run by Goldman Sachs | url = http://www.telegraph.co.uk/finance/markets/2809685/Italians-claim-country-run-by-Goldman-Sachs.html | publisher = [[Telegraph.co.uk]] | date = 30 May 2007 | access-date = 2009-04-14 }}</ref> * [[મારિઓ દ્રાગ્હી]] - [[બૅન્ક ઓફ ઈટલી]]ના ગવર્નર (2006- )<ref name="Italians"/> * [[માસીમો ટોનોની]] - ઈટાલીના નાયબ નાણા વડા (2006-2008)<ref name="Italians"/> * [[ગાઈ હૅન્ડ્ઝ]] - [[ટેરા ફિર્મા કેપિટલ પાર્ટનર્સ]]ના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી * [[દામબિસા મોયો]] - ઝામ્બિયન અર્થશાસ્ત્રી અને ''ડેડ એઈડઃ વ્હાય એઈડ ઈસ નોટ વર્કિંગ ઍન્ડ હાઉ ધેર ઈસ અ બેટર વે ફોર આફ્રિકા'' ના લેખક * [[આર. સ્કોટ મોરિસ]] - બોસ્ટન ઓપ્શન્સ એકસચેન્જના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી == ગોલ્ડમૅન સૅશના કામકાજ અંગે == * {{cite book |author=Vault |title=Vault employer profile. Goldman Sachs |publisher=Vault, Inc. |location=New York |year=2006 |isbn=1-581-31469-8}} * {{cite book |author=WetFeet |title=The Goldman Sachs Group |publisher=WetFeet |location=San Francisco, CA |year=2004 |isbn=1-582-07450-X}} * {{cite book |author=[[Ellis, Charles D.]] |title=The Partnership: The Making of Goldman Sachs |url=https://archive.org/details/partnershipmakin0000elli_m2w3 |publisher=[[The Penguin Press HC]] |location=New York |year=2008 |isbn=1-594-20189-7}} * {{cite book |author=[[Endlich, Lisa]] |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |url=https://archive.org/details/goldmansachscult00endl |publisher=[[A.A. Knopf]] |location=New York |year=1999 |isbn=0-679-45080-7}} * {{cite book |author=Lindskoog, Nils |title=Long-term Greedy: The Triumph of Goldman Sachs |url=https://archive.org/details/longtermgreedytr0000lind |publisher=McCrossen Pub. |location=Appleton, WI |year=1998 |isbn=0-965-21533-4}} * {{cite book |author=[[McGee, Suzanne]] |title=Chasing Goldman Sachs: How the Masters of the Universe Melted Wall Street Down . . . And Why They'll Take Us to the Brink Again |url=https://archive.org/details/chasinggoldmansa0000mcge |publisher=[[Crown Business]] |location=New York |year=2010 |isbn=0-307-46011-8}} == આ પણ જોશો == {{portal|Companies|Factory 1b.svg}} * [[ગોલ્ડમૅન સૅશ ટાવર]] * [[ગોલ્ડમૅન સૅશ કોમોડિટી સૂચકાંક]] == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons|Category:Goldman Sachs}} * {{official|http://www.gs.com}} <br /> {{50 largest US banks}} {{Major investment banks}} [[શ્રેણી:ગોલ્ડમૅન સૅશ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ યોર્ક શહેર ખાતેની બૅન્કો]] [[શ્રેણી:૧૮૬૯માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:પારિવારિક ઉદ્યોગો]] [[શ્રેણી:મૂડીરોકાણ બૅન્કો]] [[શ્રેણી:પ્રાથમિક વિક્રેતાઓ]] [[શ્રેણી:રોકફેલર સેન્ટર]] [[શ્રેણી:યસ(YES) નેટવર્ક]] 85lz4b5rr31htgu73jghkvmngizl8nk 0 25131 906359 904152 2026-10-16T20:16:43Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906359 wikitext text/x-wiki [[File:Digital Multimeter Aka.jpg|thumb|ડિજીટલ મલ્ટિમીટર]] '''મલ્ટિમીટર''' અથવા '''મલ્ટિટેસ્ટર''' , જે '''વોલ્ટ/ઓહ્મ મીટર''' અથવા '''વીઓએમ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, એ [[ઇલેક્ટ્રોનિક]] [[માપન સાધન]] છે જે કેટલીક માપન કામગીરીને એક એકમમાં જોડે છે. લાક્ષણિક મલ્ટિમીટરમાં [[વોલ્ટેજ]], [[પ્રવાહ]] અને [[અવરોધ]] માપવાની ક્ષમતા જેવી સુવિધાઓ સમાયેલી હોય છે. મલ્ટિમીટરની બે શ્રેણી છે. '''એનાલોગ મલ્ટિમીટર''' અને '''ડીજીટલ મલ્ટિમીટર''' (સંક્ષિપ્તમાં જે '''ડીએમએમ''' અથવા '''ડીવીઓએમ''' તરીકે ઓળખાય છે.) મલ્ટિમીટર મૂળભૂત ખામી શોધવા અને ફીલ્ડ સર્વિસ કામગીરી માટે ઉપયોગી હાથમાં રાખી શકાય તેવું અથવા ઘણી ઊંચી ચોકસાઇ માપવાનું બેન્ચ સાધન હોઇ શકે છે. [[બેટરી]], મોટર કંટ્રોલ, [[વિદ્યુત પુરવઠો]] અને વાયરિંગ સિસ્ટમ જેવા વ્યાપક ઔદ્યોગિક અને ઘરેલુ ઉપકરણોમાં ઉભી થયેલી વિદ્યુતીય ખામી દૂર કરવા માટે તેનો ઉપયોગ થઇ શકે છે. મલ્ટિમીટર વિવિધ સુવિધા અને કિંમત સાથે વ્યાપક શ્રેણીમાં ઉપલબ્ધ છે. સસ્તા મલ્ટિમીટરોની કિંમત [[US$]]10 કરતા ઓછી શકે, જયારે ઉંચી કક્ષાના મલ્ટિમીટરોની કિંમત [[US$]]5000થી પણ વધુ હોઈ શકે છે. == ઇતિહાસ == [[File:AVO Model 8 Mk7 P4 by Megger.jpg|thumb|એવોમીટર]] વૈજ્ઞાનિકો વિદ્યુત પ્રવાહ માપવા માટે પહેલા [[ગેલ્વેનોમીટર]]નો ઉપયોગ કરતા. (જાણીતા વોલ્ટેજ સ્ત્રોત પર) અવરોધ અને (નિશ્ચિત અવરોધ પર) વોલ્ટેજ માપવા માટે ગેલ્વેનોમીટરને વાયરથી જોડી શકાય છે. પ્રાથમિક પ્રયોગશાળામાં ઉપયોગ માટે તે યોગ્ય છે પરંતુ ફીલ્ડમાં એક ગોઠવણીમાંથી બીજી ગોઠવણમાં જવું મુશ્કેલ છે. મલ્ટિમીટરની 1920ના દાયકાની શરૂઆતમાં [[રેડીયો]] રિસીવર તરીકે શોધ થઇ હતી અને અન્ય [[વેક્યુમ ટ્યુબ]] ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો વધુ પ્રચલિત બન્યા હતા. સૌપ્રથમ મલ્ટિમીટરની શોધ પોસ્ટ ઓફિસ એન્જિનિયર ડોનાલ્ડ મેકેડીને આભારી છે. તે ટેલિકમ્યુનિકેશન સર્કિટની જાળવણી માટે જરૂરી વિવિધ ઉપકરણોને અલગ અલગ જઇ જવાથી અસંતુષ્ટ હતો.<ref>http://www.glias.org.uk/news/237news.html</ref> મેકેડીએ એવું ઉપકરણ શોધ્યું હતું કે જે એમ્પીયર, વોલ્ટ અને ઓહ્મ માપી શકે, માટે બહુકાર્ય મીટરને તે સમયે [[એવોમીટર]] નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Grace_AVO">[http://www.gracesguide.co.uk/wiki/Avo www.gracesguide.co.uk / AVO]</ref> આ મીટરમાં ગેલ્વેનોમીટર, વોલ્ટેજ અને અવરોધ સંદર્ભો અને જેનું પરીક્ષણ કરવાનું છે તે યોગ્ય સર્કિટની પસંદગી માટે એક સ્વીચનો સમાવેશ થતો હતો. મેકેડીએ તેનો આ વિચાર ઓટોમોટિક કોઇલ વાઇન્ડર એન્ડ ઇલેક્ટ્રિકલ ઇક્વિપમેન્ટ કંપની (એસીડબલ્યુઇઇસી) સમક્ષ લઇ ગયો હતો. (આ કંપની સંભવિત 1923માં સ્થપાઇ હતી.)<ref name="Grace_AVO"></ref> સૌ પ્રથમ એવો (AVO) મીટરને 1923માં વેચાણમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું. તે માત્ર [[ડીસી]] ઉપકરણ હોવાથી તેની ઘણી સુવિધાઓ તેના છેલ્લા મોડલ 8 સુધી લગભગ બદલાયા વગરની રહી હતી. મલ્ટિમીટર માટે ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટની શોધ થઇ તે પહેલા ઇલેક્ટ્રોનિક સર્કિટમાં માપન માટે વેક્યુમ ટ્યુબ વોલ્ટમીટર ([[વીટીવીએમ]])નો ઉપયોગ થતો હતો. વીટીવીએમ [[કેથોડ ફોલોઅર]] ઇનપુટ સર્કિટના ઉપયોગ મારફતે ઊંચો ઇનપુટ અવબાધ દર્શાવે છે અને આમ જે સર્કિટનું પરીક્ષણ કરવાનું હોય છે તેને લોડ ડાઉન કરતું નથી. તે મલ્ટિમીટરના અન્ય કાર્યો પણ ઓફર કરે છે. આધુનિક પ્રણાલીઓ જેમ જટીલ બનતી ગઇ મલ્ટિમીટર તેમ વધુ જટીલ બનતા ગયા અથવા તો તેની સાથે ટેકનિશિયનની ટૂલકિટમાં વધુ સ્પેશિયલાઇઝ્ડ સાધનો જોડાતા ગયા. દા.ત. સામાન્ય હેતુવાળું મલ્ટિમીટર માત્ર શોર્ટ-સર્કિટ, કન્ડક્ટર અવરોધ અને ઇન્શ્યુલેશન ગુણવત્તાના કેટલાક માપનું પરીક્ષણ કરી શકે છે જ્યારે આધુનિક ટેકનિશિયન નેટવર્ક કેબલની કામગીરી ચકાસવા કેટલાક માપદંડો માપવા માટે હાથમાં રાખી શકાય તેવા એનલાયઝરનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|last=Fluke Manufacturing|url=http://www.flukenetworks.com/fnet/en-us/products/DTX+CableAnalyzer+Series/Overview.htm?categorycode=CPTT&PID=50004|access-date=2007-01-28|title=Fluke DTX CableAnaylzer Series|archive-date=2007-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070408010854/http://www.flukenetworks.com/fnet/en-us/products/DTX+CableAnalyzer+Series/Overview.htm?categorycode=CPTT&PID=50004|url-status=dead}}</ref> == રાશિ માપન == સમકાલીન મલ્ટિમીટર ઘણી રાશિઓનું માપન કરી શકે છે. આ સામાન્ય રાશિઓ નીચે મુજબ છેઃ * વોલ્ટેજનું માપન વોલ્ટમાં * વીજપ્રવાહનું માપન એમ્પીયરમાં * અવરોધનું માપન ઓહ્મમાં વધુમાં, મલ્ટિમીટર નીચે દર્શાવેલી રાશિઓ પણ માપી શકે છેઃ * કેપેસિટન્સનું માપન ફેરડમાં * કન્ડક્ટન્સનું માપન સીમેન્સમાં * ડેસિબલ * ડ્યુટી સાયકલ ટકાવારીમાં * આવૃત્તિનું માપન હર્ટ્ઝમાં * ઇન્ડક્ટન્સનું માપન હેન્રીમાં * તાપમાનનું માપન સેલ્સિયસ અથવા ફેરનહીટમાં ડિજીટલ મલ્ટિમીટરમાં નીચે દર્શાવેલી સર્કિટનો પણ સમાવેશ થઇ શકે છે *સર્કિટ જ્યારે કન્ડક્ટ થાય છે ત્યારે કન્ટિન્યુઇટી બીપ કરે છે *ડાયોડ અને ટ્રાન્ઝિસ્ટર *સરળ 1.5 અને 9Vની બેટરીનું "બેટરી ચેક". સામાન્ય નીચલા સ્તરના ડીવીસી કાર્ય સાથે ચોક્કસાઇપૂર્વક વાંચન કરી શકાય છે. તેને મકાનમાલિકો અને "તમારી જાતે કરો" વપરાશકારોની માત્ર સગવડતા ખાતર કેટલાક મીટરમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. નીચે દર્શાવેલા માપ લેવા માટે વિવિધ સેન્સર જોડવામાં આવે છેઃ * [[લાઇટ લેવલ]] * [[એસિડિટી/આલ્કલિનિટી (pH)]] * [[પવનની ઝડપ]] * [[સાપેક્ષ આદ્રતા]] ==રિઝોલ્યુશન== ===ડિજીટલ=== મલ્ટિમીટરના રિઝોલ્યુશનનો ઉલ્લેખ ઘણીવાર રિઝોલ્યુશનના "અંક"માં કરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, 5½ ડિજીટ્સનો અર્થ છે મલ્ટિમીટરના વાંચના ડિસપ્લે થતાં આંકડાની સંખ્યા પરંપરાગત રીતે, અડધા અંકને શૂન્ય અથવા એક તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે જ્યારે ત્રણ ચતુર્થાંશ અંકને એકથી મોટા પરંતુ નવથી મોટા નહીં તેવા અંક તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ત્રણ ચતુર્થાંશ અંક ૩ અથવા 5ના મહત્તમ મૂલ્યનો ઉલ્લેખ કરે છે. દર્શાવાયેલા મૂલ્યામાં અપૂર્ણાંક અંક સૌથી મહત્ત્વનો અંક છે. 5½ અંક મલ્ટિમીટરમાં પાંચ પૂર્ણ અંક હશે જે 0થી 9ના મૂલ્યો દર્શાવે છે અને એક દૃત્યાંશ અંક માત્ર 0 અથવા 1 દર્શાવશે. આવા મીટર 0 થી 199,999 સુધીના ધન અથવા ઋણ મૂલ્યો દર્શાવી શકે છે. 3¾ અંક મીટર તેના ઉત્પાદકના પ્રકારને આધારે 0 થી 3,999 અથવા 5,999 સુધીની રાશિ દર્શાવી શકે છે. ડિજીટલ ડિસપ્લે અત્યંત ચોકસાઇ દર્શાવી શકે છે પરંતુ મલ્ટિમીટરના એનાલોગ ભાગમાં ડિઝાઇન અને કેલિબ્રેશનનું ધ્યાન રાખવામાં ન આવે તો વધારાના અંકોનું કોઇ મહત્ત્વ નથી. અર્થપૂર્ણ હાઇ-રિઝોલ્યુશન માપન માટે ઉપકરણના સ્પેસિફિકેશનની સારી સમજ, માપન સ્થિતિઓનો સારો અંકુશ અને ઉપકરણની કેલિબ્રેશનની સારી ટ્રેસિબિલિટી હોવી જરૂરી છે. ડિસપ્લે કાઉન્ટનો ઉલ્લેખ રિઝોલ્યુશનનો ઉલ્લેખ કરવાનો અન્ય વિકલ્પ છે. ડિસપ્લે કાઉન્ટ સૌથી મોટો આંકડો અથવા સૌથી મોટો આંકડો વત્તા એક આપે છે (જેથી અંક આંકડો સારો દેખાય). મલ્ટિમીટરનું ડિસપ્લે [[દશાંક વિભાજકો]]ને અવગણના કરીને દર્શાવી શકે છે. દાખલા તરીકે, 5½ અંક મલ્ટિમીટરનો 199999 ડિસપ્લે કાઉન્ટ અથવા 200000 ડિસપ્લે કાઉન્ટ મલ્ટિમીટર તરીકે ઉલ્લેખ કરી શકાય. ઘણી વખત ડિસપ્લે કાઉન્ટને મલ્ટિમીટર સ્પેસિફિકેશનમાં માત્ર કાઉન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ===એનાલોગ === એનાલોગ મલ્ટિમીટરનું રિઝોલ્યુશન કેટલાક પરિબળોને કારણે મર્યાદિત છે જેમાં માપપટ્ટી પોઇન્ટરની પહોળાઇ, પોઇન્ટરના કંપન, માપપટ્ટીની છાપણીમાં ચોક્સાઇ, ઝીરો કેલિબ્રેશન, રેન્જની સંખ્યા, મેકેનિકલ ડિસપ્લેના બિનસમક્ષિતિજ ઉપયોગને કારણે ઉભી થતી ભૂલોનો સમાવેશ થાય છે. વાંચનમાં મેળવાયેલી ચોકસાઇમાં પણ ઘણીવાર ડિવિઝન માર્કિંગની ખોટી ગણતરી, માનસિક અંકગણિતમાં ભૂલ, [[દ્રષ્ટિસાતત્ય]]માં ખામી નબળી દ્રષ્ટિને કારણે બાંધછોડ થાય છે. રિઝોલ્યુશન સુધારવા માટે દર્પણ માપપટ્ટી અને મીટરની મોટી હિલચાલનો ઉપયોગ કરાય છે. અઢીથી ત્રણ અંકનું રિઝોલ્યુશન સામાન્ય છે અને (મોટા ભાગના માપન માટે જરૂરી મર્યાદિત ચોકસાઇ માટે પુરતું છે) ખાસ કરીને અવરોધ માપમાં લાક્ષણિક અવરોધ માપન પરિપથ ઊંચા અવરોધ મૂલ્યએ માપપટ્ટીનું ભારે સંકોચન કરતું હોવાથી માપનમાં ચોકસાઇ ઓછી હોય છે. સસ્તા એનાલોગ મીટર માત્ર એક જ અવરોધ માપપટ્ટી ધરાવતા હોઇ શકે છે જે ચોક્કસ માપનની રેન્જને ગંભીર રીતે મર્યાદિત કરે છે. ખાસ રીતે કહીએ તો એનાલોગ મીટર પાસે પેનલ એડજસ્ટમેન્ટ હોય છે જેમાં ઝીરો-ઓહમ ને મીટર માં બરાબર ગોઠવવામાં આવે જેના કરને મીટર બેટરી અલગ અલગ વોલ્ટેજ બતાવે છે. ==ચોક્સાઇ== ડીજીટલ મલ્ટિમીટર તેને સમકક્ષ એનાલોગ મલ્ટિમીટરની તુલનાએ વધુ [[ચોકસાઇ]]થી માપ લઇ શકે છે. એનાલોગ મલ્ટિમીટર લગભગ ત્રણ ટકા ચોકસાઇ સાથે માપન કરે છે.<ref>{{cite book |publisher=McGraw-Hill |title=Handbook of electronics calculations for engineers and technicians |year=1979 |url=https://archive.org/details/handbookofelectr0000unse_g5i6 |author=Milton Kaufman }}</ref> સ્ટાન્ડર્ડ પોર્ટેબલ ડિજીટલ મલ્ટિમીટર ડીસી વોલ્ટેજ રેન્જ પર 0.5%ની ચોકસાઇ સાથે માપ લઇ શકતું હોવાનો દાવો કરાય છે. મેઇનસ્ટ્રીમ બેન્ચ-ટોપ મલ્ટિમીટર ±0.01% કરતા સારી ચોકસાઇથી માપ લઇ શકતું હોવાનો દાવો થાય છે. પ્રયોગશાળાની ગ્રેડના સાધનો [[પ્રતિ દસ લાખના ભાગ]]ના અંકમાં ચોકસાઇ આપી શકે છે.<ref>{{cite web |last=Agilent Technologies |url=http://cp.literature.agilent.com/litweb/pdf/5965-4971E.pdf |access-date=2007-01-28 |title=Agilent 3458A Digital Multimeter Data Sheet |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707094643/http://cp.literature.agilent.com/litweb/pdf/5965-4971E.pdf |url-status=dead }}</ref> મલ્ટિમીટરની કહેવાયેલી ચોકસાઇ નીચી (mV) DC રેન્જ જેટલી છે તેને "મૂળભૂત ડીસી વોલ્ટ્સ ચોકસાઇ" અંક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઊંચી ડીસી વોલ્ટેજ રેન્જ, વિદ્યુતપ્રવાહ, અવરોધ, એસી અને અન્ય રેન્જ સામાન્ય રીતે મૂળભૂત ડીસી વોલ્ટ અંક કરતા ઓછી ચોકસાઇ આપે છે. ઉત્પાદકો કેલિબ્રેશન સેવા પુરી પાડી શકે છે કે જેથી નવું મીટર કેલિબ્રેશનના પ્રમાણપત્ર સાથે ખરીદી શકાય. આ પ્રમાણપત્ર દર્શાવે છે કે મીટર અમેરિકન [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એન્ડ ટેકનોલોજી]] અથવા અન્ય રાષ્ટ્રીય ધોરણો પ્રયોગશાળામાં માપી શકાય તેવા ધોરણોને અનુરૂપ બનાવાયેલું છે. આવા ઉત્પાદકો વેચાણ બાદ કેલિબ્રેશન સેવા પુરી પાડે છે જેથી જૂના ઉપકરણો ફરીથી પ્રમાણિત કરી શકાય. અતિમહત્ત્વના માપન માટે વપરાતા મલ્ટિમીટર કેલિબ્રેશન સુનિશ્ચિત કરવા [[મેટ્રોલોજી]]નો એક ભાગ હોઇ શકે છે. ==સંવેદનશીલતા અને ઇનપુટ અવબાધ== પરીક્ષણ હેઠળ રહેલા પરિપથના કરન્ટ લોડ અને તેમાંથી કેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવવામાં આવ્યો છે તે મલ્ટિમીટરની ચોકસાઇ પર અસર કરી શકે છે. નાની વિદ્યુતપ્રવાહ પ્રાપ્તી વધુ ચોક્કસ માપ આપશે. અયોગ્ય વપરાશ અથવા વધૂ પડતા કરન્ટ લોડને કારણે મલ્ટિમીટરને અસર થઇ શકે છે અને તેને પગલે તેનું માપન અવિશ્વસનીય અને ગુણવત્તાવગરનું બની શકે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક સંવર્ધકો સાથેના મીટર (તમામ ડિજીટલ મલ્ટિમીટર અને કેટલાક એનાલોગ મીટર) પરીક્ષણ હેઠળના પરિપથમાં વિક્ષેપ ઉભો ના થાય તેટલો ઊંચો ઇનપુટ અવબાધ ધરાવે છે અને તે રેન્જ પસંદગીથી સ્વતંત્ર હોય છે. તે ઘણીવાર દસ લાખ ઓહ્મ અથવા એક કરોડ ઓહ્મ હોય છે. પ્રમાણભૂત ઇનપુટ અવબાધને કારણે હજારો વોલ્ટ સુધીના ડાયરેક્ટ કરન્ટને માપી શકાય છે. હલતા પોઇન્ટર પ્રકારના મોટા ભાગના એનાલોગ મલ્ટિમીટર અનબફર્ડ હોય છે અને મીટરના પોઇન્ટરને ચલિત કરવા પરીક્ષણ હેઠળ રહેલા પરિપથમાથી વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવે છે. મીટરનો [[અવબાધ]] મીટરની હિલચાલની મૂળ સંવેદનશીલતા અને પસંદ કરવામાં આવેલી રેન્જને આધારે બદલાય છે. દાખલા તરીકે, 20,000 ઓહ્મ/વોલ્ટની સંવેદનશીલતાવાળું મલ્ટિમીટર 100 વોલ્ટની રેન્જમાં ((100 V * 20,000 ઓહ્મ/વોલ્ટ = 2,000,000 ઓહ્મ)) વીસ લાખ ઓહ્મનો ઇનપુટ અવરોધ ધરાવે છે. રેન્જના પૂર્ણકક્ષાના વોલ્ટેજ પર પ્રત્યેક રેન્જમાં મિટરની હિલચાલ ચલિત કરવા માટે જરૂરી વિદ્યુતપ્રવાહ પરીક્ષણ હેઠળ રહેલા પરિપથમાંથી મેળવાય છે. નીચી સંવેદનશીલતાવાળા મીટર સામાન્ય ઉદેશ માટેના પરીક્ષણ, ખાસ કરીને પાવર સર્કિટમાં ઉપયોગી નિવડે છે જેમાં સ્ત્રોત અવબાધ મીટરના અવબાધ કરતા ઓછો હોય છે. સિગ્નલ પરિપથમાં કેટલાક માપમાં ઊંચી સંવેદનશીલતા જોઇએ છે માટે પરીક્ષણ હેઠળનો પરિપથ મીટરના અવબાધ સાથે લોડ ડાઉન ના થવો જોઇએ.<ref>{{cite book|publisher=[[McGraw-Hill]]/TAB Electronics|title=How to Test Almost Everything Electronic|first=Delton|last=Horn|pages=4–6|year=1993|isbn=0830641270}}</ref> કેટલીકવાર સંવેદનશીલતા અને મીટરના રિઝોલ્યુશન અંગે ગુંચવણ પેદા થાય છે. સંવેદનશીલતા એટલે માપન વાંચન બદલી શકે તેવો લઘુત્તમ વોલ્ટેજ, વિદ્યુતપ્રવાહ અથવા અવરોધ ફેરફાર. સામાન્ય ઉદેશના ડિજીટલ મલ્ટિમીટર, કેટલાક મિલીવોલ્ટ એસી અથવા ડીસીની પૂર્ણકક્ષાની રેન્જ સામાન્ય છે. પરંતુ પૂર્ણકક્ષાનો લઘુત્તમ વિદ્યુતપ્રવાહ કેટલાક સો મિલિએમ્પીયર હોઇ શકે છે. સામાન્ય ઉદ્દેશવાળા મલ્ટિમીટર માત્ર બે વાયર અવરોધ માપન ધરાવે છે, તે કલાઇના વાયરના અવરોધને સરભર કરી શકતા નથી માટે કેટલાક દશક ઓહ્મથી નીચેનું માપન ઓછું ચોક્સાઇવાળું હશે. મલ્ટિમીટરના માપની ઉપરની રેન્જમાં ઉત્પાદકો દ્વારા નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ફેરફાર કરી શકાય છે. સામાન્ય રીતે 1000 વોલ્ટથી વધુ, 10 એમ્પીયરથી વધુ,અથવા 100 [[મેગઓહ્મ]]થી વધુના માપન માટે વિશિષ્ટ માપક ઉપકરણની જરૂર પડશે. તેનાથી 1 માઇક્રોએમ્પીયર અથવા તેનાથી ઓછા વિદ્યુતપ્રવાહનું ચોક્કસ માપન કરી શકાય છે. ==બર્ડન વોલ્ટેજ== એસી અને ડીસી બંને વિદ્યુતપ્રવાહ રેન્જમાં મલ્ટિમીટર પરીક્ષણ હેઠળ રહેલા પરિપથમાં વોલ્ટેડ ડ્રોપ સર્જશે. માપન માટે વાપરવામાં આવેલા કરન્ટ શન્ટ રેઝિસ્ટરને કારણે આમ થાય છે. આ વોલ્ટેજ ડ્રોપને બર્ડન વોલ્ટેજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેનો ઉલ્લેખ વોલ્ટ પ્રતિ એમ્પીયરમાં કરવામાં આવે છે. મીટરની રેન્જ પસંદગીને આધારે તેના મૂલ્યમાં ફેરફાર થાય છે. કારણકે અલગ રેન્જ સામાન્ય રીતે અલગ શન્ટ રેઝિસ્ટરનો ઉપયોગ કરતી હોય છે.<ref>{{cite web | work = alternatezone.com | url = http://www.alternatezone.com/electronics/ucurrent | access-date = 2009-09-22 | title = A Precision Current Adapter for Multimeters (Silicon Chip magazine April 2009) | archive-date = 2009-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090715014208/http://www.alternatezone.com/electronics/ucurrent/ | url-status = dead }}</ref> ==વ્યુત્ક્રમી વિદ્યુતપ્રવાહ સેન્સિંગ== એનાલોગ અથવા ડિજીટલ મીટરમાં મૂળ સૂચન પ્રણાલી માત્ર ડીસી પર પ્રતિક્રિયા આપતી હોવાથી વ્યુત્ક્રમી વિદ્યુતપ્રવાહના માપન માટે મલ્ટિમીટરમાં એસી ટુ ડીસી કન્વર્ઝન પરિપથ સામેલ કરવામાં આવે છે. સાદા મલ્ટિમીટરમાં [[એકદિશકારી પરિપથ]]નો ઉપયોગ થઇ શકે છે જે એકદિશકૃત સાઇન તરંગનું સરેરાશ મૂલ્ય માપવા માટે સક્ષમ હોય. આવા મીટર માટેની માર્ગદર્શિકા કેટલાક સરળ તરંગ સ્વરૂપો માટે કરેક્શન ફેક્ટર આપશે. જેનાથી એવરેજ રિસ્પોન્ડિંગ મીટર માટે ગણવામાં આવતા [[રૂટ મીન સ્ક્વેર]] (આરએમએસ) સમકક્ષ મૂલ્યમાં સુધારો કરી શકાશે. વધુ મોંઘા મલ્ટિમીટરમાં એસી ટુ ડીસી કન્વર્ટનનો સમાવેશ થાય છે. જે સંભવિત તરંગસ્વરૂપની વ્યાપક શ્રેણી માટે તરંગસ્વરૂપના આરએમએસ મૂલ્ય પર પ્રતિભાવ આપે છે. મીટરની માર્ગદર્શિકામાં [[ક્રેસ્ટ ફેક્ટર]]ની મર્યાદા અને મીટરની માન્ય કેલિબ્રેશન આવૃત્તિ વિશે માહિતી આપેલી હશે. આરએમએસ સેન્સિંગ ઓડિયો સિગન્લ અથવા [[વેરિયેબલ ફ્રિક્વન્સી ડ્રાઇવ]]માં જોવા મળે છે તેવા નોન-સાઇનસોઇડલ રાશિના માપન માટે જરૂરી છે. ==ડિજીટલ મલ્ટિમીટર (ડીએમએમ અથવા ડીવીઓએમ)== [[File:Benchtop multimeter.jpg|thumb|250px|હેવલેટ-પેકાર્ડનું બેન્ચ-ટોપ મલ્ટિમીટર]] આધુનિક મલ્ટિમીટર તેમની ચોકસાઇ, ટકાઉપણુ અને વધારાની સુવિધાને કારણે ઘણીવાર ડિજીટલ હોય છે. ડિજીટલ મલ્ટિમીટરમાં પરીક્ષણ હેઠળ રહેલું સિગ્નલ વોલ્ટેજમાં તબદીલ થાય છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક અંકુશિત ગેઇનવાળું સંવર્ધનક સિગ્નલને પ્રિકન્ડિશન કરે છે. ડિજીટલ મલ્ટિમીટર માપન હેઠળની રાશિને આંકડામાં દર્શાવે છે જે [[દ્રષ્ટિસ્થાન ભેદ]]ની ખામી દૂર કરે છે. આધુનિક ડિજીટલ મલ્ટિમીટર [[આંતરિક કમ્પ્યુટર]] ધરાવે છે, જે અનેક સાનુકૂળ સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ માપન વર્ધનમાં નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છેઃ *'''ઓટો રેન્જિંગ''' , તે પરીક્ષણ હેઠળ રહેલી રાશિની યોગ્ય રેન્જ પસંદ કરે છે જેથી કરીને સૌથી [[મહત્ત્વના આંક]] દેખાય. દાખલા તરીકે, ચાર અંકીય મલ્ટિમીટર 0.012ના સ્થાને 1.234 ડિસપ્લે કરવા અથવા ઓવરલોડિંગ માટે આપોઆપ યોગ્ય રેન્જ પસંદ કરશે. ઓટો રેન્જિંગ મીટર સામાન્ય રીતે મીટરને કોઇ એક નિશ્ચિત રેન્જ પર સ્થિર કરી દેવાની સુવિધા ધરાવે છે. કારણકે માપન રેન્જમાં થવા અવારનવાર ફેરફારથી વપરાશકર્તા કંટાળી જાય છે. સમાન હોવાને કારણે અન્ય પરિબળોમાં, ઓટો રેન્જીંગ મીટર ઇક્વિવેલેન્ટ, નોન-ઓટો રેન્જીંગ મીટરની તુલનાએ વધુ સર્કિટરી ધરાવતા હશે માટે તે વધુ મોંઘા પરંતુ વધુ સુવિધાવાળા હસે. *ડાયરેક્ટ કરંટ વાંચન માટે '''ઓટો-પોલારિટી''' દર્શાવે છે કે આપવામાં આવેલો વોલ્ટેજ ધન (મીટર લેડ લેબસ સાથે સહમત થાય છે) છે કે ઋણ (મીટર લીડની વિરુદ્ધ પોલારિટી). *'''[[સેમ્પલ એન્ડ હોલ્ડ]]''' , તેમાં પરીક્ષણ હેઠળ રહેલા પરિપથમાંથી ઉપકરણને દૂર કર્યા બાદ પણ અગાઉ લીધેલા વાંચનો મેળવી શકાય છે. *[[સેમિકન્ડક્ટર જંક્શન]] પર [[વોલ્ટેજ ડ્રોપ]] માટે વિદ્યુતપ્રવાહ મર્યાદિત પરીક્ષણ [[ટ્રાન્ઝિસ્ટર ટેસ્ટર]]ના સ્થાને તેનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી પંરતુ તે [[ડાયોડ]] વિવિધ પ્રકારના ટ્રાન્ઝિસ્ટરના પરીક્ષણમાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite web|last=Hewes|first=John| url=http://www.kpsec.freeuk.com/multimtr.htm#diode|title=Testing a diode with a multimeter|access-date=2007-01-28}}</ref><ref>{{cite web|last=Goldwasser|first=Samuel| url=http://www.repairfaq.org/sam/semitest.htm#stttm|title=Basic Testing of Semiconductor Devices|access-date=2007-01-28}}</ref> *પરીક્ષણ હેઠળ રહેલી રાશિનું [[બાર ગ્રાફ]] તરીકે '''ગ્રાફિક રિપ્રેઝન્ટેશન''' . તો ગો/નો-ગો પરીક્ષણને સરળ બનાવે છે અને તેનાથી ઝડપથી બદલાતા વલણો પણ જોઇ શકાય છે. *લો-બેન્ડવિડ્થ '''[[ઓસિલોસ્કોપ]]''' .<ref>{{cite web|last=Extech Instruments|url=http://www.extech.com/instrument/products/310_399/381295_381296.html|access-date=2007-01-28|title=Extech 5&nbsp;MHz Dual Channel Multiscope|archive-date=2006-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20061208031352/http://www.extech.com/instrument/products/310_399/381295_381296.html|url-status=dead}}</ref> *ઓટોમોટિવ પરિપથ પરીક્ષક, ઓટોમોટિવ ટાઇમિંગ અને ડ્વેલ સિગ્નલના પરીક્ષણનો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|last=Snap-on Incorporated|url=http://buy1.snapon.com/catalog/item.asp?P65=&tool=all&item_ID=16710&group_ID=1367&store=snapon-store&dir=catalog|access-date=2007-01-28|title=MT596AK Automotive Digital Multimeter|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311025847/http://buy1.snapon.com/catalog/item.asp?P65=&tool=all&item_ID=16710&group_ID=1367&store=snapon-store&dir=catalog|url-status=dead}}</ref> *આપેલા સમયગાળામાં લેવાયેલા મહત્તમ અને લઘુત્તમ વાંચન મેળવવા માટે સરળ [[ડેટા એક્વિઝિશન]]<ref>{{cite web|last=Extech Instruments|url=http://www.extech.com/instrument/products/310_399/380900.html|access-date=2007-01-28|title=Extech Dual Channel, Datalogging multimeter|archive-date=2006-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20061208030546/http://www.extech.com/instrument/products/310_399/380900.html|url-status=dead}}</ref> *[[સરફેસ માઉન્ટ ટેકનોલોજી]] માટે ટ્વીઝર સાથે ઇન્ટિગ્રેશન.<ref>{{cite web|last=Siborg Systems Inc|url=http://www.siborg.com/smarttweezers |access-date = 2008-04-23|title=Digital Multimeter Smart Tweezers from Siborg}}</ref> *નાના કદના એસએમડી અને થ્રૂ-હોલ કમ્પોનન્ટ્સ માટે સંયુક્ત [[એલસીઆર મીટર]]<ref>{{cite web|last=Advance Devices Inc|url=http://www.advancedevices.com/docs/SmartTweezersDs.pdf|access-date=2009-01-20|title=Smart Tweezers LCR Digital Multimeter|archive-date=2007-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109171501/http://www.advancedevices.com/docs/SmartTweezersDs.pdf|url-status=dead}}</ref> આધુનિક મીટરને [[આઇઆરડીએ]] લિન્ક (IrDA links), [[આરએસ-232 (RS-232)]] જોડાણ, [[યુએસબી (USB)]], અથવા[[આઇઇઇઇ-488 (IEEE-488)]] જેવા ઉપકરણ મારફતે [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર]] સાથે જોડી શકાય છે. આ ઇન્ટરફેસને કારણે કમ્પ્યુટર મીટરે લીધેલા વાંચનો રેકોર્ડ કરી શકે છે. કેટલાક ડીએમએમ (DMM) માપનનો સંગ્રહ કરીને તેમને કમ્પ્યુટર પર અપલોડ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|last=Fluke Manufacturing|url=http://support.fluke.com/find-sales/download/asset/2386842_a_w.pdf|title=Logging and analyzing events with FlukeView Forms Software|access-date=2007-01-28|archive-date=2007-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070318114215/http://support.fluke.com/find-sales/download/asset/2386842_a_w.pdf|url-status=dead}}</ref> પ્રથમ ડિજીટલ મલ્ટિમીટરનું ઉત્પાદન 1955માં નોન લિનીયર સિસ્ટમ્સ દ્વારા થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.eetimes.com/anniversary/designclassics/gauging.html|access-date=2008-01-26|title=Gauging the impact of DVMs|publisher=EETimes.com|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827233859/http://eetimes.com/anniversary/designclassics/gauging.html|url-status=dead}}</ref><ref> {{cite book|pages=286|year=2001|title=Survey of Instrumentation and Measurement|last=Dyer|first=Stephen|isbn=047139484X}}</ref> == એનાલોગ મલ્ટિમીટર == મલ્ટિમીટરને [[ગેલ્વેમીટર]] મીટર movement, or with a bar-graph or simulated પોઇન્ટર such as an [[LCD]] or [[vacuum fluorescent display]]. એનાલોગ મલ્ટિમીટર આમ તો સામાન્ય છે પરંતુ સારી ગુણવત્તાવાળા એનાલોગ ઉપકરણની કિંમતડિજીટલ મલ્ટિમીટર જેટલી હોઇ શકે છે. એનાલોગ મલ્ટિમીટર ઉપર દર્શાવ્યા મુજબની ચોકસાઇ અને વાંચન ચોકસાઇ મર્યાદા ધરાવે છે અને તે ડિજીટલ ઉપકરણ જેટલી ચોકસાઇ આપતા નથી. એનાલોગ મીટર વાંચનમાં ફેરફારનો દર જાણવા માટે ઘણીવાર સારું ગણવામાં આવે છે. આ ઉદેશ માટે કેટલાક ડિજીટલ મલ્ટિમીટર ફાસ્ટ-રિસ્પોન્ડ બાર ગ્રાફ ડિસપ્લે સામેલ કરે છે. તેનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ ફિલ્ટર કેપેસિટરનું સરળ "સારુ/નથી સારુ" પરીક્ષણ છે. એનાલોગ મીટર પર તેનું વાંચન ઝડપી અને સરળ છે (જો કે ડિજીટલ મીટર કરતા ઓછી ચોકસાઇવાળું હોય છે). [[એઆરઆરએલ]] માર્ગદર્શિકા પણ સૂચવે છે કે એનાલોગ મલ્ટિમીટર [[રેડિયો આવૃત્તિ]] ઇન્ટરફિયરન્સ બાબતે ઓછા શંકાસ્પદ હોય છે.<ref>{{cite book|title=The ARRL Handbook For Radio Communications|url=https://archive.org/details/arrlhandbookforr0000unse_n0r1|year=2008|isbn=0872591018|last=Wilson|first=Mark}}</ref> મૂવિંગ પોઇન્ટર એનાલોગ મલ્ટિમીટરમાં મીટરની મૂવમેન્ટ હંમેશા [[ડીઆર્સોન્વાલ]] પ્રકારનું મૂવિંગ કોઇલ [[ગેલ્વેનોમીટર]] છે અને મૂવિંગ કોઇલને ટેકો આપવા જેવેલ પાઇવોટ્સ અથવા ટોટ બેન્ડનો ઉપયોગ કરે છે. સાદા એનાલોગ મલ્ટિમીટર કોઇલ અને પોઇન્ટરને ચલિત કરવા માટેનો વિદ્યુતપ્રવાહ પરીક્ષણ હેઠળના પરિપથમાંથી મેળવવામાં આવે છે. તે ઘણીવાર પરિપથમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પ્રાપ્તિ ઘટાડા માટે લાભદાયક છે. એનાલોગ મલ્ટિમીટરની સંવેદનશીલતા ઓહ્મ પ્રતિ વોલ્ટ એકમમાં મપાય છે. દાખલા તરીકે સસ્તા મલ્ટિમીટરની સંવેદનશીલતા 1000 ઓહ્મ પ્રતિ વોલ્ટ જેટલી હશે અને પરિપથમાંથી પૂર્ણ કક્ષાના વોલ્ટેજે 1 મિલીએમ્પીયર વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવશે.<ref> ફ્રાન્ક સ્પાઇટ્ઝર અને બારી હોર્વોથ ''આધુનિક સાધનોના સિદ્ધાંતો'' , હોલ્ટ, રાઇનહાર્ટ અને વિન્સ્ટન ઇન્ક., ન્યૂ યોર્ક 1972, ISBN નથી, લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ 72-77731, પાનું 39</ref> વધુ મોંઘા (અને વધુ નાજુક) મલ્ટિમીટર 50,000 ઓહ્મ પ્રતિ વોલ્ટ મીટર સાથે (જે પૂર્ણકક્ષાએ ૨૦ માઇક્રોએમ્પીયર વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવે છે) 20,000 ઓહ્મ પ્રતિ વોલ્ટ અથવા તેનાથી વધુ સંવેદનશીલતા ધરાવે છે. પોર્ટેબલ, સામાન્ય ઉદેશ માટેના, નોન-એમ્પિલફાઇડ એનાલોગ મલ્ટિમીટર માટે તે ઉપલું સ્તર છે. મીટર મૂવમેન્ટ દ્વારા વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવવાથી થતું પરીક્ષણ હેઠળના પરિપથનું લોડિંગ અટકાવવા કેટલાક એનાલોગ મલ્ટિમીટર પરીક્ષણ હેઠળના પરિપથ અને મીટર મૂવમેન્ટ વચ્ચે સંવર્ધનક દાખલ કરે છે. તેનાથી મીટરની કિંમત અને જટીલતા વધે છે અને સંવર્ધકને ચાલુ કરવા માટે વિદ્યુત પુરવઠાની જરૂર પડે છે. [[વેક્યુમ ટ્યુબ]] અથવા [[ફીલ્ડ ઇફેક્ટ ટ્રાન્ઝિસ્ટર]]નો ઉપયોગ કરીને ઇનપુટ અવરોધ ઘણો ઊંચો કરી શકાય છે અને તેને મીટર મૂવમેન્ટ કોઇલના સંચાલન માટે જરૂરી વિદ્યુતપ્રવાહથી સ્વતંત્ર કરી શકાય છે. આવા એમ્પ્લિફાઇડ મલ્ટિમીટરને વીટીવીએમ (વેક્યુમ ટ્યુબ વોલ્ટમીટર),<ref>{{cite web | work = tone-lizard.com | url = http://www.tone-lizard.com/VTVM.htm | access-date = 2007-01-28 | title = The Incomplete Idiot's Guide to VTVMs | archive-date = 2003-10-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20031006061034/http://www.tone-lizard.com/VTVM.htm | url-status = dead }}</ref> ટીવીએમ (ટ્રાન્ઝિસ્ટર વોલ્ટ મીટર), એફઇટી-વીઓએમ કહેવાય છે. ==રચના== મલ્ટિમીટર પરીક્ષણ હેઠળના પરિપથ કે ઉપકરણ સાથે જોડાણ કરવા વિવિધ પ્રકારના ટેસ્ટ પ્રોબનો ઉપયોગ કરે છે. જેમાં [[ક્રોકોડાઇલ ક્લિપ]], લંબચોરસ હૂક ક્લિપ અને પોઇન્ટેડ પ્રોબનો સમાવેશ થાય છે. કનેટક્ટર ફ્લેક્સિબલ જાડા અવાહક લેડ સાથે જોડાયેલા હોય છે જે મીટરને અનુકૂળ કેન્ક્ટર સાથે ટર્મિનલથી જોડાયેલા હોય છે. હાથમાં રાખવાના મીટર શ્રાઉડેડ અથવા રિસેસ્ડ [[બનાના જેક]], જ્યારે બેન્ચટોપ મીટર બનાના જેક અથવા [[બીએનસી કનેક્ટર]]નો ઉપયોગ કરે છે.2એમએમ પ્લગ અને બાઇન્ડિંગ પોસ્ટનો પણ ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે પરંતુ તેનો અત્યારે બહુ ઉપયોગ થતો નથી. હાઇવોલ્ટેજ અથવા વિદ્યુતપ્રવાહનું માપન કરતા મીટર સલામતી માટે ચોકસાઇ મેળવવા નોન-કોન્ટેક્ટ એટેચમેન્ટ ડિવાઇસનો ઉપયોગ કરે છે. [[ક્લેમ્બ મીટર]] એક કોઇલ પુરી પાડે છે જે કન્ડક્ટરની ફરતે ફીટ કરી શકાય છે અને તેનામાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ માપી શકાય છે. ==સલામતી== મોટા ભાગના મલ્ટિમીટર એક [[ફ્યુઝ]], અથવા બે ફ્યુઝનો ઉપયોગ કરે છે જે ઘણીવાર જો તે ઓવરલોડ થઇ જાય તો મલ્ટિમીટરને નુકસાન થતું અટકાવે છે. જો કે ફ્યુઝ ઘણીવાર મલ્ટિમીટર પર સર્વોચ્ચ વિદ્યુતપ્રવાહ રેન્જ સામે જ રક્ષણ આપે છે. મલ્ટમીટરના સંચાલન વખતે સામાન્ય ભૂલ અવરોધ અથવા વિદ્યુતપ્રવાહ માપતી વખતે થાય છે અને બાદમાં તેને સીધા નીચા -અવબાધ વોલ્ટેજ સ્ત્રોત સાથે જોડે છે. સલામતી વગરના મીટર આવી ભૂલ સામે તરત બગડી જાય છે અને ઘણીવાર વિસ્ફોટ પણ થાય છે જેમાં તેના વપરાશકારને ઇજા થવાની શક્યતા રહે છે. મીટરમાં વપરાયેલા ફ્યુઝ ઉપકરણનો મહત્તમ માપન વિદ્યુતપ્રવાહ ધારણ કરે છે પરંતુ વપરાશકર્તા મીટરને નીચા-અવબાધ ફોલ્ટ પર વાપરે તો તેને સાફ કરવાની જરૂર પડે છે. કમ્પ્યુટર સાથે ઉપયોગમાં લેવાતા મીટરમાં ઓપ્ટિકલ આઇસોલેશન કમ્પ્યુટર અને વપરાશકર્તાને પરિપથમાં માપવામાં આવતા ઉંચા વોલ્ટેજ સામે રક્ષણ આપે છે. ડિજીટલ મીટરનું તેના ઉપયોગને આધારે [[સીઇએન]] એએન61010 માપદંડ.<ref>{{cite book|title=Safety requirements for electrical equipment for measurement, control and laboratory use. General requirements|isbn=0580224333|year=1993}}</ref>ને અનુરૂપ વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે. આ ચાર કેટેગરી નીચે મુજબ છેઃ * '''કેટેગરી I''' : વિદ્યુતપ્રવાહ નીચો છે ત્યાં વપરાય છે. * '''કેટેગરી II''' : રેસિડેન્શિયલ બ્રાન્ચ પરિપથ પર વપરાય છે. * '''કેટેગરી III''' : વિતરણ પેનલ, મોટર્સ અને એપ્લિયન્સ આઉટલેટ જેવા કાયમી ફીટ થયેલા લોડ પર ઉપયોગ થાય છે. * '''કેટેગરી IV''' : જ્યાં વિદ્યુતપ્રવાહ ઉંચો હોય છે તેવા સર્વિસ એન્ટરન્સ, મેઇન પેનલ અને ઘરના મીટર જેવા સ્થળોએ ઉપયોગ થાય છે પ્રત્યેક કેટેગરી મીટરમાં પસંદ કરેલી માપન રેન્જમાં મહત્તમ ટ્રાન્ઝીટ વોલ્ટેજનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે.<ref>{{cite book|page=285|title=Survey of Instrumentation and Measurement|year=2001|last=Dyer|first=Stephen|isbn=047139484X}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.coleparmer.com/techinfo/techinfo.asp?htmlfile=Anatomyofameter.htm&ID=16|title=Anatomy of a high-quality meter|access-date=2008-01-26|archive-date=2006-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20061018221940/http://www.coleparmer.com/techinfo/techinfo.asp?htmlfile=Anatomyofameter.htm&ID=16|url-status=dead}}</ref> કેટેગરી-આધારિત રેટિંગ ધરાવતા મીટર વધુ પડતા વિદ્યુતપ્રવાહ ખામી સામે સલામતીની માહિતીનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે.<ref>{{cite book|last = Mullin|first = Ray|title=Electrical Wiring: Residential|publisher=Thompson Delmar Learning|year=2005|pages=6|isbn=1401850200}}</ref> ==ડીએમએમ (DMM) વિકલ્પો== સામાન્ય ઉદેશના ડીએમએમ એક મિલીવોલ્ટ અથવા એક મિલીએમ્પીયરથી વધુ સિગ્નલ સ્તરે માપન માટે અથવા એક સંવેદનશીલતાની મર્યાદાથી ગીગાઓહ્મથી નીચા સ્તરે યોગ્ય ગણવામાં આવે છે. અન્ય ઉપકરણોનો ઘણી નાની અથવા ઘણી મોટી રાશિઓના ચોકક્સ માપન માટે ઉપયોગ થાય છે. જેમાં નેનોવોલ્ટમીટર, ઇલેક્ટ્રોમીટર અને પિકોએમીટરનો સમાવેશ થાય છે. જો ઉપયોગમાં વધુ વોલ્ટેજ સંવેદનશીલતાની જરૂર પડે અને સ્ત્રોત અવરોધ નીચો હોય તો નેનોવોલ્ટમીટર માપન મર્યાદાના નિકટના સ્તરે માપન કરવા માટે સક્ષમ છે. ઘણા ઊંચા સ્ત્રોત અવરોધ મૂલ્ય (જેમકે એક ટેરા-ઓહ્મ) સાથે વોલ્ટેજના માપનમાં ઇલેક્ટ્રોમીટર માપન માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. નીચલા સ્તરના વિદ્યુતપ્રવાહ માપનઇલેક્ટ્રોમીટર અથવા પિકોએમીટર દ્વારા કરવામાં આવે છે. ==બેટરી== હાથમાં રાખી શકાય તેવા મીટર અત્યંત નીચા સ્તરે કન્ટિન્યુઇટી અને અવરોધ માપન માટે એક કે વધુ બેટરીનો ઉપયોગ કરે છે બેટરી એફઇટી-વીઓએમમાં ડિજીટલ મલ્ટિમીટર અથવા એમ્પ્લિફાયરને ઊર્જા પુરી પાડે છે. આને કારણે પરીક્ષણ માટે પોતાનો નીચો વોલ્ટેજ પુરો પાડીને મીટરથી સાનુકૂળ ના હોય તેવા અથવા મેઇન્સ પાવર સ્ત્રોતમાંથી છૂટા પડેલા ઉપકરણોનું માપન કરી શકાય છે. તે મલ્ટિમીટરના સૌથી મહત્ત્વના સલામત પગલા પૈકીનું એક છે. 1.5 વોલ્ટ AA બેટરીથી ચાલતું મીટર લાક્ષણિક મીટર છે જ્યારે વધુ ક્ષમતા સાથેના આધુનિક મીટરો કેટલાક પ્રકારના વાંચન ઉપરાંતના વાંચન માટે 9 વોલ્ટની બેટરીનો ઉપયોગ કરે છે. અથવા ઊંચા અવરોધના પરીક્ષણ માટે ઉંચા વોલ્ટેજવાળી બેટરીનો ઉપયોગ કરે છે. [[હાનિકારક સ્થળ]] અથવા [[બ્લાસ્ટિંગ]] પરિપથ પર પરીક્ષણ માટે મટીરની સલામતી જાળવી રાખવા ઉત્પાદકે સૂચવેલી બેટરીનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ. ==આ પણ જોશો== {{portalpar|Electronics|Nuvola_apps_ksim.png}} * [[એમીટર]] * [[એવોમીટર ]] * [[ઇલેક્ટ્રોનિક પરીક્ષણ સાધન]] * [[મીટર (ઇલેક્ટ્રોનિક્સ)]] * [[ઓહ્મમીટર]] * [[વોલ્ટમીટર ]] * [[વોટમીટર]] * [[ઉર્જા શોધક ]] ==સંદર્ભો== {{reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wiktionary|multimeter}} {{commonscat|Multimeters}} *[http://www.doctronics.co.uk/meter.htm મલ્ટીમીટરનું સંચાલન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409175025/http://www.doctronics.co.uk/meter.htm |date=2006-04-09 }} *[http://www.electronics-radio.com/articles/test-methods/meters/how-to-use-multimeter.php મલ્ટિમીટરનો ઉપયોગ કરેવી રીતે કરવો] મલ્ટિમીટર અને પરીક્ષણ સાધનોના ઉપયોગ અંગેના અન્ય પાના સાથે *[http://ecmweb.com/mag/electric_basics_digital_multimeters/ ''The Basics of digital_multimeters'' from EC&amp;M Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615163132/http://ecmweb.com/mag/electric_basics_digital_multimeters/ |date=2008-06-15 }} *[http://evaluationengineering.com/features/2008_july/0708_data.aspx મેક્સિમાઇઝિંગ થ્રુપુટ એન્ડ એક્યુરેસીઃ એ ટ્યુટોરીયલ]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.ecnasiamag.com/article-24096-highenddmmssimplifymeasurements-Asia.html હાઇ-એન્ડ ડીએમએમ સિમ્પલિફાય માપનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423035908/http://www.ecnasiamag.com/article-24096-highenddmmssimplifymeasurements-Asia.html |date=2009-04-23 }} *[http://eetechbrief.com/search.php?search_string=&amp;company_search=48&amp;fromform=true&amp;submit2.x=57&amp;submit2.y=12 સ્વિચ/માપન ઉપકરમાં થ્રુપુટ અને ચોકસાઇ વધારવા માટે વિચારાધીન ડિઝાઇનો] *[http://www2.electronicproducts.com/Choosing_a_high-performance_DMM-article-keithley-jul2004-html.aspx ઊચ્ચ કામગીરી આપતા ડીએમએમની પસંદગી કરવી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Category:ઇલેક્ટ્રોનિક પરીક્ષણ સાધનો]] [[Category:ઇલેક્ટ્રોનિક વર્ક ટૂલ્સ]] [[શ્રેણી:સાધનો]] nske82p0yft35w6q9cctwz26r15cr1h 0 25303 906346 905601 2026-10-16T19:31:57Z Patel bharatbhai M 89587 906346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ઝુલાસણ | state_name = ગુજરાત | district = મહેસાણા | taluk_names = [[કડી તાલુકો|કડી]] | latd = 23.29785 | longd= 72.331003 | area_total = | altitude = | population_total = ૮૦૦૦ | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]]ઝુલાસણ પ્રાથમિક શાળા માટે નવી ઇમારત અમેરિકા સ્થિત ભરતભાઈ મણીલાલ પટેલ અને કનુભાઈ ભગત પટેલ તેમજ ગામના અન્ય પરોપકારી ગ્રામજનોના પ્રયાસોથી શાળાની નવી ઇમારતનું નિર્માણ ૧૨ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૫ના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. ઝુલાસણ ગામમાં વરાહી માતાનું મંદિર કનુભાઈ ભગત પટેલ અને ભરતભાઈ પશાભાઈ પટેલની સખત મહેનત અને સમર્પિત સેવા દ્વારા ઝુલાસણમાં વરાહી માતાના મંદિરનું નિર્માણ ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૨૩ના રોજ પૂર્ણ થયું હતું., [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ઝુલાસણ (તા. કડી)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[કડી તાલુકો| કડી તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. ઝુલાસણ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], સામાજિક પ્રસંગો માટે સભાખંડ તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == વિશેષતા == ઝુલાસણ, કડી તાલુકાનાં સૌથી વધુ વિક્સિત ગામો પૈકીનું એક છે. આ ગામ [[સુનીતા વિલિયમ્સ]], [[નાસા]]ની વૈજ્ઞાનિક અને અવકાશયાત્રી ના પિતા દિપક પંડ્યા<ref>{{Cite web |url=http://www.boston.com/news/local/articles/2007/06/21/dad_proud_as_shuttle_heads_home/ |title=Dad proud as shuttle heads home |access-date=2016-09-20 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102195037/http://www.boston.com/news/local/articles/2007/06/21/dad_proud_as_shuttle_heads_home/ |url-status=dead}}</ref>નું ગામ છે. ગામમાં ઘણા ખનીજ તેલના કુવા આવેલા છે. અહીં ઘણા મોટા મંદિરો પણ આવેલાં છે, જેમા ''દોલા માતાજી''નું મંદિર જાણીતું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કડી તાલુકો]] mt38yl8x3epodukd1tcr4ew0tpsahmb 0 26336 906373 903931 2026-10-16T20:32:11Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = City of Houston |settlement_type = [[City]] |nickname = <!--DO NOT CHANGE!!! -->Space City (official), <small>[[Nicknames of Houston|more. . .]]</small><!--Please list unofficial nicknames in Culture Section. See discussion on talk page. Thank you. --> |image_skyline = Montage Houston.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = Flag of Houston, Texas.svg |image_seal = Seal of Houston, Texas.png |image_map = |mapsize = 250px |map_caption = |image_map1 = |map_caption1 = |pushpin_map=USA |pushpin_map_caption=Location in the United States of America |coordinates_region = US-TX |subdivision_type = [[List of countries|Country]] |subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] |subdivision_type2 = [[List of counties in Texas|Counties]] |subdivision_name = [[United States|United States of America]] |subdivision_name1 = [[Texas]] |subdivision_name2 = <small>[[Harris County, Texas|Harris]], [[Fort Bend County, Texas|Fort Bend]], and [[Montgomery County, Texas|Montgomery]]</small> |government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] |leader_title = [[List of mayors of Houston|Mayor]] |leader_name = [[Annise Parker]] |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = 601.7 |area_total_km2 = 1558 |area_land_sq_mi = 579.4 |area_land_km2 = 1501 |area_water_sq_mi = 22.3 |area_water_km2 = 57.7 |population_as_of July 1, 2007 (http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-01.xls) |population_as_of = 2008 |population_footnotes =<ref name="2008Estimate">{{Cite web | title = Houston city, Texas, US Census | work = US Census | access-date = 2010-01-02 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | archive-date = 2009-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090904022318/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Texas by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate) | work = US Census | access-date = 2010-01-03 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | archive-date = 2011-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110103050250/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | url-status = dead }}</ref> |population_total = 2257926 <small>([[List of United States cities by population|4^th U.S.]])</small> |population_urban = 3822509 <small>([[List of United States urban areas|10^th U.S.]])</small> |population_metro = 5867489 <small>([[Table of United States Metropolitan Statistical Areas|6^th U.S.]])</small> |population_note = |population_density_sq_mi = 3,872 |population_density_km2 = 1,471 |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = Houstonian |timezone = [[North American Central Time Zone|CST]] |utc_offset = -6 |timezone_DST = [[North American Central Time Zone|CDT]] |utc_offset_DST = -5 |postal_code_type = |postal_code = |area_code = [[Area code 713|713]], [[Area code 281|281]], [[Area code 832|832]] |latd = 29 |latm = 45 |lats = 46 |latNS = N |longd = 95 |longm = 22 |longs = 59 |longEW =W|coordinates_display=0 |elevation_m = 13 |elevation_ft = 43 |established_title = [[Municipal corporation|Incorporated]] |established_date = June 5, 1837 |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 48-35000{{GR|2}} |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 1380948{{GR|3}} |website = [http://www.houstontx.gov/ houstontx.gov] |footnotes = }} '''હ્યુસ્ટન''' [[અમેરિકા]]માં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ચોથું સૌથી મોટું શહેર અને [[ટેક્સાસ]] રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર છે. અમેરિકાની વસ્તીગણતરીના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2008 સુધી {{convert|600|mi2|km2|abbr=off}}વિસ્તારની અંદર આ શહેરની વસ્તી 23 લાખ હતી.<ref name="2008Estimate"/> હ્યુસ્ટન [[હેરિસ કાઉન્ટી]]ની બેઠક છે અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર {{nowrap|[[Greater Houston|Houston–Sugar Land–Baytown]]}}નું આર્થિક કેન્દ્ર છે. અમેરિકાના આ {{nowrap|sixth-largest}}મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારની વસ્તી 59 લાખ છે. હ્યુસ્ટનની સ્થાપના 30 ઓગસ્ટ, 1836ના રોજ {{nowrap|[[Buffalo Bayou]]}}નદીના કિનારા નજીકની જમીન પર [[ઓગસ્ટ્સ ચેપમેન એલન]] અને [[જોહન કિર્બી એલન]] બંધુઓએ કરી હતી.<ref name="HouHTO">{{cite web|access-date= 2008-06-01 |url= http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hdh03 |title="Houston, Texas" |date=January 19, 2008 |author=McComb, David G. |work=Handbook of Texas Online }}</ref> જૂન 5, 1837,ના દિવસે શહેરની સંસ્થાપના થઇ અને તેને [[ટેક્સાસ ગણરાજ્ય]]ના પ્રમુખ —પૂર્વ જનરલ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી નામ અપાયું —જેણે [[સેન જેકિંટોના યુદ્ધ]]ની આગેવાની કરી હતી, જે જ્યાં આ શહેરની સ્થાપના થઇ તેની {{convert|25|mi|km|abbr=off}}પૂર્વમાં થયુ હતુ. બંદર અને રેલમાર્ગ ઉદ્યોગના અડપી વિકાસ,સાથે 1901માં ઓઇલની શોધને લીધે, શહેરની વસ્તીમામ સતત અને અડપી વૃદ્ધિ થઇ. મધ્ય વીસમી સદીમાં,હ્યુસ્ટન ટેક્સાસ વૈદ્યકીય કેન્દ્ર—વિશ્વનું સૌથી મોટું આરોગ્યરક્ષા અને સંશોધન સંસ્થાનોનુ કેન્દ્રીકરણ—અને નાસા'નુ [[જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]], જ્યાં મિશન કંન્ટ્રોલ સેન્ટર સ્થિત છે. બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે રેટિંગ પામેલા હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર ઊર્જા, ઉત્પાદન, એરોનોટિક્સ, પરિવહન અને હેલ્થકેર ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે. આ શહેર બિલ્ડિંગ ઓઇલફિલ્ડ ઇક્વિપમેન્ટ માટેનું અગ્રણી કેન્દ્ર છે. અમેરિકામાં તેના કરતાં એકમાત્ર ન્યૂયોર્ક શહેર વધારે [[ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ]]નું હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref name="Fortune 500"/><ref name="lboro.ac.uk">{{Cite web | title = GaWC - The World According to GaWC 2008 | work = Globalization and World Cities Research Network | access-date = 2009-03-01 | url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | archive-date = 2016-08-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | url-status = dead }}</ref> [[હ્યુસ્ટનનું બંદર]] અમેરિકાના વિવિધ બંદરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળપરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં ટોચનું અને કાર્ગો પરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં બીજુ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="port ranking">[http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls અમેરિકન બંદર રેન્કિંગ દ્વારા કાર્ગો વોલ્યુમ 2004]. બંદર ઉદ્યોગ માહિતી, ''અમેરિકન બંદર સત્તામંડળનું સંગઠન'' . 2004. 2007-01-15 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls|date =20070927222840|bot=DASHBot}}</ref> શહેરમાં વિવિધ વંશીય અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો રહે છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયના લોકો રહે છે અને તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. આ શહેર અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદર્શનો યોજાય છે. [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓ આકર્ષે છે. હ્યુસ્ટનના [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં વિઝ્યુઅલ અને પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ સક્રિય છે તથા અમેરિકાના થોડા શહેરોમાંનું એક છે જે તમામ મુખ્ય [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] આખું વર્ષ નિવાસી કંપનીઓ ઓફર કરે છે.<ref name="ikvngd">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/20AW005.pdf Museums and Cultural Arts]|31.8&nbsp;KB}}"''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ. </ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:samuel houston.jpg|thumb|upright|left|સેમ હ્યુસ્ટન]] ન્યૂયોર્કના બે રિયલ એસ્ટેટ સાહસિકો [[જોહન કિર્બી એલેન]] અને [[ઓગસ્ટસ ચેપમેન એલેન]]એ ઓગસ્ટ, 1836માં શહેર સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે [[બફેલો બાયુ]]ની બાજુમાં {{convert|6642|acre|km2}}જમીન ખરીદી હતી.<ref name="Coutinho">{{cite news|title=Brief history of Houston|last=Coutinho|first=Juliana|url=http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|work=[[The Daily Cougar]]|date=2000-09-13|access-date=2007-02-06|archive-date=2006-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918053418/http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|url-status=dead}}</ref> એલેન બંધુઓએ શહેરનું નામ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેઓ [[સેન જેસિન્ટોની લડાઈ]]<ref name="Coutinho"/>ના લોકપ્રિય સેનાપતિ હતા અને સપ્ટેમ્બર, 1836માં [[ટેક્સાસના પ્રમુખ]] તરીકે ચૂંટાયા હતા. હ્યુસ્ટનને પાંચમી જૂન, 1837ના રોજ મંજૂરી મળી ગઈ હતી અને તેના પ્રથમ મેયર [[જેમ્સ એસ હોલમેન]] બન્યાં હતાં.<ref name="HouHTO"/> તે જ વર્ષે હ્યુસ્ટન હેરિસબર્ગ કાઉન્ટી (હવે હેરિસ કાઉન્ટ)ની કાઉન્ટી બેઠક અને [[ટેક્સાસ ગણતંત્ર]]ની કામચલાઉ રાજધાની બન્યું હતું.<ref name="SHQa4">{{cite journal | last = Looscan | first = Adele B. | title = Harris County, 1822–1845 | journal = Southwestern Historical Quarterly | volume = 19 | pages = 37–64 | year = 1916 | url = http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | access-date = 2007-02-07 | archive-date = 2011-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110912154531/http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | url-status = dead }}</ref> 1840માં કમ્યુનિટીએ નવા નિર્માણ પામેલા બફેલો બાયુ બંદર પર જળપરિવહન અને જહાજ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે વ્યાપાર ચેમ્બરની સ્થાપના કરી હતી.<ref>[http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm બોર્ન ઓન બાયૂઃ સિટીસ મર્કી સ્ટાર્ટ]. જોહન પેરી, સિટી સેવી ઓનલાઇન એડિશન. ઉનાળો 2006માં પ્રકાશિત. 2007-02-06 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm|date =20071008072758|bot=DASHBot}}</ref> 1860 સુધીમાં હ્યુસ્ટન કપાસની નિકાસ માટે વ્યાવસાયિક અને રેઇલરોડ કેન્દ્ર તરીકે વિકસી ગયું હતું.<ref name="SHQa4"/> ટેક્સાસના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી વિવિધ રેલમાર્ગો હ્યુસ્ટનમાં ભેગાં થતાં, જ્યાં તેમને [[ગેલ્વેસ્ટોન]] અને [[બ્યુમોન્ટ]] બંદરોની રેલવે લાઇન્સ મળતી હતી. [[અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ]] દરમિયાન હ્યુસ્ટન જનરલ [[જોહન બેન્કહેડ મેગ્રજર]]નું વડુંમથક હતું, જેમણે [[ગેલ્વેસ્ટોનની લડાઈ]] માટે સંગઠનાત્મક સ્થળ તરીકે શહેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Sabine">{{cite book|last=Cotham|first=Edward T.|title=Sabine Pass: The Confederacy's Thermopylae|url=https://archive.org/details/sabinepassconfed0000coth|year=2004|publisher=[[University of Texas Press]]|location=Austin, Texas|isbn=0-292-70594-8}}</ref> ગૃહયુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનના વ્યાવસાયિકોએ જળપરિવહનની વિશાળ વ્યવસ્થાનો વિસ્તૃત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા હતા જેથી શહેરના મધ્યભાગ અને ગેલ્વેસ્ટોન બંદર નજીકના વિસ્તાર વચ્ચે વધારે વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ હાથ ધરી શકાય. 1890 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસના રેલવેમાર્ગનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. [[ચિત્ર:Old map-Houston-1873.jpg|thumb|હ્યુસ્ટન, સિરકા 1873]] 1900માં ગેલ્વેસ્ટોન પર વિનાશક [[ચક્રવાત]] ત્રાટક્યું પછી હ્યુસ્ટનને વ્યવહારિક રીતે ઊંડાપાણીનું બંદર બનાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા હતા.<ref>[http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html જે એચ ડબલ્યુ સ્ટીલ ટૂ સેયર્સ, સપ્ટેમ્બર 11-12, 1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117083321/http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html |date=2010-11-17 }}. ''ટેક્સાસ સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ કમિશન'' , 31 ઓગસ્ટ, 2007 પર સુધારેલ</ref> તે પછીના વર્ષે બ્યુમોન્ટ નજીક [[સ્પિન્ડલટોપ]] [[ઓઇલ ક્ષેત્ર]]માં તેલ મળી આવ્યું હતું, જેના પગલે ટેક્સાસમાં પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.<ref>{{cite book|title=Oil in Texas: The Gusher Age, 1895–1945|url=https://archive.org/details/oilintexasgusher0000hint|last=Olien|first=Diana Davids|coauthors=Olien, Roger M.|year=2002|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|isbn=0-292-76056-6}}</ref> 1902માં રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થિયોડર રુઝવેલ્ટ]]એ હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલને સુધારવાના પ્રોજેક્ટ માટે 10 લાખ ડોલસ મંજૂર કર્યા હતા. 1910 સુધીમાં શહેરની વસ્તી 78,800 થઈ ગઈ હતી, જે એક દાયકા કરતાં લગભગ બમણી હતી. આ શહેરનો અભિન્ન હિસ્સો આફ્રિકન અમેરિકનો હતા, જેમની સંખ્યા 23,929 કે રહેવાસીઓની લગભગ 33 ટકા હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.houstonhistory.com/decades/history5h.htm|title=Marvin Hurley, 1910-1920, Houston History|access-date= 2008-04-06}}</ref> ત્યારબાદ તેમણે ફોર્થ વોર્ડમાં મજબૂત વ્યાવસાયિક વર્ગ વિકસાવ્યો હતો. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[વુડ્રો વિલ્સન]]એ 1914માં હ્યુસ્ટનમાં ઊંડા પાણીના બંદરને ખુલ્લું મૂક્યું હતું. આ રીતે બંદર ખોદવાની શરૂઆત થયાના સાત વર્ષ પછી તે નવી ક્ષમતા સાથે ફરી ધમધમતું થયું હતું. 1930 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર અને હેરિસ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતી કાઉન્ટી બની ગયું હતું.<ref>{{cite journal | last = Gibson | first = Campbell | title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990 | journal = Population Division, U.S. Census Bureau | publisher = U.S. Census Bureau | month= June | year= 1998 | url = http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> [[બીજું વિશ્વયુદ્ધ]] શરૂ થયું ત્યારે બંદરની માલવહન ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો હતો અને જહાજ પ્રવૃત્તિઓ બંદ કરી દેવામાં આવી હતી. જોકે યુદ્ધથી શહેરનો આર્થિક લાભ થયો નહોતો. યુદ્ધ દરમિયાન કૃત્રિમ રબરના ઉત્પાદનો અને પેટ્રોલીયમની માગને કારણે જહાજ ચેનજ પાસે પેટ્રોકેમિકલ રીફાઇનરીઝ અને ઉત્પાદન પ્લાટન્સનું નિર્માણ થયું હતું.<ref>{{cite web | title = Houston Ship Channel | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rhh11 | access-date = 2007-02-18}}</ref> [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ]]દરમિયાન [[એલિંગ્ટન ફિલ્ડ]]નું નિર્માણ શરૂ થયું હતું, જે બોમ્બાર્ડીયર્સ અને દરિયાખેડૂઓ માટે તાલીમકેન્દ્ર તરીકે પુનર્જીવિત થયું હતું.<ref>{{cite web | last = Carlson | first = Erik | title = Ellington Field: A Short History, 1917–1963 | work = National Aeronautics and Space Administration | month= February | year= 1999 | url = http://www.jsc.nasa.gov/history/ellington/Ellington.pdf | access-date = 2007-02-18|format=PDF}}</ref> એમ ડી એન્ડર્સન ફાઉન્ડેશનએ 1945માં [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ની સ્થાપના કરી હતી. યુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર બંદર આધારિત બની ગયું હતું. 1948માં શહેરની હદ બહારના કેટલાંક વિસ્તારોને શહેરની મર્યાદામાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમનું કદ શહેરના કદ કરતાં બમણું હતું અને હ્યુસ્ટનનો પ્રસાર ચારે તરફ થયો હતો.<ref name="HouHTO"/><ref>{{cite web | last = Streetman | first = Ashley | title = Houston Timeline | work = Houston Institute for Culture | url = http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2006-12-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061208185328/http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | url-status = dead }}</ref> 1950માં એર કન્ડિશનિંગની ઉપલબ્ધતાએ અનેક કંપનીઓને હ્યુસ્ટનમાં પુનઃસ્થાપિત થવાની પ્રેરણા આપી હતી, જેના પરિણામે તેના અર્થતંત્રને મોટો વેગ મળ્યો હતો અને શહેરનું અર્થતંત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર પર આધારિત બન્યું હતું.<ref>[http://www.oldhouseweb.com/stories/Detailed/725.shtml હાવ એર કન્ડિશનિંગ ચેન્જ્ડ અમેરિકા]. ''ધ ઓલ્ડ હાઉસ વેબ'' , 4 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ</ref><ref>[http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 એ શોર્ટ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216122901/http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 |date=2007-02-16 }}. ''હ્યુસ્ટન જીયોલોજિકલ ઓક્ઝિલરી'' , 4 એપ્રિ, 2007 પર સુધારેલ</ref> [[ચિત્ર:Challenger Ferry Flight Flyover of Lyndon B. Johnson Space Center.jpg|thumb|left|ધ સ્પેસ શટલ, બોઇંગ 747 એસસી પર, જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સ્થાનિક જહાજનિર્માણ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનમાં વધારો થતાં હ્યુસ્ટનની વૃદ્ધિ થઈ હતી <ref>{{cite web | title = Shipbuilding | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/ets03 | access-date = 2007-02-18}}</ref>અને 1961માં નાસાનું મેનડ સ્પેસક્રાફ્ટ સેન્ટર (1973માં તેનું નામ બદલીને [[લીંડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] કરવામાં આવ્યું હતું) સ્થપાયું હતું, જેથી શહેરમાં એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. "[[દુનિયાની આઠમી અજાયબી]]" <ref>{{cite news | last = Barks | first = Joseph V. | title = Powering the (New and Improved) "Eighth Wonder of the World" | work = Electrical Apparatus | date = November 2001 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | access-date = 2007-01-16 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201040513/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | url-status = dead }}</ref>તરીકે જાણીતો [[એસ્ટ્રોડોમ]] 1965માં વિશ્વના પ્રથમ ઇનડોર ડોમ સ્પોર્ટ્સ સ્ટેડિયમ તરીકે ખુલ્લો મૂકાયો હતો. 1970ના દાયકાના અંતિમ વર્ષો દરમિયાન હ્યુસ્ટનમાં વસ્તીનો વધારો થયો હતો, કારણ કે [[રસ્ટ બેલ્ટ]] રાજ્યોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ટેક્સાસમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | title=Polish-Texans | work=Texas Almanac 2004-2005 | access-date=2007-02-06 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205065135/http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | url-status=dead }}</ref> નવા રહેવાસીઓ પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગમાં રહેલી રોજગારીની પુષ્કળ તકો માટે આવ્યાં હતાં, જેના પરિણામે [[આરબ ઓઇલ એમ્બાર્ગો]]ની રચના થઈ હતી. 1980ના દાયકાની મધ્યે ઓઇલની કિંમતમાં અચાનક થયેલા ઘટાડાના પગલે શહેરની વધતી જતી ગીચતમાં ઘટાડો થયો હતો. [[સ્પેસ શટલ ચેલેન્જર]] લોંચ થયા પછી ટૂંક સમયમાં વિસ્ફોટ થયા બાદ 1986માં સ્પેસ ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડ્યો હતો. 1980ના દાયકાના અંતે મંદીના કારણે શહેરના અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર થઈ હતી. મંદીના કારણે 1990ના દાયકા સુધી હ્યુસ્ટને એરોસ્પેસ અને હેલ્થકેર તથા બાયોટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી તેના અર્થતંત્રમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગ પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો હતો. 1997માં હ્યુસ્ટનવાસીઓએ [[લી પી બ્રાઉન]]ને શહેરના પ્રથમ આફ્રિકન અમેરિકન મેયર તરીકે ચૂંટ્યાં હતાં.<ref>{{cite web | url=http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | title=Lee P. Brown - Biography | work=TheHistoryMakers.com | access-date=2007-01-22 | archive-date=2016-11-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161110215849/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | url-status=dead }}</ref> જૂન, 2001માં [[ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાન એલિસ્ન]] ત્રાટક્યુ હતું અને હ્યુસ્ટનના વિસ્તારોમાં સુધીનો વરસાદ થયો હતો, {{convert|40|in|mm}}જેના પગલે શહેરના ઇતિહાસનું સૌથી વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. એટલું જ નહીં તોફાનથી અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું હતું અને ટેક્સાસમાં 20 લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|title=Allison's Death Toll Hits 43|last=Ward|first=Christina|url=http://www.redcross.org/news/ds/floods/010618houston.html|work=RedCross.org|date=2001-06-18|access-date= 2007-01-01}}</ref> તે જ વર્ષ ડીસેમ્બર મહિના સુધીમાં હ્યુસ્ટનની ઊર્જા કંપની [[એનરોન]] આર્થિક રીતે તૂટી ગઈ હતી, જે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ત્રીજું સૌથી મોટી રકમનું દેવાળું ફૂક્યું હતું. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું હતું કે કંપનીમાં બનાવટી ભાગીદારીઓ રચાઈ હતી અને ઋણ છુપાવવામાં આવ્યું હતું અને વધારે પડતો નફો દેખાડવામાં આવ્યો હતો. ઓગસ્ટ, 2005માં [[ચક્રવાત કેટરિના]] ત્રાટકતાં [[ન્યૂ ઓરલીન્સ]]માંથી દોઢ લાખ કરતાં વધારે લોકોને હ્યુસ્ટને આશ્રય આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Katrina's Human Legacy | work = Houston Chronicle | date= 2006-08-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4178618 | access-date = 2007-08-29}}</ref> તેના એક મહિના પછી [[ગલ્ફના કિનારા]] તરફ [[ચક્રવાત રિટા]] આગળ વધ્યું ત્યારે હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાંથી અંદાજે 2.5 લાખ લોકોએ સ્થળાંતર કર્યું હતું. જોકે આ ચક્રવાતથી હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં મોટી જાનમાલની હાનિ થઈ નહોતી અને તોફાન તેને છોડીને આગળ વધી ગયું હતું. અમેરિકાના ઇતિહાસમાં તે સૌથી મોટું શહેરી સ્થળાંતર ગણાય છે.<ref>{{cite news | last = Flakus | first = Greg | title = Recovery Beginning in Areas Affected by Hurricane Rita | work = Voice of America News | date = 2005-09-25 | url = http://www.voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | access-date = 2007-01-10 | archive-date = 2007-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070110220637/http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | url-status = dead }}</ref><ref>[http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml ટેક્સાસ 2007 એપ્રોપ્રિએશન્સ પ્રોજેક્ટ રીક્વેસ્ટ્સની આઠમી કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107112644/http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml |date=2007-01-07 }}. કોંગ્રેસમેન કેવિન બ્રેડી, ટેક્સાસનું આઠમું ડિસ્ટ્રિક્ટ. 2007-01-10 પર સુધારેલ</ref> {{-}} == ભૂગોળ == {{Main|Geography of Houston}} [[ચિત્ર:Large Houston Landsat.jpg|thumb|હ્યુસ્ટનનું સાદ્રશ્ય રંગીન ચિત્ર ]] અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોના જણાવ્યા મુજબ, શહેરનો કુલ વિસ્તાર {{convert|601.7|mi2|km2|abbr=off}} છે, જેમાં જમીનનો વિસ્તાર {{convert|579.4|mi2|km2|abbr=off}} છે અને પાણીનો વિસ્તાર {{convert|22.3|mi2|km2|abbr=off}} છે.<ref>[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોમાંથી હ્યુસ્ટન (શહેર) પર ઝડપથી પ્રાપ્ત માહિતીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105716/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html |date=2010-02-20 }}. અમેરિકા વસ્તીગણતરી બ્યૂરો. 2009-02-28 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[અખાતના કિનારાના મેદાન]] પર સ્થિત છે અને તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિને સમશીતોષ્ણ ઘાસની જમીન અને જંગલમાં વર્ગીકૃત કરવામા્ં આવી છે. મોટા ભાગનું શહેર જંગલની જમીન, ભેજવાળી જમીન કે [[ઘાસના મેદાન]] પર નિર્માણ થયું છે, જે આજે પણ આજુબાજુના વિસ્તારોમાં નજરે ચડે છે. [[શહેરી જૂથો]] સાથે સંયુક્તપણે સ્થાનિક ભૂપ્રદેશની સપાટતાને કારણે અવારનવાર પૂરની સમસ્યા ઊભી થાય છે.<ref>[http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm સીઆરડબલ્યુઆર-પ્રીપ્રો અને એચઇએસ-એચએમએસનો ઉપયોગ કરીને બફેલો બાયૂ માટે પૂરની આગામી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204065252/http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm |date=2007-02-04 }}. ''જળ સ્રોતોમાં સંશોધન માટેનું કેન્દ્ર, ઓસ્ટિન ખાતે ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એટ ઓસ્ટિન'' , 2007-01-10.</ref> શહેરનો મધ્ય ભાગ દરિયાઈની સપાટીથી {{convert|50|ft|m|abbr=off}} ઉપર સ્થિત છે <ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.75737&amp;lon=-95.36387&amp;size=m&amp;u=4&amp;datum=nad27&amp;layer=DRG&amp;s=100 ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191738/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.75737&lon=-95.36387&datum=nad27&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' 2008-07-05 પર સુધારેલ.</ref> અને ઉત્તરપૂર્વ હ્યુસ્ટનમાં {{convert|125|ft|m|abbr=off}} સૌથી ઊંચો પોઇન્ટ છે.<ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.96645&amp;lon=-95.56326&amp;size=l&amp;datum=nad83&amp;layer=DRG&amp;s=100 યુએસજીએસ સેટ્સુમા (ટીએક્સ) ટોપો મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191737/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.96645&lon=-95.56326&datum=nad83&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' . 2008. 2008-07-05 પર સુધારેલ. '''''નોંધઃ'' ''' ''હ્યુસ્ટન શહેરની સરહદોને "હ્યુસ્ટન કોર્પ બીડીવાય"ને સમાંતર ડોટેલ લાઇન વડે દર્શાવવામાં આવી છે.''</ref><ref>[http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html સુપર નેબરહૂડ# 1-વિલોબ્રૂક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215195825/http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html |date=2006-12-15 }}. ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> એક સમયે શહેર તેની જરૂરિયાત માટે [[ભૂગર્ભીય જળ]] પર આધારિત હતું, પણ જમીન [[નીચે બેસી જતાં]] શહેરને [[હ્યુસ્ટન જળાશય]] અને [[કોનરી જળાશય]] જેવા સ્રોતો પર આધાર રાખવો પડે છે.<ref name="HouHTO"/><ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep">{{PDFlink|[http://pubs.usgs.gov/circ/circ1182/pdf/07Houston.pdf HOUSTON-GALVESTON, TEXAS Managing Coastal Subsidence]|5.89&nbsp;MB}}. ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સર્વે]]'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં સમગ્ર શહેરમાં ચાર મુખ્ય [[બાયૂ]] પાસિંગ છે. [[બફેલો બાયૂ]] શહેરની મધ્ય ભાગમાંથી અને [[હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]]માંથી પસાર થાય છે. તેમાં ત્રણ શાખા છેઃ [[વ્હાઇટ ઓક બાયૂ]] જે મધ્યભાગની ઉત્તરે પડોશી [[હાઇટ્સ]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી મધ્યભાગ તરફ વળી જાય છે. બ્રાઇસ બાયૂ [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ને સમાંતર પસાર થાય છે અને સિમ્સ બાયૂ હ્યુસ્ટનની દક્ષિણે અને હ્યુસસ્ટનના મધ્યભાગમાંથી પસાર થાય છે. શિપ ચેનલ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી [[મેક્સિકોના અખાત]]માં મળી જાય છે. === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === હ્યુસ્ટનના જમીનની સપાટીનો આધાર [[અસંગઠિત]] [[માટી]], માટીના [[પોચા ખડક]] અને નબળી રીતે બંધાયેલા [[રેતી]]ના સ્તરનો છે, જે જમીનમાં કેટલાક માઇલ સુધી ઊંડે ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રદેશનું [[ભૂસ્તર]] નદીની રેતીના એકત્ર થયેલા સ્તરોનું છે, જે [[ખડકીય પર્વતો]]ના ધસારામાંથી રચાયું છે. આ વિવિધ [[જળકૃત કચરા]]માં કોહવાઈ ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર સમય જતાં રેતીઓ અને માટી જમા થાય છે અને ઓઇલ તથા કુદરતી વાયુમાં પરિવર્તિત થાય છે. જળકૃત ખડકાની નીચેના સ્તરો ખડકીય ક્ષાર [[હેલાઇટ]]ના પાણી જમા થયેલા સ્તર હોય છે. છિદ્રાળુ સ્તરો સમય જતાં દબાયા છે અને ઉપર આવવા દબાણ અનુભવે છે. તેઓ ઉપર આવે છે ત્યારે [[મીઠાના ખડકના ગુંબજ]] જેવી રચનામાંથી જળકૃત ખડકોની આસપાસ મીઠું ખેંચાય છે, ઘણી વખત ઓઇલ અને વાયુ બહાર નીકળે છે, જે આજુબાજુની છિદ્રાળુ રેતીમાંથી બહાર આવે છે. જાડી, સમૃદ્ધ, કેટલીક વખત કાળી થઈ ગયેલી જમીનની સપાટી શહેરના બહારના વિસ્તારોમાં ચોખાની ખેતી માટે યોગ્ય પુરવાર થાય છે, જ્યાં શહેરનો સતત વિકાસ થઈ રહ્યો છે.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hch07 હેરિસ કાઉન્ટી]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/afr01 રાઇસ કલ્ચર]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 150 કરતાં વધારે સક્રિય [[ફાંટ]] છે (એક અંદાજ પ્રમાણે 300 સક્રિય ફાંટ), જેની સરેરાશ લંબાઈ {{convert|310|mi|km|abbr=off}}<ref>અર્લ આર વર્કબીક, કાર્લ ડબલ્યુ રાત્ઝલાફ યુઅલ એસ ક્લેન્ટન. "[http://pubs.usgs.gov/mf-maps/mf1136/mf1136/ ઉત્તર-મધ્યના વિસ્તાર અને પશ્ચિમ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં ફાંટો, ટેક્સાસ]", ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]'' , 2005-09-16. 2006-12-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html સક્રિય ફાંટના સિદ્ધાંત.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html હ્યુસ્ટન વિસ્તાર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}, ''અમેરિકન કૃષિ વિભાગ'' , મે 1984. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જેમાં [[લોંગ પોઇન્ટ-યુરેકા હાઇટ્સ ફોલ્ટ સીસ્ટમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાથી પસાર થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક [[ધરતીકંપો]] થયા નથી, પણ ઊંડા ભૂતકાળમાં કે ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના ધરતીકંપોની શક્યતાને સંશોધકો નકારી કાઢતાં નથી. હ્યુસ્ટનની દક્ષિણપૂર્વ વિસ્તારમાં જમીન ધસી રહી છે, કારણ કે અનેક વર્ષોથી જમીનમાંથી પાણી બહાર નીકળી રહ્યું છે. તે ફાંટો સાથે જોડાઈને સરકી શકે છે. જોકે સરકવાનો દર અત્યંત ઓછો છે અને ધરતીકંપ ગણી ન શકાય, જેમાં સ્થિર ફાંટો અચાનક સરકી જાય છે જે ધરતીકંપીય તરંગો રચના પૂરતાં છે.<ref>[http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm ટેક્સાસ ધરતીકંપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715065340/http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm |date=2007-07-15 }}, ''યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર જીયોફિઝિક્સ'' , જુલાઈ 2001. 2007-08-29 પર સુધારેલ.</ref> આ ફાંટો ધીમા દરે હલનચલન કરવાનું વલણ પણ ધરાવે છે, જેને "[[ફાંટ ધ્રુજારી]]" કહેવાય છે, <ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep"/>જે ધરતીકંપનું જોખમ વધારે ઘટાડે છે. === આબોહવા === {{Main|Climate of Houston}} [[ચિત્ર:Allison Flood Houston.jpg|thumb|left|ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એલિસ્સન પછી એલેનનું આગમન, જૂન, 2001]] હ્યુસ્ટનની આબોહવાને [[ભેજવાળી ઉષ્ણકટિબંધીય]] (''સીએફએ'' માં કોપેન આબોહવા વર્ગીકૃત વ્યવસ્થા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. કેટલીક વખત વસંતઋતુમાં [[સુપરસેલ થન્ડરસ્ટોર્મ્સ]] (સુપરસેલ ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું) આ વિસ્તારમાં [[ચક્રવાત]] લાવે છે. વર્ષ દરમિયાન દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વમાંથી પવનો વાય છે, જેના પગલે [[મેક્સિકો]]ના રણમાંથી સમગ્ર ખંડમાં ગરમી આવે છે અને [[મેક્સિકોના અખાત]]માંથી ભેજ પણ આવે છે.<ref>{{Cite web | title = Weather Stats | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2008-10-11 | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | archive-date = 2008-12-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081230150744/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | url-status = dead }}</ref> ઉનાળાના મહિના દરમિયાન અહીં {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}પર તાપમાન પહોંચી જવું સામાન્ય છે. આ તાપમાન દર વર્ષે 99 દિવસ {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}થી ઉપર રહે છે.<ref>"[http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 ટેક્સાસ, હ્યુસ્ટન માટે માસિક સરેરાશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203142154/http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 |date=2010-12-03 }}", ''[[વેધર ચેનલ]]'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref><ref>"[http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html રાષ્ટ્રીય હવામાન માહિતી કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210082240/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html |date=2006-12-10 }}", ''[[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતવરણીય વહીવટીતંત્ર]], [[અમેરિકન વાણિજ્ય વિભાગ]]'' , 2004-06-23. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જોકે ભેજના પરિણામે વાસ્તવિક તાપમાન કરતાં [[ગરમીનો આંક]] ઊંચો રહે છે. ઉનાળાની સવારોમાં [[સાપેક્ષ ભીનાશ]] પ્રમાણમાં 90 ટકા હોય છે અને બપોરે અંદાજે 60 ટકા હોય છે.<ref name="Average Relative Humidity">"[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/rh.html સરેરાશ સાપેક્ષ ભેજ]", ''[[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]] ખાતે હવામાન વિભાગ'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ. {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref><ref name="Average Relative Humidity"/> દરિયાકિનારાની નજીકના વિસ્તારનો બાદ કરતાં ઉનાળામાં પવન ક્યારેય હળવો હોય છે તો ક્યારેક રાહતદાયક હોય છે.<ref>[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/windavg.html પવન-સરેરાશ ઝડપ (માઇલ પ્રતિ કલાક)]. ''હવામાન વિભાગ, [[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]].'' 1993. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> ગરમીનો સામનો કરવા લોકો દરેક વાહનો અને શહેરમાં બિલ્ડિંગોમાં [[એર કન્ડિશનિંગ]]નો ઉપયોગ કરે છે. 1980માં હ્યુસ્ટનને પૃથ્વી પરનું "સૌથી વાતાનુકૂલિત શહેર" ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm એ મોમેન્ટ ઇન બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206075059/http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm |date=2007-02-06 }}. ''બ્લુપ્રિન્ટ્સ'' , વોલ્યુમ 10, નંબર 3, સમર 1992. નેશનલ બિલ્ડિંગ મ્યુઝીયમ. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> ઉનાળામાં બપોરે છૂટાછવાયા વાવાઝોડા સામાન્ય છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી વધુ [[તાપમાન]] ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2000ના રોજ {{convert|109|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>"[http://www.wunderground.com/history/airport/KIAH/2000/9/4/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;req_state=NA&amp;req_statename=NA હિસ્ટરી ફોર હ્યુસ્ટન ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ, ટેક્સાસ ઓન મન્ડ, સપ્ટેમ્બર 4, 2000]", ''[[વેધર અંડરગ્રાઉન્ડ]]'' , 2000-09-04. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> શિયાળામાં હ્યુસ્ટનમાં વાજબી તાપમાન હોય છે. શહેર માટે સૌથી ઠંડા મહિના જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ ઊંચું તાપમાન {{convert|63|°F|°C|abbr=on}}હોય છે જ્યારે સરેરાશ નીચું તાપમાન {{convert|41|°F|°C|abbr=on}}હોય છે. બરફવર્ષા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. હ્યુસ્ટનમાં તાજેતરમાં [[24 ડીસેમ્બર, 2004]]ના રોજ કરા પડ્યાં હતા, જેમાં એક ઇંચ (2.5 સેમી) બરફવર્ષા થઈ હતી. છેલ્લે 10 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ બરફવર્ષા થઈ હતી. જોકે 4 ડીસેમ્બર, 2009ના રોજ શહેરમાં એક ઇંચ બરફવર્ષા થઈ હતી. તે હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી થયેલી સૌથી વહેલી બરફવર્ષા છે. ઉપરાંત આ વર્ષાએ એક વધુ ઇતિહાસ પણ પહેલી વખત સર્જ્યો છે કે અહીં સતત બે વર્ષ બરફવર્ષા થઈ છે અને 2000થી 2010ના દાયકામાં ત્રીજી વખત બરફવર્ષા થઈ છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી ઠંડું [[તાપમાન]] 23 જાન્યુઆરી, 1940ના રોજ {{convert|5|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>[http://www.srh.noaa.gov/hgx/climate/iah/normals/iah_summary.htm હ્યુસ્ટન એક્સટ્રીમ્સ ડેટા એન્ડ એન્યુઅલ સમરીઝ]. ''[[રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા]], [[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતાવરણીય વહીવટીતંત્ર]]'' . 2007-01-05ના રોજ પ્રકાશિત. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં દર વર્ષે વધુ વરસાદ થાય છે. અહીં દર વર્ષે સરેરાશ 54 ઇંચ જેટલો વરસાદ થાય છે. તેના પગલે શહેરના વિસ્તારોમાં પૂરના પાણી ફરી વળે છે. હ્યુસ્ટનમાં [[ઓઝોન]]નું વધુ પડતું સ્તર છે અને અમેરિકાના સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક છે.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2005, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક અવલોકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519184221/http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html |date=2008-05-19 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' , 2005-03-25. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> જમીન સ્તરે ઓઝોન કે [[ધુમ્મસ]] હ્યુસ્ટનની હવાની સામાન્ય સમસ્યા છે, જેને અમેરિકન લંગ એસોસિએશને મેટ્રોપોલિટન એરિયાના ઓઝોન સ્તરને વર્ષ 2006માં અમેરિકાનું છઠ્ઠું સૌથી ખરાબ સ્તર ગણાવ્યું હતું.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2006, સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511153031/http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b |date=2009-05-11 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' . 2006-04-02 પર સુધારેલ.</ref> શિપ ચેનલને સમાંતર સ્થિત ઉદ્યોગો શહેરની હવાના પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>"[http://www.cleanhouston.org/air/index.htm સમરી ઓફ ઇશ્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609115334/http://www.cleanhouston.org/air/index.htm |date=2008-06-09 }}", ''સિટિઝન્સ લીગ ફોર એન્વાર્યન્મેન્ટલ એક્શન નાવ'' , 2004-08-01. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> {{Houston weatherbox}} === શહેરી વિસ્તાર === {{Further|[[Geographic areas of Houston]]|[[List of Houston neighborhoods]]}} હ્યુસ્ટન પ્રતિનિધિત્વના [[વોર્ડ]] સીસ્ટમ હેઠળ 1837માં રચાયું હતું. વોર્ડનો હોદ્દો હાલના નવ હ્યુસ્ટન સિટી કાઉન્સિલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સના પુરાગામી છે. હ્યુસ્ટનમાં સ્થળો સામાન્ય રીતે [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610 લૂપ]]ની અંદર કે બહાર તરીકે વર્ગીકૃત થયેલા છે. [[સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અને અનેક રહેણાંક પડોશી વિસ્તારો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાના છે. તાજેતરમાં આ લૂપની અંદર ઊંચી ગીચતા ધરાવતા રહેણાંક વિસ્તારો વિકસ્યા છે. શહેરના કેન્દ્રથી બહુ દૂરના વિસ્તારો, ઉપનગરો અને એન્ક્લેવ લૂપની બહાર સ્થિત છે. શહેરને ઘેરતો [[બેલ્ટવે 8]] એક અન્ય {{convert|5|mi|km|abbr=off}} દૂરનો વિસ્તાર છે. {{wide image|Houston_Cityscape.jpg|1500px|<center>[[Uptown Houston|Uptown]] (foreground) and [[Downtown Houston|Downtown]] (background)}} [[ચિત્ર:Houston from Freeway.jpg|thumb|right|250px|હાઇવે આઇ-45 પરથી હ્યુસ્ટન શહેરનો મધ્ય ભાગ]] હ્યુસ્ટન ઔપચારિક [[ઝોનિંગ]] નિયમનો વિના અમેરિકાનું સૌથી મોટું શહેર હોવા છતાં તે અન્ય [[સન બેલ્ટ]] શહેરોની જેમ વિકસ્યું છે, કારણ કે શહેરની જમીનમાં નિયમનોનો ઉપયોગ થાય છે અને [[કાયદાકીય કરાર]] એકસમાન ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="nytzoning">{{cite news | title = FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning | work = New York Times | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.nytimes.com/1986/08/17/realestate/focus-houston-a-fresh-approach-to-zoning.html?sec=&spon=&pagewanted=print | first=Robert | last=Reinhold }}</ref><ref name="nozoning">{{Cite web | title = Zoning Without Zoning | work = planetizen.com | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.planetizen.com/node/109 }}</ref> એક પરિવારના ઘરો અને જરૂરિયાતો માટે ફરજિયાત લોટ સાઇઝ સહિત નિયમનો છે, જે ભાડૂઆતો અને ગ્રાહકોને પાર્કિંગ સુવિધા આપે છે. આ પ્રકારના નિયંત્રણોનું મિશ્ર પરિણામ આવ્યું છે. છતાં કેટલાંકો લોકો <ref name="nozoning"/>આ નીતિઓમાં શહેરની ઓછી ગીચતા, [[શહેરી જૂથ]] અને [[પદયાત્રીઓની અનુકૂળતા]]ની ઊણપ હોવાના આરોપ મૂકે છે. શહેરની જમીનનો ઉપયોગ પણ વાજબી મકાનના ઘરોનું મોટા પાયે નિર્માણ કરવામાં થાય છે, જેના પગલે શહેર [[વર્ષ 2008ની રિયલ એસ્ટેટ કટોકટી]]ની ખરાબ અસરમાંથી બાકાત રહી શક્યું છે.<ref>{{Cite web|title = Lack of zoning has paid off for Houston|work=chron.com, Houston Chronicle|date= 2008-05-27|access-date= 2009-03-27|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/steffy/5804649.html}}</ref> શહેરમાં વર્ષ 2008માં 42,697 બિલ્ડિંગ પરમિટ્સ ઇશ્યૂ થઈ હતી અને બિલ્ડર મેગેઝિન મુજબ, વર્ષ 2009માટે સારા હાઉસિંગ બજારોની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = The Healthiest Housing Markets for 2009 - Local Markets, Construction, Home Priceses | work = Builder Magazine | date = 2009-02-27 | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | archive-date = 2009-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090222175955/http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | url-status = dead }}</ref> જિલ્લામાં 1948, 1962 અને 1993માં જમીનનો રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક એમ જુદો જુદો ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસોને મતદારોએ ફગાવી દીધા હતા. તેના પરિણામે શહેરના રોજગારીના કેન્દ્ર તરીકે એક સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટને બદલે શહેરમાં જુદાં જુદાં જિલ્લા વિકસ્યાં છે, જેમાં [[અપટાઉન]], [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]], [[મિડટાઉન]], [[ગ્રીનવે પ્લાઝા]], [[એનર્જી કોરિડોર]], [[વેસ્ટચેઝ]] અને [[ગ્રીન્સપોઇન્ટ]] સામેલ છે. == સરકાર અને રાજકારણ == {{Main|Politics of Houston}} [[ચિત્ર:HoustonCityHall DANIEL2986.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન સિટી હોલ]] હ્યુસ્ટન [[મ્યુનિસિપલ શાસન]]નું [[મજબૂત મેયરલ]] સ્વરૂપ ધરાવે છે.<ref name="home rule">{{Cite web | title = Office of the Controller, City of Houston |work = Summary of Significant Accounting Policies | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/controller/cafr/cafr2.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[સ્વશાસિત]] શહેર છે અને ટેક્સાસ રાજ્યની તમામ મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ [[બિનપક્ષપાતી]] રીતે યોજાય છે.<ref name="home rule"/><ref>{{Cite web | title = Local Government in Texas: Cities, Towns, Counties, and Special Districts | work = Politics in America, Sixth Edition | author = Thomas R. Dye | access-date = 2009-03-27 | url = http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | archive-date = 2009-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090506115644/http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | url-status = dead }}</ref> શહેરના સત્તાવાર અધિકારીઓ [[મેયર]], શહેર [[નિયામક]] અને [[શહેર પરિષદ]]ના 14 સભ્યો છે.<ref name="Houston City Council">{{Cite web | title = City Council | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/council/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનના મેયર [[અનિસ પાર્કર]] છે, જેઓ [[તટસ્થ]] બેલોટ પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલા [[ડેમોક્રેટ]] મેયર છે અને તેઓ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી પહેલી ટર્મ પર હતા.<ref name="Houston Mayor's Office"/> હ્યુસ્ટનના મેયર શહેરના મુખ્ય વહીવટકર્તા, કાર્યકારી અધિકારી અને સત્તાવાર પ્રતિનિધિ તરીકે ફરજ બજાવે છે અને તેઓ શહેરના સામાન્ય વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે તથા તમામ કાયદા અને [[વટહુકમો]]નું પાલન થાય તેનું ધ્યાન રાખે છે.<ref name="Houston Mayor's Office">{{Cite web | title = Mayor's Office | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/mayor/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનમાં 1991માં લેવાયેલા [[જનમત]]ના પરિણામે [[મેયર]]ની ચૂંટણી બે વર્ષ માટે થાય છે અને તે સતત ત્રણ વખત ચૂંટાઈ શકે છે. શહેર પરિષદ નવ જિલ્લા આધારિત છે અને અમેરિકન જસ્ટિસ ડીપાર્ટમેન્ટના કાયદેસર આદેશ આધારિત પાંચ મુક્ત સ્થિતિ ધરાવે છે. આ દેશનો અમલ 1979માં થયો હતો.<ref>{{cite news | title = Strong Currents of Change | work = TIME Magazine | date = 1979-11-19 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | archive-date = 2011-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110121145341/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | url-status = dead }}</ref> મોટા ભાગે પરિષદના સભ્યો સંપૂર્ણ શહેરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref name="Houston City Council"/> શહેરની સનદ હેઠળ શહેરની વસ્તી 21 લાખ કરતાં વધી જાય તો હાલ નવ સભ્યોની શહેર જિલ્લા પરિષદનું વિસ્તરણ થઈ જશે અને તેમાં વધારાની બે શહેર જિલ્લા પરિષદ ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = City Council may grow by two seats, Houston Chronicle | author = Matt Stiles | work = chron.com | date = 2006-08-10 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4168311}}</ref> શહેર [[નિયામક]] મેયર અને પરિષદથી સ્વતંત્ર રીતે ચૂંટાયા છે. નિયામકની ફરજ ઉપલબ્ધ ભંડોળમાંથી વહેંચણીની પ્રક્રિયા અગાઉ તેને પ્રમાણિત કરવાની છે. શહેરનું [[નાણાકીય વર્ષ]] પહેલી જુલાઈથી શરૂ થાય છે અને 30 જૂનના રોજ તેનો અંત આવે છે. [[રોનાલ્ડ ગ્રીન]] શહેરના નિયામક છે, જેમની પહેલી ટર્મ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી છે. હ્યુસ્ટન રાજકીય રીતે વિભાજીત શહેર ગણાય છે, જ્યાં સત્તાનું સંતુલન અવારનવાર [[રીપબ્લકન્સ]] અને [[ડેમોક્રેટ્સ]] વચ્ચે ફરતું રહ્યું છે. શહેરના મોટા ભાગના સમૃદ્ધ વિસ્તારો રીપબ્લિકન્સને મત આપે છે જ્યારે શહેરના મધ્યમ વર્ગ અને લઘુમતી સમદાયના વિસ્તાર ડેમોક્રેટને મત આપે છે. 2005ના હ્યુસ્ટન વિસ્તારના સરવે મુજબ, હેરિસ કાઉન્ટીમાં 68 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ ગોરા [[રીપબ્લિકન્સ]] જાહેર થયા હતા જ્યારે 89 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ અશ્વેત લોકોએ [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની તરફેણ કરી હતી. આ વિસ્તારમાં લગભગ 62 ટકા હિસ્પેનિક્સ (કોઈ પણ જાતિના) ડેમોક્રેટ જાહેર થયા છે અથવા ડેમોક્રેટ્સની તરફેણ કરે છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005">ક્લેઇનબર્ગ, સ્ટીફન. [http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf હ્યુસ્ટન વિસ્તાર સરવે, 1982–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203174916/http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf |date=2007-02-03 }}, પેજ 40.</ref> ટેક્સાસમાં આ શહેર સૌથી વધુ રાજકીય વૈવિધ્ય ધરાવતા શહેર તરીકે જાણીતું છે. ટેક્સાસ સર્વસંમતિથી કન્ઝર્વેટિવ તરીકે જાણીતું છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> તેના પરિણામે શહેર રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં વારંવાર સ્પર્ધાત્મક વિસ્તાર બની જાય છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Houston}} {{Further|[[List of companies in Houston]]}} {| class="wikitable" style="float:right;font-size:75%;text-align:center;margin:1em" |- | colspan="6" style="background:#9BDDFF"|'''શ્રેષ્ઠ 24''ફોર્ચ્યુન'' 500 કંપનીઓ''' <br />''' હ્યુસ્ટનમાં 2010માં''' <br />''સાથે ટેક્સાસ અને યુ.એસ. ranks'' |- style="background:#ccc" | | '''ટેક્સાસ''' | | style="background:#ccc"|'''Corporation''' | | style="background:#ccc"|'''યુએસ (US)''' |- | 2 | | style="background:#afa"|[[કોનોકોફીલિપ્સ]] | | 6 |- | 6 | | style="background:#afa"|[[મેરેથોન]] | | 41 |- | 7 | | | [[સીસ્કો]] | | 55 |- | 8 | | style="background:#afa"|[[એન્ટરપ્રાઇઝ જીપી હોલ્ડીંગ્સ]] | | 92 |- | 12 | | style="background:#afa"|[[પ્લેઇન્સ ઓલ અમેરિકન પાઇપલાઇન]] | | 128 |- | 16 | | style="background:#afa"|[[હેલિબર્ટન]] | | 158 |- | 18 | | style="background:#afa"|[[નેશનલ ઓઈલવેલ વાર્કો]] | | 182 |- | 19 | | [[કોન્ટીનેન્ટલ એઇરલાઇન્સ]] | | 183 |- | 20 | | | [[કેબીઆર]] | | 193 |- | 21 | | [[વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પાઇપલાઇન]] | | 196 |- | 25 | | style="background:#afa"|[[બેકર હ્યુઈસ]] | | 243 |- | 31 | | style="background:#afa"|[[અપાચે]] | | 271 |- | 32 | | style="background:#afa"|[[સેન્ટર પોઈન્ટ એનર્જી]] | | 275 |- | 33 | | style="background:#afa"|[[સ્મિથ ઇન્ટરનેશનલ]] | | 277 |- | 35 | | style="background:#afa"|[[કાઇન્ડર મોર્ગન]] | | 315 |- | 39 | | style="background:#afa"|[[કાલ્પાઇન]] | | 338 |- | 41 | | style="background:#afa"|[[એન્બ્રીજ એનર્જી પાર્ટનર્સ]] | | 364 |- | 45 | | style="background:#afa"|[[કેમેરૂન ઇન્ટરનેશનલ]] | | 399 |- | 49 | | style="background:#afa"|[[ઈઓજી રીસોર્સીસ]] | | 434 |- | 50 | | style="background:#afa"|[[સ્પેક્ટ્રા એનર્જી]] | | 437 |- | 51 | | style="background:#afa"|[[એલ પાસો એનર્જી]] | | 447 |- | 52 | | | [[ગ્રુપ 1 ઓટોમોટિવ]] | | 457 |- | 53 | | style="background:#afa"|[[એફએમસી ટેક્નોલોજી]] | | 467 |- | 56 | | style="background:#afa"|[[ફ્રન્ટીયર ઓઇલ]] | | 488 |- | colspan="6" style="background:#ccc"|'''''નોંધ'' ''' |- | colspan="6"|''વર્ષના અંત પહેલાની વાર્ષિક આવક,એપ્રિલ 2010'' |- | colspan="6" style="background:#afa"|''ઊર્જા અને તેલ <small>(19 કંપનીઓ)</small>'' |- | colspan="6"| '''સ્રોત:''' ''[[ફોર્ચ્યુન]]'' <ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html ''ફોર્ચ્યુન'' 500 વેબસાઇટ (રાજ્યઃ ટેક્સાસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }} પાંચ જૂન, 2010 પર સુધારેલ.</ref> |} [[ચિત્ર:Houston Ship Channel Barbours Cut.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]] હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેના ઊર્જા ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને ઓઇલ અને કુદરતી વાયુ ઉદ્યોગ માટે. સાથેસાથે આ શહેર [[બાયોમેડિકલ]] ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને એરોનોટિક્સ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે. [[પવન]] અને [[સૌર]] ઊર્જા જેવા [[અક્ષય ઊર્જા]]ના સ્રોતો પણ હ્યુસ્ટનમાં લોકપ્રિય આર્થિક આધારસ્તંભ બન્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110628222345/http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2009-04-20 | url = http://www.visithoustontexas.com/visitors/green/Alternative_Energy_Industry_in_Houston }}</ref> જહાજ ચેનલ અને જળપરિવહન ઉદ્યોગ પણ હ્યુસ્ટનના અર્થતંત્રમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. આ મજબૂતાઈના કારણે હ્યુસ્ટનને ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ [[વર્લ્ડ સિટીઝ]] સ્ટડી ગ્રૂપ એન્ડ નેટવર્ક દ્વારા બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.<ref name="lboro.ac.uk"/> વિશ્વમાં ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રાજધાની ગણાતા હ્યુસ્ટનમાં છમાંથી પાંચ [[સૌથી મુખ્ય ઊર્જા]] કંપનીઓ આ શહેરમાં મોટી કામગીરી ધરાવે છે ([[કોનોકોફિલિપ્સ]]નું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક, [[એક્સોન-મોબિલ]]ની અમેરિકન કામગીરીનું વડુંમથક, [[શેલ ઓઇલ]] (લંડન અને ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સમાં સ્થિત રોયલ ડચ શેલની અમેરિકન પેટાકંપની) અને [[બીપી]] જેવા આતંરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનું અમેરિકન વડુંમથક. બીપીનું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક ઇંગ્લેન્ડમાં લંડનમાં છે.)<ref>{{Cite web | title = Houston 1998: Overview | work = World Energy Council | access-date = 2009-07-10 | url = http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | archive-date = 2009-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090817213751/http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | url-status = dead }}</ref> ખાસ કરીને [[રોયલ ડચ શેલ]]ની અમેરિકન માન્યતા ધરાવતી શેલ ઓઇલ કંપનીનું વડુંમથક [[વન શેલ પ્લાઝા]] પર સ્થિત છે. [[એક્સોનમોબિલ]]એ [[ટેક્સાસના ઇર્વિંગ]]માં તેનું નાનું, વૈશ્વિક વડુંમથક જાળવી રાખ્યું છે જ્યારે તેનું [[અપસ્ટ્રીમ]] અને રસાયણ ડિવિઝન તથા મોટા ભાગનું ઓપરેશનલ ડિવિઝન હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે. [[શેવરોન]] હ્યુસ્ટનમાં ઓફિસો ધરાવે છે અને એનરોનનું વડુંમથક બનાવવાના આશય સાથે 40 માળકની એક બિલ્ડિંગ એક્વાયર કરી છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Picks Former Enron Building for Consolidation Site | work = allbusiness.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | archive-date = 2010-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100109235101/http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | url-status = dead }}</ref> કંપનીની શેવરોન પાઇપ લાઇન કંપનીનું વડુંમથક હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે અને દર વર્ષે વધુ વિભાગો હ્યુસ્ટનમાં સ્થળાંતરિત થઈ રહ્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Pipe Line Company | work = chevron-pipeline.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chevron-pipeline.com/ | archive-date = 2012-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120419132955/http://www.chevron-pipeline.com/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટન [[મેરેથોન ઓઇલ કોર્પોરેશન]], [[શ્લુમબર્જર]], [[હેલિબર્ટન]], [[અપાચે કોર્પોરેશન]] અને [[સિટગો]] અને [[હોરિઝોન વિન્ડ એનર્જી]] જેવી [[વૈકલ્પિક ઊર્જા]] કંપનીઓનું વડુંમથક છે.<ref>{{Cite web | title = Welcome to Horizon Wind Energy | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | archive-date = 2009-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090101035001/http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | url-status = dead }}</ref> [[ઓઇલફિલ્ડ]]ની સાધનસામગ્રી બનાવવા માટે [[બૃહદ હ્યુસ્ટન]] અગ્રણી કેન્દ્ર છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/16BW010.pdf Energy Industry Overview]|24.8&nbsp;KB}}",''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[પેટ્રોકેમિકલ]] સંકુલ તરીકે હ્યુસ્ટનની સફળતા તેની વ્યસ્ત માનવનિર્મિત જહાજ ચેનલ, [[હ્યુસ્ટન બંદર]]ને આભારી છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.portofhouston.com/pdf/pubaffairs/POHA-firsts.pdf Port of Houston Firsts]|18.2&nbsp;KB}}", ''હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ'' , 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યમાં અમેરિકામાં આ બંદર અગ્રણી ગણાય છે અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયાનું 10મું સૌથી મોટું બંદર છે.<ref name="port ranking"/><ref>"[http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html સામાન્ય માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141210/http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |date=2008-05-09 }}", હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ, 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> દુનિયામાં મોટા ભાગના સ્થળે [[ઓઇલ]] અને [[ગેસોલિન]]ની ઊંચી કિંમત અર્થતંત્ર માટે નુકસાનકારક હોય છે જ્યારે હ્યુસ્ટન માટે આ બાબત ફાયદાકારક છે, કારણ કે અહીંના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ઊર્જા ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે.<ref>{{cite news | last = Bustillo | first = Miguel | title = Houston is Feeling Energized | work = Los Angeles Times | date = 2006-12-28 | url = http://www.latimes.com/news/nationworld/columnone/la-na-houston28dec28,1,6780480.story?page=1&coll=la-headlines-columnone | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટન-સુગર લેન્ડ-બેટાઉન એમએસએનો કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન (જીએપી) વર્ષ 2008માં 440.4 અબજ ડોલર હતું, <ref name="jlrfel">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/02CW001.pdf Houston Area Profile]|55.5&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> જે બેલ્જિયમ, મલેશિયા, વેનેઝુએલા કે સ્વીડનના કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન (જીડીપી) કરતાં થોડું વધારે હતું. અમેરિકા સિવાય જગતના ફક્ત 21 રાષ્ટ્રનું [[કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન]] હ્યુસ્ટનના પ્રાદેશિક કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન કરતાં વધારે છે.<ref name="jlrfel"/> વર્ષ 2007 માટે હ્યુસ્ટનના એમએસએનું કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન અંદાજે 416.6 અબજ ડોલર હતું જે વર્ષ 2006 કરતાં 13.8 ટકા વધારે હતું. [[માઇનિંગ]], જેમાં હ્યુસ્ટન ઓઇલ અને ગેસના ઉત્પાદન અને ઉત્ખન્નમાં સંપૂર્ણ હિસ્સો ધરાવે છે, હ્યુસ્ટનની જીએપીમાં 26.3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં ઊર્જાની ઊંચી કિંમતના કારણે વધારો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. ત્યારબાદ [[ઇજનેરી]] સેવાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ અને [[ઉત્પાદન]] ક્ષેત્રનો દબદબો છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/15AW001.pdf Gross Area Product by Industry]|28.3&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[ચિત્ર:Houstonecon.jpg|thumb|left|260px|city-data.com<ref>[172]</ref> પરથી માહિતી]] [[અમેરિકન બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટેસ્ટિક્સ]]ના રોજગારીના આંકડા મુજબ, નવેમ્બર, 2007થી નવેમ્બર 2008 દરમિયાન હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં [[ખાનગી ક્ષેત્ર]]માં 42,000 રોજગારીનો ઉમેરો થયો હતો અને દેશના વિવિધ શહેરોમાં ખાનગી ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ રોજગારીનું સર્જન હ્યુસ્ટનમાં થયું હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston, Dallas set employment pace for November | work = Houston Business Journal | date = 2009-01-06 | access-date = 2009-03-04 | url = http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2009/01/05/daily16.html }}</ref> એપ્રિલ, 2008માં શહેરમાં બેરોજગારીનો દર 3.8 ટકા હતું, જે છેલ્લાં આઠ વર્ષમાં સૌથી નીચો હતો જ્યારે આ ગાળામાં રોજગારીની વૃદ્ધિનો દર 2.8 ટકા હતો.<ref>{{Cite web | title = Are You in the Best City for Your Job?, BusinessWeek | work = businessweek.com | author = Prashant Gopal | date = 2008-06-12 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.businessweek.com/lifestyle/content/jun2008/bw20080612_882775.htm?campaign_id=rss_topStories }}</ref> વર્ષ 2006માં ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિન દ્વારા ``બેસ્ટ પ્લેસ ફોર બિઝનેસ એન્ડ કેરિયર્સ` (વેપાર-ધંધા અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળ)ની કેટેગરીમાં હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારે ટેક્સામાં ટોચનું અને અમેરિકામાં ત્રીજું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>બાદેનહાઉસેન, કર્ટ. "[https://web.archive.org/web/20120513150053/http://www.forbes.com/2006/05/03/06bestplaces_best-places-for-business_land.html વેપાર અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળો 2006]", ''ફોર્બ્સ'' , 2006-05-04. 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટનમાં વિદેશી સરકારોએ 89 કોન્સ્યુલર ઓફિસ સ્થાપી છે. અહીં 40 વિદેશી સરકારો [[વેપાર]] અને વ્યાવસાયિક ઓફિસ ધરાવે છે અને 23 વિદેશી ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ અને વેપારી સંગઠનો સક્રિય છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf Houston Foreign Consulate Representation]|30.2&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં 25 વિદેશી બેન્કો 13 રાષ્ટ્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web | title = International Banks in the Houston Area | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-21 | url = http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | format = PDF | archive-date = 2010-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100712001229/http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | url-status = dead }}</ref> વર્ષ 2008માં [[કિપ્લિંજરના પર્સનલ ફાઇનાન્સ]] [[બેસ્ટ સિટીઝ ઓફ 2008]] પર હ્યુસ્ટનને ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું. આ યાદીમાં શહેરોને તેમની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા, રોજગારીની તકો, વાજબી જીવનધોરણ અને જીવનની ગુણવત્તાને આધારે સ્થાન આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web | title = 2008 Best Cities, Houston, Texas | author = Jane Bennett Clark | date = 2008-07-01 | work = Kiplinger.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.kiplinger.com/features/archives/2008/05/2008-best-city-houston.html }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લાં 15 વર્ષથી સ્થાનિક ટેકનોલોજીકલ સંશોધનમાં હ્યુસ્ટને ચોથું સ્થાન મેળવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = Top 10 Up-And-Coming Tech Cities | work = forbes.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-url = https://archive.today/20120918104604/http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-date = 2012-09-18 | url-status = live }}</ref> તે જ વર્ષે શહેરને વાર્ષિક [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓના હેડક્વાર્ટરની યાદીમાં બીજું સ્થાન મળ્યું હતું, <ref name="Fortune 500">{{cite news | title = Fortune 500 2008: Cities | access-date = 2008-04-22 | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | work = CNN | archive-date = 2008-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080426073953/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | url-status = dead }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' ''બેસ્ટ સિટીઝ ફોર કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ્સ'' માં પહેલું <ref>{{Cite web | title = Best Cities For Recent College Grads | work = Forbes.com | date = 2008-06-28 | author = Andrew Egan | access-date = 2008-06-29 | url = http://www.forbes.com/2008/06/26/cities-grads-best-forbeslife-cx_ae_0626realestate.html }}</ref>અને ફોર્બ્સ લિસ્ટ ઓફ બેસ્ટ સિટીઝ ટૂ બાય એ હોમમાં ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Cities To Buy A Home | work = Forbes,com | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.forbes.com/2008/07/14/housing-buyers-list-forbeslife-cx_md_0714bestbuy.html }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{Main|Demographics of Houston}} {{USCensusPop | 1850=2396 | 1860=4845 | 1870=9332 | 1880=16513 | 1890=27557 | 1900=44633 | 1910=78800 | 1920=138276 | 1930=292352 | 1940=384514 | 1950=596163 | 1960=938219 | 1970=1232802 | 1980=1595138 | 1990=1630553 | 2000=1953631 | estimate=2257926 | estyear=2010 }} [[ચિત્ર:Houston International Festival.jpg|thumb|left|દર વર્ષે યોજાતો હ્યુસ્ટન વાર્ષિક આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવારમાં વિવિધ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે]] હ્યુસ્ટન is a [[multicultural]] શહેર, માં part because of its many academic સંસ્થાનો અને strong industries as well as being a major બંદર શહેર. હ્યુસ્ટન એક [[પચરંગી]] શહેર છે. શહેરમાં અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મજબૂત ઉદ્યોગ છે. તેમજ મુખ્ય પોર્ટ (બંદર) સિટી છે. શહેરમાં 90 જેટલી [[ભાષા]]ઓ બોલાય છે.<ref>"[http://www.houstontx.gov/abouthouston/houstonfacts.html હ્યુસ્ટનની માહિતી અને આંકડા]", ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> ટેક્સાસમાંથી સેંકડો [[આપ્રવાસીઓના]] પ્રવાહના કારણે અમેરિકામાં હ્યુસ્ટન યુવા વસતી ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{PDFlink|[http://www.ewgateway.org/pdffiles/library/wws/wws06.pdf The Strategic Assessment of the St. Louis Region, 5th edition]|4.35&nbsp;MB}}. ''ઇસ્ટ-વેસ્ટ ગેટવે કાઉન્સિલ ઓફ ગવર્મેન્ટ્સ.'' 2006. 2007-01-11 પર સુધારેલ. ''પીડીએફ ફાઇલમાં પેજ 25, પેજ 21 તરીકે લેબલ.'' </ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_county=Houston&amp;_cityTown=Houston&amp;_state=04000US48 હ્યુસ્ટન શહેર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050705/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_county=Houston&_cityTown=Houston&_state=04000US48 |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે ડેટા પ્રોફાઇલ હાઇલાઇટ્સ, ''[[અમેરિકા વસ્તી ગણતરી બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on અમેરિકા અને રાજ્યો આર0101.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on કુલ વસ્તીની સરેરાશ ઉંમરઃ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે, ''[[અમેરિકન સેન્સસ બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html ધ ફેસ ઓફ ટેક્સાસ જોબ્સ, પીપલ, બિઝનેસ, ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212212513/http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html |date=2010-02-12 }}. ડી એન્ન પીટરસન અને લૈલા એસ્સાની, ''ફેડરલ રીઝર્વ બેન્ક ઓફ ડલ્લાસ'' . ઑકટોબર 2005. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> અમેરિકામાં તે ત્રીજું મોટું [[હિસ્પેનિક]] અને [[મેક્સિકન]] વસ્તી ધરાવતું શહેર પણ છે. ટેક્સાસના કોઈ પણ શહેર કરતાં વધુ હિસ્પેનિક અમેરિકન આ શહેરમાં રહે છે.<ref>{{cite web| title = Census 2000 Paints Statistical Portrait of the Nation's Hispanic Population | work = U.S. Census | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2001-05-10 | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/cb01-81.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> એક અંદાજ મુજબ, બૃહદ હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં ચાર લાખ [[ગેરકાયેદસર વસાહતીઓ]] રહે છે.<ref>{{cite news | last = Hegstrom | first = Edward | title = Shadows Cloaking Immigrants Prevent Accurate Count | work = Houston Chronicle | date = 2006-02-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/metropolitan/3500074.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> અમેરિકામાં [[ભારતીય]] અને [[પાકિસ્તાની]] સમૂહની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટન સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Media - Reaching a flourishing Asian-American market | work = chron.com, Houston Chronicle | author = Purva Patel | date = 2007-09-28 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/biz/5174213.html }}</ref> હ્યુસ્ટનની [[નાઇજીરિયન]] જાતિનો હિસ્સો શહેરની વસતીમાં બે ટકા કરતાં વધારે છે, જે અમેરિકામાં સૌથી વધારે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Strategies: Immigrant entrepreneurship in Houston | access-date = 2009-01-09 | url = http://houstonstrategies.blogspot.com/2007/02/immigrant-entrepreneurship-in-houston.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Houston Looking to Expand a "Natural" Relationship with Africa | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20090518193130/http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-date = 2009-05-18 | url-status = live }}</ref> [[અમેરિકન વસતીગણતરી બ્યૂરો]]એ 2006-2008માં [[અમેરિકન જાતિઓ પર એક સરવે]] હાથ ધર્યો હતો, જે મુજબ હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં [[ગોરા અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 53.8 ટકા છે, જેમાંથી 27.9 ટકા બિનહિસ્પેનિક [[ગોરા]] છે. શહેરની વસતીમાં [[અશ્વેત]] કે [[આફ્રિકન અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 24.1ટકા છે, જેમાંથી 23.8 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક અશ્વેત લોકો છે. હ્યુસ્ટનની વસતીના 0.4 ટકા લોકો [[અમેરિકન ભારતીયો]] હતા, જેમાંથી 0.2 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. હ્યુસ્ટનની વસતીમાં 5.3 ટકા પ્રમાણ [[એશિયન અમેરિકનો]]નો હતો જ્યારે [[પેસિફિક આયલેન્ડર અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 0.1 ટકા હતો. શહેરની વસતીમાં અન્ય કેટલીક જાતિઓનો હિસ્સો 15.2 ટકા હતો, જેમાંથી 0.2ટકા બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં બેથી વધુ જાતિ ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ 1.1 ટકા હતું, જેમાંથી 0.6 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં હિસ્પેનિક કે લેટિનોસનું પ્રમાણ 41.9 ટકા હતું.<ref>http://factfinder.વસ્તી-ગણતરી.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4835000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_sse=on{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[વર્ષ 2000ની વસતી ગણતરી]] પ્રમાણે શહેરની કુલ વસતી 1,953,631 હતી અને [[વસતીની ગીચતા]] ચોરસ માઇલ (1,301.8/km²) દીઠ 3,371.7 હતી. જાતિઓની દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો શહેરમાં 49.3 ટકા ગોરા, 25.3 ટકા આફ્રિકન અમેરિકન, 5.3 ટકા એશિયન, 0.4 ટકા અમેરિકન ભારતીય, 0.1 ટકા પેસિફિક આયલેન્ડર, 16.5 ટકા અન્ય કેટલીક જાતિના અને 3.1 ટકા લોકો બેથી વધુ જાતિના હતા. ઉપરાંત હિસ્પેનિક્સ અને લેટિઓન્સનું પ્રમાણ 37.4 ટકા હતું જ્યારે બિનહિસ્પેનિક ગોરાઓનું પ્રમાણ 30.8 ટકા હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston city, Texas - DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2000 | work = census.gov | access-date = 2009-07-10 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212043652/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં કુલ 717,945 કુટુંબ હતાં, જેમાં તેમની સાથે રહેતાં 18 વર્ષ કરતાં ઓછી ઉંમરના બાળકોનું પ્રમાણ 33.1 ટકા હતું જ્યારે 43.2 ટકા [[પરણિત યુગલો]] હતા જે સાથે રહેતાં હતા. 15.3 ટકા કુટુંબનું સંચાલન [[મહિલા]]ઓનું હાથમાં હતું અને તેમાં પતિથી સ્વતંત્રપણે રહેતી હતી તેમજ 36.3 ટકા લોકો પરિવાર વિનાના હતાં. તમામ ઘરબારમાં 29 ટકા વ્યક્તિગત છે અને 6.2 ટકા લોકો એકલા જીવે છે, જેઓ 65 કે તેથી વધારે વર્ષના છે. સરેરાશ ઘરબારનું કદ 2.67 લોકો હતા અને સરેરાશ પારિવારિક સભ્યો 3.39 હતી. વર્ષ 2009માં ઘરની સરેરાશ કિંમત $115,961 હતી.<ref>{{cite web |title=Houston Housing Trends and Values |url=http://houston.housealmanac.com/ |publisher=HouseAlmanac.com |access-date=2009-12-14 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129155923/http://houston.housealmanac.com/ |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં કુલ વસ્તીમાં 27.5 ટકા લોકો 18 કરતાં ઓછી વયના હતા, 11.2 ટકા લોકોની વય 18થી 24 છે, 33.8 ટકા 25થી 44 લોકો છે, 19.1 ટકા લોકો 45થી 64 વર્ષના છે જ્યારે 8.4 ટકા લોકોની વય 65 કે તેથી વધારે વર્ષ છે. સરેરાશ વય 31 વર્ષ હતી. અહીં દર 100 મહિલા પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. અહીં 18 કે તેથી વધારે વર્ષની દર 100 મહિલાઓ પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. શહેરમાં દરેક ઘરના મોભીની સરેરાશ આવક $36,616 હતી અને પરિવારની સરેરાશ આવક $40,443 હતી. પુરુષોની સરેરાશ આવક $32,084 હતી જ્યારે મહિલાઓની સરેરાશ આવક $27,371 હતી. શહેરની [[માથાદીઠ આવક]] $20,101. હતી. વસ્તીનો 19 ટકા હિસ્સો અને 16 ટકા પરિવારો [[ગરીબી રેખા]] નીચે જીવતાં હતાં. કુલ વસ્તીમાંથી 18 વર્ષથી ઓછી વયના 26.1 ટકા લોકો અને 65 કરતાં ઓછી વયના 14.3 ટકા લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતાં હતાં. હ્યુસ્ટનમાં [[એશિયા]]માંથી સ્થળાંતર કરીને ગયેલા લોકોની સંખ્યામાં મોટી છે, જે ટેક્સાસમાં સૌથી વધુ [[વિયેતનામીઝ અમેરિકન]] ધરાવે છે. આ દ્રષ્ટિએ તે અમેરિકામાં ત્રીજું સૌથી મોટું શહેર છે અને વર્ષ 2007માં 30,000 લોકો છે. શહેરના કેટલાંક વિસ્તારોમાં વિયેતનામીઝ અને [[ચાઇનીઝ]] સંકેત સાથેની શેરીઓ સાથે [[વિયેતનામીઝ]] અને ચાઇનીઝ નિવાસીઓની વસ્તી મોટા પાયે છે. આ શેરના સંકેત [[અંગ્રેજી]]માં પણ છે. હ્યુસ્ટનમાં બે [[ચાઇનાટાઉન]] છે, જેમાં મૂળ ડાઉનટાઉનમાં છે અને તાજેતરમાં શહેરની દક્ષિણપશ્ચિમે એક ઉત્તર બેલારી બાઉલેવાર્ડમાં શરૂ થયું છે.<ref>{{cite news | last = Chen | first = Edward C.M. | coauthors = Von Der Mehden, Fred R. | title = History of Houston's Chinatown | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203124315/http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = Houston Chinatown Area Map | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203024840/http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | url-status = dead }}</ref> શહેરના [[મિડટાઉન]]માં [[નાનું સાઇગોન]] છે અને હ્યુસ્ટનમાં ચાઇનટાઉનના દક્ષિણપશ્ચિમ વિસ્તારમાં વિયેતનામીઝ વેપારીઓ છે.<ref>{{cite news | title = City Adopts "Little Saigon" | work = Houston Business Journal | date = 2004-05-07 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2004/05/10/tidbits1.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> હિલક્રોફ્ટની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતા "હાર્વિન ડિસ્ટ્રિક્ટ"ને "[[નાનું ભારત]]" ગણવામાં આવે છે.<ref>"[http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/5546748.html હ્યુસ્ટનના ઉપનગરોમાં દક્ષિણ એશિયાના વેપારી સાહસો]", હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ, 16ફેબ્રુઆરી, 2008.</ref> હ્યુસ્ટનમાં મોટા પ્રમાણમાં [[ગે સમુદાય]] વસે છે, જે મુખ્યત્વે [[નીયરટાઉન]] અને [[હ્યુસ્ટન હાઇટ્સ]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત થયો છે. એક અંદાજ મુજબ, અમેરિકામાં લેસ્બિયન, ગે અને બાયસેક્સુઅલ વ્યક્તિઓનો બારમો ભાગ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં છે.<ref>જેરી જે ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;MB}}. વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2009માં [[અનિસ પાર્કર]]ની ચૂંટણી સાથે હ્યુસ્ટન [[જાહેર ગે]] મેયર ધરાવતું અમેરિકાનું [[સૌથી મોટું શહેર]] બની ગયું છે.<ref> {{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/12/13/us/politics/13houston.html | work=The New York Times | title=Houston Is Largest City to Elect Openly Gay Mayor | first=James C. | last=McKinley Jr | date=December 13, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિન દ્વારા હાથ ધરાયેલા સરવે મુજબ, અમેરિકામાં "સૌથી વધુ મેદસ્વી ધરાવતા શહેરો"માં હ્યુસ્ટન લગભગ સ્થાન મેળવે છે.<ref>{{Cite web | title = No. 1 at PR and BS | work = Metro Times | author = Sarah Klein | 4 = date 2005-02-02 | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.metrotimes.com/culture/story.asp?id=7262 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | title = The Fittest and Fattest Cities in America 2009 - Men's Fitness | access-date = 2009-08-07| url = http://www.mensfitness.com/lifestyle/215}}</ref><ref>{{cite news | title = Baltimore surprised by new title: America's fittest city | work = USAToday | date = 2006-01-06 | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.usatoday.com/news/health/2006-01-06-fittest-city_x.htm}}</ref> તેના જવાબમાં [[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]ના લેખમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે આ રેન્કિંગ [[અવૈજ્ઞાનિક]] હોવાથી [[અર્થહિન]] છે.<ref>{{Cite web | title = Fat city / Magazine's ranking is bogus, but there are plenty of Houstonians who need to shape up | work = The Houston Chronicle | date = 2005-01-08 | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2005_3832796 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છેલ્લાં નવ વર્ષમાં મેગેઝિને હ્યુસ્ટનને ચાર વખત સૌથી વધુ મેદસ્વી શહેર જાહેર કર્યું હતું અને વર્ષ 2009માં છઠ્ઠું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | title = Miami's vices — fast food, TV — make it fattest; Salt Lake fittest | USA Today | date = 2009-01-14 | url = http://www.usatoday.com/news/health/weightloss/2009-01-13-fit-fat-cities_N.htm | access-date = 2009-09-28 | first=Nanci | last=Hellmich}}</ref> ભૂતપૂર્વ મેયર [[બિલ વ્હાઇટ]] જણાવ્યું હતું કે આ રેન્કિંગ અવૈજ્ઞાનિક ગણતરી આધારિત જૂઠ્ઠાણું છે. તેમણે મેયરની વેલ્નેસ પરિષદની રચના કરી હતી અને વર્ષ 2005માં ગેટ મૂવિંગ હ્યુસ્ટન ફિટનેસ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું અને મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિનમાં હ્યુસ્ટનના રેન્કિંગનો જવાબ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web | title = Houston ranked nation's 'Fattest City' - again | work = Houston Chronicle | date = 2005-01-06 | author = Thom Marshall | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/2979999.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.getmovinghouston.com/index.php | archive-date = 2009-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090722114330/http://www.getmovinghouston.com/index.php | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Letter to Neal Boulton, Editor of Men's Fitness Magazine | work = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.getmovinghouston.com/image/Ltr-Neal%20Boulton1-09-07.pdf}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Art Car Parade.jpg|right|thumb|હ્યુસ્ટન આર્ટ કાર પરેડ]] હ્યુસ્ટન મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહ ધરાવતું [[વૈવિધ્યપૂર્ણ]] શહેર છે. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહોની સંખ્યા વધી રહી છે.<ref>{{cite web | title = Components of Population Change | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | format = PDF | access-date = 2009-03-21 | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225746/http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં અંદાજે 11 લાખ (21.4 ટકા) રહેવાસીઓ છે, જેઓ અમેરિકાની બહાર જન્મ્યાં છે. આ વિસ્તારમાં રહેતાં વિદેશી મૂળના લોકોમાંથી 66 ટકા અમેરિકાની દક્ષિણે મેક્સિકો સરહદ પરથી આવ્યાં છે.<ref name="ytlzpc">{{cite web | title = Foreign Born Population | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225904/http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | url-status = dead }}</ref> ઉપરાંત અહીંના પાંચ વિદેશી મૂળના રહેવાસીઓમાંથી એક રહેવાસી મૂળે એશિયાનો છે.<ref name="ytlzpc"/> દેશમાં સૌથી વધારે કોન્સ્યુલર ઓફિસ ધરાવવાની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું મોટું શહેર છે, જેમાં 86 દેશોની કોન્સ્યુલર ઓફિસ છે.<ref>{{cite web | title = International Representation in Houston | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711235924/http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> અનેક વાર્ષિકોત્સવોમાં હ્યુસ્ટનની વૈવિધ્યપૂર્ણ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે. અહીં સૌથી મોટો વાર્ષિક ઉત્સવ [[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીઓ]] છે, જે ફેબ્રુઆરીના અંતથી માર્ચની શરૂઆત સુધી લગભગ 20 દિવસચાલે છે, જેમાં દુનિયાનો સૌથી લાંબો અને મોટો વાર્ષિક લાઇવસ્ટોક શો અને રોડીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web | title = About the Houston Livestock Show and Rodeo | work = hlsr.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126191930/http://hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | url-status = dead }}</ref> અન્ય સૌથી લાંબી ઉજવણી એન્યુઅલ નાઇટ હ્યુસ્ટન [[પ્રાઇડ પરેડ]] છે, જે જૂનના અંતે યોજાય છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Pride Parade | work = PrideHouston.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.pridehouston.org/events/parade.php | archive-date = 2009-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090312015559/http://www.pridehouston.org/events/parade.php | url-status = dead }}</ref> અન્ય વાર્ષિકોત્સવોમાં [[હ્યુસ્ટન ગ્રીક ફેસ્ટિવલ]], <ref>[http://www.greekfestival.org/ મૂળ ગ્રીક તહેવાર, હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ]. 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ. '''''ચેતવણીઃ'' ''' ''ઓટોમેટિક સાઉન્ડ ફાઇલ'' .</ref>[[આર્ટ કાર પરેડ]], હ્યુસ્ટન ઓટો શો, હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ ફેસ્ટિવલ, ધ વેસ્ટહેમર બ્લોક પાર્ટી<ref>[http://www.ifest.org/ હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725221757/http://www.ifest.org/ |date=2010-07-25 }}. 2007. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> અને [[બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] સામેલ છે. બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલને અમેરિકામાં ટોચના પાંચ કળા મહોત્સવોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.<ref name="AmericanStyle2004">{{cite web|access-date= 2007-04-26 |url=http://www.cse.buffalo.edu/~rapaport/Buffalo/Top_25_Fairs_Festivals.cfm.html |title=The 2004 Top 25 Fairs & Festivals |work=AmericanStyle Magazine}}</ref><ref name="AmericanStyle2005">{{cite web|access-date=2007-04-26|title=AmericanStyle Magazine Readers Name 2005 Top 10 Art Fairs and Festivals|url=http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|date=October 25, 2005|work=AmericanStyle Magazine|format=PDF|archive-date=2006-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415084212/http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|url-status=dead}}</ref> હ્યુસ્ટનને સત્તાવાર રીતે વર્ષ 1967માં અવકાશી શહેરનું હુલામણું નામ મળ્યું છે, કારણ કે અહીં નાસાનું [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] સ્થિત છે. સ્થાનિકોએ {{nowrap|"[[Bayou City]]",}}"મેગ્નોલિયા સિટી", "[[ક્લચ સિટી]]" અને "એચ-ટાઉન" જેવા અન્ય હુલામણા નામ પણ આપ્યાં છે. === કળા અને થિયેટર === [[ચિત્ર:Wortham Center.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉનના થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટમાં વોર્ધમ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટન કળારસિક શહેર છે, જેમાં [[વિઝ્યુઅલ]] અને [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] અત્યંત લોકપ્રિય છે. શહેરની મધ્યમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] સ્થિત છે, જે નવ મુખ્ય કળા સંગઠનો કાર્યરત છે અને અહીં નાટક ભજવવા માટેના છ હોલ છે. અમેરિકાની મધ્યમાં સૌથી વધુ થિયેટર બેઠકો ધરાવતું બીજા નંબરનું મોટું શહેર છે.<ref>રામ્સે, કોડી. "[http://www.texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php મોટા રાજ્યમાં, હ્યુસ્ટન ટોચ પર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011192513/http://texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php |date=2007-10-11 }}", ''ટેક્સાસ મંથલી'' , સપ્ટેમ્બર, 2002. 10 ડીસેમ્બર, 2002 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite web | title = Houston Arts and Museums | publisher = City of Houston eGovernment Center | url = http://www.houstontx.gov/abouthouston/artsandmuseums.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ વિશે]", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68|date =20061209083929|bot=DASHBot}}</ref> હ્યુસ્ટન અમેરિકાના એવા થોડા શહેરોમાં સામેલ છે, જે પર્ફોમિંગ આર્ટ્સની તમામ મુખ્ય શાખાઓમાં કાયમી, વ્યાવસાયિક, રહેણાંક કંપનીઓ ધરાવે છેઃ ઓપેરા ([[હ્યુસ્ટન ગ્રાન્ડ ઓપેરા]]), બેલેટ ([[હ્યુસ્ટન બેલેટ]]), મ્યુઝિક ([[હ્યુસ્ટન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]]) અને થિયેટર ([[ધ એલે થિયેટર]]).<ref name="ikvngd"/><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ વેન્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212043351/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 |date=2006-12-12 }}", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન અનેક [[સ્થાનિક પરંપરાગત કલાકારો]], [[કળા સમૂહો]] તથા વિવિધ નાના પ્રગતિશીલ કળા સંગઠનોનું પણ નિવાસસ્થાન છે.<ref>"[http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ આર્ટ કાર મ્યુઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317120948/http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm |date=2012-03-17 }}", ''આર્ટકાર મ્યુઝીયમ ઓફ હ્યુસ્ટન'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેર વિવિધ પ્રકારના અને જુદો જુદો રસ ધરાવતા અનેક વિદેશી કલાકારો, કોન્સર્ટ, શો અને પ્રદર્શનને આકર્ષ છે.<ref>[http://www.quilts.com/home/news/index.php 2006 ફોલ એડિશન ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ક્વિટ એટ્રેક્ટ્સ 53,546 ટૂ હ્યુસ્ટન]. ''ક્વિલ્ટ્સ., ઇન્ક.'' 2006-11-30ના રોજ પ્રકાશિત થયેલી અખબારી યાદી. 2007-01-12 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.quilts.com/home/news/index.php|date =20071219171916|bot=DASHBot}}</ref> [[મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અનેક લોકપ્રિય સાંસ્કૃતિક સંગઠનો અને પ્રદર્શનો ધરાવે છે, જે દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.<ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]. બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતી બ્યૂરો. 2007-02-18 પર કરાયેલ સુધારો. </ref><ref>{{cite news|access-date= 2007-05-22|url=http://www.austin360.com/arts/content/arts/stories/2006/04/1austin.html|title=Central Austin has the makings of a museum district|publisher=Austin360.com|author=Jeanne Claire van Ryzin|date=April 1, 2006}}</ref> આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ધ [[મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ]], [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], ધ [[કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન]], [[સ્ટેશન મ્યુઝીયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ]], [[હોલોકાસ્ટ મ્યુઝીયમ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન ઝૂ]] સહિત પ્રસિદ્ધ સુવિધાઓ પણ છે.<ref>[http://www.texasmonthly.com/promotions/cadillac/breakthroughs2/museums/ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ ડે]. ટેક્સાસ મંથલી. 2006. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402024243/http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html |date=2009-04-02 }}. કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન. 2007-01-10.</ref><ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211044810/http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 |date=2007-02-11 }}. બૃહદ હ્યુસ્ટન કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યૂરો. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટની આજુબાજુ પણ તેની મર્યાદાની બહાર ધ [[મેનિલ કલેક્શન]], [[રોધકો ચેપલ]] અને ધ [[બેઝેન્ટાઇન ફ્રેસ્કો ચેપલ મ્યુઝીયમ]] સ્થિત છે. [[ચિત્ર:HoustonTX HobbyCenter.jpg|thumb|right|પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ માટે હોબી સેન્ટર]][[બાયૂ બેન્ડ]] 14 એકર (5.7 હેક્ટર)માં ફેલાયેલી મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સની સુવિધા છે, {{convert|14|acre|adj=on}}જે અમેરિકાના સુશોભિત કળા, ચિત્રકાર્યો અને ફર્નિચરના ઉત્તમ સંગ્રહાલયોમાંનું એક છે. બાયૂ બેન્ડ હ્યુસ્ટનના દાનવીર [[ઇમા હોગ]]નું અગાઉનું નિવાસસ્થાન પણ છે.<ref>{{Cite web | title = Bayou Bend Collections and Gardens, Houston, Texas | access-date = 2008-03-23 | url = http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | archive-date = 2008-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080424055638/http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનની આસપાસ ફેલાયેલા અનેક સ્થળોમાં નિયમિતપણે સ્થાનિક અને પ્રવાસી [[રોક]], [[બ્લુસ]], [[કન્ટ્રી]], [[ડબસ્ટેપ]], [[હિપ હોપ]] અને [[ટેજાનો]] મ્યુઝિકલ શોનું આયોજન થાય છે. પણ આ શહેરમાં અત્યંત પ્રસિદ્ધ કલાકારો કે સંગીતકારો ક્યારેય રહ્યાં નથી. અહીં કલાકારોને અમુક હદ સુધીની સફળતા મળે પછી તેઓ અમેરિકાના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે.<ref>{{cite news | last = Lomax, John Nova. "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe", Houston Press, February 1, 2007 | first = John Nova | title = "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe | work = The Houston Press | date = 2007-02-01 | access-date = 2007-02-12}}</ref> તેમાં એકમાત્ર અપવાદ [[હ્યુસ્ટન હિપ-હોપ]] છે, જે અમેરિકાના દક્ષિણ વિસ્તારોની શૈલી અને પરંપરાની ઊજવણી કરે છે, તેને જાળવી રાખે છે અને તેના મૂળિયા સાથે વળગી રહ્યું છે. તેના પગલે એક મજબૂત, સ્વતંત્ર [[હિપ-હોપ]] મ્યુઝિકનો વિકાસ થયો છે, જે દક્ષિણ અમેરિકન [[હિપ-હોપ]] અને [[ગેંગસ્ટા રેપ]] કમ્યુનિટીઝ પર પ્રભાવ ધરાવે છે અને તેના સારી બાબતોનો સ્વીકાર પણ કરે છે.<ref>{{cite news | last = Frere-Jones | first = Sasha | title = A Place In the Sun - Houston Hip-Hop Takes Over | work = The New Yorker | date = 2005-11-14 | url = http://www.newyorker.com/archive/2005/11/14/051114crmu_music | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટનના અનેક હિપ-હોપ કલાકારોને વ્યાવસાયિક સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે. હ્યુસ્ટને [[ચોપ]] અને [[સ્ક્રૂ મ્યુઝિક]]ને પણ આશ્રય આપ્યો છે. હ્યુસ્ટને ભેટ ધરેલા અન્ય પ્રસિદ્ધ કલાકારોમાં પોપ અને આર એન્ડ બી ગર્લ ગ્રૂપ [[ડેસ્ટિનિસ ચાઇલ્ડ]], પ્રગતિશીલ રોક બેન્ડ [[કિંગ્સ ટેન]], સધર્ન રોક બેન્ડ [[ઝેડઝેડ ટોપ]], છઠ્ઠા દાયકાની માનસિકતા રજૂ કરતું રોક બેન્ડ [[રેડ ક્રાયોલા]], સ્વદેશી ગાયક કે ગીતકાર [[લીલે લોવેટ્ટ]], પોપ સિંગર અને અભિનેત્રી [[હિલેરી ડફ]], અભિનેતા [[પેટ્રિક સ્વેયઝ]] અને ઇન્ડી-પિયાનો રોક બેન્ડ [[બ્લુ ઓક્ટોબર]]નો સમાવેશ થાય છે. 60 અને 70ના દાયકામાં હ્યુસ્ટનમાં બ્લુઝ અને દેશી પરંપરાગત કલાકારોનો પણ દબદબો હતો. તે સમયે અહીં [[લાઇટનિન હોપ્કિન્સ]], [[ક્લીઅરન્સ "ગેટમાઉથ" બ્રાઉન]], [["ટેક્સાસ" જોહની બ્રાઉન]], [[જોહની "ગિટાર" વોટ્સન]], [[આલ્બર્ટ કોલિન્સ]], [[જોહની કોપલેન્ડ]] અને [[જો "ગિટર" હ્યુજ]] જેવા બ્લુઝ કલાકારો હતાં, જેમાંથી અનેકના આલ્બમ શહેરના મ્યુઝિક લેબલ [[પીકોક રેકર્ડઝ]]એ રેકર્ડ કર્યા હતા. 60 અને 70ના દાયકામાં શહેરના દેશી અને [[પરંપરાગત]] કલાકારોમાં [[ટાઉન્સ વાન ઝાન્ડ્ટ]], [[મિકી ન્યૂબ્યુરી]], [[રોડની ક્રોવેલ]], [[સ્ટીવ અર્લે]] અને [[ગે ક્લાર્ક]] સામેલ હતાં, જેઓ હ્યુસ્ટનને એન્ડરસન ફેર અને ઓલ્ડ ક્વાર્ટ એકાઉસ્ટિક કાફે જેવા લાંબા ગાળા સુધી કાર્યરત રહેલા મનોરંજન સ્થળો માટેનું ઘર પણ કહે છે.<ref>{{Cite web | title = Anderson Fair History | access-date = 2009-03-20 | url = http://www.andersonfair.com/hssaf_2.htm | archive-date = 2008-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080512152242/http://www.andersonfair.com/HssAF_2.htm | url-status = dead }}</ref> 80 અને 90ના દાયકામાં [[પંક]] અને [[ડર્ટી રોટ્ટન ઇમ્બેસાઇલ્સ]], [[વર્બલ એબ્યુઝ]], [[રિયલી રેડ]], [[કલ્ચરસાઇડ]], [[ડ્રેસ્ડન 45]] અને [[પેઇન ટીન્સ]] અને [[આઉટસાઇડ]]ના સંગીતકાર [[જેન્ડેક]] જેવા [[વૈકલ્પિક રોક]]ની રચના થઈ હતી. નવી સદીમાં [[જેન હન્ટર]] અને [[ઇન્ડિયન જ્વેલરી]] જેવા સમકાલીન પરંપરાગત પફોર્મર્સ સહિત [[હ્યુસ્ટન નોઇઝ બેન્ડ્સ]] જોવા મળે છે. === પ્રવાસ અને મનોરંજન === [[ચિત્ર:Hermann Park Texas.jpg|left|thumb|હર્મન પાર્કમાં રીફ્લેક્શન પૂલ]] હ્યુસ્ટનની મધ્ય ભાગની કેન્દ્રમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] 17 બ્લોક ધરાવતો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[બાયૂ પ્લેસ]] મનોરંજન સંકુલ, રેસ્ટોરાં, મૂવીઝ, પ્લાઝાસ અને પાર્ક્સ સ્થિત છે. બાયૂ પ્લેસ એક મોટું બહુમાળી બિલ્ડિંગ છે, જેમાં સંપૂર્ણ સેવા આપતી રેસ્ટોરાં, બાર, લાઇવ મ્યુઝિક, [[બિલિયર્ડ્સ]] અને આર્ટ હાઉસ ફિલ્મ્સ છે. હ્યુસ્ટન [[વેરિઝોન વાયરલેસ થિયેટર]]માં લાઇવ [[કન્સર્ટ]], નાટકો અને શિષ્ટ કોમેડી નાટકોનું મંચન થાય છે તેમજ [[એન્જેલિકા ફિલ્મ]] સેન્ટરમાં વિવિધ પ્રકારની કળાઓ, [[વિદેશી]] અને [[સ્વતંત્ર ફિલ્મો]] રજૂ થાય છે.<ref>[http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp એન્જેલિકા હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725003351/http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp |date=2008-07-25 }}. ''એન્જેલિકા ફિલ્મ સેન્ટર.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં [[હર્મન પાર્ક]] સહિત 337 પાર્ક્સ છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન ઝૂ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], [[ટેરી હર્શી પાર્ક]], [[લેક હ્યુસ્ટન પાર્ક]], [[મેમોરિયલ પાર્ક]], [[ટ્રાન્ક્વોલિટી પાર્ક]], [[સેસ્ક્વિસેન્ટેનિયલ પાર્ક]], [[ડિસ્કવરી ગ્રીન]] અને [[સેમ હ્યુસ્ટન પાર્ક]] (જેમાં સમારકાર કરેલા, સુધારેલા અને પુનઃનિર્માણ પામેલા ઘરો છે, જે મૂળે 1823થી 1905 વચ્ચે બન્યાં હતાં) સામેલ છે.<ref>[http://www.heritagesociety.org/ths.html હેરિટેજ સોસાયટીઃ વોક ઇનટૂ હ્યુસ્ટનસ પાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610115218/http://www.heritagesociety.org/ths.html |date=2007-06-10 }}. ''ધ હેરિટેજ સોસાયટી.'' 2007-01-10.</ref> અમેરિકાના વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધારે ગીચ 10 શહેરોમાં હ્યુસ્ટન પાસે વિવિધ પાર્ક્સ અને હરિયાળી વિસ્તાર સૌથી વધારે {{convert|56405|acre|km2|0}}<ref>કોન્ટિનેન્ટલ મેગેઝિન, માર્ચ, 2008. પેજ 67.</ref>છે, {{convert|19600|acre|km2|0}} જેનું વ્યવસ્થાપન શહેર દ્વારા થાય છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન આર્બોરેટમ એન્ડ નેચર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[વિલિયમ્સ વોટરવોલ]] પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું સ્થળ છે, જે [[શહેરના વસવાટના મુખ્ય ભાગ]]માં સ્થિત છે. હ્યુસ્ટન સિવિક સેન્ટરનું સ્થાન [[જ્યોર્જ આર બ્રાઉન કન્વેન્શન સેન્ટર]]એ લીધું છે, જે દેશના સૌથી મોટા કન્વેન્શન સેન્ટરમાંનું એક છે. અહીં [[જેસ્સી એચ જોન્સ હોલ ફોર ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ]] છે, જે [[હ્યુસટ્ન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સોસાયટી ફોર પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]]નું આશ્રયસ્થાન છે. [[ધ સેમ હ્યુસ્ટન કોલેઝિયમ]] અને મ્યુઝિક હોલનું સ્થાન [[હોબી સેન્ટર ફોર ધ પર્ફોમિરંગ આર્ટ્સ]]એ લીધું છે. [[હ્યુસ્ટન અવકાશ કેન્દ્ર]] એ નાસાના સત્તાવાર મુલાકાતીઓનું કેન્દ્ર છે, જે [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. અહીં કોઈ પણ વ્યક્તિને [[મૂન રોક્સ]] (ચંદ્ર પરથી લવાયેલા ખડકો), શટલ સિમ્યુલેટર સહિત વિવિધ પ્રદર્શન આકર્ષે છે. અહીં નાસાનું માનવીય અવકાશી ઉડ્ડયન કાર્યક્રમના ઇતિહાસ વિશે પણ પ્રદર્શન જોવા મળે છે. [[અર્થ ક્વેસ્ટ એડવેન્ચર્સ]]એ 1,600 એકરમાં ફેલાયેલો ઇકો-ગ્રીન થીમ પાર્ક અને રીચર્સ સેન્ટર છે, જે વર્ષ 2013માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. અન્ય આકર્ષક [[પ્રવાસન]] સ્થળોમાં [[ધ ગેલેરિયા]] (ટેક્સાસનું સૌથી મોટું [[શોપિંગ મોલ]], જે શહેરના મુખ્ય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં સ્થિત છે), ઓલ્ડ માર્કેટ સ્ક્વેયર, ધ ડાઉનડાઉન એક્વેરિયમ (શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત માછલી ઘર) અને [[સેમ હ્યુસ્ટન રેસ પાર્ક]] સામેલ છે. === રમત ગમત === [[ચિત્ર:MainEvent.jpg|right|thumb|ડાઉનટાઉનમાં યોજાયેલી સુપર બાઉલ 38 દરમિયાન મુખ્ય ઇવેન્ટ પર રીવેલર્સ]] હ્યુસ્ટન પાસે લગભગ દરેક મુખ્ય વ્યાવસાયિક રમતની ટીમ છે, એકમાત્ર [[એનએચએલ]]નું જ પ્રતિનિધિત્વ નથી. [[હ્યુસ્ટન એસ્ટ્રોસ]] ([[એમએલબી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેક્સાન્સ]] ([[એનએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] ([[એમએલએસ]]), [[હ્યુસ્ટન એરોસ]] ([[એએચએલ]]), [[હ્યુસ્ટન રેંગલર્સ]] ([[ડબલ્યુટીટી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેકર્સ]] ([[એબીએ]]), [[હ્યુસ્ટન એનર્જી]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન લીઓન્સ]] ([[પીડીએલ]]), [[એચ-ટાઉન ટેક્સાસ સાયકલોન્સ]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]] પણ), [[હ્યુસ્ટન પાવર]] ([[ડબલ્યુએફએ]]) અને [[હ્યુસ્ટન લાઇટનિંગ]] ([[એસઆઇએફએલ]]) હ્યુસ્ટન આધારિત છે અને આ ટીમો હ્યુસ્ટનને પોતાનું ઘર ગણે છે. [[મિનિટ મેઇડ પાર્ક]] (એસ્ટ્રોસનું ઘર) અને [[ટોયોટા સેન્ટર]] (રોકેટ્સ અને એરોસનું ઘર) શહેરની મધ્યભાગમાં સુધરેલા વિસ્તારમાં સ્થિત છે. શહેરમાં [[રિલાયન્ટ એસ્ટ્રોડોમ]] છે, જે દુનિયાનું પહેલું ગુંબજ ધરાવતું સ્ટેડિયમ છે, તે એનએફએલનું પહેલું રીટ્રેક્ટેબ્લ-રુફ (છાપરું ખેંચી શકાય તેવું) [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] પણ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટનમાં રમતગમતની અન્ય સુવિધાઓમાં [[હોફહેઇન્ઝ પેવેલિયન]], [[રિલાયન્ટ એરેના]] (અગાઉ [[ડબલ્યુએનબીએ]]ના [[હ્યુસ્ટન કોમેટ્સ]]નું ઘર, હવે લાઇટનિંગનો આધાર બન્યું છે) અને [[રોબર્ટસન સ્ટેડિયમ]] (બંનેનો ઉપયોગ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન કોલેજિએટ સ્પોર્ટ્સ]] થાય છે, રોબર્ટ્સનનો ઉપયોગ [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] માટે પણ થાય છે) અને [[રાઇસ સ્ટેડિયમ]] ([[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] ઓવલ્સ ફૂટબોલ ટીમનું ઘર ગણાય છે) છે. રિલાયન્સ એસ્ટડ્રોમનો અવારનવાર ઉપયોગ થાય છે, જેમાં પહેલી એપ્રિલ, 2001ના રોજ [[રેસ્લમેનિયા એક્સ-સેવન]]ના [[વર્લ્ડ રેસ્લિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]નું આયોજન થયું હતું તથા અહીં સૌથી વધુ 67,925 દર્શકોની હાજરીનો વિક્રમ છે.<ref>"[http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp રેસ્લમેનિયા એક્સ સેવન સેટ્સ રેવેન્યૂ, એટેન્ડન્સ રેકર્ડઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219095627/http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp |date=2008-02-19 }}", ''વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ, ઇન્ક.'' 2001-04-02. 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં પાંચ એપ્રિલ, 2009ના રોજ [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[રેસ્લમેનિયા 25]]નું પણ આયોજન થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|title=Mayweather, Orton survive Mania; Edge, Flair don't|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|date=2008-03-31|author=Dale Plummer|access-date=2008-03-31|archive-date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325052458/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|url-status=dead}}</ref> તાજેતરમાં હ્યુસ્ટનમાં [[2004 મેજર લીગ બેઝબેલ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2000 આઇએચએલ [[ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2005 [[બિગ 12 કોન્ફરન્સ]] ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ ગેમ, ધ [[2006 એનબીએ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], વર્ષ 2001 અને વર્ષ 2006 સુધી ધ [[યુ. એસ. મેન્સ ક્લે કોર્ટ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને વર્ષ 2003 અને 2004માં [[ટેનિસ માસ્ટર્સ કપ]] તેમજ વાર્ષિક [[શેલ હ્યુસ્ટન ઓપન]] ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટ જેવી મુખ્ય રમતોનું આયોજન થયું છે. હ્યુસ્ટન [[એલપીજીએ ગોલ્ફ સીઝન ધ એલપીજીએ ટૂર ચેમ્પિયનશિપ]]માં અંતિમ સત્તાવાર રમતનું આયોજન કરશે, જેની શરૂઆત વર્ષ 2009થી થઈ છે. શહેરમાં દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં વાર્ષિક એનસીએએ કોલેજ બેઝબોલ મિનિટ મેઇડ ક્લાસિક અને ડીસેમ્બરમાં એનસીએએ ફૂટબોલની [[ટેક્સાસ બાઉલ]]નું આયોજન થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં બે વખત [[સુપર બાઉલ]] ચેમ્પિયનશિપનું આયોજન થાય છે. વર્ષ 1974માં રાઇસ સ્ટેડિયમ ખાતે [[સુપર બાઉલની આઠમી]] આવૃત્તિનું આયોજન થયું હતું અને વર્ષ 2004માં [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[સુપર બાઉલ 38]] રમાઈ હતી. 1998થી 2001 વચ્ચે કાર્ટ ઓટો રેસિંગ સીરિઝે શહેરની મધ્યમાં વિવિધ માર્ગો પર વાર્ષિક રેસ [[ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ ઓફ હ્યુસ્ટન]]નું આયોજન કર્યું હતું. ત્યારબાદ પાંચ વર્ષ રેસનું આયોજન થયું નહોતું, પણ વર્ષ 2006 અને 2007માં [[રિલાયન્ટ પાર્ક]] સંકુલની ફરતે માર્ગો પર [[ચેમ્પ કાર]] રેસ ફરી યોજાઈ હતી. જોકે ચેમ્પ કારને વર્ષ 2008માં હરિફ [[ઇન્ડી રેસિંગ લીગ]] (આઈઆરએલ) સાથે ભેળવી દેવાઈ હતી અને હ્યુસ્ટન રેસને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી. [[હ્યુસ્ટન રેસવે પાર્ક]] હ્યુસ્ટનની બહાર બેટાઉન નજીક સ્થિત છે અને તે [[એનએચઆરએ]] અને ઓટો રેસિંગના અન્ય સ્વરૂપોનું આયોજન કરે છે.<ref>{{Cite web | title = NHRA races back at Houston Raceway Park in Baytown | work = KHOU | author = Matt Musil | date = 2010-04-09 | access-date = 2010-04-17 | url = http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | archive-date = 2010-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100416022741/http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | url-status = dead }}</ref> {{-}} === મીડિયા === {{Further|[[List of newspapers in Houston]], [[List of television stations in Texas]], [[List of radio stations in Texas]], and [[List of films featured in Houston]]}} [[ચિત્ર:Melcher Center for Public Broadcasting.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી ખાતે લીરોય એન્ડ લ્યુસિલ મેલ્શેર સેન્ટર ફોર પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ]] હ્યુસ્ટન એકમાત્ર મુખ્ય દૈનિક અખબાર ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' છે, જે વ્યાપક પહોંચ અને વિતરણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટ ક્રોનિકલ]] દૈનિક અખબારની માલિક અને સંચાલક કંપની [[હર્સ્ટ કોર્પોરેશન]]એ વર્ષ 1995માં તેના મુખ્ય હરિફ ''[[હ્યુસ્ટન પોસ્ટ]]'' ની અસ્કામતો ખરીદી લઈ તેની કામગીરી બંદ કરી દીધી હતી. ''હ્યુસ્ટન પોસ્ટ'' ની માલિકી શહેરના ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ''બિલી હોબી'' ના પરિવારની હતી. આ શહેરના અન્ય મુખ્ય પ્રકાશન ''[[હ્યુસ્ટન પ્રેસ]]'' છે, જે નિઃશુલ્ક ''[[વૈકલ્પિક સાપ્તાહિક]]'' છે, જે 3,00,000 કરતાં વધારે વાચકો ધરાવે છે.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.houstonpress.com/about/|title=Houston Press: About Us|publisher=Houston Press |access-date= 2007-01-26}}</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન [[કેયુએચટી]] અને જાહેર રેડિયો સ્ટેશન [[કેયુએચએફ]] કાર્યરત છે. બંને સ્ટેશનનો પરવાનો અને તેનું સંચાલન [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] કરે છે. કેયુએચટી (ચેનલ 8) એક [[પીબીએસ]]નું સભ્ય સ્ટેશન અને અમેરિકામાં પહેલું જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન છે જ્યારે [[કેયુએચએફ]] (88.7 એફએમ) એક [[એનપીઆર]] સભ્ય સ્ટેશન છે. બંને સ્ટેશનનું પ્રસારણ હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં સ્થિત જાહેર પ્રસારણના લીરોય એન્ડ લુસિલ મેલ્શેર કેન્દ્ર પરથી થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં મીડિયા ક્ષેત્રની અગ્રણી હસ્તીઓમાંની એક [[ડેવ વોર્ડ]] છે, જે શહેરના તમામ કોઈ પણ સ્ટેશન પર લાંબા સમયગાળાથી એન્કર તરીકે સેવા આપે છે. વોર્ડ 40 કરતાં વધારે વર્ષથી [[કેટીઆરકે-ટીવી]]નું સંચાલન કરે છે. [[રોન સ્ટોન]]એ ચેનલ 2 ન્યૂઝનું 1972થી 1992 સુધી એમ 20 વર્ષ સંચાલન કર્યું હતું. [[એનબીસી]] માન્યતાપ્રાપ્ત [[કેપીઆરસી-ટીવી]] પર ''ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસ'' નું છેલ્લાં ત્રણ [[દાયકા]] કરતાં વધારે સમયથી પ્રસારિત થતી [[સાંસ્કૃતિક]] [[સંગ્રહ]] [[શ્રેણી]] ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસનું સંચાલન [[રે મિલર]] કરી રહ્યાં છે, જેઓ [[માર્વિન ઝિન્દલેર]] તરીકે પણ જાણીતા છે. 1960ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં મિલરે ટેક્સાસની ન્યૂઝવુમેન તરીકે [[કે બેઇલી હચિસ્સન]] સાથે કરાર કર્યો હતો, જે મૂળ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]ના રહેવાસી છે. પાછળથી બેઇલીએ [[ટેક્સાસ હાઉસમાં પ્રતિનિધિત્વ]] કર્યું હતું અને [[અમેરિકાના સેનેટ]] બન્યાં હતાં. {{-}} == આર્કિટેક્ચર == {{Main|Architecture of Houston}} {{See also|List of tallest buildings in Houston}} [[ચિત્ર:Chase Tower, a block away.jpg|thumb|upright|ટેક્સાસની સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર ]] હ્યુસ્ટન [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં સૌથી ઊંચી બહુમાળી બિલ્ડિંગો ધરાવવામાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે અને દુનિયાના ટોચના 10 શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web | title = World's Ten Tallest Cities | work = Ultrapolis Project| access-date = 2010-01-21| url = http://www.ultrapolisproject.com/ultrapolis_world_tallest_skylines_cities.htm }}</ref><ref>"[http://ultrapolisproject.com/Tallest_25_Skylines_Cities.htm કેલક્યુલેટેડ એવરેજ હાઇટ ઓફ ટેન ટોલેસ્ટ (સીએએચટીટી)]", ''UltrapolisProject.com'' . 2007-07-01 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં સાત માઇલ (11 કિમી) લંબાઈ ધરાવતી [[ટનલ સીસ્ટમ અને સ્કાયવોક્સ]] છે, જે શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત બિલ્ડિંગોને જોડે છે, જે દુકાનો, રેસ્ટોરાં અને અનુકૂળ સ્ટોર્સ ધરાવે છે. આ સીસ્ટમ પદયાત્રીઓને એક બિલ્ડિંગમાંથી બીજી બિલ્ડિંગમાં જતાં ઉનાળામાં ગરમીથી અને ચોમાસામાં વરસાદથી બચાવે છે. 1960ના દાયકામાં [[હ્યુસ્ટનના મધ્ય ભાગ]]માં મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતા ઓફિસના માળખા હતાં, પણ તે પછી અત્યાર સુધી અમેરિકામાં સૌથી વધુ ઊંચી વિવિધ [[બહુમાળી બિલ્ડિંગ]] ધરાવતા શહેરોમાંનું એક બની ગયું છે. 1970માં ઊર્જા ક્ષેત્રમાં તેજી આવતાં [[રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ]] દ્વારા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ લોંચ કર્યા હતા જેના પગલે શહેરના મધ્ય વિસ્તારમાં તેજીની શરૂઆત થઈ હતી. 1970ના દાયકા દરમિયાન એક પછી એક બહુમાળી ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું, જેમાંથી ઘણી બધા ભવનોનું નિર્માણ રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જેરાલ્ડ ડી હાઇન્સ]]એ કર્યું હતું. આ તબક્કો હ્યુસ્ટનના સૌથી ઊંચા બહુમાળી ભવન [[જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર]]ના નિર્માણ સાથે પરાકાષ્ઠા પર હતો, જેમાં 75 માળ છે {{convert|1002|ft|m|0|sing=on}}અને તેની ઊંચાઈ 1,002 ફીટ છે, અગાઉ આ ટાવર ટેક્સાસ કોમર્સ ટાવર તરીકે જાણીતો હતો. તેનું નિર્માણ 1982માં પૂર્ણ થયું હતું. ટેક્સાસમાં તે સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતી બિલ્ડિંગ છે જ્યારે અમેરિકામાં આ દ્રષ્ટિએ [[10મી સૌથી ઊંચી]] અને દુનિયામાં [[30મી સૌથી ઊંચી]] બિલ્ડિંગ છે. 1983માં 71 માળની અને {{convert|992|ft|m|0|sing=on}}ઊંચાઈ ધરાવતી [[વેલ્સ ફાર્ગો પ્લાઝા]] (અગાઉ એલાયડ બેન્ક પ્લાઝા)નું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું, જે હ્યુસ્ટન અને ટેક્સાસની બીજી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ બની ગઈ હતી. છત સુધીની ઊંચાઈને આધારે તે અમેરિકાની 13મી સૌથી ઊંચી અને દુનિયાની 36મી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ છે. વર્ષ 2007 સુધી હ્યુસ્ટનના મધ્ય વિસ્તારમાં 4.3 કરોડ ચોરસ ફૂટ (4,000,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી.<ref>[http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ ઝડપી માહિતી, ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208214425/http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ |date=2006-12-08 }}. ''હ્યુસ્ટનdowntown.com'' 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> પોસ્ટ ઓક બોલીવર્ડ અને વેસ્ટહેઇમર રોડ પર કેન્દ્રીત [[અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં 1970ના દાયકામાં અને 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેજી આવી હતી અને [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] વેસ્ટને સમાંતર મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી ઓફિસ બિલ્ડિંગ્સ, હોટેલ્સ અને રીટેલ ડેવલપમેન્ટ્સ દેખાયું હતું. અપટાઉન (શહેરનો ઉપરનો વિસ્તાર) [[વૃદ્ધિ પામતા શહેર]]ના સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વિસ્તારોમાંનો એક છે. અપટાઉનમાં સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતું બિલ્ડિંગ [[વિલિયમ ટાવર]] છે, જેમાં 64 માળ છે. તેની ઊંચાઈ {{convert|901|ft|m|0|sing=on}}છે અને ડીઝાઇન [[ફિલિપ જોહન્સન]] અને [[જોહન બર્ગી]]એ તૈયાર કરી હતી. આ ટાવર 1999 સુધી ટ્રાન્સકો ટાવર તરીકે જાણીતું હતું. તે સમયે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટની બહાર સ્થિતિ આ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ ગણાતું હતું. અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં [[આઈ એમ પેઇ]], [[સીઝર પેલ્લી]] અને [[ફિલિપ જોહન્સન]] જેવા પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા ડીઝાઇન થયેલા અન્ય બિલ્ડિંગ્સ પણ છે. 1990ના દાયકાના અંતે અને 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં મધ્યમ ઊંચાઈ અને [[અત્યંત ઊંચાઈ]] ધરાવતા [[રહેણાંક ટાવર]]ના નિર્માણમાં નાની તેજી આવી હતી, જેમાંથી કેટલાંક 30 માળની ઊંચાઈ ધરાવે છે.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html રેસિડેન્શ્યિલ રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201213217/http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite news | last = Sarnoff | first = Nancy | title = Genesis Laying Down Plans for Newest Uptown Condo Highrise | work = Houston Business Journal | date = 2001-12-14 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/12/17/newscolumn3.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>{{cite news | last = Apte | first = Angela | title = Rising Land Costs Boost Houston's Mid-Rise Market | work = Houston Business Journal | date = 2001-10-26 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/10/29/focus1.html | access-date = 2007-01-11}}</ref> વર્ષ 2002માં અપટાઉનમાં 2.3 ચોરસ ફૂટ (2,100,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી, જેમાંથી 1.6 કરોડ ચોરસ ફૂટ (1,500,000 મીટર) [[એ ક્લાસની ઓફિસ સ્પેસ]] હતી.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html વ્યાવસાયિક રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201200302/http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == [[હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ]] પોલીસ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. અમેરિકાના શહેરોમાં સૌથી વધુ હત્યા ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટનનું સ્થાન 46મું છે. વર્ષ 2005માં આ શહેરની વસ્તી 2,50,000 હતી અને એક લાખની વસ્તી દીઠ માથાદીઠ હત્યાનો દર 16.3 હતો.<ref>"{{PDFlink|[http://www.morganquitno.com/cit05r.pdf Murder Rate in 2005]|30.4&nbsp;KB}}," ''[[મોર્ગન ક્વિટનો]]'' . નવેમ્બર 29, 2006 પર સુધારેલ.</ref> જોકે 10,00,000ની વસ્તી ધરાવતા અમેરિકાના શહેરોમાં હ્યુસ્ટન હત્યાના દરમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ આંકડા તો સ્થાનિક ટીવી સમાચાર સંશોધક માર્ક ગ્રીનબ્લાટ્ટે શોધ્યું કે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગે વર્ષ 2005માં ખૂનના સંખ્યા ઓછી દેખાડી છે તે પછીના છે. શહેરમાં હત્યાની સંખ્યામાં ફક્ત બેનો સત્તાવાર વધારો થાય તો તે આ બાબતે બીજું સ્થાન મેળવશે.<ref>Greenblatt, Mark. "[https://web.archive.org/web/20071218164948/http://www.khou.com/news/defenders/investigate/stories/khou071119_tj_murdercount.1d78917e.html Hiding Homicide: How HPD undercounts murder]." ''[[કેએચઓયુ-ટીવી]]'' . ગુરુવાર, નવેમ્બર 29, 2007. છ જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2004ની સરખામણીમાં વર્ષ 2005માં અહિંસક અપરાધોની સંખ્યામાં બે ટકા ઘટાડો થયો છે ત્યારે [[હત્યા]]ની સંખ્યામાં 23.5 ટકાનો વધારો થયો છે.<ref name="Houston to be studied"/> વર્ષ 2005થી હ્યુસ્ટનમાં અપરાધમાં ઉછાળો આવ્યો છે, જેના માટે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ કેટરિના ચક્રવાત પછી ન્યૂ ઓરલીઆન્સમાંથી લોકોના પ્રવાહને જવાબદાર ઠેરવે છે.<ref name="JLeahy">{{cite news | last = Leahy | first = Jennifer | title = Homicide rate on track to be worst in a decade - Evacuees play large role in the rise, police say | work = Houston Chronicle | date = 2006-10-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/hurricane/4277375.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> કેટરિના પછી, 2004માં નવેમ્બર અને ડીસેમ્બર, 2005માં હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દરમાં 70 ટકાનો વધારો થયો હતો. શહેરમાં વર્ષ 2005માં 336 હત્યા થઈ હતી <ref name="Houston to be studied">વિલાફ્રાન્કા, આર્માન્ડો. "[http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 હ્યુસ્ટન વાયોલન્ટટ ક્રાઇમ ટૂ સ્ટડીડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303074728/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 |date=2008-03-03 }}", ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' , નવેમ્બર 23, 2006, પેજ 3. 2006-12-17 પર સુધારેલ.</ref>જ્યારે વર્ષ 2004માં 272.<ref>"{{PDFlink|[http://www.txdps.state.tx.us/director_staff/public_information/2004CIT.pdf Crime in Texas: 2004]|193&nbsp;KB}}", [[ટેક્સાસ જાહેર સુરક્ષા વિભાગ]], 2004. 2006-12-06 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દર એક લાખ નિવાસીઓ દીઠ વર્ષ 2005માં 16.33 હતો જે વર્ષ 2006માં વધીને 17.24 થયો હતો.<ref>ઓહારે પેગ્ગી. "{{waybackdate|site=http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/metro/4437025.html|title=City sees 13.5% rise in slayings for 2006|date=20070115014451}}", ''હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ'' , 2007-01-01. જાન્યુઆરી 1, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં હત્યાનો આંક વધીને 379 થયો હતો.<ref name="Houston to be studied"></ref> [[ધ ટાઇમ્સ પિકાયૂને]]માં પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખમાં વિવાદ થયો હતો. તેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા માટે વધવા માટે કેટરિના તોફાન પછી સ્થળાંતરિત થઈને આવેલા લોકો જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે પણ હકીકત એ છે કે તેમના આગમન પહેલાં શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા વધતી રહી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|publisher=[[The Times-Picayune]]|title=Haven and Hell|access-date=2010-04-14|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707070741/http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|url-status=dead}}</ref>શહેરના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કરીને આવેલા મોટા ભાગના નાગરિકો કાયદાનું પાલન કરે છે, પણ વાસ્તવિક સમસ્યા હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં રાતોરાત 10 ટકાનો વધારો છે, જેના પગલે નાગરિકોની સરખામણીમાં પોલીસ અધિકારીઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. <ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/05/AR2006020500884.html|publisher=[[The Washington Post]]|title=After Welcoming Evacuees, Houston Handles Spike in Crime|access-date= 2010-04-14 | first=Sylvia | last=Moreno | date=2006-02-06}}</ref>જર્નલ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસમાં વર્ષ 2010માં પ્રકાશિત થયેલ અભ્યાસે પણ વિવાદ સર્જયો હતો. તેમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોને કારણે હ્યુસ્ટન અને ફિનિક્સમાં અપરાધમાં વધારો થયો હોવાની વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.racewire.org/archives/2010/02/katrina_evacuees_didnt_increase_crime.html|title=Study: Katrina Evacuees Didn’t Increase Crime|publisher=RaceWire|access-date= 2010-04-04}}</ref> 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં હ્યુસ્ટન, [[પાસાડેના]] અને કેટલાંક દરિયાઈ શહેરો ''[[હ્યુસ્ટનમાં સામૂહિક હત્યા]]'' ના સ્થળ હતા, જે તે સમયે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં શ્રેણીબદ્ધ હત્યાનો ખરાબ કેસ હતો.<ref>{{cite news | title = CRIME: The Houston Horrors | work = TIME Magazine | date = 1973-08-20 | access-date = 2010-05-02 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | archive-date = 2013-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130725001649/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Beaver Country Times | access-date = 2010-05-02 | url = http://news.google.com/newspapers?id=D4MkAAAAIBAJ&sjid=ANoFAAAAIBAJ&pg=4597,220911&dq}}</ref> અન્ય શહેરોમાં હ્યુસ્ટન નશીલ દ્રવ્યોની હેરફેરનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જે અન્ય અમેરિકન બજારોમાં વિતરકોને કોકેન, મારિજુઆના, હેરોઇન, એમડીએમએ અને મેથામ્ફેટામાઇનનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.<ref>"[http://www.usdoj.gov/ndic/pubs32/32771/distribution.htm ડિસ્ટ્રિબ્યુશન-હ્યુસ્ટન હાઈ ઇન્ટેન્સિટી ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ એરીયા ડ્રગ માર્ગેટ એનાલીસિસ 2009]." ''[[અમેરિકન ન્યાય વિભાગ]]'' . ઓગસ્ટ 11, 2009 પર સુધારેલ. </ref> વર્ષ 2007માં ટેક્સાસ રાજ્યમાં વાહનોની ચોરીમાં હ્યુસ્ટને ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું અને તે વર્ષે હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 31,000 કરતાં વધારે વાહનોની ચોરી થઈ હતી.<ref>{{Cite web | title = Houston Ranks #1 for Auto Theft in State: AAA Texas and Houston Police Department Partner to Help Prevent This Crime | work = Reuters | access-date = 2010-01-03 | url = http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | archive-date = 2010-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100121215133/http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | url-status = dead }}</ref> અમેરિકામાં 50 મોટા શહેરોમાં સુરક્ષિત પડોશીઓનો નિર્ણય લેવા વર્ષ 2010માં NeighborhoodScout.com સાથે ભાગીદારીમાં પર્સનલ ફાઇનાન્સ બ્લોગ WalletPop.comમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે હ્યુસ્ટનમાં [[વેસ્ટહેઇમર રોડ]] અને [[ટેક્સાસ સ્ટેટ હાઇવે 6]] એકબીજાને કાપે છે ત્યાં સૌથી ઓછા ગુના થાય છે.<ref>સાર્નોફ, નેન્સી. "[http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html હ્યુસ્ટનના સુરક્ષિત પડોશી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220155312/http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html |date=2010-12-20 }}." ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003. ફેબ્રુઆરી 24, 2010 પર સુધારેલ.</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:45intoI-10 2.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉન નજીક ઇન્ટરસ્ટેટ 10 અને ઇન્ટરસ્ટેટ 45 ]] હ્યુસ્ટનની પરિવહન વ્યવસ્થામાં ઓટોમાબોઇલનું પ્રભુત્વ છે અને 71.7 ટકા રહેવાસીઓ એકલા કામકાજ માટે ડ્રાઇવિંગ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/1/gen/pio/cay961a2.pdf |format=pdf |title=Census and You |publisher=US Census Bureau |pages=12|month=January |year=1996 |access-date= 2007-02-19}}</ref> આ સુવિધા [[હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે]] સીસ્ટમ મારફતે પૂરી પાડવામાં આવે છે.{{convert|739.3|mi|km|1}} તેમાં 10 કાઉન્ટી મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 739.3 માઇલનો (1,189.8 કિમી) ફ્રીવે અને એક્સપ્રેસવે સામેલ છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/11BW001.pdf Highway System]|153&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી '' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> તેની હાઇવે સીસ્ટમ અનેક લૂપ દ્વારા કાર્યરત [[હબ એન્ડ સ્પોક]] ફ્રીવે માળખાનો ઉપયોગ કરે છે. સૌથી અંદરની લૂપ [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] છે, જે શહેરની મધ્ય, મેડિકલ સેન્ટર અને અનેક મહત્વપૂર્ણ પડોશી કેન્દ્રો સાથે {{convert|10|mi|km|0|sing=on}}નો ડાયામીટર ધરાવે છે. [[બેલ્ટવે 8]] અને તેનો મુખ્ય ફ્રીવે સેમ હ્યુસ્ટન ટોલવે વચ્ચેની લૂપ રચે છે, જેનો ડાયામીટર અંદાજે 25 માઇલ (40 કિમી) છે.{{convert|25|mi|km|0}} પ્રસ્તાવિત હાઇવે પ્રોજેક્ટ [[સ્ટેટ હાઇવે 99]] (ધ ગ્રાન્ડ પાર્કવે) હ્યુસ્ટનની બહાર ત્રીજી લૂપ રચશે. અત્યારે સ્ટેટ હાઇવે 99ના 11 સેગમેન્ટમાંથી ફક્ત બે પૂર્ણ થયા છે. હ્યુસ્ટન પ્રસ્તાવિત [[ઇન્ટરસ્ટેટ 69]] [[નાફ્ટા]] સુપરહાઇવેના રુટને સમાંતર છે, જે શહેરને કેનેડા, અમેરિકાના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર [[મિડવેસ્ટ]], ટેક્સાસ અને મેક્સિકો સાથે જોડશે. અન્ય સ્પોક ફ્રીવેઝની યોજના બની ગઈ છે અથવા તેનું નિર્માણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં [[ફોર્ટ બેન્ડ પાર્કવે]], [[હાર્ડી ટોલ રોડ]], [[ક્રોસ્બી ફ્રીવે]] અને ભવિષ્યનો [[એલ્વિન ફ્રીવે]] સામેલ છે. હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે સીસ્ટમ પર [[હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર]] નજર રાખે છે, જે ચાર સરકારી એજન્સીઓની ભાગીદારીમાં રચાયેલી સંસ્થા છે અને આ [[પ્રદેશ]]માં પરિવહન અને [[કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થાપન]] સેવાઓ પૂરી પાડવાની જવાબદારી ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર દેશનું પહેલું કેન્દ્ર હતું, જેમાં પરિવહન અને કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થા કેન્દ્રો સંયુક્તપણે કાર્યરતા હતા અને તેમાં પહેલી વખત ચાર એજન્સીઓ ([[ટેક્સાસ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]], [[હેરિસ કાઉન્ટ, ટેક્સાસ]], [[મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ]] અને ધ સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન) તેમના સ્રોતોની વહેંચણી કરવા એકત્ર થઈ છે.<ref>[http://www.houstontranstar.org/about_transtar/ હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર વિશે]. ''હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર.'' 2008. 2008-02-17 પર કરાયેલ સુધારો.</ref> [[ચિત્ર:METRORail 7.jpg|thumb|right|ડાઉનટાઉનમાં મેઇન સ્ટ્રીટ કોરિડોરને સમાંતર મેટ્રો લાઇટ રેલ]] ધ મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ અથવા મેટ્રો બસ, લાઇટ રેલ અને લિફ્ટ વાન સ્વરૂપે જાહેર પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે. મેટ્રોના જાહેર પરિવહનના વિવિધ સ્વરૂપો હજુ પણ બૃહદ શહેરના ઉપનગરોમાંથી અનેક સાથે જોડાયેલા નથી. મેટ્રોએ લાઇટ રેલ સેવા 1 જાન્યુઆરી, 2004ના રોજ શરૂ કરી હતી, જેનો શરૂઆતનો ટ્રેક{{nowrap|("Red Line")}} {{convert|8|mi|km|abbr=off}}થી {{nowrap|University of Houston–Downtown (UHD)}} દોડ્યો હતો, જે {{nowrap|Texas Medical Center}}અને {{nowrap|Reliant Park}} ટર્મિનેટ્સ સુધી દોડે છે. હાલ મેટ્રોની 10 વર્ષની વિસ્તરણ યોજના ડીઝાઇન તબક્કામાં છે, જેમાં વર્તમાન સીસ્ટમમાં વધુ પાંચ લાઇન ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = Metro Solutions, Phase 1 and Phase 2 | work = Metropolitan Transit Authority of Harris County, Houston, Texas | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216085852/http://metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | url-status = dead }}</ref> રાષ્ટ્રીય રેલ પેસેન્જર સીસ્ટમ [[એમટ્રેક]] વાયા {{Amtrak lines|Sunset Limited}}{{nowrap|(Los Angeles–New Orleans)}} હ્યુસ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે, જે શહેરના મધ્યવિસ્તારની ઉત્તરે એક [[ટ્રેન સ્ટેશન]] પર વિરામ લે છે. નાણાકીય વર્ષ 2007-08માં આ સ્ટેશન પર 14,891 બોર્ડિંગ્સ અને લાઇટિંગ જોવા મળ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web | title = Amtrak Fact Sheet, Fiscal Year 2008, State of Texas | work = amtrak.com, Amtrak | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.amtrak.com/pdf/factsheets/TEXAS08.pdf|format=PDF}}</ref> [[ચિત્ર:IAH Aerial.jpg|thumb|left|જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ ]] હ્યુસ્ટન ત્રણ એરપોર્ટ્સ ધરાવે છે, જેમાંથી બે એરપોર્ટ વ્યાવસાયિક છે, જેણે વર્ષ 2007માં 5.2 કરોડ મુસાફરોને સેવા આપી હતી. તેનું વ્યવસ્થાપન [[હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ]] કરે છે.<ref>{{Cite web | title = 52 Million Travelers and Over 387,000 Metric Tons of Air Cargo Passed through Houston’s Airports in 2007 | date = 2008-01-28 | work = fly2houston.com, Houston Airport System | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | archive-date = 2008-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418062204/http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | url-status = dead }}</ref> [[ધ ફેડરેલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] અને ટેક્સાસ રાજ્યએ વર્ષ 2005 માટે એરપોર્ટ ઓફ ધ યર તરીકે હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમની પસંદગી કરી હતી. તેની પાછળ હ્યુસ્ટનમાં બંને મુખ્ય એરપોર્ટ્સ માટે 3.1 અબજ ડોલરનો બહુવાર્ષિક એરપોર્ટ સુધારણા કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. શહેરનું મુખ્ય એરપોર્ટ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] (આઇએએચ) છે, જે કુલ મુસાફરો માટે અમેરિકાનું આઠમું સૌથી મોટું અને દુનિયાનું 16મું સૌથી વધારે વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે.<ref>{{Cite web | title = Statistics: Top 30 World Airports by Passengers | work = Airports Council International | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927220528/http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | url-status = dead }}</ref> 182 સ્થળો સાથે જોડાયેલું અને નોન-સ્ટોપ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા આપતું બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ અત્યારે અમેરિકાનું ત્રીજું ટોચનું એરપોર્ટ છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં [[અમેરિકાના પરિવહન વિભાગ]]એ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] નામ આપ્યું હતું, જે અમેરિકામાં ઝડપથી વિકસતા ટોચના 10 એરપોર્ટ્સમાંનું એક છે.<ref>{{cite press release|title=2005 Total Airline System Passenger Traffic Up 4.6% From 2004|publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]]|date=2006-04-27|url=http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html|access-date=2006-12-16|archivedate=2006-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922202239/http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ]]નું વડુંમથક છે અને બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સનું સૌથી મોટું [[કેન્દ્ર]] છે. આ એરલાઇન હ્યુસ્ટનથી રવાના થવા દરરોજ 700 કરતાં વધારે ફ્લાઇટ ઓફર કરે છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout માહિતી અને આંકડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007. 2007-02-28 પર કરાયેલ સુધારા.</ref> વર્ષ 2007ની શરૂઆતમાં અમેરિકાના કસ્ટમ્સ એન્ડ બોર્ડર પ્રોટેક્શન દ્વારા બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે પ્રવેશદ્વાર ગણાવાયું છે.<ref>{{Cite web | title = Airport designated `model port of entry', Houston Chronicle | author = Bill Hensel, Jr. | date = 2007-04-05 | work = chron. com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2007_4319002 }}</ref> ધ [[હ્યુસ્ટન એર રુટ ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટર]] જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટસ પર સ્થિત છે. બીજું સૌથી મોટું વ્યાવસાયિક એરપોર્ટ [[વિલિયમ પી હોબી એરપોર્ટ]] (1967 સુધી હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ નામ અપાયું હતું), જે મુખ્યત્વે લઘુથી મધ્યમ કક્ષાની સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરે છે. હ્યુસ્ટનના ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ [[1940 એર ટર્મિનલ મ્યુઝીયમ]]માં દેખાડવામાં આવ્યો છે, જે એરપોર્ટની પશ્ચિમ બાજુએ જૂનાં ટર્મિનલ બિલ્ડિંગમાં સ્થિત છે. હોબી એરપોર્ટને [[એરપોર્ટસ્ કાઉન્સિલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા વિશ્વમાં ટોચના પાંચ અસરકારક એરપોર્ટમાંથી એક હોવાનો અને ગ્રાહકોને ઉત્તમ સેવા પૂરી પાડવા માટેનું સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = William P. Hobby Airport Rated Among Top Five Performing Airports Worldwide | work = Houston Airport System | date = 2009-03-10 | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | archive-date = 2009-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090314202933/http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનનું ત્રીજું મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ [[એલિંગ્ટન એરપોર્ટ]] છે (અગાઉ [[અમેરિકન એર ફોર્સ]] બેઝ), જેનો ઉપયોગ સૈન્ય, સરકાર, [[નાસા]] અને નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રો દ્વારા થાય છે.<ref>{{Cite web | title = About Ellington Airport | work = Houston Airport System | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | archive-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302010555/http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | url-status = dead }}</ref> == હેલ્થેકર અને મેડિસિન == [[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right|ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર છે, જે દુનિયાની સૌથી મોટી સંશોધન અને [[હેલ્થકેર]] સંસ્થાઓ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Texas Medical Center - Largest Medical Center (Video HD (English)) | work = Texas Medical Center | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest+Medical+Center+Video+%28HD-English%29.htm | archive-date = 2010-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100623134855/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest%2BMedical%2BCenter%2BVideo%2B%28HD-English%29.htm | url-status = dead }}</ref> ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરની બધા 47 સભ્યો [[બિનનફાકારક સંસ્થા]]ઓ (નફો કરવાનો ઉદ્દેશ ન ધરાવતી સંસ્થાઓ) છે. તેઓ દર્દીઓને રોગ અટકાવવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે તેમજ સ્થાનિક, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને સંશોધન અને શિક્ષણની તક આપે છે. 73,600 કરતાં વધારે લોકોને રોજગારી આપતી આ સંસ્થાઓમાં 13 [[હોસ્પિટલ]] અને બે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ, બે [[મેડિકલ સંસ્થા]]ઓ, ચાર [[નર્સિગ સંસ્થા]]ઓ અને [[ડેન્ટિસ્ટ્રી]] સંસ્થા, જાહેર સ્વાસ્થ્ય, [[ફાર્મસી]] અને સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત તમામ પ્રકારની કારકિર્દી પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ સામેલ છે. અહીં પહેલી અને હજુ સુધ સૌથી મોટી એર ઇમરજન્સી સર્વિસ [[લાઇફ ફ્લાઇટ]]ની રચના થઈ છે તેમજ અત્યંત સફળતા આંતરસંસ્થાકીય ટ્રાન્સ્પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ વિકસાવવામાં આવ્યો છે. દુનિયા [[હ્રદય સાથે સંબંધિત શસ્ત્રક્રિયાઓ]] સૌથી વધુ ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરમાં થાય છે.<ref>{{cite web | title = Texas Medical Center | work = www.visithoustontexas.com | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070208100707/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | url-status = dead }}</ref> સેન્ટરમાં કેટલીક અકાદમિક અને સંશોધન સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓમાં [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]], [[ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર એટ હ્યુસ્ટન]], [[ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ]], [[ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ]] અને ધ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]] દર વર્ષે દેશની ટોચના દસ મેડિકલ સંસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવે છે અને પ્રથમ કક્ષાની અંડરગ્રેજ્યુએટ યુનિવર્સિટી [[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] સાથે તેનું જોડાણ કરવા વિચારણા ચાલી રહી છે. ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરને ''યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા વર્ષ 1990થી અત્યાર સુધી કેન્સરની સારવારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતી અમેરિકાની ટોચની 10 હોસ્ટિપલોમાં સ્થાન અપાયું છે.<ref>{{cite web | title = Institutional Profile | work = www.mdanderson.org | url = http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | access-date = 2007-02-21 | archive-date = 2009-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303124842/http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Rice and Baylor College of Medicine extend MOU | work = Rice University, News & Media | access-date = 2009-10-11 | url = http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | archive-date = 2012-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118022529/http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | url-status = dead }}</ref> અહીંનું વિખ્યાત માનસિક સારવાર ચિકિત્સા કેન્દ્ર [[મેન્નિન્જર ક્લિનિક]]ને બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન એન્ડ ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ સીસ્ટમે માન્યતા આપી છે.<ref>{{Cite web | title = Quick Facts About The Menninger Clinic | work = menningerclinic.com, The Menninger Clinic | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.menningerclinic.com/about/facts.htm }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == શિક્ષણ == શહેરમાં [[17 સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ]] કાર્યરત છે. [[હ્યુસ્ટન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] (એચઆઇએસડી) અમેરિકામાં સાતમું મોટું સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ છે.<ref>"[http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127 હ્યુસ્ટન આઇએસડી ઓટોમેટ્સ લંચ]", ''ઇસ્કૂલ ન્યૂઝ ઓનલાઇન'' , 2006-02-21. 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો. {{Wayback|url=http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127|date =20060309232254|bot=DASHBot}}</ref> એચઆઇએસડીમાં 112 [[કેમ્પસ]] છે, જે અમેરિકામાં મુખ્ય કે મહત્વપૂર્ણ સ્કૂલ્સ તરીકે કાર્યરત છે. આ સંસ્થા સ્વાસ્થ્ય વ્યવસાય, દ્રશ્ય અને કળાઓ અને વિજ્ઞાન જેવી શાખાઓમાં વિશેષતા ધરાવે છે. અહીં અનેક [[ચાર્ટર સ્કૂલ્સ]] છે, જે સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સથી અલગ રીતે ચાલે છે. ઉપરાંત કેટલીક જાહેર સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પણ પોતાની ચાર્ટર સ્કૂલ્સ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 300 કરતાં વધારે ખાનગી શાળાઓ કાર્યરત છે, <ref>[http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html ખાનગી શાળાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127220155/http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html |date=2007-01-27 }}. ''Houston-Texas-Online'' . 2004. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.houstonareaweb.com/private_schools/ હ્યુસ્ટન ખાનગી શાળાઓ]. HoustonAreaWeb.com. 2007-01-10 પર કરેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx સ્કૂલ આર્ટ પાર્ટિસિપેશન]. ''[[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીયો]]'' . 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો. {{Wayback|url=http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx|date =20070929000822|bot=DASHBot}}</ref>જેમાંથી અનેક શાળાઓ ટેક્સાસ પ્રાઇવેટ સ્કૂલ એક્રિડેશન કમિશનની માન્યતા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન એરિયા ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ્સ]] વિવિધ ધર્મ અને ધર્મનિરપેક્ષતાના જુદાં જુદાં અભિપ્રાયોનું શિક્ષણ ઓફર કરે છે.<ref>[http://houstonprivateschools.org/index.cfm?CFID=15996033&amp;CFTOKEN=41756059&amp;MenuItemID=96&amp;MenuGroup=Home%20New એચએઆઇએસ વિશે]. ''હ્યુસ્ટન વિસ્તારની ખાનગી અને સ્વતંત્ર શાળાઓ'' . 2007. 2007-03-27 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારોમાં [[કેથોલિક સ્કૂલ્સ]]નું સંચાલન [[આર્કડાયોસીસ ઓફ ગેલ્વીસ્ટોન-હ્યુસ્ટન]] કરે છે. === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Further|[[List of colleges and universities in Houston]]}} [[ચિત્ર:Ezekiel W. Cullen building 3.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] હ્યુસ્ટનમાં 60 કરતાં વધારે કોલેજ, યુનિવર્સિટી અને અન્ય ડિગ્રીની મંજૂરી આપતી સંસ્થાઓ છે. આ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અંદાજે 3,60,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. {{nowrap|[[Rice University]]}}અમેરિકાની અગ્રણી શૈક્ષણિક અને સંશોધન યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે, જેને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા ઉત્તમ યુનિવર્સિટીઓમાં 17મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. હ્યુસ્ટનમાં ઉચ્ચ શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમો માટે અનેક ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ કાર્યરત છે, જેમાં ઉદારવાદી કળાઓની તાલીમ આપતી સંસ્થાઓથી લઈને રાષ્ટ્રીય માન્યતાપ્રાપ્ત ટાયર વન રીસર્ચ યુનિવર્સિટીઓ સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] (યુએચ), ટેક્સાસની [[ત્રીજી સૌથી મોટી]] જાહેર સંશોધન યુનિવર્સિટી છે, જેમાં 130 જુદાં જુદાં દેશના 37,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. 300 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 40 સંશોધન કેન્દ્રો તથા સંસ્થાઓ સાથે યુએચ, [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન સીસ્ટમ]] (યુએચએસ)ની મુખ્ય સંસ્થા છે અને દેશમાં સૌથી વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ સંશોધનમાં વ્યસ્ત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે.<ref>{{Cite web | title = Fall 2008 Facts | work = University of Houston | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327092547/http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="Degree Programs">{{cite web |url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/StatisticalHandbook/2008/Degree-Data/Inven%20of%20Degree%20Prog%202008-09.pdf |title = Inventory of Degree Programs |publisher = University of Houston Office of Institutional Research |access-date = 2009-04-10 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેની લો સ્કૂલ-{{nowrap|[[University of Houston Law Center]]}}-ને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટે'' વર્ષ 2008માં ટોચની 100 લો સ્કૂલની યાદીમાં 55મું (ટાયર વન) સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Law Schools in 2008 | work = US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/law/search/page+3 }}</ref> ટેક્સાસમાં યુએચ એકમાત્ર ઓપ્ટોમેટ્રી સ્કૂલ છે અને છ ફાર્મસી પ્રોગ્રામ્સમાંની એક છે. {{nowrap|[[University of Houston–Clear Lake]]}}(યુએચસીએલ) 89 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 7,700 વિદ્યાર્થીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ અને ઉચ્ચ સ્તરીય યુનિવર્સિટી છે, જે નાસાના જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટરની લગોલગ સ્થિત છે. {{nowrap|[[University of Houston–Downtown]]}} (યુએચડી) એક [[ઓપન એડમિશન]]{{nowrap|four-year}} ચાર વર્ષનો અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે, જે 46 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ ઓફર કરે છે અને તેમાં 12,300 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. [[ટેક્સાસ સાઉથર્ન યુનિવર્સિટી]] (ટીએસયુ) એક ઐતિહાસિક અશ્વેત ચાર વર્ષનો ફાર્મસી અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે અને [[થર્ગુડ માર્શલ સ્કૂલ ઓફ લો]] ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = - US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216191034/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | url-status = dead }}</ref> બે ખાનગી ઉદારવાદી કળાઓનો અભ્યાસક્રમ ચાલતી કોલેજો [[હ્યુસ્ટન બેપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] (એચબીયુ) અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ થોમસ]] (યુએસટી) છે. વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી [[સાઉથ ટેક્સાસ કોલેજ ઓફ લો]] હ્યુસ્ટનની મધ્યમાં સ્થિત એક ખાનગી અને સૌથી જૂની લો સ્કૂલ છે.<ref>"[http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm દક્ષિણ ટેક્સાસની લો કોલેજનો ટૂંકો કાલાનુક્રમ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618064711/http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm |date=2010-06-18 }}", ''દક્ષિણ ટેક્સાસ લો કોલેજ'' , 2005. 2006-12-16 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન ત્રણ કમ્યુનિટી કોલેજ પણ કેમ્પસ ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ]] શહેરના મોટા ભાગમાં કામગીરી કરે છે અને અમેરિકામાં ચોથી સૌથી મોટી કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ છે.<ref>"[http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ ડિસ્ટન્સ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405012516/http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ |date=2007-04-05 }}," ''હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ'' . 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો.</ref> [[લોને સ્ટાર કોલેજ સીસ્ટમ]]ના વિવિધ કેમ્પસની કામગીરી શહેરના ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારો મારફતે ઉત્તરપશ્ચિમે ફેલાયેલી છે જ્યારે હ્યુસ્ટનના દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં [[સેન જેસિન્ટો કોલેજ]]માં કાર્યરત છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{Handbook of Texas|id=hdh03|name=Houston, Texas}} * [http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html હ્યુસ્ટન, ન્યૂયોર્ક એક સમસ્યા ધરાવે છે, ''સિટી જર્નલ'' , સમર (ઉનાળો), 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910075218/http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html |date=2010-09-10 }} * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ], ''Houstonhistory.com'' . 2007. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24649:1 ''ટેક્સાસના હ્યુસ્ટન શહેરનો ટૂંકો ઇતિહાસ, 1836માં સ્થાપનાથી 1912 સુધી'' ], 1912માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્ષ 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24646:1 ''જૂનાં હ્યુસ્ટન અને હ્યુસ્ટનવાસીઓની સાચી વાર્તાઓઃ એસ ઓ યંગ દ્વારા ઐતિહાસિક અને વ્યક્તિગત રેખાચિત્રો'' ], 1913માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્, 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * {{cite book | last = Allen | first = O. Fisher | title = City of Houston from Wilderness to Wonder | publisher = Self Published | year = 1936 | id = NA }}. * {{cite book | last = Johnston | first = Marguerite | title = Houston, The Unknown City, 1836–1946 | url = https://archive.org/details/houstonunknownci0000john | publisher = Texas A&M University Press | year = 1991 | isbn = 0-89096-476-9 }} * {{cite book | last = Miller | first = Ray | title = Ray Miller's Houston | url = https://archive.org/details/raymillershousto0000mill_v7u1 | publisher = Gulf Publishing Company | year = 1984 | isbn = 0-88415-081-X }} * {{cite book | last = Slotboom | first = Oscar F. "Erik" | title = Houston Freeways | url = https://archive.org/details/houstonfreewaysh0000slot | publisher = Oscar F. Slotboom | year = 2003 | isbn = 0-9741605-3-9 }}[http://www.houstonfreeways.com/ ] * {{cite book | last = Wilson | first = Ann Quin | title = Native Houstonian - A Collective Portrait | publisher = The Donning Company - Houston Baptist University Press | year = 1982 | id = 80-27644 }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikivoyage|Houston}} * [http://www.houstontx.gov/ હ્યુસ્ટન શહેરની અધિકૃત અને સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houston.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી] * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ] * [http://www.visithoustontexas.com/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતીઓનો બ્યૂરો] * [http://www.houstontranstar.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન પરિવહન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર] * [http://www.houstonlibrary.org/ હ્યુસ્ટન જાહેર પુસ્તકાલયની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houstondowntown.com/ હ્યુસ્ટન ડાઉનટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907093801/http://www.houstondowntown.com/ |date=2008-09-07 }} * [http://www.uptown-houston.com/ અપટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.houstonmidtown.com/ મિડટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.fly2houston.com/home હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315040632/http://www.fly2houston.com/home |date=2008-03-15 }} * [http://www.ghpa.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સંરક્ષણ જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212185312/http://www.ghpa.org/ |date=2008-02-12 }} * [http://www.houstonwilderness.org/ હ્યુસ્ટન વાઇલ્ડરનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] 3z9jwhk3l0ygkk5issi1h77ghi9h91m 0 26624 906349 905434 2026-10-16T19:38:43Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906349 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Birmingham |official_name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "Brum", "Brummagem", "Second City", "City of a thousand trades", "Workshop of the World" |settlement_type = City and Metropolitan borough |motto = Forward <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Birmingham -UK -Skyline.jpg |imagesize = 350px |image_caption = Birmingham's skyline with [[10 Holloway Circus|the Holloway Circus Tower]], [[Rotunda (Birmingham)|the Rotunda]] and [[Bull Ring, Birmingham|the Selfridges Building]] visible. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = Birm 1977 arms.png |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = |blank_emblem_link = Coat of arms of Birmingham |image_map = EnglandBirmingham.svg |mapsize = |map_caption = Birmingham shown within England and the West Midlands |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = {{flagicon|Great Britain}} [[United Kingdom]] |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = {{flagicon|England}} [[England]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[West Midlands (region)|West Midlands]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Midlands (county)|West Midlands]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Council House, Birmingham|The Council House]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]] |governing_body =[[Government of Birmingham#Birmingham City Council|Birmingham City Council]] |leader_title1 =Lord Mayor |leader_name1 = Michael Wilkes |leader_title2 = Deputy Lord Mayor |leader_name2 = Chauhdry Abdul Rashid |leader_title3 =Council Leader |leader_name3 = [[Mike Whitby]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) |leader_title4 = Deputy Council Leader |leader_name4 = [[Paul Tilsley]] ([[Liberal Democrat Party (UK)|Lib Dem]]) |leader_title4 = Council Control |leader_name4 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] / [[Liberal Democrats|Liberal Democrat]] Progressive Partnership |leader_title5 =[[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]] |leader_name5 =[[Richard Burden]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Liam Byrne]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[John Hemming (politician)|John Hemming]] [[Liberal Democrats|(LD)]]<br />[[Lynne Jones|Dr Lynne Jones]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Khalid Mahmood]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Steve McCabe (politician)|Steve McCabe]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Andrew Mitchell]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]<br />[[Clare Short]] [[Clare Short|(IL)]]<br />[[Siôn Simon]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Gisela Stuart]] [[Labour Party (UK)|(L)]] |established_title = Founded |established_date = 7th century |established_title2 = [[Municipal borough]] |established_date2 = 1838 |established_title3 = [[City status in the United Kingdom|City]] |established_date3 = 1889 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 267.77<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2008 est. |population_footnotes = |population_note = |population_total ={{EnglishDistrictPopulation|ONS=00CN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00CN}}]]) |population_density_km2 =3739 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[West Midlands conurbation|Conurbation]] |population_blank1 = 2,284,093 |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Ethnicity <br /><small>(2007 estimates<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |publisher=Neighbourhood Statistics |month=June |year=2006 |access-date=23 October 2008 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919144842/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>) </small> |population_blank2 = 66.7% White (62.1% [[White British]])<br />21.0% [[British Asian|South Asian]]<br />6.7% [[Black British|Black]]<br /> 3.2% [[British Mixed|Mixed Race]]<br />1.2% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.2% Other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |coordinates_type =region:GB_type:city_scale:1000 |latd=52 |latm=28 |lats=59 |latNS=N |longd=1 |longm=53 |longs=37 |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 140 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code =[[B postcode area|B]] |area_code =0121 |iso_code =GB-BIR |blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info =00CN |blank2_name =[[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info ={{gbmappingsmall|SP066868}} |blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKG31 |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.birmingham.gov.uk/ birmingham.gov.uk] |footnotes = }} '''બર્મિંગહામ''' એક શહેર છે અને ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્ટીમાં મેટ્રોપોલિટન બરો છે. તે (2008ના અંદાજ મુજ) 1,016,800ની વસતી સાથે લંડન બહારનું બ્રિટનનું સૌથી વધુ ગીચ વસતી ધરાવતું શહેર છે અને તે 2,284,093ની વસ્તી (2001ની વસતી ગણતરી) સાથેનો બ્રિટનનો બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે અને તે વેસ્ટ મિડલેન્ડના શહેરી વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલું છે.<ref name="KSUA">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |title=Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher= Office for National Statistics |access-date=9 June 2007}}</ref> 3,683,000ની વસતી સાથે બર્મિંગહામનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, કે જેમાં પરિવહન સેવાથી જોડાયેલા આજુબાજુના શહેરોનો સમાવેશ થાય છે તે બ્રિટનનો બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ ગીચ વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/file_2420/fr-1.4.3_April2007-final|title=British urban pattern: population data|access-date=14 March 2009|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Union – European Spatial Planning Observation Network}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનું ઊર્જાસ્ત્રોત હતું, જેનાથી તે ‘‘વર્કશોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ” અથવા ‘‘સિટી ઓફ એ થાઉઝન્ડ ટ્રેડ”ના નામે ઓળખાતું થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/mail/news/columnists/goldberg/tm_objectid=16955982&method=full&siteid=50002&headline=decline-of-the-city-of-a-thousand-trades-name_page.html |title=Decline of the city of a thousand trades |publisher=[[Birmingham Mail]] |date=17 April 2006 |access-date=2 August 2006}}</ref> બર્મિંગહામના ઔદ્યોગિક મહત્ત્વમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તે નેશનલ કોમર્શિયલ સેન્ટર તરીકે વિકાસ પામ્યું છે અને તેનો બિઝનેસ કરવા માટે બ્રિટનમાં બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ સ્થળ તરીકે સમાવેશ થયો છે.<ref name="cushman">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|title=Birmingham, biggest mover in European league table, second to London for UK business|date=6 October 2009|author=Anna Blackaby|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827084202/http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ હાઇ ટેક, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે કોન્ફરન્સ, રિટેલ અને વિવિધ કાર્યક્રમો માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે અને તેને ત્રણ યુનિવર્સિટીનો સહયોગ છે. તે સૌથી વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવતું બ્રિટનનું ચોથા ક્રમનું શહેર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online – International Visits |access-date=19 July 2009 |publisher=ONS }}</ref> તે બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેરી અર્થતંત્ર છે<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/detail.asp?MediaDetailsID=1562 UKmediacentre.pwc.com]</ref> અને ઘણીવાર તેનો સેકન્ડ સિટી તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જીવનના વૈશ્વિક ધોરણો અંગેના મર્સર ઇન્ડેક્સમાં 2010માં બર્મિંગહામને વિશ્વમાં રહેવા લાયક શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં 55મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#Europe |title=Quality of Living worldwide city rankings 2010 – Mercer survey |publisher=Mercer |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010}}</ref> બર્મિંગહામને 20 વર્ષમાં વિશ્વના 20 રહેવાલાયક ટોચના શહેરોમાં સામેલ કરવાના હેતુ સાથે શહેરનો પુનઃવિકાસ કરવા માટેનો બિગ સિટી પ્લાન નામનો એક મોટો કાર્યક્રમ શહેરની મધ્યમાં હાલમાં ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|title=Big City Plan Website|publisher=Birmingham City Council|access-date=27 January 2010|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131191908/http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામના લોકો ‘‘બ્રુમિઝ” તરીકે ઓળખાય છે, જે શબ્દ શહેરના ઉપનામ ‘‘બ્રુમ”માંથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ શહેરની લોકબોલીના શબ્દ બ્રુમેગેમમાંથી ઉતરી આવ્યો હોવાની પણ ધારણા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-bru2.htm |title= Brummagem |publisher= Worldwidewords.com |date= 13 December 2003 |access-date=7 June 2008}}</ref> જ્યારે બ્રુમેગેમ શબ્દ આ શહેરના જુના નામ ‘‘બ્રોમવિચેમ’’માંથી આવ્યો હોવાની ધારણા છે.<ref>{{cite book |author=William Hutton |title=An History of Birmingham |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_an-history-of-birmingham_hutton-william_1783 |year=1783 }}</ref> બ્રુમી લોકબોલી અને તેના લઢણ અલગ અલગ છે, જે બંને બાજુના બ્લેક કન્ટ્રીથી અલગ પડે છે. == ઇતિહાસ == બર્મિંગહામની સૌ પ્રથમ વસાહતના પુરાવા હસ્તકલાની વસ્તુઓ છે, જે સિટી સેન્ટરની કર્ઝન સ્ટ્રીટ નજીકથી આશરે 10,400 વર્ષ પૂર્વે મળી આવ્યા હતા.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |title=Evidence of Stone Age man found in Digbeth |publisher=Birmingham Post |access-date=28 July 2009 |archive-date=8 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008152705/http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |url-status=dead }}</ref> 7મી સદીની શરુઆતમાં<ref>{{Cite web |url=http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |title=બેસેટ, એંગ્લો-સેક્સોન બર્મિંગહામ, 2000 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316044800/http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ રી નદીના કિનારા પરનું એન્ગો-સેક્સન ખેતી ધરાવતું ગામડું હતું.<ref name="name"/> એવું માનવામાં આવે છે કે ‘‘બર્મિંગહામ” શબ્દ ‘‘બીઓર્મા ઇન્ગા હેમ’’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બીઓર્માના પુત્રો (અથવા વંશજો)ની ખેતીવાડી એવો થાય છે.<ref name="name">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype%3DPressNewsStandardTemplate%26website%3D1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |title=Birmingham or Brummagem? |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 january 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134450/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype=PressNewsStandardTemplate&website=1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> લેખિત દસ્તાવેજમાં બર્મિંગહામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ 1086ની ડોમ્સડે બુકમાં માત્ર 20 શિલિંગના મૂલ્યના એક નાનકડા ગામડા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> આ નામ અંગે ઘણી ભિન્નતા છે. બર્મિગહામ એક બીજુ વર્ઝન છે. [[ચિત્ર:Birmingham - Westley Map 1731.png|left|thumb|વિલિયમ વેસ્લીના બર્મિંગહામનો 1731નો નકશોનકશાની ટોચ પશ્ચિમ તરફ પૂર્વાભિમુખીકરણ છે.]] 1166માં બર્મિંગહામના ઉમરાવ પીટર ડી બર્મિંગહામને તેમના કિલ્લામાં બજારનું આયોજન કરવા માટે રાજવી પરિવાર તરફથી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="origins"/><ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/historicbirmingham.htm |title=Historic Birmingham |publisher=Birminghamuk.com |date= |access-date=30 May 2009 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે બજાર તે સમયે બુલ રિંગ તરીકે જાણીતું બન્યું હતું અને બર્મિંગહામ એક નાનકડા ગામડામાંથી બજારનું શહેર બન્યું હતું. જોહન ડુડલીએ એડવર્ડ ડી બર્મિંગહામની લોર્ડશિપને છેતરપિંડીપૂર્વક છીનવી લીધી ત્યાં સુધી 1530ના દાયકા સુધી ડી બર્મિંગહામ કુટુંબ લોર્ડ ઓફ બર્મિંગહામ તરીકેનો હોદ્દો ભોગવતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |title=IONA – Birmingham |publisher=Project-iona.co.uk |date= |access-date=30 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214707/http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> 16મી સદીની શરૂઆતમાં બર્મિંગહામને આયર્ન ઓર અને કોલસાનો પુરવઠો મળવા લાગ્યો હતો અને તેનાથી શહેરમાં ધાતુ પર કામ કરતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ હતી.<ref>{{cite book |author=Hugh Miller |title=First Impressions of England and Its People |url=https://archive.org/details/firstimpression02millgoog |year=1851 |publisher=Gould and Lincoln}}</ref> 17મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ગૃહ યુદ્ધના સમય સુધી બર્મિંગહામ નાના શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટેની નામના સાથે એક મહત્ત્વનું ઉત્પાદન શહેર બન્યું હતું. બર્મિંગહામના શસ્ત્ર ઉત્પાદકો મુખ્ય વેપારી બન્યા હતા અને આ કારોબાર ગન ક્વાર્ટર તરીકે જાણીતા વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થયો હતો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન (મધ્ય 18મી સદીથી શરૂ થઈને) બર્મિંગહામ ઝડપથી મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું અને શહેરમાં સમૃદ્ધિ આવી હતી. બર્મિંગહામની વસતી 17મી સદીના અંત ભાગમાં 15,000 હતી, જે એક સદી પછી 70,000 થઈ હતી.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/674997/Birmingham બર્મિંગહામ (ઇંગ્લેન્ડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> 18મી સદીમાં બર્મિંગહામ સ્થાનિક વિચારકો અને ઉદ્યોગપતિઓના મહત્ત્વના સંગઠન લુનાર સોસાયટીનું વતન બન્યું હતું. બર્મિંગહામે 19મી સદીની શરુઆતમાં રાજકીય સુધારા માટેની ઝુંબેશમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવ્યું હતું, કારણ કે થોમસ એટવૂડની બર્મિંગહામ પોલિટિકલ યુનિયનને દેશને આંતરવિગ્રહની નજીક લાવી દીધો હતો અને તે પછી ડેઝ ઓફ મે દરિમયાન 1832માં ગ્રેટ રિફોર્મ એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last=Hilton|first=Boyd|year=2006|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England, 1783–1846|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-822830-9|pages=426–427|url=http://books.google.com/?id=D37VByMZSaUC|access-date=7 January 2009}}</ref> 1831 અને 1832માં ન્યૂહોલ હીલ ખાતે આ યુનિયનની બેઠકો બ્રિટને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેટલો મોટો રાજકીય મેળાવડો હતો..<ref>{{Cite journal|last=Flick|first=Carlos T.|title=Thomas Attwood, Francis Place, and the Agitation for British Parliamentary Reform|journal=The Huntington Library Quarterly|volume=34|issue=4|year=1971|month=August|publisher=University of California Press|page=359|url=http://www.jstor.org/stable/3816950|access-date=10 January 2009}}</ref> આ ધારાનો મુસદ્દો ઘડનારા લોર્ડ ડરહામએ લખ્યું હતું કે ‘‘સુધારા માટે આ દેશ બર્મિંગહામનો ઋણી છે અને તેને ક્રાંતિમાંથી મુક્તિ અપાવી છે.’’<ref>{{Cite journal |last=Briggs|first=Asa|author-link=Asa Briggs|title=Thomas Attwood and the Economic Background of the Birmingham Political Union|journal=Cambridge Historical Journal|volume=9|issue=2|year=1948|month=|publisher=Cambridge University Press|page=190|url=http://www.jstor.org/stable/3020620|access-date=6 January 2009}}</ref> 1820ના દાયકા સુધીમાં વિશાળ નહેર માળખાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઉદ્યોગો માટે કુદરતી સંસાધનોના પુરવઠામાં વધારો થયો હતો. બર્મિંગહામમાં 1837માં ગ્રાન્ડ જંક્શન રેલવેના આગમન સાથે રેલવે વ્યવહાર ચાલુ થયો હતો અને એક વર્ષ પછી લંડન અને બર્મિંગહામ રેલવે સેવા ચાલુ થઈ હતી. વિક્ટોરિયન યુગ દરમિયાન બર્મિંગહામની વસતીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થયો હતો અને તેની વસતી 5 લાખના આંકને વટાવી ગઈ હતી<ref name="historicpopulation">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=Historic Population Of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134523/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું સેન્ટર બન્યું હતું. બર્મિંગહામને મહારાણી વિક્ટોરિયાએ 1889માં શહેરનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mayors |publisher=Birmingham.gov.uk |title=History of Mayoralty |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052542/http://www.birmingham.gov.uk/mayors |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> આ શહેરે 1900માં તેની પોતાની યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102065752/http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-date=2 જાન્યુઆરી 2008 |title=Inside the university |publisher=University of Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham in 1886.jpg|thumb|1886નું બર્મિંગહામ ]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના ‘‘બર્મિંગહામ બ્લિટ્ઝ’’ દરમિયાન બર્મિંગહામ ભારે બોંબમારાનો શિકાર બન્યું હતું અને શહેરને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પુનઃવિકસિત કરાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?blobcol=urldata&blobheader=application%2Fpdf&blobheadername1=Content-Disposition&blobheadervalue1=attachment%3B+filename%3D6415485.pdf&blobkey=id&blobtable=MungoBlobs&blobwhere=1223418010271&ssbinary=true |title=1960s Architecture in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> જેમાં કેસલ વેલ જેવા વિશાળ ટાવર બ્લોક એસ્ટેટના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. બુલ રિંગનું ફરી બાંધકામ કરાયું હતું અને ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનનો ફરી વિકાસ કરાયો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં બર્મિંગહામમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર અને મિલેનિયમ સ્ક્વેર જેવા નવા સ્ક્વેરના બાંધકામ સાથે મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. જુની શેરીઓ, ઇમારતો અને કેનાલને જાળવી રાખવામાં આવી હતી, લોકો માટેના સબવેઝને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને બુલ રિંગ શોપિંગ સેન્ટરનું<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |title=Major Developments |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173332/http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |url-status=dead }}</ref> સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરાયું હતું. બર્મિંગહામના પુનઃવિકાસ માટેની બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની મહત્ત્વકાંક્ષી યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું, જે બિગ સિટી પ્લાન તરીકે જાણીતો બન્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/jun/29/architecture.regeneration|title=Article reviewing the Architectural regeneration of Birmingham City Centre|publisher= Guardian|access-date=25 January 2010 | location=London | first=Stephen | last=Bayley | date=30 June 2008}}</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના કેટલાંક દાયકામાં બર્મિંગહામના વંશીય માળખામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું, કારણ તેમાં કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન અને બીજા દેશોના લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609021432/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-date=2008-06-09 |title=Birmingham's Post War Black Immigrants |publisher=Birmingham City Council |access-date=22 July 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરની વસતી 1951માં 1,113,000 લોકોની ટોચની સપાટીએ પહોંચી હતી.<ref name="historicpopulation"/> == વહીવટ == [[ચિત્ર:Victoria Square, Birmingham at dusk.jpg|thumb|કાઉન્સિલ હાઉસ, જે બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની બેઠક છે]] બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ 40 વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 120 કાઉન્સિલર સાથે બ્રિટનની સૌથી મોટી સ્થાનિક ઓથોરિટી અને યુરોપની સૌથી મોટી કાઉન્સિલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|title=Corporate Marketing and Promotions Team: Sponsorship|publisher=Birmingham City Council|access-date=12 September 2009|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100310232453/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|archive-date=10 માર્ચ 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/wards |title=Wards |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> તેનું મુખ્યમથક વિક્ટોરિયા સ્ક્વેરમાં કાઉન્સિલ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. કોઇ એક પક્ષની એકંદરે બહુમતી નથી અને કાઉન્સિલમાં કન્વર્ઝેવેટિવ/લિબરલ ડેમોક્રેટ ગઠબંધન વહીવટ કરે છે. આ શહેર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તાર માટે પ્રાદેશિક સરકારનું પણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેમાં આ વિસ્તારની ગવર્નમેન્ટ ઓફિસ,<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=Government Office for the West Midlands|archive-date=1 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044531/http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક વિકાસ એજન્સી એડવાન્ટેજ વેસ્ટ મિડલેન્ડ<ref name="constituencies">{{cite web|url=http://www.advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|title=Contact us|access-date=3 February 2009|publisher=Advantage West Midlands|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125035230/http://advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|url-status=dead}}</ref> અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ રિનજલ એસેમ્બલી આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=West Midlands Regional Assembly|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226125335/http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં 10 સંસદીય મતક્ષેત્રો છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં એક બેઠક કન્ઝર્વેટિવ પાસે એક લિબરલ ડેમોક્રેટ પાસે અને આઠ લેબર પાર્ટીના સાંસદ છે. યુરોપિયન સંસદમાં આ શહેર વેસ્ટ મિડલેન્ડ યુરોપીયન સંસદ મતક્ષેત્રનો એક ભાગ છે, જે છ યુરોપીય સંસદ સભ્યોને ચૂંટે છે.<ref name="constituencies"/> બર્મિંગહામ મૂળમાં વોરવિક્સશાયરનો એક ભાગ હતું, પરંતુ 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરુઆતમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને દક્ષિણમાં વોરસ્ટરશાયર કેટલાંક ભાગ તેમજ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં સ્ટેફોર્ડશાયરના કેટલાંક ભાગનો તેમાં સમાવેશ થયો હતો.1974માં સટોન કોલ્ડફિલ્ડનો આ શહેરના વિસ્તારમાં સમાવેશ થાય હતો અને તે નવી વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીનું મેટ્રોપોલિયન શહેર બન્યું હતું. 1986 સુધીમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરમાં બેસતી હતી. બર્મિંગહામમાં કાયદાનું અમલીકરણ કરવાની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ કરે છે, આગ અને બચાવની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ ફાયર સર્વિસ કરે છે, જ્યારે ઇમર્જન્સી મેડિકલ સેવા વેસ્ટ મિડલેન્ડ એમ્બ્યુલેન્સ સર્વિસ પૂરી પાડે છે. == ભૂગોળ == બર્મિંગહામ દરિયાની સપાટીથી ઉપર આશરે 500થી 1,000 ફીટ (150થી 300 મીટર) ઊંચાઇ આવેલા બર્મિંગહામ ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારના કેન્દ્રમાં આવેલું છે અને તે સેવર્ન અને ટ્રેન્ટ નદીઓના તટપ્રદેશ વચ્ચેના બ્રિટનના મુખ્ય ઉત્તર-દક્ષિણ જલવિભાજકથી અલગ પડે છે. શહેરના દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં લીકી હિલ્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/lickey |title=Lickey Hills Country Park |publisher= Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> ક્લેન્ટ હિલ્સ અને વોલ્ટન હિલ આવેલા છે, જે {{convert|1033|ft|m|0}} સુધી પહોંચે છે અને તેના પરથી શહેરનું એકંદર દ્રશ્ય મેળવી શકાય છે. સિટી ઓફ બર્મિંગહામ દક્ષિણપૂર્વમાં સોલિહુલ મ્યુનિસિપાલિટી તેમજ ઉત્તરપશ્ચિમમાં વોલ્વરહેમ્પ્ટન અને ઔદ્યોગિક શહેર બ્લેક કન્ટ્રી સાથે એક શહેરી વિસ્તારની રચના કરે છે. આ તમામ વિસ્તાર વેસ્ટ મિડલેન્ડ અર્બન એરિયા તરીકે ઓળખાય છે, જે 2,284,093 (2001ની વસતીગણતરી મુજબ) વસતી ધરાવતા {{convert|59972|ha|km2 sqmi|abbr=on|0}} વિસ્તારને આવરી લે છે.<ref name="KSUA"/> સિટીમાં હાલમાં આવરી લેવામાં આવેલો મોટાભાગનો વિસ્તાર મૂળમાં પ્રાચી આર્ડનના જંગલોના ઉત્તરીય વિસ્તાર છે, જેની હાજરીને હજુ પણ શહેરના ઓક વૃક્ષોના ગાઢ કવચ તેમજ મોસેલી, સોલ્ટલી, યાર્ડલી, સ્ટીર્ચલી અને હોકલી કે જેમના નામોના અંતે ‘‘લી’’ શબ્દ આવે છે જેવા સંખ્યાબંધ મોટા જિલ્લાઓમાં હજુ પણ અનુભવી શકાય છે. જૂની અંગ્રેજીમાં ''-lēah'' શબ્દનો અર્થ ‘‘વુડલેન્ડ ક્લિયરિંગ’’ (જંગલોનો નાશ) એવો થાય છે કે જોકે સ્ટીર્ચલીના કિસ્સામાં આ નામ હકીકતમાં ‘‘સ્ટ્રીટલી’’ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે નામથી આ જિલ્લો આશરે 200 પહેલા સુધી ઓળખાતો હતો.<ref>{{cite book|last=Hooke|first=Della|editor=Brown, Michelle P.; Farr, Carol Ann|title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe|access-date=9 May 2009|edition=|series=|date=|year=2005|publisher=Continuum|isbn=0826477658|page=167|chapter=Mercia: Landscape and Environment|chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA167}}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham panorama from the Lickey Hills.jpg|thumb|800px|center|લિકી હિલ્સથી લીધેલું શહેરનું પરિદ્રશ્ય, લોન્ગબ્રિજ અગ્રસ્થાને છે]] === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === ભૌગોલિક રીતે બર્મિગહામ હાલમાં ''બર્મિંગહામ ફોલ્ટ'' થી ઘેરાયેલું છે, જે દક્ષિણ પશ્ચિમમાં લિકી હિલ્સથી શહેરમાંથી કર્ણરેખામાં પસાર થઈને ઉત્તરપૂર્વમાં એડબેસ્ટન, ધ બુલ રિંગથી એર્ડિંગ્ટન અને સુટોન કોલ્ડફિલ્ડને જોડે છે.<ref name="JPS"/> આ ફોલ્ટના દક્ષિણ અને પૂર્વમાં નરમ જમીન મર્સિય મડસ્ટોન ગ્રૂપ (અગાઉનું નામ કેપેર માર્લ) છે, જેમાં બન્ટર પેબલ (પથ્થરો) ખાણો આવેલી છે અને તેમાંથી ટેમ, રી અને કોલ જેવી નદીઓ તેમની ઉપનદીઓ સાથે વહે છે.<ref>{{cite book |author=Victor Skipp |title=The History of Greater Birmingham – down to 1830 |url=https://archive.org/details/historyofgreater0000vict |page=[https://archive.org/details/historyofgreater0000vict/page/15 15] |year=1987 |publisher=V. H. T. Skipp |location=Yardley, Birmingham |isbn=0-9506998-0-2}}</ref> આમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારનું નિર્માણ પર્મિયન અને ટ્રીએસિક યુગો દરિમયાન થયું હતું.<ref name="JPS">{{cite web |url=http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212130436/http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=The Geography of Birmingham |publisher=JPServicez Search Articles |author=Susan Ashby |date=10 December 2007 |access-date=24 December 2007 |url-status=dead }}</ref> આ ફોલ્ડના ઉત્તર અને પશ્ચિમ વિસ્તાર આજુબાજુના વિસ્તારો કરતા 150થી 600 ફીટ (45થી 180 મીટર) ઊંચાઈએ આવેલો છે અને તે શહેરનો મધ્ય ભાગ છે, જે કેપેર રેતીના ખડકોની લાંબી ગિરિમાળામાં પથરાયેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22959 |title=The Growth of the City, A History of the County of Warwick: Volume 7: The City of Birmingham (1964), pp. 4–25 |publisher= British History Online |access-date= 22 July 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF |title=Solid Geology – 1:250,000 scale (Source: British Geological Survey, NERC) |publisher= Department for Environment Food and Rural Affairs |format=gif |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021101221926/http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF|archive-date=1 November 2002}}</ref> === આબોહવા === બર્મિંગહામની આબોહવાને ટેમ્પરેટ મેરિટાઇમ ક્લાઇમેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે, જે ઉનાળા (જુલાઇ)માં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે {{convert|20|°C|°F}} અને શિયાળા (જાન્યુઆરી)માં આશરે {{convert|4.5|°C|°F}} સાથે બ્રિટિશ આસ્લે સાથે મળતું આવે છે. અહીં અત્યંત ખરાબ વાતાવરણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ શહેર તેના ટોર્નેડો માટે જાણીતું છે- તાજેતરમાં જુલાઈ 2005માં શહેરના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા ટોર્નેડોને કારણે આ વિસ્તારના મકાન અને કારોબારને નુકસાન થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20080618215923rn_1/www.birmingham.gov.uk/tornado.bcc |title=Birmingham Tornado 2005 |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> જુલાઈ 2006માં અનુભવાયેલા હિટવેવ જેવા ઉનાળામાં કોઇકવાર આવતા હીટવેવ તાજેતરના વર્ષોમાં હવે વધુ સામાન્ય બન્યા છે અને બરફવર્ષામાં ઘટાડાને સાથે શિયાળો 1990ના દાયકા પછીથી વધુ હળવો બન્યો છે. બીજા મોટાભાગના મોટા શહેરની જેમ બર્મિંગહામમાં નોંધપાત્ર ‘‘શહેરી ગરમ દ્વીપ’’ની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/27/climate.shtml |title=Inside Out: Living with global warming |publisher=BBC |date=27 March 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે બર્મિગહામમાં નોંધાયેલી સૌથી વધુ ઠંડી રાત્રી (14 જાન્યુઆરી, 1982) દરમિયાન શહેરના પૂર્વ વિસ્તારના છેડે આવેલા બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે તાપમાન {{convert|-20.8|°C|°F}} થી ઘટીને {{convert|-12.9|°C|°F}} થયું હતું, પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલા એજબેસ્ટન ખાતે તાપમાન માત્ર હતું.<ref name="RCBI">{{cite book |author=Dennis Wheeler |coauthors=Julian Mayes |title=Regional Climates of the British Isles |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=0-415-13930-9}}</ref> બ્રિટનના બીજા મોટા નગરજૂથોની સરખામણીમાં બર્મિંગહામ તેના ટાપુ પરના સ્થળ અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચાપ્રદેશને કારણે હિમવર્ષાનું શહેર છે.<ref name="RCBI"/> ઉત્તરપશ્ચિમ હવાના પ્રવાહ પરના કેશાયર ગેપ મારફત શહેરમાં ઘણીવાર હિમવર્ષા થાય છે, પરંતુ તે ઉત્તર પૂર્વીય હવાના પ્રવાહમાંથી નોર્થ સીમાં ઘણીવાર શમી પણ જાય છે.<ref name="RCBI"/> {{Infobox Weather |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Birmingham |Jan_Hi_°C = 6.0 |Jan_REC_Hi_°C = 13 |Feb_Hi_°C = 6.2 |Feb_REC_Hi_°C = 16 |Mar_Hi_°C = 8.9 |Mar_REC_Hi_°C = 21 |Apr_Hi_°C = 11.9 |Apr_REC_Hi_°C = 24 |May_Hi_°C = 15.3 |May_REC_Hi_°C = 29 |Jun_Hi_°C = 19.3 |Jun_REC_Hi_°C = 31 |Jul_Hi_°C = 21.2 |Jul_REC_Hi_°C = 32 |Aug_Hi_°C = 20.8 |Aug_REC_Hi_°C = 33 |Sep_Hi_°C = 17.8 |Sep_REC_Hi_°C = 27 |Oct_Hi_°C = 13.8 |Oct_REC_Hi_°C = 25 |Nov_Hi_°C = 9.2 |Nov_REC_Hi_°C = 19 |Dec_Hi_°C = 7.1 |Dec_REC_Hi_°C = 14 |Jan_Lo_°C = 0.3 |Jan_REC_Lo_°C = -12 |Feb_Lo_°C = 0.1 |Feb_REC_Lo_°C = -9 |Mar_Lo_°C = 1.5 |Mar_REC_Lo_°C = -7 |Apr_Lo_°C = 3.3 |Apr_REC_Lo_°C = -2 |May_Lo_°C = 6.0 |May_REC_Lo_°C = -1 |Jun_Lo_°C = 9.8 |Jun_REC_Lo_°C = 3 |Jul_Lo_°C = 11.5 |Jul_REC_Lo_°C = 6 |Aug_Lo_°C = 11.0 |Aug_REC_Lo_°C = 6 |Sep_Lo_°C = 8.8 |Sep_REC_Lo_°C = 3 |Oct_Lo_°C = 6.2 |Oct_REC_Lo_°C = -2 |Nov_Lo_°C = 2.9 |Nov_REC_Lo_°C = -4 |Dec_Lo_°C = 1.3 |Dec_REC_Lo_°C = -6 |Jan_Precip_mm = 56 |Feb_Precip_mm = 48 |Mar_Precip_mm = 52 |Apr_Precip_mm = 48 |May_Precip_mm = 55 |Jun_Precip_mm = 57 |Jul_Precip_mm = 47 |Aug_Precip_mm = 67 |Sep_Precip_mm = 54 |Oct_Precip_mm = 53 |Nov_Precip_mm = 59 |Dec_Precip_mm = 66 |source = United Nations World Meteorological Organization<ref name= >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| title = Weather Information for Birmingham| access-date = , 2007| publisher = UN World Meteorological Organization| archive-date = 2011-11-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20111116060434/http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| url-status = dead}}</ref>|access-date = 26 August 2007 }} === નજીકના સ્થળો === * આથર્સ્ટોન * બેડવર્થ * બ્રોમ્સગ્રોવ * કેનોક * કોલ્સહિલ * કોવેન્ટ્રી * ડ્રોઇટવીચ * ડુડલી * હેલ્સોવેન * હિન્કલી * કેનિલવર્થ * કિડરમિનસ્ટર * લીચફિલ્ડ * ન્યૂનીટોન * ઓલ્ડબરી * રેડડીચ * રોયલ લિમિંગ્ટન સ્પા * રગ્બી * સોલિહલ * સ્ટેફોર્ડ * સ્ટુઅરબ્રિજ * સ્ટેફોર્ડ-અપોન-એવોન * ટેમવર્થ * ટેલફોર્ડ * વોરવિક * વોલસોલ * વેસ્ટ બ્રોમવિચ * વોલ્વરહેમ્પ્ટન * વોરસેસ્ટર {{endflatlist}} == વસ્તી વિષયક માહિતી == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |- ! ધર્મ ! ટકાવારી <br />વસતી |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] | 0.3% |- | ખ્રિસ્તી | 59% |- | [[હિંદુ|હિન્દુ]] | 2% |- | જેવીશ | 0.2% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]] | 14.3% |- | શીખ | 2.9% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 12.4% |- | અનુત્તર\ | 8.4% |} ઓએનએસ (ONS)ના અંદાજ મુજબ 2007માં વસતીમાં 66.7 ટકા લોકો શ્વેત, (2.4 આઇરીશ અને 2.2 અન્ય શ્વેત લોકો સહિત), 21 ટકા [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]], 6.7 ટકા અશ્વેત, 1.2 ટકા ચાઇનીઝ, 3.2 મિશ્ર જાતિ અને 1.2 ટકા અન્ય વંશીય<ref>{{cite web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Regional Population Estimates by Ethnic Group |publisher=ONS |access-date=22 July 2009 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002326/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref> વારસાના હતા. પ્રાયમરી સ્કૂલના 57 ટકા અને સેકન્ડરી સ્કૂલના 52 ટકા વિદ્યાર્થી અશ્વેત બ્રિટિશ પરિવારના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nschools127.xml |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=1 October 2007 |access-date=28 March 2008 |location=London |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417152416/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnschools127.xml |url-status=dead }}</ref> 16.5 ટકા લોકો બ્રિટનની બહાર જન્મેલા છે. [[ચિત્ર:Birmingham canalside apartments at dusk.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરના કેનલસાઇડ એપાર્ટમેન્ટ]] વસતીની ગીચતા ચોરસ માઇલ (3,649/km²) દીઠ 9,451 લોકોની છે, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ ચોરસ માઇલ (377.2/km²) દીઠ 976.9 લોકોની છે. વસતીમાં સ્રીઓનું પ્રમાણ 51.6 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ 48.4 ટકા છે. વધુ મહિલાઓ 70 કે તેથી વધુ ઉંમરની છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |title=2001 Population Census: Gender Profiles |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609145143/http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.4 ટકા વસતી 16થી 74ના વયજૂથમાં આવે છે, જ્યારે સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ 66.7 ટકા છે.<ref name="KS">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |title=2001 Census of Population: Key Findings |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609032140/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.3 ટકા કુટુંબો પોતાની માલિકનું મકાન ધરાવે છે અને 27.7 ટકા કુટુંબો સિટી કાઉન્સિલ, હાઉસિંગ એસોસિએશન કે અન્ય રજિસ્ટ્રર્ડ સામાજિક મકાનમાલિકોના ભાડાના મકાનમાં રહે છે. બાકીના 11.8 ટકા કુટુંબો ખાનગી ઘરોમાં ભાડે રહે છે અને ભાડું ચુકવ્યા વગર રહે છે.<ref name="KS"/> સ્થાનિક સરકારી જિલ્લાના પ્રમાણમાં કાર્યરત શહેર-પ્રદેશનું માપ કાઢતા યુરોસ્ટેટ એટલે કે બર્મિગહામ લાર્જર અર્બન ઝોનમાં 2004માં 2,357,100ની વસતી હતી. બર્મિંગહામ ઉપરાંત એલયુઝેડમાં ડુડલી સેન્ડવેલ, સોલિહુલ અને વોલસોલ મેટ્રોપોલિટન બરો તેમજ લીચફિલ્ડ, ટેમવર્થ, નોર્થ વોરવિકશાયર અને બ્રોમ્સગ્રોવ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=28|format=PDF|publisher=Greater London Authority|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604094316/http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|archive-date=4 જૂન 2011|url-status=live}}</ref> == રસપ્રદ સ્થળો == [[ચિત્ર:BirminghamBarberInstitute.jpg|thumb|બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ]] બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી બર્મિંગહામની મુખ્ય આર્ટ ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ છે. તેમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ બ્રધરહૂડના જાણીતા આર્ટ કલેક્શન અને એડવર્ડ બર્ન-જોન્સના વિશ્વના સૌથી મોટા આર્ટ કલેક્શન સહિત જાણીતી કલાકૃતિનું કલેક્શન છે. શહેરના એસ્ટોન હોલ, બ્લેકસ્લે હોલ, મ્યુઝિયમ ઓફ ધ જ્વેલરી ક્વાર્ટર, સોહો હાઉસ અને જે.આર.આર ટોલ્કીનના ચાહકો માટેનું લોકપ્રિય આકર્ષણ સેરહોલ મિલ જેવા શહેરના બીજા મ્યુઝિયમની માલિકી પણ કાઉન્સિલ પાસે છે. ઇસ્ટસાઇડમાં આવેલું થિન્કટેન્ક શહેરનું એક નવું મ્યુઝિયમ છે, જે ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટમાં અગાઉના સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મ્યુઝિયમનું સ્થાન લે છે. બર્મિગહામ બેક ટુ બેક્સ શહેરના બેક-ટુ બેક હાઉસની હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી છેલ્લી કોર્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |title=Back to back in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222433/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brindleyplace Birmingham.jpg|thumb|left|બ્રિન્ડલેપ્લેસ ખાતે બર્મિંગહામ કેનલ નેવિગેશનની બીસીએ મેઇન લાઇન કેનાલ ]] બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ આર્ટ ગેલરી અને કોન્સર્ટ હોલ એમ બંને છે. તેમાં વિશ્વનું સિક્કાનું સૌથી મોટું કલેક્શન પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |title=The Coin Room |publisher=Barber Institute |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417055626/http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |url-status=dead }}</ref> કેડબરી વર્લ્ડ એક મ્યુઝિયમ છે, જે ચોકલેટના ઉત્પાદનના તબક્કા તેમજ ચોકલેટનો ઇતિહાસ અને કંપનીનો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને દર્શાવે છે. બર્મિંગહામમાં {{convert|8000|acres|0|lk=on|abbr=on}}પાર્કલેન્ડ ખુલ્લી જગ્યાઓ (ઓપન સ્પેસ) આવેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/parks |title=Parks and Nature Conservation |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008}}</ref> સૌથી મોટો પાર્ક સટન પાર્ક છે, જે {{convert|2400|acres|0|abbr=on}} વિસ્તારને આવરે છે અને તેનાથી તે યુરોપનો સૌથી મોટો અર્બન નેચર રિઝર્વ બન્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |title=Introduction to Sutton Park |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609040835/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બોટનિકલ ગાર્ડન કલા-સંગીત મંદિર અને બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથે સિટી સેન્ટર નજીક આવેલો ગાર્ડન છે, જેનું વિક્ટોરિયન યુગમાં નિર્માણ થયું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિગહામ દ્વારા સંચાલિત વિન્ટરબોર્ન બોટનિક ગાર્ડન પણ સિટી સેન્ટરની નજીક આવેલો છે. વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક બાર્ટલી ગ્રીન અને ક્વિનટોનમાં છે. સિટી સેન્ટરમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર, ચેમ્બરલીન સ્ક્વેર અને વિક્ટોરિયન સ્ક્વેર સહિતના સંખ્યાબંધ જાહેર ચોકઠા આવેલા છે. ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સ્ક્વેર કોપોર્રેશન સ્ટ્રીટમાં આવેલો છે. રોટુન્ડા સ્ક્વેર અને સેન્ટ માર્ટિન્સ સ્ક્વેર બર્મિંગહામના બે સૌથી નવા સ્ક્વેર છે અને તે બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં આવેલા છે. બ્રાન્ડલીપ્લેસમાં પણ ત્રણ સ્ક્વેર અને નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર આવેલું છે. === પ્રાર્થના સ્થળો === [[ચિત્ર:Birmingham Central Mosque.jpg|thumb|left|alt=Birmingham Central Mosque, Highgate, Birmingham, England..|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદ]] [[ચિત્ર:St Philips Cathedral, Birmingham from the east.jpg|thumb|right|સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ ]] બર્મિંગહામમાં વસતીની વિવિધતાને કારણે શહેરમાં વિવિધ ધાર્મિક સંકુલો આવેલા છે. સેન્ટ ફિલિપ્સને 1905માં ચર્ચમાંથી કેથેડ્રલ (દેવળ) બનાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા બે કેથેડ્રલમાં સેન્ટ ચેડઝ અને સેન્ટ એન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સેન્ટ ચેડ્ઝ બર્મિંગહામના રોમન કેથોલિક પ્રોવિસન્સ અને ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત મધર ઓફ ગોડ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂ ડોર્મિશનનું સ્થાનક છે. કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ડાયોસિસ ઓફ ધ મિડલેન્ડ્સ (બિશપની દેખરેખનો પ્રદેશ) પણ બર્મિંગહામ (દેવળનું બાંધકામ ચાલુ છે)માં આવેલું છે. પાદરીની સત્તા હેઠળના પ્રદેશમાં આવતુ બર્મિંગહામનું મૂળ ચર્ચ સેન્ટ માર્ટિન બુલ રિંગમાં આવેલું છે અને તે ગ્રેડ II* તરીકે નોંધાયેલું છે. ફાઇવ વેઝથી થોડે દૂર આવેલું બર્મિંગહામ ઓરેટરીને કાર્ડિનલ ન્યૂમેન્સના મૂળ સ્થાનકની જગ્યા પર 1910માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Serbian Orthodox Church of St Lazar, Bournville.jpg|thumb|left|બોર્નવિલામાં સેન્ટ લઝારનું સર્બિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]] બર્મિંગહામનું સૌથી જુનું યહુદી દેવળ 1825 ગ્રીક રિવાઇવલ સેવર્ન સ્ટ્રીટ સિનગોગ છે, હવે તેને ફ્રીમેસન્સ લોજ હોલમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યું છે. તેને 1856માં ગ્રેડ II* લિસ્ટેડ સિંગર્સ હિલ સિનેગોગ તરીકે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. યુરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદમાં સ્થાન ધરાવતી બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદને 1960ના દાયકામાં બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/faith/places_of_worship/muslim/birmingham_central_mosque.shtml |title=Birmingham Central Mosque |publisher=BBC Birmingham Faith |access-date=7 June 2008}}</ref> જોકે 1999ના દાયકાના પછીના ભાગમાં ઘમકોલ શેરિફ મસ્જિદને સ્મોલ હીથમાં બાંધવામાં આવી હતી અને તે પશ્ચિમ યરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદોમાં સ્થાન ધરાવતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.{{સંદર્ભ}}તાજેતરમાં અહમદિયા મુસ્લિમ સમુદાયે બોર્ડસ્લી ગ્રીન એરિયામાં દારુલ બરાકાત મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. <ref>[http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/0100localnews/tm_objectid=14707141%26method=full%26siteid=50002%26headline=new-city-mosque-a-symbol-of-peace-name_page.html આઇસીબર્મિંગહામ ન્યૂઝ આઇટમઃ શહેરની નવી મસ્જિત શાંતીનું પ્રતીક]</ref> ગુરુ નાનક નિષ્કામ સેવક જાથા [[શીખ]] ગુરુદ્વારાને 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં હેન્ડ્ઝવર્થમાં સોહો રોડ વિસ્તારમાં અને એજબેસ્ટન રિઝર્વોઇર નજીક [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌધ]] ધમ્મટલાકા પીસ પેગોડાનું 1990ના દાયકામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ColmoreRowBirmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીકમાં કોલમોર રો]] બર્મિંગહામે ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કેન્દ્ર તરીકે નામના મેળવી છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ છે, જેને 2003માં શહેરના આર્થિક ઉત્પાદનમાં 78 ટકા અને તેની આર્થિક વૃદ્ધિમાં 97 ટકા હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS34, લીટી 339 પર માહિતી</ref> બ્રિટનની સૌથી મોટી બે બેન્કોની બર્મિંગહામમાં સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં લોઇડ્સ બેન્ક (હવે લોઇડ્સ બેન્કિંગ ગ્રૂપ)ની સ્થાપના 1765<ref>{{cite web |url=http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/lloyds_bank.asp |title=Lloyds Bank |publisher=Lloyd's TSB |access-date=7 June 2008}}</ref> અને મિડલેન્ડ બેન્ક (હવે એચએસબીસી બેન્ક)ની સ્થાપના 1836માં કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |title=The HSBC Group in Europe |publisher=HSBC |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020058/http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |archive-date=26 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં શહેરના બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ અને વીમા ક્ષેત્રમાં 108,300 લોકો રોજગારી મેળવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|title=Employment in Birmingham and the West Midlands 2007|publisher=Birmingham City Council|access-date=13 September 2009|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830124635/http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં કુશમેન એન્ડ વેકફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે બર્મિંગહામ બિઝનેસની સ્થાપના કરવા માટેનું બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું અને યુરોપનું 14માં ક્રમનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે.<ref name="cushman"/> સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના મહત્ત્વમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન સેન્ટર અને નેશનલ એક્ઝિબિશન સેન્ટર જેવી મુખ્ય સુવિધાઓ સાથે બર્મિંગહામ વિસ્તાર બ્રિટનના કોન્ફરન્સ અને એક્ઝિબિઝન વેપારમાં 42 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="convention">{{cite web |url=http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |title=NEC Group – Conference City |publisher=Locate Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=1 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401071154/http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |url-status=dead }}</ref> શહેરના સ્પોર્ટસ અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. શહેરની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓ (એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ અને બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટી) અને બે યુનિવર્સિટી કોલેજમાં 65,000 કરતા વિદ્યાર્થી અને આશરે 15,000 કર્મચારીઓ છે, જે શહેરના અર્થતંત્ર તેમજ તેના સંશોધન અને વિકાસ પાયામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપે છે. [[ચિત્ર:2009 Jaguar XF DC.JPG|thumb|left|કેસલ બ્રોમવિચ એસેમ્બલી યુનિટ ખાતે જગુઆર કાર્સે બનાવેલી જગુઆર એક્સએફ]] 2.43 અબજ પાઉન્ડના વાર્ષિક ટર્નઓવર સાથે બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર બ્રિટનનું સૌથી મોટું રિટેલ સેન્ટર છે<ref>{{cite web |url=http://www.caci.co.uk/492.aspx |title=Retail Footprint 2010 reveals Britain's shopping successes and strugglers |date=21 May 2010 |access-date=18 July 2010 |publisher=[[CACI|CACI Ltd]] |archive-date=18 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618210926/http://www.caci.co.uk/492.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેમાં દેશના સૌથી વ્યસ્ત શોપિંગ સેન્ટર –બુલરિંગ<ref name="shpcent">{{cite news |title=UK's busiest shopping centre |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method=full%26objectid=14600178%26siteid=50002-name_page.html |publisher=icBirmingham |date=3 September 2004 |access-date=3 February 2008}}</ref>- અને લંડન બહારનો કોર્પોરેશન સ્ટ્રીટ પરનો સૌથી મોટો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર હાઉસ ઓફ ફ્રેઝર આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.propertymall.com/press/article/3888 |title=The 10 largest UK Stores, 1998 |access-date=3 February 2008 |date=5 May 1998 |work=Corporate Intelligence on Retailing – Other – Tesco Overtakes Sainsburys Overall |publisher=propertymall.com}}</ref> શહેરમાં ચાર સેલ્ફફ્રિજ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર અને ડેબેનહામની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી બ્રાન્ચ આવેલી છે.<ref name="shpcent"/> 2004માં શહેરને ખરીદી કરવા માટેનું બ્રિટનનું ત્રીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ શહેર તરીકે સ્થાન આપીને તેને ‘‘વર્લ્ડ ક્લાસ શોપિંગ’’ ગણવામાં આવ્યું હતું, તે આ યાદીમાં લંડનના વેસ્ટ એન્ડ અને ગ્લેસગો પછીના ક્રમે આવ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/03/shopping.arts |title=Birmingham soars up the shopping list &#124; UK news |publisher=The Guardian |access-date=30 May 2009 | location=London | first=Gerard | last=Seenan | date=3 March 2004}}</ref> શહેરમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કેટલાંક મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ હજુ કાર્યરત છે, જેમાં કેસલ બ્રોમવિચમાં જગુઆર કાર્સ અને બોર્નવિલેમાં કેડબરી ટ્રોબર બેસેટનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનો આર્થિક વૃદ્ધિદર 21મી સદીમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS33, લીટી 102 પર માહિતી</ref> પરંતુ તેના લાભ સ્થાનિક લોકોને ઓછા મળ્યા છે, આજુબાજુના વિસ્તારના પરપ્રાંતીયોને કુશળતાની જરુરી હોય તેવી વધારે નોકરીઓ મળી છે. બ્રિટનમાં સૌથી ઊંચો બેરોજગારીનો દર ધરાવતા બે સંસદીય મતક્ષેત્રો લેડીવૂડ એન્ડ સ્પાર્કબ્રુક અને સ્મોલ હીથ બર્મિંગહામમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls |title=Local area labour markets: statistical indicators – Parliamentary Constituency tables (Unemployment Rate January 2005 to December 2005) |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070108225836/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls|archive-date=8 January 2007}}</ref> વૃદ્ધિને કારણે શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ બોજ પડ્યો છે. ઘણા મુખ્ય રોડ અને સેન્ટ્રલ ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશનનો પીક ટાઇમ દરમિયાન તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == પરિવહન == [[ચિત્ર:Birmingham airport arrivals arp.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ]] [[ચિત્ર:390029 'City of Stoke-on-Trent' at Birmingham New Street.JPG|thumb|ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશન ખાતે બર્મિંગહામ-બિલ્ટ પેન્ડોલિનો ]] આંતરિક રીતે કેન્દ્રવર્તી સ્થાનને કારણે બર્મિંગહામ મોટરવે, રેલવે અને કેનાલ નેટવર્ક માટેનું મુખ્ય પરિવહન હબ બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/canals |title=Canals in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052603/http://www.birmingham.gov.uk/canals |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સંખ્યાબંધ જાણીતા મોટરવેઝ આવેલા છે, સંભવત બ્રિટનનું સૌથી વધુ જાણીતું મોટરવે જંક્શન સ્પેગેટી જંક્શન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/heritage/england/birmingham/article_1.shtml |title=Dad, are we nearly there yet? |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> નેશનલ એક્સપ્રેસનું બ્રિટનનું હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના ઇસ્ટસાઇડ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને તેની બાજુમાં નવવિકસિત બર્મિંગહામ કોચ સ્ટેશન છે, જે કંપનીના કોચ નેટવર્ક માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ શહેરના પૂર્વમાં આવેલા સોલિહુલ બરો આવેલું બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ છે. 2009ના આંકડા મુજબ આ એરપોર્ટ બ્રિટનમાં હવાઇ મુસાફરીના સંદર્ભમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. સ્થાનિક જાહેર પરિવહન માટે બસ, સ્થાનિક ટ્રેન અને ટ્રામનો ઉપયોગ થાય છે. 11એ અને 11 સી નંબર (શહેરમાં પ્રવાસની દિશાના સંદર્ભમાં એ- એટલે એન્ટી ક્લોકવાઇઝ અને સી એટલે ક્લોકવાઇઝ)નો આઉટર સર્કલ બસ રૂટ યુરોપનો સૌથી લાંબો બસ રુટ છે, જે 272 બસ સ્ટોપ સાથે {{convert|26|mi|km}} લાંબો<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2005/06/27/number_11_bus_feature.shtml |title=The amazing number 11 bus |publisher=BBC Birmingham |date=27 June 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |title=Route 11 Bus Showcase |publisher=Birmingham City Council |date=21 June 2005 |author=Barbara Elsom |access-date=7 June 2008 |quote=Since 2001 231 bus stops out of 272 have been upgraded to Showcase standards... |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133513/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> બસ રુટનું ખાસ કરીને નેશનલ એક્સપ્રેસ વેસ્ટ મિડલેન્ડ સંચાલન કરે છે, જે બર્મિંગહામમાં તમામ બસ મુસાફરોમાં 80 ટકા લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે, જોકે બીજી 50 નાની રજિસ્ટ્રર્ડ બસ કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |title=Bus Services |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522122603/http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |archive-date=22 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> વ્યાપક બસ નેટવર્કને કારણે લોકો શહેરના વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળતાથી આવજાવ કરી છે, જ્યારે લાંબા બસ રુટ મુસાફરો વોલ્વરહેમ્પ્ટન, ડુડલી, વોલસોલ, વેસ્ટ બ્રોમવિચ, હેલ્સોવેન, સ્ટોબ્રિજ અને મેરી હિલ શોપિંગ સેન્ટર જેવા દૂરના વિસ્તાર સુધી લઈ જાય છે. વેસ્ટ મિડલેન્ડ નગરજૂથના બર્મિંગહામ સાથે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાથી જોડાયેલા નથી તેવા શહેરોમાં સેડલી, કિંગ્સવિનફોર્ડ, વેડન્ઝફિલ્ડ અને વિલેનહોલનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ નેશનલ રેલવે નેટવર્કના સેન્ટ્રમાં આવેલું છે. સિટી સેન્ટરનું બીજુ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ સ્નો હિલ સ્ટેશન પણ મિડલેન્ડ મેટ્રોનું ટર્મિનસ છે, આ સ્ટેશન અને વોલ્વરહેમ્પ્ટન વચ્ચેની દોડતી મિડલેન્ડ મેટ્રો બિલસ્ટોન, વેડન્ઝબરી અને વેસ્ટ બ્રોમવિચ જેવા નજીકના શહેરોને પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.travelmetro.co.uk/ |title=Travelmetro.co.uk |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608124147/http://www.travelmetro.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> મિડલેન્ડ મેટ્રોને બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર સુધી લંબાવવાની યોજના છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20051794.htm |title=The Midland Metro (Birmingham City Centre Extension, etc.) Order 2005 |publisher=[[Office of Public Sector Information]] |year=2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> બર્મિંગહામમાં વિશાળ રેલ બેસ્ડ પાર્ક અને રાઇડ નેટવર્ક છે, જે સિટી સેન્ટરની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. જુઓ બર્મિંગહોમ રેલ સ્ટેશન. બર્મિંગહામ તેની વિશાળ કેનાલ સિસ્ટમ માટે પણ જાણીતું છે અને શહેરનો ઘણીવાર વેનિસ કરતા વધુ કેનાલ રૂટ હોવા તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આ કેનાલે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિક દરમિયાન શહેરોના ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત કરી હતી. બ્રિન્ડલીપ્લેસ જેવી કેનાલસાઇડ રિજનરેશન સ્કીમ્સથી કેનાલ નેટવર્ક પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ]] સિટી કાઉન્સિલ ઇંગ્લેન્ડની સૌથી મોટી સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી છે, જે સીધી કે આડકતરી રીતે 25 નર્સરી સ્કૂલ્સ, 328 પ્રાથમિક શાળા, 77 માધ્યમિક શાળા, અને 29 સ્પેશિયલ સ્કૂલ્સનો વહીવટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928104556/http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=Birmingham City Council Special Needs Schools |publisher=Birmingham Grid for Learning (BGfL) |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> તે ગ્રંથાલય સેવા પણ ચલાવે છે, જેનો વર્ષે 40 લાખ લોકો લાભ લે છે અને વર્ષ દરમિયાન આશરે 3,500 પૌઢ શિક્ષણ કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|title=Birmingham Adult Education Service|publisher=Birmingham City Council|access-date=7 June 2008|archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173416/http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|url-status=dead}}</ref> મુખ્ય ગ્રંથાલય સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી છે અને બર્મિંગહામમાં બીજા 41 સ્થાનિક ગ્રંથાલયો છે, જે ઉપરાંત એક રેગ્યુલર મોબાઇલ લાયબ્રેરી સર્વિસ પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |title=Birmingham Mobile Library Service |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324200749/http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની મોટા ભાગની સરકારી શાળાઓ ખાસ કરીને કોમ્યુનિટી સ્કૂલ્સ છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા એક સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી (એલઈએ) (LEA) તરીકેની ભૂમિકા હેઠળ સીધો વહીવટ કરવામાં આવે છે. જોકે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા હેઠળ મોટી સંખ્યામાં સ્વૈચ્છિક અનુદાન સંચાલિત શાળાઓ પણ છે. કિંગ એડવર્ડઝ સ્કૂલ કદાચ શહેરની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત સ્વતંત્ર શાળા છે. કિંગ એડવર્ડ-6 ફાઉન્ડેશનની સાત શાળા શિક્ષણના ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીયસ્તરે જાણીતી છે અને તમામ સ્કૂલો નેશનલ લીગ યાદીમાં સતત ટોચના સ્થાન હાંસલ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213094554/http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Grammar Schools of King Edward the Sixth |publisher=The Grammar Schools of King Edward the Sixth in Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:BirminghamCentralLibrary.jpg|left|thumb|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] બર્મિંગહામમાં ત્રણ યુનિવર્સિટી આવેલી છે, જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ, એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે તેમજ ન્યૂમેન યુનિવર્સિટી કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/birminghampost/news/tm_headline=city-college-wins-right-to-grant-degrees%26method=full%26objectid=19750162%26siteid=50002-name_page.html |author=Naqvi, Shahid |title=City college wins right to grant degrees |publisher=[[Birmingham Post]] |date=7 September 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> અને યુનિવર્સિટી કોલેજ બર્મિંગહામ એમ બે યુનિવર્સિટી કોલેજ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |title=A New Year and a new name for the College. |access-date=7 January 2008 |publisher=University College Birmingham |archive-date=10 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092441/http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ હાલમાં બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ બનેલી બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોર (સંગીતની પાઠશાળા) અને બર્મિંગહામ સ્કૂલ ઓફ એક્ટિંગ કલાના ચોક્કસ વિષયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. શ્રેણીબદ્ધ યુનિવર્સિટી અને કોલેજને કારણે બર્મિંગહામમાં 65,000 કરતા વધુ હાયર એજ્યુકેશન વિદ્યાર્થી છે અને તે લંડન પછીનું બ્રિટિનનું બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી ધરાવતું શહેર છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન મેમોરિયલ ક્લોક ટાવર યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની ચાન્સેલર્સ કોર્ટમાં આવેલું ટાવર હાઉસ છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો ફ્રી સ્ટેન્ડિંગ ક્લોક ટાવર છે. શ્રેણીબદ્ધ નાની કોલેજના વિલિનિકરણ દ્વારા રચવામાં આવેલી બર્મિંગહામ મેટ્રોપોલિટન કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.sutcol.ac.uk |title=Sutton Coldfield College |access-date=7 June 2008 |archive-date=22 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322022536/http://www.sutcol.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણની સૌથી મોટી કોલેજ છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન કોલેજ બર્મિંગહામ સોલિહુલની એવી છઠ્ઠા સ્વરૂપની કોલેજ છે, કે જેને બીકન સ્ટેટસ અને ઓવરઓવલ ઓએફએસટીઈડી (OFSTED) ગ્રેડ1 (આઉટસ્ટેન્ડિંગ) આપવામાં આવેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205191644/http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Joseph Chamberlain College |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> 1970ના દાયકા પછી બર્મિંગહામની મોટાભાગની સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ 11-16/18 સિસ્ટમની સર્વગ્રાહી સ્કૂલ્સ છે, જ્યારે પોસ્ટ જીસીએસઈ (GCSE) વિદ્યાર્થીને સ્કૂલ્સના છઠ્ઠા સ્વરૂપમાં અથવા અથવા ફર્થર એજ્યુકેશન કોલેજમાં તેમનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ મળે છે. બર્મિંગહામે હંમેશા 5-7 વર્ષના બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ સિસ્ટમ અને 7-11 વર્ષના બાળકો માટે જુનિયર સ્કૂલ સિસ્ટમને અમલી બનાવેલી છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:AstonvillavsBirmingham06.JPG|thumb|right|વિલા પાર્ક ખાતે સેકન્ડ સિટી ડરબીમાં એસ્ટોન વિલા વિ. બર્મિંગહામની મેચ]] બર્મિંગહામે રમતગમતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વિશ્વની પ્રથમ લીગ ફૂટબોલ સ્પર્ધા સ્થાન ધરાવતી ધ ફૂટબોલ લીગની બર્મિંગહામના નિવાસી અને એસ્ટોન વિલાના ડિરેક્ટર વિલિયમ મેકગ્રેગરે સ્થાપના કરી હતી, તેમણે 1888માં ક્લબના સહ ડિરેક્ટર્સને પત્ર લખીને દરખાસ્ત કરી હતી કે ‘‘ઇંગ્લેન્ડની સૌથી વધુ મહત્ત્વની 10 અથવા 12 ક્લબનું જોડાણ કરીને દરેક સિઝન માટે શહેરમાં એક ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરી શકાય.’’<ref>{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/page/History/HistoryDetail/0,,10794~1357277,00.html|title=History of the Football League|publisher=The Football League|access-date=30 December 2009}}</ref> ટેનિસની આધુનિક રમતનો વિકાસ હેરી જેમ અને તેમના મિત્ર ઓગોરિયા પરેરાએ એજબેસ્ટનમાં પરેરાના મકાનમાં 1859 અને 1865ની વચ્ચે કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |title=Lawn Tennis and Major T. H. Gem |publisher=Birmingham Civic Society |access-date=7 June 2008 |archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/611hF75my?url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એજબેસ્ટોન આર્ચરી અને લોન ટેનિસ સોસાયટી વિશ્વની સૌથી જુની ટેનિસ ક્લબ છે.<ref>{{cite news|first=Anna|last=Tyzack|title=The True Home of Tennis|url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|work=Country Life|publisher=IPC Media|date=22 June 2005|access-date=17 January 2009|archive-date=30 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એન્ડ ડિસ્ટ્રિસ્ટ ક્રિકેટ લીગ વિશ્વની સૌથી જુની ક્રિકેટ લીગ છે<ref>{{cite book|last=Davis|first=Alex E|title=First in the field: the history of the world's first cricket league: the Birmingham and District Cricket League, formed 1888|year=1988|publisher=Brewin Books|isbn=0947731342}}</ref> અને બર્મિંગહામ 1973માં વિમેન્સ ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનું સૌ પ્રથમ યજમાન બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|title=ICC Women's World Cup Qualifier schedule|publisher=International Cricket Council|access-date=14 September 2009|archive-date=2 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402102254/http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એવું પ્રથમ શહેર છે કે જેને સ્પોર્ટસ કાઉન્સિલે નેશનલ સિટી સ્પોર્ટસ તરીકે જાહેર કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |title=Birmingham – We love our sport |publisher=Marketing Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608151649/http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |url-status=dead }}</ref>. બર્મિંગહામે 1992માં સમર ઓલિમ્પિક માટે નિષ્ફળ બિડ કરી હતી. [[ચિત્ર:Edgbaston - England vs Australia 2009.jpg|thumb|left|એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પર ટેસ્ટ મેચ]] હાલમાં આ શહેરમાં દેશની સૌથી જુની પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ આવેલી છે, જેમાં એસ્ટોન વિલા બર્મિંગહામ સિટીનો સમાવેશ થાય છે, આમાંથી [[એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ|એસ્ટોન વિલા]]<nowiki/>ની સ્થાપના 1874માં થઈ હતી અને તે વિલા પાર્કમાં મેચ રમે છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટીની સ્થાપના 1875માં થઈ હતી અને તે સેન્ટ એન્ડ્રૂઝ ખાતે મેચ રમે છે. વિવિધ ક્લબ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘણી જ તીવ્ર હોય છે અને બે ક્લબ વચ્ચેની ટુર્નામેન્ટ સેકન્ડ સિટી ડરબી તરીકે ઓળખાય છે.<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=27 ધ સેકન્ડ સિટી ડરબી], footballderbies.com. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> એસ્ટોન વિલાએ 50 વખત ટુર્નામેન્ટ જીતી છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટી 38 વખત વિજેતા બની છે. બંને ટીમોએ ટ્રોફી જીતી છે, વિલા સાત વખત લીગ ચેમ્પિયન્સ અને 1982માં યુરોપિયન ચેમ્પિયન્સ બની છે. છ વખત કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ વિજેતા વોરવિકશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગાઉન્ડમાં મેચનું આયોજન કરે છે, જેમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટ અને વન ડે ઇન્ટરનેશનલનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. બ્રાયન લારાએ 1994માં વોરવિકશાયર તરફી રમતા 501 રન ફટકાર્યા ત્યારે આ ગ્રાઉન્ડ ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા સૌથી વધુ રનનો રેકોર્ડનું સાક્ષી બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071204030409/http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-date=4 ડિસેમ્બર 2007 |title=Alumni – Brian Lara |publisher=Warwickshire County Cricket Club |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:NIA, Birmingham.jpg|thumb|right|નેશનલ ઇન્ડોર એરેના]] ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ મિટીંગ એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમમાં યોજાય છે, જે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય એથ્લિટ ધરાવતા બર્ચફિલ્ડ હેરિયર્સનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમની બાજુમાં [http://www.birmingham.gov.uk/gmac જીએમએસી (GMAC) જિમ્નેસ્ટિક્સ એન્ડ માર્શલ આર્ટસ સેન્ટર]ને 2008માં ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં [http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm ઐકીડો ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122131858/http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm |date=2010-11-22 }}ના હેડક્વાર્ટર્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબના જિમ્નેસ્ટિક્સ હોલ અને ત્રણ માર્શલ ડોજા આર્ટ આવેલા છે. 1991માં ખુલ્લુ મૂકાયેલું નેશનલ ઇન્ડોર એરેના (એનઆઇએ) (NIA) <ref>{{cite web |url=http://www.thenia.co.uk |title=The NIA |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202161556/http://www.thenia.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અગ્રણી ઇન્ડોર એથ્લિટિક્સ વેન્યૂ છે, જેમાં 2007માં યુરોપિયન એથ્લિટિક્સ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ અને 2003માં આઈએએએફ (IAAF) વર્લ્ડ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ તેમજ ઘણી ડબલ્યુડબલ્યુએઇ (WWE) રેસલિંગ સ્પર્ધાનું આયોજન થયેલું છે. એટીપી (ATP) ઇન્ટરનેશનલ ટેનિસ હજુ પણ એજબેસ્ટન્સ પ્રાયરી ક્લબમાં રમાય છે.<ref>{{cite book |author=Steve Beauchampe |title=Played in Birmingham |publisher=Malavan Media |year=2006 |isbn=0-9547445-1-9}}<br />{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham's Sporting Heritage |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630033855/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=30 જૂન 2006 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બિલેસ્લી કોમનના મેદાનનો ઉપયોગ કરતા પ્રોફેશનલ રગબી યુનિયન મોસલે આરએફસી તેમજ પ્રોફેશન બોક્સિંગ, હોકી, સ્કેટબોર્ડિંગ, સ્ટોક-કાર રેસિંગ, ગ્રેહાઉન્ડ રેસિંગ અને સ્પીડવે જેવી રમતો પણ રમાય છે. == ખોરાક અને પીણા == [[ચિત્ર:Birmingham Wholesale Markets.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટનો ફળ અને શાકભાજી વિભાગ]] બર્મિંગહામનો વેપારના શહેર તરીકેનો વિકાસ થવાનું મૂળ કારણ 1166માં રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કૃષિ પેદાશો માટે સ્થાપવામાં આવેલું બજાર છે. પછીની સદીઓમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિકરણ થયું હોવા છતાં આ ભૂમિકા જળવાઈ રહી છે અને બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટે દેશના સૌથી મોટા સંયુક્ત હોલસેલ ફૂડ માર્કેટ તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે,<ref name="post-2009-03-03">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|title=Birmingham Council set to give green light to Digbeth market scheme|access-date=29 October 2009|last=Dale|first=Paul|date=3 March 2009|work=Birmingham Post|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105233013/http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|url-status=dead}}</ref> જે માંસ, માછલી, ફળ, શાકભાજી અને ફુલોનું વેચાણ કરે છે તેમજ 100 માઇલ દૂર સુધી રેસ્ટોરા અને સ્વતંત્ર રિટેલર્સને તાજી પેદાશો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite news|first=Shepherd|last=Mark|title=The Wholesale shebang: traders at Birmingham's Wholesale Market may have a new home at Prupim's Hub by 2012. But that will happen to the existing site?|url=http://www.propertyweek.com/story.asp?sectioncode=39&storycode=3144234|work=Property Week|publisher=United Business Media|date=3 July 2009|access-date=30 October 2009}}</ref> બર્મિંગહામ લંડન પછી એવું એકમાત્ર શહેર છે કે જેમાં મિશેલિન સ્ટાર ધરાવતી ત્રણ રેસ્ટોરા છે, જેમાં એજબેસ્ટનની ''સિમ્પ્સન્સ'' , હારબોર્ન ખાતેની ''ટર્નર્સ'' અને સિટી સેન્ટર ખાતેની ''પુર્નેલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|title=Michelin stars 2009|access-date=18 January 2009|publisher=Michelin Group|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212162013/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ સ્થિત બ્રુઅરિઝમાં એન્સેલ્સ, ડેવનપોર્ટ અને મિટસેલ એન્ડ બટલરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |title=Birmingham Breweries |publisher=Midlands Pubs.co.uk |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144014/http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> એસ્ટોન મેનોર બ્રુઅરી હાલમાં નોંધપાત્ર કદની એકમાત્ર બ્રુઅરી છે. ઘણા ફાઇન વિક્ટોરિયન પબ અને બાર શહેરમાં હજુ પણ જોવા મળે છે. બર્મિંગહામની સૌથી જુની ઇન ઓલ્ડ ક્રાઉન છે, જે ડેરિટેન્ડ (સિરકા 150{{સંદર્ભ}})માં આવેલી છે. શહેરમાં નાઇટક્લબ અને બારની ભરમાર છે, જેમાં સૌથી સૌથી જાણીતી બ્રોડ સ્ટ્રીટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930105529/http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=BID Broad Street |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> વિન્ગ યીપ ફૂડ સામ્રાજ્યની સૌ પ્રથમ શરુઆત આ શહેરમાં થઈ હતી અને તે નેશેલ્સમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/tm_objectid=16631720&method=full&siteid=50002&headline=taste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |title=Taste of the Orient sweet for Wing Yip |publisher=The Birmingham Post Midland Rich List 2006 |date=6 January 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309190801/http://www.birminghampost.net/tm_objectid%3D16631720%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Dtaste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |url-status=dead }}</ref> કરીના એક પ્રકાર બાલ્ટીની શોધ આ શહેરમાં થઈ હતી, જેને ‘બાલ્ટી બેલ્ટ’ અથવા ‘બાલ્ટી ટ્રાયેંગલ’ માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/balti |title=The Balti Experience |publisher=Birmingham City Council |access-date=19 December 2006|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110929053142/http://www.birmingham.gov.uk/balti|archive-date=29 September 2011}}</ref> બર્મિંગહામથી શરુ થયેલી જાણીતી ફૂડ બ્રાન્ડ્સમાં ટાઇફૂ ટી, બર્ડઝ કસ્ટાર્ડ, કેડબરી ચોકલેટ અને એચપી સોસનો સમાવેશ થાય છે. === કલા === [[ચિત્ર:Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg|thumb|right|હેવી મેટલ મ્યુઝિકના સૌ પ્રથમ બેન્ડ બ્લેક સબાથની સ્થાપના બર્મિંગહામમાં થઈ હતી.]] બર્મિંગહામ છેલ્લી સદીથી ધમબકતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીતનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. બર્મિંગહામ બેન્ડ્સે બ્રિટનની સંગીત સંસ્કૃતિમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું છે અને ઘણા સમકાલિન મ્યુઝિક બેન્ડ બર્મિંગહામ બેન્ડ્સના તેમના પરના મોટા પ્રભાવનો સ્વીકાર કરે છે. 1960ના દાયકાના ‘બ્રુમ બીટ’ યુગમાં મૂડી બ્લૂ જેવા બ્લૂ અને પ્રારંભિક પ્રોગ્રેસિવ રોક બેન્ડ પ્રસિદ્ધ બન્યા હતા. આ શહેરનો હેવી મેટલ મ્યુઝિકના જન્મસ્થળ તરીકે ઘણીવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite book |author=David Konow |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |url=https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono |publisher=Three Rivers Press |year=2002 |isbn=0-609-80732-3}}</ref> કારણ કે જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], મેગ્નમ અને લેડ ઝેપબિલનના બે સભ્યો સ્થાનિક રહેવાસી હતા. આ પછી 80ના દાયકામાં નેપામ ડેથ જેવા બેન્ડ બર્મિંગહામ હેવી મેટલમાં જોડાયા હતા. 1870ના દાયકામાં ધ મૂવ અને આઇડલ રેસના સભ્યોએ ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને વિઝાર્ડની રચના કરી હતી. 1970ના દાયકામાં સ્ટીલ પલ્સ, યુબી40 (UB40), મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ બીક જેવા બેન્ડ્સ સાથે આ શહેરમાં રેગે અને સ્કાનો ઉદભવ થયો હતો, આ બેન્ડ્સે સંગીતમાં વંશીય એકતા દર્શાવી હતી અને ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા ગીતો અને બહુવંશીય ગીતો રજૂ કરીને બર્મિંગહામનના પ્રવર્તમાન સામાજિક પ્રવાહોનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું હતું. 1980ના દાયકાના પોપ બેન્ડ ડુરાન ડુરાન પણ બર્મિંગહામની દેન છે. [[ચિત્ર:ExCathedra-BirminghamTownHall-byJamesAshby-20080301.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં એક્સ કેથેડ્રાનું પર્ફોર્મન્સ]] શહેરમાં જાઝ સંગીત પણ લોકપ્રિય છે અને બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ બ્રિટનમાં તેના પ્રકારનો સૌથી મોટો ફેસ્ટિવલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/local_events/2003/07/jazz-calendar.shtml |title=Birmingham Local Events |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> આ ફેસ્ટિવલનું સ્થાન બર્મિંગહામની બહાર સોલિહુલમાં આવેલું છે. તેનું પ્રથમ આયોજન 1984માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |title=Birmingham International Jazz Festival venues |publisher=Birmingham Jazz Festival |access-date=7 June 2008 |archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821115658/http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિટી ઓફ બર્મિંગહામ સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનું મૂળ વતન સિમ્ફની હોલ છે. સિટી ઓર્ગેનિસ્ટની પણ પ્રથા છે, જેમાં 1843 પછી માત્ર સાત વ્યક્તિને આ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. હાલમાં સિટી ઓર્ગેનિસ્ટનો દરજ્જો ધરાવતા થોમસ ટ્રોટર 1983થી આ હોદ્દા પર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |title=Thomas Trotter – Organ |publisher=Patrick Garvey Management |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602143448/http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં સંગીત વાદ્યોને ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા પછીથી સાપ્તાહિક સંગીત કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામા આવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham Town Hall: The Organ |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611231917/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=11 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે જીણોર્ધારને પગલે ઓક્ટોબર 2007માં બર્મિંગહામ હોલને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમનું આયોજન સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મિંગહામ રોયલ બેલે<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |title=Birmingham Royal Ballet |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605043954/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |archive-date=5 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> તેમજ વિશ્વની સૌથી જુની વોકેશનલ ડાન્સ સ્કૂલ એલ્મહર્સ્ટ સ્કૂલ ફોર ડાન્સ આ શહેરમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|title=Elmhurst School for Dance|publisher=MADE|access-date=3 July 2009|archive-date=21 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721050543/http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં ત્રિવાર્ષિક મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું 1784થી 1912 સુધી આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મેન્ડલસોહન, ગાઉનોડ, સુલિવાન, ડીવોરેક, બેન્ટોક અને એડવર્ડ એલ્ગર દ્વારા સંગીતની વિશેષ રચના કરીને તેનું પર્ફોર્મન્સ આપવામાં આવે છે.એડવર્ડ એલ્ગરે તેમના સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ચાર સમુહગીતો બર્મિંગહામ માટે લખ્યા છે. એલ્ગરના ''ડ્રીમ ઓફ ગેરોન્ટીયસ'' ને સૌથી પ્રથમ 1900માં અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સિટીમાં જન્મેલા ગીતકારોમાં આલ્બર્ટ વિલિયમ કેટેલબે અને એન્ડ્રુ ગ્લોવરનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Rep from Broad Street, Birmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ રિપેર્ટરી થીયેટર]] બર્મિંગહામના બીજા શહેર કેન્દ્રિત સંગીત સ્થળોમાં 1991માં ખુલ્લા મૂકવામાં આવેલા નેશનલ ઇન્ડોર એરેના, ડેલ એન્ડમાં 02 એકેડેમીનું સ્થાન લેવા સપ્ટેમ્બર 2009માં બ્રિટલ સ્ટ્રીટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવેલી 02 એકેડમી, 1997માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવેલું સીબીએસઓ (CBSO) સેન્ટર, ડિગબેથ ખાતેના બારફ્લાય અને એડ્રીયન બોલ્ટ હોલનો સમાવેશ થાય છે, જે બર્મિંગહામ કન્ઝવેટર ખાતે પેરેડાઇઝ ફોરમ અને બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીની સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો. બર્મિંગહામના ઘણા થીયેટરોમાં સૌથી મોટું થીયેટર એલેક્ઝાન્ડરા (‘ધ એલેક્સ’) ધ રેપ, ધ હિપોડ્રોમ અને ઓલ્ડ રેપ છે. ધ ક્રેસેન્ટ થીયેટર અને ઓલ્ડ જોઇન્ટ સ્ટોક થીયેટર સિટી સેન્ટરના બીજા થીયેટરો છે. સિટી સેન્ટરની બહારના થીયેટરોમાં ડ્રમ આર્ટસ સેન્ટર (અગાઉના એસ્ટોન હિપોડ્રોમની નજીક) અને ''મેક'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/theatres |title=Theatres in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324202550/http://www.birmingham.gov.uk/theatres |url-status=dead }}</ref> ધ ફીયર્સ! ધ રેપના સહયોગમાં યોજવામાં આવતા ફીયર્સ નામના ફેસ્ટિવલમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વાર્ષિક પર્ફોર્મન્સને રજૂ કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Birmingham Art Gallery & Museum.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી]] બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલી સાહિત્યની હસ્તીઓમાં સેમ્યુઅલ જોહનસનનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ટૂંકાગાળા માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને નજીકના લીચફિલ્ડમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીમાં તેમના આશરે બે હજાર પુસ્તકો છે. આર્થર કોનન ડોયલે બર્મિંગહામના અસ્ટન એરિયામાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે કવિ લૂઈસ મેકનીસ છ વર્ષ માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગે બર્મિંગહામમાં તેમના નિવાસ દરમિયાન એસ્ટોન હોલ આધારિત કૃતિ ''બ્રેસબ્રિજ હોલ'' અને ''ધ હ્યુમરિસ્ટ્, એ મેડલી'' જેવી તેમની સૌ વધુ પ્રખ્યાત સાહિત્યકૃતિની રચના કરી હતી. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા આ શહેરમાં રહેલા બીજા સાહિત્યકારોમાં ડેવિડ લોજ, જોનાથન કો અને જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો સમાવેશ થાય છે, જેમને આ શહેરના વિસ્તારો અને ઇમારતોમાંથી પ્રેરણા મળી હોવાનું માનવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા કવિઓમાં શહેરના છઠ્ઠા પોયેટ લોરિયેટ રોઈ ક્વાબેના<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |title=About the Birmingham Poet Laureate |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075008/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને શહેરમાં જન્મેલા બેન્ઝામિન ઝેપફાનિયાહનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટનના સૌથી મોટા સ્થાપિત સ્થાનિક સાયન્સ ફિક્શન ગ્રૂપની 1971માં બર્મિંગહામ સ્થાપના થઈ હતી (જોકે 1940 અને 1960ના દાયકામાં અગાઉના સ્વરુપો હતો) અને તે એન્યૂઅલ એસએફ ઇવેન્ટ નોવાકોનનું આયોજન કરે છે. બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલરીમાં વિશ્વમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ કલાના સૌથી મોટા કલેક્શન આવેલા છે. એડવર્ડ બર્ની-જોન્સ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને પ્રથમ 20 વર્ષ શહેરમાં વિતાવ્યા હતા અને પછીથી રોયલ બર્મિંગહામ સોસાયટી ઓફ આર્ટિસ્ટના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 2004 ''ગૂડ બ્રિટન ગાઇડ'' દ્વારા બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસને ‘ગેલરી ઓફ ધ યર’ જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/pr081203.html |title=Barber Institute is 'Gallery of the Year' |date=8 December 2003 |publisher=Barber Institute of Fine Arts |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 સપ્ટેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050908083324/http://barber.org.uk/pr081203.html |url-status=dead }}</ref> આઇકોન ગેલરીમાં સમકાલિન કલાકૃતિઓ અને ઇસ્ટસાઇડ પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન છે. જાણીતા સ્થાનિક આર્ટિસ્ટમાં ડેવિડ કોક્સ, ડેવિડ બોમબર્ગ, પોગસ સીઝર, કીથ પાઇપર અને ડોનાલ્ડ રોડનીનો સમાવેશ થાય છે. જૂના ફોટોગ્રાફના ભંડાર ઓઓએમ (OOM) ગેલરીએ ફેઝેલી સ્ટુડિયોઝ, થ્રી વ્હાઇટ વોલ્સ અને કાઇનેટિક એઆઇયુ (AIU) જેવા સંગઠનો સાથે સહયોગ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પ્રિન્ટિંગના સેન્ટર તરીકે બર્મિંગહામની ભૂમિકાને ગ્રાફિક ડિઝાઇન અને પ્રોડકટ ડિઝાઇનની મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાથી ટેકો મળ્યો છે. બર્મિંગહામ ડિઝાઇનર્સના જાણીતા વર્કમાં બાસ્કરવિલે ફોન્ટ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |title=John Baskerville of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100752/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> રસ્કીન પોટરી,<ref>{{cite web |url=http://www.geffrye-museum.org.uk/_download/CCECMYVI.pdf |title=Ruskin pottery centenary exhibition |publisher=The Geffrye Museum, London |format=PDF |access-date=29 September 2007}}</ref> એકમે થન્ડરર વ્હિસલ,<ref>{{cite web |url=http://www.drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |title=History of the Whistle |publisher=District Referee Coordinator – Durham |access-date=29 September 2007 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100044/http://drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |url-status=dead }}</ref> ધ આર્ટ ડેકો બ્રાન્ડિંગ ઓફ ઓડિયોન સિનેમાસ<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/critic/feature/0,1169,717532,00.html |title=The mogul's monuments – How Oscar Deutsch's Odeon cinemas taught Britain to love modern architecture |author=Jonathan Glancey |publisher= Guardian |date=18 May 2002 |access-date=29 September 2007 | location=London}}</ref> અને મિનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |title=Alec Issigonis, Automotive Designer (1906–1988) |publisher=Design Museum, London |access-date=29 September 2007 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070913154950/http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |url-status=dead }}</ref> === ઉત્સવો અને કાર્યક્રમો === બર્મિગહામમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ડે પાર્ટી સહિતના ઘણા રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ ટેટૂ નેશનલ ઇન્ડોર એરિયા સાથે દર વર્ષે લાંબા ગાળાથી યોજવામાં આવતો મિલિટરી શો છે. કેરિબિયન શૈલીના બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ કાર્નિવલનું ઘણા વર્ષોથી આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ પ્રાઇડનું ગે વિલેજમાં આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં દર વર્ષે 100,000 લોકો આવે છે. 1997થી શહેરમાં વાર્ષિક કલા ઉત્સવ ''આર્ટસફેસ્ટ'' નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે બ્રિટનનું સૌથી મોટો ફ્રી આર્ટસ ફેસ્ટિવલ છે. ડિસેમ્બર 2006માં સિટી કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી હતી, તે હવેથી આર્ટફેસ્ટનું આયોજન કરશે નહીં.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method=full&objectid=18192354&siteid=50002-name_page.html |title=Will a fest by any other name smell as sweet? |publisher=Birmingham Mail |date=1 December 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309192731/http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method%3Dfull%26objectid%3D18192354%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> શહેરની સૌથી મોટી સિંગલ ડે ઇવેન્ટ સેન્ટ પેટ્રીક્સ ડે પરેડ (યુરોપમાં ડબ્લીન પછીની સૌથી મોટી ઇવેન્ટ) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |title=History of St. Patrick's Day |publisher=AnySubject |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327033548/http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સંસ્કૃતિના બીજા કાર્યક્રમોમાં બંગલા મેલા અને વૈશાખી મેલાનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામ હેરિટેજ ફેસ્ટિવલ ઓગસ્ટમાં યોજવામાં આવતો માર્ડી ગ્રાસ સ્ટાઇલનો કાર્યક્રમ છે. પ્રવાસી ગાયકો દ્વારા કેરિબિયન અને આફ્રિકાની સંસ્કૃતિની પણ પરેડ અને બસ્કર્સ દ્વારા શેરીના કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવણી કરવામાં આવે છે. શહેરના બીજા ઉત્સવોમાં મોસલી પ્રાઇવેટ પાર્ક ખાતે આયોજન કરવામાં આવતા અને નવા અને જુના લોકઉત્સવનું મિશ્રણ કરતા મોસલી ફોક ફેસ્ટિવલ (2006થી) બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ, પીટર કે જેવા કાર્યક્રમોથી હેડલાઇનમાં રહેતા બર્મિંગહામ કોમેડી ફેસ્ટિવલ (2001થી), ફાસ્ટ શો, જિમી કાર, લી ઇવેન્સ અને લેની હેનરી, 2009માં શરુ થયેલા ઓફ ધ કફ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે.શહેરના જાહેર ઉત્સવો અને કાર્યક્રમોમાં સુધારો કરવાના હેતુ ધરાવતા બી બર્મિંગહામ (બર્મિંગહામની સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) દ્વારા પ્રકાશિત બર્મિંગહામ 2026 વિઝનમાં આ ઉત્સવો, કાર્યક્રમો અને પ્રવૃત્તિઓને એક હિસ્સો બનાવવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}}. બર્મિંગહામની 2013માં સિટી ઓફ કલ્ચરનો દરજ્જો મેળવવાના પ્રયાસોને<ref>{{cite web |url=http://birminghamculture.org/ |title=Birmingham Culture - City of Culture Bid 2013 |publisher=Birmingham Cultural Partnership |access-date=May 2010 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528131050/http://birminghamculture.org/ |url-status=dead }}</ref> ક્રિસ અકાબુસી, ડેનિસ લૂઈસ અને જેમ્સ ફેલ્પ્સ એન્ડ ઓલિવર ફેલ્પ્સ (હેરી પોટરના વીઝલે ટ્વીન્સ) જેવી હસ્તીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. બર્મિંગહામમાં 2008માં શરુ થયેલા બાયએન્યુઅલ ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સ ફેસ્ટિવલનું ડાન્સ એક્સ્ચેન્જ દ્વારા આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં શહેરના ઇન્ડોર અને આઉટડોર વેન્યૂને આવરી લેવામાં આવે છે. === પ્રસાર માધ્યમો === [[ચિત્ર:The mailbox.jpg|thumb|right|બીસીસી બર્મિંગહામનું હેડક્વાર્ટર ધ મેઇલબોક્સ]] બર્મિંગહામમાં કેટલાંક અગ્રણી સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો છે, જેમાં દૈનિક અખબાર ''બર્મિંગહામ મેઇલ'' , ''બર્મિંગહામ પોસ્ટ'' અને સાપ્તાહિક ''સન્ડે મર્ક્યુરી'' નો સમાવેશ છે, આ તમામની માલિકી ટ્રિનિટી મિરર પાસે છે, જે છેલ્લા 30 વર્ષથી પ્રકાશિત થતા ''વોટઝ ઓન'' મેગેઝિન નામના પખવાડિક મેગેઝિનનું માલિક છે. ''ફોરવર્ડ'' (અગાઉનું નામ બર્મિંગહામ વોઇસ) બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવતું ફ્રીશીટ છે, જેનું શહેરના ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામમાં વિવિધ રાષ્ટ્રીય વંશીય પ્રસાર માધ્યમનું પણ કેન્દ્ર છે અને બે રિજનલ મેટ્રો એડિશન (ઇસ્ટ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ)નું બેઝ છે. બર્મિંગહામ સિનેમાનો લાંબા ઇતિહાસ ધરાવે છે. સ્ટ્રેશન સ્ટ્રીટ પરનું ઇલેક્ટ્રિક સિનેમા બ્રિટનનું સૌથી જુનું કાર્યરત સિનેમા છે<ref>{{cite web |url=http://www.theelectric.co.uk/ |title=The Electric Cinema website |access-date=7 June 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616175452/http://www.theelectric.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અને ઓસ્કાર ડ્યૂઇશે 1920ના દાયકા દરમિયાન પેરી બારે તેમના પ્રથમ ઓડિયન સિનેમાને ખુલ્લુ મૂક્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા આર્કિટેક્ટ હેરી વીડોને દેશમાં 300થી વધુ સિનેમાના ડિઝાઇનિંગ માટે ઓસ્કાર ડ્યૂઇશ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, તેમાંથી મોટા ભાગના અલગ પ્રકારની આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલના છે.<ref>{{cite book |title=The Buildings Around Us |url=https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors |author=Thom Gorst |page=[https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors/page/93 93] |year=1995 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-419-19330-8}}</ref> સ્ટાર સિટી યુરોપનું સૌથી મોટું આનંદપ્રમોદ અને સિનેમા સંકુલ કહેવાય છે.{{Weasel-inline|date=May 2010}} આઇમેક્સ (IMAX) સિનેમાં ઇસ્ટસાઇડમાં મિલિનિયમ પોઇન્ટ પર આવેલું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.imax.ac/ |title=Birmingham IMAX |publisher=Thinktank |access-date=28 November 2007 |archive-date=28 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128022949/http://www.imax.ac/ |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ 1999ની ફિલ્મ ''ફેલિસિયાઝ જર્ની'' સહિતની ફિલ્મોનું લોકેશન છે. આ ફિલ્મમાં 1973ની ફિલ્મ ''ટેક મી હાઇ'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા બર્મિંગહામના લોકેશનનો ઉપયોગ કરીને શહેરમાં આવેલા પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|title=Remaking Birmingham: The Visual Culture of Urban Regeneration |url=https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse |author=Liam Kennedy |page=[https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse/page/115 115] |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28838-X}}</ref> [[ચિત્ર:ElectricCinema.jpg|thumb|left|ઇલેકટ્રિક સિનેમા]] બર્મિંગહામ ટીવી પ્રોગ્રામના શુટીંગ માટેનું પણ જાણીતું સ્થળ છે અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. બીબીસી (BBC) આ શહેરમાં બે ઓફિસ ધરાવે છે. સિટી સેન્ટરમાં આવેલું ધ મેઇલબોક્સ બીબીસી (BBC) ઇંગ્લીશ રિજન્સનું રાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/england/about.shtml |title=About Us – Information about BBC English Regions |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> જે બીબીસી (BBC) વેસ્ટ મિડલેન્ડ અને બીબીસી (BBC) બર્મિંગહામ નેટવર્ક પ્રોડક્શન સેન્ટરનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ છે, જે અગાઉ એજબેસ્ટનમાં પેબલ મિલ સ્ટુડિયો ખાતે આવેલું હતું. સેલી ઓક ખાતે આવેલું બીબીસી ડ્રામા વિલેજ ટેલિવિઝન ડ્રામા અને બ્રિટનના નવી કૌટુંબિક ધારાવાહિકમાં સ્પેશ્યલાઇઝેશન ધરાવતું પ્રોડક્શન હાઉસ છે, જેમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારમા એકમાત્ર ટેલિવિઝન સોપ ઓપેરા ડોક્ટર્સનું નિર્માણ કરાયું હતું અને તે બ્રિટનની એકમાત્ર ડેટાઇમ ધારાવાહિક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/05_may/09/drama_village.shtml |title=Lights, campus, action for BBC Birmingham's Television Drama Village |publisher=BBC Press Release |date=9 May 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે બીબીસી બર્મિંગહામમાં રાષ્ટ્રીયવ્યાપી 2,500માંથી 43 લોકો નોકરી ગુમાવશે. બર્મિંગહામનો સેન્ટ્રલ/એટીવી (ATV) સ્ટુડિયો બંધ થયો ત્યાં સુધી ''ટિસવાન'' અને ''ક્રોસરોડ'' સહિતના આઇટીવી (ITV) માટેના ઘણા પ્રોગ્રામના રેકોર્ડિંગનું સ્થળ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |title=Ever Decreasing Circles |author=Lee Carey |publisher=Studio One |access-date=10 May 2008 |date=1 February 2003 |archive-date=6 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154335/http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ્રલ ટીવીએ તેના હાલના ગેસ સ્ટ્રીટ સ્ટુડિયામાં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તે સીઆઇટીવી (CITV) માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે પછીથી સીઆઇટીવી (ITV)એ 2004માં માન્ચેસ્ટરમાં તેની ફેસિલિટી ખસેડી હતી. બર્મિંગહામમાંથી આઇટીવી સેન્ટ્રલના પ્રોડક્શન હાલમાં રિજનલ ન્યૂઝ પ્રોગ્રામ ''સેન્ટ્રલ ટુનાઇટ'' ની વેસ્ટ અને ઇસ્ટ એડિશનનો સમાવેશ થાય છે. આ શહેરમાં ઘણા રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક રેડિયો સ્ટેશનો તેમજ સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો પણ કાર્યરત છે. જેમાં 96.4 બીઆરએમબી (BRMB), ગેલેક્સી, હાર્ટ એફએમ, કેરેન્ગ! 105.2, ન્યૂ સ્ટાઇલ રેડિયો 98.7 એફએમ, સ્મૂથ રેડિયો 105.7 એફએમ, બીબીસી ડબલ્યુએમ.<ref>{{cite web|url=http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|title=Radio stations in the West Midlands|publisher=Radio Now|access-date=22 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410042132/http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|url-status=dead}}</ref> ''ધ આર્ચર્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વના સૌથી લાંબા રેડિયો પ્રોગ્રામ આર્ચરનું બીસીસી (BBC) રેડિયો 4 માટે બર્મિંગહામમાં રેકોર્ડિંગ થયું છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6124558.stm |title=The Archers airs 15,000th episode |publisher=BBC News |date=7 November 2006 |access-date=28 November 2007}}</ref> === આનંદપ્રમોદ === [[ચિત્ર:Vtp200.jpg|thumb|સૂચિત વીટીપી 2000 (VTP200)]] બે મુખ્ય વિકાસ યોજનાથી તાજેતરના વર્ષોમાં શહેરના બે ભાગને નવજીવન મળ્યું છે. નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર સાથે રેસ્ટોરા અને ઓફિસ બિલ્ડિંગ સાથે બ્રિન્ડલેપ્લેસ એક મોટું કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ છે. બીજું ડેવલપમેન્ટ બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટર છે, જેનો અગાઉના શોપિંગ સેન્ટરની જગ્યાએ વિકાસ કરાયો છે. કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ ધ મેઇલબોક્સમાં ડિઝાઇનર સ્ટોર તેમજ ઓફિસ અને એપાર્ટમેન્ટ આવેલા છે. મેક આર્કિટેક્ટ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલું ધ ક્યુબ 17 માળનું બહુવિધ ઉપયોગનું બિલ્ડિંગ છે, જેનું હાલમાં મેઇલબોક્સ માસ્ટરપ્લાન હેઠળ બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્ડોર એરેનાનો યુરોપના સૌથી મોટા સ્પોર્ટસ અને મનોરંજન સ્થળોમાં સમાવેશ થાય છે. સિટી સેન્ટરની બહાર નેશેલ્સ પાવર સ્ટેશનની અગાઉની જગ્યા પર સ્ટાર સિટી એન્ટરટેઇનમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.memonline.com/news8.html |title=Birmingham's New Leisure Complex |publisher=MEM Online News |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212014801/http://www.memonline.com/news8.html |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની નાઇટલાઇફ ખાસ કરીને બ્રોડ સ્ટ્રીટ અને બ્રિન્ડલેપ્લેસમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં સ્ટાઇલિશ ક્લબ અને બારનો બ્રોડ સ્ટ્રીટ એરિયાની બહાર વિકાસ થઈ છે. કસ્ટર્ડ ફેક્ટરીમાં મેડિસિન બાર, ધ સેન્ચ્યુરી રેઇનબો પબ એન્ડ એર ડિગબેથમાં આવેલી મોટી ક્લબ અને બાર છે. ડિગબેથની નજીક આર્કેડિયન અને હર્સ્ટ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજ જેવા વિસ્તારોમાં ચાઇનીઝ ક્વાર્ટરના બાર્સ અને નાઇટ્સ ક્લબ આવેલી છે. સમર રો, ધ મેઇલબોક્સ અને સેન્ટ ફિલિપ્સ/કોલમોર રોમાં બર્મિંગહામમાં રહેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ માટે મહિનામાં એક વાર નાઇટ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને જ્વેલરી ક્વાર્ટરમાં પણ ક્લબ આવેલી છે. આઇરિશ ક્વાર્ટરમાં સંખ્યાબંધ લેટ નાઇટ પબ્સ આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |title=Nightlife in the City Centre |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610221029/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |archive-date=10 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> એનઆઇ (NIA)એ નજીક આવેલા લેડીવૂડમાં પચાસ મીટરના ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલનું નિર્માણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે. ‘'''''બર્મિંગહામ એક્વેટીક્સ એન્ડ લીઝર સેન્ટર'' ''' ’ અથવા ‘'''''બીએએલસી'' ''' ’ (BALC)નો ખર્ચ 5.8 કરોડ પાઉન્ડ છે અને તેને [[લંડન]]માં 2012માં ઓલિમ્પિક ગેમ્સ માટે સમયસર પૂરું કરવાની મૂળ યોજના હતી, જેથી ચીનની સ્વિમિંગ ટીમ પ્રેક્ટિસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે, જોકે નાણાના અવરોધને કારણે તેનું સમયસર નિર્માણ થઈ શકશે નહીં. જોકે પ્લાનિંગ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવા છતાં બાંધકામ કામગીરી નજીકના સમયમાં ચાલુ થવાની શક્યતા લાગતી નથી. આ પુલ સ્થાનિક લોકો માટે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે બીજા મોટા સ્પોર્ટસ વેન્યૂની નજીક આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2009/12/19/new-58-million-pool-will-create-parking-chaos-say-ladywood-residents-97319-25425184/|title=New £58 million pool will create parking chaos say Ladywood residents|publisher=Birmingham Mail|date=19 December 2009|access-date=8 January 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Bell Edison Telephone Building.jpg|thumb|વિક્ટોરિયન યુગની લાલ ઇંટ અને ટેરોકોટાથી નિર્મિત બર્મિંગહામની 17 અને 10 ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટ ]] બર્મિંગહામ ખાસ કરીને 18મી, 19મી અને 20મી સદીનું ફરજંદ છે, તેના વિકાસની શરુઆત ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન થઈ હતી. આ પછીથી તુલનાત્મક રીતે અગાઉના ઇતિહાસની ઘણી જ ઓછી ઇમારતો હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બચેલી ઇમારતો પણ સંરક્ષિત જાહેર થયેલી છે. બર્મિંગહામમાં 1,946 લિસ્ટેડ બિલ્ડિંગ છે અને પ્રાચીન સ્મારકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |title=Schedule of Nationally Listed Buildings of Historic Interest in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235342/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલે કાનૂની રીતે નોંધણીના દરજ્જા માટે તમામ માપદંડ પૂરી ન કરતી હોય તેવી બિલ્ડિંગ માટે સ્થાનિક નોંધણી યોજના શરુ કરી છે. મધ્યકાલિન બર્મિંગહામના ચિન્હો ખાસ કરીને અસલ [[પેરિસ]] ચર્ચ અને બુલ રિંગમાં આવેલા સેન્ટ માર્ટિન જેવા જુના ચર્ચમાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલિન અને ટ્યુડર યુગની બીજી બચી ગયેલી ઇમારતોમાં ''લેડ ઇન ધ લેન'' <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref> અને 15મી સદીના ''સેરેકેન્સ હેડ'' પબ્લિક હાઉસ ''ધ ઓલ્ડ ક્રાઉન'' , <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref>કિંગ્સ નોર્ટનમાં ઓલ્ડ ગ્રામર સ્કૂલ અને બ્લેકસ્લે હોલનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:SelfridgesBhamFront.jpg|thumb|left|આર્કિટેક્ટ ફ્યુચર સિસ્ટમે બનાવેલું સેલફ્રીજ]] જ્યોર્જિયન યુગના સંખ્યાબંધ બિલ્ડિંગ પણ હજુ જોવા મળે છે, જેમાં સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ, સોહો હાઉસ, પેરોટ્સ ફોલી, ધ ટાઉન હોલ અને સેન્ટ પોલ્સ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે. વિક્ટોરિયન યુગમાં શહેરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇમારતોનું નિર્માણ થયું હતું. વિક્ટોરિયન લો કોર્ટ (લાલ રંગની ઇંટો અને ટેરાકોટાની લાક્ષણિકતામાં), કાઉન્સિલ હાઉસ, મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી જેવા મોટા સિવિલ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયું છે.<ref>{{cite book |author=Anne Baltz Rodrick |title=Self-Help and Civic Culture: Citizenship in Victorian Birmingham |url=https://archive.org/details/selfhelpciviccul0000rodr |year=2004 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=0-7546-3307-1}}</ref> સેન્ટ ચેડ્ઝ કેથેડ્રલ સુધારા પછી બ્રિટનમાં બાંધવામાં આવેલું પ્રથમ રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2007/04/05/st_chads_feature.shtml |title=Birmingham's hidden jewel |publisher=BBC Birmingham |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરમાં ઔદ્યોગિક કામદારોને સમાવવા માટેની જરૂરિયાતને કારણે સમાન હારમાં સંખ્યાબંધ મકાનો બાંધવા પડ્યા હતા અને ઘણા હારબંધ મકાનો પછીથી શહેરમાં આંતરિક ઝુંપડપટ્ટી બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227084303/http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Tower Block Modernism vs. Urban Morphology: An analysis of Lee Bank, Birmingham |author=Phil Jones |format=PDF |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> યુદ્ધ પછીના પુનઃવિકાસ અને વિક્ટોરિયનવાદ વિરુદ્ધની ઝુંબેશને કારણે બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન અને ઓલ્ડ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી જેવી આશરે એક ડઝન વિક્ટોરિયન ઇમારતોનો નાશ થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |title=Aerial View of New Street Station 1963 |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152530/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |archive-date=11 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> ઇનર સિટી વિસ્તારમાં પણ મોટાભાગના વિક્ટોરિયન મકાનોનો પુનઃવિકાસ કરાયો હતો. પ્રવર્તમાન સમુદાયોને કેસલ વેલ જેવા ટાવર બ્લોક એસ્ટેટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ હવે ટાવર બ્લોક ડેમોલિશન એન્ડ રિનોવેશન પ્રોગ્રામ નામનો મોટો પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિટી સેન્ટરમાં ઘણું બાંધકામ થયું છે, જેમાં બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં બાંધવામાં આવેલા એવોર્ડ વિજેતા ફ્યુચર સિસ્ટમ્સ સેલફ્રિજ, બ્રિન્ડલેપ્લેસ રિજનરેશન પ્રોજેક્ટ અને મિલેનિયમ પોઇન્ટ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ માટેનું ભંડોળ યુરોપિયન યુનિયન તરફથી મળ્યું છે, ઉદાહરણ તરીકે ટાઉન હોલ માટે યુરોપિયન રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી 30 લાખ પાઉન્ડની સહાય મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham/|title=Town Hall, Birmingham|publisher=Birmingham City Council|access-date=21 June 2010|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217134925/http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham|url-status=dead}}</ref> બહુમાળી ઇમારતોનું નિર્માણ 1970ના દાયકા પછીથી અને ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં ધીમું પડ્યું છે, કારણ કે ઊંચી ઇમારતોને કારણે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (ઉદાહરણ તરીકે બીથમ ટાવર)ના વિમાનને અસર થવાની શક્યતા હોવાથી સિવિલ એવિયેશન ઓથોરિટીએ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ પર નિયંત્રણો મૂક્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |title=Birmingham High Places document |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609045359/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણ == બર્મિંગહામમાં વન્યજીવો માટે ઘણા કોરિડોર આવેલા છે, જેમાં પ્રોજેક્ટ કિંગફિશર અને વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક જેવા અનૌપચારિક કેન્દ્રો તેમજ હેન્ડ્ઝવર્થ પાર્ક અને સ્મોલ હીથ પાર્ક જેવા પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ્સ હિથ પાર્ક ખાતેના શહેરના બાગાયતી તાલિમ કેન્દ્રને પેરશોર કોલેજ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે વોલન્ટિયર પ્રેસર ગ્રૂપ બર્મિંગહામ ફ્રેન્ડ્ઝ ઓફ ધ અર્થ દ્વારા વારંવાર પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવે છે. આ ગ્રૂપ સ્થાનિક રેલની જાળવણી, વોકિંગ, સાઇકલિંગ, ઊર્જાની માગમાં ઘટાડો, બગાડમાં ઘટાડો અને શહેરમાં પર્યાવરણીય ટેકનોલોજીના વિકાસ જેવા મુદ્દાની હિમાયત કરે છે. બર્મિંગહામના દક્ષિણમાં કોફ્ટન પાર્ક, લિકી હિલ અને વેસ્લી હિલ્સ આવેલા છે, જે સિટી સેન્ટરની શોભામાં વધારો કરે છે તેમજ રાત્રી દરમિયાન શહેર માટે અનોખું કુદરતી દ્રશ્ય ખડું કરે છે. == ગુનાખોરી અને પોલીસ == [[ચિત્ર:Digbeth Police Station, Birmingham.JPG|right|250px|thumb|ડિગબેથ પોલીસ સ્ટેશન]] વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ બર્મિંગહામ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની ફરજ બજાવે છે. હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના સિટી સેન્ટરના લોઇડ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. બર્મિંગહામ ઘણી હાઇ પ્રોફાઇલ ઘટનાઓનું સ્થળ બન્યું છે, જેમાં 31 જાન્યુઆરીએ બર્મિંગહામ હુમલો, ન્યૂ યર મર્ડર્સ, 2005ના બર્મિગહામ વંશીય તોફાનો અને 1974ના બર્મિંગહામ પબ બોંબ વિસ્ફોટનો સમાવેશ થાય છે. 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા (નીચે દર્શાવ્યા છે) દર્શાવે છે કે બર્મિંગહામમાં બ્રિટનમાં સરેરાશ ગુના કરતા વધુ ગુના થાય છે પરંતુ તમામ મોરચે આ સ્થિતિ નથી. ઇંગ્લેન્ડના ‘મુખ્ય શહેરો’ (બર્મિંગહામ, બ્રિસ્ટલ, લીડ્સ, લિવરપૂલ, માન્ચેસ્ટર, ન્યૂકેસલ, નોટિંગહામ અને શેફીલ્ડ)ની સરખામણીમાં બર્મિંગહામમાં ગુનાનો સૌથી નીચો દર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/current-crime-position.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108145425/http://www.unitedbirmingham.com/crimeinbirmingham.html |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2008 |title=Crime in Birmingham |publisher=United Streets of Birmingham |access-date=5 August 2009 |url-status=live }}</ref> શહેરમાં ગુનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવાના પ્રયાસના ભાગરુપે ક્રાઇમ એન્ડ ડિસઓર્ડર પાર્ટનરશિપની શહેરમાં સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે દેશની તેના પ્રકારની સૌથી મોટી છે.<ref name="BCSP">{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |title=Birmingham's Crime & Disorder Audit – Summary for Consultation 2005 |publisher=Birmingham Crime Safety Partnership |access-date=18 November 2007 |format=PDF |archive-date=27 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127152445/http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |url-status=dead }}</ref> આ પાર્ટનરશિપ બર્મિંગહામમાં નેબરહૂડ આધારિત પાંચ કમ્યુનિટી સેફ્ટી પ્રોજેક્ટ માટે કામ કરે છે અને આ પ્રોજેક્ટને ત્યારે પ્રસિદ્ધિ (રિકન્ગાઇઝ્ડ) મળી હતી, જ્યારે ડિસેમ્બર 2004માં તેને યુરોપિયન કમ્યુનિટી સેફ્ટી એવોર્ડ ખાતે પ્રથમ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="BCSP"/> એસ્ટોન, હેન્ડ્સવર્થ, સ્મોલ હીથ અને બોર્ડસલે ગ્રીન જેવા સ્થળોમાં ગુનાખોરીનો દર ઊંચો છે.<ref name="BCSP"/> {| class="wikitable" |+ બર્મિંગહામમાં 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા<td><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |title=Interactive maps of recorded crime data at local authority level |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080917023905/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |title=Findings form the British Crime Survey and police recorded crime |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20091217033737/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009 |url-status=live }}</ref></td> |- ! ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ! બર્મિંગહામ સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) ! અંગ્રેજી સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) |- | કુલ નોંધાયેલા ગુના | 94.92 | 86 |- | વ્યક્તિ સામેની હિંસા | 21.55 | 16 |- | જાતિય અપરાધ | 1.24 | 1 |- | લૂંટફાટના ગુના | 3.88 | 2 |- | ઘરફોડ ચોરી | 12.19 | 11 |- | વાહનો અંગેના ગુના | 14.34 | 11 |- | ચોરીના અન્ય ગુના | 15.24 | 20 |- | આપરાધિક નુકસાન | 15.9 | 17 |- | નશીલા પદાર્થના ગુના | 5.22 | 4 |} == શહેરની જાણીતી હસ્તીઓ == [[ચિત્ર:Chamberlain.jpg|thumb|જોસેબ ચેમ્બરલીન]] બર્મિંગહામમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ઘણા નામી વ્યક્તિઓ સ્થળ છે. એક સમયના બર્મિંગહામના મેયર અને પછી સાંસદ બનેલા જોસેફ ચેમ્બરલીન અને તેમના પુત્ર નેવિલ ચેમ્બરલીન કે જેઓ બર્મિંગહામના લોર્ડ મેયર અને પછી બ્રિટનના વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેઓ બર્મિંગહામની સૌથી વધુ જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓ છે. રાજકીય નેતા ઇનોચ પોવેલ પણ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને તેમણે કિંગ એડવર્ડ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જાણીતા લેખક જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો બર્મિંગહામમાં ઉછેર થયો હતો તેમજ મોસેલી બોગ, સેરહોલ મિલ અને પેરોટ્સ ફોલી જેવા શહેરના ઘણા સ્થળો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સના વિવિધ દ્રશ્યો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. લેખક ડબલ્યુ. એચ. ઓડેન શહેરના હાર્બોર્ન એરિયામાં ઉછર્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ 1820ના દાયકામાં બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન તેમણે રિપ વાન વિન્કલ અને ધ લિજન્ડ ઓફ સ્લીપી હોલોનું સર્જન કર્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા થોડા સમય માટે રહેલા મનોરંજન ક્ષેત્રની જાણીતા વ્યક્તિઓમાં કોમેડિયન સીડ ફિલ્ડ, ટોની હેનકોક અને જાસ્પેર કેરેટનો અને અભિનેતા ટ્રેવર ઇવ, એન્ડ્રીય લેસ્ટર, જુલી વોલ્ટર્સ અને માર્ટિન શોનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામે સંખ્યાબંધ મ્યુઝિક બેન્ડ અને સંગીતકારો પણ આપ્યા છે, જેમાં લેડ ઝેપેલિન, ઇલેક્ટ્રીક લાઇટ ઓરકેસ્ટ્રા, યુબી40, ડુરાન ડુરાન, સ્ટીલ પલ્સ, ઓશિન કલર સીન, મૂડી બ્લૂ, ધ મૂવ, જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], નેપામ ડેથ, બેનેડિક્શન, મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ સ્ટ્રીટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સંગીતકારો જેફ લીન, ઓઝી ઓસ્બોર્ની, કાર્લ પાલ્મર, જોહન લોજ, રોય વૂડ, જોન આર્મટ્રેડિંગ, રબી ટર્નર, ટોયહ વિલકોક્સ, ડેની લેન અને સ્ટીવ વિનવૂડ શહેરમાં મોટા થયા હતા. બીજા જાણીતા વ્યક્તિઓમાં એન્જિનિયર જેમ્સ વોટ, એવોર્ડ વિજેતા રાજકીય નાટ્યલેખક ડેવિડ એડગર અને બુકર પ્રાઇસ વિજેતા નવલકથાકાર ડેવિડ લોજનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામના જાણીતા વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવા માટે જુલાઈ 2007માં બ્રોડ સ્ટ્રીટમાં ‘વોક ઓફ સ્ટાર્સ’ને ખુલ્લૂ મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |title=Ozzy Osbourne to be the first star on the Birmingham Walk of Stars |publisher=Broad Street Business Improvement District |date=17 May 2007 |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927110039/http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |url-status=dead }}</ref> == વિજ્ઞાન અને શોધ == [[ચિત્ર:Matthew Boulton - Carl Frederik von Breda.jpg|thumb|left|મેથ્યુ બોલ્ટન]] બર્મિંગહામ કેટલીક મહત્ત્વની શોધ અને વૈજ્ઞાનિક સફળતાનું સ્થળ છે. સ્થાનિક શોધ અને પ્રથમ પહેલોમાં ગેસ લાઇટિંગ, કસ્ટાર્ડ પાવડર, બ્રાઇલક્રીમ, મેગ્નેટ્રોન, ઓપરેશનમાં રેડિયોથેરાપીનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/xray |title=Major John Hall-Edwards |access-date=2010-09-06 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928204852/http://www.birmingham.gov.uk/xray |url-status=dead }}</ref> લૂઇસ પોલ અને જોહન યાટનું પ્રથમ કોટન રોલર સ્પિનિંગ મશીન અને બર્મિંગહામ ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં હોલ ઇન ધ હાર્ટ બ્રિટનના પ્રથમ ઓપરેશનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url= |title=Facts about Birmingham |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરના જાણીતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશોધકોમાં સોહો એન્જિનિયરિંગ વર્કસના માલિક મેથ્યુ બોલ્ટન, સુપ્રજાજનન થીયરીના જનક અને આંકડાશાસ્ત્રમાં મહત્ત્વની ટેકનિક વિકસાવનારા સર ફ્રાન્સિસ ગેલ્ટન, કેમિસ્ટ જોસેફ પ્રિસ્ટલી અને સ્ટીમ એન્જિન સાથે સંકળાયેલા એન્જિનિયર અને સંશોધક જેમ્સ વોટનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા વિજ્ઞાનીઓ શહેરમાં આવેલી લુનાર સોસાયટીનો સભ્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/lunarsociety.htm |title=Lunar Society |publisher=BirminghamUK |access-date=7 June 2008 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પડોશના શહેરો == બર્મિંગહામ છ પડોશના શહેરો ધરાવે છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ ‘ઇન્ટરનેશનલ પાર્ટનર સિટીઝ’ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="BCC partner cities">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=International Links |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=17 જુલાઈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717042531/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તે નીચે મુજબ છે: {| |- | valign="top" | * {{flagicon|USA}} શિકાગો, ઇલિનોઇસ, અમેરિકા * {{flagicon|Germany}} ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેન, જર્મની,<ref name="Frankfurt am Main">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|access-date=17 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|archive-date=7 નવેમ્બર 2007|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|South Africa}} જોહાનિસબર્ગ, દક્ષિણ આફ્રિકા * {{flagicon|Germany}} લીપઝિગ, જર્મની<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=17 July 2009|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|France}} લીયોન, ફ્રાન્સ<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=17 July 2009|archive-date=19 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Italy}} મિલાન, ઇટલી<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano – Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=17 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> |} બર્મિંગહામ અને ચીનના ગુયાન્ગઝાઓ વચ્ચે<ref name="BCC partner cities"/><ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|access-date=10 February 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|url-status=dead}}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ અને આઝાદ કાશ્મીરના મિરપુર વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ છે, જે બર્મિંગહામના આશરે 90,000 નાગરિકોનું મૂળ સ્થાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918175041/http://birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> બિર્મિંગહામ, આલાબામા, યુએસએનું નામ આ શહેર પરથી પાડવામાં આવ્યું છે અને બંને વચ્ચે ઔદ્યોગિક સામ્યતા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamnet.com/birmingham.htm |title=Birmingham, Alabama |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસુચિ === * {{gutenberg|no=13926|name=An History of Birmingham (1783) by William Hutton}} * {{cite book|author=Gordon E. Cherry|title=Birmingham A Study in Geography, History and Planning|url=https://archive.org/details/birminghamstudyi0000cher|year=1994|isbn=0-471-94900-0}} * {{cite book|author=Canon Doctor Terry Slater|authorlink=Terry Slater|title=A History of Warwickshire|url=https://archive.org/details/historyofwarwick00slat|year=1981|isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book|author=Johnathan Berg|title=Positively Birmingham|url=https://archive.org/details/positivelybirmin0000berg|year=1994|isbn=0-9523179-0-7}} * {{cite book|author=A. J. Gerard|coauthors=[[Canon Doctor Terry Slater]]|title=Managing a Conurbation: Birmingham and its Region|url=https://archive.org/details/isbn_9781858580838|year=1996|isbn=1-85858-083-8}} === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.birmingham.gov.uk/ બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ] * [http://www.bebirmingham.org.uk/ બર્મિંગહામ માટે સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી] * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/ બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી] * [http://www.birminghamtattoo.co.uk/ ધ બર્મિંગહામ મિલિટરી ટેટે] {{wikivoyage|Birmingham (England)|Birmingham}} * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી નિર્મિત બ્લેક પ્લેક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013145237/http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm |date=2006-10-13 }} c36b6qsbgjghnaqn9fjapely2zokyz8 0 26639 906343 901584 2026-10-16T18:08:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906343 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name=Iowa | Fullname = State of Iowa | Flag = Flag of Iowa.svg | Flaglink = [[Flag of Iowa|Flag]] | Seal = Seal of Iowa.png | Map = Map of USA IA.svg |Nickname=The Hawkeye State (official), The Tall Corn State<ref>{{cite web|url=http://www.uni.edu/iowaonline/6.htm|title=What children's literature might I use while teaching Iowa History?|work=Iowa History Online|publisher=Malcolm Price Laboratory School, Department of Curriculum and Instruction, [[University of Northern Iowa]]|access-date=June 26, 2009}}</ref> | Former = Iowa Territory | Number of Representatives elected to U.S. Congress = 5 | Demonym = Iowan | Motto = Our liberties we prize and our rights we will maintain. | Capital = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]] | OfficialLang = English | LargestCity = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]] | LargestMetro = [[Des Moines metropolitan area]] | Governor = [[Chet Culver]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = [[Patty Judge]] (D) | Legislature = [[Iowa General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Iowa Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Iowa House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Chuck Grassley]] ([[Republican Party (United States)|R]])<br />[[Tom Harkin]] (D) |Representative=3 Democrats, 2 Republicans | PostalAbbreviation = IA | AreaRank = 26^th | TotalAreaUS = 56,272 | TotalArea = 145,743 | LandArea = 144 700.8 | Number of counties 99 | WaterAreaUS = 402 | WaterArea = 1,042 | PCWater = 0.71 | PopRank = 30th |2000Pop=3,007,856 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-12-23 | url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}</ref> | DensityRank = 35th | 2000DensityUS = 53.5 | 2000Density = 20.7 | MedianHouseholdIncome = $48,075 | IncomeRank = 24^th | AdmittanceOrder = 29^th | AdmittanceDate = December 28, 1846 | TimeZone = [[Central Standard Time|CST]]=[[UTC-06]], [[Central Daylight Time|CDT]]=[[UTC-05]] | Latitude = 40° 23′ N to 43° 30′ N | Longitude = 90° 8′ W to 96° 38′ W | LengthUS = 199 | Length = 320 | WidthUS = 310 | Width = 500 | HighestPoint = [[Hawkeye Point]]<ref name="usgs">{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =6 ઑક્ટોબર 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 1,670 | HighestElev = 509 | MeanElevUS = 1,099 | MeanElev = 335 | LowestPoint = [[Mississippi River]]<ref name="usgs"/> at Keokuk | LowestElevUS = 480 | LowestElev = 146 | ISOCode = US-IA |Website = www.iowa.gov }} '''આયોવા''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Iowa.ogg|ˈ|aɪ|ə|w|ə}}){{refn|{{MerriamWebsterDictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite American Heritage Dictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite Oxford Dictionaries|Iowa|access-date=May 14, 2017}}}} એ મધ્યપશ્ચિમી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં આવેલું રાજ્ય છે અને તેને ઘણી વખત “અમેરિકન હાર્ટલેન્ડ” (અમેરિકાનું હાર્દ) તરીકે પણ ઓળખાવાય છે. તેનું નામ આયોવા લોકો પરથી આપવામાં આવ્યું છે. આયોવાએ કેટલીક અમેરિકન ઈન્ડિયન જનજાતિઓ પૈકીની એક જનજાતિ છે, જેમણે યુરોપીયન સંશોધન સમયે આ રાજ્ય પર કબ્જો કર્યો હતો.<ref>{{cite book|author=Alex, Lynn M. |year=2000 |title=Iowa's Archaeological Past |publisher=University of Iowa Press, Iowa City}}</ref> આયોવા ન્યૂ ફ્રાંસનાં ફ્રેન્ચ સંસ્થાનનો એક ભાગ હતું. લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ, અહીંના વસાહતીઓએ કૉર્ન બેલ્ટ (મકાઈની ઉપજ ધરાવતો પટ્ટો)નાં મધ્યમાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનો પાયો નાખ્યો.<ref>{{cite web|author=Merry, Carl A.|year=1996|title=The Historic Period|publisher=Office of the State Archeologist at the University of Iowa|url=http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|access-date=June 29, 2009|archive-date=જૂન 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604163710/http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|url-status=dead}}</ref> આથી જ આયોવાને ઘણી વખત “વિશ્વનું અન્ન પાટનગર” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="iaindustries">{{cite web|title=Major Industries in Iowa|publisher=Iowa Department of Economic Development|url=http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|archive-date=મે 20, 2005|access-date=June 29, 2009|url-status=dead}}</ref> જો કે, આયોવાનું અર્થતંત્ર, સંસ્કૃતિ અને પ્રદેશ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. 20 સદીનાં મધ્ય અને ઉત્તરાર્ધમાં આયોવાનાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનું રૂપાંતરણ એક આધુનિક ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ), પ્રક્રિયક (પ્રોસેસિંગ), આર્થિક સેવાઓ, બાયોટૅક્નોલૉજી (જૈવિકપ્રૌદ્યોગિક) અને હરિત ઊર્જા ઉત્પાદન (ગ્રીન એનર્જીપ્રોડક્શન)નાં વૈવિધ્યપૂર્ણ અર્થતંત્રમાં થયું છે.<ref name="iaindustries"/><ref name="energy.iastate.edu">{{cite web|title=Wind Energy in Iowa|url=http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|publisher=Iowa Energy Center|access-date=August 8, 2009|archive-date=જૂન 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621002941/http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|url-status=dead}}</ref> આયોવા રહેવા માટેનાં સૌથી સલામત રાજ્યોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું છે.<ref>{{cite web |title= N.H. Receives Lowest Crime Ranking; Nevada Ranks as Worst State|url= http://www.insurancejournal.com/news/national/2009/03/25/99012.htm?print=1|work= Insurance Journal|publisher= Wells Publishing|date= March 25, 2009|access-date=August 8, 2009}}</ref> ડસ મોઇન્સ એ આયોવાનું પાટનગર અને સૌથી મોટું શહેર છે. == ભૂગોળ == === સીમારેખાઓ === [[ચિત્ર:Iowa topography.jpg|thumb|250px|left|કાઉન્ટી અને મુખ્ય નદીઓ સાથે આયોવાની સ્થાનિક ભૂગોળ]] આયોવા પૂર્વમાં મિસિસિપી નદી, પશ્ચિમમાં મિઝોરી નદી અને બિગ સિઓક્સ નદીઓથી ઘેરાયેલું છે. તેની ઉત્તર સરહદે 43 અંશ અને 30 મિનિટ્સના ઉત્તર રેખાંશે સ્થિત છે.<ref>{{cite book |title=Preamble to the 1857 Constitution of the State of Iowa |url=http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |access-date=August 9, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |url-status=dead }}</ref><ref group="note">ઉલ્લેખનીય છે કે મિઝોરી અને મિસિસિપી નદીની સરદહો 19મી સદીમાં અંકિત કરાઇ હતી તે મુજબની છે, આ સરહદો તેના વર્તમાન સ્વરૂપથી બદલાઇ શકે છે.</ref> તેની દક્ષિણ સરહદે ડસ મોઇન્સ નદી આવેલી છે જે લગભગ 40 અંશ અને 35 મિનિટ્સ ઉત્તરે છે. આ સરહદો ''મિઝોરી વિરુદ્ધ આયોવા'' ના કેસમાં<ref>48 યુએસ (7 હાઉ.) 660 (1849).</ref> યુ.એસ. સુપ્રિમકૉર્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી હતી. મિઝોરી અને આયોવા વચ્ચે હની વૉર તરીકે જાણીતા સંઘર્ષ બાદ આ કેસ સુપ્રિમ કૉર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite web|first=Jeff|last=Morrison|title=Forty-Thirty-five or fight? Sullivan's Line, the Honey War, and latitudinal estimations|url=http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|date=January 13, 2005|access-date=August 9, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101232646/http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2007|url-status=dead}}</ref> આયોવામાં 99 કાઉન્ટીઝ છે, પરંતુ તેની લી કાઉન્ટી બે બેઠકો ધરાવતી હોવાથી આ રાજ્ય 100 કાઉન્ટી બેઠકો ધરાવે છે. રાજ્યનું પાટનગર ડસ મોઇન્સ પોલ્ક કાઉન્ટીમાં આવેલું છે. === ભૂસ્તરવિજ્ઞાન અને જમીન === આયોવાની જમીન પથરાળ છે અને સામાન્ય રીતે તેનો સમયકાળ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં વધતો જોવા મળે છે. ઉત્તરપશ્ચિમી આયોવામાં ચાકનું ખડકનાં કાર્બન ડેટિંગ મુજબ તે લગભગ 7.4 કરોડ વર્ષ જૂનો છે અને પૂર્વીય આયોવાનો કેમ્બ્રીયન ખડક લગભગ 500 મિલિયન વર્ષ જૂનો છે.<ref>{{cite book |last1=Prior |first1=Jean Cutler |others=Adapted from ''Iowa Geology 2007'', [[Iowa Department of Natural Resources]] |title=Geology of Iowa: Iowa's Earth History Shaped by Ice, Wind, Rivers, and Ancient Seas |url=http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/geoiowa/GEOIOWA.HTM |access-date=August 9, 2009 |publisher=Iowa Department of Natural Resources Geological Survey |archive-date=એપ્રિલ 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416104106/http://www.igsb.uiowa.edu/browse/geoiowa/geoiowa.htm |url-status=dead }}</ref> પ્રચલિત મત એ છે કે આયોવાની જમીન સપાટ છે, પરંતુ તેમ નથી. રાજ્યમાં મોટા ભાગે પથરીલી ટેકરીઓ જોવા મળે છે. આગળ જણાવ્યા અનુસારનું વિભાજન આયોવાને આઠ જમીન સ્વરૂપમાં વર્ગીકૃત કરે છે, જે ગ્લેસિએશન (હિમકરણ), જમીન, સ્થાનિક ભૂગોળ અને નદીનાળા પર આધારીત છે. લોએસ ટેકરીઓ રાજ્યની પશ્ચિમી સરહદે આવેલી છે, જે કેટલાંક સો ફૂટ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે.<ref>{{cite web | url=http://pubs.usgs.gov/info/loess/ | title= Geology of the Loess Hills, Iowa | year= 1999 | month= July | access-date= 2008-03-26 | publisher= [[United States Geological Survey]]}}</ref> ઉત્તરપૂર્વમાં મિસિસિપી નદીની સાથેનો અસમતલ વિસ્તાર (ડ્રિફ્ટલેસ ઝોન) આવેલો છે, જેમાં ઉંચી ટેકરીઓ અને ખીણો આવેલી છે. આ વિસ્તાર મોટાભાગે પૂર્ણતઃ પર્વતીય જણાય છે. રાજ્યમાં કેટલાંક કુદરતી સરોવરો આવેલાં છે, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર એવા ઉત્તરપૂર્વીય આયોવામાં આવેલા સ્પિરિટ લેઇક, વેસ્ટ ઓકોબોજી લેઇક, અને ઇસ્ટ ઓકોબોજી લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. (''જુઓ આયોવા ગ્રેટ લેઇક્સ'' ). પૂર્વમાં ક્લિયર લેઇક આવેલું છે. માનવસર્જિત સરોવરોમાં લેઇક ઓડેસ્સા,<ref name="Odessa">{{cite web|url=http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|title=Odessa|publisher=Iowa Department of Natural Resources|access-date=2009-06-06|archive-date=2008-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921204808/http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|url-status=dead}}</ref> સેલૉરવિલે લેઇક, લેઇક રેડ રોક, કોરલવિલે લેઇક, લેઇક મેકબ્રાઈડ, અને રાથ્બુન લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યનાં ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં પણ એક સમયે બૅરિંગર સ્લાઉ જેવા એક સામાન્ય જળપ્લાવિત વિસ્તાર રહેલાં જળાશયોના નોંધપાત્ર સંખ્યામાં અવશેષો મળે છે. === જૈવસૃષ્ટિ અને પર્યાવરણ === ઊંચું ઘાસ અને સવાના આયોવાની પ્રાકૃતિક વનસ્પતિસૃષ્ટિ છે જે ઉંચાણવાળા વિસ્તારોમાં છુટીછવાઈ વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો ધરાવે છે. જેમાં ઉત્તરીય મેદાની વિસ્તારોના ગાઢ જંગલો અને પૂરજળપ્લાવિત વિસ્તારો નદીનાં પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને સંરક્ષિત નદીઓની ખીણો અને નાના જળપ્લાવિત વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>પ્રાયોર, જીન સી. (1991) ''લેન્ડફોર્મ્સ ઓફ આયોવા.'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.</ref> મોટાભાગના આયોવાની જમીન ખેતી માટે વાપરવામાં આવે છે, જેમાં 60 ટકા જમીન ખેતીના ઉપયોગમાં લેવાય છે, જ્યારે 30 ટકા જમીન પર ઘાસના મેદાનો છે અને 7 ટકા જમીન પર જંગલો છે અને શહેરી વિસ્તાર તથા જળાશયો જમીનનો એક 1 ટકા ભાગ રોકે છે.<ref>આયોવા ડીએનઆર (DNR): આયોવાની રાજ્યવાર જમીન કવર ઇન્વેન્ટરી, http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502010333/http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm |date=2009-05-02 }}</ref> આયોવામાં પશુઓ માટેની સુવિધાઓની ગીચતામાં વધારો થવાને કારણે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રદૂષણ અને હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવાનું જોખમ વધ્યું છે.<ref name="ISU 1">{{cite web|url=http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|title=Living with Hogs in Rural Iowa|year=2003|work=Iowa Ag Review|publisher=[[Iowa State University]]|access-date=25 November 2009|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217055356/http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|url-status=dead}}</ref> આયોવાના પર્યાવરણને નકારાત્મક અસર કરતાં અન્ય પરિબળોમાં જુનાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન મથકો,<ref name="gazette coal">{{cite news|url=http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|title=Report: Many Iowa coal plants among nation's oldest|last=Heldt|first=Diane|date=November 24, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|access-date=25 November 2009|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208190707/http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|url-status=dead}}</ref> પાક ઉત્પાદન માટે ખાતર અને જંતુનાશકોનો વધુ પ્રમાણમાં ઉપયોગ<ref name="IPT runoff">{{cite web|url=http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|title=Iowa Works to Reduce Run-off Polluting the Gulf of Mexico|date=September 17, 2009|work=The Iowa Journal|publisher=Iowa Public Television|access-date=25 November 2009|archive-date=6 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091106172619/http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|url-status=dead}}</ref> અને જોર્ડન એક્વિફર (જોર્ડન ભૂગર્ભજળસ્રોત)માં થયેલો ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|title=Heavy use draining aquifer|last=Love|first=Orlan|date=December 6, 2009|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=20 December 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209064212/http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|url-status=dead}}</ref> આયોવામાં પ્રાકૃતિક વિસ્તારોની અછત છે.એક સમયે સમગ્ર આયોવા જેનાથી આચ્છાદિત હતું તેવા ઉંચાઘાસના મેદાનોમાંથી માત્ર 1 ટકા કરતાં પણ ઓછા બચ્યાં છે. આ રાજ્યના જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાંથી માત્ર 5 ટકા વિસ્તારો જ રહ્યાં છે અને મોટાભાગનાં મૂળ જંગલો નાશ પામ્યાં છે.<ref>આયોવાસ થ્રેટન્ડ એન્ડ એનડેન્જર્ડ સ્પેસિસ પ્રોગ્રામ, http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527091113/http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html |date=2010-05-27 }}</ref> જાહેર જમીન ધરાવતાં અમેરિકાનાં રાજ્યોમાં આયોવાનો ક્રમ 49મો છે.<ref>આયોવા મસ્ટ સ્ટેપ અપ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન પબ્લિક લેન્ડ્સ "ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર", જૂન 1, 2005, http://www.nicholasjohnson.org/politics/IaChild/eddmr601.html</ref> આયોવામાં વિલુપ્ત થવાને આરે અને અસ્તિત્વ પર જોખમ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાંથી બાલ્ડ ઇગલ, ઇન્ટિરિયર લીસ્ટ ટર્ન, પાઇપિંગ પ્લોવર, ઇન્ડિયાના બૅટ, પૅલિડ સ્ટુર્જન, ધી આયોવા પ્લેઇસ્ટોસેની લેન્ડ સ્નેઇલ, હિગિન્સ આઈ પર્લી મસેલ, અને ધી ટોપેકા શાઇનર જોવા મળે છે.<ref>આયોવામાં રક્ષિત પ્રાણીઓ,http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210518/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp |date=2011-09-30 }}</ref> જ્યારે વિલુપ્તીને આરે આવેલી વનસ્પતિઓમાં વેસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, ઇસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, મીડ્સ મિલ્કવીડ, પ્રેઇરી બુશ ક્લોવર, અને નોર્ધર્ન વાઇલ્ડ મોન્ક્સહૂડનો સમાવેશ થાય છે.<ref>આયોવામાં રક્ષિત છોડ, http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210523/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp |date=2011-09-30 }}</ref> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Iowa rainfall.jpg|thumb|right|આયોવાનો વાર્ષિક વરસાદ, ઈંચમાં.]] સમગ્ર આયોવાની આબોહવા મોટાભાગના મિડવેસ્ટના વિસ્તારોની જેમ ભેજવાળી ખંડીય મોસમ ધરાવે છે (કોપ્પન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન ''ડિએફએ'' (Dfa)). જેમાં ગરમી અને ઠંડીના ઉચ્ચતમ તાપમાન જોવા મળે છે. ડસ મોઇન્સનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|50|F}} રહે છે, જ્યારે ઉત્તરના કેટલાંક સ્થળોએ તાપમાન {{convert|45|F}}ની નીચે રહે છે. જ્યારે મિસિસિપી નદીના કીઓકુકનું સરેરાશ તાપમાન {{convert|52|F}} હોય છે. શિયાળામાં તેજ ઠંડી અને બરફવર્ષા સામાન્ય છે. વસંતઋતુ કઠોર હવામાનની ઋતુના આગમનની છડી પોકારે છે. આયોવામાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 દિવસો તોફાની પવનોની હિલચાલ જોવા મળે છે.<ref name="Thunderstorm Hazard">[http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm યુએસ થન્ડરસ્ટોર્મ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન]. src.noaa.gov. સુધારો ફેબ્રુઆરી 13, 2008.</ref> વંસત અને ઉનાળાનાં મહિનાઓમાં વાવાઝોડા સામાન્ય બની રહે છે, જેની વાર્ષિક સરેરાશ 37 જેટલી છે.<ref name="Annual Average Number of Tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif ટોર્નેડોની સરેરાશ વાર્ષિક સરેરાશ સંખ્યા 1953–2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }}. ncdc.noaa.gov. સુધારો નવેમ્બર 1, 2006.</ref> આયોવામાં 2008ના વર્ષમાં વાવાઝોડાથી 12 વ્યક્તિઓ મૃત્યુ પામી હતી, જે 1968 પછીનું સૌથી ઘાતક વાવાઝોડું હતું. એટલું જ નહીં આ વર્ષ, એક વર્ષમાં આવતાં વાવાઝોડાની સંખ્યાની દ્રષ્ટીએ 105 વાવાઝોડા સાથે બીજા ક્રમાંકે રહીને 2001ના વર્ષના વાવાઝોડાની સંખ્યાની સમકક્ષ રહ્યું હતું.<ref>[http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 2008ના આયોવા ટોર્નેડો 1968થી અત્યાર સુધીના સૌથી વિનાશક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526170731/http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 |date=2010-05-26 }}. યુએસએ ટુડે સુધારો જાન્યુઆરી 2, 2009.</ref> આયોવાનો ઉનાળો ગરમી અને ભેજ માટે જાણીતો છે, જેમાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન {{convert|90|F}} નજીક પહોંચે છે અને ક્યારે {{convert|100|F}}થી પણ વધી જાય છે. શિયાળામાં સરેરાશ તાપમાન જામી જવાના થીજબિંદુની નીચે અને તેનાથી પણ ઓછું થઈ જાય છે.{{convert|0|F}} આયોવામાં જુદા જુદાં સ્થળે જુદી જુદી માત્રામાં અવક્ષેપન નોંધાય છે. રાજ્યના દક્ષિણપૂર્વના વિસ્તારોમાં સરેરાશ 38 ઇંચ કરતાં વધુ વાર્ષિક વરસાદ નોંધાય છે. જ્યારે ઉત્તરપશ્ચિમના વિસ્તારોમાં 28 ઇંચ કરતાં પણ ઓછો વરસાદ નોંધાય છે.<ref>[http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif એવરેજ એન્યુઅલ પ્રેસિપિટેશન આયોવા, 1961-1990 (જીફ ફાઇલ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213012932/http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif |date=2010-02-13 }} - ક્રિસ્ટોફર ડેલી, જેની બીઝબર્ગ</ref> આયોવામાં વરસાદ પડવાની રીત મોસમી છે, જ્યાં વધુ પ્રમાણમાં વરસાદ ઉનાળાના મહિનાઓમાં નોંધાય છે. ડસ મોઇન્સમાં જે રાજ્યનું કેન્દ્રસ્થાન છે, ત્યાં લગભગ 34.72 ઇંચનાં બે-તૃત્યાંશ જેટલો વરસાદ એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન થાય છે, અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદનો અડધો વરસાદ મે થી ઑગસ્ટ માસ દરમિયાન થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |title=Average Weather for Des Moines, IA - Temperature and Precipitation, Weather.com, Retrieved Jan. 7, 2009 |publisher=Weather.com |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203141541/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)[39] |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000001" height="17" | શહેર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ફેબ્રુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| એપ્રિલ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| મે ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| નવેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ડિસેમ્બર |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| ડેવનપોર્ટ<ref name="weather.com">{{cite web|title=Monthly Averages for Davenport, Iowa|url=http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|publisher=Weather.com|access-date=2008-11-01|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008014408/http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 30/13 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 36/19 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 48/29 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 61/41 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/52 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 81/63 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 85/68 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 83/66 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 76/57 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 65/45 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 48/32 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 35/20 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| ડસ મોઇન્સ | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| ડબ્યુક | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 25/9 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 31/15 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 43/26 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 57/38 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 69/49 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 79/58 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 82/62 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 80/60 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/52 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 60/40 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 44/28 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 30/15 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| સિઓક્સ સિટી | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| વોટરલૂ | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 26/6 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 32/13 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 45/25 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 60/36 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/48 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 82/58 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 85/62 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 83/60 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 75/50 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 62/38 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 45/25 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 31/12 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|''[http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116160849/http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ |date=2007-11-16 }}'' |} == પ્રાગૈતિહાસિક == [[ચિત્ર:Iowa archaeology edgewater.JPG|thumb|left|3,800 વર્ષ જૂની એજવોટર પાર્ક સાઇટનું ઉત્ખનન]] હાલમાં જે પ્રદેશ આયોવા તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ સૌ પ્રથમ વખત 13,000 વર્ષ કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં આવ્યાં હતાં. તેઓ મુખ્યત્વે ઠંડા પ્લેઇજટોસિન વિસ્તારમાં રહેતાં શિકારીઓ અને એકત્રીકરણ કરનારા (ગૅધરર્સ) હતાં. જ્યાં સુધી યુરોપીયન સંશોધકોએ આયોવાની મુલાકાત લીધી ત્યાં સુધીમાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ મોટાભાગે સંકુલ આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય તંત્રો ધરાવતાં સ્થાઈ થઈ ચૂકેલા ખેડૂતો બની ચૂક્યાં હતાં. આ પરિવર્તન ધીમે ધીમે આવ્યું હતું. પ્રાચીન કાળ દરમિયાન (10,500-2800 વર્ષ પહેલા) અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વાતાવરણ અને પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધી લીધુ હતું અને વસ્તીમાં વધારો થવાથી તેઓ ધીરે ધીરે વધુને વધુ સ્થાયી થવા લાગ્યાં. 3,000 વર્ષ પહેલાં લેઇટ આર્કાઇક સમયગાળા દરમિયાન આયોવામાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારપછીના વૂડલેન્ડ સમયગાળામાં ખેતી પર વધેલી નિર્ભરતા અને માટી, કુંભારકામ અને વિશિષ્ટ તત્વોથી સામાજિક સંકુલતા જોવા મળે છે. લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગિતિહાસિક કાળ) (લગભગ ઇ.સ.900 થી શરૂ થતાં) સમયગાળામાં મકાઈનો ઉપયોગ અને સમાજિક પરિવર્તનોને કારણે સામાજિક સમૃદ્ધિ અને અકેંદ્રિત વસાહતો વિકસી. યુરોપીયન સંશોધકો અને વેપારીઓ તથા નવી જનજાતીઓના આગમનની સાથે ચીજવસ્તુઓના વેપાર અને રોગોને કારણે પ્રોટોહિસ્ટોરિક સમયગાળામાં વસતીમાં નાટકીય બદલાવો અને આર્થિક તથા સામાજિક ઉથલપાથલ નોંધાઈ. યુરોપીયન સંશોધનના સમયગાળા પહેલાં આયોવામાં સંખ્યાબંધ ઇન્ડિયન જનજાતિઓ વસતી હતી. આ જનજાતિઓમાં શકયતઃ પ્રાગૈતિહાસિક વનઓટા જેવી જનજાતિઓ જેમાં ડાકોટા, હોચંક, આયાવાઈ અને ઓટોઈ જાતિઓના વંશજોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગૈતિહાસિક) અથવા પ્રોટો હિસ્ટોરિક સમયાગાળામાં આવેલી જનજાતિઓમાં ઇલ્લિનિવેક, મેસ્કવાકી, ઓમાહા અને સૌકનો સમાવેશ થાય છે.<ref>એલેક્સ, લાઇન એમ. (2000) ''આયોવાસ આર્કિયોલોજિકલ પાસ્ટ.'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.</ref> == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સંશોધન અને વેપાર, 1673-1808 === [[ચિત્ર:Iowa 1718.jpg|thumb|250px|1718નું આયોવાઆધુનિક રાજ્ય વિસ્તારો હાઇલાઇટ કરેલા છે.]] આયોવાનું દસ્તાવેજી કરણ કરનારા સૌપ્રથમ યુરોપીયન સંશોધકોમાં જેક્સ માક્વેટી અને લ્યુઇસ જોલીએટ હતાં, જેમણે 1673માં મિસિસિપી નદીમાં પ્રવાસ કરીને આયોવા તરફે આવેલાં કેટલાંક ઇન્ડિયન ગામડાંનું દસ્તાવેજી કરણ કર્યું હતું.<ref name="peterson2009">{{cite book|last=Peterson|first=Cynthia L.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=12–29|chapter=Historical Tribes and Early Forts|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref><ref>હિસ્ટ્રી ઓફ આયોવા, આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html |date=2009-09-03 }}</ref> આયોવાનો વિસ્તાર પર ફ્રાંસ માટે દાવો કરવામાં આવ્યો હતો અને તે 1763 સુધી ફ્રેન્ચ તાબા હેઠળ રહ્યો. ફ્રેન્ચોએ, તેમની ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધમાં હાર થઈ તે પહેલાં આ વિસ્તારની માલિકી તેમનાં સાથી સ્પેઇનને તબદીલ કર્યો હતો.<ref>હર્બરમેન, ચાર્લ્સ. ''ધ કેથોલિક એનસાયક્લોપેડીયા: એન ઇન્ટરનેશનલ વર્ક ઓફ રેફરન્સ ઓન ધ કન્સ્ટિટ્યુશન, ડોક્ટરિન, ડિસિપ્લીન એન્ડ હિસ્ટરી ઓફ ધ કેથોલિક ચર્ચ'' . એનસાયક્લોપેડીયા પ્રેસ, 1913, પાનું 380 (મૂળ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી).</ref> આયોવા ક્ષેત્ર પર પર સ્પેઇનનો અંકુશ ખૂબ જ શિથિલ રહ્યો. તેમની હકુમત માત્ર મિસિસિપી અને ડસ મોઇન્સ નદીઓ પર વેપારી થાણાં સ્થાપી ચૂકેલા ફ્રેન્ચ અને બ્રિટિશ વેપારીઓને વેપાર માટેના પરવાના આપવા સુધી જ મર્યાદિત રહી.<ref name="peterson2009"/> આયોવા ''લા લ્યુઇસિએને'' અથવા લ્યુઇસિયાના તરીકે ઓળખાતાં પ્રદેશનો એક ભાગ હતો અને યુરોપીયન વેપારીઓને ઇન્ડિયન્સ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતાં સીસા અને ફરમાં રસ હતો. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓએ 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીના શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન મિસિસિપી નદી પર થતાં વેપાર પર અસરકારક અંકુશ મેળવ્યો હતો. મિસિસિપી નદી પરના શરૂઆતના વેપારીઓમાં જુલિયેન ડબ્યુક, રોબર્ટ લ સેલ, અને પૌલ મેરિન હતાં.<ref name="peterson2009"/> મિઝોરી નદી તરફ 1808 પહેલાં ઓછામાં ઓછા પાંચ ફ્રેન્ચ અને ઇંગ્લિશ વેપાર મથકો બાંધવામાં આવ્યા હતાં.<ref name="carlson2009">{{cite book|last=Carlson|first=Gayle F.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=104–120|chapter=Fort Atkinson, Nebraska, 1820-1827, and Other Missouri River Sites|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> 1800માં નેપોલીયન બોનાપાર્ટે એક સંધી મુજબ સ્પેઇન પાસેથી લ્યુઇસિયાનાનો અંકુશ મેળવ્યો. 1803માં લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ આયોવા અમેરિકાના અંકુશ હેઠળ આવ્યું. આયોવાનો મોટાભાગનું નક્શા આલેખન 1805માં ઝેબ્યુલોન પાઇક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું,<ref>પાઇક (1965): ધ એક્સપિડીશન ઓફ જેબુલોન મોન્ટજોમેરી પાઇક ટુ હેડવોટર્સ ઓફ ધ મિસિસિપી રિવર, થ્રૂ લ્યુઇસિયાના ટેરિટરી, એન્ડ ઇન ન્યૂ સ્પેન, ડ્યુરિંગ ધ યર 1805-6-7, રોસ એન્ડ હૈન્સ</ref> પરંતુ જ્યાં સુધી 1808માં ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ ન હતું થયું ત્યાં સુધી અમેરિકાનો આ ક્ષેત્ર પર નબળો અંકુશ હતો.<ref name="mckusick2009">{{cite book|last=McKusick|first=Marshall B.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=55–74|chapter=Fort Madison, 1808-1813|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> === 1812નું યુદ્ધ અને અમેરિકાનો અસ્થિર અંકુશ === [[ચિત્ર:Fort Madison 1810.jpg|thumb|left|ફોર્ટ મેડિસનનો પ્લાન, 1810.]] ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ વેપાર પર અંકુશ સ્થાપવા અને અપર મિસિસિપી પર અમેરિકાનું પ્રભુત્વ સ્થાપવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેની રચના નબળી હતી અને સૌક તથા હો-ચંક દ્વારા આ રચનાને નાપસંદ કરવામાં આવી હતી. સૌક તથા હો-ચંક જનજાતિઓએ બ્રિટિશરોનો સાથ લીધો હતો. બ્રિટિશરોએ પણ આ ક્ષેત્ર પર તેમનો દાવો છોડ્યો ન હતો.<ref name="mckusick2009"/><ref>પ્રુચા, ફ્રાન્સિસ પી. (1969) ''ધ સ્વોર્ડ ઓફ ધ રિપબ્લિકઃ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ઓન ધ ફ્રન્ટીયર 1783–1846'' . મેકમિલાન, ન્યૂ યોર્ક.</ref> ફૉર્ટ મેડિસનને 1812ના યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશરોનો ટેકો ધરાવતાં ઇન્ડિયન્સ દ્વારા 1813માં જીતી લેવામાં આવ્યો. આ સાથે વિસ્કોન્સિનના પ્રેઇરી દ ચિએનમાં આવેલો ફૉર્ટ શૅલ્બી પણ અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ આવ્યો. બ્લેક હૉકે ફૉર્ટ મેડિસનની આસપાસ ઘેરો કરવામાં ભાગ લીધો હતો.<ref>જેકસન, ડોનાલ્ડ (1960), ''એ ક્રિટિક્સ વ્યૂ ઓફ ઓલ્ડ ફોર્ટ મેડિસન'' , આયોવા જર્નલ ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ પોલિટિક્સ 58(1) પાનાં 31–36</ref><ref>બ્લેક હોક (1882) ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ મા-કા-તાઇ-મી-શે-કાઇ-કિયાક અથવા બ્લેક હોક.'' કોન્ટિનેન્ટલ પ્રિન્ટિંગ, સેન્ટ લ્યૂઇસ. (મૂળ 1833માં પ્રકાશિત)</ref> યુદ્ધ બાદ, અમેરિકાએ મિન્નેસોટામાં ફૉર્ટ આર્મસ્ટ્રોંગ, ફૉર્ટ સ્નેલિંગ અને નેબ્રાસ્કામાં ફૉર્ટ એટ્કિંસન બાંધીને વિસ્તાર પર પોતાનો અંકુશ પુનઃસ્થાપિત કર્યો.<ref name="iowaforts">{{cite book|last=Whittaker|first=William E. (editor)|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> === વેપાર અને ઇન્ડિયન સ્થળાંતર, 1814-1832 === અમેરિકા દ્વારા મિસિસિપીની પૂર્વ તરફે વસાહતો અને ઇન્ડિયન્સને પશ્ચિમ તરફે સ્થળાંતર કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. સીસા અને ફરનો વેપાર ચાલુ રહ્યો, પરંતુ રોગ અને બળપૂર્વક વસતીના સ્થળાંતરણને કારણે ઇન્ડિયન સંસ્કૃતિઓ અને અર્થતંત્રોનો મોટાપાયે ખાતમો થયો. ક્વેશક્વામ અને વિલિયમ હેન્રી હેરિસન વચ્ચે થયેલી એક વિવાદાસ્પદ 1804માં સંધી થઈ. જેમાં મોટાભાગના ઇલિનોઇસને અમેરિકાને સોંપી દેવામાં આવ્યું. તેને કારણે ઘણા સૌક (જનજાતિ) લોકો ગુસ્સે થયાં અને જેને કારણે 1832નાં બ્લેક હૉક વૉરના બીજ રોપાયાં. બળવો કરવા બદલ સજા અને બૃહદ્ વસાહત વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે સંધિઓનું સ્વરૂપ ઇન્ડિયન્સ આયોવામાંથી દૂર થાય તે રીતનું આપવામાં આવ્યું હતું. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓને 1832માં મિસિસિપી નદીના ખીણપ્રદેશમાંથી, 1843માં આયોવા નદીની ઘાટીમાંથી અને સમગ્ર આયોવામાંથી 1846માં દૂર કરી દેવામાં આવી. આમ છતાં, ઘણા મેસ્કવાકીઓ ખાનગી રીતે આ પ્રદેશમાં પાછા આવ્યા અને મેસ્કવાકી વસાહત બનાવી, જે આજ દિન સુધી અસ્તિત્વમાં છે. હો-ચંકને 1850માં દૂર કરવામાં આવ્યાં અને ડાકોટાને 1850ના દશકના અંતમાં આયોવા પ્રદેશમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં. પોટાવાટોમી સહિતની અન્ય જનજાતિઓને પશ્ચિમમાં ખસેડવામાં માટે પશ્ચિમિ આયોવાનાં આધુનિક કાઉન્સિલ બ્લફ્સની આસપાસના વિસ્તારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. === અમેરિકાની વસાહત અને રાજ્યની સ્થાપના, 1832-1860 === [[ચિત્ર:Iowa territorial seal.jpg|thumb|200px|આયોવા ક્ષેત્રીય ચંદ્રક]] સૌપ્રથમ અમેરિકન વસાહતીઓ અધિકૃત રીતે જૂન 1833માં આયોવામાં આવ્યાં.<ref name="Settlers">{{cite web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|title=History of Iowa|publisher=Iowa State University|author=Schwieder, Dorothy|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|url-status=dead}}</ref> તેમાં મુખ્યત્વે ઓહાયો, પેન્સિલવેનિયા, ન્યૂ યોર્ક, ઇન્ડિયાના, કેન્ટુકી, અને વર્જિનિયાથી આવેલાં પરિવારો હતાં.<ref name="Settlers"/> જુલાઈ 4, 1838માં યુ.એસ. કૉંગ્રેસે આયોવા પ્રદેશ (ટેરિટરી ઑફ આયોવા)ની સ્થાપના કરી. પ્રેસિડેન્ટ (પ્રમુખ) માર્ટિન વાન બ્યુરેને રોબર્ટ લ્યુકાસની આ પ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂંક કરી. તે સમયે આ પ્રદેશમાં 22 કાઉન્ટીઝ (જિલ્લા) હતાં અને તેની કુલ વસતી 23,242 હતી.<ref>આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 314</ref> પ્રદેશ તરીકેનો દરજ્જો મળ્યા બાદ તુરંત જ રાજ્યપદ મેળવવાની માંગણી ઉઠવા લાગી. ડિસેમ્બર 28, 1846માં આયોવા જ્યારે પ્રેસિડેન્ટ જેમ્સ કે. પોલ્કેઆયોવાના પ્રવેશના વિધેયક પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપ્યું ત્યારે આયોવા સંઘનું 29^મું રાજ્ય બન્યું. સંઘમાં પ્રવેશ થયા બાદ રાજ્યની સરહદના પ્રશ્નોનો ઉકેલ આવ્યો. ઇન્ડિયન્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલી મોટાભાગની જમીન સાથે આયોવાએ એક નવા સરહદી રાજ્ય તરીકે સમૃદ્ધ ખેતરો, સારા નાગરિકો, મુક્ત અને મોકળા સમાજ અને સારી સરકાર સાથે વસાહતીઓ અને રોકાણકારો માટેના સંગઠિત ઝુંબેશ અને વિકાસ તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.<ref>"ઓફિસિયલ એનક્રેજમેન્ટ ઓફ ઇમિગ્રેશન ટુ આયોવા", માર્કસ એલ. હાન્સેન, ''આઇજેએચપી", 19 (એપ્રિલ 1921):159-95'' </ref> === ગૃહયુદ્ધ, 1861-1865 === કેથોલિક્સ અને દક્ષિણ મૂળના વસાહતીઓમાં યુદ્ધવિરોધી “કોપરહેડ” ચળવળ પ્રબળ હોવા છતાં ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન આયોવાએ સંઘને ટેકો આપ્યો અને એબ્રાહમ લિંકન માટે ભારે મતદાન કર્યું. રાજ્યમાં કોઇપણ યુદ્ધો ન્હોતા થયાં, પરંતુ આયોવાએ લશ્કર અને પૂર્વીય શહેરો માટે અન્નનો વિશાળ પૂરવઠો પહોંચાડ્યો. સંઘને આયોવાનો ટેકો પૂરો પાડવા માટેનો શ્રેય, યુદ્ધ સમયે તેના રાજ્યપાલ સેમ્યુઅલ જે. કિર્કવૂડને આપવામાં આવે છે. આયોવાની કૂલ 675,000ની વસતીમાંથી આશરે 116,000 પુરુષો લશ્કરી ફરજને આધીન હતાં. આયોવાએ ઉત્તર કે દક્ષિણનાં અન્ય કોઇપણ રાજ્યની તુલનાએ ગૃહયુદ્ધમાં સૌથી વધુ પુરુષોને લશ્કરી સેવા માટે મોકલ્યાં હતાં. રાજ્યે લશ્કરી દળો માટે મોકલેલાં 75,000 સ્વયંસેવકોમાંથી છઠ્ઠાભાગનાં સ્વયંસેવકો એપમેટોક્સ પહોંચતા પહેલાં જ મૃત્યું પામ્યા.<ref name="Iowa Official Register page 315">આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 315</ref> આ પુરુષોમાંથી મોટાભાગનાએ મિસિસિપી ખીણ અને દક્ષિણનાં યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.<ref>{{cite web |url=http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |title=Civil War |publisher=Iowanationalguard.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529001226/http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |url-status=dead }}</ref> આયોવાના દળો મિસૉરીમાં વિલ્સન્સ ક્રીક ખાતે, આર્કાન્સાસમાં પી રિડ્ઝ ખાતે, હેન્રી અને ડોનેલ્સન ફૉર્ટ્સ, શિલોહ, ચેટ્ટાનૂગા, ચિકામાઉગો, મિશનરી રિડ્ઝ, રોઝવિલે ગેપ ઉપરાંત વિક્સબર્ગ, આઇયુકા અને કૉરિન્થ જેવા સ્થળોએ લડ્યાં હતાં. તેમણે શેનાન્ડોઆહ વૅલીમાં યુનિયન જનરલ ફિલિપ શેરિડેનની આગેવાની હેઠળ વર્જિનિયાના પોટોમોકના લશ્કર સાથે સેવાઓ આપી હતી. ઘણા સ્વયંસેવકો ઍન્ડરસનવિલેમાં મૃત્યુ પામ્યાં અને તેમને ત્યાં જ દફનાવવામાં આવ્યા. તેમણે રેડ રિવર માટે જનરલ નેથેનિયેલ બેન્ક્સના કમનસીબ અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. 27 આયોવીયન નાગરિકોને ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સૌપ્રથમ વખત આપવામાં આવેલાં સર્વોચ્ચ સૈનિક સન્માન મૅડલ ઑફ ઑનરથી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાના 315-316</ref> આયોવામાં કેટલાંક બ્રિગેડિયર જનરલ્સ અને ચાર મેજર જનરલ્સ – ગ્રેનવિલે મેલેન ડૉડ્ઝ, સૅમ્યુઅલ આર. કર્ટિસ, ફ્રાંસિસ જે. હેરૉન અને ફ્રેડરિક સ્ટીલે હતાં. આ રાજ્યનાં ઘણા જનરલ્સ યુદ્ધ બાદ રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ મહત્વપૂર્ણ એવા દરજ્જાઓ પર પહોંચ્યાં હતા.<ref name="Iowa Official Register page 315"/> === ખેતીવાડી વિસ્તરણ, 1865-1930 === [[ચિત્ર:Barclay barn 1875.jpg|thumb|આયોવાનું એક ખેતર, 1875.]] ગૃહયુદ્ધ બાદ આયોવાની વસતીમાં ધરખમ વૃદ્ધિ થવાનું ચાલું રહ્યું. રાજ્યની વસતી 1860માં 674,913 હતી જે 1870માં 1,194,020 નોંધાઈ. 1850 અને 1860ના દશકોમાં રેલમાર્ગોની શરૂઆત થવાથી આયોવાનું એક વિશાળ ખેતીવાડી ઉત્પાદકમાં રૂપાંતરણ થયું. અમેરિકા દ્વારા 1917માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લેવાને પગલે, ખેડૂતો અને આયોવાના નાગરિકોને યુદ્ધસમયના અર્થતંત્રનો અનુભવ થયો. આ બદલાવ ખેડૂતો માટે અર્થપૂર્ણ હતો. 1914માં યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યાં સુધી આયોવાના ખેડૂતોએ આર્થિક સમૃદ્ધિ માણી હતી. આર્થિક ક્ષેત્રએ પણ આયોવામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યાં. 1870ના દાયકામાં ખેતી-વિષયક ઉદ્યોગોની સૌ પ્રથમ સ્થાપના બાદ આયોવામાં ઉત્પાદન અને વેપારના વ્યવહારોની સંખ્યામાં ક્રમશઃ વધારો થયો. === મંદી, બીજુ વિશ્વયુદ્ધ અને ઉત્પાદનનો ઉદય, 1930-1985 === ખેતી આધારિત અર્થતંત્રમાંથી મિશ્ર અર્થતંત્રમાં રૂપાંતરણ ધીરે ધીરે થયું. મહામંદી અને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ને કારણે નાની જમીનની ખેતીમાંથી વિશાળ ખેતરોમાં થતી ખેતીવાડીને વેગ મળ્યો. તેને કારણે શહેરીકરણનું વલણ શરૂ થયું જે ચાલું રહ્યું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદના સમયગાળાથી ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ચોક્કસ પ્રકારનો વધારો જોવા મળ્યો છે. કૃષિ હજી પણ રાજ્યનો મુખ્ય ઉદ્યોગ છે, ત્યારે આયોવાના રહિશો વિવિધ પ્રકારની ચીજવસ્તુઓ જેવી કે, રેફ્રિજરેટર્સ, વૉશિંગ મશીન, ફાઉન્ટેઇન પેન, ખેત ઓજારો અને ખાદ્ય ઉત્પાદનોનું પણ નિર્માણ કરે છે. 1980ના દશકની કૃષિ કટોકટીને કારણે આયોવામાં મોટી મંદી આવી, જેને કારણે મહામંદી બાદ ક્યારેય ન જોવા મળેલી ગરીબી જોવા મળી.<ref>1980ના દાયકાની મિડવેસ્ટ કૃષિ કટોકટી, http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706051758/http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm |date=2008-07-06 }}</ref> આ સંક્રમણકાળને કારણે આયોવાની વસતીમાં મોટો ઘટાડો થયો, જે એક દશક સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref name="iwin.iwd.state.ia.us">પોપ્યુલેશન ટ્રેન્ડ: આયોવાનો બદલાતો ચહેરો, http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006013221/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 |date=2006-10-06 }}</ref> === મિશ્ર અર્થતંત્રના સ્વરૂપે પુનઃઉદય, 1985-વર્તમાન === 1980ના દાયકામાં નિમ્નસ્તરે પહોંચ્યા પછી, આયોવાના અર્થતંત્રમાં ખેતીવાડી પરની નિર્ભરતા માં વધુને વધુ પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે. હાલમાં આ અર્થતંત્ર ઉત્પાદન, બાયોટૅક્નોલૉજી, ફાયનાન્સ (નાણા) અને વીમા સેવાઓ, તથા સરકારી સેવાઓનું મિશ્ર અર્થતંત્ર છે.<ref name="iowalifechanging.com">''આયોવા ઇન્ડસ્ટ્રીઝ'' , આયોવા વર્કફોર્સ ડેવલપમેન્ટ. http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf |date=2005-05-20 }}</ref> આયોવામાં વસતીવધારો સમગ્ર અમેરિકાના કરતાં પણ વધુ ઝડપથી થયો છે.<ref name="iwin.iwd.state.ia.us"/> આયોવા હવે મોટાપ્રમાણમાં શહેરી વસતી ધરાવે છે.<ref name="data.iowadatacenter.org">આયોવા ડેટા સેન્ટર, 2000 સેન્સસ: http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતીઓ == === સૌથી મોટા શહેરો === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યૂરોના 2009ના અંદાજ મુજબ આયોવાના પંદર સૌથી મોટા શહેરો આ મુજબ છેઃ<ref>{{cite web|author=United States Census Bureau|title=Iowa by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate)|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-context=gct&-ds_name=PEP_2009_EST&-tree_id=808&-format=ST-9S&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-CONTEXT=gct|access-date=2010-06-29}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | # ડસ મોઇન્સ - 198,460 # સિડર રેપિડ્ઝ - 128,182 # ડેવનપોર્ટ - 101,306 # સિઓક્સ સિટી - 82,794 # આયોવા સિટી - 68,903 # વોટરલૂ - 66,896 # કાઉન્સિલ બ્લફ્સ - 59,911 # ડબ્યુક - 57,222 # એમ્સ - 56,814 # વેસ્ટ ડસ મોઇન્સ - 56,503 # એન્કની - 43,319 # સિડર ફોલ્સ - 38,589 # અર્બનડેલ - 38,445 # મેરિઅન - 33,213 # બેટનડોર્ફ - 33,098 |} === વસતી === {{USCensusPop | 1840 = 43112 | 1850 = 192214 | 1860 = 674913 | 1870 = 1194020 | 1880 = 1624615 | 1890 = 1912297 | 1900 = 2231853 | 1910 = 2224771 | 1920 = 2404021 | 1930 = 2470939 | 1940 = 2538268 | 1950 = 2621073 | 1960 = 2757537 | 1970 = 2824376 | 1980 = 2913808 | 1990 = 2776755 | 2000 = 2926324 | estyear = 2009<ref name=09CenEst/> | estimate = 3007856}} [[ચિત્ર:Iowa population map.png|thumb|left|215px|આયોવાની વસતિ ગીચતાનો નકશો]] 2008 સુધીમાં આયોવાની અંદાજિત વસતી 3,002,555 છે, જે 2007 કરતાં 19,000 લોકો અથવા 0.6 ટકા વધારે છે અને 2000ના વર્ષથી 2.6 ટકા અથવા 76,000 લોકો જેટલી વધુ છે. આટલા વર્ષોમાં સૌ પ્રથમ વખત રાજ્યની વસતી ત્રીસ લાખનાં આંકને વટાવી ગઈ છે. આયોવા દેશનું 30મા ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે.<ref>{{cite web | title = DSM Register | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://www.desmoinesregister.com/article/20081222/NEWS/81222009/1001/ }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વસતીશાસ્ત્રની છેલ્લામાં છેલ્લી ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે 2007માં રાજ્યમાં છેલ્લી વસતી ગણતરી બાદ 53,706 લોકોનો કુદરતી વધારો થયો છે. (197,163 જન્મ સામે 143,457 મૃત્યુ બાદ કરતાં) જ્યારે 11,754 લોકોનો ઘટાડો તેમના રાજ્ય બહાર સ્થળાંતરિત થઈ જવાને કારણે થયો છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી બહાર કાયમી વસવાટ કરનારાઓની સંખ્યા 29,386 લોકોના વધારામાં પરિણમી હતી અને દેશમાંજ થયેલા સ્થળાંતરે કુલ 41,140 લોકોનું નુકસાન કર્યું હતું. [18] આયોવાની 6.1 ટકા વસતી પાંચ વર્ષ કરતાં નાની ઉંમરની, 22.6 ટકા વસતી 18 વર્ષ કરતાં ઓછી, અને 14.7 ટકા વસતી 65 અથવા વધુ વય ધરાવે છે. કુલ વસતીમાં પુરુષોની ટકાવારી 49.2 ટકા જેટલી છે.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts"/> રાજ્યની વસતી ઘનતા 52.7 વ્યક્તિ પ્રતિ ચોરસ માઈલ જેટલી છે.<ref>[ટાઇટલ=ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ 2008 અલમનાક|ઓથર= સંકલન જોહન ડબલ્યુ. રાઇટ દ્વારા|તારીખ=2007|પાનું=178]</ref> આયોવાનું વસતી કેન્દ્રબિંદુ માર્શલટાઉન શહેરની માર્શલ કાઉન્ટીમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web | title = U.S. Census quickfacts | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | archive-date = 2010-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | url-status = dead }}</ref> === જાતિ અને કૂળ === આયોવાની વસતીમાં લગભગ 97,000 (3.3 ટકા) જેટલાં વિદેશમાં જન્મેલાં લોકો છે.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts"/> આયોવાના નાગરિકો મોટાભાગે પશ્ચિમ યુરોપીયન વંશના છે. આયોવામાં વસતા પાંચ સૌથી મોટા કૂળ સમૂહોમાં જર્મન (35.7 ટકા), આઇરિશ (13.5 ટકા), ઈંગ્લિશ (9.5 ટકા), અમેરિકન (6.6 ટકા) અને નૉર્વેજિયન (5.7 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યમાં જાતિ વિષયક વિવિધતામાં 91.0 ટકા વ્હાઇટ (શ્વેત) (નૉન-હિસ્પાનિક), 3.8 ટકા હિસ્પાનિક, 2.5 ટકા, અશ્વેત (બ્લેક) અથવા આફ્રિકન અમેરિકન, 1.6 ટકા એશિયન, અને 0.4 ટકા અમેરિકન ઇન્ડિયનનનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં એક ટકા જેટલાં પ્રત્યુત્તર આપનારી વ્યક્તિઓએ બે અથવા વધુ જાતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts">{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |title=Iowa QuickFacts from the US Census Bureau |publisher=Quickfacts.census.gov |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |url-status=dead }}</ref> === ગ્રામ્યથી શહેરી વસતીનો બદલાવ; બ્રેઇન ડ્રેઇન === [[ચિત્ર:Iowa pop 00 to 08.jpg|thumb|left|આયોવામાં કાઉન્ટીવાર વસતિની ટકાવારીમાં ફેરફાર, 2000-2008. જાંબુડીયા રંગની કાઉન્ટીઓ 5 ટકા કરતા વધુ વધારો ધરાવે છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો, પોપ્યુલેશન ડિવિઝનની માહિતીને આધારે.આયોવા ડેટા સેન્ટર મેપ બાદનું મોડલ, http://www.iowadatacenter.org/maps/copercent2008</ref>]] [[ચિત્ર:Rural flight2.jpg|thumb|right|250px|ગ્રામીણ પોકાહોન્ટાસ કાઉન્ટી અને શહેરી પોલ્ક કાઉન્ટીની વસતિની ઊંમરની તુલના, જે યુવાનો (લાલ) આયોવાના શહેરી કેન્દ્રો તરફ જઇ રહ્યાં છે તે દર્શાવે છે.<ref>યુએસ સેન્સસ ડેડાને આધારે</ref>]] આયોવાની વસતી ગ્રામ્ય કરતાં શહેરી વધુ છે, 2000માં રાજ્યના 61 ટકા લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતાં હતાં, આ વલણ 20મી સદીના શરૂ થયું છે.<ref name="data.iowadatacenter.org"/> આયોવાની શહેરી કાઉન્ટીઝમાં ૨૦૦૦ થી 2008 સુધીમાં 8.5 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝમાં 4.2 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.<ref>આયોવાવાસીઓ હજુ પણ શહેરીમાં ભેગા થઇ રહ્યાં છે, વસતિગણતરીના આંકડા સૂચવે છે. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ'' , જૂન 30, 2009, http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090701/NEWS/707019956/1001/NEWS {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330082817/http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090701%2FNEWS%2F707019956%2F1001%2FNEWS |date=2012-03-30 }}</ref> ગ્રામ્યથી શહેરી વિસ્તાર તરફના આ સ્થળાંતરને કારણે વધુ ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝના ભોગે ડેલાસ, જ્હોન્સન, લિન અને પોલ્ક જેવી શહેરી કાઉન્ટીઝમાં વસતી વધારો થયો છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યૂરલ સ્ટેટ એન્ડ કાઉન્ટી ક્વિક ફેક્ટ્સ, http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }}</ref> આયોવા પણ (ખાસ કરીને કેન્સાસ, નેબ્રાસ્કા, નૉર્થ ડેકોટા અને સાઉથ ડેકોટા જેવા) મધ્ય પશ્ચિમ રાજ્યોની જેમ જ ગામડાંઓમાંથી પલાયન (સ્થળાંતર)ની અસર અનુભવી રહ્યું છે. જો કે, આયોવામાં લગભગ 1990થી વસતી વધારો થઈ રહ્યો છે. કેટલાંક નાનાં વિસ્તારો જેમ કે, ડેનિસન અને સ્ટોર્મ લેકને સ્થળાંતરીત મજૂરોમાં થયેલાં વધારાને કારણે વસતીના ઘટાડાને રોકવામાં સફળતા મળી છે. આયોવાની અન્ય વસતીશાસ્ત્રીય સમસ્યાઓમાં બ્રેઇન ડ્રેઇન (પ્રતિભાશાળી યુવાનોનું સ્થળાંતર) મુખ્ય છે, જેમાં શિક્ષિત યુવાનો તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ અથવા અન્ય સ્થળે શિક્ષણ મેળવવા માટે રાજ્ય છોડીને જતા રહે છે. 1990ના દશકમાં આયોવામાં એકલ શૈક્ષણિક યુવાનોનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સમૂહ સ્થળાંતરણ થયું હતું, જે નૉર્થ ડેકોટા પછીના બીજા ક્રમે હતું.<ref>''આયોવા બ્રેઇન ડ્રેઇન'' , આયોવા સિવિક એનાલિસિસ નેટવર્ક, યુનિવર્સિટી ઓઉ આયોવા, http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412193400/http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf |date=2012-04-12 }}</ref> શિક્ષિત યુવાન લોકોનો અર્થપૂર્ણ ઘટાડો, બાકીના અન્ય નાગરિકો માટેની સેવાઓમાં ઘટાડા તથા આર્થિક પ્રવાહમાં અટકાવ લાવે છે. === ધર્મ === [[ચિત્ર:Amana Colonies.JPG|thumb|left|જર્મન પીટિસ્ટસ દ્વારા શોધાયેલી અમાના કોલોનીઝ]] 2001માં સિટી યુનિવર્સિટી ઑફ ન્યૂ યૉર્ક દ્વારા થયેલં એક સર્વેક્ષણ અનુસાર આયોના 52 ટકા નાગરિકો પ્રોટેસ્ટન્ટ છે, જ્યારે 23 ટકા રોમન કેથોલિક છે તથા 6 ટકા અન્ય ધર્મના છે. 13 ટકા નાગરિકોએ પોતે અ-ધાર્મિક (નૉન રિલિજિયસ) હોવાનું જણાવ્યું હતું જ્યારે 5 ટકાએ આ બાબતે કોઈ જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો ન હતો.<ref>{{cite web | title = American Religious Identification Survey 2001 | publisher = The Graduate Center of the City University of New York | url = http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | format = PDF | access-date = 2007-08-16 | archive-date = 2007-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070306002332/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | url-status = dead }}</ref> અનુયાયીઓની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ 268,543ની સંખ્યા સાથે એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા અને યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ 248,211ની સંખ્યા સાથે, પ્રભુત્વ ધરાવતા સૌથી મોટા પ્રોટેસ્ટંટ સંપ્રદાયો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826002943/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ''રિલિજિયસ કૉંગ્રિગ્રેશન ઍન્ડ મેમ્બરશિપઃ 2000'' <ref>{{cite web | title = Religious Congregations & Membership: 2000 | publisher = Glenmary Research Center | url = http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | format = jpg | access-date = 2009-04-24 | archive-date = 2006-12-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061214184746/http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | url-status = dead }}</ref>ના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે, આયોવાની સૌથી દક્ષિણમાં આવેલી કાઉન્ટીઝની બે હરોળ અને રાજ્યના મધ્યમાં આવેલી અન્ય કાઉન્ટીઝમાં સૌથી મોટાં ધાર્મિક જૂથો યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચના હતાં. રાજયના ડબ્યુક અને લિન કાઉન્ટીઝ સહિતના ઉત્તરીય ભાગો (જ્યાં સિડર રેપિડ્ઝ આવેલું છે)માં રોમન કેથોલિક ચર્ચ સૌથી વધુ અનુયાયીઓ ધરાવે છે. ઉત્તરીય હરોળની ત્રણ સહીતની અન્ય દસ કાઉન્ટીઝમાં એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા સૌથી મોટાં સંપ્રદાય હતાં. આ અભ્યાસમાં એવેન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન સંપ્રદાયનો ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ થઈ રહી હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. ઐતિહાસિક રીતે ધાર્મિક સંપ્રદાયો અને પંથો, જે બાકીના સમાજથી દૂર રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતાં હોય, તે આયોવામાં સ્થાયી થાય છે. તેના ઉદાહરણ તરીકે કેલોના નજીકના એમિશ અને મેન્નોનાઇટ તથા પૂર્વીય આયોવાનાં અન્ય ભાગો જેવાં કે ડેવિસ કાઉન્ટી અને બ્યુકેનન કાઉન્ટીનો ઉલ્લેખ કરી શકાય.<ref>એલ્મર સ્ક્વીડર અને ડોરોથી સ્ક્વીડર (2009) ''એ પેક્યુલિયર પીપલ: આયોવાસ ઓલ્ડ ઓર્ડર એમિશ'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ</ref> અલગ રહેલાં અન્ય ધાર્મિક સંપ્રદાયોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચ અને લ ગ્રાંડ પાસેના ક્વેકર્સ, એમેના કોલોનીઝની સ્થાપના કરનારા જર્મન પાઇટિસ્ટ્સ, મહર્ષિ વૈદિક સિટીની સ્થાપના કરનાર ટ્રાન્સસેન્ડેન્ટલ મેડિટેશનના અનુયાયીઓ, ન્યૂ મેલેરે ખાતે રહેતાં સિસ્ટર્સન સાધુઓ અને સાધ્વીઓ તથા ડબ્યુકની નજીક રહેતાં અવર લેડી ઑફ ધી મિસિસિપિ એબ્બીઝનો સમાવેશ થાય છે. === ભાષા === આયોવામાં અંગ્રેજી સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, જેનો લગભગ 94 ટકા લોકો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="Language">{{cite web|url=http://www.city-data.com/states/Iowa-Languages.html|title=Iowa- Languages|publisher=City Data|access-date=28 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101101220950/http://www.city-data.com/states/Iowa-Languages.html|archive-date=1 નવેમ્બર 2010|url-status=dead}}</ref> વિલિયમ લેબોવ અને સાથીદારોએ ''એટલાસ ઓફ નોર્થ અમેરિકન ઈંગ્લિશ'' <ref>લેબોવ, ડબવ્યુ. એસ. એશ, અને સી. બોબર્ગ, ''એટલાસ ઓફ ધ નોર્થ અમેરિકન ઇંગ્લિશ.'' બર્લિન, જર્મની: માઉટન દી ગ્રુયટર, 2006. http://www.mouton-online.com/anae.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226132508/http://www.mouton-online.com/anae.php |date=2007-12-26 }}</ref> અભ્યાસમાં શોધી કાઢ્યું કે આયોવામાં બોલવામાં આવતી અંગ્રેજી બે મોટા ભાષાકીય પ્રદેશોમાં વહેંચાયેલી છે. ઉત્તરીય આયોવા, સિઓકસ સિટી, ફોર્ટ ડોજ અને વોટરલૂ પ્રદેશના મૂળ રહેવાસીઓ ભાષાવિજ્ઞાનીઓ દ્વારા નોર્થ સેન્ટ્રલ અમેરિકન ઈંગ્લિશ તરીકે ઓળખાવવામાં આવતી પ્રાદેશિક બોલી બોલે છે, જે ઉત્તર અને દક્ષિણ ડેકોટા, મિનેસોટા, વિસ્કોનસીન અને મિશિગનમાં પણ જોવા મળે છે. મધ્ય અને દક્ષિણ આયોવાના મૂળ રહેવાસીઓ, કાઉન્સિલ બ્લફસ, ડસ મોઈન્સ અને આયોવા સિટી સહિત, નોર્થ મિડલેન્ડ લઢણ ધરાવતી અંગ્રેજી ભાષાનો પ્રયોગ કરે છે, જે નેબ્રાસ્કા, મધ્ય ઈલિનોઈસ અને મધ્ય ઈન્ડિયાનામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | title = Atlas of North American English | publisher = The University of Pennsylvania| url = http://www.ling.upenn.edu/phono_atlas/maps/MapsNC/Map1NC.html | access-date = 2008-01-05}}</ref> અંગ્રેજી પછી આયોવામાં બીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા સ્પેનિશ છે, જેનો ઉપયોગ હિસ્પેનિક અથવા લેટીનો મૂળના 120,000 લોકો<ref>2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212034656/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-redoLog=false&-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 |date=2020-02-12 }}</ref> અને લેટિન અમેરિકામાં જન્મેલા 47,000 લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref>2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&amp;-CONTEXT=dt {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110123631/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&-CONTEXT=dt |date=2011-11-10 }}</ref> ત્રીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા [[જર્મન ભાષા|જર્મન]] છે, જે આયોવામાં 17,000 લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે,<ref name="Language"/> આયોવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી બે નોંધપાત્ર બોલીમાં અમાના કોલોનીઝની આસપાસના પ્રદેશમાં બોલવામાં આવતી અમાના જર્મન અને આયોવામાં એમિશ લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી પેનસિલ્વેનિયા જર્મનનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કોઈ ભાષા આયોવાની વસતિના 0.5 ટકા કરતાં વધારે લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી નથી.<ref name="Language"/> નિયમિત રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી એકમાત્ર સ્વદેશી ભાષા મેસ્કવાકી છે, જે મેસ્કવાકી વસાહતના આજુબાજુના વિસ્તારમાં બોલવામાં આવે છે.<ref>નેટિવ અમેરિકન લેન્ગ્વેજીસ, http://www.native-languages.org/meskwaki-sauk.htm</ref> == સંસ્કૃતિ == === મધ્ય આયોવા === [[ચિત્ર:Des Moines skyline.jpg|right|thumb|આયોવાની રાજધાની અને સૌથી મોટા શહેર ડસ મોઇન્સની બહુમાળી ઇમારતો.]] ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સમાં રાજય સરકાર, ધ સ્ટેટ ઓફ આયોવા હિસ્ટોરિકલ મ્યુઝિયમ, ડ્રેક યુનિર્વિસટી, સાયન્સ સેન્ટર ઓફ આયોવા એન્ડ બ્લેન્ક આઈમેકસ (IMAX) ડોમ થીયેટર, ડસ મોઈન્સ આર્ટ સેન્ટર, ડસ મોઈન્સ બોટનિકલ સેન્ટર અને આયોવા સ્ટેટ ફેર, ડ્રેક રીલેય્ઝ, વર્લ્ડ ફૂડ ફેસ્ટિવલ અને ડસ મોઈન્સ આર્ટ ફેસ્ટિવલના સમાવેશ સાથેના વિવિધ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને આકર્ષણો આવેલા છે. એડવેન્ચરલેન્ડ એક અમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક છે જે ડસ મોઈન્સથી ઉત્તરપૂર્વમાં આલ્ટૂનામાં આવેલો છે, લિવિંગ હિસ્ટ્રી ફાર્મ્સ અર્બનડેલમાં આવેલા છે અને આયોવા સ્પીડવે ડસ મોઈન્સની પૂર્વમાં ન્યૂટનમાં આવેલો છે. ટેરેસ હિલ્સ ડસ મોઈન્સમાં આવેલી છે અને તે ગવર્નરનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન છે. એમ્સ આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, આયોવા સ્ટેટ સેન્ટર, બર્નીયર આર્ટ ગેલેરી, રીમેન ગાર્ડન્સ, અને ખ્રિશ્ચીયન પેટરસન આર્ટ ગેલેરીનું ઘર છે. તામાની પશ્ચિમે આવેલી મેસ્કવાકી વસાહત આયોવાની એકમાત્ર અમેરિકન ઈન્ડિયન વસાહત છે, જે મોટા વાર્ષિક પાઉ-વાઉની યજમાની કરે છે. કિલન્ટ ઈસ્ટવૂડ ફિલ્મ ''ધ બ્રીજીસ ઓફ મેડિસન કાઉન્ટી'' નું નિર્માણ અને તેનું ફિલ્માંકન મેડિસન કાઉન્ટીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. જહોન વાયન બર્થપ્લેસ મ્યુઝિયમ વિન્ટરસેટમાં આવેલું છે. ઐતિહાસિક સીટી સેન્ટર સાથેના અન્ય સમુદાયોમાં ઈન્ડિયાનોલા, પેલ્લા, નોકસવિલે, પેરી અને માર્શલટાઉનનો સમાવેશ થાય છે. === પૂર્વ આયોવા === [[ચિત્ર:Old capital iowa city.jpg|left|thumb|ઓલ્ડ કેપિટલ, આયોવા સિટી.]] આયોવા સિટી સાંસ્કૃતિક મંઝિલ હોવાનું ગર્વ ધરાવે છે અને તેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અને પ્રસિદ્ધ આયોવા રાઈટર્સ વર્કશોપ, ઓલ્ડ કેપિટલ બિલ્ડિંગ (આયોવાની મૂળ રાજધાની), પેડ મોલ અને આયોવા સિટી ઈંગ્લેર્ટ થીયેટર અને લેન્ડલોકડ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ આવેલા છે. આયોવા સિટી અમેરિકાનું પ્રથમ "સિટી ઓફ લિટરેચર" છે યુનેસ્કો (UNESCO) ક્રિયેટિવ સિટીઝ નેટવર્કમાં. ધ હર્બર્ટ હૂવર નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઈટ અને હર્બર્ટ હૂવર પ્રેસિડેન્શિયલ લાઈબ્રેરી એન્ડ મ્યુઝિયમ વેસ્ટ બ્રાન્ચમાં આવેલા છે. તેમાં ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવરનું જન્મસ્થાન અને કબરની સાથે પ્રેસિડેન્શિયલ મ્યુઝિયમ પણ આવેલા છે. અમાના કોલોનીઝ સાત ગામ ધરાવતી જર્મન પાઈટીસ્ટ્સની વસાહતોનો સમૂહ છે, જેને અમેરિકન કલ્ચરલ નેશનલ હિસ્ટોરિક લેન્ડમાર્ક નામ આપવામાં આવ્યું છે. સિડર રેપિડ્ઝ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ ગ્રાન્ટ વૂડ અને માર્વિન કોનના ચિત્રોનો મહત્ત્વપૂર્ણ સંગ્રહ ધરાવે છે. સિડર રેપિડ્ઝ નેશનલ ચેક એન્ડ સ્લોવાક મ્યુઝિયમ એન્ડ લાઈબ્રેરી અને ઐતિહાસિક કિવન એન-શૈલીની બ્રૂસમોર મેન્શન પણ ધરાવે છે. ડેવનપોર્ટમાં ઘણાં સાંસ્કૃતિક આકર્ષણો આવેલા છે, જેમાં ફિગ આર્ટ મ્યુઝિયમ, રીવર મ્યુઝિક એકસપિરિયન્સ, પટનામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આઈમેકસ (IMAX) થીયેટર, ડેવનપોર્ટ સ્કાયબ્રીજ, કવોડ સિટી સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનો સમાવેશ થાય છે અને તે વાર્ષિક બિકસ બૈડરબેક મેમોરીયલ જાઝ ફેસ્ટિવલ અને બેલે કવાડ સિટીઝના પ્રદર્શન પણ યોજે છે. અન્ય જાહેર સાંસ્કૃતિક સ્થળોમાં વેસ્ટ લિબર્ટી, ફેરફિલ્ડ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ફોર્ટ મેડિસન, લેકલેરી, માઉન્ટ વર્નોન, ઓટમ્વા, વોશિંગ્ટન અને વિલ્ટનનો સમાવેશ થાય છે. === પશ્ચિમ આયોવા === [[ચિત્ર:Kurmmann block sioux city.jpg|left|100px|thumb|ફોર્થ સ્ટ્રીટ, સિઓક્સ સિટી.]] આયોવાના કેટલાક નાટ્યાત્મક દ્રશ્યો અનોખી લોએસ હિલ્સ ધરાવતા પશ્ચિમી વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. આયોવા ગ્રેટ લેકસ વિસ્તાર ઘણાં રીસોર્ટ વિસ્તારો જેમ કે સ્પિરીટ લેક, આર્નોલ્ડ્સ પાર્ક અને ઓકોબોજી તળાવ ધરાવે છે. ચેરોકીમાં સેનફોર્ડ મ્યુઝિયમ અને પ્લાનેટોરીયમ, વેસ્ટ બેન્ડમાં ગ્રોટો ઓફ ધ રિડેમ્પ્શન, એલ્ક હોર્નમાં ડેનિશ ઈમિગ્રન્ટ મ્યુઝિયમ અને ફોર્ટ ડોજમાં ફોર્ટ મ્યુઝિયમ અને ફ્રન્ટીયર વિલેજ સ્થાનિક સ્તરના જોવા લાયક સ્થળો છે. સિઓકસ સિટીને ઉત્તરપૂર્વ આયોવાની સાંસ્કૃતિક રાજધાની માનવામાં આવે છે અને પુનરોત્થાન કરવામાં આવેલું સિટી સેન્ટર અને સુંદર રિવરફ્રન્ટ ધરાવે છે. મિઝોરી રીવર સિટીમાં સાર્જન્ટ ફલોઈડ મોન્યુમેન્ટ, સાર્જન્ટ ફલોઈડ રીવર મ્યુઝિયમ, ટ્રીનિટી હાઈટ્સ અને પુનઃસ્થપાયેલું ઓર્ફિયમ થીયેટર આવેલા છે.[[ચિત્ર:Loess hills.jpg|thumb|right|250px|મોન્ડામિનની પૂર્વમાં લોએસ હિસ્સ.]] દક્ષિણપશ્ચિમ આયોવાનું મુખ્ય શહેર કાઉન્સિલ બ્લફસ લોએસ હિલ્સ નેશનલ સાયન્સ બાયવેની તળેટીમાં આવેલું છે અને ગેમિંગ અને મનોરંજન માટેનું સ્થળ બની ગયું છે. ત્રણ કેસિનો રીસોર્ટ સાથેના આ શહેરમાં વેસ્ટર્ન હિલ્સ ટ્રેઈલ્સ સેન્ટર, યુનિયન પેસિફિક રેઈલરોડ મ્યુઝિયમ, ઐતિહાસિક જનરલ ડોજ હાઉસ અને લેવિસ એન્ડ કલાર્ક મોન્યુમેન્ટ અને અનેક સુંદર દ્રશ્યો ધરાવતા સ્થળો આવેલા છે. ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવામાં વિશ્વના પવનચક્કી ફાર્મનો સૌથી વિશાળ સમૂહ આવેલો છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં સ્ટોર્મ લેક, સ્પેન્સર, લી માર્સ, ગ્લેનવૂડ, કેરોલ, એટલાન્ટિક, રેડ ઓક, ડેનિસન, ક્રેસ્ટોન, માઉન્ટ આયર, સેક સિટી અને વોલનટનો સમાવેશ થાય છે. === ઉત્તરપૂર્વ અને ઉત્તરીય આયોવા === ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવાના અસમતળ વિસ્તારમાં ઘણી સીધી ટેકરીઓ અને ઊંડી ખીણો આવેલી છે, જે ગાઢ જંગલો અને ખેતરોથી છવાયેલી છે. અલ્લામાકી અને કલેયટન કાઉન્ટીઝમાં ઈફિજી માઉન્ટ્સ નેશનલ મોન્યુમેન્ટમાં વિશ્વના પૂર્વઐતિહાસિક સમયના પ્રાણીઓના આકારની ટેકરીઓનો વિશાળ સમૂહ આવેલો છે. [[ચિત્ર:Fort Atkinson Iowa.jpg|left|thumb|ઐતિહાસિક ફોર્ટ એટ્કિન્સના અવશેષો.]] તેની સાથે, ઉત્તરીય આયોવાના સૌથી મોટા શહેરો જોડિયા શહેરો વોટરલૂ અને સિડર ફોલ્સ આવેલા છે, જેમાં અનુક્રમે ગ્રાઉટ મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થન આયોવા આવેલા છે. ડબ્યુક નેશનલ મિસિસિપી રીવર મ્યુઝિયમ અને એકવેરિયમ સહિતના ઘણાં સાંસ્કૃતિક પાસા સાથે સ્થાનિક પ્રવાસી સ્થળ તરીકે પરીવર્તન પામી રહ્યું હોવા ઉપરાંત ત્યાં પોર્ટ ઓફ ડબ્યુકમાં ડાયમંડ જો કેસિનો સહિતના ઘણાં નવા વ્યવસાયોનો વિકાસ થઇ રહ્યો છે. ''ફિલ્ડ ઓફ ડ્રિમ્સ'' ફિલ્મના મોટાભાગનું શૂટિંગ ડાયર્સવિલેમાં થયું હતું. મેકવોકેટા કેવ્સ સ્ટેટ પાર્ક મેકવોકેટાની ઉત્તરપશ્ચિમે જેકસન કાઉન્ટી આવેલો છે, જે આયોવાના અન્ય સ્ટેટ પાર્કની સરખામણીએ ઘણી વધારે ગુફાઓ ધરાવે છે. ફોર્ટ એટકિન્સનમાં 1840ના ડ્રેગૂન ફોર્ટીફિકેશનના મૂળ અવેશેષો આવેલા છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં ડેકોરાહ, મેકગ્રેગોર, મેન્સન સિટી, ઇલ્કાડેર, એલ્ગોના, સ્પિલવેલે, ચાર્લ્સ સિટી અને ઈન્ડિપેન્ડન્સનો સમાવેશ થાય છે. === સ્ટેટવાઇડ === આરએજીબીઆરએઆઇ (RAGBRAI) – રજીસ્ટર્સ એન્યુઅલ ગ્રેટ બાઇક રાઇડ અક્રોસ આયોવા – હજારો સાયક્લિસ્ટ અને ટેકેદારોને આકર્ષે છે. આ સ્પર્ધા 1973થી રાજ્યના વિવિધ માર્ગો પર યોજવામાં આવે છે. આયોવામાં 70 વાઇનરીઝ (શરાબની ફેક્ટરી) આવેલી છે<ref>આઇએસયુ (ISU) એક્સ્ટેન્શન મિડવેસ્ટ ગ્રેપ એન્ડ વાઇન ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125045820/http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm |date=2009-01-25 }}</ref> અને પાંચ સ્થાનિક વાઇન ટેસ્ટિંગ ટ્રાયલ્સ પણ આવેલા છે.<ref>આયોવા વાઇન ગ્રોઅર્સ એસોસિયેશન, https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid,1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123203434/https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid%2C1/ |date=2010-11-23 }}</ref> ઘણાં આયોવા સમુદાયો ગરમીની ઋતુમાં ખેડૂતો માટેના બજારનું આયોજન કરે છે, આ બજારો દર અઠવાડિયે યોજવામાં આવે છે, પરંતુ મોટા શહેરોમાં મલ્ટીપલ માર્કેટનું આયોજન કરવામાં આવે છે.<ref>આયોવા ફાર્મર્સ માર્કેટ એસોસિયેશન, http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612063413/http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html |date=2009-06-12 }}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Iowa quarter, reverse side, 2004.jpg|thumb|right|200px|અમેરિકન કલાકા ગ્રાન્ટ વૂડ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ચિત્રની રિવર્સ ઇમેજમાં આયોવાનું આવાસ]] [[ચિત્ર:Iowa products 2006.jpg|thumb|left|આયોવાનું ઉદ્યોગવાર કુલ રાજ્ય ઉત્પાદન, 2006.<ref>બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસ, યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ, આયોવા ફેક્ટબૂક ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સીમાં 2007માં દર્શાવ્યા મુજબનો.</ref>]] આયોવાને કૃષિપ્રધાન રાજ્ય માનવામાં આવે છે પરંતુ વાસ્તવિક રીતે કૃષિ તો તેના વૈવિધ્યસભર અર્થતંત્રનો નાનો ભાગ છે જ્યારે ઉત્પાદન, બાયોટેકનોલોજી, ફાઇનાન્સ અને ઇન્શ્યોરન્સ સર્વિસિસ અને ગવર્નમેન્ટ સર્વિસિસ આયોવાના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન આપે છે.<ref name="iowalifechanging.com"/> અર્થતંત્રમાં રહેલી વિવિધતાએ આયોવાને દેશના અન્યભાગોની સરખામણીએ પ્રમાણમાં ઘણી જ ઓછી બેરોજગારી સાથે 2000ના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલી મંદીનો સામનો અન્ય રાજ્યો કરતાં વધારે સારી રીતે કરવામાં મદદ કરી હતી.<ref>આયોવાના પ્રારંભિક બેકારીના દાવા વધ્યા. ''ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર'' એપ્રિલ 2, 2009, http://www.desmoinesregister.com/article/20090402/BUSINESS/90402018/-1/NEWS04{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>શહેર દેશની સૌથી ઓછી બેકારી ધરાવે છે, ''આયોવા સિટી પ્રેસ સિટિઝન'' મે 5., 2009,http://www.press-citizen.com/article/20090604/NEWS01/906040336/1079/news01</ref> જો રાજ્યના અર્થતંત્રને સકલ ઘરેલું ઉત્પાદન (જીડીપી) (GDP)ની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં આયોવાનું જીડીપી 124 બિલિયન અમેરિકન ડોલર હતું.<ref>આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી. [http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ બાય સેક્ટર એન્ડ સ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009025120/http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php |date=2008-10-09 }}. રિજનલ કેપેસિટી એનાલિસિસ પ્રોગ્રામ. સુધારો એપ્રિલ 26, 2008</ref> જો તેને સકલ રાજ્ય ઉત્પાદની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં તેનું કદ 113.5 અબજ ડોલર હતું.<ref name="Facts">{{cite web |url=http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |title=Iowa Quick Facts — State Data Center |publisher=Statelibraryofiowa.org |date=2010-06-28 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104011507/http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |url-status=dead }}</ref> તેની માથાદીઠ આવક 2006માં 23,340 અમેરિકન ડોલર હતી.<ref name="Facts"/>જુલાઇ 2, 2009ની સ્થિતિએ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સે આયોવા રાજ્યને એએએ (AAA) ક્રેડિટ રેટિંગ આપ્યું હતું (સૌથી ઉચ્ચતમ રેટિંગ, જે માત્ર 11 અમેરિકન રાજ્યોને મળ્યું હતું.)<ref>આયોવા સત્તાવાળાઓએ ક્રેડિટ રેટિંગની સરાહના કરીને દલીલ કરી કે રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ મજબૂત છે, ''એસોસિયેટેડ પ્રેસ'' જુલાઈ 3, 2009,http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&amp;nav=5013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907071322/http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&nav=5013 |date=2010-09-07 }}</ref>જાન્યુઆરી 2010ની સ્થિતિએ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 6.6 ટકા હતો.<ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારના બેરોજગારીના આંકડાઓ</ref> === ઉત્પાદન === લગભગ 20.8 અબજ ડોલર (2003ના આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદના 21 ટકા)ના કદ સાથે ઉત્પાદન એ આયોવાના અર્થતંત્રનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. મુખ્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, હેવી મશીનરી અને કૃષિ રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના લગભગ 16 ટકા કામદારો ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં છે.<ref name="iowalifechanging.com"/> ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ભાગ છે. તેના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રિક સાધનો, રાસાયણિક ઉત્પાદનો, પ્રકાશન અને પાયાની ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં સીધી કે આડકતરી પ્રોસેસિંગ સગવડો ધરાવતી કંપનીઓમાં કોનએગ્રા ફૂડ્સ, વેલ્સ બ્લ્યુ બની, બેરીલા, હેઇન્ઝ, વન્ડર બ્રેડ/હોસ્ટેસ સ્નેક કેક્સ, ટોન્સ સ્પેસીઝ, જનરલ મિલ્સ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં ઉત્પાદન સવલતો ધરાવતી મુખ્ય નોન-ફૂડ ઉત્પાદન કંપનીઓમાં 3એમ (3M), એલકોઆ (ALCOA), અમાના કોર્પોરેશન, ડેક્સ્ચર એપાચે હોલ્ડિંગ્સ ઇન્ક, ઇલેક્ટ્રોલક્ષ/ફ્રિડિડૈર, ઇમર્સન પ્રોસેસ, ફિશર કન્ટ્રોલ્સ ઇન્ટરનેશનલ, હોન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, ધ હોન કંપની, ઇપ્સ્કો (IPSCO) સ્ટીલ, જ્હોન ડીરી, લેનોક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, મેયેટેગ કોર્પોરેશન, પેલા કોર્પોરેશન, રોકવેલ કોલિન્સ, વર્મીર કંપની અને વાઇનેબેગો ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. === કૃષિ === [[ચિત્ર:Iowa harvest 2009.jpg|thumb|જોન્સ કાઉન્ટીમાં મકાઈની ખેતી]] [[ચિત્ર:Ethanol butler co iowa.jpg|thumb|left|બટલર કાઉન્ટીમાં નિર્માણાધિન ઇથેનોલ પ્લાન્ટ]] સીધી કે આડકતરી રીતે કૃષિ હંમેશા આયોવાના અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ બની રહી છે. જો કે સીધું ઉત્પાદન અથવા કાચી કૃષિ પેદાશોનું વેચાણ આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદમાં માત્ર 3.5 ટકાનો ફાળો આપે છે.<ref>2007 ''આયોવા ફેક્ટ બૂક'' પાનું 59, ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સી.</ref> આયોવાના અર્થતંત્રમાં કૃષિની આડકતરી ભૂમિકાને અનેક રીતે માપી શકાય છે પરંતુ સંપૂર્ણ અસર, કૃષિ સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો સહિત, મૂલ્ય વર્ધિત રીતે 16.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 24.3 ટકા નોંધવામાં આવી છે. આ આયોવાની બિન-કૃષિ ઉત્પાદનની આર્થિક અસર કરતાં ઓછી છે, જે મૂલ્યવર્ધિત રીતે 22.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 26.5 ટકા છે.<ref>{{cite web|url=http://ideas.repec.org/p/isu/genres/10180.html|title=Multiple Measures of the Role of Agriculture in Iowa's Economy}}</ref> આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદનોમાં ડુક્કર, મકાઈ, સોયાબીન, ઓટ, પશુઓ, ઇંડા અને ડેરી ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા દેશનું સૌથી મોટું ઇથેનોલ અને મકાઈનું ઉત્પાદક છે અને કેટલાક વર્ષોમાં તો સોયાબીનનું પણ સૌથી મોટું ઉત્પાદક રહ્યું છે. 2008માં આયોવાના 92,600 ખેતરોએ દેશની 18 ટકા મકાઈ, 17 ટકા સોયાબીન, 30 ટકા ડુક્કરો અને 14 ટકા ઇંડાનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>સ્ટેટ ફેક્ટ શીટ્સ: આયોવા. યુએસડીએ (USDA): http://www.ers.usda.gov/statefacts/ia.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622031756/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IA.HTM |date=2012-06-22 }}</ref> [[ચિત્ર:Wall Mural, Mt Ayr, IA Post Office, 1998.jpg|thumb|right|મુરાલ માઉન્ટ યાર પોસ્ટ ઓફિસમાં, "ધ કોર્ન પરેડ" ઓર સી. ફીશર દ્વારા, નવા કરારના ભાગ રૂપે રચાયેલું.<ref name="કોર્નપરેડ">[147]</ref>]] આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદ પ્રોસેસર્સમાં આર્ચર ડેનિયલ્સ મીડલેન્ડ, આજીનોમોટો, કાર્ગીલ ઇન્ક, ડાયમન્ડ વી મિલ્સ, ગાર્સ્ટ સીડ કંપની, હાર્ટલેન્ડ પોર્ક એન્ટરપ્રાઇઝ, હાઇ-વી, મોન્સાન્ટો કંપની, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ ઇન્ટરનેશનલ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="gazette grain">{{cite news|url=http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%e2%80%99t-see-it|title=Impact of grain-processing industry runs deep, but people don’t see it|last=Ford|first=George|date=November 28, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|pages=1A|access-date=29 November 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121209003425/http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%E2%80%99t-see-it|url-status=dead}}</ref> === અન્ય ક્ષેત્રો === [[ચિત્ર:Turbines iowa.jpg|thumb|left|વિલિયમ્સ નજીક પવનચક્કીઓ]] આયોવામાં ફાઇનાન્સિયલ અને ઇન્શ્યોરન્સ ક્ષેત્ર ઘણું જ મજબૂત છે અને રાજ્યમાં આ ક્ષેત્રની 6,100 કંપનીઓ કાર્યરત છે,<ref name="iowalifechanging.com"/> જેમાં એગોન (AEGON), નેશનવાઇડ ગ્રૂપ, અવિવા યુએસએ, ફાર્મ બ્યુરો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ, આઇએનજી (ING), માર્શ એફિનીટી ગ્રૂપ, મેટલાઇફ, પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ, પ્રિન્સિપલ કેપિટલ મેનેજમેન્ટ, વેલમાર્કબ્લ્યુ ક્રોસ એન્ડ બ્લ્યુ શીલ્ડ (જે અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન અનુસાર 2007માં રાજ્યના 71 આરોગ્ય વિમા પૂરા પાડતી હતી),<ref>આરોગ્ય વીમા ક્ષેત્રે સ્પર્ધા: 2007 અપડેટ || https://catalog.ama-assn.org/Catalog/product/product_detail.jsp?productId=prod1350008</ref> વેલ્સ ફર્ગો અને વેલ્સ ફર્ગો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં છેલ્લા એક દાયકામાં બાયોટેકનોલોજીનો નાટ્યાત્મક ઢબે વિકાસ થયો છે, જેમાં બાયો-રીસર્ચ પ્રોડક્ટ્સ ઇન્ક, બોહરિંગર ઇન્ગેલ્હેઇમ, વેટમેડિકા, ડાયઓસિન્થ ઇન્ક, ફોર્ટ ડોજ એનિમલ હેલ્થ, પેનફોર્ડ પ્રોડક્ટ્સ કું, ઇન્ટેગ્રેટે ડીએનએ ટેકનોલોજીસ, રોશ અપ્લાઇડ સાયન્સ, વેકર બાયો કોર્પ અને વાઇથ સહિતની કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. ઇથેનોલના ઉત્પાદનમાં રાજ્યના લગભગ ત્રીજા ભાગના મકાઈ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને પુનઃપ્રાપ્ય ઇંધણો રાજ્યના સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદમાં 8 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. 2009માં કુલ 39 ઇથેનોલ પ્લાન્ટે 3.1 અબજ ગેલન ઇંધણનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref name="ethanol1">{{cite web|url=http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%e2%80%99t-help-prices|title=Ethanol mandate wouldn’t help prices|date=February 26, 2010|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=4 April 2010|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208135435/http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%E2%80%99t-help-prices|url-status=dead}}</ref> પવનચક્કીથી વિજ ઉત્પાદન 1990થી શરૂ કરીને તેની ક્ષમતા કરતાં પણ વધી જવાને કારણે પશ્ચિમ આયોવામાં ઇથેનોલ ઉપરાંત પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પણ મહત્વની આર્થિક શક્તિ બની ગઈ છે.<ref name="energy.iastate.edu"/> 2008ની સ્થિતિએ, પવનઊર્જા કુલ ઊર્જા ઉત્પાદનમાં 15 ટકા અને રાજ્યની વિજ જરૂરીયાતમાં 7.1 ટકા હિસ્સો આપતી હતી, જેની સાથે આયોવા અમેરિકામાં બીજા નંબરનું પવનઊર્જા ઉત્પાદક રાજ્ય બની ગયું.<ref>અહેવાલ: આયોવાની પવન આગેવાની ગ્રાહકોને વિપરિત અસર કરતી નથી. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ'' એપ્રિલ 14, 2009, પાનું 8B.</ref> આયોવામાં ટર્બાઇન અને તેના ભાગોના મુખ્ય ઉત્પાદકોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચની એસ્સિઓના એનર્જી, ન્યૂટનની ટીપીઆઇ (TPI) કોમ્પોઝીટ અને ફોર્ટ મેડિસનની સિમેન્સ એનર્જીનો સમાવેશ થાય છે. આવકની દ્રષ્ટિએ ટોચની 1,000 કંપનીઓમાંથી પાંચ કંપનીઓનું વડુ મથક આયોવામાં આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|title=FORTUNE 500 2009: States: Iowa Companies|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423090654/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|url-status=dead}}</ref> જેમાં પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ, રોકવેલ કોલિન્સ, કેસીઝ જનરલ સ્ટોર્સ, એચએનઆઇ અને ટેરા ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા હાય-વી, પેલ્લા કોર્પોરેશન, વર્મીર કંપની, કુમ એન્ડ કંપની ગેસ સ્ટેશન્સ, વોન મૌર, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ, મેકલિઓડ યુએસએ અને ફેરવે ગ્રોસરી સ્ટોર્સનું પણ વડુ મથક છે. === કરવેરા === આયોવા લોકો, એસ્ટેટ્સ અને ટ્રસ્ટની ચોખ્ખી રાજ્ય આવક પર ટેક્સ લાદે છે. હાલમાં નવ આવકવેરા વિભાજન છે, જે 0.36 ટકાથી 8.98 ટકા સુધીના છે. રાજ્યનો વેચાણ વેરાનો દર 6 ટકા છે, જેમાં તૈયાર નહીં કરવામાં આવેલા ખોરાક પર કોઇ જ કર નથી.<ref>આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા ટેક્સ / ફ્રી ડિસ્ક્રિપ્શન્સ એન્ડ રેટ્સ, http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506082844/http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales |date=2009-05-06 }}</ref> આયોવા એક સ્થાનિક વૈકલ્પિલ સેલ્સ ટેક્સ છે જે ચૂંટણી પછી કાઉન્ટીઓ દ્વારા લાદવામાં આવી શકે છે.<ref>આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા લોકલ ઓપ્શન ટેક્સ ઇન્ફર્મેશન, http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425054850/http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html |date=2009-04-25 }}</ref> પ્રોપર્ટી ટેક્સ વાસ્તવિક મિલકતના ટેક્સેબલ મૂલ્ય પર લાદવામાં આવે છે. આયોવામાં લગભગ 2,000 જેટલા કરવેરા સત્તાવાળા છે. મોટાભાગની મિલકતો પર એક કરતાં વધારે સત્તાવાળાઓ દ્વારા કર લાદવામાં આવે છે. દરેક વિસ્તારમાં કરવેરાના દર અલગ-અલગ હોય છે અને તેમાં કાઉન્ટી,સિટી અથવા ગ્રામ્ય ટાઉનશીપ, સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ અને સ્પેશિયલ કરનો સમાવેશ કરવામાં આવેલો હોય છે. આયોવા તેના રહેવાસીઓને સ્થાનિક આવકવેરામાંથી સંઘીય આવકવેરો બાદ કરવાની સુવિધા આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.desmoinesregister.com/apps/pbcs.dll/article?AID=2009905300328|title=No tax increases planned for next year, Culver says|author=Thomas Beaumont|work=[[The Des Moines Register]]|date=2009-05-30|access-date=2009-05-31}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Iowa license plate.gif|thumb|left|1996માં રજૂ થયેલી વર્તમાન રાજ્ય લાઇસન્સ પ્લેટની ડિઝાઇન]] === આંતરરાજ્ય હાઈવે === [[ચિત્ર:Iowa overview.jpg|thumb|right|300px|આયોવાના મુખ્ય આંતરરાજ્યો, મોટા શહેરો અને કાઉન્ટીઓ]] આયોવા ચાર મુખ્ય આંતરરાજ્ય હાઇવે ધરાવે છે. આંતરરાજ્ય 29 રાજ્યની પશ્ચિમી સીએ કાઉન્સિલ બ્લફ્સ અને સિઓક્સ સિટી થઇને દોડે છે. આંતરરાજ્ય 35 રાજ્યની દક્ષિણી સરહદથી લઇને ઉત્તરી સરહદ સુધી દોડે છે અને ડસ મોઇન્સ સહિત રાજ્યના કેન્દ્રમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 74 ડેવનપોર્ટના ઉત્તર અને પૂર્વમાં આવેલા આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે. આંતરરાજ્ય 80 રાજ્યના પશ્ચિમ છેડાથી શરૂ થઇને પૂર્વ છેડા સુધી જાય છે અને કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડસ મોઇન્સ, આયોવા સિટી, અને ક્વાડ સિટીઝમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 380 સહાયક આંતરરાજ્ય હાઇવે છે જે આયોવા સિટી નજીકથી આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે અને સિડર રેપિડ્ઝમાંથી પસાર થઇ ને વોટરલૂમાં પુરી થાય છે અને તે એવન્યૂ ઓફ ધ સેઇન્ટ્સ હાઇવેનો ભાગ છે. === નિર્ધારિત ઊડાન સાથે હવાઇમથકો === આયોવાને કેટલાક મુખ્ય હવાઇમથકો દ્વારા સેવા પુરી પડાય છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝમાં ડસ મોઇન્સ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, ઇસ્ટર્ન આયોવા એરપોર્ટ, મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં આવેલા ક્વાડ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં આવેલા એપલી એરફીલ્ડનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના નાના એરપોર્ટમાં ડબ્યુક રિજનલ એરપોર્ટ, ફોર્ટ ડોજ રિજનલ એરપોર્ટ, મેસન સિટી મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ, સિઓક્સ ગેટવે એરપોર્ટ, સાઉથઇસ્ટ આયોવા રિજનલ એરપોર્ટ અને વોટરલૂ રિજનલ એરપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. === રેલમાર્ગ === એમટ્રેકની ''કેલિફોર્નિયા ઝેફર'' આયોવાના દક્ષિણ વિસ્તારોમાં સેવા આપે છે અને તે (સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી શરૂ થઇને સમગ્ર અખાત પર) શિકાગો અને એમરીવિલે, કેલિફોર્નિયા વચ્ચેના દૈનિક રૂટ પર બર્લિંગ્ટન, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ઓટમ્વા, ઓસિયોલા અને ક્રેસ્ટન પર ઉભી રહે છે. બર્લિંગ્ટન અને ફોર્ટ મેડિસનને એમટ્રેકની ''સાઉથવેસ્ટ ચીફ'' દ્વારા પણ સેવા પુરી પડાય છે જે દરરોજ શિકાગો અને લોસ એન્જિલસ વચ્ચે દોડે છે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Iowa capitol.jpg|thumb|250px|રિગિલ્ડિંગ બાદ 2003નું કેપિટલ]] :''આયોવાના ગવર્નર, આયોવા જનરલ એસેમ્બ્લી અને આયોવાની રાજધાનીની યાદી જુઓ'' હાલના ગવર્નર ચેટ કુલ્વર (ડી) છે. રાજ્યના અન્ય ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો નીચે મુજબ છે. * પેટી જજ (ડી) – લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર * માઇકલ મૌરો (ડી) – રાજ્ય સચિવ * ડેવિડ વૌડ્ટ (આર) – ઓડિટર ઓફ સ્ટેટ * માઇકલ ફિટ્ઝગેરાલ્ડ – (ડી) રાજ્ય ખજાનચી * બિલ નોર્ધી (આર) – કૃષિ સચિવ * ટોમ મિલર (ડી) – એટર્ની જનરલ બે અમેરિકન સેનેટરઃ * ટોમ હાર્કિન (ડી) * ચક ગ્રેસલી (આર) પાંચ યુએસ કોંગ્રેસમેનઃ * બ્રૂસ બ્રેલી (ડી) – ફર્સ્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ * ડેવ લોબસેક (ડી) – સેકન્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ * લીઓનાર્ડ બોઝવેલ (ડી) – થર્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ * ટોમ લેધમ (આર) – ફોર્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ * સ્ટીવ કિંગ (આર) – ફિફ્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ આયોવાની સંહિતામાં આયોવા રાજ્યના સંવિધાનિક કાનૂનનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સમયાંતરે આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસ બ્યુરો દ્વારા સુધારા કરવામાં આવે છે, જેમાં એકી વર્ષમાં નવા ઉમેરા અને બેકી વર્ષમાં વધારો પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.આયોવા આલ્કોહોલ મોનોપોલી અથવા આલ્કોહોલિક બેવરેજ કન્ટ્રોલ રાજ્ય છે. === રાજકીય પક્ષ === [[ચિત્ર:Samuel Jordan Kirkwood.jpg|thumb|left|સેમ્યુઅલ જે. કર્કવૂડ, આયોવા રિપબ્લિકન પાર્ટીના સ્થાપક, ગુલામીપ્રથાના વિરોધી, અને આયોવાના આંતરવિગ્રહના ગવર્નર.]] આયોવામાં "રાજકીય પક્ષ" એવા જ રાજકીય સંગઠનના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જેને પ્રમુખ કે ગવર્નર માટે થયેલી "છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણી"માં કુલ મતદાનના બે કે તેથી વધારે ટકા મત મેળવ્યા હોય.<ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf | title = Forming a New Political Party in Iowa | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = Elections Division, [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808075357/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf | url-status = dead }}</ref> આયોવામાં બે રાજકીય પક્ષોને માન્યતા પ્રાપ્ત થયેલી છે – રીપબ્લિકન પાર્ટી અને ડેમોક્રેટીક પાર્ટી. ત્રીજા પક્ષો જેને સત્તાવાર રીતે અપક્ષ રાજકીય સંગઠનો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેના નામ મતપત્રક પર હોઈ શકે છે – આયોવામાં 2004થી જુદા-જુદા હોદ્દા માટે પાંચ આ પ્રકારના પક્ષોના ઉમેદવારોના નામ મતપત્રક પર જોવા મળ્યા છેઃ કન્સ્ટિટ્યુશન પાર્ટી, આયોવા ગ્રીન પાર્ટી, લિબર્ટેરીયન પાર્ટી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પીરાટ્સ પાર્ટી અને સોશિયાલિસ્ટ વર્કર્સ પાર્ટી.<ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf | title = Official Results Report - Statewide: 2006 General Election | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070715101939/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf | title = Canvass Summary: 2004 General Election | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = [[Chet Culver|Chester J. Culver]], [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070104025211/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf | url-status = dead }}</ref> === મતદારોનું વલણ === {| class="wikitable" style="float:right;font-size:79%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- style="background:lightgrey" ! વર્ષ ! રિપબ્લિકન ! ડેમોક્રેટિક |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2008 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|44.74% ''677,508'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''54.04%''' ''818,240'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|2004 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.92%''' ''751,957'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.28% ''741,898'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2000 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|48.22% ''634,373'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''48.60%''' ''638,517'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1996 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|39.92% ''492,644'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.31%''' ''620,258'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1992 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|37.33% ''504,890'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''43.35%''' ''586,353'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1988 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|44.8% ''545,355'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''55.1%''' ''670,557'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1984 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''53.32%''' ''703,088'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|45.97% ''605,620'' |} આયોવા હાલમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સ્વિંગ સ્ટેટ તરીકે નોંધાયેલું છે. તાજેતરની ચૂંટણીનું વિશ્લેષણ કરીને આયોવાને ડી (D)+1નો સ્કોર આપનારા કૂક પાર્ટીસન વોટીંગ ઇન્ડેક્સ પ્રમાણે, હાલમાં રાજ્યનો ઝુકાવ થોડો ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફનો છે. જો કે, રાજકીય ઝુકાવની બાબતમાં સમગ્ર રાજ્યમાં સમાનતા જોવા મળતી નથી, કૂકને જણાયું કે આયોવાના પાંચ રાજકીય વિસ્તારોનો રાજકીય દિશાસૂચનમાં સમાવેશ થાય છે. આયોવાનો બીજો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, રાજ્યનો દક્ષિણ/દક્ષિણપૂર્વ ભાગ, ડી (D)+7 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફ ઝુકેલો જણાય છે, પરંતુ આયોવાનો પાંચમો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, મોટાભાગના પશ્ચિમ આયોવાના વિસ્તારને આવરી લેતો ભાગ, આર (R)+9 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે રીપબ્લિકન પાર્ટી તરફ ઝુકેલો છે. 1968થી 1984 સુધીની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણીમાં આયોવાએ રીપબ્લિકન પાર્ટીના ઉમેદવાર અને 1998થી 2000માં કેમોક્રેટ ઉમેદવારની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, પછીની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક ઉમેદવાર માત્ર 4,000થી થોડા વધારે મતથી વિજયી બન્યા હતા. 2004ની ચૂંટણીમાં, આયોવાએ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશને 10,000 મતની સરસાઈ આપી હતી, પરંતુ 2008માં બરાક ઓબામા 150,000 મતની જંગી બહુમતિથી વિજયી બન્યા હતા.2006ની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવના આયોવા પ્રતિનિધિમંડળની ચૂંટણીમાં આયોવા ડેમોક્રેટ્સે બે બેઠક મેળવી હતી અને ડેમોક્રેટ્સે આયોવા જનરલ એસેમ્બલીના બંને ગૃહમાં બહુમતિ મેળવી હતી. === પ્રમુખપદ માટે પક્ષસંગઠન બેઠક === દર ચાર વર્ષે રાજ્ય મહત્વપૂર્ણ રીતે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે કારણ કે પ્રમુખની ચૂંટણી માટેની રાજકીય પક્ષોની સંગઠનની પ્રથમ બેઠક આયોવામાં યોજવામાં આવે છે, જેમાં રાજ્યસ્તરની મિટિંગ માટેના પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણી કરવા માટે મતદારોને એકત્ર કરવામાં આવે છે. પછીના સપ્તાહે ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાઇમરીની સાથે આયોવાની પક્ષસંગઠનની બેઠકથી પ્રમુખ માટેની ચૂંટણીમાં બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષોના ઉમેદવારની પસંદગીનો પ્રારંભ થાય છે. ચૂંટણી વર્ષના જાન્યુઆરી મહિનામાં યોજવામાં આવતી પક્ષસંગઠનની બેઠકમાં પ્રાથમિક ચૂંટણીની માફક ગુપ્ત મતદાન કરવાને બદલે ઘર કે જાહેર સ્થળે એકત્ર થઈને તેમના ઉમેદવારની પસંદગી કરે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરના ઉમેદવારની પસંદગીને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મિડિયા આયોવા (અને ન્યૂ હેમ્પશાયર)ને ખૂબ જ મહત્વ આપે છે, જેનો આયોવાના મતદારોને ખૂબ જ લાભ મળે છે. જે ઉમેદવારો પક્ષસંગઠનની બેઠકની હોડમાં ઉતરે છે તેમને આયોવાની 99 કાઉન્ટીઝમાં મતદારો સુધી પહોંચવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્નો કરવા પડે છે. === નાગરિક અધિકારો === [[ચિત્ર:union block.jpg|thumb|યુનિયન બ્લોક બિલ્ડિંગ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, પ્રારંભિક નાગરિક અધિકાર અને મહિલા હકની પ્રવૃત્તિઓનું દૃશ્ય.આયોવાના સૌથી વધુ જોખમમાં મુકાયેલા સ્થળો પૈકીનું એક સ્થળ તરીકે લિસ્ટ થયેલું.<ref>પ્રિઝર્વેશન આયોવા, 2008 મોસ્ટ એનડેન્જર્ડ પ્રોપર્ટીઝ, http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105095015/http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 |date=2016-01-05 }}</ref>]] 19મી સદીમાં આયોવા એવા પ્રથમ રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવતું હતું જેને વંશીય ભેદભાવ સામે, ખાસ કરીને શિક્ષણમાં, પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો પરંતુ 20મી સદીમાં તેને સંપૂર્ણ રીતે અમલ કરવામાં ખૂબ જ ધીમું રહ્યું હતું. આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રથમ નિર્ણયમાં – જુલાઇ 1939માં નક્કી કરવામાં આવેલા ''ઇન રી ધ મેટર ઓફ રાલ્ફ'' <ref>1 મોરિસ 1 (આયોવા 1839)</ref> – કોર્ટે તેના ગુલામીને નકારી કાઢી હતી જેના કારણે રાલ્ફ નામનો ગુલામ આયોવાની ધરતી પર પ્રવેશ્યો ત્યારે, આંતરવિગ્રહની સમાપ્તિના 26 વર્ષ પહેલાં, મુક્ત બન્યો હતો.<ref name="civil rights">{{cite web |url=http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |title=Early Civil Rights Cases |publisher=Judicial.state.ia.us |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2006-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505082508/http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |url-status=dead }}</ref> અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે મિસેજિનેશન સ્ટેચ્યુટ્સ પર દેશભરમાં પ્રતિબંધ લગાવ્યો તેના 100 કરતાં વધારે વર્ષ પહેલાં રાજ્યએ 1851માં લગ્ન આડેના વંશીય અવરોધોને દૂર કરી દીધા હતા.<ref name="ChicagoTrib">[http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story ગે લગ્ન અને આયોવા: બધાને આટલું આશ્ચર્ય કેમ થાય છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413101551/http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story |date=2009-04-13 }}, શિકાગો ટ્રિબ્યુન, એપ્રિલ 10, 2009</ref> ''બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન'' ના કેસનો ચુકાદો આવ્યો તેના લગભગ 85 વર્ષ પહેલાં, 1868માં આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટે ''ક્લાર્ક વિ. ધ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ'' <ref>24 આયોવા 266 (1868)</ref>ના કેસમાં ચૂકાદો આપ્યો કે વંશીય ભેદભાવને આધારે અલગ પરંતુ સમાન શાળાઓને આયોવામાં સ્થાન નથી.<ref name="civil rights"/> 1875 સુધીમાં કોર્ટના વધારાના અનેક ચુકાદાઓએ આયોવાની શાળાઓમાંથી વિભાજનને અસરકારક રીતે દૂર કરી દીધું.<ref>{{cite journal|last=Brodnax|first=David|year=2004|title=The Equality of Right: Alexander Clark and the Desegregation of Iowa's Public Schools, 1834-1875|journal=Law and Society Association|url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/1/7/4/2/p117420_index.html}}</ref> રાજ્યની યુનિવર્સિટીઓમાં શ્યામ લોકો તરફનો સામાજિક અને રહેણાંક સંબંધી ભેદભાવ 1950 સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref>બ્રીઓક્સ, રિચાર્ડ એમ. (2004) "છોકરીઓ માટે ઘરની જાળવણી": ધ આયોવા ફેડરેશન ઓફ કલર્ડ વિમેન્સ ક્લબ, યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા 1919-1950, ''કલ્ચરલ કેપિટલ એન્ડ બ્લેક એજ્યુકેશન'' આવૃત્તિ વી. પી. ફ્રાન્કલિન અને સી. જે. સેવેજ. ઇન્ફર્મેશન એજ, ગ્રીનવીચ</ref> 1873માં કોર્ટે ''કોગર વિ. ધ નોર્થ વેસ્ટર્ન યુનિયન પેકેટ કંપની'' <ref>37 આયોવા 145 (1873)</ref>ના કેસમાં જાહેર રહેણાંકના સંદર્ભમાં વંશીય ભેદભાવની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો, અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમાન નિર્ણય કર્યો તેના 91 વર્ષ પહેલાં આ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="civil rights"/> 1884માં આયોવા નાગરીક અધિકાર કાયદાએ વ્યવસાય વંશીય ભેદભાવને દૂર કરતાં જણાવ્યું કે, "આ રાજ્યમાં તમામ લોકોને ઇન્સ, રેસ્ટોરાં, ચોપહાઉસીસ, ઇટીંગ હાઉસીસ, લન્ચ કાઉન્ટર્સ અને નાસ્તો પીરસવામાં આવતો હોય તેવા અન્ય તમામ સ્થળો, જાહેર સગવડો, હજામની દુકાનો, બાથહાઉસીસ, થીયેટર્સ અને મનોરંજનના અન્ય સ્થળોએ રહેણાંક, લાભો, સુવિધાઓ અને વિશેષાધિકારો સંપૂર્ણ રીતે અને સમાન રીતે ભોગવવાનો અધિકાર છે." જો કે, કોર્ટે આ કાયદાનો અમલ સંકુચિત રીતે કરવાનું પસંદ કરતાં વાસ્તવિક રીતે આ ભેદભાવ ચાલુ રહ્યો.<ref>આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન, http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603100106/http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html |date=2010-06-03 }}</ref> જાહેર વ્યવસાયના સ્થળોએ વંશીય ભેદભાવને 1949 સુધી ગેરકાનૂની જાહેર કરવામાં ન આવ્યો, જ્યારે ''સ્ટેટ ઓફ આયોવા વિ. કેટ્ઝ'' ના કેસમાં કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો કે વ્યવસાયોએ ગ્રાહકોને વંશીયતાને ધ્યાનમાં રાખ્યા સિવાય સેવા આપવી જોઇએ, આ કેસનો પ્રારંભ ત્યારે થયો જ્યારે ડસ મોઇન્સની દવાની દુકાને એડના ગ્રિફિનને સેવા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો.<ref>આયોવામાં આફ્રિકન-અમેરિકનો, 1838-2005, http://www.iptv.org/IowaPathways/myPath.cfm?ounid=ob_000238</ref> સંપૂર્ણ વંશીય નાગરિક અધિકારોને 1965ના આયોવા નાગરિક અધિકાર કાનૂનમાં સમાવી લેવામાં આવ્યા.<ref>આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720010217/http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html |date=2009-07-20 }}</ref> વંશીય સમાનતાની જેમ જ મહિલાઓના અધિકારની બાબતમાં પણ આયોવા 19મી સદીના મધ્યમાં અગ્રણી રહ્યું હતું, પરંતુ મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર આપવામાં ધીમું રહ્યું હતું. 1847માં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અમેરિકાની પ્રથમ જાહેર યુનિવર્સિટી બની જેણે પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સમાન રીતે પ્રવેશ આપ્યો.<ref>આયોવા વિશે, http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614044600/http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html |date=2012-06-14 }}</ref> આયોવામાં મહિલાઓને વકિલાત કરવા સામે પ્રતિબંધ ન હોવો જોઇએ એવા કોર્ટના ચૂકાદા અને એરેબેલા એ મેન્સફિલ્ડને વકિલાત કરવાની છૂટ આપવા સાથે 1869માં આયોવા સંઘમાં એવું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું જેણે મહિલાઓને વકિલાત કરવાની મંજૂરી આપી.<ref name="civil rights"/>મહિલાઓને મતદાનની સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાના અનેક પ્રયાસોને 1870થી 1919 વચ્ચે અનેક વખત મહાત આપવામાં આવી. 1894માં મહિલાઓને આંશિક મતદાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો જેમાં મહિલાઓ મુદ્દાઓ પર મતદાન કરી શકતી પરંતુ ઉમેદવારને નહીં. અમેરિકન સંવિધાનમાં 1980માં ઓગણીસમો સુધારો કરવામાં ન આવ્યો ત્યાં સુધી આયોવામાં મહિલાઓને સંપૂર્ણ મતાધિકાર ન મળ્યો.<ref>મહિલાના મતાધિકાર માટે લડત, http://www.iptv.org/iowapathways/myPath.cfm?ounid=ob_000320</ref>આયોવાએ ફેડરલ ઇક્વલ રાઇટ્સ એમેન્ડમેન્ટ (સંઘીય સમાન અધિકાર સુધારા)ને 1980માં ટેકો આપ્યો હોવા છતાં 1992માં આયોવાના મતદારોએ રાજ્ય બંધારણમાં સમાન અધિકાર સુધારાને ફગાવી દીધો.<ref>આયોવા સંગઠનોએ 1980 અને 1992માં સમાન અધિકાર સુધાર માટે કેવી રીતે ચળવળ ચલાવી? http://womhist.alexanderstreet.com/iowaera/intro.htm</ref> નાગરિક અધિકાર યુગના પછીના કોર્ટના નિર્ણયોએ આયોવામાં નાગરીક અધિકારોની સ્પષ્ટતા કરવા સાથે તેનું વિસ્તરણ કર્યું. સિમાચિહ્ન બનેલા અમેરિક સુપ્રીમ કોર્ટ કેસ ટીંકર વિ. ડસ મોઇન્સ (1969)એ વિદ્યાર્થીઓના રાજકીય મતને વ્યક્ત કરવાના અધિકારને પુષ્ટી આપી. એપ્રિલ 2, 2009ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ''વર્નમ વિ. બ્રેઇન'' <ref>WL 874044 (આયોવા 2009) (એપ્રિલ 09, 2009ના અંતે એન. ડબલ્યુ. સેકન્ડમાં પ્રકાશન આધિન)</ref> કેસમાં સર્વસંમતિથી ચૂકાદો આપતાં જણાવ્યું કે<ref>{{cite web |last=Martyn |first=Chase |url=http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |title=Iowa Supreme Court: Same-sex couples can marry « Iowa Independent |publisher=Iowaindependent.com |date=2008-08-25 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411165337/http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |url-status=dead }}</ref> સમલિંગી લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવતો રાજ્યનો કાયદો ગેરબંધારણીય છે. આ ચૂકાદાને કારણે આયોવા સમલિંગી લગ્નોને માન્યતા આપતું અમેરિકાનું ત્રીજું અને મધ્યપશ્ચિમનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web |url=http://hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality |title=BREAKING: Iowa Supreme Court rules in favor of marriage equality! « Human Rights Campaign |publisher=HRC Back Story |date=2009-04-03 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502132204/http://www.hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |title=USA Today, Iowa Court Upholds Gay Marriage |publisher=Blogs.usatoday.com |date=2010-01-07 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406071701/http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |url-status=dead }}</ref> == ભાગીદાર રાજ્યો == આયોવા સત્તાવાર સાત ભાગીદાર રાજ્યો ધરાવે છે:<ref>{{cite web |url=http://www.iowasisterstates.org/ |title=Iowa Sister States |publisher=Iowa Sister States |date=2010-02-23 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809111502/https://www.iowasisterstates.org/ |url-status=dead }}</ref> * હીબે પ્રોવિન્સ, ચીનનું લોકગણરાજ્ય(1983) * સ્ટાવ્રોપોલ ક્રાઇ, રશિયા (1989) * [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]], ચીનનું ગણરાજ્ય (1989) * તેરંગગાનુ, મલેશિયા (1987) * વિનટો રિજન, ઇટલી (1997) * યમનાશી પર્ફેક્ચર, જાપાન (1960) * યુકાટાન, મેક્સિકો (1964) == શિક્ષણ == === પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ === હાઇસ્કૂલ સિનીયર્સ માટે સ્નાતકનો દર 2006માં વધીને 90.8% થયો હતો.<ref name="Report">{{cite web| title = The State Report Card For No Child Left Behind| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4184&Itemid=55| date = | access-date = 2008-01-23}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રાજ્ય દેશમાં ત્રીજા ક્રમનો મહત્તમ સ્નાતક દર ધરાવે છે.<ref name="UHF">{{cite web | title = High School Graduation| publisher = United Health Foundation| url = http://www.unitedhealthfoundation.com/shr2005/components/hsgrad.html| date = | access-date =2008-01-23 }}</ref> આયોવા એક્ટ (ACT) અને સેટ (SAT) સ્કોરમાં ટોચના ત્રણમાં સતત સ્થાન મેળવે છે. 2008માં આયોવા દેશમાં વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ સેટ (SAT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચ પર હતું અને વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરારાશ એક્ટ (ACT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચના બીજા ક્રમે હતું.<ref name="2008 SAT scores">{{cite web| title = News Releases| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=430&dir=DESC&order=name&Itemid=99999999&limit=20&limitstart=20| date = | access-date = 2009-01-22| archive-date = 2015-09-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20150908013656/http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=430&dir=DESC&order=name&Itemid=99999999&limit=20&limitstart=20| url-status = dead}}</ref> આયોવા 365 શાળા જિલ્લા ધરાવે છે, અને તે શિક્ષક દીઠ 13.8 વિદ્યાર્થી સાથે વિદ્યાર્થી અને શિક્ષણ વચ્ચેનો બારમા ક્રમનો શ્રેષ્ઠ ગુણોત્તર ધરાવે છે.<ref name="NEA"/> જો કે શિક્ષકનો પગાર $39,284 સાથે સરેરાશ પગારમાં બેતાલીસમાં ક્રમે છે.<ref name="NEA">{{cite web| title = Education Stats| publisher = National Education Association| url = http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| date = | access-date = 2008-01-23| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013030028/http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| url-status = dead}}</ref> આયોવા સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને વ્યવસ્થાપન, દેખરેખ અને સહાય પુરા પાડવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન સાથે કામ કરે છે. રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં તમામ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ, રાજ્યની માન્યતા ધરાવતી ખાનગી શાળાઓ, ક્ષેત્રીય શિક્ષણ એજન્સીઓ, સામુદાયિક કોલેજો અને શિક્ષક તાલીમ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેટ બોર્ડ દસ સભ્યનું બનેલું છેઃ મતાધિકાર ધરાવતા નવ સભ્યોની નિમણૂક, સેનેટની પુષ્ટિને આધિન, ગવર્નર દ્વારા છ વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. મત કરવાનો અધિકાર ન ધરાવતા એક સભ્યની નિમણૂક પણ ગવર્નર દ્વારા એક વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === [[ચિત્ર:Fountain of Four Seasons.jpg|right|thumb|એમ્સમાં આવેલી આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતે ફોર સીઝન્સ એન્ડ કેમ્પેનિલેનો ફુવારો]] આયોવા બોર્ડ ઓફ રિજન્ટ્સ નવ નાગરિક સ્વયંસેવકોનું બનેલું હોય છે અને રાજ્યની જાહેર યુનિવર્સિટીઓ, બે સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓ અને સંલગ્ન સેન્ટરોને નીતિઘડતર, સંકલન અને વ્યવસ્થાપન પુરા પાડવા તેમની નિમણૂક ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે. આયોવાની ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબ છે: * આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, એમ્સ * યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા, આયોવા સિટી * યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા, સિડર ફોલ્સ સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓમાં કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં આવેલી આયોવા સ્કૂલ ફોર ધ ડેફ અને વિન્ટનમાં આવેલી આયોવા બ્રેઇલ એન્ડ સાઇટ સેવિંગ સ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા બંને મુખ્ય સંશોધન સંસ્થાઓ છે અને પ્રતિષ્ઠિત એસોસિયેશન ઓફ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઝની સભ્યો છે. ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ ઉપરાંત આયોવા ઘણી ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે. ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે: * બેના વિસ્ટા યુનિવર્સિટી, સ્ટોર્મ લેક * ક્લાર્ક કોલેજ, ડબ્યુક * ડસ મોઇન્સ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ડિવાઇન વર્ડ કોલેજ, એપવર્થ * ડ્રેક યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ઇમોસ બાઇલબલ કોલેજ, ડબ્યુક * ફેઇથ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ એન્ડ ટેકનોલોજીકલ સેમિનરી, એન્કની * ગ્રેસલેન્ડ યુનિવર્સિટી, લેમોની * આયોવા વેસ્લીયન કોલેજ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ * કેપલાન યુનિવર્સિટી, સિડર ફોલ્સ, સિડર રેપિડ્ઝ, કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડેવનપોર્ટ, મેસન સિટી, અને અર્બનડેલ * મહાઋષિ યુનિવર્સિટી ઓફ મેનેજમેન્ટ, ફેરફીલ્ડ * પામર કોલેજ ઓફ ચિરોપ્રેક્ટિક, ડેવનપોર્ટ * સેઇન્ટ એમ્બ્રોઝ યુનિવર્સિટી, ડેવનપોર્ટ * યુનિવર્સિટી ઓફ ડબ્યુક, ડબ્યુક * અપર આયોવા યુનિવર્સિટી, ફાયટ * વોલ્ડોર્ફ કોલેજ, ફોરેસ્ટ સિટી * વિલિયમ પેન યુનિવર્સિટી, ઓસ્કાલૂસા ખાનગી મુક્ત આર્ટ્સ કોલેજોમાં નીચે મુજબની કોલેજોનો સમાવેશ થાય છે: * એશફોર્ડ યુનિવર્સિટી, ક્લિન્ટન * બ્રાયર ક્લિફ યુનિવર્સિટી, સિઓક્સ સિટી * સેન્ટ્રલ કોલેજ, પેલ્લા * કોઇ કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ * કોર્નેલ કોલેજ, માઉન્ટ વર્નોન * ડોર્ડ્ટ કોલેજ, સિઓક્સ સેન્ટર * ગ્રાન્ડ વ્યૂ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ગ્રિનેલ કોલેજ, ગ્રિનેલ * લોરાસ કોલેજ, ડબ્યુક * લ્યુથર કોલેજ, ડેકોરાહ * મોર્નિંગસાઇડ કોલેજ, સિઓક્સ સિટી * માઉન્ટ મર્સી કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ * નોર્થવેસ્ટર્ન કોલેજ, ઓરેન્જ સિટી * સિમ્પ્સન કોલેજ, ઇન્ડિયાનોલા * વોર્ટબર્ગ કોલેજ, વેવરસી == રમતગમત == આયોવા બેઝબોલ, બાસ્કેટબોલ, હોકી, ફૂટબોલ અને સોકરમાં પ્રોફેશનલ સ્પોર્ટ્સ ટીમ ધરાવે છે. રાજ્ય ચાર મુખ્ય કોલેજ ટીમ્સ ધરાવે છે જે તમામ રમતગમતમાં ડિવિઝન Iમાં રમે છે. ફૂટબોલમાં આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા ફૂટબોલ બાઉલ સબડિવિઝન (એફબીએસ) (FBS)માં સ્પર્ધા કરે છે. જ્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા અને ડ્રેક યુનિવર્સિટી ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ સબડિવિઝન (એફસીએસ)(FCS)માં ભાગ લે છે. === બેઝબોલ === [[ચિત્ર:Modern Woodmen Park.jpg|right|thumb|alt=A large brick stadium with many round windows on the bottom and many rectangle windows in groups of four line the top of the stadium. The words Modern Woodmen Park are displayed above the door|મોડર્ન વૂડમેન પાર્ક ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સ બેઝબોલ ટીમનું મૂળ છે.]] આયોવા મિડવેસ્ટ લીગમાં ચાર ક્લાસ A માઇનોર લીગ ટીમ ધરાવે છે. તેમાં બર્લિંગ્ટન બીસ, સિડર રેપિડ્ઝ કર્નેલ્સ, ક્લિન્ટન લમ્બરકિંગ્સ, અને ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સિઓક્સ સિટી એક્સપ્લોરર્સ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ઇનડિપેન્ડન્ટ પ્રોફેશનલ બેઝબોલના ભાગ છે. વોટરલૂ બક્સ નોર્થવૂડ્ઝ લીગમાં રમે છે. ડસ મોઇન્સ આયોવા કબ્સનું ઘર છે, જે પેસિફિક કોસ્ટ લીગની ક્લાસ AAA ટીમ છે. === ફૂટબોલ === સિઓક્સ સિટી બેન્ડિટ્સ યુનાઇટેડ ઇનડોર ફૂટબોલ લીગમાં ઇનડોર ફૂટબોલ ટીમ છે. આયોવા બ્રાન્સ્ટોર્મર અરેના ફૂટબોલ લીગમાં રમે છે. તેઓ વેલ્સ ફાર્ગો અરેના ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે. === હોકી === ક્વાડ સિટી મલાર્ડ્સ રમત મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં રમાય છે અને તે ઇન્ટરનેશનલ હોકી લીગનો ભાગ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોકી લીગ આયોવામાં ચાર ટીમ ધરાવે છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝ રફરાઇડર્સ, સિઓક્સ સિટી મસ્કેટીયર્સ, વોટરલૂ બ્લેક હોક્સ, અને ડસ મોઇન્સ બ્યુકેનીયર્સનો સમાવેશ થાય છે. ઓમાહા લાન્સર્સ અગાઉ 2002 થી 2009 સુધી કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં રમતા હતા પરંતુ ત્યાર બાદ તેઓ ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં પાછા ફર્યા છે. નોર્થ આયોવા આઉટલોઝ મેસન સિટીમાં નોર્થ અમેરિકન હોકી લીગમાં રમે છે. ક્વાડ સિટી જુનિયર ફ્લેમ્સ ત્રીજી શ્રેણીની જુનિયર A હોકી ટીમ છે જે ડેવનપોર્ટ, આયોવામાં આવેલી છે અને સેન્ટ્રલ સ્ટેટ્સ હોકી લીગનો ભાગ છે. === બાસ્કેટબોલ === આયોવા બે વ્યાવસાયિક બાસ્કેટબોલ ટીમ ધરાવે છે. આયોવા એનર્જી, એક એનબીએ (NBA) ડેવલપમેન્ટ લીગ ટીમ છે જે ડસ મોઇન્સમાં રમે છે અને શિકાગો બુલ્સ અને એનબીએ (NBA)ની ફિનિક્સ સન્સ સાથે જોડાયેલી છે. પ્રિમીયર બાસ્કેટબોલ લીગની ક્વાડ સિટીઝ રિવરહોક્સ ડેવનપોર્ટ સ્થિત છે પરંતુ મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં વોર્ટન ફીલ્ડ હાઉસ ખાતે રમે છે. === સોકર (ફૂટબોલ) === ડસ મોઇન્સ મેનિસ વેસ્ટ ડસ મોઇન્સમાં વેલી સ્ટેડિયમ ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે. === કોલેજ === રાજ્ય ચાર એનસીએએ (NCAA) ડિવઝન I કોલેજ ટીમ ધરાવે છે જેમાં એનસીએએ એફબીએસ (NCAA FBS)માં, બિગ 12 કોન્ફરન્સની આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી સાયક્લોન્સ અને બિગ ટેન કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા હોકઆઇઝનો સમાવેશ થાય છે જ્યારે એનસીએએ એફસીએસ (NCAA FCS)માં મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા પેન્થર્સ અને મિઝોરી ફવેલી ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ (સમાન નામ હોવા છતાં કોન્ફરન્સિસ એકબીજાથી અલગ છે) અને મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સ ડ્રેક યુનિવર્સિટી બુલડોગ અને ફૂટ બોલ માટે પાયોનીયર લીગનો સમાવેશ થાય છે. == પ્રતિષ્ઠિત આયોવાવાસીઓ == [[ચિત્ર:HerbertClarkHoover.jpg|thumb|left|પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર.]] [[ચિત્ર:HenryAgardWallace.jpg|thumb|right|ઉપપ્રમુખ હેન્રી વેલેસ]] આયોવા અમેરિકન પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર, ઉપપ્રમુખ હેન્રી એ. વેલેસ, અને બે પ્રથમ મહિલા, લુ હેન્રી હૂવર અને મામી ઇસેનહેવર. આયોવામાં રહી ચુકેલા અન્ય નેતાઓમાં પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન, જોહન એલ લેવિસ, હેરી હોપ્કિન્સ, કેરી ચેપમેન કેટ, જેફરસન ડેવિસ, ચીફ બ્લેક હોક, અને જોહન બ્રાઉનનો સમાવેશ થાય છે. પાંચ [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પારિતોષક]] વિજેતા આયોવાના છે જેમાં નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા નોર્મેન બોર્લોગ; રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા થોમસ કેચ; અન્ય રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા અલાન જે હીગર; નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા જોહન મોટ અને ફિઝોયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા સ્ટેનલી બી. પ્રુઝિનરનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં રહીને કામ કરનાર અથવા આયોવામાં જન્મ લેનાર અન્ય વૈજ્ઞાનિકોમાં અવકાશ પ્રણેતા જેમ્સ એ. વાન એલેન, ઇકોલોજિસ્ટ એલ્ડો લિયોપોલ્ડ, કમ્પ્યુટર પ્રણેતા જોહન વિન્સેન્ટ એટાનાસોફ, સંશોધક અને છોડ વૈજ્ઞાનિક જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન કાર્વર, જીયોકેમિસ્ટ ક્લેર કેમરોન પેટરસન, અને ઇન્ટેલ (Intel)ના સ્થાપક રોબર્ટ નોઇસેનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામા જન્મેલા જાણીતા લેખક, કલાકાર અને પત્રકારોમાં બિલ બ્રાયસન, જ્યોર્જ ગોલપ, સુસાન ગ્લાસપેલ, હેરી રીઝનર, ફિલ સ્ટોન્ગ, અને ગ્રાન્ટ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના મનોરંજન કલાકારોમાં ટોમ આર્નોલ્ડ, બિક્સ બીડરબેક, જોહની કાર્સન, બફેલો બિલ કોડી, સાઇમોન એસ્ટીસ, વિલિયમ્સ ફ્રોલે, એશ્ટન કચર, ક્લોરિસ લીચમેન, ગ્લેન મિલર, કેટ મલગ્રૂ, ડોના રીડ, બ્રાન્ડન રૂથ, તીયોની વોટ્કિન્સ, જોન વેન, એન્ડી વિલિયમ્સ, મેરિડિથ વિલ્સન, અને એલિજાહ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના પ્રખ્યાત રમતવીરોમાં કેપ એન્સન, ડલ્લાસ ક્લાર્ક, બોબ ફેલર, ડાન ગેબલ, ફ્રાન્ક ગોચ, શોન જોહનસન, ચાક જોહનસન, લોલો જોન્સ, અને કુર્ટ વોર્નરનો સમાવેશ થાય છે. == રાજ્યના ચિન્હો == [[ચિત્ર:Carduelis-tristis-002.jpg|thumb|right|200px|ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ, આયોવાનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી]] * હુલામણું નામ: હોકઆઇ સ્ટેટ<ref>{{cite web | title=Iowa State Nickname - The Hawkeye State | url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html | access-date=November 2, 2009 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=State Nicknames | url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |access-date=November 2, 2009}}</ref> * પક્ષી: ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ<ref name="statesymbols"/> * પુષ્પ: જંગલી ગુલાબ<ref name="statesymbols"/> * ઘાસઃ બ્લ્યુબન્ચ વ્હીટગ્રાસ<ref name="Census_Facts4Students">{{cite web | url = http://www.census.gov/schools/facts/iowa.html | title = State Facts for Students - Iowa | access-date = 2007-11-20 | publisher = U.S. Census Bureau }}</ref> * વૃક્ષઃ ઓક<ref name="statesymbols"/> * ઉદેસ: "અમારી આઝાદીનું અમને મૂલ્ય છે અને અમારા હકો અમે જાળવીશું"<ref name="statesymbols"/> * ખડકઃ જીયોડ<ref name="statesymbols">{{cite web | title=Iowa General Assembly - Iowa State Symbols | url=http://www.legis.state.ia.us/Pubinfo/StateSymbols/ | publisher=www.legis.state.ia.us | access-date=November 24, 2006 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ | url-status=dead }}</ref> ==નોંધો== <references group="note"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/usસ્ટેટ્સ/iafamous.htm{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sisterlinks|Iowa}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.iowa.gov/ આયોવાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] ** [http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html આયોવાનું બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html |date=2009-08-02 }} * [http://www.traveliowa.com/ આયોવા ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂરિઝમ ડિવિઝન] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA એનર્જી ડેટા એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ફોર આયોવા- ફ્રોમ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117131019/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA |date=2010-11-17 }} * આયોના સ્ટેટ ડેટાબેઝ - આયોવાની સરકારી એજન્સી નિર્મિત અને અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશનના ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડ ટેબલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલો એનોટેટેડ શોધી શકાય તેવો ડેટાબેઝ * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html યુ.એસ. (U.S.)સેન્સસ બ્યૂરો ક્વિક ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }} [[શ્રેણી:આયોવા]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]] pehlgcnnu99tfvtijv37dvtfufekuiq 0 26670 906365 905628 2026-10-16T20:25:20Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906365 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no }} '''એવરેમ નોઆમ ચોમ્સ્કી''' ({{Lang-en|Avram Noam Chomsky}}; જન્મ ડિસેમ્બર 7, 1928) અમેરિકન ભાષાશાસ્ત્રી, [[દાર્શનિક]],<ref name="szabo">[http://chomsky.info/bios/2004----.htm "નોઆમ ચોમ્સ્કી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213051920/http://www.chomsky.info/bios/2004----.htm |date=2015-02-13 }}, ''ડિક્શનરી ઓફ મોડર્ન અમેરિકન ફિલોસોફર્સ, 1860–1960'' માં ઝોલ્ટન જેન્લેર સ્ઝાબો દ્વારા, ed. અર્નેસ્ટ લેપોર (2004). "ચોમ્સ્કીનું બૌદ્ધિક જીવન તેમના ભાષાશાસ્ત્રના કાર્યો અને તેમની રાજકીય સક્રિયતા વચ્ચે વહેંચાયેલું છે અને ફિલસૂફી ત્રીજી દૂરની વસ્તુ તરીકે આવે છે. આમ છતાં, વિશ્લેષક ફીલસૂફોની વચ્ચે તેઓ ત્રણ પાસાઓના કારણે અત્યંત માનભર્યુ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રથમ, માનવ વિજ્ઞાનમાં ચોમ્સ્કી પદ્ધતિસરના મહત્વના પદ્ધતિસરના પરિવર્તનમાં તેમણે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યુ, વીસમી સદીના મધ્યમાં પ્રવર્તતતા પ્રયોગમૂલકથી દૂર જઈને: માનસશાસ્ત્રમાં વર્તનવાદ, ભાષાશાસ્ત્રમાં માળખાવાદ અને ફીલસૂફીમાં હકારાત્મકવાદની તરફેણ કરી. બીજું, વાક્યરચનાના નિયમો પરના તેમના ખળભળાટ મચાવનાર પુસ્તકમાં (ચોમ્સ્કી (1957, 1965)) તેમણે નવાનો વૈચારિક પાયો નાખ્યો, ભાષાશાસ્ત્ર પરત્વે જ્ઞાનવાદી સિદ્ધાંત જેવો અભિગમ અને માનવ ભાષા અને મન વિશે વિચારવા માટે ફિલસૂફોને નવું માળખું આપ્યું. અને આખરે, તેમણે તમામ વિવાદોની સામે પોતાના વિચારોનો સતત બચાવ કર્યો અને વિશ્લેષ ફીલસૂફીના અગ્રણી વ્યક્તિઓ સાથે મહત્વની ચર્ચામાં તેઓ વ્યસ્ત રહ્યા..."</ref><ref>''[[ધી કેમ્બ્રિજ ડિક્શનરી ઓફ ફીલોસોફી]]'' (1999), "ચોમ્સ્કી, નોમ," [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], pg. 138. "ચોમ્સ્કી, નોમ (જન્મ 1928), અગ્રણી અમેરિકન ભાષાશાસ્ત્રી, ફીલસૂફ, અને રાજકીય ચળવળકાર...ફીલસૂફીમાં ચોમ્સ્કીના સૌથી વધુ નોંધપાત્ર યોગદાન, જેવા કે વર્તનવાદને તેમનો પ્રભાવી રદિયો...તેમના વિસ્તૃત વર્ણનો દ્વારા રોકે છે અને ઉપરોક્ત પરિણામોનો બચાવ કરે છે..."</ref> વિદ્વાન [[વિજ્ઞાની]], અને [[રાજકીય ચળવળકાર]] છે. તેઓ [[ઈન્સ્ટિટ્યુટ પ્રોફેસર]] અને [[માસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]] ખાતે [[ભાષાવિજ્ઞાન]]ના [[પ્રતિષ્ઠિત]] પ્રોફેસર છે.<ref>[http://web.mit.edu/linguistics/people/faculty/chomsky/index.html એમઆઇટી ફેકલ્ટી વેબસાઈટ]</ref> શિક્ષણવિદો અને વિક્ષાની સમૂહમાં ચોમ્સ્કી આધુનિક [[ભાષાશાસ્ત્ર]]ના [[જનક]] પૈકીના એક તરીકે જાણીતા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/200307140016|title=Great thinkers of our time – Noam Chomsky|access-date=2008-08-02|last=Clark|first=Neil|date=2003-07-14|publisher=[[New Statesman]]|quote=Regarded as the father of modern linguistics, founder of the field of transformational-generative grammar, which relies heavily on logic and philosophy.|archive-date=2011-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124121922/http://www.newstatesman.com/200307140016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20B1FFA3A5F0C768CDDAB0994D0494D81&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fC%2fChomsky%2c%20Noam |title=A Changed Noam Chomsky Simplifies|access-date=2008-08-02 |last=Fox|first=Margalit|date=1998-12-05|publisher=[[New York Times]]|quote=… Noam Chomsky, father of modern linguistics and the field's most influential practitioner; …}}</ref><ref>થોમસ ટીમોક્ઝકો, જિમ હેન્લે, જેમ્સ એમ. હેન્લે, ''સ્વીટ રીઝનઃ: અ ફિલ્ડ ગાઈડ ટુ મોડર્ન લોજિક'' , બિર્ખાઉસેર, 2000, p. 101.</ref> 1960ના દસકાથી તેઓ [[રાજકીય અસંતુષ્ટ]] અને [[બળવાખોર]] તરીકે વધારે જાણીતા બન્યા.<ref>નોઆમ ચોમ્સ્કી, ''ચોમ્સ્કી ઓન એનાર્કિઝમ '' (2005), [[એકે પ્રેસ]], pg. 5</ref> 1950ના દસકામાં ચોમ્સ્કીએ [[જનનાત્મક વ્યાકરણ]]ના તેમના સિદ્ધાંતને વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું, કે જે સંખ્યાબંધ સુધારેલી આવૃત્તિઓમાંથી પસાર થયું અને તેની [[ભાષાવિજ્ઞાન]] પર ગહન અસર હતી. ભાષાના અભ્યાસ "તમામ માણસો સમજી શકે તેવા સહજ ભાષાશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત", "ભાષાના વિદ્યાર્થીનો પ્રારંભિક તબક્કો," અને "સૌથી વધુ સંભવિત કાર્યપદ્ધતિઓ મારફતે ભાષાકીય વૈવિધ્યના પ્રમાણ."<ref name="cambridge"> ''[[ધી કેમ્બ્રિજ ડિક્શનરી ઓફ ફીલોસોફી]]'' (1999), "ચોમ્સ્કી, નોમ," [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], pg. 138</ref> પર ભાર મૂકતો તેમનો અભિગમ [[સર્વ સામાન્ય વ્યાકરણ]] તરીકે ઓળખાય છે. 1957ના ''[[પદવિન્યાસ માળખા]]'' માં તેમણે આ તમામ વિચારો વર્ણવ્યા છે, કે જે બાદમાં [[પરિવર્તનીય વ્યાકરણ]]ના જમીની કાર્ય તરફ દોરી ગયુ હતું. સર્જનાત્મક ક્ષમતા સંદર્ભે [[યાંત્રિક ભાષા]]ઓના વર્ગીકરણ [[ચોમ્સ્કી સ્તરીકરણ]]ની પણ તેમણે સ્થાપના કરી. 1959માં ચોમ્સ્કીએ વ્યાપક અસર ધરાવતી [[બી. એફ. સ્કિનર]]ના સૈદ્ધાંતિક પુસ્તક ''[[મૌખિક વર્તન]]'' ની સમીક્ષા કરી, કે જે ભાષાનું સક્રિય, [[પ્રભાવી]] વિશ્લેષણ આપવાનો [[વર્તનશાસ્ત્રી]]નો પ્રથમ પ્રયાસ હતો. તેમની સમીક્ષાઓ અને અન્ય લખાણોમાં, તે સમયના વર્તન પ્રભુવત્વવાળા અભ્યાસોના અભિગમ [[વર્તનવાદ]]ને ચોમ્સ્કીએ સ્પષ્ટતાથી અને આક્રમકતાથી પડકાર્યો હતો અને માનસશાસ્ત્રમાં [[ચિંતનાત્મક ક્રાંતિ]] અંગે યોગદાન આપ્યુ હતું. <ref>[http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/recordDetail?accno=EJ599372 "લેન્ગવેજ એન્ડ કમ્યુનિકેશનઃ ધી પ્રોબલેમ ઓફ નેઝરલાઈઝિંગ સેમેન્ટિક્સ"], ''લેન્ગવેજ એન્ડ કમ્યુનિકેશન'' , April 2000</ref> ભાષાના અભ્યાસ અભિગમમાં <ref>[http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/recordDetail?accno=EJ599372 "લેન્ગવેજ એન્ડ કમ્યુનિકેશનઃ ધી પ્રોબલેમ ઓફ નેઝરલાઈઝિંગ સેમેન્ટિક્સ"], ''લેન્ગવેજ એન્ડ કમ્યુનિકેશન'' , April 2000</ref>તેમના કુદરતી અભિગમે [[ભાષાની ફીલસૂફી]] અને [[મન]]ને પ્રભાવિક કર્યા હતા.<ref name="cambridge"/> [[વિયેટનામ યુદ્ધ]]ના તેમના વિરોધની શરૂઆત તેમના 1967 નિબંધ "[[ધી રીસ્પોન્સિબિલિટી ઓફ ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ્સ]]" સાથે થઈ અને બાદમાં ચોમ્સ્કીએ પોતાની જાતને અમેરિકી વિદેશ અને ગૃહ નીતિના અગ્રણી ટીકાકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા. ત્યારથી તેઓ આખાબોલા [[રાજકીય ટીકાકાર]] અને સમર્પિત ચળવળકાર બન્યા; તેઓ સ્વ-ઘોષિત [[બળવાખોર-મજૂરસંઘવાદી]]<ref name="Anarcho-Syndicalism 2004">ચોમ્સ્કીએ [[રુડોલ્ફ રોકર|રુડોલ્ફ રોકરના]] પુસ્તક ''એનાર્કો-સીન્ડિકેલિસમઃ થીયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ'' ની પ્રસ્તાવના લખી. તેમાં ચોમ્સ્કીએ લખ્યું: "એક તબક્કે મને લાગયું, અને હજુ પણ લાગે છે, કે રોકર વધારે બહેતર વિશ્વ તરફ આંગળી ચીંધી રહ્યા છે, એક એવું વિશ્વુ કે જે આપણી પહોંચની અંદર છે, એક એવું વિશ્વ કે જેના તરફ 'આપણે પૂરઝડપે હલેસા મારી ગતિ કરી રહ્યા છીએ" તેનો એટલે કે 'વૈશ્વિક વિનાશ'નો સારો વિકલ્પ બની શકે છે. પુસ્તક અવતરણ: રુડોલ્ફ રોકર. ''એનાપ્રો-સીન્ડિકેલિઝમઃ થીયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ'' . એકે પ્રેસ. p. ii. 2004.</ref> અને [[ઉદાર સમાજવાદી]] છે. તેમની [[સામાજિક ટીકા]]માં [[સમૂહ માધ્યમો]]ના વિશ્લેષણનો પણ સમાવેશ થાય છે; તેમના ''[[Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media]]'' (1988), [[એડવર્ડ એસ. હર્મન]] સાથે સંયુક્ત રીતે લખાયેલ, માધ્યમો અને તેમના હેતુને ચકાસવા [[પ્રોપગેન્ડા મોડેલ]] સિદ્ધાંતને બનાવવામાં આવ્યો હતો. 1992માં [[કલા અને માનવીય ગણના સૂચકાંક]] મુજબ, તે સમયના કોઈપણ જીવિત વ્યક્તિ કરતાં વધારે વખત 1980-1992 દરમિયાન કોમ્સ્કીને સ્રોત તરીકે ટાંકવામાં આવતા હતા, અને સૌથી વધારે વખત ટાંકવામાં આવતા આઠમા સ્રોત હતા.<ref>{{cite news |title=Chomsky is Citation Champ|publisher=[[MIT]] News Office|date=1992-04-15|url=http://web.mit.edu/newsoffice/1992/citation-0415.html|access-date=2007-09-03}} </ref><ref>{{cite news |last=Hughes |first=Samuel |title=Speech! |publisher=''[[Pennsylvania Gazette (newsletter)|The Pennsylvania Gazette]]'' |date=July/August 2001 |url=http://www.chomsky.info/onchomsky/200107--.htm |access-date=2007-09-03 |quote=According to a recent survey by the Institute for Scientific Information, only Marx, Lenin, Shakespeare, Aristotle, the Bible, Plato, and Freud are cited more often in academic journals than Chomsky, who edges out Hegel and Cicero. |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095612/http://www.chomsky.info/onchomsky/200107--.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="robinson"> {{cite news |last=Robinson |first=Paul |title=The Chomsky Problem |publisher=''[[The New York Times]]'' |date=1979-02-25 |quote=Judged in terms of the power, range, novelty and influence of his thought, Noam Chomsky is arguably the most important intellectual alive today. He is also a disturbingly divided intellectual.}}</ref> અગ્રણી સાંસ્કૃતિક વ્યક્તિ તરીકે પણ તેઓની ગણના થાય છે.<ref>મેટ્ટ ડેલ્લિંગર, "સાઉન્ડ્સ એન્ડ સાઈટ્સ: નોઆમ ચોમ્સ્કી," ''[[ધી ન્યૂ યોર્કર]]'' , [http://www.newyorker.com/archive/2003/03/31/030331on_onlineonly02 લિન્ક], 3-31-03, પ્રાપ્ય 1-26-09</ref> આ સમયે જ [[અમેરિકી વિદેશ નીતિ]]ના અગ્રણી ટીકાકાર તરીકેની તેમની ઓળખે તેમને વિવાદાસ્પદ બનાવ્યા.<ref>[http://www.publishersweekly.com/article/CA296856.html "ધી એક્સિડેન્ટલ બેસ્ટસેલસ], ''[[પબ્લિશર્સ વીકલી]]'' , 5-5-03, પ્રાપ્ય 10-11-08. "ચોમ્સ્કીની વિવાદાસ્પદ રાજકીય કૃતિઓ...મુખ્ય પ્રવાહના સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતા પુસ્તકો બની."</ref> == જીવનચરિત્ર == [[ચિત્ર:MIT Campus.jpg|thumb|મિત ખાતે રે એન્ડ મારિયા સેન્ટર, કે જેમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ ફીલોસોફિ ખાતે ચોમ્સ્કી ઓફિસ ધરાવે છે.]] [[ફીલાડેલ્ફિયા]], [[પેન્સિલ્વેનિયા]]ની પડોશમાં [[પૂર્વ ઓક લેન]]ના સમૃદ્ધ [[યહૂદી]] માતા-પિતાના ઘરે 7 ડિસેમ્બર, 1928ની સવારે કોમ્સ્કીનો જ્ન્મ થયો હતો, તેઓ [[ગ્રેટ્ઝ કોલેજ]] ખાતે [[હીબ્રૂ]]ના નામી પ્રાધ્યાપક અને [[આઇડબલ્યુડબલ્યુ]] (ઈન્ડસ્ટ્રિયલ વર્કર્સ ઓફ ધી વર્લ્ડ)ના સભ્ય [[વિલિયમ ચોમ્સ્કી]] (1896–1977)ના પુત્ર, [[યુક્રેઈન]]ના વતની હતા. તેમની માતા [[એલ્સિ ચોમ્સ્કી]] હાલના [[બેલારૂસ]]ની વતની હતી અને તેમના પતિ કરતાં વિપરિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં તેનો ઉછેર થયો હતો અને "સામાન્ય [[ન્યૂ યોર્ક ઈંગ્લિશ]]" તેઓ બોલતા હતા. તેમની પ્રથમ ભાષા [[યિદ્દીશ]] હતી,<ref name="Goodman">{{cite web |url=http://www.chomsky.info/interviews/20041126.htm |title=The Life and Times of Noam Chomsky, Noam Chomsky interviewed by Amy Goodman |publisher=www.chomsky.info |access-date=2008-12-21 |last= |first= |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114035127/http://www.chomsky.info/interviews/20041126.htm |url-status=dead }}</ref> પણ ચોમ્સ્કી કહેતા કે આ ભાષા બોલવી તે તેમના પરિવારની પરંપરા છે.<ref name="Goodman"/> તેઓ તેમના પરિવારને એક પ્રકારના "સંકુચિત [[યહૂદી વાડા]]માં રહેનાર," "યિદ્દીશ બાજુ" અને "હીબ્રૂ બાજુ,"માં વિભાજિત અને પાછલી બાજુ સાથે વધારે જોડાણ ધરાવનાર તથા તેને ઉછેરમાં જ "હીબ્રુ સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિ આત્મસાત કરાવનાર" તરીકે વર્ણવે છે. ચોમ્સ્કી તેણે પોતે અંગત રીતે 1930ના મધ્ય-દસકામાં [[આઈરિશ કેથોલિકો]] અને જર્મન કેથોલિકો તથા [[યહૂદીવાદ-વિરોધી]]ઓ સાથે અનુભવેલા તણાવનું પણ વર્ણન કરે છે. નાઝીઓના હાથમાં પેરિસની ઉજવણીમાં યોજાયેલી જર્મન-અમેરિકન "બીઅર પાર્ટી"નું પણ તે સ્મરણ કરે છે.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=8ghoXQxdk6s&feature=related]</ref> 1980ના દસકામાં મધ્ય અમેરિકાના ખ્રિસ્તિ સંપ્રદાયના મકાનમાં રોકાવાની વક્રતાની ચર્ચામાં ચોમ્સ્કીએ સમજાવ્યુ હતું કે બાળપણ દરમિયાન, "આસપાસમાં અમે એકલા જ યહૂદી પરિવાર હતા. કેથોલિકોથી હંમેશા ફફડતા રહીને હું મોટો થયો. તેઓ એવા લોકો છે કે જે શાળાએ જવાના રસ્તામાં તમને મારે છે. તેથી, તેઓ જ્યારે પેલા મકાનમાંથી બહાર આવીને ગલીમાં પહોંચે કે જે ખ્રિસ્તિ શાળા હતી ત્યારે હું સમજી જતો કે, તેઓ યહૂદી વિરોધી બકવાસ કરી રહ્યા હતા. તેથી બાળપણની સ્મૃતિઓમાંથી બહાર આવતાં લાંબો સમય લાગ્યો."<ref>{{cite journal | url = http://www.thirdworldtraveler.com/Chomsky/Chomsky_Tapes_MAlbert.html | title = The Chomsky Tapes: Conversations with Michael Albert | month = November | year = 2001 | journal = [[Z magazine]]}}</ref> ચોમ્સ્કી પોતાના પ્રથમ લેખને યાદ કરતાં જણાવે છે કે, તે લેખ 10 વર્ષની ઉંમરે લખાયો હતો અન તે સમયે તેઓ [[ઓક લેન કન્ર્ટી ડે સ્કૂલ]] ખાતે વિદ્યાર્થી હતા. આ લેખ [[સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ]]માં બાર્સિલોનાના પતન બાદ [[ફાસીવાદ]]ના પ્રસારના જોખમ અંગે લખાયો હતો. 12 કે 13 વર્ષની ઉંમરથી તેઓ બળવાખોર રાજકારણને વધારે સંપૂર્ણ રીતે ઓળખતા થયા.<ref>ક્રેઈસલેસ(2002), {{cite web |title=Chapter 1: Background |url=http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010005428/http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |url-status=dead }}</ref> [[સેન્ટ્રલ હાઈસ્કૂલ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા]]ના સ્નાતક ચોમ્સ્કીએ 1945માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા]] ખાતે [[તત્ત્વજ્ઞાન]] અને [[ભાષાશાસ્ત્ર]]નો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને [[સી. વેસ્ટ ચર્ચમેન]] તથા [[નેલ્સન ગુ઼મેન]] જેવા ફીલસૂફો તથા [[ઝેલિગ હેરિસ]] જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓ સાથે વર્ગો લીધા. હેરિસના શિક્ષણમાં ભાષાના માળખામાં [[ગાણિતિક વિશ્લેષણ]] (એક પેટાસહમૂહથી વાક્યના અન્ય સમૂહ સુધીનો નકશો) જેવી તેમની પરિવર્તનની શોધનો સમાવેશ થતો હતો. ચોમ્સ્કીએ 1951માં રૂપસ્વરઘટકાત્મક નિયમનો સંદર્ભ પોતાના અનુસ્નાતકના નિબંધમાં આપ્યો હતો. [[કાર્નેપના]] 1938 પરિવર્તનના નિયમોની મિમાંસા (વિ. રચનાના નિયમો) સંદર્ભે ''આધુનિક હીબ્રુનું રૂપસ્વરઘટકાત્મક'' , અને પરિણામે વ્યાકરણિય પરિવર્તનને હેરિસ કરતાં ખૂબ જ અલગ રીતે [[સંદર્ભ-મુક્ત વ્યાકરણ]] ([[અનુ ઉત્પાદન પદ્ધતિમાંથી મેળવેલ]]) પુનઃવ્યાખ્યાયિત કર્યુ હતું. હેરિસના રાજકીય વિચારોએ ચોમ્સ્કીના ઘડતરમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો.<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=GhwvCoZBFoYC&pg=PA47&lpg=PA47&dq=chomsky+%22zellig+harris%22&source=web&ots=8hek6p86Fg&sig=SMBMAJ4rqkWT1MFySavr_K8TFE8&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=10&ct=result#PPA47,M1|title=Noam Chomsky: A Life of Dissent – Google Book Search|publisher=books.google.co.uk|access-date=2008-12-21|last=|first=}}</ref> ચોમ્સ્કીએ 1949માં [[બીએ]] અને 1951માં [[એમએ]]ની પદવી મેળવી. 1949માં તેઓએ ભાષાશાસ્ત્રી [[કેરોલ શાટ્ઝ]] સાથે લગ્ન કર્યા. તેઓનું દામ્પત્ય જીવન 69 વર્ષો સુધી જળવાયેલુ રહ્યું અને ડિસેમ્બર 2008માં તેના મૃત્યુ સાથે તેનો લગ્નજીવનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite web |last=Marquard |first=Bryan |title=Carol Chomsky; at 78; Harvard language professor was wife of MIT linguist |publisher=[[Boston Globe]] |date=2008-12-20 |url=http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/ |access-date=2008-12-20 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223102506/http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/?page=full |url-status=dead}}</ref> આ દંપતિને બે દીકરીઓ હતી [[અવિવા]] (જન્મ. 1957) અને ડિએન (જન્મ. 1960), અને એક દીકરો હેરી (જન્મ. 1967). પત્ની કેરોલ સાથે ચોમ્સ્કીએ 1953માં [[હાઝોરીઅ]], [[ઈઝરાયેલ]]માં [[કિબુટ્ઝ]](ખેડૂતોની એક વસાહત) ખાતે સમય ગાળ્યો હતો . એક પ્રશ્નોત્તરીમાં ચોમ્સ્કીને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેમનું રોકાણ "નિરાશાકારક" હતું, તેના જવાબમાં ચોમ્સ્કીએ કહ્યું, "ના, મને તે ખૂબ જ ગમ્યું," જો કે ડાબેરી સાથે સંકળાયેલા કિબુટ્ઝના ઘણાં સભ્યો સ્ટાલિનનું રક્ષણ કરવાનું અને રશિયાના તત્કાલીન વર્તમાન અને સંભવિત ભવિષ્યનું ગુલાબી ચિત્ર આલેખવાનું પસંદ કરતા હતા. તેથી કિબુટ્ઝ ખાતે 1950ના દસકાની શરૂઆતને તેઓ "આદર્શ વાતાવરણ" અને "તીવ્ર રાષ્ટ્રવાદી" કહી શક્યા નહીં.<ref>{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/interviews/20051110.htm |title=શિરા હેડાડ દ્વારા નોઆમ ચોમ્સ્કી સાથે પ્રશ્નોત્તરી |access-date=2010-09-07 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221910/http://www.chomsky.info/interviews/20051110.htm |url-status=dead }}</ref> ચોમ્સ્કીની નોંધો કિબુટ્ઝની જેમ રહેતા ઘણાં સમૂહોમાં હકારાત્મક પાસાઓ જુએ છે કે જેમાં વાલીઓ અને બાળકો અલગ ઘરના રૂમમાં સાથે રહેતા હતા અને જ્યારે તેઓને પૂછવામાં આવતું કે, "શું તેઓ કિબુટ્ઝના ઇતિહાસમાંથી કોઈ પાઠ શીખ્યા,"<ref>{{Cite web |url=http://www.zmag.org/zspace/commentaries/186 |title=એઈટ ક્વેશ્ચન્સ ઓન કિબુટ્ઝિમ: આન્સર્સ ફ્રોમ નોઆમ ચોમ્સ્કી ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ નિકોસ રેપ્ટિસ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2017-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727035114/http://www.zmag.org/zspace/commentaries/186 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.csudh.edu/dearhabermas/kibbutzim01.htm |title=કિબુટ્ઝમ એઝ અ ક્લાઈમેટ ફોર લર્નિંગ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528044409/http://www.csudh.edu/dearhabermas/kibbutzim01.htm |url-status=dead }}</ref> હતા ત્યારે તેઓ જવાબ આપતા "કેટલીક રીતે, વિનાશ પહેલા બહુ ટૂંકા ગાળા માટે ટકેલા અન્ય કોઈપણ પ્રયત્ન કરતાં કિબુટ્ઝવાદ વિપ્લવવાદના આદર્શોની વધારે નજીક હતો, અથવા તે મુજબના પ્રમાણ જેવો હતો. આ રીતે જોઈએ તો, મને લાગે છે કે તેઓ અત્યંત આકર્ષક અને સફળ હતા; સિવય કે અંગત અકસ્માતો, હું કદાચ ત્યાં જીવ્યો હતો – કેટલા સમય માટે, તે અંદાજવું મુશ્કેલ છે". ચોમ્સ્કીએ 1955માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા]] ખાતેથી લિન્ગ્વિસ્ટિકમાં તેમની [[પીએચડી]]ની પદવી મેળવી. તેઓએ [[હાવર્ડ યુનિવર્સિટી]] ખાતેના ચાર વર્ષ દરમિયાન તેમનું ડોક્ટરેટનું સંશોધન [[હાવર્ડ જુનિયર ફેલો]] તરીકે કર્યુ હતું. તેમના [[ડોક્ટરલ નિબંધ]]માં તેઓએ તેમના કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીય વિચારોના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી, ભાષાશાસ્ત્રમાં તેમના ઉત્તમ પુસ્તક તરીકે લેખાતા 1975ના તેમના પુસ્તક ''[[સીન્ટેક્ટિક સ્ટ્રક્ચર્સ]]'' માં તેનું નિરૂપણ કર્યુ હતું. ચોમ્સ્કી 1955માં [[માસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી]] (એમઆઇટી)ના સ્ટાફમાં જોડાયા અને 1961માં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મોડર્ન લેન્ગ્વેજીસ એન્ડ લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ (જે હવે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લિન્ગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ ફીલોસોફી તરીકે ઓળખાય છે)ખાતે તેઓ પૂર્ણ સમયના પ્રોફેસર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા. 1966 થી 1976 તેઓ આઘુનિક ભાષા અને ભાષાશાસ્ત્રમાં ફેરારી પી. વોર્ડ પ્રોફેસરશિપ ધરાવતા હતા અને 1976માં તેઓ ઈન્સ્ટિટ્યુટ પ્રોફેસર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા. 2010 અનુસાર ચોમ્સ્કીએ સતત 55 વર્ષ સુધી એમઆઇટી ખાતે ભણાવ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 1967માં, ''[[ધી ન્યૂયોર્ક રીવ્યૂ બુક]]'' માં પ્રકાશિત થયેલા તેમના નિબંધ <ref>{{cite journal |last=Chomsky |first=Noam |title=The Responsibility of Intellectuals |journal=[[The New York Review of Books]] |volume=8 |issue=3 |pages= |date=1967-02-23 |url=http://www.nybooks.com/articles/12172 |access-date= 2007-09-03}}</ref>"[[બૌદ્ધિકોની જવાબદારી-ધી રીસ્પોન્સિબિલિટિસ ઓફ ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ્સ]]", સાથે ચોમ્સ્કી [[વિયેટનામ યુદ્ધના]] અગ્રણી વિરોધીઓ પૈકીના એક બન્યા. જેનું અનુસરણ તેમણે 1969ના પુસ્તક ''[[અમેરિકન પાવર એન્ડ ધી ન્યુ મેન્ડેરિઅન્સ]]'' માં કર્યું, કે જે તેમને અમેરિકાના મોખરાના અસંતુષ્ટ તરીકે સ્થાપિત કરનાર નિબંધોનો સંગ્રહ છે. અમેરિકી વિદેશ નીતિમાં ઘણે દૂર સુધી પહોંચ ધરાવતી તેમની ટીકા અને અમેરિકી સત્તાની કાયદેસરતાએ તેમને [[વિવાદાસ્પદ વ્યક્તિ બનાવ્યા]]: મહદ્અંશે અમેરિકાના [[મુખ્યમાધ્યમો]] ચોંકી જતા<ref> {{cite web |last=Turan |first=Kenneth |title=''Power and Terror''— Movie review |publisher=''[[Los Angeles Times]]'' |date=2003-01-24 |url=http://www.calendarlive.com/movies/reviews/cl-et-turan24jan24,0,1640744.story |access-date=2007-09-04 |quote=[Chomsky] "is so lucid" [and his] "point of view is so rarely heard.}} </ref><ref>{{cite web |last=Wall |first=Richard |title=Who's Afraid of Noam Chomsky? |publisher=LewRockwell.com |date=2004-08-17 |url=http://www.lewrockwell.com/wall/wall26.html |access-date=2007-09-03 |quote=[Chomsky] has historically been distrusted and shunned by the US mainstream media.}} </ref><ref>{{cite web |last=Flint |first=Anthony |title=Divided Legacy |publisher=''[[The Boston Globe]]'' |date=1995-11-19 |url=http://www.chomsky.info/onchomsky/19951119.htm |access-date=2007-09-04 |quote=Ask this intellectual radical why he is shunned by the mainstream, and he'll say that established powers have never been able to handle his brand of dissent. |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926223912/http://www.chomsky.info/onchomsky/19951119.htm |url-status=dead }}</ref><ref>બાર્સ્કી(1997), {{cite web|title=Chapter 4|url=http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/4/17.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213043821/http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/4/17.html|archive-date=2007-12-13|access-date=2007-09-04}} બાર્સકી [[એડવર્ડ હર્મન|એડવર્ડ હર્મનના]] કેટલાક અંશો ટાંકીને ચકાસે છે કે શા માટે "અમેરિકાના સૌથી વધુ જાણીતા બુદ્ધિજીવી અને અસંતુષ્ટની આ રીતે અવગણના થશે અને એટલે સુધી કે મુખ્ય ધારાના અખબારો પણ તેમનો માર્ગ રુંધશે." ઉદાહરણ તરીકે, "ચોમ્સ્કી ક્યારેય વૈવિધ્યના સ્તંભમાં ''[[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' માં નહોતા, અને ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માં તેમનો એકલાનો અભિપ્રાય તેમનું મૂળ યોગદાન નહોતું પરંતુ [[સેનેટ ફોરેન રીલેશન કમિટી]] સમક્ષની કબૂલાતના અંશો હતો."</ref> તેમના વિચારોના કારણે પ્રકાશનગૃહો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર કેન્દ્રો અવાર-નવાર તેમની પૃચ્છા કરતા રહે છે. અમેરિકી વિદેશ નીતિની ટીકાના કારણે ચોમ્સ્કીને જાનથી મારી નાખવાની ધમકી મળી છે.<ref name="Stroumboulopoulos">{{cite web |last=Stroumboulopoulos |first=George |title=Noam Chomsky on ''The Hour'' |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |date=2006-03-13 |url=http://www.cbc.ca/thehour/video.php?id=991 |access-date=2007-09-04}}</ref> આતંકવાદી તરીકે વધારે જાણીતા [[થીઓડોર કાઝીન્સ્કિ]]ની આયોજિત યાદીમાં પણ તેઓ હતા; કાઝીન્સ્કિના તે સમયગાળા દરમિયાન વિસ્ફોટકો માટે ચોમ્સ્કીએ પોતાના તમામ મેઈલ પણ તપાસાવ્યા હતા.<ref name="Stroumboulopoulos"/> તેઓ જણાવે છે કે ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ એમઆઇટી સંકુલમાં હોય છે ત્યારે તેમને સામાન્ય રીતે પોલીસનું છૂપું રક્ષણ મળે છે, જો કે તેઓ પોલીસ રક્ષણ સાથે સંમત થતા નથી.<ref name="Stroumboulopoulos"/> ચોમ્સ્કી [[લેક્સિન્ગ્ટોન]], [[માસેચ્યુએટ્સ]] ખાતે રહે ચે અને રાજકારણ પર વ્યાખ્યાન આપવા વારંવાર મુસાફરીઓ કરે છે. == ભાષાવિજ્ઞાનમાં પ્રદાન == નોઆમ ચોમ્સ્કીના ''લોજીકલ સ્ટ્રકચર ઓફ લિંગ્વિસ્ટીક થીયરી'' (1955,75)નું શુદ્ધ સ્વરૂપ અને ''[[સિન્ટેકિટક સ્ટ્રકચર્સ]]'' થી પ્રારંભ થતું '''કોમસ્કિયન''' ભાષાવિજ્ઞાન [[માળખા આધારિત ભાષાવિજ્ઞાન]]ને પડકારે છે અને [[પરિવર્તન પામતા વ્યાકરણ]]ને રજૂ કરે છે. આ અભિગમમાં શબ્દો (શબ્દ ક્રમ)માં ઔપચારિક વ્યાકરણની લાક્ષણિકતા ધરાવતા હોય છે, ખાસ કરીને પરિવર્તન પામતા નિયમો સાથે [[સંદર્ભરહિતના વ્યાકરણ]]નો દાયરો વિસ્તારવામાં આવે છે. ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેનું સૌથી પ્રભાવશાળી અને સમયની કસોટી પર ખરું ઊતરનારું પ્રદાન તેનો એ દાવો છે કે [[ઔપચારિક વ્યાકરણ]]ના ઊપયોગ સાથેનું ભાષાની યોગ્ય રજૂઆતનું જ્ઞાન ભાષામાં ઊત્પાદકતામાં વધારો કરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ભાષાનું ઔપચારિક વ્યાકરણ મર્યાદિત નિયમો અને યોગ્ય સ્થાનના નિશ્ચિત માળખા સાથે સાંભળનાર-બોલનારની નવા શબ્દો સહિતના અગણિત શબ્દપદોને પેદા કરવાની અને તેનું અર્થઘટન કરવાની શકિતને સમજાવે છે. શુદ્ધ સ્વયંભૂ વ્યાકરણનો [[આધુનિક ખ્યાલ પૂર્વે]]ના જ્ઞાનના [[રેશનાલિસ્ટ]] વિચારો સાથે સંકળાયેલો હોવા છતાં ચોમ્સ્કીએ તેના માટે [[પાણિની]]નો ઋણ સ્વીકાર કર્યો છે. ચોમ્સ્કીએ ભાષા કુદરતી હોવાનું ''સાબિત કર્યું'' હોવાનું અને 'યુનિવર્સલ ગ્રામર' (યુજી) ''શોધી કાઢ્યું'' હોવાની ખોટી ધારણાઓ બાંધવામાં આવી છે. હકીકતમાં, ચોમ્સ્કીએ માત્ર એવું નિરીક્ષણ કર્યું કે માનવનું બાળક અને બિલાડીનું બચ્ચું બંને કુદરતી રીતે તર્ક કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવા છતાં જો બંનેને સમાન પ્રકારની ભાષાકીય માહિતી ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવે તો માનવનું બાળક હંમેશા ભાષાને સમજવાની અને તેને ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા મેળવી લે છે, જયારે બિલાડીનું બચ્ચું કયારેય આ પ્રકારની ક્ષમતા કેળવી શકતું નથી. માનવમાં રહેલી, જયારે બિલાડીમાં અભાવ હોય તેવી યોગ્ય ક્ષમતાને ચોમ્સ્કીએ "લગ્વેજ એકિવઝીશન ડિવાઈસ" (એલએડી) નામ આપ્યું અને સૂચવ્યું કે એલએડી શું છે તેમજ શકય બની શકે તેવી [[માનવીય ભાષા]]ઓની શ્રેણીમાં એલએડીને મૂકવામાં કયા પ્રકારના અવરોધો રહેલા છે તે શોધી કાઢવાની જવાબદારી ભાષાવૈજ્ઞાનિકોની છે. આ પ્રકારના અવરોધોના પરિણામ સ્વરૂપ સર્વસામાન્ય પાસાઓને ઘણીવખત "યુનિવર્સલ ગ્રામર" અથવા યુજી કહેવામાં આવે છે. ઈ.સ. 1979માં પીસામાં વિકસાવવામાં આવેલો અને પછીથી ''[[Lectures on Government and Binding: The Pisa Lectures|લેકચર્સ ઓન ગવર્નમેન્ટ એન્ડ બાઇન્ડિંગ]]'' (એસજીબી)માં પ્રકાશીત કરવામાં આવેલો પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પેરામીટર્સ (પીએન્ડપી) અભિગમ યુનિવર્સલ ગ્રામર માટેનો મજબૂત દાવો કરે છેઃ ભાષાની અંદર રહેલા વ્યાકરણના નિયમો કુદરતી અને સ્થાયી છે અને વિશ્વની ભાષાઓમાં રહેલા તફાવતોને મગજમાં ઠસાવવામાં આવતા માપદંડની રીતે લક્ષણોને આધારે વર્ગીકરણ કરી શકાય (જેમકે પ્રો-ડ્રોપ માપદંડ, અંગ્રેજીમાં વાકયના કર્તાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ જરૂરી છે, પરંતુ સ્પેનિશમાં વૈકલ્પિક રીતે તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી.), જેને ઘણીવાર ચાંપ સાથે સરખાવવામાં આવે છે. (આમ પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પેરામીટર્સ શબ્દપ્રયોગ આ અભિગમ માટે કરવામાં આવે છે.) આ પ્રમાણે જોઇએ તો, ભાષા શીખી રહેલા બાળકને માત્ર કેટલીક [[શબ્દકોષીય]] વસ્તુઓની (શબ્દો, વ્યાકરણના [[ભાષા એકમો]] અને રૂઢિપ્રયોગો) અને નક્કી કરવામાં આવેલા યોગ્ય માપદંડોની જરૂર પડે છે, જે માત્ર થોડા ઉદાહરણોના આધારે શકાય. આ મતના સમર્થકો દલીલ કરે છે કે જયાં સુધી બાળકોમાં ભાષાઓ શીખવાની કુદરતી ક્ષમતા હોય છે ત્યાં સુધી તેઓ ખૂબ જ ઝડપથી ભાષા શીખે છે. વિશ્વભરના બાળકો ભાષાઓ શીખવા માટે સરખાં પગલાં અનુસરે છે અને બાળક પોતાની પ્રથમભાષા (માતૃભાષા) શીખવામાં કેટલીક ચોક્કસ ભૂલો કરે છે તે હકીકત છે, જયારે અન્ય સામાન્ય રીતે તાર્કિક પ્રકારની જણાતી ભૂલો કયારેય થતી નથી (અને ચોમ્સ્કી અનુસાર માત્ર ભાષા સાથે સંકળાયેલા નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ રીતે સામાન્ય શિક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કે નહીં તેનું પણ પરિક્ષણ કરવું જોઇએ), તેવી દલીલો કુદરતીપણાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી છે. તાજેતરમાં, તેના [[મિનિમેલિસ્ટ પ્રોગ્રામ]] (1995)માં, પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પેરામીટર્સનો મૂળ ખ્યાલ જાળવી રાખતાં, ચોમ્સ્કીએ ઓછામાં ઓછા અને અત્યંત જરૂરી હોય તેવા ઘટકો સિવાયના ઘટકોને કાઢી નાંખીને એલજીબી મોડલમાંથી ઉદ્ભવેલા ભાષાકીય તંત્રને વ્યવસ્થિત કરવાના પ્રયત્નો કર્યા છે, જયારે કરકસર અને શકય તેટલી વધારે ડિઝાઈન પર ભાર મૂકતાં સિદ્ધાંતો પર ભાર મૂકતાં માનવીય ભાષાઓના આર્કિટેક્ચરના સામાન્ય અભિગમની તરફેણ કરી છે, જે સામાન્ય રીતે મૂળ પીએન્ડપી અભિગમમાં રજૂ કરવામાં આવતા વિચારોથી વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. બાળકમાં [[ભાષાના હસ્તાંતરણ]] પરના સંશોધન પર ચોમ્સ્કીના વિચારોનું ભારે પ્રભુત્વ હતું.{{Specify|date=March 2007}} તેમ છતાં આ ક્ષેત્ર પર કામ કરતા કેટલાક સંશોધકો ચોમ્સ્કીના સિદ્ધાંત સાથે સહમત નથી તેના સ્થાને તેઓ [[ઇમર્જનિસ્ટ]] અથવા [[કનેક્શનિસ્ટ]] સિદ્ધાંતની હિમાયત કરી રહ્યા છે અને ભાષાને મગજમાં સામાન્ય પ્રક્રિયા પ્રણાલીની ઘટના સુધી મર્યાદિત રાખી રહ્યાં છે. [[ફોનોલોજી]]માં તેનું સૌથી પ્રસિદ્ધ પ્રદાન [[મોરીસ હેલે]] સાથે મળીને લખવામાં આવેલું ''[[ધ સાઉન્ડ પેટર્ન ઓફ ઈંગ્લિશ]]'' (1968) છે (જે ઘણીવખત ''એસપીઈ'' ના નામે ઓળખાય છે). આ ક્ષેત્રમાં થયેલા વિકાસ માટે આ પુસ્તકનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ઘણી બધી રીતે જોઇએ તો ફોનોલોજી થીયરી એસપીઈ ફોનોલોજીથી આગળ નીકળી ગઇ હોવાં છતાં એપીઈ સિસ્ટમને [[ઓટોસેગમેન્ટલ ફોનોલોજી]], [[લેકસીકલ ફોનોલોજી]] અને [[ઓપ્ટીમાલીટી થીયરી]] સહિતની વર્તમાન પ્રભાવશાળી ફોનોલોજીકલ થીયરીના પ્રારંભ તરીકે માનવામાં આવે છે. ફોનોલોજીએ બાદમાં ફોલોનોજી પર પ્રકાશન કર્યું ન હતું. === સર્જનાત્મક વ્યાકરણ (ક્રિએટિવ ગ્રામર) === [[વાકયરચના]] તરફનો ચોમ્સ્કીઅન અભિગમ, જેને ઘણી વખત [[જેનેરેટિવ ગ્રામર]] કહેવામાં આવે છે, વ્યાકરણનો અભ્યાસ ભાષાના વપરાશકર્તા દ્વારા મેળવવામાં આવેેલા જ્ઞાનના શરીર તરીકે કરે છે. 1960ના દાયકાથી, ચોમ્સ્કીએ સતત એવો અભિગમ વ્યકત કર્યો છે કે જ્ઞાન કુદરતી છે, જેનો અર્થ એ થાય કે બાળકોને માત્ર તેમની સ્થાનિક ભાષાઓના સ્થાનિક પાસાઓ જ શીખવાની જરૂર છે.<ref name="aspects">{{cite book|title=Aspects of the Theory of Syntax|url=https://archive.org/details/aspectsoftheoryo00chom|publisher=MIT Press|author=Chomsky, Noam|year=1965}}</ref> ભાષાવિજ્ઞાનના જ્ઞાનના કુદરતી સ્વરૂપને ઘણી વખત [[યુનિવર્સલ ગ્રામર]] કહેવામાં આવે છે. ચોમ્સ્કીના દૃષ્ટિકોણથી, યુનિવર્સલ ગ્રામરના અસ્તિત્વનો સૌથી મજબૂત પૂરાવો એ સામાન્ય હકીકત છે કે બાળકો પોતાની સ્થાનિક ભાષા માત્ર થોડા જ સમયમાં સફળતાપૂર્વક હસ્તગત કરી લે છે. વધુમાં, તે એવી પણ દલીલ કરે છે કે બાળકોને પરિચિત કરવાવવામાં આવતા ભાષાકીય ઉદ્દિપનો અને તેમના દ્વારા મેળવવામાં આવતા સમૃદ્ધ ભાષાકીય જ્ઞાન વચ્ચે ખૂબ જ મોટી ખાઇ રહેલી છે ([[ઉદ્દિપકની ગરીબાઇ]]ની દલીલ). યુનિવર્સલ ગ્રામરનું જ્ઞાન આ ખાઇને પૂરવાનું કામ કરે છે. ચોમ્સ્કીની થીયરી ખાસ કરીને [[અમેરિકા]]માં લોકપ્રિય હોવા છતાં તે વિવાદોથી પરે નથી. અનેક દિશામાંથી આ થીયરીની ટીકા કરવામાં આવી છે. ચોમ્સ્કીયન ભાષાવિજ્ઞાન સ્થાનિક ભાષાઓમાં વાકય સારી રીતે રચી શકાય તે સંદર્ભમાં સ્થાનિક ભાષા બોલનારાઓની સંસ્થાઓ પર ઘણો જ આધાર રાખે છે. આ પદ્ધતિની સામાન્ય મેથોડોલોજીકલ રીતે અને (કેટલાક લોકો દલીલ કરે છે તે મુજબ) તે અંગ્રેજીના અભ્યાસ પર વધારે પડતો ભાર મૂકતી હોવાની રીતે એમ બંને રીતે ટીકા કરવામાં આવી છે. હાલના તબક્કે, સકડો અલગ-અલગ ભાષાઓએ જેનેરેટિવ ગ્રામર લીટરેચરમાં થોડું ઘણું ધ્યાન આર્કિષત કર્યું છે,<ref>{{cite paper|author=Huang, Cheng-Teh James|year=1982|title=Logical relations in Chinese and the theory of grammar|url=|publisher=MIT PhD dissertation}} ઓનલાઈન પ્રાપ્ય[http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/15215].</ref><ref>{{cite book|title=Hidatsa Syntax|url=https://archive.org/details/hidatsasyntax0000matt|author=Matthews, G.H.|year=1965|publisher=Mouton}}</ref><ref>{{cite paper|author=Platero, Paul Randolph|year=1978|title=Missing noun phrases in Navajo|publisher=MIT PhD dissertation}}ઓનલાઈન પ્રાપ્ય [http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/16328].</ref><ref>{{cite paper|author=Schütze, Carson T.|year=1993|title=Towards a Minimalist Account of Quirky Case and Licensing in Icelandic|publisher=MIT Working Papers in Linguistics 19}} ઓનલાઈન પ્રાપ્ય [http://www.linguistics.ucla.edu/people/cschutze/Icelandic.MITWPL.fixed.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216050355/http://www.linguistics.ucla.edu/people/cschutze/Icelandic.MITWPL.fixed.pdf |date=2017-02-16 }}</ref><ref>{{cite paper|author=Bhatt, Rajesh|year=1997|title=Matching Effects and the Syntax-Morphology Interface: Evidence from Hindi Correlatives|publisher=MIT Working Papers in Linguistics 31}} ઓનલાઈન પ્રાપ્ય [http://people.umass.edu/bhatt/papers/mscil.pdf].</ref> પરંતુ કેટલાક વિવેચકો તેને વધારે પડતો ભાર આપવા તરીકે અને યુનિવર્સલ ગ્રામર અંગેના દાવાઓ ભાષાઓના મર્યાદિત નમૂનાના આધારે કરવામાં આવતા હોવાનું માને છે. કેટલાક [[સાયકોલોજિસ્ટ્સ]] અને [[સાયકોલગ્વિસ્ટ્સ]]{{Who|date=March 2009}} ચોમ્સ્કી સાથે સહાનુભૂતી ધરાવતા હોવાં છતાં એવી દલીલ કરે છે કે ચોમ્સ્કીઅન ભાષાવૈજ્ઞાનિકો ભાષાની પ્રક્રિયાની પ્રયોગશીલ માહિતી પર પૂરતું ધ્યાન આપતા નથી અને તેના પરિણામ સ્વરૂપે તેમની થીયરી મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે શકય બનતી નથી. અન્ય વિવેચકો (જુઓ [[ભાષાનું શિક્ષણ]]) પ્રશ્ન કરે છે કે બાળકની ભાષા હસ્તગત કરવાની પ્રક્રિયા સમજાવવા માટે યુનિવર્સલ ગ્રામરની ધારણા કરવી જરૂરી છે અને એવી દલીલ કરે છે કે સ્થાનિક ભાષાનું સામાન્ય અભ્યાસ તંત્ર આ પ્રક્રિયા સમજાવવા માટે પૂરતું છે. આજે જેનેરેટિવ ગ્રામરની ઘણી શાખાઓ છે, જેમ કે [[હેડ-ડ્રિવન ફ્રેઝ સ્ટ્રકચર ગ્રામર]], [[લેકસીકલ ફંકશનલ ગ્રામર]] અને [[કોમ્બિનેટરી કેટેગોરીકલ ગ્રામર]] સહિતના વ્યાકરણના માળખાને બહોળી રીતે ચોમ્સ્કીયન અને સંદર્ભની રીતે જેનરેટિવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પરંતુ તેના અમલમાં ઘણો જ તફાવત રહેલો છે. [[ઈલિનોઈસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]]ના [[કલ્ચરલ એન્થ્રોપોલોજિસ્ટ]] અને ભાષાવૈજ્ઞાનિક [[ડેનિયલ એવરેટ્ટે]] જણાવ્યું હતું કે [[બ્રાઝીલ]]ના વાયવ્યના વરસાદી જંગલોમાં રહેતાં [[પીરાહા લોકો]]ની ભાષા ચોમ્સ્કીની જેનરેટિવ ગ્રામરની થીયરીને પડકારે છે. એવરેટ્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે [[પિરાહા ભાષા]]માં [[પુનરાર્તન]]ના કોઇ પૂરાવા મળતા નથી, જે જેનેરેટિવ ગ્રામરને શકય બનાવતું એક તત્ત્વ છે. જો આ સાચું હોય તો, તે પુનરાવર્તન માનવ મનના પાસાઓને નિશ્ચિત કરે છે તેવી ચોમ્સ્કીની ધારણા સાથે વિરોધાભાસ સર્જે છે.<ref>[[ધી ન્યૂ યોર્કર]], જ્હોન કોલાપિન્ટો. એપ્રિલ 16, 2007. p. 119.</ref> જો કે, એવરેટ્ટેના દાવાની પણ ટીકા કરવામાં આવી છે. એમઆઈટીના ડેવિડ પેસેટ્સ્કાય, હાર્વર્ડના એન્ડ્રયુ નેવિન્સ અને બ્રાઝિલમાં યુનિવર્સીડેડ એસ્ટાડ્યુઅલ ડી કેમ્પનીઝના સીલેને રોડ્રીગ્સે તેમના સંયુકત લેખમાં દલીલ કરી છે કે એવરેટ્ટેના મુખ્ય દાવાઓમાં ઘણી અધૂરપ રહેલી છે.<ref>http://ling.auf.net/lingbuzz/000411</ref> ચોમ્સ્કીએ પોતે પણ એવી ટીપ્પણી કરી હતી કે "આ અહેવાલો રસપ્રદ છે, મારા (તેમજ બીજા અનેક) કામની સામે ટકી શકે તેમ નથી. કોઇ પણ વ્યકિતએ એવું કહ્યું નથી કે ભાષામાં સહાયકારી ઉપવાકયો, આંકડાકીય શબ્દો વગેરે હોવું જ જોઇએ. આપણી ભાષાના ઘણાં માળખાં (અને કદાચ પીરાહા ભાષાના પણ) બાહ્ય અવરોધોને કારણે બોલચાલમાં ભાગ્યે જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે."<ref>[[ધી ઈન્ડિપેન્ડન્ટ]] કેવિન રોજર્સ સાથેની પ્રશ્નોત્તરી. ઓગસ્ટ 16, 2006.</ref> આ વિવાદ ચાલુ જ છે.<ref> {{cite news |last=Ray |first=Robin H. |title=Linguists doubt exception to universal grammar |publisher=[[MIT News]] |date=2007-04-23 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2007/pesetsky-ling.html |access-date=2007-09-04}} </ref> === ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ === ચોમ્સ્કી વિવિધ પ્રકારની [[ઔપચારિક ભાષા]]ઓ અને તે માનવીય ભાષાની મહત્ત્વની લાક્ષણિકતાઓને ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે કે નહીં તે અંગેનું સંશોધન કરવા અંગે ખ્યાતનામ છે. તેની [[ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ]] [[ઔપચારિક વ્યાકરણ]]ને અભિવ્યકિતની ક્ષમતા વધારતા વિવિધ વર્ગોમાં અથવા સમૂહોમાં વિભાજીત કરે છે, દા.ત. દરેક આગળનો વર્ગ તેના અગાઊના વર્ગની સરખામણીએ ઔપચારિક ભાષાઓના વધારે બહોળા વર્ગનું સર્જન કરે છે. રસપ્રદ રીતે, ચોમ્સ્કીએ દલીલ કરે છે કે માનવીય ભાષાની કેટલીક લાક્ષણિકતાને નમૂનારૂપ બનાવવા માટે અન્યની સરખામણીએ વધારે જટીલ ઔપચારિક વ્યાકરણની (ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ દ્વારા મૂલવવામાં આવ્યા પ્રમાણે) જરૂર પડે છે. દા.ત. સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી [[નિયમિત ભાષા]] અંગ્રેજી [[શબ્દવિચાર]]ને આદર્શ બનાવવા માટે પૂરતી છે, પરંતુ અંગ્રેજી [[વાકયરચના]]ને આદર્શ બનાવવાની પૂરતી ક્ષમતા ધરાવતી નથી. વધુમાં ભાષાવિજ્ઞાનમાં પ્રસ્તુત બનવાની સાથે ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ [[કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન]]માં (ખાસ કરીને [[સંગ્રહિત]] સર્જન અને [[ઓટોમાટા થિયરી]]માં) પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.<ref>માર્ટિન, ડેવિસ,. ''કમ્પ્યુટેબિલિટી, કોમ્પલેક્સિટી એન્ડ લેન્ગવેજીસઃ ફન્ડામેન્ટલ્સ ઓફ થીઓરેટિકલ કમ્પ્યુટર સાયન્સ'' . બોસ્ટન: એકેડેમિક, હારકોર્ટ, બ્રેસ, 1994: 327. પ્રિન્ટ</ref> == મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રદાન == ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ચોમ્સ્કીએ કરેલું કાર્યએ આધુનિક [[મનોવિજ્ઞાન]] માટે ઘણી જટીલતા પેદા કરી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.umn.edu/OLD/calendar/past_events/millennium/final.html |title=ધી કોગ્નિટિવ સાયન્સ મિલેનિયમ પ્રોજેક્ટ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011092046/http://www.cogsci.umn.edu/OLD/calendar/past_events/millennium/final.html |url-status=dead }}</ref> ચોમ્સ્કી માટે ભાષાવિજ્ઞાન [[જ્ઞાનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન]]ની શાખા છે; ભાષાવિજ્ઞાનનું સાચા અર્થનું ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન મગજની પ્રક્રિયા અને માનવીના સ્વભાવના વિવિધ પાસાઓની યોગ્ય સમજ પૂરી પાડે છે. તેની [[યુનિવર્સલ ગ્રામર]]ની થીયરીને ઘણાં લોકો વર્તમાન સમયમાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલી [[બિહેવિયરીસ્ટ]] થીયરીઓને સીધા પડકાર સ્વરૂપે મૂલવવામાં આવતી હતી અને બાળકો કઇ રીતે ભાષા શીખે છે અને [[ભાષા]]ના ઊપયોગની ખરેખરી ક્ષમતા શું છે તે સમજવા પર તેની ખૂબ મોટી અસરો પડી હતી. ઈ.સ. 1959માં ચોમ્સ્કીએ [[બીએફ સ્કીનર]]ના ''[[વર્બલ બિહેવિયર]]'' , વ્યવહારમાં વપરાતા અને વર્તન સંબંધી શબ્દોના ઉપયોગ દ્વારા ભાષાની સૈદ્ધાંતિક સમજણ આપતા સ્કીનરના પુસ્તક, પર પ્રભાવશાળી વિવેચન પ્રકાશિત કર્યું. "શાબ્દિક વર્તનને તેણે શિક્ષિત વર્તન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે જે અન્યના શિક્ષિત વર્તનના માધ્યમથી રજૂ કરવામાં આવેલા લાક્ષણિક પરીણામો છે. આ વિચાર સંવાદિત વર્તનના અભિપ્રાયને સામાન્ય રીતે ભાષાવૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સંભાળવામાં આવતા અભિપ્રાયની સરખામણીએ વધારે બહોળો બનાવે છે. સ્કીનરના અભિગમમાં ભાષાનો કયા સંજોગોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે; દા.ત. પાણી માંગવાની ક્રિયા કોઇ વસ્તુને પાણી તરીકે ગણવાની કે પાણી માંગતા વ્યકિતને પ્રતિભાવ આપવાની, વગેરે ક્રિયા કરતાં જુદી છે. આ તમામ ક્રિયાની રીતે અલગ પ્રકારના પ્રતિભાવ છે, જેમાં અલગ પ્રકારના ખુલાસાની જરૂર પડે છે, જે ભાષાની પરંપરાગત માન્યતા અને ચોમ્સ્કીના મનોભાષાવિજ્ઞાનિક અભિગમ બંને સાથે તીવ્ર વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. ચોમ્સ્કીએ વિચાર્યું હતું કે સંવાદિત અભિવ્યકિતના પ્રશ્નો પૂરતું પોતાને મર્યાદિત કરતી ક્રિયાવાચક સમજણ મહત્ત્વના પ્રશ્નોની અવગણના કરે છે. (ચોમ્સ્કી - લગ્વેજ એન્ડ માઈન્ડ, 1968). તેણે પોતાનું ધ્યાન ક્રિયા અને સમજી શકાય તેવા ઉચ્ચારણોમાં શબ્દો અને શબ્દસમૂહોનું સર્જનાત્મક સંગઠન, જોડાણ, સ્વીકાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી વાકયરચનાના કુદરતી માળખાના વિકાસને સ્પર્શતા પ્રશ્નો પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું. આ સમીક્ષામાં ચોમ્સ્કીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રાણીઓ પરના સંશોધન પરથી તૈયાર કરવામાં આવેલા વર્તન સંબંધિત સિદ્ધાંતોના વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ પૂરતા પ્રમાણમાં યોગ્ય સમજણ પૂરી પાડી શકતો નથી અને વધુમાં માનવીય શાબ્દિક વર્તનની રીતે તે માત્ર ઉપરછલ્લું જ્ઞાન છે કારણ કે આ સિદ્ધાંત તેની જાતને શું શીખી શકાય તેની માત્ર બાહ્ય પરિસ્થિત પૂરતો સિમિત રાખે છે અને જેનરેટીવ ગ્રામરની પૂરતી સમજણ આપી શકતો નથી. ચોમ્સ્કીએ બાળકોની વ્યાકરણની રીતે સાચા વાકયો રચવાની ક્ષમતા ઝડપી વિકાસના સહિતના બાળકોના ઝડપથી ભાષા શીખવાના અને સ્કીનરના અભિપ્રાયે જે રીતે પૂરાવા દ્વારા સિદ્ધાંતને નબળો પાડ્યો તેને ઉજાગર કરવા માટે સક્ષમ સ્થાનિક વકતાઓના ભાષાઓના સાર્વત્રિક ઉપયોગના ઉદાહરણો ટાંકયા હતા. તેણે દલીલ કરી હતી કે ભાષાના ઉપયોગ અને ભાષાના વિકાસ જેવા સર્જનાત્મક પાસાઓ સહિતના માનવના શાબ્દિક વર્તનને સમજવા માટે વ્યકિતએ જેનેટીક લિંગ્વિસ્ટીકની ભેટને સ્વીકારવી પડે. ભાષાના મહત્ત્વના પાસાઓ સાર્વત્રિક કુદરતી ક્ષમતાની પેદાશ છે તેવી ધારણા સ્કીનરના મૂળભૂત વર્તનવાદ સામે વિરોધાભાસ પેદા કરે છે. ચોમ્સ્કીની 1959ની સમીક્ષાની વિવેચકો દ્વારા ઉગ્ર ટીકા કરવામાં આવી, જેમાંથી સૌથી પ્રસિદ્ધ વિવેચન કેનેથ મેકકોર્કોડેલ દ્વારા 1970માં તેના પેપર ''ઓન ચોમ્સ્કીઝ રીવ્યુ ઓફ સ્કીનર્સ વર્બલ બિહેવિયર'' (''જર્નલ ઓફ દ એકસપરીમેન્ટલ એનાલિસીસ ઓફ બિહેવિયર'' , વોલ્યુમ 13, પેજ 83-99)માં કરવામાં આવ્યું. મેકકોકર્વોડેલની દલીલને નાથન સ્ટેમર દ્વારા તેના 1990ના પેપર ''સ્કીનર્સ વર્બલ બિહેવિયર,ચોમ્સ્કીઝ રીવ્યુ એન્ડ મેન્ટાલીઝમ'' (''જર્નલ ઓફ દ એકસપેરીમેન્ટલ એનાલીસીસ ઓફ બિહેવિયર'' , વોલ્યુમ 54, પેજ 307-319)માં વધારે અપડેટ કરવામાં આવી અને કેટલાક મહત્ત્વના પાસાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવી. આ તથા અન્ય વિવેચનોએ એવા કેટલાક મુદ્દાઓ ઉભા કર્યા જે વર્તનસંબંધિત મનોવિજ્ઞાનની બહાર સ્વીકારવામાં આવતા નથી, જેમ કે એવો દાવો કે ચોમ્સ્કી વર્તન સંબંધિત મનોવિજ્ઞાન કે સ્કીનરના વર્તનવાદ અને અન્ય વિવિધતાઓ વચ્ચેના ભેદ અંગેની પૂરતી સમજણ ધરાવતો ન હતો, તેના પરીણામ સ્વરૂપે એવી દલીલ કરવામાં આવી કે તેણે ઘણી ગંભીર ભૂલો કરી હતી. આ પ્રકારની ધારણા બાંધી લેવાની સમસ્યાને કારણે, વિવેચકો એવું માનવા લાગ્યા કે આ સમીક્ષા જે કરવામાં આવે છે તેનું નિદર્શન કરવામાં નિષ્ફળ ગઇ છે. તેથી, તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે જે લોકો ચોમ્સ્કીના પેપરથી પ્રભાવીત થયા હતા તેઓ ચોમ્સ્કી સાથે સાતત્યપૂર્ણ રીતે સંમત થતા હતા કે પછી તેમણે આ પેપર ધ્યાનથી વાંચ્યું જ ન હતું. આ સમીક્ષાની સ્કીનર અને અન્ય લોકોના કામને સંદર્ભ વિના ટાંકવા સહિત ખોટી રીતે મૂલવવા માટે ટીકા કરવામાં આવી હતી.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2774611/pdf/anvb-23-01-29.pdf</ref> ચોમ્સ્કીએ પોતાનો અભિપ્રાય જાળવી રાખ્યો છે કે આ સમીક્ષા સ્કીનરની વર્તનસંબંધી મનોવિજ્ઞાનની વિવિધતાનો કયુનિયન અનુભવ આધારિત અને તત્ત્વજ્ઞાનના કુદરતીપણામાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તે અંગેની છે.".<ref>બાર્સ્કી(1997), {{cite web|url=http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/3/2.html|title=Chapter 3|access-date=2007-09-04|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012220023/http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/3/2.html|url-status=dead}}</ref> એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે ચોમ્સ્કીના સ્કિનરની મેથેડોલોજી અને પાયાની ધારણાઓ પરનું વિવેચને [[જ્ઞાન સંબંધી ક્રાંતિ]]નો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો, જે અમેરિકન મનોવિજ્ઞાનમાં 1950ના દાયકાના પ્રાથમિક વર્તનવાદથી 1970ના દાયકાના પ્રાથમિક જ્ઞાન તરફનું પ્રયાણ દર્શાવે છે. તેના 1966ના ''કાર્ટેઝિયન લિંગ્વિસ્ટિકસ'' અને પછીના લખાણોમાં ચોમ્સ્કીએ માનવીય ભાષાની ક્ષમતાઓનું વર્ણન કર્યું છે જે મનોવિજ્ઞાનના કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સંશોધનનો આદર્શ બન્યું છે. મન કઇ રીતે કાર્ય કરે છે તે અંગેની મોટાભાગની ધારણાઓ આધુનિક સમયના પ્રભાવશાળી લેખક ચોમ્સ્કી દ્વારા પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવેલા વિચારો પરથી બાંધવામાં આવી છે. ત્રણ મહત્ત્વના વિચારો છે. પ્રથમ વિચાર એ છે કે મન "જ્ઞાનસંબંધી" છે, અથવા તો મન હકીકતમાં માનસિક સ્થિતિ, ધારણાઓ, શંકાઓ વગેરે ધરાવે છે. બીજું, તેણે એવી દલીલ કરી હતી કે ભાષા અને મનની મોટાભાગની મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ કુદરતી છે. ભાષાની પકડ અને વિકાસ બહારના વાતાવરણમાંથી મળતા અનુભવ આધારીત ફાળાને કારણે સક્રિય બનેલી કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ મુકત થવાનું પરીણામ છે. માનવની ભાષા અંગેની કુદરતી ક્ષમતા અને વારસા વચ્ચેનું જોડાણ નોઆમ ચોમ્સ્કીની ઈ.સ. 1975માં એબેય ડી રોયૌમોન્ટ ખાતે [[જીન પીગેટ]]નો વિરોધ કરતી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેલી છે (''લેંગ્વેજ એન્ડ લર્નિંગ.'' ''ધ ડિબેટ બીટવીન જીન પીગેટ એન્ડ નોઆમ ચોમ્સ્કી'' , હાર્વર્ડ યુનિર્વિસટી પ્રેસ, 1980). માનવાના રંગસૂત્રીય માળખા અને ભાષા અંગેની ક્ષમતા વચ્ચેના જોડાણનું સૂચન તે વખતે અને પછીની ચર્ચામાં કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં, આપણે માનવીય ભાષાના રંગસૂત્રીય આધારની સમજણથી ઘણાં દૂર છીએ. જીન [[પીયરી ચેન્જયુકસ]], [[ફિલિપ કૌરેજ]] અને [[એન્ટોની જેન્ચીન]] અને તાજેતરમાં [[જેક મેહલર]] અને [[સ્ટેનીસલેસ ડેહેન]] દ્વારા ખાસ કરીને [[આંકડાકીય જ્ઞાન]]ના સંદર્ભમાં અનુભવ અને સિદ્ધાંતની રીતે વિકસાવવામાં આવેલા કાર્યોમાંથી આદર્શરૂપ પસંદગીના અંશોનું સંપાદન કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલા લખાણો ચોમ્સ્કીના "સ્થાનિકવાદ" (નેટીવિઝમ)ને ટેકો પૂરો પાડે છે. જોકે, આ લખાણો ભાષામાં સામર્થ્ય મેળવવાનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે ન્યૂરોનલ કનેકશનને જોડે તેવા કોઇ પણ પ્રકારના નિયમો અંગેની કોઇ સમજણ પૂરી પાડતા નથી. તેના પરીણામ સ્વરૂપે મનોવૈજ્ઞાનિકો આ જનરલ નેટીવિસ્ટ સિદ્ધાંતને ભાષાથી પરે લઇ ગયા છે. અંતે, ચોમ્સ્કીએ [["મોડ્યુલારીટી"]]ના ખ્યાલને મનના જ્ઞાન સંબંધી ઘડતરનું મહત્ત્વનું પાસું બનાવ્યું છે. મન આદાન-પ્રદાન કરતી ખાસ સબસિસ્ટમ્સના સમૂહનું બનેલું છે, જે આંતરિક-સંવાદની થોડી મર્યાદા પણ ધરાવે છે. મનમાં રહેલી માહિતીનો કોઇ પણ ટુકડા સુધી અન્ય જ્ઞાન સંબંધી પ્રક્રિયાથી પહાચી શકાય છે (દા.ત. દેખાતા ભ્રમને તે ભ્રમ હોવાની જાણ હોવાં છતાં તેને દૂર કરી શકાતો નથી) તેવા જૂના વિચારો સાથે આ મોડલ તીવ્ર વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. == વિજ્ઞાન પ્રત્યે અભિગમ == ચોમ્સ્કી વિજ્ઞાનને [[સ્પષ્ટતા]]નાં સીધા સાદાં સંશોધન તરીકે જોતા હતા. વિજ્ઞાન [[હકીકતો]] અને [[યાંત્રિક સમજ]]ની સૂચિ છે તેવા અભિપ્રાયોને તેમણે નકારી કાઢ્યાં હતા. આમ, વિજ્ઞાનમાં તેમણે આપેલું મોટાભાગનું યોગદાન ‘સંશોધન’ નહી પણ માળખા અને [[પૂર્વધારણા]] છે.<ref name="mysteries of nature">{{Cite journal | last = Chomsky | first = Noam | authorlink = | coauthors = | title = "Mysteries of Nature: How Deeply Hidden?" | journal = Journal of Philosophy | volume = 106 | issue = 4 | pages = 167–200 | publisher = | location = | year = 2009 | url = | issn = 0022-362X | doi = | id = | access-date = }} </ref> આ જ રીતે, વિજ્ઞાનની [[પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ]] અને [[પોસ્ટ-મોડર્ન]] આલોચનાઓને તેમણે વાહિયાત ગણાવી હતીઃ <blockquote> ‘અહીં જેને “વિજ્ઞાન”, “તર્કસંગતતા”, “લોજિક” અને અન્ય રીતે આલોચના કરવામાં આવે છે તે અને આની જેવા સવાલો ઉપર મારા જીવનનો ઘણો બધો હિસ્સો ગાળ્યો છે. આ કારણોસર જ હું એવી આશા સાથે પેપર્સ વાંચુ છું કે તેઓ મને આ મર્યાદાને પાર કરવામાં મદદરૂપ થશે, અથવા મને સંપૂર્ણપણે અલગ જ કોર્સ ચીંધશે. મને ભય છે કે મને હતાશા સાંપડી હતી. હું એ વાતનો સ્વીકાર કરૂ છું કે, તેમાં મારી પોતાની મર્યાદા હોઈ શકે છે. ઘણીવાર હું જ્યારે [[પોસ્ટસ્ટ્રક્ચરાલિઝમ]] અને [[પોસ્ટમોર્ડનિઝ્મ]]નો વિષય ધરાવતા પોલિસિલેબિક વિવરણ વાંચું છું ત્યારે મારી આંખોમાં ગમગીની છવાઈ જાય છે; મને જે સમજાયું છે તે મહદઅંશે દેખીતી રીતે [[સત્યવાદ]] હોય છે અથવા તો ક્ષતિ હોય છે, પરંતુ કુલ શબ્દ ભંડોળના એક હિસ્સામાં જ આવું હોય છે. એ વાત સાચી છે કે, એવી અન્ય ઘણી બાબતો છે કે જે હું સમજતો નથીઃ ઉદાહરણ તરીકે, ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્રના વર્તમાન અંકમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા લેખો. પરંતુ તે એક અલગ વાત છે. એ કિસ્સામાં, મારે કેવી રીતે આ લેખોને સમજવા તે હું જાણું છું, અને મને જેમાં ખાસ રસ પડ્યો તે કિસ્સામાં મેં એવું કર્યું પણ છે. હું આ ક્ષેત્રમાં રહેલા એવા લોકોને પણ ઓળખું છું કે જેઓ મને મારા સ્તરે આ વાતનો વિગતવાર ખુલાસો કરી શકે, જેથી મને મારે જોઈતી (આંશિક) સમજણ મળી શકે. આ લેખો શી રીતે દેખીતી રીતે સાચ વાતો, ક્ષતિઓ અને ઉતાવળી અસ્પષ્ટ ભાષાથી ભિન્ન છે તે મને કોઈ સમજાવી શકે તેવું લાગતું નથી. મને ખબર નથી પડતી કે કેવી રીતે આગળ વધવું.<ref>{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |title=Chomsky on Democracy & Education |publisher=Routledge |date=November 22, 2002 |pages=93 |url=http://books.google.com/books?id=Y5Ouy4XoXPsC |isbn=0415926319}}</ref> </blockquote> ચોમ્સ્કી માને છે કે યોગ્ય તર્ક જાણવા માટે વૈજ્ઞાનિક પૂર્વભૂમિકા મહત્વની છે, તેમછતાં તેઓના મતે માનવીય કામગીરી જેવી જટિલ સમસ્યાઓને સમજવામાં સામાન્ય વિજ્ઞાન ‘અસમર્થ’ છેઃ <blockquote> વિજ્ઞાનમાં સામાન્ય બાબતો વિશે વાત કરાયેલી છે, અને તેના વિશેના અઘરાં સવાલો પૂછે છે. જ્યારે આ વિષયો ખૂબ જ જટિલ બની જાય ત્યારે વિજ્ઞાન તેનો ઉકેલ લાવી શકતું નથી... આ એક જટિલ બાબત છેઃ માનવીય કામગીરી વિજ્ઞાન માટે ખૂબ જ જટિલ છે. સમજની ધાર સામાન્યરીતે એકદમ સરળ હોય છે. અને તે ભાગ્યેજ માનવીય બાબતો સુધી પહોંચે છે. માનવીય બાબતો પણ જટીલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/debates/20060301.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728093100/http://chomsky.info/debates/20060301.htm |url-status=dead }}</ref> </blockquote> == વાદ-વિવાદ == ફિલસૂફિ, ભાષાઓ અને રાજકારણ વિષયોમાં પોતાના મત અને અભિપ્રાયની આક્રમકતાપૂર્વક તરફેણ કરવા માટે ચોમ્સ્કી જાણીતા બન્યા છે.<ref name="szabo"/> તેમણે [[જીન પીજેટ]],<ref>મેસ્સિમો પિઆટેલ્લિ-પાલ્મારિનિ, ed., ''લેન્ગવેજ એન્ડ લર્નિંગ: ધી ડીબેટ બીટવીન જીન પિગેટ એન્ડ and નોઆમ ચોમ્સ્કી'' , રુટલેજ, 1975.</ref> [[માઈકલ ફોઉકૌલ્ટ]],<ref>[http://www.eduarchive.org/archive/chomsky-foucault-debate.html ''ધી ચોમ્સ્કી-પાઉકૌલ્ટ ડીબેટ: ઓન હ્યુમન નેચર'' ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ડબલ્યુડબલ્યુ નોર્ટન, 2006</ref> [[વિલિયમ એ. બકલી જુનિયર]],<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=VYlMEVTa-PI વિલિયમ એફ. બુકલી વિ. નોઆમ ચોમ્સ્કી], યુટ્યુબ</ref> [[ક્રિસ્ટોફર હિચન્સ]],<ref>નોઆમ ચોમ્સ્કી "[http://www.counterpunch.org/chomskybomb.html અ ક્વિક રીએક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629132011/http://www.counterpunch.org/chomskybomb.html |date=2011-06-29 }}", ''કાઉન્ટરપંચ'' સપ્ટેમ્બર 12, 2001</ref><ref>ક્રિસ્ટોફર હિચન્સ, "[http://www.thenation.com/doc/20011008/hitchens અગેઈન્સ્ટ રેશનાલાઈઢેશન: માઈનોરિટી રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325182025/http://www.thenation.com/doc/20011008/hitchens |date=2013-03-25 }}", ''ધી નેશન'' , સપ્ટેમ્બર 24, 2001</ref><ref>ક્રિસ્ટોફર હિચન્સ, "[http://www.thenation.com/doc/20011008/hitchens20010924 ઓફ સિન, ધી લેફ્ટ એન્ડ ઈસ્લામિક ફાસિઈઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325182015/http://www.thenation.com/doc/20011008/hitchens20010924 |date=2013-03-25 }}", ''ધી નેશન'' , 2001</ref><ref>નોઆમ ચોમ્સ્કી, "[http://www.thenation.com/doc/20011015/chomsky20011001 રીપ્લાય ટુ હીચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181955/http://www.thenation.com/doc/20011015/chomsky20011001 |date=2013-03-25 }}", ''ધી નેશન'' , 2001</ref><ref>ક્રિસ્ટોફર હીચન્સ, "[http://www.thenation.com/doc/20011015/hitchens20011004 અ રીજોઈન્ડર ટુ ચોમ્સ્કી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325182036/http://www.thenation.com/doc/20011015/hitchens20011004 |date=2013-03-25 }}", ''ધી નેશન'' , 2001</ref><ref>નોઆમ ચોમ્સ્કી, "[http://www.thenation.com/doc/20011015/chomsky20011004 રીપ્લાય ટુ હીચન્સ 'રીજોઈન્ડર'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325182005/http://www.thenation.com/doc/20011015/chomsky20011004 |date=2013-03-25 }}", ''ધી નેશન'' , 2001</ref> [[રિચર્ડ પેર્લ]],<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=KNAGE9rLFRg ચોમ્સ્કી વિ. પેર્લે], યુટ્યુબ</ref> [[હિલેરી પુટનમ]],<ref>[http://blip.tv/file/420305 હિલેરી પુટ્નામ, "એક્સટર્નાલિઝમ: ઈટ્સ મોટિવેશન એન્ડ ઈટ્સ ક્રિટિક્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511153421/http://blip.tv/file/420305 |date=2011-05-11 }}, હાવર્ડ યુનિવર્સિટી, 2007.</ref> [[ડબલ્યુવીઓ ક્વાઈન]],<ref>કુ લ્યુવેન, [http://www.researchportal.be/en/project/an-epistemological-reading-of-the-debate-between-quine-and-chomsky--(KUL_3H050619)/ "એન એપિસ્ટેમોલોજિકલ રીડિંગ ઓફ ધી ડીબેટ બીટવિન ક્વાઈન એન્ડ ચોમ્સ્કી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807035109/http://www.researchportal.be/en/project/an-epistemological-reading-of-the-debate-between-quine-and-chomsky--(KUL_3H050619)/ |date=2017-08-07 }}, ઓક્ટોબર 2003.</ref> અને [[એલન દેર્શોવિત્ઝ]],<ref>[http://www.democracynow.org/2005/12/23/noam_chomsky_v_alan_dershowitz_a "નોઆમ ચોમ્સ્કી વિ. એલેન ડેર્શોવિટ્ઝ: અ ડીબેટ ઓન ધી ઈઝરાયેલી-પેલેસ્ટેનિયન કોન્ફલિક્ટ"], ડેમોક્રેસી નાઉ!, 23 ડિસેમ્બર 2005.</ref> જેવા વિવિધ બૌદ્ધિક લોકો સાથે નોંધપાત્ર વાદ-વિવાદ કરેલા છે. == રાજકીય અભિપ્રાય == [[ચિત્ર:Noam Chomsky WSF - 2003.jpg|200px|thumb|right|ધી વર્લ્ડ સોશિયલ ફોરમ ખાતે ચોમ્સ્કી (પોર્ટો અલેગ્રે) 2003માં.]] ચોમ્સ્કીએ જણાવ્યા પ્રમાણે તેમનો ‘અંગત દૃષ્ટિકોણ પરંપરાગતપણે વિપ્લવવાદી છે અને તેના મૂળ [[ધી એનલાઈટમેન્ટ]] એન્ડ ક્લાસિકલ લિબરલિઝ્મમાં રહેલાં છે.’<ref name="Chomsky 1996, pp. 71">ચોમ્સ્કી (1996), pp. 71.</ref> ચોમ્સ્કીએ [[સમાજવાદ]]ની સરાહના કરી છે.<ref>ચોમ્સ્કી, નોમ, "નોટ્સ ઓન એનાર્કિઝમ" [http://www.zmag.org/chomsky/other/notes-on-anarchism.html] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20010916053658/http://www.zmag.org/chomsky/other/notes-on-anarchism.html|date=2001-09-16}} … "ઉદારવાદી સમાજવાદને યોગ્ય રીતે પ્રસન્ન કરનારા ઉદાર વિચારોના વારસા તરીકે ગણવો જોઈએ."</ref> તેઓ [[મહાજનસત્તાવાદ]] પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે<ref name="Anarcho-Syndicalism 2004"/> તથા [[આઈડબલ્યુડબલ્યુ]] સંઘના સદસ્ય છે.<ref>''ઈન્ડસ્ર્ટીયલ વર્કર્સ ઓફ ધી વર્લ્ડ'' [http://www.iww.org/en/taxonomy/term/489/9 IWW મેમ્બર્સ બાયોગ્રાફીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023053938/http://www.iww.org/en/taxonomy/term/489/9 |date=2007-10-23 }}</ref> તેમણે “ચોમ્સ્કી એન્ડ એનાર્કિઝમ”નાં શીર્ષક હેઠળ વિપ્લવવાદ ઉપર એક પુસ્તક પણ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે, જેને 2006માં એનાર્કિસ્ટ બૂક કલેક્ટિવ [[એકે પ્રેસ]] દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. નોઆમ ચોમ્સ્કી પોતાના સમગ્ર પરિપક્વ જીવન દરમિયાન રાજકારણમાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યાં છે તથા તેમણે રાજકારણ, વૈશ્વિક ઘટનાઓ ઉપર અભિપ્રાયો વ્યક્ત કરેલાં છે જેની વ્યાપકપણે નોંધ લેવામાં આવી છે, ચર્ચા કરવામાં આવી છે તથા પ્રસિદ્ધિ મળેલી છે. ચોમ્સ્કી એવી દલીલ કરે છે કે શક્તિશાળી લોકો તેમના અભિપ્રાયો સાંભળવા માગતા નતી, અને આ કારણસર તેઓ અમેરિકાની પ્રસ્થાપિત સરકાર સાથે [[મતભેદ ધરાવનાર વ્યક્તિ]] માનવામાં આવે છે. ચોમ્સ્કી જણાવે છે કે [[સત્તા]] જો ન્યાયિક ઠરે નહી, તો તે સ્પષ્ટપણે ગેરવાજબી ઠરે છે. પોતાને મળેલું ઉચ્ચ સ્થાન વ્યાજબી છે તેવું દર્શાવવાની જવાબદારી સત્તામાં બેઠેલા લોકોના શિરે છે. જો આ જવાબદારીનું વહન થઇ શકે નહીં તો તેમને એ સ્થાનેથી દૂર કરવા જોઈએ. પોતાના માટે મેળવેલી સત્તાને દેખીતી રીતે જ ન્યાયિક ઠેરવી શકાય નહીં. પુખ્ત વ્યક્તિ યુવાન બાળકને ટ્રાફિકની અંદર જતો અટકાવે છે તેના દ્વારા સ્વાભાવિક સત્તાનું ઉદાહરણ જોવા મળે છે.<ref>[http://youtube.com/watch?v=2G6kf7XM9Nk ''એનાર્કિઝમ 101 વિથ નોઆમ ચોમ્સ્કી'' ]</ref> ચોમ્સ્કી એવી દલીલ કરે છે કે ગુલામી અને એક માલિકને ત્યાં પોતાની જાતને ભાડે આપવા અથવા [["પગારદાર ગુલામી"]]ની વચ્ચે કોઈ જ તફાવત નથી. ચોમ્સ્કી એવી અનુભૂતિ ધરાવે છે કે આ અંગત પ્રમાણિક્તાની ઉપર થયેલો વાર છે જે આપણી સ્વતંત્રતાને હાનિ પહોંચાડે છે તથા તેનો નાશ કરે છે. તેમનાં માનવા પ્રમાણે કામની જગ્યાની માલિકી અને નિયંત્રણ કામદારોના હાથમાં હોવું જોઈએ. ચોમ્સ્કીએ નોંધ્યા પ્રમાણે [[લોવેલ મિલ ગર્લ્સે]] આ વિચાર અપનાવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con2.html |title=કોન્વર્ઝેશન વિથ નોઆમ ચોમ્સ્કી, p. 2 of 5 |access-date=2010-09-07 |archive-date=2019-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531192200/http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con2.html |url-status=dead }}</ref> [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની વિદેશ નીતિ]]ની ચોમ્સ્કીએ ભારે આલોચના કરી હતી. ખાસ કરીને, અમેરિકાની વિદેશ નીતિમાં લોકશાહી અને તમામ લોકોની સ્વતંત્રતા જેવા તત્વોની તેમણે તરફેણ કરી હતી અને વિદેશ નીતિમાં બેવડાં ધોરણો અપનાવાતા હોવાનો તેમણે દાવો કર્યો હતો. [[ઓગસ્ટો પિનોચેત]] હેઠળ [[ચિલી]] જેવી બિન-લોકશાહી અને દમનકારી સંસ્થાઓ અને રાજ્યોને સહાય આપવાની અને તેમની સાથે જોડાણ કરવાની અમેરિકાની નીતિની તેમણે ઝાટકણી કાઢી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આને પગલે [[માનવ અધિકારો]]નો મોટાપાયે ભંગ થશે. તેઓ વારંવાર એવી દલીલ કરતા કે વિદેશી રાષ્ટ્રોમાં અમેરિકાનો હસ્તક્ષેપ [[આતંકવાદ]]ની આદર્શ વ્યાખ્યામાં બંધ બેસે છે. તેમણે નિકારાગુઆમાં [[કોન્ટ્રાસ]]ને ગુપ્ત સહાયની અમેરિકાની નીતિની ભારે આલોચના કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.zmag.org/GlobalWatch/chomskymit.htm |title=એન ઈવનિંગ વિથ નોઆમ ચોમ્સ્કી |access-date=2010-09-07 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923024350/http://www.zmag.org/GlobalWatch/chomskymit.htm |url-status=dead }}</ref> તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના [[જનસમુદાય માટેના માધ્યમો]] [[અમેરિકાની સરકાર]] અને અમેરિકાના કોર્પોરેશનોનાં [[પ્રચાર]] સાધન અને "[[ખરીદેલા ઉપદેશક]]" તરીકે ભૂમિકા બજાવે છે<ref>[http://books.google.com/books?id=84NQ3IXpbOYC&amp;pg=PA30&amp;lpg=PA30&amp;dq=Bought+priesthood+chomsky&amp;source=bl&amp;ots=F0eMrSwYdg&amp;sig=m34oCtCrKCtHPUewBnu9vmCPcHI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=2&amp;ct=result ચોમ્સ્કી ઓન ડેમોક્રેસી એન્ડ એજ્યુકેશન]</ref> અને ત્રણેય પક્ષો મોટાભાગે સમાન હિતો ધરાવે છે. [[વૉલ્ટર લિપમેન]]ને આપેલા એક પ્રસિદ્ધ સંદર્ભમાં, ચોમ્સ્કી અને તેના સહ-લેખક [[એડવર્ડ એસ. હેરમાને]] લખ્યું છે કે અમેરિકાનાં માધ્યમો લોકોમાં [[સંમતિ બનાવે]] છે. ચૂંટણી પ્રચારને ધિરાણ આપવા ઉપરની ટોચમર્યાદાને ઉટાવી લેતા 2010ના [http://www.law.cornell.edu/supct/html/08-205.ZX1.html સુપ્રિમ કોર્ટનાં ચુકાદા]ની ચોમ્સ્કીએ ઝાટકણી કાઢી હતી અને તેને “લોકશાહીનું કંપનીઢબે હસ્તાંતરણ” ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://chomsky.info/articles/20100124.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918204632/http://www.chomsky.info/articles/20100124.htm |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે અમેરિકાની “[[વૉર ઓન ડ્રગ્સ]]”નો ચોમ્સ્કીએ વિરોધ કર્યો હતો, અને એવો દાવો કર્યો હતો કે આની ભાષા ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. ચોમ્સ્કીએ તેનો “વૉર ઓન સર્ટેઈન ડ્રગ્સ” તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ડ્રગ્સનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે લશ્કરી અથવા પોલીસ કાર્યવાહીના સ્થાને શિક્ષણ અને અટકાયતમાં [[ડ્રગ્સની નીતિમાં સુધારા]]ની તરફેણ કરી છે.<ref name="certain">{{cite web |last=Chomsky |first=Noam |title=What Uncle Sam Really Wants |publisher=[[Z Communications|ZMag]] |year=1993 |url=http://www.zmag.org/chomsky/sam/sam-3-2.html |access-date=2007-07-27 |archive-date=2008-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314015959/http://www.zmag.org/chomsky/sam/sam-3-2.html |url-status=dead }}</ref> 1999માં આપેલી એક મુલકાતમાં, ચોમ્સ્કીએ એવી દલીલ કરી હતી કે સરકારના ખુલાસામાં તમાકુ જેવા પાકોનો કોઈ જ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, ત્યારે [[ગરીબો]] ઉપર દમન ગુજારીને અસર ઉભી કરવા માટે ગાંજાના સુકાં પાંદડા જેવા બિન-નફાકારક પાકોને વિશેષપણે લક્ષ્યાંક બનાવવામાં આવે છે.<ref name="poor">{{cite video | people = Noam Chomsky et al. |title=[http://www.freespeech.org/videodb/index.php?action=detail&video_id=9529&browse=0 Noam Chomsky on Drugs] | medium = TV |publisher=ROX |date=1999}}</ref> તેમણે જણાવ્યુ હતું કેઃ <blockquote> અમેરિકાની સ્થાનિક ડ્રગ પોલિસી પોતાના લક્ષ્યાંકો વિસરી ગઈ છે અને નીતિના ઘડવૈયાઓ આ વાતથી સુમાહિતગાર છે. જો આ નીતિનો મતલબ પદાર્થોનો દુરૂપયોગ ઘટાડવાનો ન હોય, તો તેનો મતલબ શું છે? હાલની કાર્યવાહી અને ઐતિહાસિક બનાવો ઉપરથી એક વાત દેખીતી રીતે જ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે, જ્યારે આ પદાર્થો કહેવાતા ખતરારૂપ વર્ગો સાથે સંકળાય છે ત્યારે તેને ગુનાનું સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. કેટલાક પદાર્થોને ગુન્હાનું સ્વરૂપ આપવું એ સામાજિક અંકુશ માટેનાં એક હથિયારરૂપ છે.<ref name="control">{{cite web |last=Chomsky |first=Noam |title=DRCNet Interview: Noam Chomsky |publisher=[http://stopthedrugwar.org/home DRCNet] |date=2002-02-08 |url=http://stopthedrugwar.org/chronicle-old/223/noamchomsky.shtml |access-date=2007-07-27 }}</ref> </blockquote> અમેરિકાની [[સરકારી મૂડીવાદી]] પદ્ધતિ અને વિશાળ કારોબારોની ચોમ્સ્કીએ આલોચના કરી હતી. તેઓ પોતાને એક એવો [[સમાજવાદી]] તરીકે વર્ણવતા હતા જે [[અરાજ્યવાદ-મહાજનસત્તાવાદ]] પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, પરંતુ [[સમાજવાદ]]ની [[લેનિનની વિચારધારા]]ને અનુસરતી શાખાઓનો તીવ્ર આલોચક છે. તે એમ પણ માનતા હતા કે સમાજવાદી મૂલ્યો મૂળ માનવીય વિચારોના તાર્કિક અને નૈતિક વ્યાપકને ઔદ્યોગિક સંદર્ભસુધી વિસ્તારે છે. ખાસ કરીને તેઓ એવી માન્યતા ધરાવતા હતા કે સમાજ સારી રીતે રચાયેલો હોવો જોઈએ અને તેમાં જાતિઓ અને કામના સ્થળો ઉપર લોકશાહી અંકુશ હોવો જોઈએ. તેમના મતે તેમનાં ઉપર પ્રભાવ પાડનારી બે વ્યક્તિઓ – [[બર્ટ્રાન્ડ રસેલ]] અને [[જોન ડ્યુવ]]નાં સુધારાવાદી માનવતાવાદી વિચારો ક્રાંતિકારી લાક્ષણિક્તા જાળવી રાખવા સાથે પરંપરાગત ઉદારવાદ ધરાવે છે.<ref>ચોમ્સ્કી (1996), p. 77.</ref> ચોમ્સ્કી એવું જણાવે છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વનો “વિશ્વનો સૌથી મહાન દેશ” છે.<ref>[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0205/30/ltm.01.html "નોઆમ ચોમ્સ્કી સાથે પ્રશ્નોત્તરી, બિલ બેન્નેટ"], મે 30, 2002 ''અમેરિકન મોર્નિંગ વિથ પૌલા ઝ્હાન CNN'' </ref> આ ટિપ્પણીને બાદમાં તેમણે સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “આનો મતલબ વિકાસશીલ દેશો સાથે નથી અને મારો કહેવાનો મતલબ તે નથી, પરંતુ અમેરિકાએ અમુક એવી પ્રગતિ સાધી છે, ખાસ કરીને [[વાણી સ્વાતંત્ર્ય]], કે જેને પ્રાપ્ત કરવા માટે સદીઓ સુધી સંઘર્ષ કરવો પડતો હોય છે. આ સિદ્ધિની સરાહના કરવી પડે.”<ref>{{cite web |last=Adams |first=Tim |title=Noam Chomsky: Thorn in America's Side |publisher=''[[The Observer]]'' |date=2003-10-30 |url=http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1094708,00.html |access-date=2007-09-04 }}</ref> તેમણે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે, “ઘણાં સદર્ભમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ સ્વતંત્રતા ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે. મારો કહેવાનો મતલબ ફક્ત રાજ્યના જુલમ ઉપરની મર્યાદાનાં સદર્ભમાં નથી, અલબત્ત તે સાચું પણ છે, પરંતુ મારો મતલબ વ્યક્તિગત સંબંધો વિશે પણ છે. પરસ્પરના સંબંધોની દ્વષ્ટિએ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વર્ગવિહીનતા તરફ આગળ વધે છે."<ref>ચોમ્સ્કી, નોમ. 2003. ચોમ્સ્કી ઓન ડેમોક્રેસી એન્ડ એજ્યુકેશન. રુટલેજ. p. 399</ref> સરકાર દ્વારા થતી કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓની સાથે [[અરાજ્યવાદ]] સુસંગત નથી તેવી આલોચના સામે ચોમ્સ્કી વાંધો ઉઠાવે છે અને જણાવે છે કેઃ <blockquote> કોઈ પણ માણસ, ચોક્કસપણે એવો દ્વષ્ટિકોણ રાખી શકે છે અમે લોકોને આજે જે સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે છે તેની કાળજી લેતા નથી અને આવનારી આવતીકાલ વિશે વિચારવા માગીએ છીએ. બરાબર છે, પણ પછી માણસો અને તેમના ભવિષ્યમાં કોઈ રસ હોવાનો ડોળ કરશો નહીં, અને સભાખંડ અને ઇન્ટલેક્ચ્યુઅલ કોફી હાઉસમાં અન્ય લોકો સાથે જ રહો. અથવા તો એક માનવીય અભિગમ અપનાવો કેઃ આવતીકાલનો એક વધુ સારા સમાજના નિર્માણ માટે હું આજે કામ કરીશ. આ વાક્ય પરંપરાગત અરાજ્યવાદી દ્વષ્ટિકોણથી જૂદી પડે છે. પરંતુ તે એકદમ સચોટ છે અને તે આજે વિવિધ સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહેલા લોકોને સીધો ટેકો આપે છે. આજે લોકોને આરોગ્ય અને સુરક્ષાના નિયમોના અમલ, રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય વીમાની જોગવાઈ, લોકોને આધાર આપતી સિસ્ટમ વગેરે જેવી સુવિધાઓની જરૂરત છે. એક આગવાં અને વધુ સારા ભવિષ્યના ઘડતર માટેની આ એક સંતોષજનક પરિસ્થિતિ નથી, પરંતુ તે એક આવશ્યક જરૂરિયાત છે. સરકારના બાકીના તમામ પ્રયત્નોનો વૈભવી જીવન નહી જીવતા અને જીવવા માટે સંઘર્ષ કરતા લોકો અનાદર કરશે.<ref>http://www.zmag.org/chomsky_repliesana.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929074956/https://www.zmag.org/chomsky_repliesana.htm |date=2007-09-29 }} 'વિપ્લવવાદ અંગેના સવાલો પર નોઆમ ચોમ્સ્કી દ્વારા જવાબો</ref> </blockquote> પોતાની બોલવાની શૈલી કંટાળાજનક છે તેવી આલોચનાના પ્રતિસાદરૂપે, ચોમ્સ્કીએ જણાવ્યું હતું કે, “હું એક કંટાળાજનક વક્તા છું અને મને તે રીત જ ગમે છે…. મારું ગમે તે વ્યક્તિત્વ હોય, લોકો તેના પ્રત્યે આકર્ષાય છે એવી મને શંકા છે…. લોકોને આ પ્રશ્નોમાં રસ છે, અને તેઓ આ પ્રશ્નોમાં રસ ધરાવે છે કારણકે તે મહત્વપૂર્ણ છે."<ref>{{Cite web |url=http://www.dvdverdict.com/reviews/chomskyrebel.php |title=ચોમ્સ્કી બળવાખોર |access-date=2010-09-07 |archive-date=2016-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318130006/http://www.dvdverdict.com/reviews/chomskyrebel.php |url-status=dead }}</ref> "આપણે લાગણી દ્વારા અથવા અન્ય કોઈ છિછરી વાક્પટુતાથી અંજાઈ જવા માગતા નથી."<ref>ચોમ્સ્કી, નોમ. [http://www.chomsky.info/interviews/19990120.htm "ફોલ્સ, ફોલ્સ, ફોલ્સ એન્ડ ફોલ્સ: રે સૌરેઝ દ્વારા નોઆમ ચોમ્સ્કી સાથે પ્રશ્નોત્તરી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923203125/http://www.chomsky.info/interviews/19990120.htm |date=2015-09-23 }}, જાન્યુઆરી 20, 1999 ''Chomsky.info''</ref> [[ચિત્ર:Noam Chomsky, 2004.jpg|thumb|left|વૈનકુંવર ખાતેની યુદ્ધ વિરોધી રેલીમાં ચોમ્સ્કી, 2004માં.]] ચોમ્સ્કી કેટલાક એવા વિચારો ધરાવે છે કે જેને [[યુદ્ધ-વિરોધી]] તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય પણ તે ચુસ્તપણે શાંતિવાદી નથી. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમણે [[વિયેતનામ યુદ્ધ]]નો અને અન્ય યુદ્ધોનો ભારે વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે વિરોધની વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા પોતાના આ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા, જેમકે કરવેરા રોકવા અને શાંતિ રેલી. વિયેતનામ યુદ્ધ વિશે તેમણે સંખ્યાબંધ લેખો પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા, જેમાં “ધ રિસ્પોન્સિબલિટી ઓફ ઇન્ટલેક્ચ્યુઅલ્સ”નો સમાવેશ થાય છે. જો કે, તેઓ એવું જણાવે છે કે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં અમેરિકાની ભૂમિકા વાજબી હતી, સાથે એવી તાકીદ કરી હતી કે અગાઉ મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા એક ઇચ્છનીય અંત આવ્યો હોત અથવા તો યુદ્દ ટાળી શકાયું હોત. ખાસ કરીને, તેઓ એવું માને છે કે હિરોશીમા અને નાગાસાકી ઉપર [[પરમાણું બોમ્બ ફેંકવા]] એ “ઇતિહાસનાં શબ્દાતીત ગુન્હાઓ પૈકીનાં એક છે.”<ref>[http://www.chomsky.info/debates/19670420.htm એન એક્સચેન્જ ઓન "ધી રીસ્પોન્સિબિલિટી ઓફ ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ્સ", નોઆમ ચોમ્સ્કીની ફ્રીઅર કાલહૌન, ઈ. બી. મુરે, અને આર્થર ડોર્ફમેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513032650/http://www.chomsky.info/debates/19670420.htm |date=2008-05-13 }} સાથે ચર્ચા</ref> ચોમ્સ્કીએ [[ઈઝરાઈલ]], ઈઝરાઈલનાં સમર્થકો, ઈઝરાઈલને અમેરિકાની સહાય અને [[પેલેસ્ટાઈનના લોકો]] સાથે ઈઝરાઈલના વ્યવહાર અંગે વ્યાપક આલોચના કરી છે. પોતાની દલીલમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “ઈઝરાઈલને સહાય કરનારાઓ વાસ્તવમાં નૈતિક વિનાશનાં અને કદાચ આખરી સર્વનાશનાં ટેકેદાર છે.” તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે, “ઈઝરાઈલે સુરક્ષા કરતા વિસ્તરણની પસંદગી કરી છે, જે આ ઘટનાક્રમ તરફ દોરી જઈ શકે છે.”<ref>{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/interviews/20080606.htm |title=ઓન ધી ફ્યુચર ઓફ ઈઝરાયેલ એન્ડ પેલસ્ટાઈન |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121062600/http://chomsky.info/interviews/20080606.htm |url-status=dead }}</ref> ચોમ્સ્કી વાણી-સ્વાતંત્ર્ય માટે, ખાસ કરીને [[સમૂહ માધ્યમો]] માટે ખુલ્લો દ્વષ્ટિકોણ દરાવે છે; તેઓ [[સેન્સરશિપ]]નો વિરોધ કરે છે અને પોતાની [[આબરૂને હાનિ પહોંચાડનારા]] માધ્યમો વિરુદ્ધમાં કાનૂની પગલાં લેવાનો ઈનકાર કરે છે. તેઓ અખબારોમાં ખુલ્લાં પત્રો દ્વારા વળતો જવાબ આપવાનું પસંદ કરે છે. ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' માં એમ્મા બ્રોકેસનાં એક લેખનાં જવાબમાં તેમણે આ અભિગમ અપનાવ્યો હોવાનું ઉદાહરણ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/onchomsky/20051031.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2006-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060103185929/http://www.chomsky.info/onchomsky/20051031.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chomsky.info/letters/20051113.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2006-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303040017/http://www.chomsky.info/letters/20051113.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.chomsky.info/letters/198509--.htm ફ્રી સ્પીચ ઈન અ ડેમોક્રેસી, નોઆમ ચોમ્સ્કી દ્વારા (ડેઈલી કેમેરા)]</ref> ચોમ્સ્કીએ વારંવાર જણાવ્યું છે કે ભાષામાં તેમની કામગીરી અને તેમના રાજકીય વિચારો વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. તેઓ એવો વિચાર ધરાવતા હતા કે રાજકીય મુદ્દાઓ ઉપર સક્ષમ ચર્ચા કરવા માટે શૈક્ષણિક ક્ષેત્રનું નિષ્ણાતકક્ષાનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે. 1969માં એક મુલાકાતમાં તેમણે પોતાના રાજકારણ અને ભાષાક્ષેત્રે કામગીરી વચ્ચેના સંબંધ વિશે જણાવ્યું હતું કેઃ <blockquote> હું હજી પણ અનુભવું છું કે આ બન્ને વચ્ચે એક પ્રકારનું બારીક જોડાણ છે. હું અતિશયોક્તિ કરીને કહેવા માગતો નથી પણ મારા માટે તે થોડુઘણું મહત્વનું છે. મારા મતે કોઈ પણ વ્યક્તિનાં રાજકીય વિચારો અથવા સામાજિક સંસ્થાના વિચારોના મૂળ આખરે તો માનવીય સ્વભાવ અને માનવીય જરૂરિયાતોમાં જ હોય છે.<ref>''ન્યૂ લેફ્ટ રીવ્યુ'' , 57, સપ્ટે. – ઓક્ટો. 1969, p. 21</ref> </blockquote> == અન્ય ક્ષેત્રોમાં પ્રભાવ == અન્ય વિવિધ ક્ષેત્રોમાં '''ચોમ્સ્કીયન''' મોડેલ્સને આનુમાનિક આધાર તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. [[ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ]] ફંડામેન્ટલ [[કમ્પ્યૂટર સાયન્સ]] કોર્સમાં ભણાવવામાં આવે છે કેમકે તે [[ઔપચારિક ભાષા]]ઓના વિવિધ પ્રકારોમાં ઊંડી સમજ આપે છે. ગણિતશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં પણ આ હાયરાર્કી શીખવવામાં આવે છે<ref>{{cite web |last=Sakharov|first=Alex|title=Grammar|publisher=MathWorld|date=2003-05-12|url=http://mathworld.wolfram.com/Grammar.html|access-date=2007-09-04}}</ref> અને તેણે ગણિતશાસ્ત્રીઓમાં ખાસ કરીને [[સંયોજનોશાસ્ત્રીઓ]]માં રસ જાગૃત કર્યો છે. [[ઈવોલ્યૂશનરી સાયકોલોજી]]માં કેટલીક દલીલો ચોમ્સ્કીના સંશોધનનાં પરિણામોમાંથી લેવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|title=Lecture 6: Evolutionary Psychology, Problem Solving, and 'Machiavellian' Intelligence|publisher=Massey University|work=School of Psychology|year=1996|url=http://evolution.massey.ac.nz/lecture6/lect600.htm|access-date=2007-09-04|archive-date=2007-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070117055247/http://evolution.massey.ac.nz/lecture6/lect600.htm|url-status=dead}}</ref> 1984માં મેડિસીન અને ફિઝીયોલોજીના ક્ષેત્રમાં નોબેલ પુરસ્કાર જીતનાર હસ્તી, [[નીલ્સ કે. જેરેની]]એ હ્યૂમન ઇમ્યૂઅન સિસ્ટમને વ્યક્ત કરવા માટે ચોમ્સ્કીનાં જનરેટિવ મોડેલનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને “કમ્પોનન્ટ્સ ઓફ અ જનરેટિવ ગ્રામર... વિથ વેરિયસ ફીચર્સ ઓફ પ્રોટીન સ્ટ્રક્ચર્સ” સૂત્ર રચ્યું હતું. જેરેનીનાં સ્ટોકહોમ નોબેલ લેક્ચરનું શીર્ષક “ધ જનરેટિવ ગ્રામર ઓફ ધ ઈમ્યૂન સિસ્ટમ” હતું. [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]]માં [[એનિમલ લેંગ્વેજ એક્વિઝિશન]]નાં અભ્યાસમાં સબ્જેક્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતાં એક ચિમ્પાન્ઝીનું નામ ચોમ્સ્કીનાં નામ ઉપરથી- [[નિમ ચિમ્પસ્કી]] રાખવામાં આવ્યું હતું. [[ભાષા શીખવાની]] માનવજાતિની આગવી વિશિષ્ટતાનો ચોમ્સ્કીએ જે ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો તેના સંદર્ભમાં આ નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. પ્રસિદ્ધ કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક [[ડોનલ્ડ ક્નુથે]] પોતાના હનીમૂન દરમિયાન સિન્ટેક્ટિક સ્ટ્રક્ચર્સનું વાંચન કર્યા હોવાનો અને તેનાથી ભારે પ્રભાવિત થયાનો એકરાર કર્યો છે. “...મારે એ વાત કબૂલ કરવી જોઈએ કે 1961માં મારા હનીમૂન વખતે હું નોઆમ ચોમ્સ્કીની સિન્ટેક્ટિક સ્ટ્રક્ચર્સ મારી સાથે લઈ ગયો હતો... તેમાં ભાષાની મેથેમેટિકલ થિયરી હતી, જે એક અદભૂત વાત હતી જેનો હું કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામરનાં ઈન્ટ્યૂશનમાં ઉપયોગ કરી શક્યો હતો!” ચોમ્સ્કીની અન્ય રાજકીય કામગીરીમાં સમૂહ માધ્યમો (ખાસ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના)ના મુખ્ય પ્રવાહનું વિશ્લેષણ, તેનું માળખું અને દબાણ, અને મોટા ઉદ્યોગો અને સરકારી હિતોમાં તેની ભૂમિકાનો સમાવેશ થાય છે. [[એડવર્ડ એસ. હેરમેન]] અને ચોમ્સ્કીના પુસ્તકમાં''[[Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media]]'' (1988) આ વિષયની ગહન ચર્ચા કરવામાં આવી છે, જેમાં આ વાતને રજૂ કરતા સંખ્યાબંધ વિગતવાર કેસસ્ટડી સહિત સમાચારના માધ્યમોનાં “પ્રોપગન્ડા મોડેલ”ની રજૂઆત કરવામાં આવી છે. આ પ્રોપગન્ડા મોડેલ અનુસાર, અમેરિકા જેવા લોકશાહી સમાજમાં એકપક્ષવાળી રાજસત્તા અથવા પદ્ધતિ, કે જેમાં લોકો ઉપર દળોનો ઉપયોગ કરીને જુલમનો આશરો લેવામાં આવે છે, તેનાથી વિપરીત, હિંસા વિના જ લોકો ઉપર નિયંત્રણ પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. પોતાની એક બહુ જાણીતી ટિપ્પણીમાં, ચોમ્સ્કીએ જણાવ્યું હતું કે, “પ્રોપગન્ડા એક એવી લોકશાહી છે કે જેમાં એકહથ્થું સત્તાં દંડના જોર વિના જ લોકોને નમાવે છે.” (મિડીયા કન્ટ્રોલ) આ મોડેલ લોકોનાં કાવતરાંને બદલે આર્થિક કારણોસર સમૂહ માધ્યમોએ અપનાવેલા [[પદ્ધતિસરના પક્ષપાત]]ને વ્યક્ત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ મોડેલમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ પક્ષપાત પાંચ “ફિલ્ટર”માંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તમામ પ્રસિદ્ધ થયેલા સમાચારોએ આ ફિલ્ટરોમાંથી પસાર થવું જ પડે છે. આમ પદ્ધતિસર રીતે સમાચારની ખોટી રજૂઆત કરવામાં આવે છે. પ્રથમ ફિલ્ટર છે માલિકી. તેને વ્યક્ત કરતા ચોમ્સ્કીએ એવી નોંધ કરી છે કે મોટાભાગના માધ્યમો વિશાળ કોર્પોરેશનોની માલિકીના છે. બીજું ફિલ્ટર છે ફંડિંગ, જેના માટે ચોમ્સ્કીએ એવી નોંધ કરી છે કે આ માધ્યમો વિજ્ઞાપનદાતાઓ પાસેથી નાણાં ભંડોળ મેળવે છે, વાચકો પાસેથી નહીં. આ માધ્યમો નફાનું લક્ષ્ય ધરાવતા કારોબાર છે જે અન્ય કારોબારો (વિજ્ઞાપનદાતાઓ)ને એક પ્રોડક્ટ - વાંચકો અને પ્રેક્ષકો-નું વેચાણ કરે છે. આ મોડેલ અનુસાર માધ્યમો પાસેથી એવા સમાચાર પ્રસિદ્ધ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે જેમાં આ કારોબારની અપેક્ષાઓ અને મૂલ્યો પ્રતિબિંબિત થતા હોય. વધુમાં, સમાચારના માધ્યમો મોટાભાગની માહિતીના સ્રોત જેવી સરકારની સંસ્થાઓ અને મહત્વના ઉદ્યોગો ઉપર આધારિત રહેતા હોય છે જે ત્રીજું ફિલ્ટર છે. સખત ટીકાઓ એ ચોથું ફિલ્ટર છે, જેમાં વિવિધ દબાણ જૂથોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ જૂથો માધ્યમોના પક્ષપાત બદલ તેમની ઉપર આક્રમણ કરે છે. નિયમો એ પાંચમું ફિલ્ટર છે. આ ચોથું ફિલ્ટર પત્રકારત્વના વ્યવસાયમાં રહેલા લોકોનાં સર્વસામાન્ય ખ્યાલનાં સંદર્ભમાં છે. (નોંધઃ 1988માં પ્રસિદ્ધ થયેલા મૂળ લખાણમાં પાંચમું ફિલ્ટર ‘એન્ટિકમ્યૂનિઝમ’ હતું. જો કે, સોવિયેત યુનિયન પડી ભાંગ્યાબાદ, લોકોના અભિપ્રાયમાં પરિવર્તન આવતા આ ફિલ્ટરનો ખ્યાલ વિસ્તર્યો છે.) સમાચારના માધ્યમો કેવી રીતે વિકેંદ્રિત તથા કાવતરાં (પણ તેના કરતા ઓછું પણ નહીં) વિનાની શક્તિશાળી પ્રચાર ઝુંબેશની સિસ્ટમની રચના કરે છે અને લોકોમાં સંમતિનું સર્જન કરે છે અને લોકશાહી રીતે સંમતિનો દેખાવ કરીને એક વર્ગની કલ્પના અનુસાર જાહેર ચર્ચા ઘડી કાઢે છે તેનું આ મોડેલમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ચોમ્સ્કી અને હેરમાને પોતાના આ મોડેલનું અનુભવ પરીક્ષણ કરવા માટે બબ્બેની જોડીમાં બનાવોને ઉદાહરણ તરીકે ઉપયોગમાં લીધાં. આ બનાવોનો હેતુ સમાન હતો અને તેને સ્થાનિક હિતમાં ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. તેમણે એવા ઘણાં ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કર્યો કે જેમાં “સત્તાવાર દુશ્મન” જ્યારે કોઈ કૃત્ય (કોઈ ધાર્મિક અધિકારીનું ખૂન જેવું) કરે, ત્યારે સમાચારોમાં તેનું વ્યાપક સંશોધન આપવામાં આવતું અને તે મેટરને ભારે પ્રમાણમાં કવરેજ અપાતું, જેથી “દુશ્મન”નો ભોગ બનનાર લોકો “મૂલ્યવાન” ગણાય. પરંતુ, જ્યારે સ્થાનિક સરકાર અથવા અન્ય કોઈ સાથી સમાન કૃત્ય (અથવા તેનાથી પણ બદતર) આચરે, ત્યારે પ્રેસ તે સમાચારને ઓછું મહત્વ આપતું જેથી અમેરિકા અને સાથી રાજ્યોનો ભોગ બનનાર લોકોનું મહત્વ ઓછું અંકાય. તેઓએ પોતાના મોડેલનું [[વિયેતનામ યુદ્ધ]] વખતે [[ટેટ ઓફેન્સિવ]]નાં મિડીયા કવરેજમાં પરીક્ષણ કર્યું કે જેને મુક્ત અને સ્વતંત્ર અખબારોનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ કહેવામાં આવે છે. આ કેસમાં પણ, તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે પ્રેસ કેટલાક હિતોના તાબામાં રહીને કામ કરતું હતું. == શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓ, એવોર્ડ્સ અને સન્માનો == 1969ની વસંતમાં તેમણે [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી]] ખાતે [[જ્હોન લોક વ્યાખ્યાનો]] આપ્યા. જાન્યુઆરી 1970માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ]]ખાતે [[બર્ટાન્ટ રસેલ]] સ્મૃતિ વ્યાખ્યાનો; 1972માં [[નવી દિલ્હી]] ખાતે [[નેહરુ]] સ્મૃતિ વ્યાખ્યાનો; 1977માં [[લેઈડેન]] ખાતે હુઈઝિન્ગા વ્યાખ્યાનો; 1988માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરોન્ટો]] ખાતે [[મેસ્સી વ્યાખ્યાનો]], 1997માં શિર્ષક "જરૂરી ભ્રમણાઓ: લોકતાંત્રિક સમજોમાં વૈચારિક નિયંત્રણ",[[કેપ ટાઉન]] ખાતે શૈક્ષણિક સ્વાતંત્ર્ય પર ડેવિ સ્મૃતિ વ્યાખ્યાનો<ref>[http://www.news.uct.ac.za/mondaypaper/archives/?id=4104 વાન ઝીલ સ્લાબેર્ટ ટુ પ્રેઝન્ટ ટીબી ડેવિ મેમોરિયલ લેક્ચર]</ref> સહિત અનેક વ્યાખ્યાનો આપ્યા.<ref>[http://mitworld.mit.edu/video/403/ ધી કરન્ટ ક્રાઈસિસ ઈન ધી મિડલ ઈસ્ટ: એબાઉટ ધી લેક્ચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323112516/http://mitworld.mit.edu/video/403 |date=2012-03-23 }}. ''એમઆઇટી વર્લ્ડ''.</ref> ચોમ્સ્કીએ વિશ્વની અનેક યુનિવર્સિટીઓમાંથી ઘણી [[માનદ્ પદવીઓ]] મેળવી હતી. જેમાં નીચેનાનો પણ સમાવેશ થાય છે: * [[યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન]] *[[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો]]*[[લોયોલા યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો]] *[[સ્વાર્થમોર કોલેજ]] *[[યુનિવર્સિટી ઓફ દિલ્હી]] *[[બાર્ડ કોલેજ]] *[[યુનિવર્સિટી ઓફ માચેચ્યુએટ્સ]] *[[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સ્લિવિનિયા]] *[[જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી]] *[[એમ્હેર્સ્ટ કોલેજ]] *[[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ]]| valign="top" |<div class="references-small"> * [[યુનિવર્સિટી ઓફ બ્યુએનોસ એરેસ]] * [[મેકગિલ યુનિવર્સિટિ]] * [[યુનિવર્સિટેટ રોવિરા આઈ વર્જિલિ]] * [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]] * [[વિલોઆનોવા યુનિવર્સિટી]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ કનેક્ટિકટ]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેઈન]] * [[સ્કાઉલા નોર્મલ સુપેરીઓરે]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ વેસ્ટર્ન ઓન્ટેરિયો]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરોન્ટો]] * [[હાવર્ડ યુનિવર્સિટી]] {| | valign="top" | <div class="references-small"> | valign="top" | <div class="references-small"> * [[યુનિવર્સિટી ડે ચિલે]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ બોલોગ્ના]] * [[યુનિવર્સિડાડ ડી લા ફ્રન્ટેરા]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ કલકત્તા]] * [[યુનિવર્સિડાડ નેસિનોલ ડી કોલમ્બિયા]] * [[વ્રિજે યુનિવર્સિટેઈટ બ્રસેલ]] * [[સાન્તો ડોમિન્ગો ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી]] * [[યુપ્પસલા યુનિવર્સિટી]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ એથેન્સ]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ સાયપ્રસ]] * [[સેન્ટ્રલ કનેક્ટિકટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[નેશનલ ઓટોનોમસ યુનિવર્સિટી ઓફ મેક્સિકો]](યુએનએએમ) </div> |} તેઓ [[અમેરિકન એકેડમી ઓફ આર્ટ્સ એન્ડ સાયન્સિસ]], ધી [[નેશનલ એકેડમી એફ સાયન્સિસ]], અને [[અમેરિકન ફિલોસોફિકલ સોસાયટી]]ના સભ્ય છે. આ ઉપરાંત તેઓ યુનાઈટેડ સ્ટેટની તથા બહારની અન્ય વ્યવસાયિક અને વિદ્વાન સોસાયટીઓના પણ સભ્ય છે અને તેઓએ મેળવેલા એવોર્ડ-પુરસ્કારમાં [[અમેરિકન સાયકોલોજિકલ એસોસિએશન]]નો અનોખા વિજ્ઞાની પ્રદાન માટેનો એવોર્ડ, મૂળ વિજ્ઞાનોમાં [[કીઓટો પુરસ્કાર]], [[હેલ્મહોલ્ટ્ઝ ચંદ્રક]], [[ડોરોથી એલ્ડરિજ શાંતિ પુરસ્કાર]], કમ્પ્યુટર અને ચિંતનકારી વિજ્ઞાનમાં [[1999 બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન ચંદ્રક]] સહિત અન્યનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.chomsky.info/bios/2002----.htm નોઆમ ચોમ્સ્કી, એમઆઇટી લિન્ગ્વિસ્ટિક પ્રોગ્રામ]</ref> નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ ટીચર્સ ઓફ ઈંગ્લિશ દ્વારા "જાહેર ભાષામાં ઈમાનદારી અને સ્પષ્ટતા માટે" અપાતા [[ઓરવેલ એવોર્ડ]]ના તેઓ બે વખત (1987 અને 1989માં)વિજેતા બન્યા છે .<ref>{{Cite web |url=http://www.ncte.org/library/NCTEFiles/Involved/Volunteer/Appointed%20Groups/Past_Recipients_Orwell_Award.pdf |title=પાસ્ટ રેરિપન્ટ્સ ઓફ ધી NCTE ઓરવેલ એવોર્ડ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326134658/http://www.ncte.org/library/NCTEFiles/Involved/Volunteer/Appointed%20Groups/Past_Recipients_Orwell_Award.pdf |url-status=dead }}</ref> તેઓ સમાજ વિજ્ઞાન વિભાગમાં [[સર્બિયન એકેડમી ઓફ સાયન્સિસ એન્ડ આર્ટ્સ]]ના સભ્ય છે.<ref>[http://www.sanu.ac.rs/English/members/OdDrClan.htm ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સોશિયલ સાયન્સિસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''સર્બિયન એકેડમી ઓફ સાયન્સ એન્ડ આર્ટ્સ''.</ref> ચોમ્સ્કી[[એમઆઇટી હાવર્ડ રીસર્ચ જરનલ]]ની સલાહકાર સમિતિના સભ્ય છે.{{Citation needed|date=March 2010}} 2005માં ચોમ્સ્કીએ [[લિટરરી એન્ડ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]] તરફથી માનદ સ્કોલરશિપ મેળવી હતી.{{સંદર્ભ}}2007માં ચોમ્સ્કીએ [[ઉપ્પસલા યુનિવર્સિટી]] ([[સ્વીડન-Sweden]])ની માનદ ડોક્ટરની પદવી [[કેરોલસ લિન્નેઅસ]] સમારંભમાં મેળવી હતી.<ref>{{cite web|title=Uppsala University’s Honorary Doctorates in Commemoration of Linnaeus|publisher=[[Uppsala University]]|date=2007-02-13|url=http://info.uu.se/press.nsf/pm/uppsala.universitys.id0AC.html|access-date=2007-09-04|archive-date=2008-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113060317/http://info.uu.se/press.nsf/pm/uppsala.universitys.id0AC.html|url-status=dead}}</ref> ફેબ્રુઆરી 2008માં તેમણે [[નેશનલ યુનિવર્સિટી ઓફ આયર્લેન્ડ, ગેલવે]]ની [[લિટરરી એન્ડ ડીબેટિંગ સોસાયટી]] તરફથી રાષ્ટ્રપતિ ચંદ્રક મેળવ્યો હતો.{{Citation needed|date=March 2010}}2010માં ચોમ્સ્કીએ સ્ટુટ્ટગ્રેટ જર્મનીમાં [[એરિક ફ્રોમ્મ]] પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.erich-fromm.de/biophil/en/index.php?option=com_content&view=article&id=190:the-2010-erich-fromm-prize-to-noam-chomsky&catid=54:latest-news |title=The 2010 Erich Fromm Prize to Noam Chomsky |access-date=2010-04-05 |date=2010-01-16 |publisher=International Erich Fromm Society |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823102028/http://www.erich-fromm.de/biophil/en/index.php?option=com_content&view=article&id=190:the-2010-erich-fromm-prize-to-noam-chomsky&catid=54:latest-news |url-status=dead }}</ref>ચોમ્સ્કી પાસે [[એર્ડોસ સંખ્યા]] ચારની છે. બ્રિટિશ સામયિક [[''પ્રોસ્પેક્ટ'']] દ્વારા હાથ ધરાયેલા [[2005 વૈશ્વિક બુદ્ધિજીવી પોલ]]માં ચોમ્સ્કીએ હયાત અગ્રણી [[જાહેર બુદ્ધિજીવી]] તરીકે મત મેળવ્યા હતા. આ અંગે પ્રતિક્રિયા આપતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "આવા પોલ પ્રત્યે હું ધ્યાન આપતો નથી.".<ref>{{cite web |title=Chomsky named top intellectual: British poll |publisher=Breitbart.com |date=2005-10-18 |url=http://www.breitbart.com/news/2005/10/18/051018152652.77esbn1j.html |access-date=2007-09-04 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203220749/http://www.breitbart.com/news/2005/10/18/051018152652.77esbn1j.html |url-status=dead }}</ref> 2006માં સામયિક ''[[ન્યૂ સ્ટેટ્સમેન]]'' માં તેમને "આપણા સમયના નાયકો"ની યાદીમાં સાતમા ક્રમે તેમને મત મળ્યા હતા.<ref>{{cite web |last=Cowley |first=Jason |title=Heroes of Our Time |publisher=''[[New Statesman]]'' |date=2006-05-22 |url=http://www.newstatesman.com/200605220016 |access-date=2007-09-04 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428104750/http://www.newstatesman.com/200605220016 |url-status=dead }}</ref> અભિનેતા [[વિગો મોર્ટેન્સેન]]એ અગ્રણી ગિટારવાદક [[બુકેથેડ]] સાથે તેઓનું 2006નું આલબમ જે ''[[પેન્ડેમોનિયમફ્રોમઅમેરિકા]]'' તરીકે ઓળખાયું તે ચોમ્સ્કીને અર્પણ કર્યુ હતું. 22 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ , એમઆઇટી ખાતે [[ક્રેસગે ઓડિટોરિયમ-સભાગૃહ]]માં ચોમ્સ્કીના માનમાં વિશેષ કાર્યક્રમ યોજાયો હતો.<ref>http://www.edwardmanukyan.com/concerts/chomsky_tribute.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302210319/http://www.edwardmanukyan.com/concerts/chomsky_tribute.html |date=2019-03-02 }} નોઆમ ચોમ્સ્કીના માનમાં યોજાયેલ સંગીત જલસો</ref> <ref>{{cite web |last=Weininger |first=David |title=Chomsky Tribute |publisher=[[Boston Globe]] |date=2010-1-21 |url=http://www.boston.com/ae/music/articles/2010/01/22/fours_a_charm_for_parker_quartet/ |access-date=2010-03-16 |archive-date=2014-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720041303/http://www.boston.com/ae/music/articles/2010/01/22/fours_a_charm_for_parker_quartet/ |url-status=dead}}</ref>ચોમ્સ્કી અને તેમના ડઝન જેટલા મિત્રો અને પરિવારજનોએ આ સંગીત-જલસામાં હાજરી આપી હતી અને તેમાં [[એડવર્ડ મનુકીઆન]] સંગીતકાર હતા અને એમઆઇટીના [[ડેવિડ પેસ્ટેસ્કી]] તથા હાવર્ડ યુનિવર્સિટીના ભાષાશાસ્ત્ર વિષયના વડા[[ગેન્નારો ચિએએર્શિઆ]] સહિતના ચોમ્સ્કીના સહકર્મીઓએ તેમાં વક્તવ્ય આપ્યુ હતું. == ટીકા == ચોમ્સ્કીની મોટાભાગની ટીકાઓ તેમના [[રાજકીય વિચારો]]ની આસપાસ ફરે છે. [[અમેરિકન રાજકારણ]]માં [[ડાબેરી પાંખ]]ના વ્યક્તિ તરીકેની તેમની છબિના પરિણામે ડાબેરી અને જમણેરી તરફથી ઘણી ટીકા થઈ છે. == ગ્રંથસૂચિ == {{Main|Bibliography of Noam Chomsky}} == ફિલ્મી સફર == * ''[[Manufacturing Consent: Noam Chomsky and the Media]]'' , દિગ્દર્શક: માર્ક એચબર અને પીટર વિન્ટોનિક (1992) * ''લાસ્ટ પાર્ટી 2000'' , દિગ્દર્શક: રેબેકા ચાઈક્લિન અને ડોનોવાન લેઈચ (2001) * ''પાવર એન્ડ ટેરર: નોઆમ ચોમ્સ્કી ઈન અવર ટાઈમ્સ'' , દિગ્દર્શક: જ્હોન જુન્કેર્મેન (2002) * ''દૂષિત નૈતિકતા—અમેરિકાસ વોર ઓન ટેરર?'' , દિગ્દર્શક: જ્હોન જુન્કેર્મેન (2003) * ''નોઆમ ચોમ્સ્કી: રેબેલ વિથઆઉટ અ પોઝ'' (ટીવી), દિગ્દર્શક: વિલ પાસ્કો (2003) * ''[[ધી કોર્પોરેશન]]'' , દિગ્દર્શક: માર્ક એચબર અને જેનિફર એબ્બોટ્ટ; લેખક: જોએર બેકાન (2003) * પીસ, પ્રોપગેન્ડા &amp; ધી પ્રોમિસલેન્ડ, દિગ્દર્શકો: સુટ ઝેલી અને બાથશેબા રેટ્ઝકોફ (2004) * ઓન પાવર, ડિસેન્ટ એન્જ રેસિઝમ: ડિસ્કશન વિથ નોઆમ ચોમ્સ્કી, પત્રકાર: નિકોલસ રોસ્સિઅર; નિર્માતાઓ: એલિ ચૌકરિ, બરાકા પ્રોડક્શન્સ (2004) * લેક ઓફ ફાયર, દિગ્દર્શક: ટોની કેઈ (2006) * [169], દિગ્દર્શક: રિચાર્ડ હોલ (2008) * ચોમ્સ્કી &amp; સિઈ દિગ્દર્શક: ઓલિવર એઝમ (2008માં બહાર) * એન ઈન્કન્વિનિઅન્ટ ટેક્સ, દિગ્દર્શક: ક્રિસ્ટોફર પી. માર્શલ (2009માં બહાર) * ધી મની ફિક્સ દિગ્દર્શક : એલન રોસેનબ્લિથ (2009) == આ પણ જુઓ == {{div col}} * [[અમેરિકન ફિલસૂફી]] * [[સ્તરીકરણનો પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંત]] * [[ચોમ્સ્કી શ્રેણી અધિક્રમ]] * [[ચોમ્સ્કી સામાન્ય સ્વરૂપ]] * [[ચોમ્સ્કીબોટ]] * [[ચોમ્સ્કી-શુટ્ઝેનબેર્ગેર થીઓરેમ]] * [[રંગ વગરના લીલા વિચારો ઝનૂનપૂર્વક સૂવે છે]] * [[અંગ્રેજી અભ્યાસો]] * [[ગણનાપાત્ર મહત્વના પ્રકાશનો]] * [[બુદ્ધિજીવિ કાર્યકર]] * [[ભાષા સંપાદન]] * [[નિમ કિમ્પસ્કી]] * [[નોઆમ ચોમ્સ્કીનું રાજકારણ]] * [[પ્રોપગેન્ડા મોડેલ]] * [[અમેરિકન ફિલસૂફોની યાદી]] {{div col end}} == સંદર્ભો == {{Reflist|3}} {{refbegin}} * {{cite book |last=Barsky |first=Robert F. |authorlink=Robert Barsky |title=Noam Chomsky: A Life of Dissent |url=http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/welcome.html |year=1997 |publisher=MIT Press |location=Massachusetts |isbn=978-1550222821 |access-date=2010-09-07 |archive-date=2008-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112153807/http://cognet.mit.edu/library/books/chomsky/chomsky/welcome.html |url-status=dead }} * {{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Perspectives on Power |url=https://archive.org/details/perspectivesonpo0000chom |year=1996 |publisher=Black Rose |location=Montréal |isbn=978-1551640488}} * {{cite web |last=Kreisler |first=Harry |title=Activism, Anarchism, and Power: Conversation with Noam Chomsky |work=Conversations with History |publisher=Institute of International Studies, [[UC Berkeley]] |date=2002-03-22 |url=http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010005428/http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html |url-status=dead }} {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks|wikt=Chomskyan|b=no|s=Author:Noam_Chomsky|n=Interview with US political activist and philosopher Noam Chomsky|v=no}} * [http://www.chomsky.info/ chomsky.info : નોઆમ ચોમ્સ્કી વેબસાઈટ] * [[એમઆઇટી]] ખાતે [http://web.mit.edu/linguistics/www/chomsky.home.html નોઆમ ચોમ્સ્કી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210081306/http://web.mit.edu/linguistics/www/chomsky.home.html |date=2007-02-10 }} * [http://mit.academia.edu/NoamChomsky/ Academia.એળું પર નોઆમ ચોમ્સ્કીનું પાનું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430205959/http://mit.academia.edu/NoamChomsky |date=2009-04-30 }} * {{imdb name|0159008|Noam Chomsky}} * [[ઝ્મેગ]] ખાતે [http://www.zmag.org/zspace/noamchomsky નોઆમ ચોમ્સ્કી] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20091001220629/http://www.zmag.org/zspace/noamchomsky |date=2009-10-01 }} * [[ઈન્ફોસ રેડિયો પ્રોજેક્ટ]]ખાતે [http://www.radio4all.net/index.php?op=search&amp;nav=&amp;session=&amp;searchtext=chomsky નોઆમ ચોમ્સ્કી દ્વારા વાર્તાલાપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211210426/http://www.radio4all.net/index.php?op=search&nav=&session=&searchtext=chomsky |date=2008-12-11 }} * વિદ્વાનો દ્વારા [http://www.paroledechercheurs.net/spip.php?article765 માનવ અધિકાર વિશે પ્રશ્નોત્તરી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (અંગ્રેજી અને ફ્રેંચ સબટાઈટલ સાથે) – 2009 * [[ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવ]] પર [http://www.archive.org/search.php?query=chomsky ચોમ્સ્કી મીડિયા ફાઈલ] * [http://AnarchismToday.org AnarchismToday.org] પર નોઆમ ચોમ્સ્કીના [http://anarchismtoday.org/News/topic=12.html લેખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412095048/http://anarchismtoday.org/News/topic=12.html |date=2008-04-12 }} અને [http://anarchismtoday.org/DF_Multimedia/categoryby=17.html વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105045532/http://anarchismtoday.org/DF_Multimedia/categoryby=17.html |date=2012-11-05 }} * ધી પોલિટિકલ ઈકોનોમી ઓફ ધી માસ મીડિયા [http://video.google.com/videoplay?docid=5730066521787705149&amp;hl=en ભાગ 1] [http://video.google.com/videoplay?docid=2414558054564752058&amp;hl=en ભાગ 2] (માર્ચ 15, 1989), યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સિનના મેડિસન કેમ્પસ ખાતે અપાયેલા વ્યાખ્યાન * નોઆમ ચોમ્સ્કી દ્વારા [http://www.countercurrents.org/chomsky040909.htm ક્રાઈસીસ એન્ડ હોપ: ધેર્સ એન્ડ અવર્સ], સપ્ટેમ્બર 4, 2009 * [http://www.democracynow.org/blog/2009/12/17/noam_chomsky_the_unipolar_moment_and_the_culture_of_imperialism નોઆમ ચોમ્સ્કી: "ધી યુનિપોલર મૂમેન્ટ એન્ડ ધી કલ્ચર ઓફ ઈમેપિરઆલિઝમ"] ''[[ડેમોક્રેસી નાઉ!]]'' દ્વારા મીડિયા રિપોર્ટ * {{YouTube|id = DibG5MzMlUM|title = Is the United States of America a leading terrorist state? (Noam Chomsky interview) [HQ]}} * [http://www.newstatesman.com/200606190028 NS ઈન્ટરવ્યૂ – ચોમ્સ્કી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916222115/http://www.newstatesman.com/200606190028 |date=2010-09-16 }} – ''[[ન્યૂ સ્ટેટ્સમેન]]'' દ્વારા ઈન્ટરવ્યુ * [http://www.anarkismo.net/article/14942 આયરિશ બળવાખોર સંગઠનની વિભાજન ચળવળ અંગે કાર્યકરો સાથે પ્રશ્નોત્તરી, ટ્રાન્સક્રિપ્ટ અને ઓડિયો] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:20મી-સદી ફિલસૂફો]] [[શ્રેણી:ફીલસૂફો]] [[શ્રેણી:ધ્વનિશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:બુદ્ધિજીવિઓ]] [[શ્રેણી:વિચારક]] [[શ્રેણી:૧૯૨૮માં જન્મ]] e829zhysfz5woszoa68io6h4o5br8dk 0 26735 906354 905507 2026-10-16T19:57:10Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906354 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art | logo = | logocaption = | logosize = | image = Yang-single.jpg | imagecaption = [[Yang Chengfu]] in a posture from the [[Yang style tai chi chuan]] solo form known as ''[[Single Whip]]'' c. 1931 | imagesize = | name = તાઈ ચી ચુઆન<br />(太極拳) | aka = t'ai chi ch'üan; taijiquan | focus = [[Hybrid martial arts|Hybrid]] | hardness = Forms competition, light-contact ([[pushing hands]], no strikes), full contact (striking, kicking, throws, etc.) | country = [[ચીન]] | creator = Disputed | parenthood = [[Tao Yin]] | famous_pract = [[Chen Wangting]], [[Chen Changxing]], [[Yang Lu-ch'an]], [[Wu Yu-hsiang]], [[Wu Ch'uan-yu]], [[Wu Chien-ch'uan]], [[Sun Lu-t'ang]], [[Yang Chengfu]], [[Chen Fake]], [[Wang Pei-sheng]] | olympic = Demonstration only | website = }} {{Chinese |title=Tai chi chuan |t=[[wikt:太|太]][[wikt:極|極]][[wikt:拳|拳]] |s=[[wikt:太|太]][[wikt:极|极]][[wikt:拳|拳]] |p=tàijí quán |w=t'ai⁴ chi² ch'üan² |j=taai³ gik⁶ kyun⁴ |l=supreme ultimate fist }} '''તાઈ ચી ચુઆન''' ({{zh|t=太極拳|s=太极拳|p=tàijíquán|w=t'ai⁴ chi² ch'üan²}}) (સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો") એ રક્ષાત્મક તાલિમ અને આરોગ્ય સંબંધી ફાયદા એમ બંને હેતુ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી આંતરિક ચાઈનીઝ લડાઇની રમતગમત છે. આ કલા અન્ય વિવિધ પ્રકારના વ્યકિતગત કારણોથી પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છેઃ જેમાં તેની સખત અને નરમ માર્શલ આર્ટ ટેકનિક, સ્પર્ધાઓમાં નિદર્શન, અને લાંબા આયુષ્યનો સમાવેશ થાય છે. તેના પરીણામ સ્વરૂપે, તેની તાલિમના અનેકવિધ સ્વરૂપો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, બંને પરંપરાગત અને આધુનિક, જે આ હેતુઓને પૂરા કરે છે. મોટાભાગના લોકો જેને ધીમી ગતિના હલન-ચલન તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે તેવા તાઈ ચી ચુઆનના કેટલાક તાલિમ સ્વરૂપો ઘણાં જ પ્રખ્યાત છે. આજે, તાઈ ચી આખા વિશ્વમાં ફેલાયેલી કલા છે. તાઈ ચીની સૌથી આધુનિક પદ્ધતિ તેના વિકાસને પાંચ પરંપરાગત શાખાઓમાંથી ઓછામાં ઓછા એક સાથે સાંકળે છેઃ ચેન, યાંગ, વૂ/હો, વૂ અને સન. == સંક્ષિપ્ત અહેવાલ == ''તાઈ ચી ચુઆન'' શબ્દનું સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો", "અમાપ મૂક્કો", "મહાન અંતિમ બોકસગ" અથવા સાદી રીતે "આખરી" (નોંધનીય છે કે અહિંયા ''ચી'' પિનયીનનું વેડગાઈલ્સ ટ્રાન્સલિટરેશન છે અને તે "જીવન-શકિત" અથવા "ઉર્જા" અર્થ ધરાવતા ''ચાઈ'' / ''ક્વિ'' થી અલગ છે) થાય છે. ''તાઈજી'' ("સર્વોપરી આખરી")નો ખ્યાલ [[તાઓ ધર્મ|ટોઈસ્ટ]] અને કન્ફયુશિયર ચાઈનીઝ તત્ત્વજ્ઞાન એમ બંનેમાં જોવા મળે છે,<ref>{{cite book|author=Cheng Man-ch'ing|title=Cheng-Tzu's Thirteen Treatises on T'ai Chi Ch'uan|year=1993|page=21|publisher=North Atlantic Books|isbn=978-0938190455}} </ref> જયાં તે યીન અને યાંગના એક જ અંતિમના મિશ્રણને રજૂ કરે છે, જેને તાઈજીતૂ ચિહ્ન દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. ચી થીયરી અને પ્રેકિટસ તાઓઈઝમ અને કન્ફયુશિએનિઝમ સહિતનાં ઘણાં ચાઈનિઝ તત્ત્વજ્ઞાન સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ઉત્પન્ન થઇ છે. તાઈ ચી તાલિમમાં નેઈ ગૂન્ગ, તૂઇ શૂ (પ્રતિભાવ કવાયત), સેન્સહૂ (સ્વ બચાવ તકનિક), શસ્ત્રો અને ''સ્વરૂપ'' (套路 તાઓલુ) તરીકે ઓળખવામાં આવતા એક હાથને ફેરવવા એમ પાંચ તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે. લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં તાઈ ચીની છબી ખૂબ જ ધીમા હલન-ચલન ધરાવતી છે, પરંતુ ઘણી તાઈ ચી સ્ટાઈલ્સ (ત્રણ સૌથી લોકપ્રિય સ્ટાઈલ્સ યાંગ, વૂ અને ચેન સહિત) ઝડપી ગતિ સાથેનું બીજું સ્વરૂપ પણ ધરાવે છે. તાઈ ચી કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ "પૂશિંગ હેન્ડ્સ" સહિતની કેટલીક અન્ય કવાયતો અને સ્વરૂપો પોશ્ચર જેવી માર્શલ આર્ટ પણ શીખવે છે. રાજય દરબારના વિદ્વાન ઓંગ ટોંગ હેએ યાંગ લૂ ચાન ("અપારજિત યાંગ")નું પ્રદર્શન જોયું ત્યારે આ કલાને આ નામ આપવામાં આવ્યું. ઓંગે લખ્યું હતું કે, "તાઈજીએ પકડેલા હાથે સમગ્ર દુનિયાને હચમચાવી દે છે, અંતિમ કૌશલ્ય ધરાવતો યુવાન અનેક શૂરવીરોના સમૂહને પરાજિત કરે છે." ચીનમાં, તાઈ ચી ચુઆનને ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટના વૂડાંગ સમૂહમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે<ref>{{cite book|author=Sun Lu Tang|title=Xing Yi Quan Xue|year=2000|page=3|publisher=Unique Publications|isbn=0-86568-185-6}}</ref> - એટલે કે આંતરિક શકિતનો ઉપયોગ કરતી કલા (તેના વિસ્તૃત અર્થમાં આ શબ્દ નાઈજીઆની આંતરિક કલાને પણ સમાવી લે છે). વૂડાંગ નામ લોકોને ખોટી રીતે એવું માનવા પ્રેરી લે છે કે અન્ય કેટલીક કલાઓની માફક આ કલા પણ વુડાંગ પર્વતમાંથી પેદા થઇ હતી, પરંતુ તે માત્ર "આંતરિક કલા"ઓના થીયરી અને ઉપયોગોને "સખત" અથવા "બાહ્ય" માર્શલ આર્ટ સ્ટાઈલ્સથી ધરાવતા શાઓલિન ગ્રૂપથી અલગ પાડવા માટે જ છે. તાઈ ચીના આરોગ્ય સંબંધિત ફાયદાઓનો સૌ પ્રથમ બહોળો પ્રચાર 20મી સદીની શરૂઆતમાં<ref name="Wile1995">{{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Lost T'ai-chi Classics from the Late Ch'ing Dynasty (Chinese Philosophy and Culture)|url=https://archive.org/details/losttaichiclassi0000wile|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=978-0791426548}}</ref> યાંગ શાઓહૂ, યાંગ ચગફૂ, વુ ચેઈન-ચુઆન અને સન લુટાંગ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાને કારણે સ્વાસ્થ્યને થતા લાભ અને સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા માટે માર્શલ તાલિમમાં થોડો ગણો અથવા બિલકુલ રસ નહીં ધરાવતા ઘણાં લોકો વિશ્વભરમાં તેને અનુસરવા લાગ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673605750121/fulltext|title=T'ai Chi gently reduces blood pressure in elderly|publisher=The Lancet|format=required registration|access-date=2007-07-02}}</ref> તાઈ ચીના તબીબી અભ્યાસે પણ વૈકલ્પિક કસરત અને માર્શલ આર્ટ થેરાપીના સ્વરૂપ તરીકેની તેની અસરકારકતાને ટેકો આપ્યો છે. આ સ્વરૂપમાં માત્ર હલન-ચલન પર જ મનને કેન્દ્રિત કરવાથી માનસિક શાંતિ અને સ્પષ્ટતાની સ્થિતિ મેળવવામાં મદદ મળે છે. તાઇ ચી તાલિમને અર્પવામાં આવતા સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય લાભ અને તણાવ વ્યવસ્થાપન ઉપરાંત કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓમાં તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીઓને પરંપરાગત ચાઈનીઝ ઔષધોના પાસાઓનું શિક્ષણ પણ આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006">{{cite book|last=Wu|first=Kung-tsao|title=Wu Family T'ai Chi Ch'uan (吳家太極拳)|publisher=Chien-ch’uan T’ai-chi Ch’uan Association|year=2006|isbn=0-9780499-0-X}}</ref> જો કે આ કલા સાથે સંકળાયેલા સ્વાસ્થ્ય સંબંધી લાભો માત્ર અમલ કરવાથી જ મેળવી શકાય કે કેમ તે અંગે પ્રશ્નાર્થ છે. પાંચ મુખ્ય કલાસિક લખાણોનો કોઈપણ ભાગ હિલિંગ આર્ટનો સંદર્ભ આપતો નથી.એવું જણાય છે કે ખાસ કરીને 1990થી નવા યુગની ચળવળે આ કલા પર દાવો કરીને તેમાં ફેરફાર કર્યા હતા. મૂળ માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન હજુ પણ જોવા મળે છે પરંતુ આ સ્વરૂપની તાલિમથી આગળ અન્ય સામાન્ય ચિહ્નો મેળવવા ઘણાં જ મુશ્કેલ જણાય છે. કેટલીક માર્શલ આર્ટ્સ, ખાસ કરીને જાપાનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ, વિદ્યાર્થીઓને પ્રેકિટસ દરમિયાન ગણવેશ પહેરવાની જરૂરીયાત રહેલી હોય છે. તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓમાં સામાન્ય રીતે ગણવેશની જરૂરીયાત નથી પરંતુ પરંપરાગત અને આધુનિક એમ બંને પ્રકારની શાખાઓના શિક્ષકો ખુલ્લાં, આરામદાયક કપડાં અને સપાટ તળિયું ધરાવતા જૂતાં પહેરવાની સલાહ આપે છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://taichiproductions.com/articles/display.php?articleid=50|title=What should I wear to practice Tai Chi?|publisher=Tai Chi Productions|author=Lam, Dr. Paul}}</ref><ref>{{cite book |last=Fu |first=Zhongwen |title=Mastering Yang Style Taijiquan|date=2006-06-09|publisher=Blue Snake Books|location=Berkeley, California |isbn=1583941525 |others=Louis Swaim}}</ref> હુમલાને ખાળવા માટે કે હુમલો કરવા માટે સ્નાયુઓને ખચવાને બદલે તેમાં સંવાદિતા જાળવી અને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખીને તેના આધાર પર સાંધાઓના ભરપૂર ઉપયોગની લાક્ષણિકતા તરીકે તાઈ ચી ચુઆનની શારીરિક ટેકનિકનું વર્ણન પરંપરાગત વિદ્વાનો દ્વારા લખવામાં આવેલા લખાણોના સંગ્રહ તાઈ ચી કલાસિકમાં કરવામાં આવ્યું છે. શીખવાની પ્રક્રિયામાં ધીમી પરંતુ પુનરાવર્તિત કાર્ય આ ફાયદો કઈ રીતે મૃદુતાથી પેદા કરવામાં આવે છે અને માપી શકાય તે રીતે વધારવામાં આવે છે, (શ્વાસ, શરીરની ગરમી, લોહી, લસિકા, પેરિસ્ટાલ્સિસ વગેરેના) આંતરિક ભ્રમણને ખુલ્લું કરે તે દર્શાવે છે. તાઈ ચી ચુઆનના અભ્યાસમાં પ્રાથમિક રીતે ત્રણ પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * સ્વાસ્થ્યઃ બિનતંદુરસ્ત અથવા અન્ય રીતે અસ્વસ્થતા ધરાવતો વ્યકિત શાંતિની સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે ધ્યાન કરવામાં અથવા તાઈ ચીને માર્શલ આર્ટ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે. તેથી તાઈ ચીની સ્વાસ્થ્ય તાલિમ શરીર અને મન પરથી થાકની શારીરિક અસરને દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તાઈ ચીના માર્શલ ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં લોકો માટે સારી શારીરિક ચુસ્તતા સ્વ-રક્ષણ માટે તરફનું પ્રથમ મહત્ત્વપૂર્ણ પગથિયું છે. * ધ્યાનઃ તાઈ ચીના ધ્યાનના પાસા દ્વારા કેળવવામાં આવેલું ધ્યાન અને શાંતિને મહત્તમ સ્વાસ્થ્ય (થાકને દૂર કરવા અને સમાન સ્તર જાળવી રાખવાની રીતે) માટે અને આ સ્વરૂપના નરમ શૈલીના માર્શલ આર્ટ તરીકેના ઉપયોગમાં ખૂબ જ જરૂરી માનવામાં આવે છે. * માર્શલ આર્ટઃ દ્વંદ યુદ્ધમાં સ્વ-રક્ષાના સ્વરૂપ તરીકે ચાઈ ચીના ઉપયોગની ક્ષમતા આ કલાની વિદ્યાર્થીની સમજણની પરીક્ષા છે. માર્શલની રીતે, તાઈ ચી ચુઆન બહારના બળોના પ્રતિભાવમાં યોગ્ય પરિવર્તનોનો અભ્યાસ છે, તે પરિણામનો અભ્યાસ છે. તે આવતા પ્રહારનો વિરોધી બળથી સામનો કરવાના પ્રયાસના સ્થાને પ્રહારને "વળગી" રહે છે.<ref>{{cite book|author=Wong Kiew Kit|title=The Complete Book of Tai Chi Chuan: A Comprehensive Guide to the Principles|url=https://archive.org/details/completebookofta0000wong|publisher=Element Books Ltd|date=November 1996|isbn=978-1852307929}}</ref>. માર્શલ આર્ટ તરીકે તાઈ ચીનો ઉપયોગ ઘણો પડકારરૂપ છે અને તેમાં ઘણી જ તાલિમની જરૂર પડે છે.<ref>જેફ પીટરસન, અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ તાઇ ચી પુશ હેન્ડ્સ[http://www.nwfighting.com/Tai_Chi_Pushing_Hands.html]</ref> == ઇતિહાસ અને સ્ટાઈલ્સ (શૈલી) == [[ચિત્ર:Lady does Tai Chi.jpg|thumb|યાંગ શૈલીમાં તાઈ ચીનું પ્રદર્શન કરતી ચાઈનીઝ મહિલા]] તાઈ ચી ચુઆનની પાંચ મુખ્ય શૈલીઓ છે, જેને જે પરિવારમાંથી તે શૈલીનો ઉદ્ભવ થયો હોય તેના પરથી નામ આપવામાં આવ્યા છેઃ * ચેન વેંગટિંગની ચેન શૈલી (陳氏) (1580–1660) * યાંગ લૂ-ચાનની યાંગ શૈલી (楊氏) (1799-1872) * વૂ યૂ-હેસિંગની વુ/વુ હો શૈલી (武氏) (1812-1880) * વૂ ચુઆન-યૂ (1834-1902) અને તેના પુત્ર વૂ ચીએન-ચુઆન (1870-1942)ની વૂ શૈલી (吳氏) (1870-1942) * સન લુટાંગની સન શૈલી (孫氏) (1861–1932) ચકાસણી કરેલી સમય પણ ઉપરની યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યો છે. (વિવિધ શૈલીઓનું અનુસરણ કરતાં લોકોની સંખ્યાની રીતે) લોકપ્રિયતાનો ક્રમ યાંગ, વૂ, ચેન, સન અને વૂ/હો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય પારિવારિક શૈલીમાં મૂળભૂત થીયરી સમાન હતી, પરંતુ તાલિમ અંગેના તેમના અભિગમમાં તફાવત રહેતો હતો. હાલમાં લગભગ ડઝનેક નવી શૈલી, સંકર શૈલી અને મુખ્ય શૈલીઓની પ્રશાખા જોવા મળે છે, પરંતુ પાંચ પારિવારિક શાખાઓને રૂઢિવાદી શૈલીઓ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ શૈલીઓમાં તાજેતરમાં પશ્ચિમી દેશોના પ્રેકિટશનર્સ દ્વારા અલગ શૈલી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવેલી ચેન શૈલીની નજીકની ગણવામાં આવતી ઝાઓબાઓ તાઈ ચી અને ચેન, સન અને યાંગ શૈલીમાંથી ઉદ્ભવેલી તથા પા કૂઆ ચંગની ચળવળને સમાવી લઇને ફૂ ચેન સંગ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી ફૂ સ્ટાઈલનો સમાવેશ થાય છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી તમામ શૈલીઓનું મૂળ ચેન શૈલી છે, જે પારિવારિક રહસ્ય તરીકે એક પેઢી બીજી પેઢીને વારસામાં આપતી હતી. ચેન પરિવારની તવારીખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે પરિવારની નવમી પેઢીમાં જન્મેલા ચેન વેગ્ટિંગ આજે તાઈ ચી તરીકે ઓળખવામાં આવતી કલાના શોધક હતા. યાંગ લી-ચેન પરિવારની બહારથી તાઈ ચી શીખનાર પહેલી વ્યકિત બન્યો હતો. લડાઈમાં તેની સફળતાએ તેને અજેય યાંગનું હુલામણું નામ આપ્યું અને તેની કિર્તી અને પ્રયાસોએ તાઈ ચી જ્ઞાનના વિસ્તારમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનું પ્રદાન આપ્યું હતું. જયારે તાઓવાદી અને બૌદ્ધ મોનાસ્ટેરીઝ પરના તાઈ ચી ચુઆનના મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રભાવો અંગે સંશોધન કરવામાં આવે છે ત્યારે આધુનિક ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણથી દંતકથાઓથી થોડું આગળ વધવું જરૂરી જણાય છે, પરંતુ કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ દ્વારા સંગ વંશના સમયાંગાળાના નીઓ-કન્ફયુશીયાનિઝમ (તાઓવાદી, બૌદ્ધ અને કેન્ફયુશિયન પરંપરાઓનું વિચારપૂર્વક કરાયેલું મિશ્રણ, ખાસ કરીને મેન્સીઅસના શિક્ષણ માટે) સાથેના તાઈ ચી ચુઆનના વ્યવહારુ જોડાણો અને અવલંબનનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> આ શાખાઓનું માનવું છે કે તાઈ ચી સિદ્ધાંત અને પ્રેકિટસ 12મી સદીમાં તાઓવાદી સાધુ ઝાંગ સેનફેંગ દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા હતા, આ સમયે નીઓ-કન્ફયુશિયન શાખાઓ ચાઈનીઝ બૌદ્ધિક જીવનમાં તેનો પ્રભાવ ફેલાવી રહી હતી.<ref name="Wile2007">{{cite journal|last=Wile|first=Douglas|title=Taijiquan and Taoism from Religion to Martial Art and Martial Art to Religion|journal=Journal of Asian Martial Arts |volume=16|issue=4|publisher= Via Media Publishing |year=2007|issn=1057-8358}}</ref> જો કે, આધુનિક સંશોધનો આ દાવાઓની સત્યતા અંગે ગંભીર શંકાઓ પેદા કરતાં જણાવે છે કે હ્યુઆંગ ઝાગ્સી (1610-1695) દ્વારા રચવામાં આવેલા 17મી સદીના લખાણ એપીટેફ ફોર વગ ઝેંગનન (1669) માં ઝેંગ સેનફેંગ અને માર્શલ આર્ટ વચ્ચેના જોડાણનો સૌથી પહેલો સંદર્ભ આપે છે, અને તેનો સીધો અર્થ ન કાઢતાં તેને રાજકીય રૂપકના સ્વરૂપમાં તેનો અર્થ કાઢવો જોઈએ. તાઈ ચી અને ઝેંગ સેનફેંગ વચ્ચેના જોડાણના દાવાઓ 19મી સદી પહેલાં કરવામાં આવ્યા ન હતા. <ref>{{cite journal|last=Henning|first=Stanley|title=Ignorance, Legend and Taijiquan|journal=Journal of the Chen Style Taijiquan Research Association of Hawaii|volume=2|issue=3|url=http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|ref=CITEREFHenning1994|year=1994|access-date=2010-09-09|archive-date=2010-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100101075956/http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|url-status=dead}}</ref> {{clear}} === વંશાવળી === [[ચિત્ર:Eddie Wu Grasp Bird's Tail 1998.jpg|upright|right|thumb|વૂ શૈલીના માસ્ટર એડી વુ કેનેડાના ટોરેન્ટોમાં એક ટુર્નામેન્ટ ખાતે ગ્રાસ્પ ધ બર્ડ્સ ટેઈલનું નિદર્શન કરે છે]] વંશાવળીઓ સંપૂર્ણ નથી. વંશાવળીમાં ફૂદડી (*) દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા નામ દંતકથા અથવા અર્ધ-દંતકથા પર આધારિત નામ છે, મુખ્ય શાખાઓ દ્વારા તેમના વંશાવળીમાં સમાવેશને સ્વીકારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાંથી દરેક નામની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરવામાં આવી નથી. ચેંગ મેન્ચિંગ અને ચાઈનીઝ સ્પોર્ટસ કમિશનના ટૂંકા સ્વરૂપો યાંગ પરિવારના સ્વરૂપોમાંથી ઉતરી આવ્યા છે પરંતુ તેમાંથી એકને પણ યાંગ પરિવારના શિક્ષકો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા માપદંડ ધરાવતા યાંગ ફેમિલી તાઈ ચી ચુઆન તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી નથી. ચેન, યાંગ અને વૂ પરિવારો હાલમાં સ્પર્ધાત્મક હેતુ માટે તેમના પોતાના ટૂંકા પ્રદર્શન સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપે છે. ==== દંતકથાસમાન વ્યકિતઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | ZS | ZS=[[Zhang Sanfeng]]*<br />c. 12th century<br />[[Neijia|NEIJIA]]}} {{familytree | |!| | }} {{familytree | WZ | WZ=[[Wang Zongyue]]*<br />1733-1795}} {{familytree/end}} </center> ==== પાંચ મુખ્ય કલાસિકલ પારિવારિક શૈલીઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | CW | CW=[[Chen Wangting]]<br />1580–1660<br />9th generation Chen<br />[[Chen style tai chi chuan|CHEN STYLE]]}} {{familytree | |!| }} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | }} {{familytree | CC | | | | | | | | | | | | | | CY | CC=[[Chen Changxing]]<br />1771–1853<br />14th generation Chen<br />Chen Old Frame | CY=[[Chen Youben]]<br />c. 1800s<br />14th generation Chen<br />Chen New Frame}} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | YL | | | | | | | | | | | | | | CQ | YL=[[Yang Lu-ch'an]]<br />1799–1872<br />[[Yang style Tai Chi Chuan|YANG STYLE]] | CQ=[[Chen Qingping]]<br />1795–1868<br />Chen Small Frame, [[Zhaobao Taijiquan|Zhaobao Frame]]}} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(| | }} {{familytree | YP | | | | | | YC | | | | | | WY | YP=[[Yang Pan-hou]]<br />1837–1892<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Chien-hou]]<br />1839–1917 | WY=[[Wu Yu-hsiang]]<br />1812–1880<br />[[Wu/Hao style T'ai Chi Ch'uan|WU/HAO STYLE]]}} {{familytree | |)|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | }} {{familytree | WC | | WJ | | YS | | YC | | LI | WC=[[Wu Ch'uan-yu]]<br />1834–1902 | WJ=Wang Jaio-Yu<br />1836-1939<br />[[Guang Ping Yang Tai Chi Chuan|Original Yang]] | YS=[[Yang Shao-hou]]<br />1862–1930<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Ch'eng-fu]]<br />1883–1936<br />[[103 form Yang family T'ai Chi Ch'uan|Yang Big Frame]] | LI=[[Li I-yü]]<br />1832–1892}} {{familytree | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | |!| | }} {{familytree | WC | | KL | | | | | | YS | | HW | WC=[[Wu Chien-ch'üan]]<br />1870–1942<br />[[Wu style T'ai Chi Ch'uan|WU STYLE]]<br />[[108 form Wu family T'ai Chi Ch'uan|108 Form]] | KL=[[Kuo Lien Ying]]<br />1895–1984 | YS=[[Yang Shou-chung]]<br />1910–85 | HW=[[Hao Wei-chen]]<br />1849–1920 }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WK | | | | | | | | | | | | | | SL | WK=[[Wu Kung-i]]<br />1900–1970 | SL=[[Sun Lu-t'ang]]<br />1861–1932<br />[[Sun style T'ai Chi Ch'uan|SUN STYLE]] }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WT | | | | | | | | | | | | | | SH | WT=[[Wu Ta-k'uei]]<br />1923–1972 | SH=[[Sun Hsing-i]]<br />1891–1929 }} {{familytree/end}} </center> ==== આધુનિક સ્વરૂપો ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | YC | YC=Yang Ch`eng-fu }} {{familytree | |)|-|-|-|.| | }} {{familytree | CM | | CS | CM=[[Cheng Man-ch'ing]]<br />1901–1975<br />Short (37) Form | CS=Chinese Sports Commission<br />1956<br />Beijing [[24 Form]] }} {{familytree | | | | | |:| | }} {{familytree | | | | | CF | CF=1989<br />[[42 Form (Competition Form) T'ai Chi Ch'uan|42 Competition Form]]<br />([[Wushu (sport)|Wushu]] competition form combined from Sun, Wu, Chen, and Yang styles)}} {{familytree/end}} </center> == તાલિમ અને ટેકનિક == [[ચિત્ર:Yang cheng fu single whip application 2 75.jpg|thumb|right|200px|સિંગલ વ્હિપ ટેકનીકની ઘણાં જ શકય ઉપયોગમાંથી એકનો ઉપયોગ કરતા યાંગ ચેંગફૂ]] "તાઈ ચી ચુઆન" નામ પશ્ચિમમાં સામાન્ય રીતે "''યિન-યાંગ'' " ડાયેગ્રામ તરીકે ઓળખવામાં આવતા તાઈજી ચિહ્ન (''તાઇજીતુ'' or ''તાઇ ચી તુ'' , 太極圖) માંથી ઉતરી આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવતું હોવાથી તાઈ ચી ચુઆન ''યીન'' (આસાન) અને ''યાંગ'' (સક્રિય) સિદ્ધાંતોનો ચાઈનીઝ કલાસિકસ ખાસ કરીને આઈ ચિંગ અને [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં જેવા મળતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને અભ્યાસ કરવા માટે તેની પ્રાચીન શાખાઓમાં સાહિત્યમાં સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય તાલિમમાં બે પાયાના પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ પ્રથમ છે એકલ સ્વરૂપ (સોલો ફોર્મ, (''ચુઆન'' અથવા ''ક્વાન'' , 拳) જે સીધી કરોડરજજુ, પેટમાંથી શ્વાસ લેવા પર અને કુદરતી હલન-ચલનની શ્રેણી પર ભાર મૂકે છે; જયારે બીજું પાસું તાલિમના જોડીદાર સાથે મળીને હાથને ધકેલવાના (''તાઇ શુ'' , 推手) અને વધારે પ્રેકિટકલ રીતે હલન-ચલન કરવાને લીધે અલગ પડે છે. સોલો ફોર્મ વિદ્યાર્થીઓને હલન-ચલનની સંપૂર્ણ અને કુદરતી શ્રેણીના માધ્યમથી તેમના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્ર પરથી પસાર કરે છે. સોલો ફોર્મની ચોક્કસ, પુનરાવર્તિત પ્રેકિટસ શરીરના બાંધાને જાળવી રાખે છે, વિદ્યાર્થીઓના સમગ્ર શરીરમાં પરિભ્રમણને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેમના સાંધાઓની સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી રાખે છે અને વધુમાં વિદ્યાર્થીઓને આ ફોર્મ દ્વારા આડકતરી રીતે માર્શલ આર્ટના ઉપયોગની શ્રેણીથી પરીચિત કરાવે છે. તાઈચીની મુખ્ય પરંપરાગત શૈલીઓના સ્વરૂપો બાહ્ય રીતે થોડા અલગ પડે છે પરંતુ તેમાં ઘણી દેખીતી સમાનતા પણ છે જે તેમના સામાન્ય ઉદ્ગમ તરફ નિર્દેશ કરે છે. સોલો ફોર્મ, ખાલી હાથ અને શસ્ત્ર, હલન-ચલનની એવી શ્રેણી છે જે હાથને ધકેલીને વ્યકિતગત રીતે પ્રેકિટસ કરી શકાય છે અને સ્વ-રક્ષણ તાલિમ માટે વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવાના માર્શલ ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓ તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. મોટાભાગની પરંપરાગત શાખાઓમાં સોલો ફોર્મના વિવિધ પ્રકારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, ઝડપી-ધીમા, નાનું વર્તુળ - મોટું વર્તુળ, ચોરસ - વર્તુળ (જે સાંધાઓ દ્વારા વધુ લાભ મેળવવાના વિવિધ હાવભાવ છે), નીચી બેઠક /ઊંચી બેઠક (સમગ્ર ફોર્મ દરમિયાન ભાર સહન કરતાં ઘૂંટણનો બનાવવામાં આવતો ખૂણો). [[ચિત્ર:Pushing hands by yatish.jpg|thumb|left|તાઈ ચીની તાલિમના મુખ્ય ભાગમાં સ્થાન ધરાવતા પુશિંગ હેન્ડ્સ માટે નિર્દેશો મેળવતા બે વિદ્યાર્થીઓ]] તાઈ ચી ચુઆનની ફિલોસોફી એ છે કે જો કોઈ વ્યકિત હિંસક બળનો પ્રતિકાર કરવામાં સખ્તાઈનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે કેટલાક અંશે બંને પક્ષોને ચોક્કસ ઈજા થાય છે. આ પ્રકારની ઈજા, તાઈ ચીના સિદ્ધાંત પ્રમાણે, હિંસક શકિતના હિંસક શકિત સાથેના મેળાપનું કુદરતી પરિણામ છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને આવતા બળ સામે સીધી રીતે લડાઈ કરવાનું અથવા તેનો પ્રતિકાર નહીં કરવાનું શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ તેને નરમાશથી રોકવાનું અને જયાં સુધી હુમલો કરતી શકિત પોતાની રીતે જ નાશ ન પામે અથવા તેને સુરક્ષિત રીતે અન્ય દિશામાં વાળવામાં ન આવે ત્યાં સુધી શારીરિક રીતે સંપર્કમાં રહીને હલન-ચલનને અનુસરતા રહેવાનું રહેવાનું એટલે કે યાંગને યીન દ્વારા સામનો કરવાનું શીખવવામાં આવે છે. લડાઈમાં અથવા વિસ્તૃત ફિલોસોફિકલ રીતે પણ યીન/યાંગ અથવા યાંગ/યીનનું સંતુલન યોગ્ય રીતે કરવું એ જ તાઈ ચી ચુઆન તાલિમનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય છે. લાઈ ત્ઝુએ [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં આ માટેનો આદર્શ પૂરો પાડ્યો છેઃ "નરમ અને સ્થિતિસ્થાપક સખત અને મજબૂતને પરાજિત કરશે." તાઈ ચીનું માર્શલ પાસું વિરોધીના હલન-ચલન અંગે અને યોગ્ય પ્રતિભાવ નિર્ધારિત કરતા ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર અંગેની સંવેદનશીલતા પર આધાર રાખે છે. માર્શલ તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીને મૂળભૂત લક્ષ્યાંક તરીકે સંપર્કમાં આવે કે તુરંત જ વિરોધીના ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્રને અસરકારક રીતે અસર કરવાનું અથવા તો તેને "ઝડપી" લેવા અંગેની તાલિમ આપવામાં આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006"/> કેન્દ્ર પર કબજો જમાવવા માટેની સંવેદનશીલતા ફોર્મ્સ, પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સ્પેરિંગથી પ્રથમ ''યીન '' (ધીમી, પુનરાવર્તિત, ધ્યાનવાળી, નીચી અસર) અને ત્યાર બાદ તેમાં ''યાંગ'' ( વાસ્તવિક, સક્રિય, ઝડપી, ઊંચી અસર)ની હજારો કલાકની પ્રેકિટસથી મેળવવામાં આવે છે. તાઈ ચી તાલિમ ત્રણ મૂળભૂત શ્રેણીમાં આપવામાં આવે છેઃ નજીક, મધ્યમ અને લાંબું અને પછીથી આ વચ્ચેનું તમામ. પુશીસ અને ઓપન હેન્ડ સ્ટ્રાઈકસ પંચની સરખામણીએ વધારે સામાન્ય છે, અને કિકસનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પગ અને ધડના નીચેના ભાગ પરંતુ થાપાથી ઉપરના ભાગ માટે કરવામાં આવતો નથી, જેનો આધાર શૈલી પર રહેલો છે. આંગળીઓ, મૂક્કા, હથેલીઓ, હાથના બાજુના ભાગ, કાંડાઓ, કોણીઓ, ખભાઓ, પીઠ, થાપાઓ, ઘૂંટણો અને પગનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પ્રહાર કરવા માટે કરવામાં આવે છે જેની સાથે વધારે તાલિમ પામેલા વિદ્યાર્થીઓ પ્રહાર માટે આંખ, ગળા, હૃદય, જંઘામૂળ અને અન્ય એકયુપ્રેશર પોઈન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સાંધાઓના ટ્રેપ્સ, લોકસ અને બ્રેકસ (ચી ના)નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના તાઈ ચી શિક્ષકો એવી અપેક્ષા રાખે છે કે તેમના વિદ્યાર્થીઓ પ્રથમ રક્ષણાત્મક અથવા હુમલો ખાળવાનું કૌશલ્ય પ્રથમ શીખે અને પ્રહારના કૌશલ્યોની વિસ્તૃત તાલિમ આપવામાં આવે તે પહેલાં રક્ષણાત્મક કૌશલ્યોનું નિદર્શન અસરકારક રીતે તેમની સામે કરે. પરંપરાગત શાખાઓમાં એવો પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે કે વ્યકિતએ રક્ષણવિહીનની રક્ષા કરવા અને હરીફ પ્રત્યે દયા દાખવવીને વૂ ટે (武德), માર્શલ આર્ટના સદ્ગુણો અથવા વિરતાનું પ્રદર્શન કરવું જોઈએ.<ref name="Wile1995"/> શારીરિક સ્વરૂપ ઉપરાંત માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓ પ્રહારની ઉર્જા અન્ય વ્યકિત પર કઇ રીતે અસર કરે છે તેને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. હથેળી પ્રહાર જે શારીરિક રીતે સમાન દેખાય છે તેને એવી રીતે કરવામાં આવે કે લક્ષ્યાંકના શરીર પર તેની સંપૂર્ણ અલગ પ્રકારની અસર પડે. સામાન્ય રીતે હરીફને પાછળ ધકેલવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ હરીફને જમીન પરથી ઉભો ઊંચકીને તેના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્રને તોડી નાંખવા કરવો જોઈએ અથવા આંતરિક નુકસાન પહાચાડવાના હેતુથી તે સામેની વ્યકિતના શરીરમાં પ્રહારની શકિતને નાશ કરી દે તે રીતે હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અન્ય તાલિમ કવાયતમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * શસ્ત્રોની તાલિમ અથવા ફેન્સિંગ એપ્લીકેશન્સ જેમાં ''જીયાન'' અથવા ''ચીન'' અથવા ''જીમ'' (જીયાન 劍) તરીકે ઓળખવામાં આવતી સીધી તલવાર, કેટલીક વખત ''લાંબી તલવાર'' અથવા ''તાઓ'' (દાઓ 刀, જેને હકીકતમાં મોટા ખંજર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) તરીકે ઓળખવામાં આવતી વજનદાર વાંકી તલવાર, ''સાન'' તરીકે ઓળખવામાં આવતા ફોલ્ડિંગ ''પંખા'' , ''કુન'' (棍) તરીકે ઓળખાતા (2 મીટર લાંબા) લાકડાના દંડા, સાત ફૂટ (2 મીટર)ના ભાલા અને 13 ફૂટ (4 મીટર) ''બરછી'' નો (બંનેને ક્વાયાંગ 槍 કહેવાય) ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાગત શૈલીમાં હજુ પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા રસપ્રદ શસ્ત્રોમાં મોટા ''ડેડાઓ'' અથવા ''તા તાઓ'' (大刀) અને ''પુડાઓ'' તલવાર અથવા ''પુ તાઓ'' (撲刀), ''હેલબેર્ડ'' (jǐ 戟), ''સોટી'' , ''દોરડાના ગાળિયા'' , ''ત્રિપાંખીયા દંડા'' , ''પવન અને અગ્નિચક્ર'' , ''લાસો'' , ''વ્હિપ'' , ''ચેઈન વ્હિપ'' અને ''સ્ટીલ વ્હિપ'' નો સમાવેશ થાય છે. * બે વ્યકિતઓની સ્પેરિંગ ટુર્નામેન્ટ (પુશ હેન્ડ્સ સ્પર્ધાના અને ''સાનશોઉ'' 散手ના ભાગરૂપે) શ્વાસ લેવાની કવાયત, * શ્વાસ લેવાની કવાયતઃ ''ની કુંગ'' (內功 નીગોંગ) અથવા વધારે સામાન્ય રીતે , ''ચી કુંગ'' (氣功 ગિગોંગ) અથવા શ્વાસની ઉર્જા વધારવા માટે શારીરિક હલનચલનના સમન્વયમાં અને ઉભા રહ્યા પછી અથવા બેના જોડાણમાં. પહેલાં આ કવાયત શિષ્યોને માત્ર અલગ રીતે જ તાલિમ વ્યવસ્થાના વધારાના ઉપયોગી ભાગ તરીકે શીખવવામાં આવતી હતી. છેલ્લા 60 વર્ષોમાં તે સામાન્ય લોકોમાં વધારે જાણીતી બની છે. == આધુનિક તાઈ ચી == [[ચિત્ર:Tai Chi1.jpg|thumb|બેજિંગના ટેમ્પલ ઓફ હેવન ખાતે આઉટડોર પ્રેકિટસ]] સ્વાસ્થ્ય પર ભાર મૂકવાના શુદ્ધ હેતુથી છેલ્લા 20 જેટલા વર્ષોથી તાઈ ચી વર્ગો હોસ્પિટલ, કિલનિક, સમુદાય અને વયોવૃદ્ધ લોકો માટેના કેન્દ્રોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે, કારણ કે બેબી બૂમર્સ એજ અને કલાની મોટી ઊંમરના લોકો માટેની ઓછા થાક સાથેની તાલિમ વધારે જાણીતી બની છે.<ref>{{cite journal|last=Yip|first=Y. L.|title=Pivot – Qi|journal=The Journal of Traditional Eastern Health and Fitness|volume=12|issue=3|publisher= Insight Graphics Publishers |date=Autumn 2002|issn=1056-4004}}</ref><ref name="sgma">{{cite web|url=http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|title=SGMA 2007 Sports & Fitness Participation Report From the USA Sports Participation Study|publisher=SGMA|access-date=2007-08-18|page=2|archive-date=2012-12-10|archive-url=https://archive.is/20121210083645/http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|url-status=dead}}</ref> લોકપ્રિયતાના પરીણામના પરીણામ સ્વરૂપે, જે લોકો કહે છે કે તેઓ પ્રથામિક રીતે સ્વ-રક્ષા માટે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો કલાની રીતે (જુઓ વુશુ નીચે) તેની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ફાયદાને લીધે તેમાં રસ ધરાવતા થયા છે તેમના વચ્ચે મતભેદ સર્જાયા છે. વુશુ પાસું પ્રાથમિક રીતે પ્રદર્શન માટે છે, આ હેતુ માટે શીખવવામાં આવતા ફોર્મ સ્પર્ધામાં પોઈન્ટ્સ મેળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને મોટાભાગે તેને સ્વાસ્થ્યની જાળવણી અથવા માર્શલની ક્ષમતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. વધારે પરંપરાગત સ્ટાઈલિસ્ટ માને છે કે સ્વાસ્થ્ય અને માર્શલ આર્ટ્સના પાસાઓ પણ તેટલા જ મહત્ત્વના છેઃ તાઈ ચી ચુઆનના ''યીન'' અને ''યાંગ'' . તેથી જ તાઈ ચી "પરીવાર" શાખાઓ તેમનું શિક્ષણ માર્શલ આર્ટના સંદર્ભમાં જ આપે છે, ભલેને પછી તેમના વિદ્યાર્થીઓનો આ કલા શીખવા પાછળનો કાંઈ પણ ઈરાદો હોય.<ref>{{cite journal|last=Woolidge|first=Doug|title=T’AI CHI |journal=The International Magazine of T’ai Chi Ch’uan|volume=21|issue=3|publisher=Wayfarer Publications|month=June | year=1997|issn=0730-1049}}</ref> === રમત તરીકે તાઈ ચી === વુશુ ટુર્નામેન્ટમાં નિર્ણય માટે તાઈ ચી ચુઆનના માપંદડ નક્કી કરવા માટે અને ઘણાં તાઈ ચી ટુ ચુઆન શિક્ષકો ચીનની બહાર ચાલ્યા ગયા અથવા તો 1949માં કમ્યુનિસ્ટ સત્તા આવ્યા બાદ તેમને આ કલાની તાલિમ પર મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હોવાને કારણે સરકારે ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટી સ્પોન્સર કરી, જેણે ચાર વુશુ શિક્ષકોને ભેગા કરીને 1956માં યાંગ ફેમીલી હેન્ડ ફોર્મને ટૂંકાવીને 24 પોશ્ચરમાં રજૂ કર્યું. તેઓ તાઈ ચી ચુઆનના દેખાવને જાળવી રાખવા માંગતા હતા પરંતુ એવા પ્રકારનું ચીલાચાલુ સ્વરૂપ તૈયાર કરવા માંગતા હતા જે શિખવવામાં ઓછું મુશ્કેલ હોય અને શિખવામાં લાંબા (સામાન્ય રીતે 88 થી 108 પોશ્ચર (અંગમુદ્રાઓ) ધરાવતા), કલાસિકલ સોલો હેન્ડ ફોર્મ્સથી ઘણું ઓછું મુશ્કેલ હોય. 1976માં તેમણે નિદર્શનના હેતુથી થોડું વધારે લાંબું સ્વરૂપ તૈયાર કર્યું જેમાં હજુ પણ પરંપરાગત સ્વરૂપોમાં જરૂરી સંપૂર્ણ સ્મરણશકિત, સંતુલન અને સંવાદિતાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ ''કમ્બાઈન્ડ 48 ફોર્મ્સ'' હતા જેને પ્રોફેસર મેન હુઈ ફેંગના વડપણ હેઠળ ત્રણ વુશુ શિક્ષકોએ તૈયાર કર્યા હતા. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ચેન, યાંગ, વુ અને સન એમ ચાર મૂળભૂત શૈલીઓના કલાસિકલ ફોર્મ્સની કેટલીક બાબતોને સરળ બનાવીને અને જોડીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. તાઈ ચી ફરીથી તેની માતૃભૂમિમાં લોકપ્રિય બનવાની સાથે છ મિનિટની સમયમર્યાદામાં પૂરા કરવામાં આવતા વધારે સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યા. 1980ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં, ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટીએ ઘણાં વિવિધ પ્રકારના સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સના માપદંડ નક્કી કર્યા. તેમણે ચાર મુખ્ય શૈલીઓ ઉપરાંત કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરે તેવા સેટ્સ તૈયાર કર્યા. આ પાંચ સેટ્સ વિવિધ ટીમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા અને પછીથી ચીનમાં વુશુ કોચની બનેલી કમિટીએ તેને મંજૂરી આપી હતી. આ રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા તમામ સેટ્સને તેમની શૈલી પ્રમાણે નામ આપવામાં આવ્યા હતા, દા.ત. ચેન સ્ટાઈલ નેશનલ કમ્પિટીશન ફોર્મ ''56 ફોર્મ્સ'' છે અને તેવી રીતે અન્ય. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ''ધ 42 ફોર્મ્સ'' છે અથવા સરળ રીતે ''કમ્પિટીશન ફોર્મ'' છે. અન્ય આધુનિક ફોર્મ ધ 67 મૂવમેન્ટ્સ કમ્બાઈન્ડ તાઈ-ચી ચુઆન ફોર્મ છે, જે 1950ના દાયકામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, તેમાં યાંગ, વૂ, સન, ચેન અને ફૂ શૈલીઓની લાક્ષણિકતાઓ સંયુકત રીતે ધરાવે છે. વુશુ કોચ બાઉ સીમ માર્ક 67 કમ્બાઈન્ડના ખૂબ જ મોટા પ્રચારક હતા. તાઈ ચી ચુઆનના આ આધુનિક સ્વરૂપો (કેટલીકવાર પિનયિન રોમનાઇઝેશન ''તાઇ જી ક્વાન'' નો ઉપયોગ કરીને લિસ્ટ થાય છે)આંતરરાષ્ટ્રીય વુશુ ટુર્નામેન્ટ સ્પર્ધાના મહત્ત્વના ભાગ બની ગયા છે અને જેટ લી અને ડોની યેન સહિતના પ્રસિદ્ધ વુશુ હરીફોને દર્શાવતી અથવા તેમના દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી કોરીયોગ્રાફી ધરાવતી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 1990ની 11મી એશિયન ગેમ્સમાં વુશુને પ્રથમ વખત સ્પર્ધામાં સમાવવામાં આવી હતી જેમાં તાઈ ચીનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરવા માટે ''42 ફોર્મ'' ને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. ઈન્ટરનેશનલ વુશુ ફેડરેશન (આઈડબલ્યુયુએફ) (IWUF)એ ઓલિમ્પિક રમતોમાં વુશુને સમાવી લેવા અરજી કરી હતી, પરંતુ તેના ચંદ્રકોને ગણતરીમાં લેવામાં આવશે નહીં.<ref>{{cite web|url=http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|title=Wushu likely to be a "specially-set" sport at Olympics|year=2006|publisher=Chinese Olympic Committee|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311001132/http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|url-status=dead}}</ref> આ કલાની પ્રેકિટસ કરનારા લોકો તેમના પ્રેકિટકલ માર્શલ કૌશલ્યનું પરીક્ષણ અન્ય શાખાઓના વિદ્યાર્થીઓની સામે અને પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સેનશાઉ સ્પર્ધામાં તેમના માર્શલ આર્ટ્સ શૈલીનું પરીક્ષણ કરે છે. == સ્વાસ્થ્ય લાભો == [[ચિત્ર:Tai Chi Young and Old.jpg|thumb|right|તાઈ ચીનો વયોવૃદ્ધ અથવા બિમાર લોકોમાં યુવાનીનું કુદરતી જોમ પાછું લાવવાની પદ્ધતિ તરીકે પ્રચાર કરવામાં આવે છે.]] તાઈ ચીનો પશ્ચિમના વિદ્યાર્થીઓને પરિચય કરાવવામાં આવ્યો તે પહેલાં તાઈ ચી ચુઆનના આરોગ્ય સંબંધી ફાયદાઓની વિસ્તૃત સમજણ પરંપરાગત ચીની દવાઓ દ્વારા આપવામાં આવી હતી, જે એવા પ્રકારના અભિપ્રાય પર આધારિત છે કે શરીર અને સારવાર તંત્રના અભ્યાસ અને તેને ટેકો આપવામાં આધુનિક વિજ્ઞાન હંમેશા સક્ષમ નથી. આજે, તાઈ ચી પર પશ્ચિમી દેશોમાં ઘનિષ્ટ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.<ref name="Wang"/> મોટાભાગના આરોગ્ય અભ્યાસોએ તાઈ ચીની પ્રેકિટસથી કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ઘણો જ લાભ થતો હોવાનું દર્શાવ્યું હોવાથી, આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં કાર્યરત વ્યાવસાયિકોએ સૌથી વધારે લાભદાયક શૈલી, શ્રેષ્ઠતમ પરીણામો મેળવવા માટે પ્રેકિટસના સમયના સૂચન, અને તાઈ ચી એકસસાઈસના અન્ય સ્વરૂપ તરીકે અસરકારક છે કે નહીં વગેરે જેવા પરીણામસંબંધી કારણો નક્કી કરવા માટે વધારે ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસનું સૂચન કર્યું છે.<ref name="Wang"/> === દીર્ઘકાલિન પરિસ્થિતિઓ === સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે તાઈ ચી ની ઘનિષ્ઠ પ્રેકિટસ સંતુલન સંયમ, સ્થિતિસ્થાપકતા, હૃદય સંબંધી તંદુરસ્તી (ર્કાિડયોવાસ્કયુલર ફિટનેસ)માં હકારાત્મક અસરો જોવા મળી છે <ref>{{cite journal|last=Wolf|first=SL|coauthors=Sattin RW & Kutner M|title=Intense tai chi exercise training and fall occurrences in older, transitionally frail adults: a randomized, controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_2003-12_51_12/page/1693|journal=Journal of the American Geriatric Society|year=2003|volume=51|issue=12|pages=1693–701|access-date=2007-04-13|doi=10.1046/j.1532-5415.2003.51552.x|pmid=14687346}}</ref> અને મોટી ઊંમરના તંદુરસ્ત દર્દીઓ અને દીર્ઘકાલીન રોગોના હુમલા,<ref>{{cite journal |url=http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |journal=Neurorehabilitation and Neural Repair |title=Short-form Tai Chi Improves Standing Balance of People With Chronic Stroke |last=Au-Yeung, PhD |first=Stephanie S. Y. |coauthors=Christina W. Y. Hui-Chan, PhD, and Jervis C. S. Tang, MSW |date=January 7, 2009 |doi=10.1177/1545968308326425 |volume=23 |pages=515 |pmid=19129308 |issue=5 |access-date=સપ્ટેમ્બર 9, 2010 |archive-date=જૂન 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620024317/http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |url-status=dead }}</ref> હૃદય બંધ પડી જવું, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય રોગ, મલ્ટીપલ સ્કલીરોસીસ, લકવા, અલ્ઝાઈમર્સ અને ફાઈબ્રોમાલ્ગિયામાંથી બહાર આવેલા એમ બંને પ્રકારના લોકોના પડી જવાના જોખમમાં ઘટાડો કરે છે.<ref>તાઈ ચી કસરતની ફાઈબ્રોમીઆલ્ગીઆ ચિહ્નો અને આરોગ્ય સંબંધી જીવનની ગુણવત્તા પર અસર. ટેગ્ગાર્ટ એચ એમ, આર્સલેનિયન સીએલ, બાઈ એસ, સિંઘ કે. આર્મસ્ટ્રોંગ એટલાન્ટિક સ્ટેટ યુનિર્વિસટી, સવાનાહ, જીએ, યુએસએ. પીએમઆઈડીઃ 14595996 (પેબમેડ- ઈન્ડેકસ્ટ ફોર મેડલાઈન)</ref> તાઈ ચી ની નરમ અને ઓછી અસર ધરાવતી મૂવમેન્ટ સર્ફીંગ અને ડાઉનહીલ સ્કિઈંગ કરતાં વધારે પ્રમાણમાં કેલેરી બાળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nutristrategy.com/activitylist3.htm|publisher=NutriStrategy|title=Calories burned during exercise|access-date=2007-04-13}}</ref> યોગની સાથે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ 12-14 અઠવાડિયા સુધી કરવામાં આવતાં એલડીએલ (LDL)ના સ્તરમાં લગભગ 20-26 મિલિગ્રામનો ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://www.nytimes.com/2007/08/21/health/21brod.html?adxnnl=1&adxnnlx=1190862080-FWYKVQhkU70Kz/P+y3V9pw|title=Cutting Cholesterol, an Uphill Battle |work=The New York Times|date=2007-08-21|author=Brody, Jane E.}}</ref> આ અભ્યાસોની ઊંડાણપૂર્વકની સમીક્ષાએ કેટલીક મર્યાદાઓ અથવા પૂર્વગ્રહો દર્શાવ્યા હોવાથી તાઈ ચીના ફાયદાઓ અંગેના નિશ્ચિત તારણો કાઢવા મુશ્કેલ બનાવ્યા હતા.<ref name="Wang">{{cite journal|last=Wang|first=C|coauthors=Collet JP & Lau J|title=The effect of Tai Chi on health outcomes in patients with chronic conditions: a systematic review|journal=Archives of Internal Medicine|year=2004|volume=164|issue=5|pages=493–501|access-date=2007-04-13|doi=10.1001/archinte.164.5.493|pmid=15006825}}</ref> આ જ સંશોધકોના વડપણમાં કરવામાં આવેલા પછીના અભ્યાસની સમીક્ષામાં જોવા મળ્યું કે તાઈ ચી (નિયમિત સ્ટ્રેચિંગની સરખામણીએ)એ ઘૂંટણનો તીવ્ર ઓસ્ટેઓઆર્થરાઈટીસ ધરાવતા 60 વર્ષથી વધારે ઉંમરના લોકોમાં દર્દમાં ઘણો જ ઘટાડો કરવાની અને સમગ્ર રીતે શારીરિક અને માનસિક આરોગ્યમાં સુધારો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE49P00R20081026|title=Tai chi helps cut pain of knee arthritis: study|date=October 25, 2008|work=[[Reuters]]|access-date=2008-10-26|quote=Those who did tai chi experienced greater pain reduction, less depression and improvements in physical function and overall health, researchers led by Dr. Chenchen Wang of Tufts Medical Center in Boston reported...}}</ref> વધુમાં, પીર-રીવ્યુડ મેડિકલ જર્નલમાં પ્રકાશિત નહીં થયેલા પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને તેને સંબંધિત કવીગોંગ ડાયાબિટીસની તીવ્રતામાં પણ ઘટાડો કરતાં હોવાના પ્રાથમિક પૂરાવાઓ મળ્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|last=Pennington|first=LD|year=2006|title=Tai chi: an effective alternative exercise|url=http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|publisher=DiabetesHealth|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521200930/http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|url-status=dead}}</ref> એક તાજેતરના અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને આરોગ્ય શિક્ષણ એમ બે પ્રકારની વર્તનસંબંધી દરમિયાનગીરીનું પુખ્તવયના લોકો પરની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું, જેમને 16 અઠવાડિયાની દરમિયાનગીરી બાદ અસરકારકતા ઓછી કરેલા જીવતા ઓકા મેર્ક વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈસરની રસી વેરીવેકસનો ડોઝ આપવામાં આવ્યો. એવું જણાયું કે તાઈ ચી વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ-સ્પેસિફિક સેલ-મીડિયેટેડ ઈમ્યુનિટીની સુષુપ્ત અવસ્થામાં વધારો કરીને વેરીસેલા રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે. તાઇ ચી વેરિસેલા ઝોસ્ટર વાઇરસનું રેસ્ટિંગ સ્તર વધારે છે અને વરિસેલા રસીની પ્રતીકારકતા અને કાર્યક્ષમતા વધારે છે. તાઈ ચી સ્વતંત્ર રીતે દરાજની અસરને કે તેની શકયતાને ઓછી કરતી નથી પરંતુ વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite journal|last=Irwin|first=MR|coauthors=Olmstead, R & Oxman, MN|title=Augmenting Immune Responses to Varicella Zoster Virus in Older Adults: A Randomized, Controlled Trial of Tai Chi|year=2007|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=55|issue=4|pages=511–517|url=http://www.doi.org/10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|access-date=2007-04-08|pmid=17397428}}</ref> === તાણ અને માનસિક આરોગ્ય === એવા પણ નિર્દેશો મળે છે કે તાઈ ચી મૂડ અને હૃદયના ધબકારા પર અસર કરતા નોરેડ્રેનેલિન અને કોર્ટીસોલ સ્ત્રાવોના ઉત્પાદન પર પણ કેટલીક અસર કરે છે. જો કે, આ અસર અન્ય પ્રકારની કસરતથી થતી અસર કરતાં અલગ નથી.<ref>{{cite journal|title=Changes in Heart Rate, Noradrenaline, Cortisol and Mood During Tai Chi|last=Jin|first=P|year=1989|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=33|issue=2|pages=197–206|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|access-date=2007-04-13|doi=10.1016/0022-3999(89)90047-0|pmid=2724196|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185400/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|url-status=dead}}</ref> એક અભ્યાસમાં તાઈ ચીએ 13 તરુણોમાં એટેન્શન ડેફિસીટ અને ઈપરએકિટવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)- બેધ્યાનપણા અને વધારે પડતી સક્રિયતાને કારણ થતી અવ્યવસ્થા)માં ઘટાડો કર્યો હોવાનું પણ ગણાવવામાં આવ્યું છે. તાઈ ચીના સત્રો પૂરા થયા બાદ આ ચિહ્નોમાં સુધારો ચાલુ રહ્યો હોવાનું જણાયું હતું.<ref>{{cite journal|last=Hernandez-Reif|first=M|coauthors=Field, TM & Thimas, E|year=2001|title=Attention deficit hyperactivity disorder: benefits from Tai Chi|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|journal=Journal of Bodywork & Movement Therapies|volume=5|issue=2|pages=120–123|access-date=2007-04-13|doi=10.1054/jbmt.2000.0219|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185418/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|url-status=dead}}</ref> જૂન 2007માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ સેન્ટર ફોર કોમ્પ્લેમેન્ટરી એન્ડ ઓલ્ટરનેટિવ મેડિસીને યુનિર્વિસટી ઓફ આલ્બેર્ટા સ્થિત પ્રેકિટસ સેન્ટર ખાતેના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા મેડિટેશન સંશોધની સ્થિતિના સ્વતંત્ર, સમકક્ષો દ્વારા સમીક્ષા કરાયેલા મેટા-એનાલિસિસને પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ અહેવાલમાં ધ્યાનની પાંચ વિસ્તૃત શ્રેણીઓઃ મંત્ર ધ્યાન, માઈન્ડફુલનેસ ધ્યાન, યોગ, તાઈ ચી અને કવી ગોન્ગને સમાવી લેતા 813 અભ્યાસો (જેમાંથી 88 તાઈ ચીના સમાવેશ સાથેના હતા)ની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલમાં તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે હાલના સાહિત્યને આધારે ધ્યાનની થેરાપેટીક અસરને સ્થાપિત કરી શકાતી નથી અને ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓને આધારે ધ્યાનની સ્વાસ્થ્ય અંગેની અસરો અંગે કોઈ નિશ્ચિત તારણ કાઢી શકાતું નથી.<ref>{{cite journal|author=Ospina MB, Bond TK, Karkhaneh M, Tjosvold L, Vandermeer B, Liang Y, Bialy L, Hooton N,Buscemi N, Dryden DM, Klassen TP|date=June 2007|title=Meditation Practices for Health: State of the Research (Prepared by the University of Alberta Evidence-based Practice Center under Contract No. 290-02-0023)|page=6|journal=Evidence Report/Technology Assessment No. 155|issue=AHRQ Publication No. 07-E010|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality|location=Rockville, MD|url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|access-date=2010-09-09|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225175425/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|url-status=dead}}</ref> === ઓનલાઈન તાઈ ચી અને આરોગ્ય માહિતી કેન્દ્ર === વિશ્વની સોથી મોટી મેડિકલ લાઈબ્રેરી અને અમેરીકાના આરોગ્ય અને માનવીય સેવાઓના વિભાગોના પેટાવિભાગ નેશનલ લાઈબ્રેરી ઓફ મેડિસીને 2003માં અમેરિકન તાઈ ચી એન્ડ કવીગોન્ગ એસોશિએસનને ધ તાઈ ચી એન્ડ કન્ઝ્યુમર હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન સેન્ટર નામ ધરાવતી વેબસાઈટનું નિર્માણ કરવા માટે ગ્રાન્ટ આપી. આ માહિતી કેન્દ્રનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન 2004માં કરવામાં આવ્યું અને ત્યારથી તે આર્થરાઈટીસ, ડાયાબિટીસ, દર્દમાં ઘટાડા, માનસિક આરોગ્ય, હૃદય સંબંધી રોગો, તંદુરસ્તી અને સામાન્ય તંદુરસ્તી અંગેના તાઈ ચીના વિવિધ લાભ અંગેની વૈજ્ઞાનિક, ભરોસાપાત્ર અને સમગ્રલક્ષી માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.americantaichi.net|title=The Online Tai Chi and Health Information Center funded by the U.S. government|access-date=2010-05-23|publisher=American Tai Chi and Qigong Association}}</ref> == તાઈ ચી ચુઆન સાહિત્યમાં == [[ચિત્ર:Tai chi master and pupil.jpg|thumb|right|upright|વિદ્યાર્થીના સ્વરૂપમાં સુધારો કરતાં યાંગ સ્ટાઈલ શિક્ષક]] * તાઈ ચી અને નેઈજીઆએ વુકસીઆ નવલકથાઓ, ફિલ્મો અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં સામાન્ય રીતે ઘણી જ મોટી ભૂમિકા ભજવી છે, જેમાં યુએન વો પિંગની જેટ લીને ચમકાવતી ''તાઈ ચી માસ્ટર'' અને લોકપ્રિય ''ક્રોચિંગ ટાઈગર, હિડન ડ્રેગન'' નો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત તાઈ ચી ચુઆનના શિક્ષકને મુખ્ય ભુમિકામાં દર્શાવતી ફિલ્મ એંગ લીની પ્રથમ પશ્ચિમી ફિલ્મ ''પુશિંગ હેન્ડસ'' હતી. આંતરિક ખ્યાલની કદાચ મજાક પણ ઉડવવામાં આવતી હોય છે, જેમ કે ''શાઓલિન સોકર'' અને ''કુંગ ફૂ હસ્ટલ'' . સાહિત્યિક ચિત્રણોમાં ઝેંગ સેનફેંગ અને વડાંગશેન પરના તાઓઈસ્ટ મઠનો ઘણી વખત સમાવેશ કરવામાં આવે છે. * ઘણાં વયોવૃદ્ધ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતા ચાઈનીઝ વર્કઆઉટ તરીકે તાઈ ચીએ ફાઈવ એન્સેસ્ટર્સ નામની પુસ્તકની શ્રેણીમાં ઘણી જ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. * એનિમેટેડ ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં વોટરબેન્ડિંગની કલાનો આધાર તાઈ ચી છે. * રીક રીઓર્ડનની લોકપ્રિય રહસ્ય નવલકથાનો જાસૂસ ટ્રેસ નેવેરે તાઈ ચી માસ્ટર છે. * તાઈ ચી લડાઈ શૈલીનો ઉપયોગ ''ડેડ ઓર અલાઈવ'' શ્રેણીમાં લેઈફાંગ અને ''મોર્ટલ કોમ્બેટ'' શ્રેણીમાં કેન્શીએ કર્યો છે. * ''સ્ટ્રીટ ફાઈટર'' શ્રેણીમાં ચુન લી પણ તાઈ ચીની કેટલીક વિવિધતાનો ઉપયોગ કરે છે. == આધુનિક શબ્દસમૂહોમાં તાઈ ચી ચુઆન == ખાસ કરીને ચીન, [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને કદાચ વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં જયાં વિવિધ એથનિક ચાઈનીઝ સમૂહો મોટા પ્રમાણમાં વસવાટ કરે છે, ત્યાં શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ લોકો ધીરેથી પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી જવા માટેનો પ્રયાસ કરે છે તેવું દર્શાવવા કરવામાં આવે છે. {{clear}} == આ પણ જુઓ == {{colbegin|colwidth=30em}} * અસાહી હેલ્થ * સેન્ટર્ડ રાઈડિંગ * ચી કૂંગ * ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ - કૂંગ ફૂ * ઈન્ટરનેશનલ કૂંગ ફૂ ફેડરેશન * કાઈનેસિઓથેરાપી * લી સ્ટાઈ તાઈ ચી ચુઆન * તાઈ ચી ચુઆન સ્વરૂપોની યાદી * લૂહેબાફા * તાઈ ચી ચુઆન ફિલોસોફી * તાઈજીજીઆન * તાઓવાદી તાઈ ચી * ટીચાંગ ટે-ચેન * વર્લ્ડ તાઈ ચી એન્ડ કિવગોંગ ડે * વુડાંગ સંપ્રદાય * વુડાંગ તાઈ ચી ચુઆન * વુડાંગકયુઆન {{colend}} == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=Davis|first=Barbara|title=Taijiquan Classics: An Annotated Translation|url=https://archive.org/details/taijiquanclassic0000davi|publisher=North Atlantic Books|year=2004|isbn=978-1556434310|ref=CITEREFDavis2004}} * {{cite book|last=Eberhard|first=Wolfram|title=A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought|url=https://archive.org/details/dictionaryofchin00wolf|publisher=Routledge & Kegan Paul, London|year=1986|isbn=0415002281|ref=CITEREFEberhard1986}} * {{cite book|last=Jou|first=Tsung-Hwa|title=Tao of Tai Chi Chuan, 3rd ed.|publisher=Tuttle|year=1998|isbn=978-0804813570|ref=CITEREFJou1998}} * {{cite journal|last=|first=|title=T'ai Chi Magazine bimonthly|publisher=Wayfarer Publications|year=2008|issn=0730-1049|url=http://www.tai-chi.com|ref=CITEREFT'aiChi2008}} * {{cite journal|last=|first=|title=Taijiquan Journal|publisher=Taijiquan Journal|year=2008|issn=1528-6290|url=http://www.taijiquanjournal.com/|ref=CITEREFTaijiquan2008|access-date=2022-06-18|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226185934/http://www.taijiquanjournal.com/|url-status=dead}} * {{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Tai Chi Touchstones: Yang Family Secret Transmissions|publisher=Sweet Ch'i Press|year=1983|isbn=978-0912059013|ref=CITEREFWile1983}} * {{cite book|last=Yang|first=Yang|title=Taijiquan: The Art of Nurturing, The Science of Power|publisher=Zhenwu Publication; 2nd edition |year=2008|isbn=978-0974099019|ref=CITEREFYang2008}} * {{cite book|title=David Carradine's Tai Chi Workout: The Beginner's Program for a Healthier Mind and Body|url=https://archive.org/details/davidcarradinest0000carr|format=Paperback |last1=Carradine|first1=David|authorlink1=David Carradine|last2=Nakahara|first2=David|publisher=[[Henry Holt and Company]]|year=1995|isbn=0-8050-3767-5}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons}} {{wikiquote}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/WTCQDHlthBenft.html|title=Medical Research on T'ai Chi & Qigong (Chi Kung)|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} * {{cite journal|url=http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|title=Tai Chi Boosts Immunity, Improves Physical Health in Seniors|journal=Acupuncture Today|year=2003|volume=04|issue=11|access-date=2007-04-13|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927185923/http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|title=Tai Chi: With slow movements as fluid as silk, the gentle Chinese practice of Tai Chi seems tailor-made for easing sore joints and muscles.|journal=Arthritis Today|access-date=2007-07-09|archive-date=2009-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509013207/http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/HeadlineNews.html|title=World T'ai Chi & Qigong Day's Headline News|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} ; ;મુખ્ય શૈલીઓના વિડિઓ * [http://www.youtube.com/watch?v=t_hCCTTG3UY યાંગ ઝેન્ડુઓઝ યાંગ સ્ટાઈલ-] યુ ટ્યુબ પર * [http://www.youtube.com/watch?v=Y18sTuexaTo વૂ યુંઘુઆઝ વૂ જીઆનકયુઆન સ્ટાઈલ] * [http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan ચેન શિંગ્ટોન્સ ચેન સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121343/http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} - ગૂગલ વિડિયો પર * [http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan સન જીઆનયુન્સ સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121349/http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan હાઓ શૌરુઝ વૂ હો સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121356/http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=TBvF6r6DOvc બેજિંગ સ્વરૂપના 24-સ્વરૂપ] * [http://www.youtube.com/watch?v=XkthQ-nonOQ યાંગ તાઈ ચી ચુઆન સુધીના 108 સ્વરૂપ] [[શ્રેણી:ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ]] [[શ્રેણી:ચાઈનીઝ સ્વોર્ડમેનશીપ]] [[શ્રેણી:અધ્યાત્મ]] [[શ્રેણી:નેઈજીઆ]] [[શ્રેણી:તાઈ ચી ચુઆન]] [[શ્રેણી:તાઓવાદ]] [[શ્રેણી:પરંપરાગત ચાઈનીઝ દવાઓ]] k2ue6xyeqlwmb13xe1g8n2r4fa14aom 0 26740 906370 904917 2026-10-16T20:30:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906370 wikitext text/x-wiki {{translate}} [[ચિત્ર:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|300px|thumb|પાણી તેની ત્રણ અવસ્થામાં: પ્રવાહી, ઘન ([[બરફ]]), અને (અદ્રશ્ય) [[વરાળ]] હવામાં. [[વાદળા]] એ પાણીના ઝીણા ટીપાં ઓ નો સમૂહ છે, જે વરાળથી સાંદ્ર થયેલ વરાળનું [[થીજેલ]] રૂપ.]] '''પાણી''' એ એક [[રાસાયણીક પદાર્થ]] જેની [[રાસાયણીક સંજ્ઞા]] H<sub>2</sub>O છે. આનો અણુ એક [[પ્રાણવાયુ]] અને બે [[ઉદકજન]] પરમાણુ ધરાવે છે જે [[સહસંયોજક]] બંધથી જોડાયેલ હોય છે. પાણી તાપમાન અને દબાણના સામાન્ય સંજોગોમાં [[પ્રવાહી]] સ્વરુપે હોય છે, પણ તે સાથે જ તે પૃથ્વી પર તેના ઘન સ્વરુપે [[બરફ]] તરીકે અને વાયુ સ્વરુપે પાણીની વરાળ તરીકે પણ સહ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પૃથ્વીની સપાટીના ૭૦.૯% ભાગ પર પાણી છવાયેલ છે,<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2008-12-20|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|url-status=dead}}</ref> અને દરેક સ્વરૂપ [[જીવન]]ના માટે આવશ્યક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html |title=United Nations |publisher=Un.org |date=2005-03-22 |access-date=2010-07-25}}</ref> [[પૃથ્વી]] પર, મોટે ભાગે પાણી સમુદ્ર અને અન્ય પાણીના સ્ત્રોત મળી આવે છે , જેમાં ૧.૬% ભાગ ભૂગર્ભ જળ સ્વરુપે છે અને ૦.૦૦૧% ભાગ વાતાવરણમાં પાણેની વરાળ, વર્ષા અને વાદળા (પાણીના હવામાં અવલંબિત ઘન અને પ્રવાહી કણો) સ્વરુપે છે.<ref>[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html|date=2007-03-20}}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html|date=2009-07-08}} [[UNEP]].</ref> [[સમુદ્રો]] સપાટીના પાણીનો ૯૭% ભાગ ધરાવે છે, [[હિમ નદી]]ઓ અને ધ્રુવીય [[હિમ ટોપી]]ઓ ૨.૪%, અને અન્ય ભૂસપાટી સ્ત્રોત જેવા કે [[નદી]]ઓ, [[સરોવર]] અને [[તળાવ]] ૦.૬% પાણી ધરાવે છે. પાનીનો ખૂબ થોડો ભાગ જીવસૃષ્ટી અને નિર્મિત પદાર્થોમાં હોય છે. પૃથ્વી પરનું પાણી હમેંશા બાષ્પીભવન કે સ્થળાંતર કે સ્થળાંતરીબાષ્પીભવન, વરસાદ, કે ધસારો (મોટે ભાગે દરિયા તરફ) ના ચક્રમાં ફરતું રહે છે જેને જળ ચક્ર કહે છે. જમીન પરના બાષ્પીભવન સ્થળાંતરના પરિણામે વરસાદ પડે છે. સ્વચ્છ [[પીવાલાયક પાણી]] તે માનવ અને અન્ય જીવ સૃષ્ટી માટે આવશ્યક છે. સલામત પીવાલાય ક પાણીની ઉપલબ્ધતા છેલ્લા દાયકામાં વિશ્વમાં દરેક જગ્યાએ સરળ બની છે વધી છે. સલામ્ત પીવાલાયક પાણીની ઉપલબ્ધતા અને [[સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન]] (જી ડી પી) વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.<ref>[http://www.gapminder.org/videos/gapcasts/gapcast-9-public-services/ "લોક સેવાઓ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407031727/http://www.gapminder.org/videos/gapcasts/gapcast-9-public-services/ |date=2012-04-07 }}, ગેપ્માઈન્ડાર વિડિયો</ref> જોકે અમુક નીરીક્ષકો માને છે કે ૨૦૨૫ સુધી અડધું વિશ્વ પાની આધારીત (રોગ) નિર્બળતા નો સામનો કરી રહ્યું હશે. <ref>{{cite journal|author = કુલશ્રેષ્ઠ, એસ. એન.|year = ૧૯૯૮|title = અ ગોબલ આઉટલુક ફોર્ વૉટર રેસોર્સીસ ટુ ધ યર ૨૦૨૫|journal = Water Resources Management|volume = 12|issue = 3|pages = 167–184|access-date = 2008-06-09|doi = 10.1023/A:1007957229865 |issn = 0920-4741 }}</ref> હાલમાં પ્રસિદ્ધ રિપોર્ટ(નવેંબર ૨૦૦૯) કહે છે કે ૨૦૩૦ સુધી, વિશ્વના અમુક વિકાસશીલ ક્ષેત્રોમાં, પાણીની જરુરીયાત પુરવઠા ના ૫૦% જેટલી વધુ હશે.<ref>{{cite web |url=http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf |title="Charting Our Water Future: Economic frameworks to inform decision-making" |format=PDF |date= |access-date=2010-07-25 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705072816/http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf |url-status=dead }}</ref> Water plays an important role in the [[વિશ્વના અર્થતંત્ર]]માં પાણી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, કેમકે તે ઘણાં પ્રકારના રાસાયણીક પદાર્થના [[દ્રાવક]] તરીકે વપરાય છે, તે એક મહત્ત્વનું ઔધ્યોગિક ઠારક અને વાહક છે. લગભગ ૭૦% જેટલું [[તાજુંપાણી]] ખેતીવાડી દ્વારા વાપરવામાં આવે છે.<ref name=Baroni2007>{{cite journal|author = Baroni, L.|coauthors = Cenci, L.; Tettamanti, M.; Berati, M.|year = 2007|title = Evaluating the environmental impact of various dietary patterns combined with different food production systems|url = https://archive.org/details/sim_european-journal-of-clinical-nutrition_2007-02_61_2/page/279|journal = European Journal of Clinical Nutrition|volume = 61|pages = 279–286|doi = 10.1038/sj.ejcn.1602522|pmid = 17035955|issue = 2}}</ref> == રાસાયણીક અને ભૌતિક ગુણધર્મો == [[ચિત્ર:3D model hydrogen bonds in water.svg|left|thumb|પાણીના અણુઓ વચ્ચે [[હાઈડ્રોજન બંધ]] ની પ્રતિકૃતી]] [[ચિત્ર:Water droplet blue bg05.jpg|right|thumb|પાણીના ટીપાના પ્રતિઘાત સ્વરુપે ઉર્ધ્વગામી ઉછાળ ધાર જે વૃત્તાકાર [[કેશીય તરંગ]]થી ઘેરાયેલ છે.]] [[ચિત્ર:SnowflakesWilsonBentley.jpg|thumb|right|''[[હિમશલ્ક]]'' [[વિલ્સન બેન્ટલી]], ૧૯૦૨]] <!-- Image with unknown copyright status removed: [[Image:Pearl_droplet.jpg|thumb|left|Droplet frozen by flash. www.liquidartgallery.com]] --> [[ચિત્ર:Spider web Luc Viatour.jpg|thumb|right|[[કરોળીયાના જાળા]] પર બાજેલા [[ઝાકળ]] બિંદુઓ]] [[ચિત્ર:Capillarity.svg|right|thumb|[[પારો|પારા]]ની સરખામણીમાં પાણીનું [[કેશીય વર્તન]] ]] પાણી એ એક [[રાસાયનીક પદાર્થ]] છે જેની [[રાસાયણીક સંજ્ઞા]] H<sub>2</sub>O છે: પાણીના એક [[અણુ]]માં એક [[ઓક્સિજન]] અને બે [[હાઈડ્રોજન]] પરમાણુ હોય છે જે [[સહસંયોજક]] બંધથી જોડાયેલ હોય છે પાણી પ્રકૃતીમાં પદાર્થનીના ત્રણે અવસ્થામાં મળી આવે છે: આકાશમાં પાણીની વરાળ અને વાદળા સ્વરૂપે; દરિયામાં [[દરિયાના પાણી]] અને ધ્રુવીય સમુદ્રમાં [[હિમશિલા]]સ્વરૂપે; [[પર્વતો]] પર [[હિમનદી]]ઓ અને [[નદી]]ઓ સ્વરૂપે; અને ધરતી પર વિવિધ જળ સ્ત્રોત અને ધરતીમાં ભૂગર્ભ જળ સ્વરૂપે. પાણીના મુખ્ય રાસાયણીક અને ભૌતિક ગુણધર્મો આ મુજબ છે: * પાણી એ સ્વાદરહિત, ગંધરહિત તથા તાપમાન અને દબાણની પ્રમાણભૂત સ્થિતિમાં પ્રવાહી છે. બરફ અને પાણીનો અંતર્ગત મૂળ રંગ હલકો ભૂરો છે, જો કે ઓછા પ્રમાણમાં પાને રંગહીન લાગે છે. બરફ પણ રંગહીન લાગે છે, અને પાનીની વરાળ તો હવાની જેમ અદ્રશ્ય જ હોય છે.<ref>{{cite journal|last=Braun|first=Charles L.|coauthors=Sergei N. Smirnov|title=Why is water blue?|journal=J. Chem. Educ.|volume=70|issue=8|page=612|year=1993|url=http://www.dartmouth.edu/~etrnsfer/water.htm|doi=10.1021/ed070p612|access-date=2010-09-09|archive-date=2012-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66eKvCZUa?url=http://www.dartmouth.edu/~etrnsfer/water.htm|url-status=dead}}</ref> * પાણી [[પારદર્શક]] છે , અને આને લીધે સૂર્ય પ્રકાશ તેમાં પસાર થઈ શકે છે અને [[જળ વનસ્પતિ]]ઓ તેમાં જીવી શકે છે. માત્ર તીવ્ર પારજાંબલી પ્રકાશ જ અમુક અંશે શોષાય છે. * પાનીનો અણુ એ રૈખીક સંરચના નથી ધરાવતો અને ઓક્સિજનના અણુમાં હાયડ્રોજનના અણુ કરતા વધુ ઋણવિદ્યુતભારીતતા હોય છે આથી તે થ્ડો ઋણ ભાર ધરાવે છે જ્યારે હાઈડ્રોજન થોડો ધન ભાર ધરાવે છે. પરિણામે, પાણી એક[[દ્વી ધ્રુવી પરિબળ]] ધરાવતો [[ધ્રુવીય અણુ]] છે. પાણી અસામાન્ય રીતે ઘણી મોટી સંખ્યામાં તેના કદના અણૂ સાથે આંતર આણ્વીક [[હાઈડ્રોજન બંધ]] (ચાર) રચી શકે છે. આને પરિણામે પાણીના અણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ બળ નિર્માણ થાય છે જેને પરિણામે પાણીમાં ઉંચા [[સપાટીના તાણ]] .<ref>{{cite book|last = Campbell|first = Neil A.|coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden|title = Biology: Exploring Life|publisher = Pearson Prentice Hall|year = 2006|location = Boston, Massachusetts|url = http://www.phschool.com/el_marketing.html|isbn = 0-13-250882-6|access-date = 2010-09-09|archive-date = 2014-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html|url-status = dead}}</ref> અને કેશીય બળો નું નિર્માણ થાય છે. પાણીનું [[કેશીય વર્તન]] એટલે કેશ જેવી પાતળી નળીમાં પાણીનું ગુરુત્વ બળની વિરુદ્ધ દિશામાં ઉપર ચઢવું. વાહીકા ધરાવતી વનસ્પતિઓ જેમકે વૃક્ષો પાણીના આજ ગુણધર્મ પર આધાર રાખે છે. * પાણી એક ઉત્તમ [[દ્રાવક]] છે અને તેને ઘણી વખત ''વૈશ્વીક [[દ્રાવક]]'' તરકે પણ ઓળખાય છે. જે પદાર્થ પાણીમાં દ્રવી જાય જેમ કે, [[ક્ષારો]] (મીઠું), [[શર્કરા]]ઓ સાકર, [[અમ્લ]] (એસિડ), [[આલ્કલી]]ઓ, અમે અમુક [[વાયુ]]ઓ – ખાસકરી ઓક્સિજન, [[કાર્બન ડાયોક્સાઈડ]] ([[કાર્બોનેશન]]) તેમને ''[[હાઈડ્રોફીલીક|જળદ્રવી]]'' (જળ-પ્રિય) પદાર્થો કહે છે, જ્યારે એવા પદાર્થો જે પાણીમાં નથી ઓગળતા (દા.ત., [[lipids|ચરબી અને તેલ]]), તેમને ''[[હાઈડ્રોફોબીક]]'' (જળ-ગભરુ) પદાર્થ્ કહે છે. * જૈવિક કોષના મુખ્ય ભાગો જેવા કે ([[પ્રોટીન|પ્રોટીનો]], [[ડી.એન.એ.]] અને [[પોલીસેક્કીરાઈડ]]) પણ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે. * શુદ્ધ પાણીની [[વિદ્યુત વાહકતા]]ઘણી ઓછી હોય છે,પણ તેમાં થોડા પ્રમાણમાં આયનીક પદાર્થ (દા.ત. સોડીયમ ક્લોરાઈડ= મીઠું)ઉમેરતા તેની [[વિદ્યુત વાહકતા]] એકદમ વધી જાય છે. * પાણીના (અને અન્ય પ્રવાહીના) ઉત્કલન બિંદુનો આધાર વાયુના વાતાવરણીય દબાણ પર આધાર રાખે છે. દા.ત., on the top of [[માઉન્ટ એવરેસ્ટ]] શિખર પર પાણી ૬૮°સે પર ઉકળવા માંડે છે, જ્યારે સમુદ્ર સપાટી પર તે ૧૦૦°સે પર ઉકળવા માંડે છે. તેથીએ વિપરીતે, સમુદ્રની ઉંડાણમાં જ્વાળામુખો આગળ ઘણા સો °સે સુધી પણ પાણી વરાળ ન બનતા પ્રવાહી જ રહે છે. * એમોનિયાને બાદ કરતાં પાણી કોઈ પણ જ્ઞાત પદાર્થ કરતા સૌથી વધારે આણ્વીક [[વિશિષ્ટ ઉષ્મા ક્ષમતા]] ધરાવે છે, તે સાથે ત ઉંચી [[બાષ્પીભવન ઉષ્મા]] (૪૦.૬૫&nbsp;kJ•mol<sup>−1</sup>)પણ ધરાવે છે, આ બનેં વસ્તુ નું કારણ પાણીના અણુઓ વચ્ચેનો વિસ્તીર્ણ [[હાઇડ્રોજન બંધ]] છે. આ બે અસાધારણ ગુણધર્મો પાણીને પૃથ્વી પર થતા તાપમાનના ફરકને પચાવીને પૃથ્વીના [[વાતાવરણ]]ને માફકસર બનાવવામાં મદદ કરે છે. * પાણી સૌથે વધુ [[ઘનત્વ]] ૩.૯૮°સે પર મેળવે છે.<ref>{{cite book| author = કોટ્સ, જે. સી., Treichel, P., & Weaver, G. C.|year = ૨૦૦૫|title = કેમેસ્ટ્રી એંડ કેમીકલ રીએક્ટીવીટી |publisher = થોમસ બ્રુક્સ /કોલ| isbn = 053439597X}}</ref> પાણી એક અનિયમીત વર્તન ધરાવે છે પાણીને ઠંડુ પાડતા તેના ઘન સ્વરૂપ (બરફ) બનતા તેનું કદ ઘટે છે. આ વર્તન પ્રમાણે પાણીના ઘન સ્વરૂપનું કદ ૯% વધારે જગ્યા રોકે છે, આને પરિણામે ઘનત્વ ઘટે છે અને વરફ પાની પર તરે છે. [[ચિત્ર:Label for dangerous goods - class 4.3.svg|right|thumb|[[European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road|ADR]] પાની સાથે રાસાયણીક રીતે સક્રીય પદાર્થો માટેનું ભય ચિન્હ ]] * [[ઈથેનોલ]] જેવા ઘણાં પ્રવાહીઓ દરેક પ્રમાણમાં પાણીમાં દ્રવી જાય છે, અને એક સંમાંગ દ્રાવણ બનાવે છે. બીજી તરફ અન્ય સૌ પ્રકાર ના [[તેલ]] પાણીમાં અ દ્રાવ્ય હોય છે. તે પાણી માં નાખતા તેમના ઘનત્વ અનુસાર સપાટીઓમાં રહે છે. વાયુ સ્વરુપે, પાણીની વરાળ હવામાં સંપૂર્ણ રીતે દ્રાવ્ય છે. * ઘણા દ્રાવ્યો સાથે પાણી ઉત્કલાવિચલિત (એઝીઓટ્રોપ) બનાવે છે. * પાણીનું વિદ્યુત પૃથ્થકરણ કરતા ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજન છૂટા પડે છે. * જ્યારે હાઈડ્રોજન કે હાઈડ્રોજન ધરાવતા સંયોજન જ્યારે ઓક્સિજન કે ઓક્સિજન ધરાવતા સંયોજન સાથે રાસાયણીક પ્રક્રિયા કરે ત્યારે હાયડ્રોજન ના ઓક્સાઈ એવા પાણીનું નિર્માણ થાય છે. પાણીના અણુને હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાં વિદ્યુત પૃથ્થકરણ કે અન્ય રીતે રૂપાંતરીત કરવામાટે જેટલી શક્તિ જોઈએ છે તેના કરતા ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજનના પાણીના અણુમાં સંયોજન માટે ઓછી શક્તિની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|last= Ball|first=Philip|authorlink = Philip Ball|title=Burning water and other myths|url= http://www.nature.com/news/2007/070910/full/070910-13.html|work= [[Nature (journal)|Nature]] News|date= 14 September 2007|access-date= 2007-09-14}}</ref> * લિથીયમ, સોડિયમ, કેલ્શિયમ પોટેશિયમ અને સીસીયમ જેવા તત્વો કે જેમનામાં હાઈડ્રોજન કરતાં વધુ ધન વિદ્યુત ભારી હોય છે તેઓ પાણીના અણુના હાઈડ્રોજનના અણુને બદલી હઈડ્રોક્સાઈડ (આલ્કલી, બેઈસ) બનાવે છે. હાઈડ્રોજન જ્વલનશીલ વાયુ હોતા તેના મુક્ત થવાથી તે ભયજનક અને છે અને પાનીની વધુ પડતા ધન વિદ્યુત ભારી તત્વો સાથે ની પ્રક્રિયા સ્ફોટક હોઈ શકે છે. == સ્વાદ અને ગંધ == પાણી પોતાનામાં ઘણાં વિવિધ પદાર્થોને ઓગાળી શકે છે આને પરિણામે પાણી માં વિવિધ સ્વાદ અને ગંધ આવે છે. માનવ અને અન્ય પ્રાની પ્રજાતિઓએ એવી સંવેદના વિકસિત કરી છે જેને પરિણામે તેઓ ખારા કે તૂરા પાનીને પીવાલાયક પાણીથી જુદા તારવી શકે છે. સ્પ્રીંગ વોટર કે [[મિનરલ વૉટર]] તરીકે વેચાતા પાણીમાં અમુક ક્ષારો ઓગાલીને તેમને સ્વાદ આપવામાં આવે છે, જોકે શુદ્ધ પાણી તો ગંધ અને સ્વાદ રહિત હોય છે. જાહેરાતો માં બતાવાતી સ્પ્રિંગ વૉટર કે મિનરલ વૉટરની શુદ્ધતા એ ઝેરી તત્વો, પ્રદૂષકો અને જીવાણુની ગેરહાજરીના સંદર્ભમાં હોય છે. == પ્રકૃતિમાં પાણીની વહેંચણી == === વિશ્વમાં પાણી === વિશ્વના મોટા ભાગના પાણીનું નિર્માણનું [[તારા નિર્માણ]]ની ઉપ પેદાશ તરીકે થયું છે. જ્યારે કોઈ તારો જન્મે છે ત્યારે વાયુ અને રજકણોની એક મહા લહેર બહાર તરફ ફેંકાય છે. જ્યારે આ બહાર તરફ ફેંકાતો પદાર્થોનો જથ્થો છેવટે આસપાસના વાયુ સાથે અથડાય છે, પેદા થતી આધાતી તરંગો વાયુ પર દબાણ આપે છે અને વાયુઅ ગરમ થઈ જાય છે. અને ગરમ અને ગાઢા વાયુમાં પાણી ઝડપથી બને છે.<ref>Gary Melnick, [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] and David Neufeld, [[Johns Hopkins University]] quoted in: {{cite news|title=Discover of Water Vapor Near Orion Nebula Suggests Possible Origin of H20 in Solar System (sic)|publisher=The Harvard University Gazette|date=April 23, 1998|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/1998/04.23/DiscoverofWater.html}} {{cite news|title=Space Cloud Holds Enough Water to Fill Earth's Oceans 1 Million Times|publisher=Headlines@Hopkins, JHU|date=April 9, 1998|url=http://www.jhu.edu/news_info/news/home98/apr98/clouds.html|access-date=સપ્ટેમ્બર 9, 2010|archive-date=નવેમ્બર 9, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109171410/http://www.jhu.edu/news_info/news/home98/apr98/clouds.html|url-status=dead}} {{cite news|title=Water, Water Everywhere: Radio telescope finds water is common in universe|publisher=The Harvard University Gazette|date=February 25, 1999|url=http://news.harvard.edu/gazette/1999/02.25/telescope.html}}(linked 4/2007)</ref> આપણી [[નિહારિકા]] (ગેલેક્સી) [[આકાશગંગા]]માં તારાઓની વચ્ચેના વાદળમાં પણ પાણી મળી આવ્યું છે. કદાચ અન્ય નિહાતિકાઓમાં પણ પાની ઓવાની શક્યતા છે કેમકે પાનીના ભાગ હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજન એ વિશ્વમાં સૌથી વધુ માત્રામાં ઉપલબ્ધ એવા તત્વો છે. અવકાશીય વાદળ છેવટે થીજીને [[સૌર ન્યૂબેલા]] કે આપણા જેવા [[સૌર મંડળ]]માં રૂપાંતર પામે છે. પાણીની વરાળ સૌરમંડળમઅં આ પ્રમાણે મોજૂદ છે: * [[બુધનું વાતાવરણ]]: ૩.૪%, અને બુધના [[બાહ્યાવરણ]]માં ઘણા મોટા પ્રમાણમાં <ref name="planetary society">{{cite web |url=http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html |title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere |access-date=2008-07-05 |publisher=Planetary Society |date=2008-07-03 |archive-date=2008-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080707035106/http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html |url-status=dead }}</ref> * [[શુક્રના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૦૨% * [[પૃથ્વીના વાતાવરણમાં]]: ~૦.૪૦% પૂર્ણ વાતાવરણ પર, મોટે ભાગે ૧–૪% સપાટી પર * [[મંગળના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૩% * [[ગુરુના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૦૦૪% * [[શનિના વાતાવરણમાં]] – માત્ર હિમ સ્વરૂપે * [[એન્સીલૉડસ]] (શનિનો ચંદ્ર): ૯૧% * [[બાહ્ય ગ્રહો]] - [[HD 189733 b]]<ref>[http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1642811,00.html Water Found on Distant Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716081124/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1642811,00.html|date=2007-07-16}} July 12, 2007 By Laura Blue, ''[[Time (magazine)|Time]]''</ref> અને [[HD 209458 b]].<ref name="Space.com water">[http://www.space.com/scienceastronomy/070410_water_exoplanet.html Water Found in Extrasolar Planet's Atmosphere] – Space.com</ref> પ્રવાહી સ્વરૂપે પાણીની મોજૂદગી * પૃથ્વી – સપાટીના ૭૧% ભાગ પર * ચંદ્ર – ઘણી ઓછી માત્રામાં (૨૦૦૮માં) [[એપોલો ૧૫]] (૧૯૭૧) દ્વારા લવાયેલી જ્વાળામુખી મોતીઓમાં.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/0,1518,564911,00.html Versteckt in Glasperlen: Auf dem Mond gibt es Wasser – Wissenschaft – ][[Der Spiegel]]<span> – Nachrichten</span></ref> NASA reported the detection of water molecules by NASA's Moon Mineralogy Mapper aboard the Indian Space Research Organization's Chandrayaan-1 spacecraft in September 2009.<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2009/24sep_moonwater.htm Water Molecules Found on the Moon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927092541/http://science.nasa.gov/headlines/y2009/24sep_moonwater.htm |date=2009-09-27 }}, NASA, September 24, 2009</ref> શનિના ચંદ્ર [[એન્સીલૉડસ]] અને ગુરુના ચંદ્ર [[યુરોપા]]ની સપાટીની નીચે પાણી હાજર હોવાના ઘણા મજબૂત પુરાવા મળ્યા છે જ્યાંતે સંપૂર્ણ ગ્રહપર ફેલાયેલા ૧૦૦ કિમી ઊંડા સમુદ્ર સ્વરૂપે હોઈ શકે છે. આ સમુદ્રોમાં પૃથ્વી પરના સમુદ્રો કરતાં પણ વધુ પાણી હોઈ શકે છે. હિમ સ્વરૂપે પાનીની મોજૂદગી * પૃથ્વી – મોટી ભાગે [[હિમ ચાદર]] * મંગળ પર ધૃવીય હિમ ટોપી સ્વરૂપે * [[ચંદ્ર]] પર હિમ * [[ટાઈટન]] (ચંદ્ર) * [[યુરોપા]] (ચંદ્ર) * [[શનિના વલયો]]<ref name="Sparrow">{{cite book|last = Sparrow|first = Giles|title = The Solar System|publisher =Thunder Bay Press|year =2006|pages =|isbn =1592235794}}</ref> * [એન્સીલૉડસ]] * [[પ્લુટો]] અને [[કેરૉન]] (ચંદ્ર)<ref name="Sparrow"/> * [[ઉલ્કા]] અને ઉલ્કાના સ્ત્રોત એવા ([[ક્યુઈપર પટ્ટો]] અને [[ઊરી વાદળ]] પદાર્થો) હિમ સ્વરુપે પાણી બટુક ગ્રહ સીરસ અને ટેથીસ (ચંદ્ર)પર પણ હોઈ શકે છે. [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]ના આંતરીક માળખાના મોટો ભાગ પાણી અને અન્ય વરાળી તત્વોનો બનેલ છે. વધારે ઉંડાણ વાળા ભાગમાં પાણી [[આયનીક જળ]]ના સ્વરૂપે હોય છે જેમાં તેના અણુઓ હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજન આયનોના ઓસામણ (સૂપ) તરીકે હોય છે. અને તેથી વધુ ઊંડાઈએ તે [[અતિ-આયનિક જળ]] સ્વરૂપે હોય છે જેમાં ઓક્સિજન નું સ્ફટીકી ભવન થઈ જાય છે અને ઓક્સિજન સ્ફટિકોની જાળીની વચ્ચે હાઈડ્રોજન આયન મુક્ત રીતે વિહરે છે. <ref>[http://www.newscientist.com/article/mg20727764.500-weird-water-lurking-inside-giant-planets.html Weird water lurking inside giant planets], New Scientist,01 September 2010, Magazine issue 2776. </ref> === પાણી અને વાસવાટ યોગ્ય ક્ષેત્ર === પ્રવાહી સ્વરૂપમાં અને મહદ અંશે વાયુ અને ઘન સ્વરૂપે પાણીનું અસ્તિત્વ જીવસૃષ્ટીના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે. પૃથ્વી સૌર મંડળના વસવાટ યોગ્ય ક્ષેત્રમાં આવેલ છે, જો પૃથ્વીનું સૂર્યથી સ્થાન (૫% કે ૮૦ લાખ કિમી) પણ આગળ પાછળ હોત, તો પાણીની એક સાથે ત્રણે સ્થિતીમાં અસ્તિત્વ ધરાવવાની શક્યતા ઘટી જાત. <ref>{{cite book| chapter = J. C. I. Dooge. "Integrated Management of Water Resources"| editor = Ehlers, E.; Krafft, T|title = Understanding the Earth System: compartments, processes, and interactions| publisher = Springer|year = 2001| page = 116}}</ref><ref>{{cite web| title =Habitable Zone|url =http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/habzone.html|publisher = The Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy and Spaceflight}} </ref> પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ તેના વાતાવરણને પકડી રાખે છે. પાણીની વરાળ અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ તાપમાન નિયંત્રક ([[હરિતગૃહ અસર]]) તરીકે કામ કરે છે અને સપાટી પર સમાન તાપમાન જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. જો પૃથ્વી નાની હોત તો વાતાવરણ પાતળું હોવાને કારણે તાપમાન અત્યંત વધી જાય છે અને પાણી પ્રવાહી રુપે ટકી ન શકત. મંગળની જેમ માત્ર ધ્રુવીય પ્રદેશમાં જ હિમ રૂપે પાણી રહેત. [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય]] ગણનામાં વધઘટ થતાં સૂર્ય વિકિરણના પ્રમાણ છતાં પૃથ્વીની સપાટીનું તાપમાન મોટે ભાગે સમાન રહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી પર કોઈ એક સક્રીય પ્રણાલી છે જે [હરિતગૃહ અસર]] અને સપાટી કે વાતાવરણીય પરાવર્તન ક્ષમતાથી પૃથ્વી પરના તાપમાનનું નિયમન કરે છે. આ પરિકલ્પના ''[[ગાઈયા હાયપોથીસીસ]]'' તરીકે ઓળખાય છે. ગ્રહ પણ પાણીની સ્થિતિનો આધાર વાતાવરણીય દબાણ પર આધાર રાખે છે જેનો આધાર ગ્રહના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ પર રહેલ છે. જો ગ્રહ ખૂબ દળદાર હશે તો ગુરુત્વ બળને લીધે નિર્માણ થયેલ વધુ દબાણે કારણે ઊંચા તાપમાને પણ પાણી પ્રવાહી સ્વરૂપે રહે છે. આ વાત બાહ્ય ગ્રહ [[ગ્લીસી ૪૩૬ બી]] પણ જોવાઈ છે. <ref>{{cite news| publisher=New Scientist| url=http://space.newscientist.com/article/dn11864-strange-alien-world-made-of-hot-ice-and-steam.html| title=Strange alien world made of "hot ice"| date=6 May 2007| first=David| last=Shiga| access-date=2010-03-28| archive-date=2008-07-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20080706143705/http://space.newscientist.com/article/dn11864-strange-alien-world-made-of-hot-ice-and-steam.html| url-status=dead}}</ref> and [[GJ 1214 b]].<ref> {{cite web |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2009/pr200924.html |title=Astronomers Find Super-Earth Using Amateur, Off-the-Shelf Technology |author=David A. Aguilar |date=16 December 2009 |work= |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |access-date=2010-03-28}}</ref> [[પૃથ્વી પર પાણીનું ઉદ્ગમ]] આ વિષય પર ઘની માન્યતાઓ પ્રચલીત છે. == પૃથ્વી પર પાણી == [[ચિત્ર:Earth's water distribution.svg|thumb|400px| પાણીના પૃથ્વી પરના સ્થાનને દર્શાવતો સ્તંભાલેખ/ ચિત્રીકરણ.]] [[ચિત્ર:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left| પાની પૃથ્વીની સપાટીના ૭૧% ભાગને રોકે છે; પૃથ્વી પરના પાણીના જથ્થાનો ૯૭.૨% ભાગ સમુદ્રમાં સમાયેલો છે. [[એન્ટાર્કટિકની હિમ ચાદર]], માં પૃથ્વીના મીઠા પાનીનો ૬૧% ભાગ સમાયેલ છે, જેને પૃથ્વીને તળીયે જોઈ શકાય છે. વાતાવરણમાં પાણીની વરાળના થીજેલા સ્વરૂપને [[વાદળા]] તરીકે જોઈ શકાય છે જે પૃથ્વીની પરાવર્તન ક્ષમતા (અલ્બેડો)ને મઠારે છે.]] જળશાસ્ત્ર (હાયડ્રોલોજી)એ પૃથ્વી પરના પાનીનું હલન ચલન, વહેંચણી અને ગુણવત્તાના અભ્યાસને આવરી લેતો વિષય છે. પાનીની વહેંચનીઓ અભ્યાસ એ જળાલેખ શાસ્ત્ર(હાયડ્રોગ્રાફી) છે. બૂગર્ભ જળની વહેંચણી અને હતેના હલન ચલનનો અભ્યાસ એ ભૂગર્ભજળ શાસ્ત્ર(હાયડ્રોજીઓલોજી) છે. હિમનદીઓનો અબ્યાસ એ હિમનદી શાસ્ત્ર (ગ્લેશિયોલોજી) છે. સપાટી પરના જળનો અભ્યાસ એ કાસાર વિજ્ઞાન કે કાસાર શાસ્ત્ર (લીમ્નોલોજી) છે. સ્મુદ્રની વહેંચણી એ સાગરશાસ્ત્ર (ઓશનો ગ્રાફી) છે. જળશાસ્ત્ર સાથેના પરિસ્થિતી વિજ્ઞાનને કે નિવસન તંત્રને જળ નિવસન શાસ્ત્ર (ઈકો હાયડ્રોલોજી)કહે છે. પૃથ્વીની સપાટી પર કે સપાટીની નીચે મલી આવતા પાનીના સમગ્ર જથ્થાને જળાવરણ કહે છે. પૃથ્વી પર પાનીનું કુલ કદ ૧,૩૬૦,૦૦૦,૦૦૦ ઘન કિમી કે ૩૨૬,૦૦૦,૦૦૦ ઘન માઈલ છે. ભૂગર્ભ જળ કે તાજું પાણી એ જળ સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોજિ કે સંભવતઃ ઉપયોગિ છે. પ્રવાહી સ્વરૂપે પાણી સમુદ્ર, સાગર, તળાવ, નદી, ઝરણા,ઘેર, સરોવર કે ખાબોચિયા આદિમાં મળી આવે છે. પાણી ઘન પ્રવાહી અને વાયુ સ્વરૂપે વાતાવરણમાં મળી આવે છે. ભૂગર્ભ તળાવ સ્વરૂપે તે જમીન નીચે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઘણા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઘટનાઓમાં પાણીનું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. મોટા ભાગના ખડકોમાં [[ભૂગર્ભ જળ]] હોય છે અને આ ભૂગર્ભીય જળનું દબાણ ખડક ભંગાણની સંરચના નક્કી કરવામાં ખૂબ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. મેન્ટલમાં મોજૂદ પાણીને કારણે સબ્ડક્શન ક્ષેત્રો (જ્યાં ભૂસ્તરીય ચાદરો એકબીજા ઉપર ચડતી હોય)માં [[જ્વાળામુખી]] ફાટે છે. સપાટી પર પાણી ખડકોના ભૌતિક (ઘસારો) અને રાસાયણીક [[વિદારણ]]માં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. પાણી સાથે, જો કે ઓછા પણ નોંધનીય પ્રમાણમાં [[બરફ]] પણ પૃથ્વીની સપાટી પર કાંપના સ્થળાંતરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પાણી દ્વારા થયેલ [[નિક્ષેપ]]નું નિક્ષેપણ કે ઠારણને કારણે ઘણા પ્રકારના [[જળકૃત ખડકો]] નિર્માણ પામે છે જે પૃથ્વીના નિર્માણની તવારીખ આપે છે === જળ ચક્ર === [[ચિત્ર:Water cycle.png|300px|thumb|જળ ચક્ર]] [[જળચક્ર]] (વિજ્ઞાનની ભાષામાં તે '''હાઇડ્રોલોજિક સાયકલ''' તરીકે ઓળખાય છે) એટલે [[હાઇડ્રોસ્ફીઅર]]ની અંદર કે [[વાતાવરણ]], [[જમીન]]ની અંદર રહેલું પાણી, [[સપાટી પરનું પાણી]], [[ભૂગર્ભ જળ]] મહાસાગર અને [[વૃક્ષો]] વચ્ચે પાણીની સતત હેરાફેરી કે આદાનપ્રદાન. ''[[જળચક્ર]]'' માં પાણી આ દરેક સ્તરમાં સતત ફરતું રહે છે. આ ચક્રમાં નીચેની સ્થળાંતર પ્રક્રિયાઓ શામેલ છેઃ * મહાસાગરો અને અન્ય જળાશયોમાંથી પાણીનું હવામાં [[બાષ્પીભવન]] અને જમીન પરના વૃક્ષો અને પ્રાણીઓમાંથી વરાળ કે ભેજ [[ઉત્સર્જન]] દ્વારા બહાર નીકળી હવામાં ભળે છે. * હવામાં ઘટ્ટ થયેલી પાણીની વરાળમાંથી [[અવક્ષેપન]] થવું અને તે પૃથ્વી કે દરિયા પર પડે છે * જમીનની સપાટી પરથી [[પાણીનો પ્રવાહ]] વહીને [[દરિયા]]માં ભળી જાય છે મહાસાગરો ઉપરની મોટા ભાગની પાણીની વરાળ દરિયામાં પાછી ફરે છે, પણ દરિયામાં વરસાદનું પાણી જેટલાં દરે મળે છે તેટલાં જ દરે પવન મહાસાગર ઉપરની પાણીની વરાળને જમીન ઉપર ખેંચી જાય છે, જે અંદાજે પ્રતિ વર્ષ 36 [[Tt]] (ટ્રાન્ઝિટ ટાઇમ) છે. જમીન ઉપર બાષ્પીભવન અન્ય પ્રતિ વર્ષ 71 Ttનું પ્રદાન કરે છે. જમીન ઉપર પ્રતિ વર્ષ 107 Ttના દરે થતાં અવક્ષેપનના કેટલાંક સ્વરૂપ છેઃ [[ધુમ્મસ]] અને [[ઝાકળ]]ના થોડાં પ્રમાણ સાથે સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપ [[વરસાદ]], [[હિમવર્ષા]] અને [[કરા]] છે. હવામાં પાણીની હાજરી [[મેઘધનુષ્ય]] રચવા [[સૂર્યપ્રકાશ]]નું [[વક્રિભવન]] કરી શકે છે. વરસાદનું વહેતું પાણી ઘણી વખત નદીઓમાં વહેતાં [[જળવિભાજકો]] પર એકત્ર થાય છે. નદીના વહેણ કે પાણીના પ્રવાહ અને પાણીની ગુણવત્તાની ગણતરીના માપદંડોનો ઉપયોગ કરતાં ગાણિતિક મૉડલને [[હાઇડ્રોલોજિકલ ટ્રાન્સપોર્ટ મૉડલ]] કહેવાય છે. પાણીનો કેટલોક જથ્થો કૃષિ માટે [[સિંચાઈ]]ને ફાળવવામાં આવે છે. નદીઓ અને મહાસાગરો [[મુસાફરી]] અને [[વેપાર]] માટેની તક પૂરી પાડે છે. વરસાદના વહેતા પાણીને કારણે જમીનનું [[ધોવાણ]] થાય છે અને તેના કારણે [[ખાડી]]ઓ (નદીઓ વચ્ચેનો પોલાણવાળો પ્રદેશ) અને [[મુખત્રિકોણપ્રદેશ]]ની રચના થાય છે, જે સમૃદ્ધ અને લોકપ્રિય કેન્દ્રો કે શહેરોની સ્થાપના માટે ફળદ્રુપ જમીન અને આધાર પૂરો પાડે છે. જમીનનો કોઈ વિસ્તાર નીચાણમાં હોય અને તે પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય કે તેના પર પાણી ફરી વળે ત્યારે [[પૂર]] આવે છે. મોટે ભાગે આ પ્રકારની ઘટના નદીનો કિનારો છલકાઈ જાય કે દરિયામાંથી પૂર આવે ત્યારે બને છે. [[દુષ્કાળ]] એ વર્ષ કે મહિનાઓનો લંબાઈ ગયેલો એવો સમયગાળો છે જેમાં કોઈ વિસ્તારમાં તેના માટે જરૂરી પાણીના પૂરવઠાની ખેંચ સર્જાય છે કોઈ વિસ્તારમાં સરેરાશ વરસાદ કરતાં સતત ઓછો વરસાદ થયા છે ત્યારે ત્યાં દુષ્કાળ સર્જાય છે. === શુદ્ધ પાણીનો સંગ્રહ === [[ચિત્ર:Bay of Fundy High Tide.jpg|120px]] [[ચિત્ર:Bay of Fundy Low Tide.jpg|120px]] વરસાદનું કેટલુંક પાણી નિશ્ચિત સમયગાળા માટે તળાવ જેવા જળાશયોમાં ભરાઈ જાય છે. શિયાળા દરમિયાન ઊંચાઈ પર અને દૂર ઉત્તર અને દક્ષિણમાં હિમવર્ષા હિમશિખરો અને હિમનદીઓમાં એકત્ર થાય છે. પાણી જમીનમાં પણ ઉતરી જાય છે અને પેટાળમાં ચાલ્યું જાય છે. આ ભૂગર્ભીય પાણી પાછળથી [[ઝરણા]] તરીકે [[ફુવારા]] કે [[ગરમ પાણીના ઝરા]] સ્વરૂપે સપાટી પર બહાર આવે છે. જમીનમાં રહેલું પાણી કૃત્રિમ રીતે [[કૂવાઓ]]માં બહાર કાઢી શકાય છે. આ પાણીના સંગ્રહસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે મનુષ્યો અને અન્ય જમીન આધારિત જીવો માટે સ્વચ્છ અને તાજું પાણી આવશ્યક છે. દુનિયાના અનેક ભાગોમાં તેની ખેંચ કે તંગી જોવા મળે છે. === સાગર જળ === દરિયાઈ પાણી સરેરાશ 3.5 ટકા [[ક્ષાર]] ધરાવે છે. તે ઉપરાંત તેમાં ઓછા પ્રમાણમાં અન્ય દ્રવ્યો હોય છે. કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાં તાજા દરિયાઈ પાણીના ભૌતિક ગુણધર્મો તાજા પાણીના ભૌતિક ગુણો કરતાં અલગ છે. તે નીચા તાપમાને (લગભગ -1.9 ડિગ્રી સે.) ઠરે છે અથવા બરફમાં ફેરવાય છે. શીતબિંદુ કરતાં વધારે તાપમાને તેની ઘનતા મહત્તમ સ્તરે પહોંચે તેના બદલે તેનું તાપમાન ઘટીને શીત બિંદુ જેટલું થાય ત્યારે તેની ઘનતામાં વધારો થાય છે. મોટા ભાગના મહાસાગરોના પાણીની ખારાશ જુદી જુદી હોય છે. જેમ કે [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]]માં ક્ષારનું પ્રમાણ કે ખારાશ 0.7 ટકા છે તો [[રાતા સમૃદ્ર]]માં ખારાશ ચાર ટકા જેટલી ઊંચી છે. === ભરતી ઓટ === પૃથ્વીના મહાસાગરની સપાટીના નિયમિત ચડાવ-ઉતારને '''ભરતી-ઓટ''' કહેવાય છે. ચંદ્ર અને સૂર્યનું [[ભરતી બળ]] [[ભરતી-ઓટ]] સંબંધિત પરિબળો મહાસાગર પર અસર કરે છે. ભરતી અને ઓટને કારણે દરિયા અને ખાડીના ઊંડાણમાં ફેરફાર થાય છે અને પ્રચંડ મોજા ઉત્પન્ન કરે છે. સ્થાનિક [[બેથીમેટ્રી]] (પાણીની ઊંડાઈ) અને [[પૃથ્વીના પરિભ્રમણની સંયુક્ત અસર]] સાથે પૃથ્વીની સાપેક્ષ સૂર્ય અને ચંદ્રની બદલાતી સ્થિતિના પરિણામે પ્રાપ્ત સ્થળ પર ભરતીઓટ આવે છે. ભરતી વખતે દરિયાનો કિનારો કે પટ્ટો ડૂબી જાય છે અને ઓટ સમયે તે બહાર આવે છે. આ બંને વચ્ચે વિસ્તાર [[આંતરભરતી ઝોન]] દરિયાઈ ભરતીઓટની મહત્વૂપર્ણ ઇકોલોજીકલ પ્રોડક્ટ છે. == જીવન પર અસર == [[ચિત્ર:Oasis in Lybia.JPG|thumb|left|રણદ્વીપ રણમાં વનસ્પતિ સાથે અલગ પાણીનો સ્ત્રોત છે.]] [[ચિત્ર:Auto-and heterotrophs.png|thumb|right|પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસનની માહિતીપાણી (જમણે), કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2)ની સાથે ઓક્સિજન અને જૈવિક સંયોજન (ડાબે)ની રચના કરે છે જેનું શ્વસન થઇને પાણી અને (CO2)બને છે.]] [[જૈવિક]] દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો પાણીમાં એવી ઘણી વિશિષ્ટતાઓ રહેલી છે જેના કારણે [[જીવન]]નો વિકાસ થયો છે અને તેથી તે અન્ય પદાર્થો કરતા અલગ પડે છે. તે [[જૈવિક સંયોજનો]]ને એવી રીતે કામ કરવા દે છે જેમાંથી અંતે તેની [[નવી આવૃત્તિનું સર્જન]] થાય છે. જીવનના તમામ જાણીતા સ્વરૂપ પાણી આધારિત છે. શરીરના ઘણા પદાર્થોને ઓગાળવાનું કામ કરવા [[દ્રાવક]] તરીકે, ઉપરાંત શરીરની [[ચયાપચય]]ની ક્રિયા માટે પણ પાણી જવાબદાર છે. ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ઉપચય (એનાબોલિઝમ) અને અપચય (કેટાબોલીઝમ)નો સમન્વય થાય છે. ઉપચયમાં મોલેક્યુલ્સમાંથી પાણી દૂર થાય છે(એન્ઝામેટિક રાયાયણિક પ્રક્રિયા માટે જરૂરી ઉર્જાના સ્વરૂપમાં) જેથી વધુ મોટા મોલેકયુલ્સ રચાઇ શકે (ઇંધણ અને માહિતીને સંગ્રહ કરવા માટે સ્ટાર્ચ, ટ્રિગ્લાઇસેરાઇડ્સ અને પ્રોટીન). અપચયમાં પાણીનો ઉપયોગ જોડાણ તોડવા માટે થાય છે જેથી નાના મોલેક્યુલ્સનું સર્જન થાય (જેમ કે ગ્લુકોઝ, ફેટી એસિડ અને એમિનો એસિડનો ઉપયોગ ઉર્જા માટે ઇંધણ તરીકે અથવા અન્ય હેતુસર કરવા માટે). તેથી પાણી આ ચયાપચયની પ્રક્રિયા માટે કેન્દ્ર સ્થાને અને આવશ્યક છે. પાણીની ગેરહાજરીમાં ચયાપચયની આ પ્રક્રિયા અટકી જશે અને આપણે વિચારવું પડશે કે ગેસ શોષવા માટે કે ધૂળ એકત્ર કરવા માટે તેની જગ્યાએ કઇ પદ્ધતિ અપનાવવી પડશે. પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન માટે પણ પાણી કેન્દ્ર સ્થાને છે. પ્રકાશસંશ્લેષક કોષ સૂર્યની ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીમાં રહેલા હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનને અલગ પાડે છે. હાઇડ્રોજનનું સંયોજન CO<sub>2</sub> (હવા અથવા પાણીમાંથી શોષીને) સાથે થાય છે, જેમાંથી ગ્લુકોઝ રચાય છે અને ઓક્સિજન વાયુ છૂટો પડે છે. તમામ જીવંત કોષ આ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે અને સૂર્યની ઉર્જા એકત્ર કરવા તથા પાણી અને CO<sub>2</sub>ને આ પ્રક્રિયા (સેલ્યુલર રેસ્પિરેશન)માં સાંકળવા માટે હાઇડ્રોજન તથા કાર્બનને ઓક્સિડાઇઝ કરે છે. એસિડ-બેઝ તટસ્થતા અને એન્ઝાઇમની કામગીરીમાં પણ પાણી કેન્દ્ર સ્થાને રહે છે. હાઇડ્રોજન આયન (H<sup>+</sup>, પ્રોટોન તરીકે) એક એસિડ છે અને તે ડોનર હોય છે જેને હાઇડ્રોજન આયન (OH<sup>−</sup>) જેવા આલ્કલી અને પ્રોટોન સ્વીકારનાર મારફત તટસ્થ કરીને પાણીની રચના કરી શકાય છે. પાણી 7નું [[pH]] મૂલ્ય (હાઇડ્રોજન આયન કેન્દ્રીકરણનું નેગેટિવ લોગ) ધરાવે છે અને તેને તટસ્થ માનવામાં આવે છે. [[એસિડ]]નું pH મૂલ્ય 7 કરતા ઓછું હોય છે જ્યારે [[આલ્કલી]]નું મૂલ્ય 7થી વધારે હોય છે. [[ચિત્ર:Blue Linckia Starfish.JPG|thumb|right|200px|કોરલ રીફની કેટલીક જૈવવિવિધતા]] પાચનક્રિયા માટે પેટમાં રહેલું એસિડ (HCl) આવશ્યક છે. જોકે અન્નનળી પર તેની ક્ષારની અસરને રિફ્લક્સ દરમિયાન કામચલાઉ ધોરણે તટસ્થ કરવા માટે અમુક આલ્કલી જેમ કે [[એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે જે પાણીના તટસ્થ મોલેક્યુલ્સ અને સોલ્ટ એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડની રચના કરે છે. પાચક રસ પર આધારિત માનવ શરીરની જૈવરસાયણિક પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે 7.4ના જૈવિક રીતે તટસ્થ pH પર થાય છે. દાખલા તરીકે ''[[એસેરિચીયા કોલી]]'' ના કોષમાં 70 ટકા પાણી હોય છે, માનવ શરીરમાં 60-70 ટકા પાણી, છોડના દેહમાં 90 ટકા અને પુખ્ત [[જેલીફીશ]]નું શરીર 94થી 98 ટકા સુધી પાણીનું બનેલું હોય છે. {{સંદર્ભ}} === સાગરી જીવનના રૂપ === [[ચિત્ર:Diatoms through the microscope.jpg|thumb|left|કેટલાક મરિન ડાયટોમ્સ- મુખ્ય ફાયટોપ્લાન્કટન ગ્રૂપ]] પૃથ્વી પરનું પાણી જીવનથી ભરપૂર છે. જીવનના શરૂઆતના તમામ સ્વરૂપ પાણીમાં ઉદભવ્યા હતા. લગભગ તમામ પ્રકારની [[માછલી]] માત્ર પાણીમાં રહે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક સ્તનધારીઓ જેમ કે [[ડોલ્ફિન]] અને [[વ્હેલ]] પણ પાણીમાં રહે છે. અમુક [[એમ્ફિબિયન]] જીવો તેમના જીવનનો અમુક હિસ્સો પાણીમાં અને કેટલોક હિસ્સો જમીન પર ગાળે છે. [[કેલ્પ]] અને [[સેવાળ]] જેવી વનસ્પતિના છોડ પાણીમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને જળસૃષ્ટિના અમુક હિસ્સાનો તે આધાર છે. [[પ્લાન્કટોન]] સામાન્ય રીતે સમુદ્રમાં [[ખોરાક શ્રેણી]]નો આધાર છે. પાણીમાં વસવાટ કરતા જીવોએ જીવંત રહેવા માટે ઓક્સિજનનો પૂરવઠો મેળવવો જ પડે છે. આ કામ તેઓ વિવિધ રીતે કરે છે. માછલી [[ફેફસા]]ના બદલે [[ચૂઇ]] ધરાવે છે. જોકે [[લંગફિશ]] જેવી અમુક માછલીમાં બંને સુવિધા હોય છે. ડોલ્ફિન, વ્હેલ, [[જળબિલાડી]], [[સીલ]] જેવા [[દરીયાઇ સ્તનધારી પ્રાણી]] સમયાંતરે પાણીની સપાટી પર આવીને ઓક્સિજન મેળવે છે. નાના જીવો પોતાની ત્વચા મારફત ઓક્સિજન મેળવી શકે છે. == માનવ સંસ્કૃતિ પર અસર == [[ચિત્ર:Longwood Gardens-Italian Garden.jpg|thumb|right|પાણીના ફુવારા]] નદીઓ અને મોટા જળમાર્ગો આસપાસ માનવ સભ્યતાના વિકાસનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. સભ્યતાનું પારણું ગણાતું [[મેસોપોટેમિયા]] [[તાઇગ્રીસ]] અને [[યુક્રેટિસ]] નદીની વચ્ચે આવેલું હતું. પ્રાચિન [[ઇજિપ્ત]]નો સમાજ સંપૂર્ણપણે [[નાઇલ]] નદી પર નિર્ભર હતો. [[મોટા શહેરો]] જેમ કે [[રોટરડેમ]], [[લંડન]], [[મોન્ટ્રીયલ]], [[પેરિસ]], [[ન્યુ યોર્ક]], [[બ્યુનોસ એર્સ]], [[શાંઘાઇ]], [[ટોકયો,]] [[શિકાગો]] અને [[હોંગ કોંગ]]ની સફળતા જળમાર્ગ તથા તેના કારણે વ્યાપારના વિકાસને આભારી છે. [[સિંગાપોર]] જેવા સુરક્ષિત બંદરમાર્ગ ધરાવતા ટાપુનો આ કારણથી જ વિકાસ થયો છે [[ઉત્તર આફ્રિકા]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]] જેવા સ્થળોએ જયાં પાણીની અછત છે ત્યાં માનવ વિકાસમાં પીવાના શુદ્ઘ પાણીની વ્યવસ્થાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. === સ્વાસ્થ્ય અને પ્રદૂષણ === [[ચિત્ર:Field Trip- water sampling.jpg|thumb|left|પર્યાવરણ વિજ્ઞાન કાર્યક્રમ, ઇઓવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ પાણીના નમૂના લીધા]] માનવીના ઉપયોગમાં કામ લાગે તેવા પાણીને [[પીવાનું પાણી]] કહેવામાં આવે છે. પીવા લાયક ન હોય તેવા પાણીને ફિલ્ટર કરવાની અથવા શુદ્ધિકરણની (પાણી બાષ્પ બને ત્યાં સુધી ગરમ કરવું અને ત્યાર બાદ કોઇ અશુદ્ધિ વગરની વરાળને એકત્ર કરવી) પ્રક્રિયા અથવા અન્ય પદ્ધતિ (બેક્ટેરિયા મારવા માટે કેમિકલ અથવા હીટ ટ્રીટમેન્ટ)થી પીવા લાયક બનાવાય છે. કેટલીક વખત નબળી ગુણવત્તાના પીવા લાયક પાણી માટે [[સુરક્ષિત પાણી]] શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. (જેમના માટે પાણી શુદ્ધિકરણની પૂરતી વ્યવસ્થા નથી અને જે પાણી નુકસાન પહોંચાડવા કરતા ફાયદો વધારે કરે છે.) જે પાણી પીવા માટે યોગ્ય નથી, પરંતુ માનવી માટે હાનિકારક પણ ન હોય તેવા પાણીને તરણ અથવા નહાવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જે પીવાના પાણી સિવાયના અન્ય નામે ઓળખાય છે. કેટલીક વખત તેના માટે [[સુરક્ષિત પાણી]] અથવા નહાવા માટે સુરક્ષિત પાણી શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. પાણીને નહાવા અથવા પીવા માટે સુરક્ષિત બનાવવા ક્લોરિનનો ઉપયોગ કરાય છે જે ત્વચા અને મોક્યુઅસ મેમ્બ્રેનને દાહક છે. તેનો ઉપયોગ અત્યંત તકનીકી છે અને તે સરકારની દેખરેખ હેઠળ વપરાય છે. (સામાન્ય રીતે પીવાના પાણી માટે 1 પાર્ટ પર મિલિયન (પીપીએમ) અને નહાવાના પાણી માટે 1-2 પીપીએમ ક્લોરિનથી નુકસાન થતું નથી.) કેટલીક જગ્યાએ આ કુદરતી સંપત્તિની તંગી વધી રહી છે અને તેની પ્રાપ્યતા સામાજિક અને આર્થિક ચિંતાનું કારણ છે. હાલમાં વિશ્વભરમાં લગભગ એક અબજ લોકો નિયમિતરીતે બિનઆરોગ્યપ્રદ પાણી પીવે છે. [[2003 G8 એવિયન સમિટ]] દરમિયાન મોટા ભાગના દેશોએ 2015 સુધીમાં સુરક્ષિત પાણી અને [[સ્વચ્છતા]] વ્યવસ્થાની સુવિધા ન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા ઘટાડીને અડધી કરવાનો ધ્યેય નક્કી કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/water_-_a_g8_action_plan.html |title=G8 2003 એવિયન સમિટમાં નક્કી કરવામાં આવેલો એક્સન પ્લાન |access-date=2010-09-09 |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823212526/http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/water_-_a_g8_action_plan.html |url-status=dead }}</ref> આ લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવામાં આવે તો પણ આશરે અડધા અબજથી વધુ લોકો પીવાના સુરક્ષિત પાણીની સુવિધાથી વંચિત હશે અને એક અબજ કરતા વધુ લોકોને સ્વચ્છતાની સુવિધા મળતી નહીં હોય. [[પાણીની હલકી ગુણવત્તા]] અને સ્વચ્છતાની સુવિધાની અછત જીવલેણ સાબિત થાય છે. પ્રદૂષિત પાણી પીવાના કારણે દર વર્ષે 50 લાખના મોત નિપજે છે. [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]ના અંદાજ પ્રમાણે [[સુરક્ષિત પાણી]] ઉપલબ્ધ થાય તો દર વર્ષે 14 લાખ બાળકોને [[ઝાડા]]થી બચાવી શકાશે.<ref>[http://www.who.int/features/qa/70/en/ વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન][http://www.who.int/features/qa/70/en/ સેફ વોટર એન્ડ ગ્લોબલ હેલ્થ]</ref> પાણી જોકે મર્યાદિત સ્ત્રોત નથી, પરંતુ પીવાના પાણી તરીકે રિસર્કયુલેટ થતું રહે છે જે માનવીના વપરાશના પ્રમાણથી અનેક ગણા વધારે જથ્થામાં હોય છે. પૃથ્વી પર પાણીનો બહુ નાનો અનામત જથ્થો (પીવાના [[પાણીના પુરવઠા]]નો 1 ટકા જથ્થો જે દર 1થી 10 વર્ષમાં જળ વ્યવસ્થામાં પુનઃ ઉમેરાય છે) નોન-રિન્યુએબલ સ્ત્રોત છે તેથી પીવા લાયક અને સિંચાઇના પાણીનું વિતરણ મુશ્કેલ છે. પાણીની અછત ધરાવતા દેશો પાણીની આયાત કરવાના બદલે સામાનની આયાત કરે છે (જેથી સ્થાનિક ઉપયોગ માટે પૂરતું પાણી બચાવી શકાય.) કારણ કે ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં વસ્તુના કદના 10થી 100 ગણું પાણી વપરાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં 90 ટકા જેટલું [[ગંદુ પાણી]] શુદ્ધ કર્યા વગર નવી અને પાણીના પ્રવાહમાં છોડી દેવાય છે.<ref>{{cite book |title=Environmentally Sound Technology for Wastewater and Stormwater Management: An International Source Book |author=UNEP International Environment |year=2002 |publisher=IWA Publishing |isbn=1843390086 |oclc=49204666}}</ref> લગભગ 50 દેશ અથવા વિશ્વની કુલ વસ્તીનો ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો પાણીનો મધ્યમ અથવા ઉચ્ચ વપરાશ કરે છે. 17 દેશ તેમની કુદરતી પાણી વ્યવસ્થામાં રિચાર્જ થતા પાણી કરતા વધુ પાણી જમીનમાંથી ખેંચે છે. <ref>{{cite book |title=Climate Change and Developing Countries |url=https://archive.org/details/climatechangedev0000nija |last=Ravindranath |first=Nijavalli H. |coauthors=Jayant A. Sathaye |year=2002 |publisher=Springer |isbn=1402001045 |oclc=231965991}}</ref> આ દબાણની અસર માત્ર નદી અને તળાવ જેવા તાજા પાણીના સંસાધનો પર નથી થતી, પરંતુ ભૂગર્ભજળના સ્ત્રોતને પણ અસર થાય છે. ==== ખેતી ==== [[ચિત્ર:SiphonTubes.JPG|thumb|right|ખેતરના પાકની સિંચાઇ]] [[કૃષિ]] ક્ષેત્રમાં પાણીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ [[સિંચાઇ]] માટે થાય છે, જે પૂરતા પ્રમાણમાં અનાજ પેદા કરવા માટે ચાવીરૂપ પરિબળ છે. કેટલાક વિકાસશીલ દેશોમાં 90 ટકા જેટલા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઇ માટે થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA |title=WBCSD વોટર ફેક્ટ્સ એન્ડ ટ્રેન્ડ્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301011840/http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA |url-status=dead }}</ref> જ્યારે વિકતીત દેશોમાં પણ તેનો હિસ્સો નોંધપાત્ર છે. (અમેરિકામાં 30 ટકા જેટલા તાજા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઇ માટે થાય છે.<ref name="Water Use in the United States">[http://nationalatlas.gov/articles/water/a_wateruse.html વોટર યુઝ ઇન ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814045418/http://nationalatlas.gov/articles/water/a_wateruse.html |date=2009-08-14 }}, નેશનલ એટલાસ સરકાર</ref> ==== વૈજ્ઞાનીક પ્રમાણ તરીકે પાણી ==== 7 એપ્રિલ, 1795ના રોજ [[ફ્રાન્સ]]માં [[ગ્રામ]]ની વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં આવી હતી જેમાં તેને એક મીટરના એકસોમા ભાગનું ઘન કદ ધરાવતા શુદ્ધ પાણીનું બરફના ઓગળવાના તાપમાન પર વજનને એક ગ્રામની સમકક્ષ ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref>''[http://smdsi.quartier-rural.org/histoire/18germ_3.htm ડેક્રી રિલેટિંગ ટુ ધ વેઇટ એન્ડ મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225163152/http://smdsi.quartier-rural.org/histoire/18germ_3.htm |date=2013-02-25 }}''</ref> વ્યવહારિક ઉપયોગ માટે એક ધાતુ આધારિત પ્રમાણભૂત માપની પણ જરૂર હતી. એક હજાર ગણા વધુ વજનદાર [[કિલોગ્રામ]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી. એક [[લિટર]] પાણીનું કદ ચોક્કસપણે કેટલું હોય છે તે નક્કી કરવા માટે કામ આદરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રામની નક્કી કરવામાં આવેલી આધારભૂત વ્યાખ્યામાં 0 ડિગ્રી સે. પર આધાર રાખવામાં આવ્યો હતો જે પુનઃઉત્પાદનપાત્ર ''તાપમાન'' છે, છતાં વિજ્ઞાનીઓએ આ ધોરણને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાનું અને પાણીની ઉચ્ચતમ ''ઘનતા'' પર માપણી કરવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું{{convert|4|C}}.<ref>''[http://histoire.du.metre.free.fr/fr/index.htm L'Histoire Du Mètre, La Détermination De L'Unité De Poids]'' </ref> એસઆઇ સિસ્ટમમાં [[કેલ્વિન તાપમાનનો સ્કેલ]] પાણીના [[ટ્રિપલ પોઇન્ટ]] પર આધારિત છે જેને 273.16 કેલ્વિન અથવા 0.01 ડિગ્રી સે. ગણવામાં આવે છે. આ સ્કેલ સેલ્સિયસ તાપમાનના માપ કરતા વધુ ચોકસાઇ ધરાવે છે. સેલ્સિયસ તાપમાનને વાસ્તવિકતામાં પાણીના [[ઉત્કલન બિંદુ]] (100 ડિગ્રી સે. નક્કી કરાયેલું) અને [[ગલન બિંદુ]] (0 ડિગ્રી સે. નક્કી કરાયેલું)ના આધારે નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. કુદરતી પાણીમાં મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન -1 અને ઓક્સિજન-16ના આઇસોટોપ હોય છે, પરંતુ તેમાં કેટલાક વધુ વજનદાર આઇસોટોપ જેવા કે હાઇડ્રોજન-2 ([[ડ્યુટેરિયમ]]) પણ હોય છે. ડ્યુટેરિયમ ઓક્સાઇડ અથવા [[હેવી વોટર]]નું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે, પરંતુ પાણીના ગુણધર્મ પર તે અસર કરે છે. સમુદ્રના પાણીની સરખામણીમાં નદી અને તળાવના પાણીમાં ડ્યુટેરિયમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. તેથી સ્ટાન્ડર્ડ પાણીને [[વિયેના સ્ટાન્ડર્ડ મીન ઓસન વોટર]] સ્પેસિફિકેશન મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. ==== પીવા માટે ==== [[ચિત્ર:Humanitarian aid OCPA-2005-10-28-090517a.jpg|thumb|left|બોટલમાં ભરેલું પાણી પીતી યુવતી]] [[ચિત્ર:Water quality.jpg|thumb|right|Water quality: fraction of population using improved water sources by country]] માનવ [[શરીર]]માં લગભગ 55 ટકાથી 78 ટકા હિસ્સો પાણીનો હોય છે જેનો આધાર શરીરના કદ પર રહેલો છે.<ref> [http://www.madsci.org/posts/archives/2000-05/958588306.An.r.html જવાબઃ વોટ પરસન્ટેજ ઓફ ધ હ્યુમન બોડી ઇઝ કમ્પોઝ્ડ ઓફ વોટર?] જેફરી ઉટ્ઝ, એમ.ડી., ધ મેડસાઇ નેટવર્ક</ref> યોગ્ય રીતે કામ કરવા માટે શરીરને [[ડિહાઇડ્રેશન]]થી બચવા માટે દર[[રોજ]] એકથી સાત લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. ચોક્કસ કેટલા પાણીની જરૂર પડશે તેનો આધાર પ્રવિત્તિ, તાપમાન, ભેજ અને અન્ય કેટલાક પરિબળો પર રહેલો છે. મોટા ભાગના પાણીની જરૂરિયાત સીધું પાણી પીવાના બદલે ખોરાક અને પીણા દ્વારા સંતોષાતી હોય છે. તંદુરસ્ત વ્યકિતએ દરરોજ કેટલું પાણી પીવું જોઇએ તે વિશે હજુ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી, છતાં મોટા ભાગના લોકો હાઇડ્રેશનનું યોગ્ય પ્રમાણ જાળવી રાખવા માટે રોજના 6-7 ગ્લાસ (લગભગ 2 લિટર) પાણી પીવાની હિમાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|title=Healthy Water Living|producer=BBC|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423180541/http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|archive-date=2008-04-23|url-status=dead}}</ref> તબીબી સાહિત્યમાં પ્રમાણમાં ઓછા પાણીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે જે સામાન્ય પુરુષ માટે એક લિટર જેટલું છે. તેમાં ગરમ હવામાન અથવા કસરતના કારણે શરીરમાં ઓછા થતા પ્રવાહીને ધ્યાનમાં લેવાયું નથી. <ref name="Rhoades_2003">{{cite book|author = Rhoades RA, Tanner GA|title = Medical Physiology|url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000unse|publisher = Lippincott Williams & Wilkins|edition = 2nd|location = Baltimore|year = 2003|isbn = 0781719364|oclc = 50554808}}</ref> જેઓ તંદુરસ્ત કિડની ધરાવે છે તેમના માટે એટલું બધું પાણી પીવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ (ગરમ ભેજવાળા વાતાવરણ અથવા કસરત કરતી વખતે) સાવ ઓછું પાણી પીવામાં જોખમ રહેલું છે. લોકો કસરત કરતી વખતે આવશ્યકતા કરતા અનેક ગણું પાણી પી જતા હોય છે તેનાથી તેમને [[વોટર ઇનટોક્સીકેશન]] (હાઇપરહાઇડ્રેશન) થવાનો ખતરે રહે છે જે જીવલેણ સાબિત થઇ શકે છે. વ્યકિતએ દરરોજ આઠ ગ્લાસ પાણી પીવું જ જોઇએ તેવી કથિત હકીકતનો કોઇ વૈજ્ઞાનિક પૂરાવો મળ્યો નથી.<ref>[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 "દિવસમાં આઠ ગ્લાસ પાણી પીઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }}[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 ખરેખર? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }}[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 "8 × 8" માટે કોઇ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }} હીન્ઝ વેલ્દિન, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફિઝીયોલોજી, ટાર્ડમાઉથ મેડિકલ સ્કૂલ, લેબનન, [[ન્યૂ હેમ્પશાયર]]</ref> વજન ઘટાડવા અંગે અને કબજિયાત અંગે પણ પાણીની અસર વિશે ઘણી ખોટી માન્યતાઓ હતી જે હવે દૂર થઇ છે. <ref>[http://www.factsmart.org/h2o/h2o.htm પાણી પીવું - કેટલું?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410235912/http://www.factsmart.org/h2o/h2o.htm |date=2012-04-10 }}, Factsmart.org વેબસાઇઠ અને સંદર્ભ</ref> [[ચિત્ર:DIN_4844-2_D-P005.svg|thumb|right|બિનપિવાલાયક પાણી માટેનું ચિહ્ન]] કેટલું પાણી પીવું જોઇએ તે વિશે 1945માં નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલના ફુડ એન્ડ ન્યુટ્રિશન બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવેલી ભલામણ પ્રમાણે, સાધારણ ધોરણે વ્યકિતએ દરેક કેલેરીના આહાર સામે એક મિલીલિટર પાણી પીવું જોઇએ. મોટા ભાગનો જથ્થો રાંધેલા ખોરાકમાં હોય છે.<ref>{{cite book| title = Food and Nutrition Board, National Academy of Sciences. Recommended Dietary Allowances.| publisher = National Research Council, Reprint and Circular Series, No. 122| year = 1945|pages = 3–18}}</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]એ સામાન્ય ભલામણ (ખોરાકના સોર્સ સહિત)માં જણાવ્યું છે કે મહિલાએ દરરોજ સરેરાશ 2.7 લિટર પાણી પીવું જોઇએ જ્યારે પુરુષો માટે આ પ્રમાણ 3.7 લિટરનું છે. <ref>[http://www.iom.edu/report.asp?id=18495 ડાયટરી રેફરન્સ ઇનટેક્સ: વોટર, પોટાશિયમ, સોડિયમ, ક્લોરાઇડ, અને સલ્ફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218142112/http://www.iom.edu/report.asp?id=18495 |date=2005-12-18 }}, ફૂડ એન્ડ ન્યુટ્રીશન બોર્ડ</ref> આ ઉપરાંત [[ગર્ભવતી]] મહિલાઓ અને [[સ્તનપાન]] કરાવતી મહિલાઓએ તેમના શરીરમાંથી ઓછા થઇ રહેલા પ્રવાહીને સરભર કરવા માટે વધારે પાણી પીવું જોઇએ. [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિસીન]]એ ભલામણ કરી હતી કે મહિલાએ 2.2 લિટર અને પુરુષે 3.0 લિટર પાણી પીવું જોઇએ. આ સંસ્થાએ એવી ભલામણ પણ કરી છે કે ગર્ભવતી મહિલાઓએ 2.4 લિટર (10 કપ) અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓએ 3 લિટર (12 કપ) પાણી પીવું જોઇએ કારણ કે નર્સિંગ દરમિયાન તેમના શરીરમાંથી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવાહી ઓછું થતું હોય છે.<ref>[http://www.mayoclinic.com/health/water/NU00283 પાણીઃ તમારે દરરોજ કેટલું પીવું જોઇએ? - MayoClinic.com]</ref> એ બાબતની પણ નોંધ લેવાઇ છે કે સામાન્ય રીતે 20 ટકા જેટલું પાણી ખોરાકમાંથી મળતું હોય છે જ્યારે બાકીનું પ્રવાહી પાણીમાંથી અથવા અન્ય પીણામાંથી ([[ચા-કોફી]] સહિત) મળે છે. શરીરમાંથી પાણી અનેક સ્વરૂપમાં બહાર નીકળી જાય છે જેમાં [[મુત્ર]] અને [[મળ]], [[પરસેવો]] અને શ્વાસોચ્છવાસ વખતે નીકળી જતી [[પાણીની વરાળ]] સમાવેશ થાય છે. શારિરીક શ્રમ અને ગરમીના કારણે શરીરમાંથી નીકળતા પાણીનું પ્રમાણ વધી જાય છે તેથી પ્રવાહી લેવાનું પ્રમાણ વધારવાની જરૂર પડે છે. માનવીને એવા પાણીની જરૂર રહે છે જેમાં વધારે પડતી અશુદ્ધિઓ ન હોય. સામાન્ય અશુદ્ધિઓમાં મેટલ સોલ્ટ અને ઓક્સાઇડ્સ (કોપર, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને લીડ સહિત)<ref>"કનક્વરીંગ કેમિસ્ટ્રી" 4થી આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ 2008</ref> તથા ''[[વિબ્રિયા]]'' જેવા કેટલાક હાનિકારક [[બેક્ટેરિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક [[દ્રાવ્યો]] સ્વીકૃત છે અને સ્વાદમાં વૃદ્ધિ કરવા માટે અને આવશ્યક [[ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ]] પૂરા પાડવા માટે ઇચ્છનીય છે.<ref>{{cite book |last = Maton |first = Anthea |authorlink = |coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright |title = Human Biology and Health |url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA |isbn = 0-13-981176-1 |oclc = 32308337}}</ref>પીવામાં ઉપયોગી હોય તેવું વિશ્વનું સૌથી મોટું તાજા પાણીનું સરોવર સાઇબેરિયામાં આવેલું [[બૈકલ સરોવર]]<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=1cV8tziHZ5sC&pg=PA125|page=125|title=Water: a shared responsibility|author=Unesco|publisher=Berghahn Books|year=2006|isbn=1845451775}}</ref> છે જેમાં [[ક્ષાર]] અને [[કેલ્શિયમ]]નું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે તેથી વધુ સ્વચ્છ છે. ==== સ્વચ્છતા ==== પાણીની [[દ્વાવણ]] અને [[આવરણ]] બનાવવાની ક્ષમતાના કારણે તેનો ઉપયોગ ધોવા માટે થાય છે. ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા પાણીમાં ઓગળી જતા રસાયણોના રિએક્શન, પાણીમાં ઘન પદાર્થોના સસ્પેન્શન તથા પદાર્થો ઓગાળવાની અને અલગ તારવવાની પાણીની ક્ષમતા પર આધારિત છે. ==== રાસાયણીક ઉપયોગ ==== રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પાણીનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ દ્રાવક અથવા પ્રતિક્રિયાકર્તા તરીકે થાય છે જ્યારે ઓગાળનાર અને ઉદ્વીપક તરીકે ઓછા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. જૈવિક પ્રતિક્રિયામાં પાણીનો ઉપયોગ સામાન્ય દ્રાવક તરીકે થાય છે જે ઘણા આયોનિક વ્યંજનોને ઓગાળી શકે છે. જૈવિક પ્રક્રિયામાં તેનો સામાન્ય રીતે ઉપયોગ પ્રક્રિયા દ્રાવક તરીકે નથી થતો કારણ કે તે રિએક્ટન્ટ્સને યોગ્ય રીતે ઓગાળી શકતું નથી અને તે [[એમ્ફોટેરિક]] (એસિડીક ''અને'' બેઝિક) તથા [[ન્યુકિલઓફિલિક]] છે. આમ છતાં ગુણધર્મો કેટલીક વખત ઇચ્છનીય છે. આ ઉપરાંત પાણી દ્વારા [[ડાયલ્સ-એલ્ડર પ્રક્રિયા]] પણ ઘણી વખત જોવા મળ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી [[સુપરક્રિટીકલ]] પાણી અંગે સંશોધન વધ્યું છે. ઓકિસજનનું મહત્તમ પ્રમાણ ધરાવતું સુપરક્રિટીકલ પાણી ઓર્ગેનિક પ્રદૂષણ ફેલાવતા તત્વોનો કાર્યક્ષમ રીતે નિકાલ કરી શકે છે. ==== ઉષ્મા વાહક પ્રવાહી તરીકે ==== [[ચિત્ર:Kookwekker1268.JPG|thumb|left|કૂલિંગ માટે બરફનો ઉપયોગ]] પાણી અને વરાળનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ હીટ એક્સચેન્જ સિસ્ટમમાં હીટ ટ્રાન્સફર ફ્લુઇડ તરીકે થાય છે જે તેની હાઇ હીટ ક્ષમતાને આભારી છે જેમાં ગરમ કરવાની તથા ઠંડા રાખવાની ક્ષમતા સામેલ છે. ઠંડું પાણી સરોવર અથવા સમુદ્રમાંથી કુદરતી રીતે ઉપલબ્ધ છે. બાષ્પીભવનની પુષ્કળ ગરમીના કારણે [[વરાળ]] એ અત્યંત કાર્યક્ષમ પ્રવાહી માનવામાં આવે છે. તેમાં ગેરફાયદો એ છે કે પાણી અને વરાળ અમુક અંશે ક્ષાર ઉત્પન્ન કરવાના લક્ષણ ધરાવે છે. લગભગ તમામ [[વિદ્યુત ઉર્જા મથકો]]માં પાણીનો ઉપયોગ કુલન્ટ (ઠંડુ પાડવા માટે) તરીકે થાય છે જે બાષ્પ પેદા કરે છે અને વરાળ આધારિત [[ટર્બાઇન્સ]]ને ચલાવીને જનરેટરને ચલાવે છે. અમેરિકામાં કુલિંગ વીજ મથકોમાં પાણીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે. <ref name="Water Use in the United States"/>પરમાણુ ઉદ્યોગમાં પાણીનો ઉપયોગ [[ન્યુ્ટ્રોન મોડરેટર]] તરીકે થાય છે [[દબાણ આધારિત જળ રિએક્ટર]]માં પાણી કુલન્ટ તેમજ મોડરેટર તરીકે કામ કરે છે. તેનાથી પરોક્ષ સુરક્ષા વ્યવસ્થા સર્જાય છે કારણ કે રિએક્ટરમાંથી પાણી દૂર કરવાથી અણુ રિએક્શન પણ મંદ પડે છે. ==== અગ્નિશમન તરીકે ==== [[ચિત્ર:MH-60S Helicopter dumps water onto Fire.jpg|right|thumb|દાવાનળને ઓલવવામાં પાણીનો ઉપયોગ]] પાણીમાં બાષ્પની વધારે ઉર્જા હોય છે અને પ્રમાણમાં તે સ્થિર છે તેથી તે સારું [[અગ્નિશામક]] પ્રવાહી છે. પાણીની બાષ્પના કારણે આગમાંથી ગરમી દૂર થાય છે. જોકે વિદ્યુત આધારિત ઉપકરણોની આગ ઠારવા માટે પાણીનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી કારણ કે અશુદ્ધ પાણી વીજળીનું વાહક હોય છે. ઓઇલ અથવા ઓર્ગેનિક સોલ્વેન્ટની આગ પણ પાણીથી શાંત થતી નથી, કારણ કે તે પાણી પર તરે છે. પાણી વધારે પડતું ઉકળે તો સળગતા પ્રવાહીનો ફેલાવો થાય છે. આગ ઠારવા માટે પાણીનો ઉપયોગ કરતી વખતે [[વરાળ વિસ્ફોટ]]ને પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઇએ. બંધ જગ્યામાં અત્યંત ગરમ આગ પર પાણી છાંટતી વખતે, હાઇડ્રોજન ધડાકાને શાંત કરતી વખતે આવી મુશ્કેલી સર્જાઇ શકે છે. કારણ કે તે સ્થિતિમાં પદાર્થો જેમ કે ચોક્કસ ધાતુ કે ગરમ ગ્રેફાઇટ પાણીનું બંધારણ તોડીને હાઇડ્રોજન ગેસ પેદા કરે છે. ચેર્નોબિલ દુર્ઘટના વખતે આવા ધડાકાની શક્તિનું ઉદાહરણ મળ્યું હતું, જોકે તે સમયે અગ્નિશમનની કામગીરીના પાણીના કારણે ઘડાકો નહોતો થયો, પરંતુ રિએક્ટરની પોતાની કુલિંગ સિસ્ટમના કારણે ઘડાકો થયો હતો. પાણી અતિશય ગરમ થવાથી વરાળમાં રૂપાંતરિત થતાં વરાળ ધડાકો થાય છે. વરાળ અને ગરમ [[ઝિર્કોનિયમ]] વચ્ચે પ્રક્રિયા થવાના કારણે હાઇડ્રોજન વિસ્ફોટ થયો હોવાની શક્યતા છે. ==== મનોરંજન ==== માનવી મનોરંજનના હેતુથી તથા વિવિધ કસરત અને રમતગમત માટે પાણીનો ઉપયોગ કરતો રહ્યો છે. [[તરણ]], [[વોટરસ્કીઇંગ]], [[બોટિંગ]], [[સર્ફીંગ]] અને [[ડાઇવિંગ]] જેવી સ્પર્ધામાં પાણીનો વિશેષ ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત કેટલીક રમતો જેવી કે [[આઇસહોકી]] અને [[આઇસ સ્કેટિંગ]] માટે બરફની જરૂર પડે છે. સરોવરના કિનારા, સમુદ્ર કિનારા અને [[વોટરપાર્ક્સ]] પર લોકો આરામ મેળવવા અને મનોરંજન માણવા માટે જાય છે. ઘણા લોકોને પાણીનો અવાજ અને દેખાવ શાંતિ આપે છે. જાહેર તથા ખાનગી સુશોભનમાં ફુવારા અને પાણી આધારિત અન્ય વિશેષતાનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલાક લોકો દેખાડો કરવા, આનંદ માટે કે સથવારા માટે [[માછલીઘર]] કે [[તળાવ]]માં માછલી કે અન્ય જળચરોને રાખે છે. માનવી બરફ આધારિત રમતો જેમ કે [[સ્કીઇંગ]], [[સ્લેજિંગ]], [[સ્નોમોબાઇલિંગ]] અને [[સ્નોબોરર્ડિંગ]] પસંદ કરે છે જેમાં બરફ બનાવવા માટે પાણીને થીજાવવું પડે છે. લોકો [[સ્નોબોલ]], [[વોટર ગન]] કે [[વોટર બલુન]]થી [[લડવાની મજા માણવા]] પણ પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. ==== પાણી ઉદ્યોગ ==== [[ચિત્ર:Water carrier.jpg|thumb|ભારતમાં વોટર-કેરિયર, 1882. ઘણી જગ્યાએ કે જ્યાં પાણી ઉપલબ્ધ નથી ત્યાં પાણીનું લોકો દ્વારા પરિવહન કરવું પડે છે]] [[ચિત્ર:TapWater-china.JPG|thumb|left|ચીનમાં હાથથી ચાલતો વોટર પંપ]] [[ચિત્ર:Usine Bret MG 1648.jpg|thumb|left|જળ શુદ્ધિકરણ એકમ]] [[જળ ઉદ્યોગ]]થી પીવાનું પાણી તથા [[ઘરવપરાશ]]ના અને [[ઔદ્યોગિક]] વપરાશના [[દુષિત પાણી]]ના નિકાલ ([[સુએજ ટ્રિટમેન્ટ]] સહિત)ની સુવિધા મળે છે. [[પાણી પુરવઠા]]ની વ્યવસ્થામાં [[વરસાદના પાણીને એકત્ર]] કરવાના [[કુવા]], [[પાણી પુરવઠાનું માળખું]], [[પાણી શુદ્ધ કરવાની સુવિધા]], [[પાણીના ટાંકા]], [[પાણીના ટાવર]], [[પાણીની પાઇપલાઇન]] અને [[પ્રાચીન ભૂગર્ભવ્યવસ્થા]] સામેલ છે. [[વાતાવરણમાંથી પાણી પેદા કરતા જનરેટર્સ]] વિકસાવાઇ રહ્યા છે. પીવાનું પાણી મોટા ભાગે [[ઝરણા]]માંથી, જમીનમાં કૃત્રિમ [[કુવા]] ખોદીને અથવા તળાવ કે નદીમાંથી ખેંચીને મેળવવામાં આવે છે. ભૂગર્ભના પ્રવાહો પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી આપી શકશે એવું ધારી લેતા મોટા પ્રમાણમાં કૂવા બનાવવાથી વધારે પાણી પેદા કરવાની શક્યતા રહે છે. પાણીના અન્ય સ્ત્રોતમાં વરસાદના સંગ્રહીત પાણીનો સમાવેશ થાય છે. માનવીના ઉપયોગ માટે પાણીનું [[શુદ્ધિકરણ]]ની જરૂર પડે છે. તેના માટે પાણીમાં ન ઓગળી શકે તેવા તત્વો, ઓગળેલા તત્વો તથા આરોગ્ય માટે જોખમી [[સુક્ષ્મજીવાણુ]]ઓને દૂર કરવા પડે છે. પાણીને [[ગાળવા]]ની લોકપ્રિય પદ્ધતિમાં રેતીથી ગાળવાની પ્રક્રિયા સામેલ છે જેમાં ન ઓગળી શકેલા તત્વો દૂર થાય છે. પાણીના [[ક્લોરિનેશન]] અને [[ઉકાળવા]]થી હાનિકારક જંતુઓ દૂર થાય છે. [[નિસ્યંદન]] આ ત્રણેય કામ કરે છે. વધુ આધુનિક પદ્ધતિમાં [[રિવર્સ ઓસ્મોસિસ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સમુદ્રના પાણી]]ના જંગી જથ્થાને [[મીઠું બનાવવાની પ્રક્રિયા]] ખર્ચાળ છે અને તેનો ઉપયોગ સમુદ્ર કાંઠાના વિસ્તારો તથા [[સૂકા]] [[હવામાન]]માં થાય છે. પીવાના પાણીનું વિતરણ [[મ્યુનિસિપલ પાણી વ્યવસ્થા]], ટેન્કર અથવા [[બોટલ્ડ પાણી]] દ્વારા થાય છે. ઘણા દેશોમાં સરકાર જરૂરિયાતમંદ લોકોને મફતમાં પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે. બીજા કેટલાકની દલીલ છે કે પાણી જેવી મર્યાદિત સંપત્તિનું વ્યવસ્થાપન અને કુવા ખોદવાનો તથા ડેમ અને [[જળાશય]] બનાવવાનું આયોજન [[બજાર]] આધારિત અથવા [[મુક્ત સાહસ]]ની વ્યવસ્થાને સોંપવું જોઇએ. બીજો એક ઉપાય માનવીના ઉપયોગ માટે પીવાના પાણીનો ઉપયોગ ઓછો કરવાનો છે. [[હોંગ કોંગ]] જેવા શહેરોમાં ટોઇલેટમાં ફ્લશિંગ માટે સમુદ્રના પાણીનો વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેથી [[તાજા પાણીના સ્ત્રોતનું સંરક્ષણ]] કરી શકાય. પાણીને પ્રદુષિત કરવાથી તેનો સૌથી વધુ બગાડ થાય છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવનારને થતા ફાયદાને જવા દઇએ તો તે પાણીના અન્ય ઉપયોગને મર્યાદિત બનાવે છે તથા સ્ત્રોતને બગાડે છે. પ્રદૂષણના અન્ય પ્રકારની જેમ તેને માકેર્ટના ખર્ચના પ્રચલિત એકાઉન્ટિંગમાં સ્થાન મળતું નથી અને તેને [[બાહ્ય ચીજ]] ગણવામાં આવે છે તેની ગણતરી માર્કેટ કરી શકતું નથી. તેથી અન્ય લોકો જળ પ્રદૂષણની કિંમત ચુકવે છે જ્યારે તેમાંથી નફો કરનારી કંપનીઓ તેમના નફાનો હિસ્સો પ્રદૂષણનો ભોગ બનનારા લોકોને ચુકવતા નથી. માનવી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી [[દવા]]ઓ મોટા ભાગે પાણી સાથે ભળે છે. તેઓ [[બાયોગ્રેડેબલ]] ન હોય અને [[બાયોએક્યુમ્યુલેટ]] થાય તો [[જળ જીવસૃષ્ટિ]]ને નુકસાન પહોંચાડે છે. નકામા પાણીના વ્યવસ્થાપનમાં [[વરસાદી પાણીની ગટર]] તથા [[નકામા પાણીના ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સપાટી પરના પાણી]]નું પ્રદૂષણ ઓછું કરવાનો અન્ય એક ઉપાય [[બાયોસવેલ]]નો છે. ==== ઔદ્યોગિક ઉપયોગો ==== પાણીનો [[વીજ ઉત્પાદન]]માં ઉપયોગ થાય છે. [[જળશક્તિ]]માંથી મેળવેલી વીજળીને [[જળવિદ્યુત]] કહેવાય છે. જળવિદ્યુત પાણીથી ચાલતા ટર્બાઇનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.આ ટર્બાઇન જનરેટર સાથે જોડાયેલા હોય છે. જળવિદ્યુત ઓછી ખર્ચાળ, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને અક્ષય ઊર્જાને સ્રોત છે. આ ઊર્જા સૂર્ય દ્વારા પુરી પડાય છે. સૂર્યની ગરમીથી પાણીનું બાષ્પિભવન થાય છે, જે ઊંચાઈ પર પાણીના ટીપા સ્વરૂપે સંકેન્દ્રીત થાય છે અને ત્યાંથી તે વરસાદના સ્વરૂપે જમીન પર આવે છે. {{wide image|200407-sandouping-sanxiadaba-4.med.jpg|940px|થ્રી ગોર્જ્સ ડેમ સૌથી મોટું હાયડ્રો-ઇલેક્ટ્રિક વીજ ઉત્પાદન મથક છે.}} પાણીનો ભારે દબાણ હેઠળ ઉપયોગ કરીને તેનો [[વોટર બ્લાસ્ટિંગ]] અને [[વોટર જેટ કટર]] તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે. ચોકસાઇપૂર્વકનું કટિંગ માટે પણ ઉંચું દબાણ ધરાવતી વોટર ગનનો ઉપયોગ થાય છે. તે સારી રીતે કામ કરે છે અને પ્રમાણમાં સુરક્ષિત છે અને તેનાથી પર્યાવરણને નુકસાન થતું નથી. તેનો મશિનરીને ઠંડી પાડવા માટે પણ ઉપયોગ થાય છે કે જેથી મશિન વધુ પડતું ગરમ ન થઇ જાય. પાણીનો ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા અને મશિનમાં ઉપયોગ થાય છે જેમ કે, [[સ્ટીમ ટર્બાઇન]] અને [[હીટ એક્સેચન્જર]] અને [[દ્રાવક]] પાણીને શુદ્ધ કર્યા વગર ઉદ્યોગોમાંથી પાણી છોડવું [[પ્રદુષણ]] છે. પ્રદુષણમાં નિકાલ કરાયેલા દ્રાવ્યો [[રસાયણિક પ્રદુષણ]] અને કૂલન્ટ વોટર ઉષ્મા પ્રદુષણ છે. પાણીના ઘણા ખરા ઉપયોગોમાં શુદ્ધ પાણીની જરૂર પડે અને પાણી પુરવઠા તેમજ નિકાલ માટે વિવિધ [[શુદ્ધિકરણ]] તકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ==== ખાધ્ય સંસ્કરણ (ફૂડ પ્રોસેસિંગ) ==== [[ચિત્ર:Cuisson des pates.jpg|thumb|left|પાણીનો નૂડલ્સ જેવા ખોરાક રાંધવા ઉપયોગ થાય છે]] ખાદ્ય વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પાણી અનેક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગની અંદર ફૂડ પ્રોડક્ટ્સની સફળતાની સુનિશ્ચિતતતામાં પાણીની ભૂમિકા સમજવી ખાદ્ય વિજ્ઞાની માટે મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. પાણીમાં મીઠા અને ખાંડ જેવા દ્રાવ્યો પાણીના ભૌતિક ગુણધર્મો પર અસર કરે છે. પાણીના ઉત્કલન અને શિતબિંદુ પર દ્રાવ્યો અસર કરે છે. એક કિલોગ્રામ પાણીમાં એક મોલ સુક્રોઝ (શર્કરા) પાણીના ઉત્કલનબિંદુમાં 0.51 ડિગ્રી સે.નો વધારો કરે છે અને કીલો દીઠ એક મોલ ક્ષાર પાણીના ઉત્કલનબિંદુમાં 1.02 ડિગ્રી સે.નો વધારો કરે છે. તે જ રીતે પાણીમાં ઓગળેલા કણોની સંખ્યા વધારીએ તો પાણીના શિતબિંદુમાં ઘટાડો થાય છે. <ref name="vaclacik">વેક્લેકિસ એન્ડ ક્રિસ્ટીયન, 2003</ref> દ્રાવ્યો પાણીની સક્રિયાતા પર પણ અસર કરે છે, જેના પગલે અનેક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ પર પણ અસર થાય છે અને ખાદ્ય પદાર્થોમાં સુક્ષ્મજીવાણુઓની વૃદ્ધિ થાય છે. <ref name="deman">ડીમેન, 1999</ref> પાણીની સક્રિયતાનું વર્ણન દ્વાવણ પર પાણીના વરાળના દબાણ અને શુદ્ધ પાણીના વરાળ દબાણના ગુણોત્તર તરીકે કરી શકાય છે.<ref name="vaclacik"/> પાણીમાં દ્રાવ્યોની હાજરી પાણીની સક્રિયતા ઘટાડે છે. તે જાણવું મહત્ત્વનું છે કારણકે મોટાભાગના બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ પાણીની નીચી સક્રિયતાના સ્તરે અટકે છે.<ref name="deman"/> સુક્ષ્મજીવાણુઓની વૃદ્ધિ ખોરાકની સલામતીને અસર કરવા ઉપરાંત ખોરાકના આત્મજીવનને પણ સાચવે છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં પાણીની કઠિનતા પણ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. તે ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા પર મોટી અસર કરે છે અને સાથેસાથે સેનિટેશનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. પાણીની કઠિનતા પ્રતિ ગેલન પાણીમાંથી દૂર થતાં કેલ્શ્યમ કાર્બોનેટની પ્રમાણ પર નક્કી થાય છે. જળ પાણીની કઠિનતા ગ્રેઇનમાં માપવામાં આવે છે, 0.064 ગ્રામ કેલ્શ્યમ કાર્બોનેટ એક ગ્રેઇન પાણીની કઠિનતાને સમકક્ષ હોય છે.<ref name="vaclacik"/> પાણીનું નરમ તરીકે વર્ગીકરણ કરાય છે જો તે 1થી 4 ગ્રેઇન્સ ધરાવે, મધ્મય ગણાય જો તે 5થી 10 ગ્રેઇન્સ ધરાવે અને જો 11થી 20 ગ્રેઇન્સ ધરાવે તો કઠીન કહેવાય{{Vague|please add totally metric definition too.|date=December 2008}}<ref name="vaclacik"/>કેમિકલ આયન એક્સચેન્જ સીસ્ટમ (રાસાયણિક આયન પરિવર્તન વ્યવસ્થા)નો ઉપયોગ કરી પાણી કઠિનતામાં ફેરફાર કરી શકાય છે. પાણીની કઠિનતા તેના પીએચ સંતુલન પર પણ અસર કરે છે, જે ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દાખલા તરીકે, ભારે પાણી શુદ્ધ પાણીનું સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદન અવરોધે છે. ગંદવાડ કે કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા પર પણ પાણીની કઠિનતા અસર કરે છે. ભારે પાણી સેનિટાઇઝર તરીકે ઓછું અસરકારક નિવડે છે.<ref name="vaclacik"/> [[ઉકાળવું]], [[બાફવું]] અને [[સીજવવું]] એ ખોરાક [[રાંધવા]]ની જાણીતી પદ્ધતિઓ છે, જેમાં વારંવાર પાણીમાં કે તેની વરાળમાં ખાદ્ય પદાર્થોને બોળવાની જરૂર પડે છે. [[વાસણ ધોવા]] માટે પણ રસોઇના પાણીનો ઉપયોગ થાય છે. == જળ રાજકારણ અને જળ કટોકટી == [[ચિત્ર:Access to drinking water in third world.svg|thumb|310px|વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોમાં લોકોને ઉપલબ્ધ પીવાના પાણીના હિસ્સાનો અંદાજ 1970–2000.]] પાણી અને [[પાણી સંસાધનો]] દ્વારા અસર પામતા [[રાજકારણ]]ને [[જળ રાજકારણ]] કહેવાય છે. આ કારણસર, પાણી વિશ્વમાં એક વ્યૂહાત્મક સંસાધન છે અને ઘણી રાજકીય અથડામણોનું મુખ્ય કારણ રહ્યું છે. તે આરોગ્ય પર અસર કરે છે અને જૈવવિવિધતાને નુકસાન કરે છે. 1990થી અત્યાર સુધીમાં 1.6 અબજ લોકોને સુરક્ષિત પાણીનો સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ બન્યો છે.[http://mdgs.un.org/unsd/mdg/Resources/Static/Products/Progress2008/MDG_Report_2008_En.pdf#page=44] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827045721/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/Resources/Static/Products/Progress2008/MDG_Report_2008_En.pdf#page=44 |date=2010-08-27 }} વિકાસશીલ દેશોમાં સલામત પાણીની પ્રાપ્યતા ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 1970ના 30 ટકાથી વધીને 2000માં 71 ટકા અને 2004માં 84 ટકા થઇ છે. આ વલણ ચાલું રહે તેવી ધારણા છે. જે લોકોને પિવાનું પાણી ઉપલબ્ધ નથી તેવા લોકોની સંખ્યા 2015 સુધીમાં અડધી કરવાનો ઉદેશ [[મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ]]માંનો એક છે. આ ધ્યેય હાંસલ કરાય તેવી ધારણા છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]નો 2006નો એક અહેવાલ સૂચવે છે કે દુનિયામાં પ્રત્યેક વ્યક્તિ માટે પુરતું પાણી ઉપલબ્ધ છે પરંતુ ગેરવહીવટ અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે તેની પ્રાપ્યતામાં અવરોધ ઉભો થાય છે.<ref>[[યુનેસ્કો]], (2006), [http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf પાણી,એક સંયુક્ત જવાબદારી. ][http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf ધ યુનાઇટેડ નેશનલ્સ વર્લ્ડ વોટર ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2].</ref> [[વર્લ્ડ વોટર એસેસમેન્ટ પ્રોગ્રામ]]નો [[યુએન વોટર વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ]](WWDR, 2003) સૂચવે છે કે આગામી 20 વર્ષમાં લોકોને ઉપલબ્ધ પાણીમાં 30 ટકાનો ઘટાડો થશે વિશ્વની 40 ટકા વસ્તીને લઘુત્તમ [[સ્વચ્છતા]] માટે અપુરતું તાજું પાણી મળે છે. 2000માં [[પાણીજન્ય રોગ]]ને કારણે 22 લાખથી વધુ લોકો (ગંદાપાણીના વપરાશ અને [[દુષ્કાળ]]ને કારણે)મૃત્યુ પામ્યા હતા. 2004માં યુકે ચેરિટી [[વોટરએઇડ]]એ નોંધ્યું હતું કે સરળતાથી અટકાવી શકાય તેવા પાણીજન્ય રોગને કારણે દર 15 સેકન્ડે એક બાળનું મૃત્યુ થાય છે, તે [[ગંદકી]] નિકાલનો અભાવ સૂચવે છે. જળ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સક્રિય સંસ્થામાં [[ઇન્ટરનેશનલ વોટર એસોસિયેશન (]]IWA), [[વોટરએઇડ]], [[વોટર ફર્સ્ટ]], [http://www.awra.org/ અમેરિકન વોટર રિસોર્સિસ એસોસિયેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324205603/http://awra.org/ |date=2018-03-24 }}નો સમાવેશ થાય છે. પાણીને લગતા પરિસંવાદોમાં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ટુ કોમ્બેટ ડેઝર્ટિફિકેશન]](UNCCD),[[ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન ફોર ધ પ્રિવેન્શન ઓફ પોલ્યુશન ફ્રોમ શિપ]], [[યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓ ધ લો ઓફ ધ સી]] અને [[રામસર કન્વેન્શન]]નો સમાવેશ થાય છે. 22 માર્ચે [[વિશ્વ જળ દિવસ]] અને 8 જૂને [[વિશ્વ મહાસાગર દિવસ]] ઉજવાય છે. માલસામાનના ઉત્પાદન અથવા સેવામાં વપરાતું પાણી [[વર્ચ્યુઅલ વોટર]] છે. == સંસ્કૃતિમાં પાણી == === ધર્મ === [[ચિત્ર:Hindu water ritual.jpg|thumb|તામિલનાડુમાં જોવા મળતી હિંદુ પરંપરા]] મોટાભાગના ધર્મોમાં પાણીને એક શુદ્ધિકર્તા ગણવામાં આવે છે. [[હિંદુ]], [[ખ્રિસ્તી]], [[ઇસ્લામ]], [[શિંટો]], [[તાઓ]], [[રસ્ટાફરિયનિઝમ]] અને [[યહુદી]] ધર્મમાં ધાર્મિક [[સ્નાન]]નું અત્યંત મહત્વ છે. વ્યક્તિનું પાણીમાં સ્નાન અથવા [[એસ્પર્સન]] અથવા [[અભિષેક]] ખ્રિસ્તીધર્મની [[પવિત્રકરણ વિધિ]] છે (જેને [[બાપ્ટિઝમ]] કહેવાય છે) અન્ય જે ધર્મોમાં પાણીની વિધિને સ્થાન છે તેમાં યહુદી (''[[મિકવાહ]]'' ) અને [[શિખ]] (''[[અમૃત સંસ્કાર]]'' )નો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત યહુદી અને ઇસ્લામ સહિત અનેક ધર્મ અને સંપ્રદાયોમાં મૃત વ્યક્તિ માટે શુદ્ધ પાણીમાં ધાર્મિક સ્નાન કરવાની પરંપરા છે. ઇસ્લામમાં દિવસમાં પાંચ વખત નમાઝ અદા (જુઓ ''[[તયમ્મુમ]]'' ) કરવાનું ફરમાન છે. ઇસ્લામ ધર્મના અનુયાયીઓએ નમાઝ અદા કરતાં પહેલાં શુદ્ધ પાણીથી શરીરના કેટલાંક ભાગ સ્વચ્છ કરવા પડે છે (''[[વુદુ]]'' ). શિન્ટોમાં તમામ ધાર્મિક વિધિમાં વ્યક્તિ કે ક્ષેત્રને પવિત્ર કરવા પાણીનો ઉપયોગ થાય છે. (દાખલા તરીકે ''[[મિસોગી]]'' ની વિધિ) [[બાઇબલ]]ની [[નવા આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિ]]માં 442 વખત અને [[કિંગ જેમ્સની આવૃત્તિ]]માં 363 પાણીનો ઉલ્લેખ થયો છે. નવી આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિમાં પીટર 3:5(બ) કહે છે- પૃથ્વીની રચના પાણીમાંથી અને પાણી દ્વારા થઈ છે.(NIV) કેટલીક માન્યતાઓ પાણીનો ઉપયોગ ધાર્મિક હેતુ માટે વિશેષ તૈયારીમાં કરે છે. (કેટલાક ખ્રિસ્તી સમુદાયોમાં [[હોલી વોટર]], શિખ અને હિંદુ ધર્મમાં ''[[અમૃત]]'' ) ઘણા ધર્મો પણ પાણીના કોઈ ખાસ સ્રોતને પવિત્ર ગણે છે, જેમ કે [[રોમન કેથોલિક]]માં [[લોર્ડસ]], ખ્રિસ્તી ધર્મના કેટલાંક સંપ્રદાયો [[જોર્ડન નદી]]ને પવિત્ર ગણે છે, ઇસ્લામમાં [[ઝમઝમ કૂવા]]ને અને હિંદુ ધર્મમાં [[ગંગા]] નદીને પવિત્ર ગણવામાં આવે છે. પાણી આધ્યાત્મિક ઊર્જા ધરાવે છે તેવું અવારનવાર માનવામાં આવે છે. [[સેલ્ટિક પૌરાણિક કથા]]માં [[સુલિસ]]ને ગરમ ઝરણાનો દેવતા છે, હિંદુ ધર્મમાં [[ગંગા]]ને [[દેવી]]નું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે જ્યારે [[વેદ]]માં [[સરસ્વતી]]નો માતા તરીકે ઉલ્લેખ થયો છે. ઉપરાંત પાણી પંચતત્વોમાંનું એક તત્વ છે. (મૂળ પાંચ તત્ત્વો જેમાં [[અગ્નિ]], [[પૃથ્વી]], [[હવા]], [[અવકાશ]]નો સમાવેશ થાય છે) દેવતાઓને કોઈ ખાસ ઝરણા, નદી કે જળાશયોના સંરક્ષક તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જેમ કે [[ગ્રીક]] અને [[રોમન]] [[પૌરાણિક કથા]]માં [[પેનીસ]] નદીનો દેવતા હતો જે ત્રણ હજાર [[ઓસનિડ્સ]]માંના એક છે. === દર્શનશાસ્ત્ર === પ્રાચીન ગ્રીકના પ્રસિદ્ધ ફિલસૂફ [[એમ્પીડોસલ્સ]]એ ઠેરવ્યું હતું કે [[અગ્નિ]], પૃથ્વી, અને [[હવા]] સાથે પાણી ચાર મૂળભૂત પરંપરાગત તત્વોમાંનું એક છે અને તેને [[યલેમ]] અથવા બ્રહ્માંડના મૂળભૂત તત્ત્વ તરીકે ગણવામાં આવે છે. પાણીને ઠંડુ અને ભેજવાળું ગણાવવામાં આવે છે. [[શરીર પર અસર કરતાં ચાર તત્વો]]ની થિયરીમાં પાણીને [[કફ]] સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે. [[ચીનની પરંપરાગત માન્યતાઓ]]માં પણ [[પૃથ્વી]], [[અગ્નિ]], [[લાકડું]] અને [[ધાતુ]] સાથે પાણીને [[પાંચ તત્વો]]માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. એશિયાનાં કેટલાંક વિસ્તારોના દર્શનશાસ્ત્રોમાં અને પરંપરાઓમાં પાણીને આદર્શ તરીકે પણ લેવામાં આવે છે. દાઓ દે જિંગે કહ્યું છે કે “શ્રેષ્ઠતા પાણી સમાન હોય છે. પાણી પૃથ્વીની સપાટી પર રહીને પણ તમામ ચીજવસ્તુઓ માટે ફાયદાકારક છે. તળિયે રહેવું કોઈ માણસને ગમતું નથી. આ કારણે તે તાઓની નજીક છે......આ દુનિયામાં સૌથી વધારે મુલાયમ અને નબળી ચીજવસ્તુ પાણી છે, છતાં મજબૂત ચીજવસ્તુઓ તેના પર આક્રમણ કરીને તેને બદલી શકતી નથી.’’ <ref>[http://www.sacred-texts.com/tao/taote.htm ઇન્ટરનેટ સેક્રેડ ટેક્સ્ટ આર્કાઇવ હોમ]</ref> === સાહિત્ય === સાહિત્યમાં પાણીની શુદ્ધિકર્તાના પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ થાય છે. નદીના વિશેષ મહત્ત્વનો [[વિલયમ્સ ફોકનર]]ની ''[[એઝ આઇ લે ડાઇંગ]]'' અને હેમલેટમાં ડ્રાઉનિંગ ઓફ [[ઓફેલિયા]]માં ઉલ્લેખ કરાયો છે<ref>[[Arthur Conan Doyle]], ''[[A Study in Scarlet]]'', Chapter 2, "The Science of Deduction"</ref>. == આ પણ જુઓ == પાણીનું અલગ અલગ સંદર્ભોમાં અલગ અલગ રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. :{| સીમા=0| '''''' |- |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;||હિલચાલ મુજબ અવક્ષેપન||&nbsp;&nbsp;||સ્વરૂપ મુજબ અવક્ષેપન |- |&nbsp; |વેલાઇન=ટોપ | ** [[વરસાદ]] ** [[હીમ]] ** [[કરા]] ** [[બરફ સ્ફટિક]] * સમક્ષિતિજ આવક્ષેપન ** [[ઝાકળ]] ||&nbsp;&nbsp; |વલાઇન=ટોપ | * પ્રવાહી અવક્ષેપન ** [[વરસાદ]] ** [[ઝાકળ]] ** [[કરા]] ** [[ઝાકળ]] ** 0&nbsp;°C તાપમાનની આસપાસ |} * ** હવામાં ઊંચે ચઢતા કણ *** [[વાદળ]] *** [[ધુમ્મસ]] * '''સર્જનના આધારે''' ** [[ભૂગર્ભજળ]] ** [[તાજું પાણી]] ** [[ખારું પાણી]] ** [[મૃત જળ]] આ વિચિત્ર ઘટના ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતું ખારું પાણી અતિસાંદ્ર ખારા પાણીની ઉપર એક તરલ બનાવે છે. આ બે તરલો એકબીજામાં ભળતા નથી વહાણની મુસાફરી માટે તે ખતરનાક છે. ** [[દરીયાઇ પાણી]] * '''વપરાશ મુજબ''' ** [[નળનું પાણી]] ** [[ક્ષારનિવારણ‎]] ** [[પીવાનું પાણી]] તે દરરોજ પીવા માટે ઉપયોગી છે, તેમાં સંતુલિત ખનીજો આવેલા છે જે આરોગ્ય માટે હાનિકારક નથી. (નીચે જુઓ) ** [[શુદ્ધ કરેલું પાણી]], લેબોરેટરી-ગ્રેડ, એનાલિટીકલ-ગ્રેડ અથવા રિએજન્ટ-ગ્રેડ પાણી- વૈજ્ઞાનિક કે એન્જિનિયરિંગ હેતુના ઉપયોગ માટે તેને અતિશુદ્ધ કરાય છે. ટાઇપI, ટાઇપ II, અથવા Type IIIમાં વર્ગીકૃત કરાયેલી પાણીની આ શ્રેણી છે પરંતુ તે નીચે દર્શાવ્યા સુધી મર્યાદિત નથી. * '''ધર્મ મુજબ''' ** [[પવિત્ર જળ]] == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == વિશેષ વાંચન == * {{cite book|title=Principles of Food Chemistry 3rd Edition|year=1999|author=John M. DeMan}} * {{cite book|title= Essentials of Food Science 2nd Edition|year=2003|author= Vickie A. Vaclavik and Elizabeth W. Christian}} * ઓએ જોન્સ, જેએન લેસ્ટર એન્ડ એન વલ્વોલિસ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સઃ અ થ્રેટ ટુ ડ્રિંકિંગ વોટર? ''ટ્રેન્ડઝ ઇન બાયોટેકનોલોજી'' 23(4): 163, 2005 * ફ્રાન્ક્સ, એફ (ઇડી), વોટર, એ કમ્પ્રિહેન્સિવ ટ્રીટાઇઝ, લેનમ પ્રેસ, ન્યૂયોર્ક, 1972–1982 * પીએચ ગ્લીક એન્ડ એસોસિયેટ્સ, ધ વર્લ્ડસ વોટરઃ તાજાપાણી સંસાધન પર બે વર્ષમાં એક વખત પ્રસિદ્ધ થતો અહેવાલ. આયલેન્ડ પ્રેસ, વોશિંગ્ટન, ડી.સી.(1998થી બે વર્ષે એકવાર પ્રસિદ્ધ થતો અહેવાલ) * માર્ક્સ, વિલિયમ્સ ઇ., ધ હોલી ઓર્ડર ઓફ વોટરઃ હીલીંગ અર્થ્સ વોટર એન્ડ અવરસેલ્વ્સ. બેલ પોન્ટ બૂક્સ (સ્ટીનર બૂક્સનો એક વિભાગ), ગ્રેટ બારિંગ્ટન, એમએ, નવેમ્બર 2001 [ISBN 0-88010-483-X] * ડેબિનેડેટ્ટી, પી. જી. અને સ્ટેનલી, એચ. ઇ., સુપરકૂલ્ડ એન્ડ ગ્લાસી વોટર, ''ફિઝિક્સ ટુડે'' '''56''' (6), p.&nbsp;40–46 (2003). [http://polymer.bu.edu/hes/articles/ds03.pdf ડાઉનલોડ કરો PDF (1.9 MB)] === પાણી પ્રાકૃતિક સંપદા === * {{cite book|title=Water Rights: Scarce Resource Allocation, Bureaucracy, and the Environment|year=1991| author=Anderson}} * {{cite book|title=Blue Gold: The Fight to Stop the Corporate Theft of the World's Water|url=https://archive.org/details/bluegoldfighttos0000barl_c7r1|author=Maude Barlow, Tony Clarke|year=2003}} * {{cite book|title=The World's Water: The Biennial Report on Freshwater Resources|first=Peter H.|last=Gleick|location=Washington|publisher=Island Press}} (નવેમ્બર 10, 2006) આઇએસબીએન 9057024071 * {{cite book|title=Water and Power: The Politics of a Scarce Resource in the Jordan River Basin|url=https://archive.org/details/waterpowerpoliti0000lowi_q4m2|year=1995| author=Miriam R. Lowi}} (કેમ્બ્રિજ મિડલ ઇસ્ટ લાઇબ્રેરી) * {{cite book|title=The Holy Order of Water: Healing Earths Waters and Ourselves|url=https://archive.org/details/holyorderofwater00mark|author=William E. Marks|year=2001}} * {{cite book|title=Last Oasis: Facing Water Scarcity|url=https://archive.org/details/lastoasisfacingw0000post_p67|year=1997, second edition| first=Sandra|last=Postel|location=New York|publisher=Norton Press}} * {{cite book|title=Cadillac Desert: The American West and Its Disappearing Water|url=https://archive.org/details/cadillacdesertam0000marc|year=1993|first=Marc|last=Reisner}} * {{cite book|title=Water Wars: Privatization, Pollution, and Profit|author=Vandana Shiva|year=2002|isbn=0-7453-1837-1|publisher=Pluto Press [u.a.]|location=London|oclc=231955339}} * {{cite book|title=Troubled Water: Saints, Sinners, Truth And Lies About The Global Water Crisis|author=Anita Roddick, et al|year=2004}} * {{cite book|title=Water: The Fate of Our Most Precious Resource|url=https://archive.org/details/waterfateofourmo0000devi|year=2003, revised edition| author=[[Marq de Villiers]]}} * {{cite book|title=Water Wars: Drought, Flood, Folly and the Politics of Thirst|url=https://archive.org/details/waterwarsdrought00ward_0|year=2002|author=Diane Raines Ward}} * {{cite book|title=Rivers of Empire: Water, Aridity, and the Growth of the American West|url=https://archive.org/details/riversofempirewa0000wors_p8j6|year=1992|first=Donald|last=Worster}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT OECD Water statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101221540/http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT |date=2009-01-01 }} dtpcy8iay7w4s97bc28qn92v3lkupss 0 27419 906364 904125 2026-10-16T20:23:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906364 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Greek trinity.png|thumb|320px|ગ્રીક ત્રૈક્ય અને પૃથ્વીના ત્રણ રાજ્યોનું વિતરણ: ઝિયસ ગોડ (હેવન), પોસાઇડન (સીઝ અને મહાસાગરો) અને હેડ્સ (અન્ડરવર્લ્ડ) થિયોસ (નાના ભગવાન) આ ત્રૈક્યના બાળકો છે.]] [[ચિત્ર:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|thumb|ઓટ્રિકોલી ખાતે મળેલુ ઝૂસનું બાવળુ (સાલા રોટોન્ડા, મ્યુઝીઓ પિયો-ક્લિમેન્ટ્રીનો, વેટિકન)]] [[ચિત્ર:NAMA Mystères d'Eleusis.jpg|thumb|એલ્યૂસિનિયન રહસ્યોની ધાર્મિક વિધિ કરી રહેલી માનવ આકૃતિ દર્શાવતી તકતી - મ્યુઝી આર્કિયોલોજીક નેશનલ, એથેન્સ]] '''ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ''' પ્રાચીન ગ્રીસ સંબંધિત [[માન્યતા]]ઓ અને [[પૌરાણિક કથા]]ઓનું સંયોજન છે જે તેમના [[દેવો]] અને [[નાયકો]], [[વિશ્વની પ્રકૃતિ]] અને તેની ઉત્પતી તથા તેમના પોતાના [[સંપ્રદાય]] અને [[રીતરિવાજો]]ની પ્રક્રિયા વિશે છે. [[પ્રાચીન ગ્રીસમાં તે ધર્મનો હિસ્સો]] હતો. આધુનિક વિદ્વાનો તેને પુરાણકથા માને છે અને પ્રાચીન ગ્રીસમાં ધાર્મિક અને રાજકીય સંસ્થાઓ, તેની સભ્યતાને સમજવા માટે તથા પુરાણકથાઓ કઇ રીતે રચાય છે તેની પ્રકૃતિ સમજવા માટે તેનો અભ્યાસ કરે છે.<ref name="Helios">{{cite encyclopedia|title=Volume: Hellas, Article: Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}</ref> ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં મોટા પ્રમાણમાં વર્ણનો, [[વાઝ પેઇન્ટિંગ]] અને [[વોટિવ ગિફ્ટ]] જેવી નિરૂપણકારી કળાના વિશાળ સંગ્રહનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રીક પુરાણકથાઓમાં વિશ્વની ઉત્પતિ, વિશાળ વિવિધતા ધરાવતા [[દેવતાઓ, દેવીઓ, નાયકો, નાયિકાઓ]] અને અન્ય [[પૌરાણિક જીવોના જીવન]] વિશે વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે. પ્રારંભમાં આ કથાઓ [[મૌખિક-કાવ્યાત્મક પરંપરા]]થી પ્રચલિત થઇ હતી. આજે [[ગ્રીક પુરાણકથાઓ]]ને ગ્રીક સાહિત્યનો હિસ્સો ગણવામાં આવે છે. ગ્રીક સાહિત્યના સૌથી જૂના અને જાણીતા સ્રોતમાં ''[[ઇલિયડ]]'' અને ''[[ઓડિસી]]'' જેવા [[મહાકાવ્યો]] સામેલ છે જે [[ટ્રોજન લડાઇ]]ની ઘટનાઓ વર્ણવે છે. [[હોમર]]ના નિકટના સમકાલીન [[હોસિયોડ]]ની બે કવિતાઓ ''[[થિયોગોની]]'' અને ધ ''[[વર્ક્સ એન્ડ ડેઝ]]'' માં વિશ્વની ઉત્પતિ કઇ રીતે થઇ તેના પ્રસંગો, દિવ્ય સત્તાધીશોના આગમન, માનવ યુગના આગમન, માનવ દુઃખોની ઉત્પતિનું કારણ અને બલિદાન આપવાની પરંપરાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. [[હોમેરિક હાઇમ્સ]]માં પણ પુરાણકથાઓ જાળવી રખાઇ છે જે [[એપિક સાઇકલ]]ના [[મહાકાવ્યો]]નો હિસ્સો છે. આ ઉપરાંત [[ગીત કાવ્યો]] માં, ઇસ પૂર્વે પાંચમી સદીની [[કરૂણાંતિકા]]ઓમાં, [[હેલેનિસ્ટીક યુગ]]ના વિદ્વાનો અને કવિઓના લખાણમાં અને [[રોમન સામ્રાજ્ય]]માં થઇ ગયેલા લેખકો જેવા કે [[પ્લુટાર્ક]] અને [[પોસેનિયન્સ]]ના લખાણમાં તે જોવા મળે છે. પુરાતત્વીય સંશોધનો પરથી ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ વિશે મુખ્ય વિગતવાર માહિતી મળે છે જેમાં દેવતાઓ અને નાયકોને ઘણી કળાકૃતિઓમાં સુશોભન તરીકે રજૂ કરાઇ છે. ઇસ પૂર્વે આઠમી સદીમાં માટીની ચીજ વસ્તુઓ પર ભૌમિતિક આકૃતિઓમાં ટ્રોજન ચક્રના પ્રસંગોથી લઇને [[હર્ક્યુલસ]]ના સાહસોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. [[આર્કેઇક]], [[ક્લાસિકલ]] અને [[હેલેનિસ્ટીક]] ગાળામાં હોમેરિક અને વિવિધ પૌરાણિક દૃશ્યો રજૂ થાય છે જે પ્રવર્તમાન સાહિત્યીક પૂરાવા ઉપરાંત વધારાની માહિતી આપે છે.<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓએ [[પશ્ચિમી સભ્યતા]]ની સંસ્કૃતિ, કળા અને સાહિત્ય પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો છે અને પશ્ચિમી વારસા તથા ભાષાનો તે હિસ્સો છે. પ્રાચિન યુગથી લઇને અત્યાર સુધીના કવિઓ અને કલાકારોએ ગ્રીક પૌરાણકથાઓ પરથી પ્રેરણા મેળવી છે અને આ પૌરાણિક થીમમાં સમકાલિન મહત્વ ધરાવે છે.<ref>જે. એમ ફોલી, ''હોમર્સ ટ્રેડિશનલ આર્ટ'' , 43</ref> == ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓના સ્રોત == ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ આજે મુખ્તત્વે [[ગ્રીક સાહિત્ય]]નો હિસ્સો છે અને [[ભૌમિતિક ગાળા]]માં વિઝ્યુઅલ મિડિયા પર પ્રભાવ ધરાવે છે. જેની શરૂઆત ઇસ પૂર્વે 900-800 અગાઉથી થાય છે.<ref name="Graf200">એફ. ગ્રાફ ''ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ'' , 200</ref> [[ચિત્ર:Gustave Moreau 006.jpg|thumb|upright|left|પ્રોમિથિયસ (1868 ગુસ્ટેવ મોર્યુ દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ચિત્ર). પ્રોમિથિયસની પ્રાચીન દંતકાથાઓને સૌપ્રથમ હેસિઓડે પ્રમાણિત કરી હતી અને બાદમાં નાટકની કરૂણાંતિકા ત્રિપૂટી માટે આધાર રચ્યો હતો, સંભવતઃ એસ્કલસ દ્વારા, જેમાં પ્રોમિથિયસ બાઉન્ડ, પ્રોમિથિયસ અનબાઉન્ડ અને પ્રોમિથિયસ પાયરફોરોઝનો સમાવેશ થતો હતો.]] === સાહિત્યિક સ્રોત === ગ્રીક સાહિત્યના લગભગ દરેક પ્રકારમાં પૌરાણિક વર્ણન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આમ છતાં ગ્રીક પ્રાચિન સમયમાંથી બચી ગયેલી એક માત્ર સામાન્ય પૌરાણિકકથાની હેન્ડબુક [[સ્યુડો-એપોલોડોરસ]]ની ''[[લાઇબ્રેરી]]'' છે જેમાં કવિઓની વિરોધાભાસી કથાઓને સંયોજિત કરવામાં આવે છે અને જે પરંપરાગત ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ અને સાહસની પૌરાણિક કથાઓનું ઉત્કૃષ્ટ ટૂંકસાર આપે છે.<ref name="Hard1">આર. હાર્ડ, ''ધ રથલીઝ હેન્ડ બૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'' , 1</ref> એપોલોડોરસ 180-120 ઇસ પૂર્વે જીવતા હતા અને આવા ઘણા વિષયો પર લખ્યું હતું, જોકે “લાઇબ્રેરી”માં તેમના મૃત્યુ પછી ઘણા સમયે થયેલી ઘટનાઓની વાત છે તેથી સ્યુડો-એપોલોડોરસ નામ આપવામાં આવ્યું છે. કદાચ તેમના લખાણોએ સંગ્રહનો પાયો રચ્યો હતો. [[હોમર]]ના બે મહાકાવ્ય ''ઇલિયડ'' અને ''ઓડિસી'' પ્રારંભિક સાહિત્યિક સ્રોત છે. અન્ય કવિઓએ “મહાકાવ્ય ચક્ર” પૂર્ણ કર્યું હતું,પરંતુ આ મોડેથી લખાયેલી કવિતાઓ હવે લગભગ નષ્ટ થઇ ચૂકી છે. પરંપરાગત નામ હોવા છતાં હોમેરિક હિમ્સ (સ્તુતી)ને હોમર સાથે કોઇ સંબંધ નથી. તે કથિત [[લિરિક યુગ]]ના પ્રારંભમાં લખાયેલું ગાયકવૃંદની લયબદ્ધ સ્તુતિ છે.<ref name="Miles7">માઇલ્સ, ''ક્લાસિકલ માયથોલોજી ઇન ઇંગ્લિશ લિટરેચર'' , 7</ref> હોમરના સમકાલિન હોવાની શક્યતા ધરાવતા [[હેસિયોડ]] તેમના [[થિયોગોની]] (''ઇશ્વરનું મૂળ'' )માં પ્રારંભિક ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓની સંપૂર્ણ માહિતી આપે છે જે વિશ્વના સર્જન, દેવતાઓ, [[ટાઇટન]] અને [[દૈત્ય]]ના ઉદભવ તથા વંશાવળી, લોકકથાઓ અને હેતુવિષયક વાર્તાઓ સંબંધિત છે. હેસિયોડનું કાવ્ય ''વર્ક્સ એન્ડ ડેઝ'' ખેતી આધારિત જીવન પર આધારિત છે જેમાં [[પ્રોમેથ્યુઅસ]], [[પેન્ડોરા]] અને [[ચાર યુગ]]ની પુરાણકથાઓ સામેલ છે. કવિ ખતરનાક વિશ્વમાં સફળ થવાના શ્રેષ્ઠ માર્ગો સૂચવે છે જે દેવતાઓના કારણે વધુ ખતરનાક બન્યું છે.<ref name="Br"/> ગીતકાવ્યો રચતા કવિઓ કેટલીક વખત તેમના વિષય પુરાણકથાઓમાંથી મેળવે છે, પરંતુ તેની માવજત ક્રમશઃ ઓછી વર્ણનાત્મક અને વધુ સાંકેતિક અર્થવાળું બને છે. ગ્રીક ગીતકાવ્યો રચયિતાઓમાં [[પિંડર]], [[બેસિલાઇડ્સ]], [[સિમોનીડેસ]] અને બ્યુકોલિક કવિઓ જેમ કે [[થિયોક્રાઇટસ]] અને [[બાયોન]]નો સમાવેશ થાય છે જે વ્યક્તિગત પૌરાણિક ઘટનાઓ પર આધારિત છે.<ref name="Klatt-Brazouskixii">ક્લેટ-બ્રાઝુસ્કી, ''એન્સીયન્ટ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , xii</ref> વધારામાં આ પુરાણકથા [[એથેનિયન નાટક]]માં કેન્દ્રસ્થાને છે. [[કરૂણ]] નાટકો લખનારા [[એસિલસ]], [[સોફોક્લેસ]] અને [[યુરીપાઇડ્સ]]એ તેમના મોટા ભાગના પ્લોટ નાયકોના યુગની પુરાણ કથાઓ અને ટ્રોયની લડાઇમાંથી મેળવ્યા છે. મોટા ભાગની મહાન કરૂણાંતિકાઓ (જેમ કે [[એગામેમોન]] અને તેના બાળકો, [[ઓએડિપસ]], [[જેસોન]], [[મેડિયા]] વગેરે)એ તેમનું ક્લાસિક સ્વરૂપ આ કરૂણાંતિકાઓમાંથી મેળવ્યું હતું. વિનોદી નાટ્યકાર [[એરિસ્ટોફેન્સ]]એ પણ ''[[ધ બર્ડ્સ]]'' અને ''[[ધ ફ્રોગ્સ]]'' માં આ પુરાણકથાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Miles8">માઇલ્સ, ''ક્લાસિકલ માયથોલોજી ઇન ઇંગ્લિશ લિટરેચર'' , 8</ref> [[ચિત્ર:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg|thumb|રોમન કવી વર્ગિલ, અહીં પાંચમી સદીની હસ્તપ્રત, વર્ગિલિયસ રોમનસમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમણે તેમના ઘણા લખાણમાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓની વિગતો સાચવેલી છે.]] ઇતિહાસકારો [[હિરોડોટસ]] અને [[ડિયોડોરસ સિક્યુલસ]] અને ભૂગોળવેત્તા [[પોસેનિયસ]] અને [[સ્ટ્રેબો]], જેમણે સમગ્ર ગ્રીક વિશ્વમાં પ્રવાસ ખેડ્યો હતો અને પોતે સાંભળેલી વાર્તાઓની નોંધ કરી હતી, તેમણે મોટી સંખ્યામાં સ્થાનિક પુરાણકથાઓ અને પૌરાણિક કથાઓ આપી હતી જેમાં ઘણી વાર ઓછા જાણીતા વૈકલ્પિક રૂપાંતર પણ આપ્યા હતા.<ref name="Klatt-Brazouskixii"/> ખાસ કરીને હિરોડોટસએ તેમની સમક્ષ રજૂ કરાયેલી વિવિધ પરંપરાઓનું સંશોધન કર્યું અને ગ્રીસ અને પૂર્વના સંઘર્ષના ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મૂળ શોધ્યા હતા.<ref>પી. કાર્લીઝ, ''ધ સ્પાર્ટન્સ'' , 60, અને ''ધ ગ્રીક્સ'' , 22</ref> હિરોડોટસએ વિવિધ સાંસ્કૃતિક વિચારના મૂળના સંયોજન અને મિશ્રણનો પ્રયાસ કર્યો હતો. [[હેલેનિસ્ટીક]] અને [[રોમન]] યુગની કવિતાઓ પંથની કવાયતના બદલે સાહિત્યિક સ્વરૂપ ધરાવે છે છતાં તેમાં ઘણી મહત્વની માહિતી છે જે અન્ય સંજોગોમાં ગુમ થઇ ગઇ હોત. આ કેટેગરીમાં નીચેના કામ સામેલ છેઃ # રોમન કવિઓ [[ઓવિડ]], [[સ્ટેટિયસ]], [[વેલેરિયસ ફ્લેકસ]], [[સેનેકા]] અને [[વર્જિલ]], [[સર્વિયસ]]ની ટિપ્પણી સાથે. # [[લેટ એન્ટીક]]યુગના ગ્રીક કવિઓઃ [[નોનસ]], [[એન્ટોનીનસ લિબરેલિસ]] અને [[ક્વિન્ટસ સ્મીર્નેયસ]] # હેલેનિસ્ટીક યુગના ગ્રીક કવિઓઃ [[એપોલોનિયસ ઓફ રોડ્સ]], [[કેલિમેકસ]], સ્યુડો-[[ઇરેટોસ્થેનેસ]] અને [[પાર્થેનિયસ]] # ગ્રીક અને રોમનોની પ્રાચિન નવલકથાઓ જેમ કે [[એપ્યુલેઇયસ]], [[પેટ્રોનિયસ]], [[લોલિયેનસ]] અને [[હેલિયોડોરસ]] [[ચિત્ર:Akhilleus Charun Cdm Paris 2783.jpg|thumb|left|upright|લાલ આકૃતિવાળી ઇટાલીયન કેલિક્સ-ક્રેટર પર એજેક્સ ચારુનની સામે ટ્રોજનના કેદીની હત્યા કરી રહ્યો છે જે ઇ.સ. પૂર્વે ચોથી સદીના અંત અને ત્રીજી સદીના પ્રારંભમાં બની હતી.]] ''ફેબ્યુલે'' અને ''એસ્ટ્રોનોમિકા'' સ્યુડો-[[હાઇજિનસ]] તરીકે રોમન લેખકોની સ્ટાઇલ બે મહત્વની બિન કાવ્યાત્મક પુરાણકથાનું સંકલન છે. [[ફિલોસ્ટ્રેટસ]] ધ એલ્ડર અને યંગરની ધ ''ઇમેજિન્સ'' અને કેલિસ્ટ્રેટસની ''ડિસ્ક્રીપ્શન'' અન્ય બે ઉપયોગી સ્રોત છે જે થિમ પર આધારિત છે. આખરે [[આર્નોબિયસ]] અને સંખ્યાબંધ બાઇઝેન્ટાઇન ગ્રીક લેખકોએ પુરાણની મહત્વની વિગતો આપી હતી જેમાંથી કેટલીક ગુમ થયેલા ગ્રીક કાર્ય પર આધારિત છે. આ પુરાણકથાને જાળવી રાખનારમાં [[હેસીસ્યુઅસ]]ની પરિભાષા ''[[સુદા]]'' અને [[જોન ત્ઝેત્ઝેસ]] અને [[યુસ્ટેથિયસ]]ની સંધિનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રીક પુરાણ કથાનો ખ્રિસ્તી બોધ આ કહેવતમા સમાઇ જાય છે.{{Polytonic|ἐν παντὶ μύθῳ καὶ τὸ Δαιδάλου μύσος}} / ''en panti muthōi kai to Daidalou musos'' ("દરેક પુરાણકથામાં ડાયાડેલોસની ભેળસેળ હોય છે” આ રીતે એન્સાયક્લોપેડિક [[સુદાસ]]એ [[ડાયડેલોસ]]ની ભૂમિકાને પોસેડિયનના આખલા માટે [[પેસિફે]]ની બિનકુદરતી લાલચાને સંતોષ આપવામાં આ રીતે વર્ણવી હતીઃ આ દુષ્ટ તત્વોનું મૂળ માટે ડાયડેલોસને દોષ આપવામાં આવે છે અને તેના માટે ટીકા કરવામાં આવે છે ત્યારે તેઓ કહેવતનો વિષય બને છે.”<ref>[http://www.theoi.com/Titan/Pasiphae.html પસિફી], એનસાયક્લોપેડિયા: ગ્રીક ગોડ્સ, સ્પિરિટ્સ, મોન્સ્ટર્સ</ref> === પુરાતત્વીય સ્રોત === જર્મન શીખાઉ [[પુરાતત્વવિદ]] [[હેઇનરિક સ્કીલમેન]]એ ઓગણીસમી સદીમાં [[મેસેનિયન સભ્યતા]]ની કરેલી શોધ અને બ્રિટીશ પુરાતત્વવિદ્ સર [[આર્થર ઇવાન્સ]] દ્વારા વીસમી સદીમાં [[ક્રેટ]] ખાતે [[મિનોઅન સભ્યતા]]ની શોધ કરવામાં આવ્યા બાદ હોમરના મહાકાવ્યના ઘણા વર્તમાન પ્રશ્નોનો ખુલાસો કરવામાં મદદ મળી હતી અને દેવતાઓ અને નાયકોને લગતી ઘણી પુરાણકથાઓના પુરાતત્વીય પુરાવા મળ્યા હતા. કમનસીબે મેસિનિયન અને મિનોવાની સાઇટ પરથી પુરાણકથા અને વિધિ અંગેના મળેલા પુરાવા સમગ્રપણે વિશાળ સ્તરના છે [[લાઇનિયર બી]] સ્ક્રીપ્ટ (ક્રેટ અને ગ્રીસમાંથી મળી આવતું એક પ્રાચીન ગ્રીક સ્વરૂપ) મુખ્યત્વે સંશોધનના રેકોર્ડ માટે ઉપયોગમાં લેવાયા હતા. જોકે દેવતાઓ અને નાયકોના નામ અંગે શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.<ref name="Br"/> ઇસ પૂર્વે આઠમી સદીના માટીકામ પર મળી આવેલી ભૌમિતિક ડિઝાઇનમાં ટ્રોજન ચક્રના દૃશ્યો તેમજ હર્ક્યુલસના સાહસો વર્ણવવામાં આવ્યા છે.<ref name="Br"/> પુરાણકથાનું દૃશ્ય દ્વારા નિરૂપણ બે કારણથી મહત્વપૂર્ણ છે. એક, ઘણી ગ્રીક પુરાણકથાઓ તેના સાહિત્યિક સ્રોત કરતા અગાઉથી જહાજ પર નિરૂપણ કરાઇ છે જેમકે હર્ક્યુલસના બાર મજૂર વગેરે. માત્ર [[સર્બ્યુઅસ]]ના સાહસ સમકાલીન સાહિત્યિક લખાણમાં જોવા મળે છે.<ref name="HomerIliad366-369">હોમર, ''ઇલિઅડ'' , 8. ટ્રોયની લડાઇ અંગે વીર કાવ્ય. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin//ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0134&amp;layout=&amp;loc=8.366 366–369]</ref> આ ઉપરાંત દૃશ્ય આધારિત સ્રોત કેટલીક વાર પુરાણકથા અથવા પૌરાણિક દૃશ્યો રજૂ કરે છે જે કોઇ રીતે સાહિત્યિક સ્રોતમાં જોવા મળતા નથી. અમુક કિસ્સામાં પુરાણકથાનું પ્રથમ જાણીતું નિરૂપણ ભૌમિતિક કળા સ્વરૂપે જોવા મળે છે જે આર્કેઇક કાવ્યમાં તેના પ્રથમ જાણીતા નિરૂપણથી કેટલીક સદી પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું.<ref name="Graf200"/> આર્કેઇક (સી 750 -સી 750-સી 500 બીસી), ક્લાસિકલ (સી.480-323 બીસી) અને હેલેનિસ્ટીક (323-146 બીસી) સમયગાળામાં હોમેરિક અને અન્ય કેટલાક પૌરાણિક દૃશ્યો જોવા મળે છે જે વર્તમાન સાહિત્યિક પૂરાવાને પુરક બને છે.<ref name="Br"/> == પૌરાણિક કથાના ઇતિહાસનો સરવે == ગ્રીક પુરાણકથાઓમાં આટલા વર્ષોમાં ફેરફાર થયા છે અને તેમની સભ્યતાના પરિવર્તનને આવરી લેવાયા છે. તેમાં બાહ્ય તથા વણકહી ધારણા સાથેની પુરાણકથા ફેરફારનું ચિત્ર રજૂ કરે છે. સુધારાલક્ષી પરિવર્તનના અંતે મોટા ભાગે જોવા મળતા ગ્રીક પુરાણકથાઓના બચી ગયેલા સાહિત્યિક સ્વરૂપ ગિલ્બર્ટ કુથબર્સ્ટને જણાવ્યા પ્રમાણે રાજકીય છે.<ref>કુથબર્સ્ટન, ''પોલિટિકલ મીથ એન્ડ એપિક'' (મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1975એ [[ગિલગેમેશ]]થી લઇને વોલ્ટેરના ''[[હેનરિયેડી]]'' સુધીની વ્યાપક શ્રેણીની પસંદગી કરેલી છે. પરંતુ એવી મુખ્ય થીમ કે પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ સાંસ્કૃતિક વ્યવસ્થાને સંગઠિત કરે છે અને નૈતિક સર્વસંમતિ મારફતે સમુદાય સર્જન એ મુખ્ય પ્રવાહનું મંતવ્ય છે જે ગ્રીક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓને લાગુ પડે છે.</ref> [[બાલ્કન દ્રીપકલ્પ]]ના પ્રારંભિક વસાહતીઓ કૃષિ પર નિર્ભર હતા જેઓ [[એનિમિઝમ]]નો ઉપયોગ કરીને કુદરતના દરેક પાસાને એક જીવાત્મા સાથે સાંકળતા હતા. આખરે આ અસ્પષ્ટ જીવાત્માઓએ માનવીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને સ્થાનિક પુરાણકથાઓમાં દેવતા તરીકે પ્રવેશ્યા.<ref name="Johnson17">અલબલા-જોહનસન-જોહનસન, ''અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ ઓડિસી'' , 17</ref> બાલ્કન દ્વીપકલ્પના ઉત્તરથી આદિવાસીઓએ આક્રમણ કર્યું ત્યારે તેઓ પોતાની સાથે નવા દેવતાઓના [[પેન્થિયોન]] લઇ આવ્યા જે વિજય, બળ અને લડાઇની ક્ષમતાઓ પર અને હિંસક બહાદુરી પર આધારિત હતા. કૃષિ આધારિત વિશ્વના અન્ય દેવતાઓ વધુ શક્તિશાળી આક્રમણકારીઓના દેવતાઓ સાથે મિશ્ર થયા અથવા બિનમહત્વના કારણે વિસરાઇ ગયા.<ref name="Johnson18">અલબલા-જોહનસન-જોહનસન, ''અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ ઓડિસી'' , 18</ref> આર્કેઇક સમયગાળાના મધ્ય પછી પુરુષ દેવતાઓ અને પુરુષ નાયકો વચ્ચેના સંબંધોની પુરાણકથાઓ વધુને વધુ વ્યાપક બની જેમાં [[પેડેગોજિક પેડેરેસ્ટી]] (અભ્યાસશાસ્ત્ર આધારિત બાળક સાથે સંવનન)નો ''(Eros paidikos, παιδικός ἔρως)'' સમાંતર વિકાસ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જે આશરે ઇસ પૂર્વે 630માં થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઇસ પૂર્વે પાંચમી સદીના અંત સુધીમાં કવિઓએ [[આર્સ]] સિવાયના દેવતાઓ અને અનેક પૌરાણિક કથાઓની હસ્તીઓ માટે કમસે કમ એક [[ઇરોમિનસ]], પુખ્તવયના કિશોરનો ઉલલેખ કર્યો છે જે તેમનો જાતિય સાથીદાર હતો.<ref name="Gallimach109">એ. કેલિમેક, ''લવર્સ લેજેન્ડ્સ: ધ ગે ગ્રીક મિથ્સ;'' , 12–109</ref> [[એશિલિઝ]] અને [[પેટ્રોક્લસ]] જેવા અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવતા ગ્રીક પુરાણોને પણ [[પેડેરેસ્ટિક લાઇટ]] (પુરુષ સાથેના જાતિય સંબંધના સ્વરૂપમાં) જોવામાં આવે છે.<ref name="Percy">ડબલ્યુ. એ. પર્સી, ''પેડરસ્ટી એન્ડ પેડાગોગી ઇન આર્કિયાક ગ્રીસ'' , 54</ref> સૌથી પહેલા એલેક્ઝાન્ડ્રિયન કવિઓએ અને ત્યાર બાદ પ્રારંભિક રોમમ સામ્રાજ્યમાં પુરાણકથાકારોએ વધુ સામાન્ય રીતે આ રીતે ગ્રીક પૌરાણિક પાત્રોની કથાઓને અપનાવી હતી. મહાકાવ્ય આધારિત કવિતાઓની સિદ્ધી એ હતી કે તેનાથી વાર્તા-ચક્રની શરૂઆત થઇ જેનાથી પૌરાણીક ઘટનાક્રમની નવી સૂઝ કેળવાઇ. તેથી ગ્રીક પુરાણકથાઓ વિશ્વ અને માનવીના વિકાસની કથા સમજવાના તબક્કા તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="Dowden11">કે. ડાઉડન, ''ધ યુઝિસ ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'' , 11</ref> આ કથાઓના સ્વ-વિરોધાભાસોના કારણે સંપૂર્ણ સમયસારણી સમજવી અશક્ય છે, પરંતુ યોગ્ય ઘટનાક્રમનો અંદાજ લગાવી શકાય છે. પરિણામ સ્વરૂપ રચાતી પૌરાણિક “વિશ્વનો ઇતિહાસ” ત્રણ વિસ્તૃત સમયગાળામાં વિભાજિત કરી શકાય છે. # ''ધ મીથ ઓફ ઓરિજિન'' અથવા ''દેવતાઓનો યુગ (થિયોગોનિઝ, “દેવતાઓનો જન્મ'' ”) વિશ્વ, દેવતાઓ અને માનવજાતિના ઉદભવ અંગેની પૌરાણિક કથાઓ. # ''દેવતાઓ અને મનુષ્ય છુટથી એક બીજામાં ભળતા હતા'' તે યુગઃ દેવતાઓ, [[અર્ધદેવતા]]ઓ અને માનવીના આંતરસંબંધોની વાર્તાઓ # ''હીરોનો યુગ (નાયકોનો યુગ)'' જ્યારે દિવ્ય પ્રવૃતિ મર્યાદિત હતી. નાયકોની કથાઓમાં સૌથી છેલ્લી અને મહાન કથા ''ટ્રોયની લડાઇ અને ત્યાર બાદ'' (જેને કેટલાક નિષ્ણાતો અલગ ચોથો ગાળો ગણાવે છે) આવે છે.<ref name="Miles35">જી. માઇલ્સ, ''ક્લાસિકલ માયથોલોજી ઇન ઇંગ્લિશ લિટરેચર'' , 35</ref> દેવતાઓનો યુગ પુરાણકથાઓના સમકાલીન વિદ્યાર્થીઓ માટે વધુ રસપ્રદ ગણવામાં આવે છે. આર્કેઇક અને ક્લાસિકલ યુગના ગ્રીક લેખકો નાયકોના યુગ માટે ખાસ પસંદગી ધરાવતા હતા જેનાથી વિશ્વનું અસ્તિત્વ કઇ રીતે થયું તેની સમજણ આપતો ઘટનાક્રમ અને માનવ સિદ્ધિઓનો રેકોર્ડ રાખવામાં આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે નાયકકથા ''ઇલિયડ'' અને ''ઓડિસી'' દિવ્યતા કેન્દ્રીત ''થિયોગોની'' અને હોમેરિક સ્તુતિઓને કદ અને લોકપ્રિયતામાં ક્યાંય પાછળ રાખી દે છે. હોમરના પ્રભાવ હેઠળ “હીરો કલ્ટ” આધ્યાત્મિક જીવનમાં પુનર્ગઠનને દર્શાવવામાં આવે છે જેમાં દેવતાઓના પ્રભુત્વને મૃતકો (નાયકો)ના પ્રભુત્વથી અને [[સિથોનિક]]ને ઓલિમ્પિયનથી અલગ કરવામાં આવે છે.<ref name="Raffan-Barket205">ડબલ્યુ બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 205</ref> ''વર્ક્સ એન્ડ ડેઝ'' માં હેસિયોડ [[માનવીના ચાર યુગ]] (અથવા જાતિ) સુવર્ણ, રજત, કાંસ્ય અને લોહની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. આ જાતિ અથવા યુગ ઇશ્વરના અલગ સર્જન છે. સુવર્ણ યુગ એટલે ક્રોનસનું શાસન ત્યાર પછીના યુગમાં ઝિયસના સર્જનનો સમાવેશ થાય છે. હેસિયોડ જણાવે છે કે [[કાંસ્ય યુગ]] પછી તુરંત નાયકોનો યુગ (અથવા જાતિ) આવે છે. [[લોહ યુગ]] એ અંતિમ યુગ હતો જે સમકાલિન સમય છે અને કવિ તેમાં જીવતા હતા. કવિ તેને સૌથી ખરાબ ગણાવે છે. [[પાન્ડોરા]]ની પુરાણકથા દ્વારા દુષ્ટતાની હાજરીનો ખુલાસો કરવામાં આવે છે જેમાં આશાને બાદ કરતા માનવીની તમામ ક્ષમતાઓ બરણી ઉંધી પડવાના કારણે ઢોળાઇ જાય છે.<ref name="Worksanddays">હેસિઓડ, ''વર્ક્સ એન્ડ ડેઝ'' , [http://www.sacred-texts.com/cla/hesiod/works.htm 90–105]</ref> ''[[મેટામોર્ફોસિસ]]'' માં ઓવિડ હેસિયોડના ચાર યુગની કલ્પનાને અનુસરે છે.<ref name="Ovid89-162">ઓવિડ, ''મેટામોર્ફોઝિસ'' , I, [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met1.shtml 89–162]</ref> === દેવતાઓનો યુગ === ==== વિશ્વની ઉત્પતિ અને સર્જન ==== [[ચિત્ર:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|left|upright|એમોર વિન્સિટ ઓમ્નીયા (પ્રેમ સૌને જીતે છે), પ્રેમના દેવતા, ઇરોઝનું ચિત્રણ.માઇકલોન્ગીલો મેરિસી દા કારાવોગીયો, સિર્કા દ્વારા 1601–1602]] ‘ઉદભવની પુરાણકથા’ અથવા ‘સર્જનની પુરાણકથા’ઓમાં બ્રહ્માંડને માનવીના શબ્દોમાં સમજાવવાની અને વિશ્વની ઉત્પતિનો ખુલાસો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Klattx">ક્લાટ-બ્રાઝુસ્કી, ''એન્સિયન્ટ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 10</ref> [[હેસિયોડ]] દ્વારા તેની રચના ''[[થિયોગોની]]'' માં તમામ ચીજોની શરૂઆતની ફિલોસોફિકલ કહી શકાય તેવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે જે તે સમયની સૌથી વધુ સ્વીકૃત રચના ગણાય છે. તેઓ [[કેઓસ]], એક પ્રકારની શૂન્યતા સાથે શરૂઆત કરે છે. શૂન્યમાંથી [[યુરીનોમ]]{{Citation needed|date=July 2009}}[[Gê]] અથવા [[Gaia]] (પૃથ્વી)નું અને કેટલીક અન્ય દિવ્ય ચીજોનું સર્જન થયું હતું જેમ કે [[ઇરોસ]] (પ્રેમ) અને [[એબિસ]] ([[ટાર્ટારસ]]) અને [[ઇરેબુસ]].<ref name="Theogony116-138">હેસિઓડ, ''થીયોગોની'' , [[s:Theogony|116–138]]</ref> પુરુષની સહાયતા વગર ગેઇનાએ [[ઓરેનસ]] (આકાશ)ને જન્મ આપ્યો જેણે ત્યાર બાદ તેને ફળદ્રુપ કરી. તે જોડાણમાંથી સૌ પ્રથમ [[ટાઇટન]]નો જન્મ થયો જેમાં છ પુરુષઃ [[કોએયસ]], [[ક્રાઇયસ]], [[ક્રોનસ]], [[હાઇપરિયોન]], [[લેપિટસ]] અને [[ઓસિનસ]] તથા છ સ્ત્રીઃ [[એમ્નેમોસિન]], [[ફોઇબી]], [[રિયા]], [[થિયા]], [[થેમિસ]] અને [[તેથિસ]]નો જન્મ થયો. ક્રોનસના જન્મ પછી ગાઇયા અને ઓરેનોસે આદેશ આપ્યો કે વધુ ટાઇટનનો જન્મ નહીં થાય. તેમના પછી એક આંખ વાળા [[સાઇક્લોપિસ]] અને [[હેસાટોનસાઇર્સ]] અથવા સો હાથવાળાનો જન્મ થયો. ક્રોનસ ([[ગેઇયા]]ના બાળકોમાં સૌથી વધુ ચાલાક, નાનો અને સૌથી ખતરનાક<ref name="Theogony116-138"/>) તેના પિતાના અંડ કાપીને બહેન-પત્ની રિયાને સાથીદાર તરીકે રાખી દેવતાઓનો રાજા બની બેઠો, અન્ય ટાઇટન તેના દરબારી બન્યા. [[ચિત્ર:Amphora birth Athena Louvre F32.jpg|thumb|એટિક કાળી આકૃતિવાળી બરણી પર ઝૂસના માથા પરથી એથેનનો ફેરજન્મ દર્શાવેલો છે, એથેન તેની માતા મેટિસને જ ગળી ગઇ હતી, જમણી બાજુએ દર્શાવેલી બાળજન્મની માતા આઇલીથ્યા તેને મદદ કરે છે ઇ.સૂ. પૂર્વે 550–525 - લૂવર]] પિતા-પુત્રના સંઘર્ષની છબિનું ક્રોનસ અને તેના પુત્ર [[ઝિયસ]] વચ્ચે લડાઇ થઇ ત્યારે પુનરાવર્તન થાય છે. ક્રોનસે તેના પિતા સાથે દગાખોરી કરી હતી તેથી તેને ભય હતો કે તેનું સંતાન પણ એવું જ થશે. તેથી રિયાએ જેટલી વાર જન્મ આપ્યો તેટલી વાર તેણે બાળક આંચકી લઇને તેને ખાઇ ગયો હતો. હિયાને આ નાપસંદ હતું તેથી તેને છેતરવા માટે ઝિયસને તેણે છુપાવી દીધો અને તેના ધાબડા પર એક પથ્થર બાંધી દીધો હતો જેને ક્રોનસ ખાઇ ગયો હતો. ઝિયસ મોટો થયો ત્યારે તેણે પિતાને એક દવાયુક્ત પીણું પીવડાવ્યું જેના કારણે ક્રોનસને ઉલટી થઇ તેણે રિયાના અન્ય બાળકો અને પથ્થર બહાર ફેંકાયા જે અત્યાર સુધી ક્રોનસના પેટ પર હતા. ત્યાર બાદ ઝિયસે દેવતાઓના રાજા બનવા માટે ક્રોનસને લડાઇમાં ઉતરવા પડકાર ફેંક્યો. આખરે સાઇક્લોપસની મદદથી (જેને ઝિયસે [[ટાર્ટારસ]] પાસેથી મુક્ત કરાવ્યો હતો) ઝિયસ અને તેના ભાઈઓ વિજયી થયા અને ક્રોનસ અને ટાઇટનને ટાર્ટારસમાં જેલમાં ધકેલી દેવાયા હતા.<ref name="Theogony713-735">હેસિઓડ, ''થીયોગોની'' , [[s:Theogony|713–735]]</ref> ઝિયસ પણ તેના પિતા જેવી જ ચિંતા કરતો હતો અને જ્યારે ભવિષ્યવાણી થઇ કે તેની પ્રથમ પત્ની [[મેટીસ]]નું સંતાન “તેના કરતા મહાન” દેવતાને જન્મ આપશે ત્યારે તે મેટીસને ગળી ગયો. તે સમયે તે પહેલેથી [[એથિન]]ને ગર્ભમાં ધરાવતી હતી અને તેમણે તેને પરેશાન કરી દીધો અને એથિન તેનું માથું ફોડીને બહાર નીકળ્યો ત્યારે તે સંપૂર્ણ રીતે વસ્ત્રોથી સજ્જ અને લડાઇમાં ઉતરવા તૈયાર હતો. ઝિયસના “પુનઃજન્મ”નો ઉપયોગ એવું દર્શાવવા માટે કરાયો હતો કે દેવતાઓની નવી પેઢીના બાળકથી તેને “પાછળ રાખી દેવાયો” ન હતો, પરંતુ તે એથિનના અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર હતો. શક્ય છે કે એથેન્સ ખાતે એથિનના સ્થાનિક જૂથમાં લાંબા ગાળામાં જે પ્રગતી થવાથી સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન આવ્યા હતા જેને સંર્ઘર્ષ વગર ઓલિમ્પિક પેન્થેલોનના પરિવર્તનમાં સમાવી લેવાયા હતા કારણ કે તેને હરાવી શકાય તેમ ન હતા.{{Citation needed|date=February 2009}} કવિતાઓ વિશે પ્રારંભિક ગ્રીક વિચારોમાં ઇશ્વરના ઉદભવની કથાને સંપૂર્ણ કાવ્ય પ્રકાર- પ્રોટોટિપિકલ ''મિથોઝ'' -ગણવામાં આવતી હતી અને તેની સાથે જાદુઇ શક્તિને સાંકળવામાં આવતી હતી. [[આર્કેટિપલ]] કવિ [[ઓર્ફિયસ]] પણ સંપૂર્ણ કાવ્ય પ્રકારના ગાયક હતા જેનો ઉપયોગ તેઓ એપોલોનિયસ ''[[એર્ગોનોટિકા]]'' માં સમુદ્ર અને તોફાનોને શાંત કરવા માટે કરે છે અને ભૂગર્ભમાં રહેતા દેવતાઓના પથ્થર દિલને [[હેડસ]]માં લઇ જાય છે. [[હર્મીસ]] જ્યારે ''હોમેરિક હિમ્સ ટુ હર્મ્સ'' માં [[લાયર]] (એક વાજિંત્ર)ની શોધ કરે છે ત્યારે સૌથી પહેલું કામ તે દેવતાઓના જન્મ વિશે ગીત ગાવાનું કરે છે.<ref name="Hermes">''હોમેરિક હાઇમ ટુ હર્મિસ'' , [http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html 414–435] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=2008-10-25 }}</ref> હેસિયોડની ''થિયોગોની'' એ દેવતાઓના અસ્તિત્વની માત્ર સૌથી સંપૂર્ણ કથા નથી પરંતુ આર્કેઇક કવિની કામગીરીની સંપૂર્ણ માહિતી પણ આપે છે જેમાં [[મ્યુઝ]] માટે લાંબી પ્રાથમિક પ્રાર્થનાઓ છે. અનેક વિસરાયેલી કવિતાઓ માટે પણ થિયોગોની એક વિષય હતો જેમાં ઓર્ફિયસ, [[મોસિયસ]], [[એપિમેનિસડ]], [[એબેરિસ]] અને અન્ય પૌરાણિક કથારૂપ કવિતાઓ સામેલ છે જેનો ઉપયોગ અંગત વિધિ આધારિત શુદ્ધિકરણ અને [[રહસ્ય-વિધિ]]ઓમાં થતો હતો. એવા કેટલાક સંકેત છે કે [[પ્લેટો]] ઓર્ફિક થિયોલોજીના કેટલાક સ્પરૂપ વિશે જાણકારી ધરાવતા હતા.<ref name="Betegh147">જી. બિટેગ, ''ધ ડેર્વેની પેપીરસ'' , 147</ref> ધાર્મિક વિધિઓ અને માન્યતાઓ માટે મૌનની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હતી. માન્યતાઓનું પાલલ થતું હોય ત્યારે સમાજના સભ્યો દ્વારા સંસ્કૃતિના તે હિસ્સાની જાણકારી કોઇને અપાતી ન હતી. તે બધી ધાર્મિક માન્યતા ન રહી ત્યારે બહુ ઓછાને તે વિધિ અને રિવાજો વિશે જાણકારી હતી. તેનો ઉલ્લેખ ઘણી વાર થયો હતો પરંતુ તે જાહેર પાસા પૂરતો મર્યાદિત હતો. માટીકામ અને ધાર્મિક કલાકૃતિઓ પર ચિત્રો અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા અને તેનું અર્થઘટન થતું હતું તથા અનેક વિવિધતાસભર પુરાણકથાઓ અને વાર્તાઓમાં તેનું ખોટું અર્થઘટન પણ થતું. [[નિયોપ્લાન્ટોનિસ્ટ]] ફિલસુફો અને તાજેતરમાં ખોદી કાઢવામાં આવેલા [[પેપીરસ]]ના લખાણોમાં તે કૃતિ વિશે જાણકારીના કેટલાક અંશ ઉપલબ્ધ છે. [[ડેરવેની પેપીરસ]] જેવા આવા એક લખાણમાં હવે સાબિત થયું છે કે કમસે કમ ઇસ પૂર્વે પાંચમી સદીમાં એક દેવતાઓના ઉદભવ-બ્રહ્માંડના ઉદભવ વિશે ઓર્ફિયસની કવિતા અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી. આ કવિતા હેસિયોડની ''થિયોગોની'' ને પાછળ રાખી દેતી હતી. દેવતાઓના કુળનું મૂળ [[નિક્સ]] (રાત્રી) સુધી પહોંચતું હતું જે યુરિનોમ,{{Citation needed|date=July 2009}}યુરેનસ, ક્રોનસ અને ઝિયસ અગાઉ થઇ ગયેલી સંપૂર્ણ સ્ત્રી હતી.<ref name="BurkertBetegh">ડબલ્યુ બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલીજીયન', 236<br />* જી. બિટેગ, ''ધ ડેર્વેની પેપીરસ'' , 147</ref> રાત્રી અને અંધકારને કેઓસ (અંધાધૂંધી) સાથે સરખાવવામાં આવતા હતા. પ્રથમ ફિલોસોફિકલ કોસ્મોલોજિસ્ટ્સે લોકપ્રિય પૌરાણિક માન્યતાઓ સામે પ્રતિભાવ આપ્યો હતો જે ગ્રીક વિશ્વમાં કેટલાક સમયથી અસ્તિત્વમાં હતી. તેમાંની કેટલીક લોકપ્રિય માન્યતાઓ હોમર અને હેસિયોડની કવિતાઓમાં જોઇ શકાય છે. હોમરમાં પૃથ્વીને સપાટ ડિસ્ક જેવી માનવામાં આવે છે જે [[ઓસિયેનસ]] નદી પર તરે છે અને સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારા ધરાવતા ગોળાર્ધના આકાશમાંથી જોઇ શકાય છે. સૂર્ય ([[હેલિયોસ]]) રથયાત્રી તરીકે સ્વર્ગના પ્રવાસે જાય છે અને રાત્રે સુવર્ણના વાડકામાં પૃથ્વીની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરે છે. સૂર્ય, પૃથ્વી, સ્વર્ગ, નદીઓ અને પવનને લક્ષ્યમાં રાખીને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે અને પ્રતિજ્ઞામાં સાક્ષી બનવા આહવાન કરવામાં આવે છે. કુદરતી તિરાડોને હેડ્સ અને તેના અનુગામીઓના તળિયા વગરના ઘરનું પ્રવેશ દ્વાર ગણવામાં આવે છે જે મૃતકોનું ઘર છે.<ref name="BrAlga">{{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}<br />* કે. અલગ્રા, ''ધ બિગિનિંગ ઓફ કોસ્મોલોજી'' , 45</ref> અન્ય સંસ્કૃતિના પ્રભાવના કારણે નવી થિમને ઉત્તેજન મળ્યું હતુ. ==== ગ્રીક પન્થેઓન ==== [[ચિત્ર:Olympians.jpg|thumb|right|બાર ઓલિમ્પીયન્સને દર્શાવતું મોન્સીઆયુનું ચિત્ર સિર્કા 18મી સદી]] શાસ્ત્રીય યુગની પુરાણકથા પ્રમાણે ટાઇટનના પતન બાદ [[દેવી]]-[[દેવતા]]ઓના નવા [[મંદિર]]ની રચના કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય ગ્રીક દેવતાઓમાં ઓલિમ્પિયન્સ હતા જેઓ ઝિયસની નજર હેઠળ [[માઉન્ટ ઓલિમ્પસ]] પર વસવાટ કરતા હતા. (તેમની સંખ્યા 12 સુધી મર્યાદિત રાખવી એ પ્રમાણમાં આધુનિક વિચાર જણાય છે.)<ref name="Stoll8">એચ. ડબલ્યુ. સ્ટોલ, ''રિલીજીયન એન્ડ માયથોલોજી ઓફ ધ ગ્રીક્સ'' , 8</ref> ઓલિમ્પિયન્સ ઉપરાંત ગ્રીકો કેટલાક ગ્રામ્ય દેવતાઓની પૂજા પણ કરતા હતા જેમાં બકરી સ્વરૂપના દેવતા [[પાન]] [[નિમ્ફ્]] (નદીઓનો આત્મા), [[નાઇયાડ]] (જેઓ વસંતમાં વસવાટ કરતા હતા), [[ડ્રાયડ્]] (જેઓ વૃક્ષનો આત્મા હતા), [[નેરેઇડ]] (સમુદ્રમાં વસવાટ કરતા હતા), નદી દેવતા, [[સેટાઇર]] અને અન્ય સામેલ છે. આ ઉપરાંત ભૂગર્ભના વિશ્વની કાળી શક્તિઓ કામ કરતી હતી જેમ કે [[એરિનિસ]] (અથવા ફ્યુરિસ) જે લોહીનો સંબંધ ધરાવતા સ્વજનો વિરુદ્ધ અપરાધ કરનારનો પીછો કરતા હતા.<ref name="BrRel">{{cite encyclopedia|title=Greek Religion|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> પ્રાચિન ગ્રીક મંદિરને સન્માન આપવા માટે કવિઓએ હોમેરિક સ્તુતિઓ (તેત્રીસ ગીતોનું જૂથ).<ref name="Cashford174">જે. કેશફોર્ડ, ''ધ હોમેરિક હાઇમ'' , vii</ref> [[ગ્રેગરી નેગી]] જણાવે છે કે “લાંબી હોમેરિક સ્તુતિઓ સરળ પ્રસ્તાવના (''થિયોગોની'' ની સરખામણીમાં) હતી, જેમાં દરેક એક દેવતાને આહવાન કરતી હતી.”<ref name="Nagy54">જી નેગી, ''ગ્રીક માયથોલોજી એન્ડ પોએટિક્સ'' , 54</ref> ગ્રીક પુરાણકથાઓમા જે વિશાળ માન્યતાઓ અને પૌરાણિક કથાઓ છે તેમાં ગ્રીક લોકોના વતની દેવતાઓને અનિવાર્યપણે ભૌતિક સ્વરૂપ ધરાવતા અને આદર્શ શરીર સાથે દર્શાવાયા છે. [[વોલ્ટર બર્કેટ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે ગ્રીક લક્ષણોના પ્રતિનિધિત્વમાં ગ્રીક દેવતાઓ વ્યક્તિ છે, અમૂર્ત, વિચાર કે ધારણા નથી.<ref name="Burkert182">ડબલ્યુ. બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 182</ref> તેમનો મુખ્ય આકાર ભલે ગમે તે હોય, પ્રાચિન ગ્રીક દેવતાઓ અનેક વિશિષ્ટ ક્ષમતા ધરાવે છે, ખાસ કરીને દેવતાઓને રોગ નથી થતો અને અત્યંત અસાધારણ સંજોગોમાં જ તેમને ઇજા થાય છે. ગ્રીક માનતા હતા કે અમર રહેવું એ તેમના દેવતાઓની મુખ્ય લાક્ષણિકતા હતી અને શાશ્વત યુવાનીને [[અમૃત]] અને [[એમ્બ્રોસિયા]]ના સતત સેવનથી ટકાવી રાખવામાં આવતી હતી જેનાથી તેમની નસોમાં દિવ્ય લોહી જળવાઇ રહેતું હતું.<ref name="Stoll4">એચ. ડબલ્યુ. સ્ટોલ, ''રિલીજીયન એન્ય માયથોલોજી ઓફ ગ્રીક્સ'', 4</ref> [[ચિત્ર:Leda - after Michelangelo Buonarroti.jpg|thumb|right|ઝૂસ હંસનું મહોરુ પહેલાની સ્પાર્ટાની રાણી લેડાને ઉત્તેજિત કરી રહ્યો છે.મૂળ ખોવાઇ ગયેલી 16મી સદીની નકલ, મિકેલેન્ગીલો દ્વારા]] દરેક દેવતા પોતાના અલગ કુળમાંથી ઉતરી આવતા હતા, અલગ રસ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં કુશળ હતા અને તેમનું વ્યક્તિત્વ વિશેષ હતું. જોકે આ વર્ણન અનેક સ્થાનિક સ્વરૂપોમાંથી મળી આવે છે જેઓ હંમેશા એક બીજા સાથે સહમત થાય તે જરૂરી નથી. આ દેવતાઓને જ્યારે કવિતા, પ્રાર્થના કે જૂથ માટે બોલાવવામાં આવે છે ત્યારે તેમનો ઉલ્લેખ નામ અને [[એપિથેટ]]થી કરવામાં આવે છે. તેનાથી તેઓ પોતાની અન્ય સંજ્ઞાઓથી અલગ પડતા હતા (જેમ કે ''એપોલો મ્યુસાગેટ્સ'' એ “[[મ્યુઝિસ]]નો નેતા [[એપોલો]]” છે.) વૈકલ્પિક રીતે વર્ણનના શબ્દ દેવતાના ચોક્ક્સ લક્ષણ પર પણ આધારિત હોઇ શકે છે અને ગ્રીસના ક્લાસિક યુગ દરમિયાન પણ પ્રાચિન ગણવામાં આવતો હતો. મોટા ભાગના દેવતાઓ જીવનના ચોક્કસ પાસા સાથે સંકળાયેલા હતા. ઉદાહરણ તરીકે [[એફ્રોડાઇટ]] એ પ્રેમ અને સુંદરતાની દેવી હતી, [[એરિસ]] એ યુદ્ધના દેવતા હતા. [[હેડ્સ]]ને મૃતકોના દેવતા ગણવામાં આવે છે અને [[એથેના]] બુદ્ધિ અને હિંમતની દેવી છે.<ref name="Stoll20">એચ. ડબલ્યુ. સ્ટોલ, ''રિલીજીયન એન્ય માયથોલોજી ઓફ ગ્રીક્સ'' , 20ff</ref> [[એપોલો]] અને [[ડાયોનિસસ]] જેવા કેટલાક દેવતા જટિલ વ્યક્તિત્વ અને મિશ્ર કામગીરી દર્શાવતા હતા જ્યારે [[હેસ્ટિયા]] (સીધો અર્થ “હર્થ”) અને [[હેલિયસ]] (સીધો અર્થ “સૂર્ય”) જેવા દેવતાને વ્યક્તિનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. સૌથી પ્રભાવશાળી [[મંદિરો]] મર્યાદિત સંખ્યામાં દેવતાઓને સમર્પિત હતા જેઓ વિશાળ સમગ્ર-હેલેનિક જૂથનો હિસ્સો હતા. વ્યક્તિગત વિસ્તારો અને ગામડાઓ પોતાના સંપ્રદાય માટે નાના દેવતાઓ રાખે તે સામાન્ય હતું. ઘણા શહેરો પણ વધુ જાણીતા દેવતાઓને સન્માન આપતા હતા જેની અસામાન્ય સ્થાનિક વિધિઓ હતી અને તેની સાથે વિચિત્ર માન્યતાઓ સંકળાયેલી હતી જેના વિશે બીજે જાણકારી ન હતી. શૌર્ય યુગ દરમિયાન નાયકો (અથવા અર્ધ દેવતાઓ)ના સંપ્રદાયો દેવતાઓની પૂર્તિ કરતા હતા. === દેવતાઓ અને મનુષ્યનો યુગ === [[ચિત્ર:Hans Rottenhammer 001.jpg|right|thumb|પેલેયસ અને થેટિસના લગ્ન, રોટનહેમન દ્વારા]] દેવતાઓ એકલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તે યુગ અને માનવ બાબતોમાં દિવ્ય હસ્તક્ષેપ મર્યાદિત હતો તે યુગ વચ્ચેનો સેતુ જોડતો પરિવર્તનનો યુગ હતો જેમાં દેવતાઓ અને મનુષ્ય સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા. તે વિશ્વના પ્રારંભિક દિવસો હતા જ્યારે જૂથો ત્યાર પછીના સમયની સરખામણીમાં વધુ મુક્તરીતે એક બીજામાં ભળતા હતા. તેમાંથી મોટા ભાગની કથાઓ ત્યાર બાદ ઓવિડની ''[[મેટામોર્ફોસિસ]]'' માં જણાવાઇ હતી અને તેને બે થિમેટિક જૂથમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છેઃ પ્રેમની કથાઓ અને સજાની કથાઓ.<ref name="Mile38">જી. માઇલ, ''ક્લાસિકલ માયથોલોજી ઇન ઇંગ્લિશ લિટરેચર'', 38</ref> પ્રેમની કથાઓમાં ઘણી વખત વ્યભિચાર, અથવા પ્રલોભન અથવા નશ્વર મહિલાઓ પર પુરુષ દેવતાઓ દ્વારા બળાત્કારનો સમાવેશ થાય છે. જેનાથી નાયકના ગુણ ધરાવતા સંતાનોનો જન્મ થતો હતો. આ વાર્તાઓ સામાન્ય રીતે એવુ દર્શાવતી હતી કે દેવતાઓ અને મનુષ્યો વચ્ચેના સંબંધ ટાળવા યોગ્ય છે. બંને પક્ષની સહમતીથી બંધાયેલા સંબંધોનો પણ ભાગ્યે જ સુખાંત આવતો હતો.<ref name="Mile39">જી. માઇલ, ''ક્લાસિકલ માયથોલોજી ઇન ઇંગ્લિશ લિટરેચર'' , 39</ref> ''હોમેરિક હાઇમ ટુ એફ્રોડાઇટ'' જેવા અમુક કિસ્સામાં સ્ત્રી દિવ્ય આત્માઓ મનુષ્ય પુરુષ સાથે સંબંધ ધરાવતી હતી જેમાં [[એનિયસ]]ને જન્મ આપવા માટે [[એન્કાઇસિઝ]] સમક્ષ દેવી જૂઠ બોલે છે.<ref>''હોમેરિક હાઇમ ટુ એફ્રોડાઇટ'' , [http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html 75–109] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030202153600/http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html |date=2003-02-02 }}</ref> [[ચિત્ર:Dionysos satyrs Cdm Paris 575.jpg|thumb|left|upright|ડાયોનિસસ સેટર્સ સાથેબ્રિગોસ પેઇન્ટર, કેબિનેટ દેસ મેડેલેસ દ્વારા કપની અંદરની બાજુએ દોરાયેલું ચિત્ર]] બીજા પ્રકારની (સજાની કથા)માં કેટલીક સાંસ્કૃતિક ચીજવસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરવાની અથવા શોધની કથાઓ છે જેમ કે [[પ્રોમેસ્થ્યુઅસ]] દેવતાઓ પાસેથી અગ્નિની ચોરી કરે છે જ્યારે ઝુઆસના ટેબલ પરથી [[ટેન્ટાલ્યુસ]] અમૃત અને [[એમ્બ્રોસિયા]] ચોરે છે અને તેને પોતાની ચીજો આપે છે. તેમને ઇશ્વરના [[રહસ્યો]] જણાવે છે જ્યારે [[પ્રોમેસ્થ્યુઅસ]] અથવા [[લાઇકેઓન]] બલિદાનની શોધ કરે છે, જ્યારે [[ડીમીટર]] [[ટ્રિપ્ટોલિમસ]]ને [[કૃષિ]] અથવા રહસ્યો શીખવે છે અથવા જ્યારે માર્સિયાસ [[ઓલોસ]]ની શોધ કરીને [[એપોલો]] સાથે સંગીત સમારોહમાં પ્રવેશે છે. ઇયાન મોરિસ પ્રોમેસ્થ્યુઅસના સાહસોને “દેવતાઓ અને માનવીના ઇતિહાસ વચ્ચેનું સ્થળ” ગણાવે છે.<ref name="Morris291">આઇ. મોરિસ, ''આર્કિયોલોજી એઝ કલ્ચરલ હિસ્ટરી'' , 291</ref> અજ્ઞાત દ્વારા ત્રીજી સદીમાં રચાયેલા છોડ પર લખાયેલા એક ભાગમાં [[ડાયોનિસસ]] દ્વારા [[થ્રેસ]]ના રાજા [[લાઇકરગસ]]ને કરાયેલી સજાનું વિસ્તૃત વર્ણન છે જેના દ્વારા નવા ઇશ્વરની માન્યતા ઘણી મોડી આવી હતી જેના કારણે ભયંકર સજાઓ અપાઇ હતી જે જીવન પછી પણ ચાલુ રહી હતી.<ref name="Weaver335">જે. વીવર, ''પ્લોટ્સ ઓફ એપિફેની'' , 50</ref> થ્રેસમાં પોતાનું જૂથ સ્થાપવા માટે ડાયોનિસસ દ્વારા આગમનની કથા પણ એસ્ચિલિન ત્રિગાથાનો ભાગ હતો.<ref name="Bushnell28">આર. બુશનેલ, ''એ કમ્પેનિયન ટુ ટ્રેજેડી'' , 28</ref> બીજી એક કરૂણાંતિકા યુરીપાઇડ્સની ''[[ધ બેક્કે]]'' માં [[થેબ્સ]]ના રાજા [[પેન્થ્યુઅસ]]ને ડાયોનિસસ દ્વારા સજા કરવામાં આવે છે કારણ કે તેણે દેવતાનું અપમાન કર્યું હતું અને ઇશ્વરની મહિલા [[ભક્તો]] [[મેનેડ્સ]]ની જાસૂસી કરી હતી.<ref name="Trobe195">કે. ટ્રોબ, ''ઇનવોક ધ ગોડ્સ'', 195</ref> [[ચિત્ર:Eleusinian hydria Antikensammlung Berlin 1984.46 n2.jpg|thumb|ડીમીટર અને મેટાનિરા એપ્યુલિયાન લાલ આકૃતિ હાયડ્રીઆ પરઇ.સ. પૂર્વે - બર્લિન મ્યૂઝિયમ]] લોકકથાના પ્રધાનતત્વ પર આધારિત અને આવી જ થીમ રજૂ કરતી અન્ય એક <ref name="Nilsson50">એમ. પી. નિલ્સસન, ''ગ્રીક પોપ્યુલર રિલીજીયન'' , [http://www.sacred-texts.com/cla/gpr/gpr07.htm#fr_50 50]</ref>કથામાં [[ડેમેન્ટર]] તેની પુત્રી [[પર્સેફોન]]ની શોધમાં હતો જેણે ડોસો નામની વૃદ્ધ મહિલાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું અને તેને [[એટિકા]]માં [[ઇલ્યુસિસ]]ના રાજા [[સેલ્યુઅસ]] તરફથી આદરપૂર્વક આવકાર મળ્યો હતો. સેલ્યુઅસની આગતાસ્વાગતાના કારણે તેને ભેટ આપવા માટે ડેમેન્ટરે તેના પુત્ર [[ડેમોફોન]]ને દેવતા બનાવવાની યોજના ઘડી, પરંતુ તે તેની વિધિ પૂરી ન કરી શકી કારણ કે તેની માતા [[મેટાનિરા]] ત્યાં આવી પહોંચી હતી અને તેણે પોતાના પુત્રને આગમાં જોઇને ભયથી ચીસ પાડી ઉઠી હતી જેનાથી ડેમેન્ટર નારાજ થઇ અને તેણે ટીકા કરતા કહ્યું કે મૂર્ખ મનુષ્યો વિચાર અને વિધિને સમજી શકતા નથી.<ref name="Demeter">''હોમેરિક હાઇમ ટુ ડીમીટર'' , [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin//ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0138;query=card%3D%237;layout=;loc=2.213 255–274]</ref> === શૌર્ય યુગ === મહાન યોદ્ધાઓ જે યુગમાં થઈ ગયા એ સમય શૌર્ય યુગ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="Kelsey30">એફ. ડબલ્યુ. કેલ્સી, ''એન આઉટલાઇન ઓફ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 30</ref> જે તે વીર પુરુષ અથવા બનાવોને સાંકળતી કથાઓની ઘટમાળે ઐતિહાસિક અને વંશાવળીને લગતા મહાકાવ્યનું સર્જન કર્યુ અને જુદીજુદી વાર્તાઓના મહાનાયક વચ્ચેના કૌટુંબિક સંબંધો સ્થાપ્યા, એ રીતે વાર્તાઓને અનુક્મમાં રજૂ કરી. કેન ડૉડેનના મત અનુસાર, “આ પણ એક ગાથાનો પ્રભાવ છે, કેટલાક કુટુંબોની પેઢી દર પેઢીના જન્મ, જીવન અને મરણ નક્કી કરનારી ત્રણ દેવીઓને આપણે અનુસરી શકીએ છીએ”.<ref name="Dowden11"/> શોર્યપ્રણાલીના ઉદય બાદ ભગવાન અને વીરોને ઉદ્દેશીને કરાતી પ્રતિજ્ઞા અને પ્રાર્થનામાં તેમને બાલાવવામાં આવતા.<ref name="Raffan-Barket205"/> ભગવાનના યુગથી વિપરિત, વીરોના યુગ દરમિયાન વીરોના કાર્યને ચોક્કસ અને અંતિમ રૂપ નહોતું અપાતું. પરમેશ્વર વારંવાર જન્મતા નથી, પણ મૃતકોની સેનામાંથી નવા વીરો હંમેશા સામે આવતા રહે છે. વીરોના સંપ્રદાય અને ભગવાનના સંપ્રદાય વચ્ચે વધુ એક મહત્વનો તફાવત એ છે કે, વીર એ સ્થાનિક જૂથની ઓળખનું કેન્દ્ર બને છે.<ref name="Raffan-Barket205">;રેફેન-બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 206</ref> હરક્યુલિસની સ્મારકીય ઘટનાઓ શૌર્યયુગના ઉદય તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. શૌર્ય યુગને ત્રણ મહાન સૈન્ય ઘટનાઓ માટે કારણભૂત મનાય છે : [[આર્ગોન્ટિક]] હુમલો, [[થેબાન યુદ્ધ]] અને [[ટ્રોઝન યુદ્ધ]].<ref name="KelseyRose30">એફ. ડબલ્યુ. કેલ્સી, ''એન આઉટલાઇન ઓફ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 30<br />* એચ. જે. રોઝ, ''એ હેન્ડબૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'', 340</ref> ==== હેરક્લીઝ અને હેરાક્લાઇડી ==== [[ચિત્ર:Herakles and Telephos Louvre MR219.jpg|upright|thumb|હરક્લીઝ તેના બાળક ટેલિફોસ સાથે (લૂવર મ્યૂઝિયમ, પેરિસ)]] કેટલાક નિષ્ણાંતો માને છે કે,<ref name="Rose10">એચ. જે. રોઝ, ''એ હેન્ડબૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'', 10</ref> ગૂંચવણ સર્જતી પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર હેરક્લીઝના ખરેખર હોવાની સંભાવનાઓ પણ દેખાઈ છે, કદાચ એ [[આર્ગોસ]]ના રાજ્યના તાબા હેઠળના કોઈ પ્રદેશનો મુખ્ય નાયક હોઈ શકે. કેટલાક નિષ્ણાંતો એમ માને છે કે, હેરક્લીઝની વાર્તા નક્ષત્રના ઝુમખામાંથી દર વર્ષે સૂર્યના પસાર થવાના રૂપક સમાન છે.<ref name="Dupuis">સી. એફ. ડ્યુપીયસ, ''ધ ઓરિજીન ઓફ ઓલ રિલીજીયસ વર્શીપ'' , 86</ref> અન્ય સંસ્કૃતિઓની પૌરાણિક કથામાં, હેરક્લીઝની વાર્તાને એ મુજબ રજૂ કરાઈ છે કે જેમાં તેને પૌરાણિક કથાના શુરવીર પાત્ર તરીકે અગાઉથી જ સ્વીકારી લેવાયો હતો. પંરપરાગત વાયકા મુજબ, હેરક્લીઝ એ ઝૂસ અને [[પર્સીયસ]]ની પ્રપૌત્રી [[એલ્કમીની]]નું સંતાન હતો.<ref name="BrHer">{{cite encyclopedia|title=Heracles|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> તેણે મેળવેલી અદભૂત સિદ્ધીઓ અને [[પૌરાણિક કથા]]ઓમાં કહેવાયેલી વાર્તાઓ તેની અપ્રતિમ લોકપ્રિયતાની સાબિતી પૂરી પાડે છે. ત્યાગમૂર્તિ હોવાની તેની છબી છે, તે દેવતાને ભોગ ચઢાવવાની શરૂઆત કરનાર ગણાય છે અને ખુબ ખાઉધરો હોવાની કલ્પના કરાઈ છે, આ ભૂમિકામાં તેની રમૂજવૃતિ દેખાઈ, પણ તેનો કરૂણઅંત કરૂણતા માટે ઘણી બધી બાબતો પૂરી પાડનારો છે. થાલીયા પાપાડોપૌલો ની નજરે, “''[[હેરક્લીઝ]]'' એ અન્ય યુરીપીડિયન નાટકોની કસોટીમાં અતિ મહત્વ ધરાવતું નાટક છે.” કલા અને સાહિત્યમાં હેરક્લીઝને સાધારણ ઉંચાઈનો પણ બેહદ શક્તિશાળી માનવ તરીકે રજૂ કરાયો છે, તેનું હથિયાર કામઠું હતુ, જો કે, અવારનવાર નાની ડાંગ પણ તેના હથિયારમાં બતાવાઈ છે. ફુલદાની પરના ચિત્રો હેરક્લીઝની અપ્રતિમ લોકપ્રિયતા દર્શાવે છે, સિંહ સાથેની તેની લડાઈના ચિત્રો હજારો વખત દર્શાવાયા છે.<ref name="Burkert211">ડબલ્યુ. બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 211</ref> [[ચિત્ર:Hera suckling Herakles BM VaseF107.jpg|thumb|upright|હેરા બાળક હેરક્લીઝને ધવડાવી રહી છે. તેની બાજુમાં એથેના અને ડાબી બાજુએ એફ્રોડાઇટ આવેલી છે. પાંખો ધરાવતી હેરાની સંદેશાવાહક આઇરિસ જમણી બાજુએઇ.સ. પૂર્વે 360-350 એન્ઝી]] રોમનની પૌરાણિકકથાઓ અને પ્રણાલીમાં પણ હેરક્લીઝનો ઉલ્લેખ છે, અને રોમનમાં તે “મેહરક્યુલ” તરીકે અને ગ્રીકમાં “હેરાક્લીસ” તરીકે જાણીતો બન્યો હતો.<ref name="Burkert211"/> [[ઈટાલી]]માં તે વેપારીઓના ભગવાન તરીકે પૂજાતો હતો, સાથે અન્ય લોકો પણ ભયથી બચવા અને સારા નસીબ માટે તેને પૂજતા હતા.<ref name="BrHer"/>[[ડોરિયન]] રાજાઓના અધિકારીક પૂર્વજ તરીકેની નિમણૂંકથી હેરક્લીઝને ઘણી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થઈ. કદાચ તેણે ડોરિયનની [[પેલોપોનિસ]]માં હિજરતને કાયદેસરની કરવાની કામગીરી કરી હોય. ડોરિયન કબિલાની નામસ્ત્રોત વિભૂતિ [[હાઈલસ]], ''હેરક્લીઝ'' નો એક પૂત્ર અને ''હેરાક્લાઇડીઝ'' અથવા ''હેરાક્લિડ્સ'' પૈકીનો એક બન્યો. (હેરક્લીઝના અનેક વંશજ તેમાં પણ ખાસ કરીને [[હાઇલસ]]ના- અન્ય હેરાક્લાઇડીમાં [[માકારિયા]], [[લેમૉસ]], [[મેન્ટો]], [[બિઆનોર]], [[ત્લેપોલેમસ]] અને [[ટેલિફસ]]નો સમાવેશ થાય છે.) આ હેરાક્લાઈડિઓએ [[માયસીની]], [[સ્પાર્ટા]] અને [[આર્ગોસ]]ના [[પેલોપોનિસિઅન]] રાજ્યો પર વિજયી મેળવ્યો હતો, પૌરાણિક કથા પ્રમાણે પૂર્વજ હોવાના નાતે તેના પર શાસનનો તેનો અધિકાર હતો. તેમનો ઉદય અને શાસનપ્રભાવ “[[ડોરિયન આક્રમણ]]” કહેવાતો. પહેલા લિડીયન અને પછીથી મેકેડોનિયન રાજાઓ, એ જ કક્ષાના શાસકો હોઈ હેરાક્લાઈડિયા કહેવાયા.<ref name="BurkertHer">હીરોડોટસ, ''ધ હિસ્ટ્રીઝ'', I, [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm 6–7]<br />* ડબલ્યુ. બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 211</ref> મહાનાયકની શરૂઆતની પેઢીના સભ્યો, જેવાં કે, પર્સીઅસ, [[ડ્યુકેલિયન]], [[થીસીયસ]] અને [[બલેરોફોન]]ના ઘણાં લક્ષણો હેરક્લીઝને મળતા આવતા. તેની જેમ જ તેમના [[પ્રાચીન કથા]] અદભૂત અને માની ન શકાય તેવા હતા.. જેમ કે, તેઓ [[કીમીરા]] અને [[મેડુસા]] નામના રાક્ષસોનો વધ કરતા. બલેરોફોનના સાહસો હેરક્લીઝ અને થીસીયસની સમકક્ષ હતા. તેના મૃત્યુને પર્સીઅસ અને બલેરોફોનની જેમ જ અગાઉની શૌર્ય પરંપરા મુજબનું મૃત્યુ માની લેવાયું હતુ.<ref>જી. એસ. કિર્ક, ''પ્રાચીન પૌરાણિક કથા'', 183</ref> ==== આર્ગોનૉટ્સ ==== અપોલોનિયસના રોડ્સના ગ્રીકવાદી મહાકાવ્ય ''[[આર્ગોનૉટિકા]]'' ઓફ એપોલોનિયસ રહોડ્સ (કવિ અને [[લાઇબ્રેરી ઓફ એલેક્ઝાન્ટ્રીયા]]ના ડિરેક્ટર) [[જેસન]]ની સફર વિશેની પૌરાણિક કથા અને પૌરાણિક કથાની ભૂમિ [[કોલ્ચિસ]]માંથી આર્ગોનૉટ્સે મેળવેલા [[સુવર્ણ કાળ]]ની વાત છે. ''આર્ગોનૉટિકા'' માં જેસન રાજા [[પેલિયાસ]]ની એ શોધ મુજબનો હોય છે કે જે એક સેન્ડલ વાળો હોય.. કારણ કે, એક ભવિષ્યવાણી મુજબ એવું કહેવાયું હતુ કે, એક સેન્ડલ વાળો વ્યક્તિ તેનો [[દુશ્મન]] હશે. જેસને તેનું એક સેન્ડલ નદીમાં ગુમાવ્યુ હતુ, જેસન પેલિયાસના દરબારમાં આવે છે અને મહાકાવ્યની શરૂઆત થાય છે. હરક્યુલિસ સહિત શૂરવીરોની પછીની પેઢીના દરેક સભ્ય, સુવર્ણ ઉન લાવવા માટે જેસનની સાથે ''[[આર્ગો]]'' જહાજમાં જાય છે. આ પેઢીમાં [[થીસીઅસ]] પણ હતા, જેઓ [[મિનોટૌર]] અને સ્ત્રી યોદ્ધા [[એટલાન્ટા]] અને [[મેલિએજર]] જે ખુદના મહાકાવ્ય ''[[ઈલિઅડ]]'' અને ''[[ઓડિસી]]'' ના હરિફ હતા તેમની હત્યા કરવા [[ક્રેટ]] ગયા હતા. [[પિન્ડર]], [[એપોલોનિયસ]] અને [[એપોલોડોરસ]] આર્ગોનૉટ્સની સંપૂર્ણ યાદી આપવા પ્રયાસ કરે છે.<ref name="ApApPin">એપોલોડોરસ, ''લાઇબ્રેરી એન્ડ એપિટોમ'' , 1.9.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022;query=section%3D%2363;layout=;loc=1.9.17 16]<br />* એપોલોનિયસ, ''આર્ગોનોટિકા'' , I, [http://www.sacred-texts.com/cla/argo/argo00.htm 20ff]<br />* પિન્ડર, ''પાયથિયન ઓડિસ'' , પાયથિયન 4.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Pind%2e+P%2e+4%2e171ff%2e 1]</ref>ઈ.સ.ત્રીજી સદી પૂર્વે અપોલોનીયસે તેમનું કાવ્ય લખ્યું, આર્ગોનૉટ્સની વાર્તાની રચના ''ઓડીસી'' પહેલાની છે, જે જેસનના શોષણની વાતથી સુપરિચિત કરાવે છે. (આ મુદ્દે ઓડિસીયસમાં બેમત જોવા મળે છે)<ref name="BrArgGr">{{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}<br />* પી. ગ્રિમલ, ''ધ ડિક્શનરી ઓફ ક્લાસિકલ માયથોલોજી'' , 58</ref> પ્રાચીન સમયમાં [[કાળા સમુદ્ર]]થી ગ્રીકની આર્થિક અને સામાજિક બાબતોના બનાવોમાં આક્રમણ થતા, આવા હુમલા ઐતિહાસિક તથ્ય હતા.<ref name="BrArg">{{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> તે ખુબ જ લોકપ્રિય હતા, એવી ઘટમાળ સર્જાતી કે જેમાં અનેક પૌરાણિક કથાઓ જોડાઈ જતી. ખાસ કરીને મેડીયાની વાતમાં કરુણ કાવ્યોની કલ્પના છલકાતી.<ref name="Grimmal58">પી. ગ્રિમલ, ''ધ ડિક્શનરી ઓફ ક્લાસિકલ માયથોલોજી'' , 58</ref> [[ચિત્ર:Cadmus teeth.jpg|thumb|left|upright|ડ્રેગનના દાંત રોપતો કેડમસ, મેક્સફીલ્ડ પેરિશ દ્વારા, 1908]] ==== હાઉસ ઓફ એટ્રુસ અને થેબાન ઘટમાળ ==== આર્ગો અને ટ્રોઝન યુદ્ધના વચ્ચેના સમયગાળામાં એક પેઢી તેની ભયાનક ગુનાખોરી માટે કુખ્યાત હતી. આર્ગોસમાં [[એટ્રુસ]] અને [[થેસ્ટેટ્સ]]ની કરતુતોનો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે. હાઉસ ઓફ એટ્ર્સની પૌરાણિક કથા પાછળ( હાઉસ ઓફ [[લેબક્સ]] સાથેની મુખ્ય બે વંશીય પરંપરામાની એક) સત્તાની સોંપણી અને રાજગાદી બાદ સાર્વભૌમકત્વની મુશ્કેલીઓ હતી. માઈસીનમાં સત્તા સોંપણીની કરુણાંતીકામાં જોડીયા ભાઈઓ એટ્રુસ અને થિસ્ટર્સ તેમજ તેના વંશજોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.<ref name="Bonnefoy103">વાય. બોનિફોય, ''ગ્રીક એન્ડ ઇજિપ્તીયન માયથોલોજીસ'', 103</ref> થેબાન ઘટમાળ એ ખાસ કરીને શહેરના સ્થાપક [[કેડમસ]] સાથે સંકળાયેલા બનાવો સાથે જોડાયેલી હતી અને પાછળથી થીબ્સના જ [[લૈયસ]] અને [[ઓડિપસ]] સાથે જોડાઈ હતી, થીબ્સ અને [[ઈપિગોની]] સામે આખરે તે શહેરમાં થયેલી લૂંટ પર વાર્તાઓની એક આખી શ્રેણી રચાયેલી હતી.<ref name="Hard317">આર. હાર્ડ, ''થ રથલીઝ હેન્ડબૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'' , 317</ref> (અગાઉના મહાકાવ્યમાં આ બનાવ થીબ્સ વિરુદ્ધ સાતના નામથી જાણીતો છે.) જ્યાં સુધી ઓડિપસ સાથે સંબંધ છે ત્યાં સુધી.. [[આઈકાસ્ટે]] તેની માતા હોવાની જાણ થયા બાદ ઓડિપસ થીબ્સ પર સતત શાસન કરતો હોવાનો મહાકાવ્યમાં ઉલ્લેખ છે, બાદમાં તેણે બીજી પત્ની સાથે લગ્ન કર્યા કે જે તેના બાળકોની માતા બની. આ પૌરાણિક કથા કરતા તદન અલગ રીતે તે આપણને કરુણાંતિકા ( દા.ત. સોફક્લીસ' ''[[ઓડિપસ ધ કિંગ]]'' ) અને પછીથી પૌરાણિક પાસાનો પરિચિત કરાવે છે.<ref name="Hard311">આર. હાર્ડ, ''થ રથલીઝ હેન્ડબૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'', 311</ref> ==== ટ્રોઝન યુદ્ધ અને તેના પડઘા ==== [[ચિત્ર:The Rage of Achilles by Giovanni Battista Tiepolo.jpeg|thumb|ઇન ધ રેજ ઓફ એકિલિસ , ગોયોવાની બેટીસ્ટા પીપોલો દ્વારા (1757, ફ્રેસ્કો, 300 x 300 સેમી, વિલા વાલ્મરાના, વિસેન્ઝા) એકિલીસ રોષે ભરાય છે કે એગેમેમનોન તેનું યુદ્ધ પારિતોષક લઇ લેશે અને એગેમેમનોનને મારી નાંખવા તે તલવાર બહાર કાઢે છે.દેવી એથેનાનો અચાનક સાક્ષાત્કાર, દેવીએ હિંસાચાર અટકાવવા એકિલીસને વાળથી પકડી રાખ્યો છે.]] :''આ મુદ્દા પર વધુ વિગત માટે જુઓ [[ટ્રોજન યુદ્ધ]] અને[[મહાકાવ્ય ચક્ર]]'' ગ્રીક અને [[ટ્રોય]] વચ્ચે લડાયેલા ટ્રોઝન યુદ્ધ અને તેના પ્રત્યાઘાતો દરમિયાન ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે. હોમરના સમયગાળા દરમિયાન આ પ્રકારની મુખ્ય વાર્તાની રચના અને તેનો સાર રચાઈ ચુક્યો હતો, વ્યક્તિગત કહાણીઓને પાછળથી ગ્રીક નાટકો દરમિયાન અંતિમરૂપ મળ્યું. [[રોમન સંસ્કૃતિ]]ના મહાન રસપ્રદ કિસ્સાઓ ટ્રોઝન યુદ્ધ બાદ બહાર આવ્યા, કારણ કે, ટ્રોઝન વીર ગણાતા [[એનિયસે]] ટ્રોયથી શરૂ કરેલી સફર એક શહેરની સ્થાપના સુધી પહોચી, આ શહેર પાછળથી રોમ તરીકે ઓળખાયુ હોવાનો ઉલ્લેખ વિર્જિલની એનીયડ નામનાં પુસ્તકમાં જોવા મળે છે (ટ્રોયને ખેદાન મેદાન કરનારી વિગતો પરના વિર્જિલ ''[[એનીયડ]]'' ના પુસ્તકના ભાગ-2માં આ ઉલ્લેખ છે.<ref name="HeliosBr">{{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}<br />* {{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> આખરે, લેટિનમાં લખાયેલાં બે ખોટાં ઘટનાક્મ [[ડિક્ટીસ ક્રીટેન્સીસ]] અને [[ડેર્સ ફ્રાયગિયસ]]ના નામે પસાર થયા.<ref>જે. ડન્લોપ, ''ધ હિસ્ટરી ઓફ ફિક્શન'' , 355</ref> [[ટ્રોઝન યુદ્ધનું ઘટનાચક્ર]], એટલે જાણે કે [[મહાકાવ્ય]] સંગ્રહ અને તેની શરૂઆત થાય છે યુદ્ધ સુધી દોરી જતાં બનાવોથી, જેવા કે, [[એરિસ]] અને [[કાલિસ્ટી]]ના [[સુવર્ણ સફરજન]], [[પેરિસનો ચુકાદો]], [[હેલન]]નું અપહરણ, [[ઓલીસ]]માં [[ઈફિજેનિયા]]નો ત્યાગ. હેલનને પાછી મેળવવા ગ્રીકે [[મેનેલયસ]] ભાઈઓ, એગેમેમનોન અને અકિલિસ, આર્ગોસ અને [[માયસીની]]ના રાજાઓ પર જોરદાર આક્રમણ કર્યુ, પણ ટ્રોઝને હેલનને પરત કરવાનો ઈન્કાર કરી દીધો. ''ઈલિઅડ'' , કે જે યુદ્ધના દસમાં વર્ષમાં થયુ હતુ, તે એગેમેમનોન અને અકિલિસ વચ્ચેના ઝઘડાની કહાણી કહે છે, જેઓ ગ્રીક યોદ્ધાઓમાં નિપૂણ યોદ્ધા મનાતા હતા, આ યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપ અકિલિસના પિતરાઈ [[પેટ્રોક્લસ]] અને [[પ્રીઅમ]]ના મોટા પુત્ર [[હેકટર]]નું મોત નીપજ્યું. હેક્ટરના મૃત્યુ બાદ, ટ્રોઝન [[એમેઝોન]]ની રાણી [[પેન્થેસિલીયા]] અને [[ઈથિપિયન્સ]]ના રાજા અને દેવી [[ઈઓસ]]ના પુત્ર [[મેમનોન]] એમ બે વિદેશીઓ સાથે જોડાયા.<ref name="TrBr">{{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> એચિલીસ તે બન્ને મારી નાખે છે, પણ પેરિસ એચિલીસને પાનીએ તીર મારીને મારવાનું નક્કી કરે છે. એચિલીસની પાની જ તેના શરીરનો એવો ભાગ હતો જેને કોઇપણ માનવીય શસ્ત્રો દ્વારા ઘાયલ કરી શકાય. તેઓ ટ્રોય પર જીત મેળવે તે પહેલા ગ્રીક લોકોએ ગઢમાંથી પલ્લાસ એથેનાની લાકાડાની આકૃતિ ([[પેલેડિયમ]])ચોરી લેવાની હતી. આખરે એથન્સની મદદથી તેમણે [[ટ્રોઝન અશ્વ]]નું નિર્માણ કર્યું. પ્રિયામની પૂત્રી [[કસાન્ડ્રા]]ની ચેતવણી છતાં કપટી ગ્રીક [[સિનોન]] દ્વારા [[અશ્વ]]ને એથેનાને ભેટ તરીકે ટ્રોયની દિવાલની અંદર લાવવા માટે ટ્રોજનને સમજાવવામાં આવ્યા હતા. લોકૂનનામના પાદરીએ આ અશ્વનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો પરંતુ તેમનું દરીયાઇ સાપ દ્વારા મૃત્યુ થયું હતું. રાત્રી સમયે ગ્રીક સૈનિકો પરત આવ્યા અને લાકડાના ઘોડામાં રહેલા ગ્રીક સૈનિકોએ ટ્રોયનો મુખ્ય દરવાજો ખોલી નાખ્યો. આ ઘટના બાદ પ્રિયામ અને તેના બચેલા પૂત્રોની હત્યા કરી દેવાઇ અને ટ્રોજન મહિલાઓને ગ્રીસના વિવિધ શહેરોમાં ગુલામીમાં ધકેલી દેવાઇ. ગ્રીક વીરોની (જેમાં ઓડીસીસયસ અને એનિયસના પ્રવાસ (એનીડ) અને એગમેમનોનની હત્યાનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે.) સાહસિક સફરનો ઉલ્લેખ બે મહાકાવ્યો – રીટર્નસ (ધ લોસ્ટ ''[[નોસ્ટોય]]'' ) અને હોમરની ''ઓડીસી'' માં થયો છે. ટ્રોઝન ગાથામાં તેમની પેઢીના બાળકોના સાહસોનું વર્ણનનો પણ ઉલ્લેખ છે. (જેમ કે, [[ઓરસ્ટસ]] અને [[ટેલેમચ્સ]]).<ref name="TrBr"/> [[ચિત્ર:El Greco 042.jpg|thumb|એલ ગ્રેકો તેના લોકૂનમાં પ્રેરાયો હતો (1608–1614, કેનવાસ પેઇન્ટિંગ, 142 x 193 સેમી, નેશનલ ગેલેરી ઓફ આર્ટ, વોશિંગ્ટન) ટ્રોજન સાયકલની પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ દ્વારાલોકૂન ટ્રોજનનો એક પાદરી હતો જેણે ટ્રોજન અશ્વનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો પરંતુ દરીયાઇ સાપ દ્વારા મૃત્યુ પામ્યો હતો.]] ટ્રોઝનની લડાઈ પ્રાચીન ગ્રીકના કલાકારો માટે પ્રેરણાનો મુખ્ય સ્ત્રોત બની ગઇ. (જેમ કે, ટ્રોયની કરુણાંતિકા વર્ણતવતા [[દેવી એથેનાના મંદિરો]] પર [[મધ્યાંતરાલ]]) પ્રાચીન ગ્રીક સંસ્કૃતિની ભવ્યતાના ઉલ્લેખ માટે કલાકારો ટ્રોઝન સમયગાળાનો જુદા જુદા વિષયો માટે પંસંદગી કરવા લાગ્યા. આ તમામ પૌરાણિક કથાઓ પૂર્વ યુરોપિયન સાહિત્યિક લખાણો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની. જેના કારણે ટ્રોઝન મધ્ય યુરોપિયન લેખકોનો હોમરના લખાણોની સાથ ઉલ્લેખાયા નહિ, પણ તેઓ ટ્રોયની વીરગાથા અને પ્રેમગાથાઓની પૌરાણિક કથા તેમજ તેમને અનુકુળ એવી ફક્ત દેખાડો કરનારી ભવ્યતા અને વિચારો પૂરતા સિમિત રહ્યા. બારમી સદીના લેખકો, જેવા કે, [[બેનોઈટ દી સેન્ટ મોરે]] (''રોમન દી ટ્રોય'' (રોમાન્સ ઓફ ટ્રોય,1154-60) અને [[જોસેફ ઓફ એક્સેટર]](ડી બેલો ટ્રોઝનો (ઓન ધ ટ્રોઝન વોર, 1183)) તેમણે ''ડીક્ટીસ'' એન્ડ ''ડેર્સ'' માંથી મળેલા ઉલ્લેખો પરથી યુદ્ધનું આદર્શ વર્ણન કર્યું. તેમણે [[હોરાક]]ની સલાહ અને વર્જીલના ઉદાહરણો લઇને ટ્રોય વિશે નવું કંઈક કહેવાની બદલે ટ્રોય નવીન કવિતા રચી.<ref>ડી. કેલી, ''ધ કોન્સ્પાયરેસી ઓફ એલ્યુઝન'', 121</ref> == ગ્રીક અને રોમન પ્રાચીન પૌરાણિક કથાનો ખ્યાલ == પ્રાચીન ગ્રીસની રોજિંદા જીવનના હ્રદય સ્થાનમાં પૌરાણિક કથા રહેલી છે.<ref name="Johnson15">અલબલા-જોહનસન-જોહનસન, ''અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ ઓડિસી'' , 15</ref> ગ્રીકવાસીઓ પૌરાણિક કથાને ઇતિહાસના ભાગ રૂપે સ્થાન આપી રહ્યા છે. તેઓ પૌરાણિક કથાઓને સહજ નોંધ, સાંસ્કૃતિક ધરોહર, પરંપરાગત દુશ્મની અને ગાઢ સંબંધોની જેમ વાગોળે છે. સાહસિકો કે ઇશ્વર વિશેની સઘળી વાતો જાણીવા માટે પૌરાણિક કથા સૌથી સારું માઘ્યમ છે. ''ઈલિયડ'' અને ''ઓડીસી'' માં ટ્રોઝન વોરની હકીકતની અંગે ઘણા આશંકા પણ સેવી રહ્યા છે. યુદ્ધ [[ઇતિહાસવિદ]], [[કટાર લેખક]], રાજકીય લેખવિદ્દ અને [[ક્લાસિક્સ]] પ્રોફેસર [[વિકટર ડેવિસ હેનસન]] અને [[સાન્તા ક્લારા યુનિવર્સિટી]]ના સહાયક પ્રોફેસર જ્હોન હિથના જણાવ્યા અનુસાર, હોમરના સમયના [[અલિખિત પ્રાચીન મહાકાવ્ય]]નું સઘળું જ્ઞાન ગ્રીક દ્વારા ગુણવત્તાના ધોરણે મુલવાયું છે. હોમર "ગ્રીસનું શિક્ષણ" (Ἑλλάδος παίδευσις) હતો અને તેની કવિતા તેમનું "પુસ્તક". === તત્ત્વજ્ઞાન અને પૌરાણિક કથા === ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમી સદીમાં તત્ત્વજ્ઞાનના ઉદભવ બાદ ઇતિહાસ, લખાણો અને [[તર્કવાદ]]ના સમયમાં પૌરાણિક કથાનું ભાવી અચોક્કસ બન્યું અને પૌરાણિક કથાઓના ઉત્પત્તિક્રમને ઇતિહાસની કલ્પના તરીકે સ્થાન અપાયું જેમાં ચમત્કારોનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરાયો. (જેમ કે [[થાસડિડયન]] ઇતિહાસ).<ref name="Griffin80">જે. ગ્રિફિન, ''ગ્રીક મિથ એન્ડ હેસિઓડ'' , 80</ref> આ દરમિયાન કવિઓ અને નાટ્યકારોએ પૌરાણિક કથાઓનું પુનર્લેખન કર્યુ તો ગ્રીક ઇતિહાસવિદો અને તત્ત્વજ્ઞાનીઓ તેની આલોચનો કરી હતી.<ref name="Miles7"/> [[ચિત્ર:Plato-raphael.jpg|thumb|left|રફેલ્સ પ્લેટો, ધ સ્કૂલ ઓફ એથેન્સ ફ્રેસ્કોમાં (સંભવિત રીતે લિયોનાર્ડો દા વિન્સીની જેમ). ફિલોસોફર હોમર, દુર્ઘટનાઓ અને સંબંધિત પ્રાચીન પૌરાણિક કથાકીય પરંપરાઓના અભ્યાસને તેના યુટોપિયન રિપબ્લિકમાંથી દેશ નિકાલ કરે છે.]] ઈ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં કેટલાક ત્તત્ત્વજ્ઞાનીઓ જેમ કે જુના ગ્રંથોના [[ઝેનોફેન્સે]] કવિઓને રચનાઓને ઈશ્વરીય જૂઠ્ઠાણા તરીકે ગણાવ્યા. તેની ફરીયાદ મુજબ હોમર અને હેસીયડને ઈશ્વરના આરોપી ગણાવ્યા, “માણસોમાં તેઓ સૌથી વધું શરમજનક અને અસન્માનીય છે, બીજાની સમૃદ્ધી હણનારા, વ્યાભિચારી અને એકબીજાને ગેરમાર્ગે દોરનારા છે.”<ref name="Graf169-170">એફ. ગ્રાફ, ''ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ'' , 169–170</ref> આ જ પ્રકારની આકરી અભિવ્યક્તિ [[પ્લેટો]]ની રચના ‘''[[રીપબ્લિક]]'' ’ અને ‘''[[લૉસ]]'' ’માં જોવા મળી. પ્લેટોએ (''રિપબ્લિક'' માં ઇઆરના સંસ્કરણની જેવા) દ્રષ્ટાંતરૂપ પૌરાણિક કથાની રચના કરી ઈશ્વરની પરંપરાગત વાર્તાઓ પર આક્રમણ કર્યું, એનૈતિક રીતે ચોરી અને ભેળસેળ કરી, તેમજ સાહિત્યના અન્ય મુખ્ય પાત્રોમાં ફેરફાર કર્યા.<ref name="Miles7"/> હોમરની પૌરાણિક કથાની પ્રણાલીની સૌથી પહેલો પડકાર પ્લેટોની આલોચના હતી. જેનો ઉલ્લેખ તેણે ‘જૂની પત્નીની કકડાટ’ સાથે કર્યો.<ref name="The176b">પ્લેટો, ''થિયેએટિટસ'' , [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Plat.+Theaet.+176b&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170 176b]</ref> એરિસ્ટોટલે પ્રિસોક્રેટિક તત્ત્વજ્ઞાની પૌરાણિક કથાઓની આલોચના કરી અને ટાક્યું કે, ‘હેસોઈડ અને ઈશ્વરજ્ઞાનનું લખતા લેખકોના લખાણનો સંબંધ ફકત તેમને સાચુ લાગે તેના પુરતો હોય છે, આપણા માટે તેમને કોઇ સન્માન હોતું નથી... પણ તેઓ ખરેખર કામ કરનારા લેખકો નથી કે જેઓ પૌરાણિક કથાના અંદાજમાં લખવાનો દેખોડો કરે છે, એવા લોકો કે જે કયારેય નિશ્ચયપૂર્વક કહીને સાબીત કરતા નથી તેમની આપણે ઉલટતપાસ કરવી જ જોઇએ".<ref name="Griffin80"/> આમ છતાં, પ્લેટો પોતાને અને પોતાના સમાજને પૌરાણિક કથાના વળગણમાંથી છોડાવી શકતા નથી, તેમની ખુદની [[સોક્રેટિસ]] માટે તત્ત્વજ્ઞાનની લાક્ષણિકતા હોમર જેવી પરંપરાગત અને દુખદ પ્રકારની છે, એવા તત્ત્વજ્ઞાનનો ઉપયોગ પોતાના આદર્શવાદી શિક્ષકના જીવનની પ્રશંસા કરવા માટે થતો હોય છે:<ref name="Apology28b-d">પ્લેટો, ''એપોલોજી'' , [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Plat.+Apol.+28b&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170 28b-d]</ref> {{cquote|But perhaps someone might say: "Are you then not ashamed, Socrates, of having followed such a pursuit, that you are now in danger of being put to death as a result?" But I should make to him a just reply: "You do not speak well, Sir, if you think a man in whom there is even a little merit ought to consider danger of life or death, and not rather regard this only, when he does things, whether the things he does are right or wrong and the acts of a good or a bad man. For according to your argument all the demigods would be bad who died at Troy, including the son of [[Thetis]], who so despised danger, in comparison with enduring any disgrace, that when his mother (and she was a goddess) said to him, as he was eager to slay [[Hector]], something like this, I believe, :My son, if you avenge the death of your friend [[Patroclus]] and kill Hector, you yourself shall die; for straightway, after Hector, is death appointed unto you. (Hom. Il. 18.96) he, when he heard this, made light of death and danger, and feared much more to live as a coward and not to avenge his friends, and said, :Straightway may I die, after doing vengeance upon the wrongdoer, that I may not stay here, jeered at beside the curved ships, a burden of the earth.}} હેનસન અને હીથે મતે પ્લેટો દ્વારા અસ્વિકૃત હોમરની પરંપરા સામાન્ય ગ્રીક સંભ્યતા માટે સહજ સ્વીકાર્ય નથી. જુની પૌરાણિક કથા સ્થાનિક ધાર્મિક ક્રિયાઓમાં ઝકડાયેલી હતી, જેણે કવિતાની સાથોસાથ ચિત્રકળા અને શિલ્પકળાને પણ પ્રભાવિત કરતી રહી હતી.<ref name="Griffin80"/> રસપ્રદરીતે, ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમી સદીના યુરોપિયન [[શોકાન્તિક નાટયકારો]] હંમેશા જુની પરંપરાઓ અને દેખાડાવાળા નાટકોનું મંચન કરતા, જેમાં તેમના પાત્રો પણ ઘણી શંકાઓ ઉપજાવતા. વળી, જે વિષય તેઓ પંસંદ કરતા તે પણ પૌરાણિક કથા સાથે સૂમળે વિનાના હતા. મોટા ભાગના નાટકો પૌરાણિક કથાઓ કે તેના સમકક્ષ કથાઓના જવાબ હોય એવી રીતે લખાયા હતા. યુરોપિયન્સ મુખ્યત્વે પૌરાણિક કથાને ઈશ્વરને પડકાર ફેકતા અને [[ઝેનોક્રેટ્સ]]ની જેમ તેની આલોચનાત્મક વિશ્લેષણ કરવાનું શરૂ કરતા, પરંપરાગત રીતે રજૂ થયેલા ઈશ્વર ઘણો જ [[માનવકેન્દ્રી]] બની ગયા.<ref name="Graf169-170"/> === ગ્રીકવાદ અને રોમન તર્કવાદ === [[ગ્રીકવાદના સમય]] દરમિયાન અમુક ખાસ વર્ગના લોકોએ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનના આધારે પૌરાણિક કથા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતુ. એ જ વખતે દરમિયાન ગ્રીક પ્રાચીન કાળ નાસ્તિકતામાં ફેરવાઈ ગયો અને એ વધારે સ્પષ્ટ પણે દેખાતું હતુ.<ref name="Gale89">એમ.આર. ગાલે, ''મિથ એન્ડ પોએટ્રી ઇન લ્યુક્રીટીયસ'' , 89</ref> ગ્રીક પૌરાણિક કથાકાર [[યુહિમરસે]] સાચી ઐતિહાસિક ઘટનાની શોધ માટે પૌરાણિક કથા આધારિત ઘટનાઓ અને બનાવો દ્વારા પ્રણાલી સ્થાપી.<ref name="BrEuh">{{cite encyclopedia|title=Eyhemerus|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> જો કે, મૂળ ''પવિત્ર લખાણ'' ખોવાઈ ગયું હતુ. ત્યાર બાદ જે કોઈ દસ્તાવેજ છે તે ડિયોડરસ અને [[લેક્ટનસિયસ]] દ્વારા નોંઘાયેલું હતુ.<ref>આર. હાર્ડ, ''થ રથલીઝ હેન્ડબૂક ઓફ ગ્રીક માયથોલોજી'' , 7</ref> [[File:CiceroBust.jpg|thumb|left|upright|સિસરો પ્રાચીન પૌરાણિક કથા અંગે તેના શંકાવાદ અને આધ્યાત્મિકતાના ફિલોસોફિકલ વિચાર પ્રત્યે વધુ ઝુકાવ છતાં તેની જાતને સ્થાપિત વ્યવસ્થાના બચાવકાર તરીકે જુએ છે.]] [[રોમન સામ્રાજ્ય]]વાદના સમયમાં ધર્મના [[પ્રમાણ્યવાદ]]ની ભાષ્ય ટીકાઓ વધારે લોકપ્રિય બની, જે મહાકાવ્યના તત્ત્વજ્ઞાન અને [[તપસ્વી]]ઓના [[એપિક્યુરીયન]] સિદ્ધાંતોને આભારી છે. સંયમી માણસોએ ભગવાનના અને વીરપુરુષના વિલક્ષણ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે, જ્યારે યુહિમરસના અનુયાયીઓએ તેને ફક્ત ઐતિહાસિક જ ગણાવ્યા છે. એ જ સમયે સંતો અને [[નીયોપ્લેટોવાદ]]માં માનનારે પૌરાણિક કથાની પરંપરાને ચોક્કસ અર્થે પ્રોત્સાહન આપ્યું. જે ક્યારેક ગ્રીક વ્યુત્પતિ આધારિત હતી,<ref name="Chance69">જે. ચાન્સ, ''મેડીવલ માયથોલોજી'' , 69</ref> મહાકાવ્યના સંદેશ દ્વારા [[લ્યૂક્રેટિયસે]] નાગરિકોના મનમાં રહેલા અંધશ્રદ્ધા અને વહેમના ડરને દૂર કર્યા.<ref name="Walshxxvi">પી. જી. વોલ્શ, ''ધ નેચર ઓફ ગોડ્સ (ઇન્ટ્રોડક્શન), xxvi'' </ref> [[લિવી]]એ પણ પૌરાણિક કથાની પ્રણાલી દ્વારા એવો દાવો કર્યો કે માન્યતા દ્વારા કોઈ નિર્ણય પસાર કરવાનો તેનો ઈરાદો નથી.<ref name="Gale88">એમ.આર. ગાલે, મિથ એન્ડ પોએટ્રી ઇન લ્યુક્રીટીયસ'', 88'' </ref> જડ ધાર્મિક માન્યતાને કારણે રોમનો માટે એક સખત પડકાર હતો એ કે એક તરફ તેમણે તે [[ધાર્મિક પરંપરા]]ને ટકાવી રાખવાની હતી, તો બીજી તરફ એ જ પરંપરા અંધશ્રદ્ધાને પોષનારી હતી. પ્રાચીન વસ્તુના સંગ્રાહક એવા [[વેરો]], કે જે ધર્મને એવી માનવીય સંસ્થા ગણતો હતો કે જેના દ્વારા સમાજમાં સારપ ટકી રહે. તે ધાર્મિક પ્રણાલીઓના આકરા અભ્યાસ માટે સમર્પિત હતો. વેરોએ તેની એન્ટીક્વિટેટ્સ રિરમ ડિવિનરમ (''જે બચ્યુ નથી પરંતુ [[ઓગસ્ટાઇન]]નું'' [[ઇશ્વરનું શહેર]] તેનો ''સામાન્ય અભિગમ સૂચવે છે'' )માં દલીલ કરી છે કે અંધશ્રદ્ધાળુ માણસ ભગવાનથી ડરે છે જ્યારે સાચો ધાર્મિક માણસ તેના પ્રત્યે માતાપિતા જેવો આદર ભાવ ધરાવે છે.''તેણે ભગવાન પ્રત્યેની ત્રણ લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવી હતીઃ'' # કુદરતના ભગવાન : વરસાદ અને અગ્નિ જેવા ચમત્કારી મૂર્તિમંત છે. # કવિના ભગવાન : તીવ્ર ભાવ જાગ્રત કરતો અનૈતિક કવિ દ્વારા નિર્મિત થયેલ છે. # શહેરોના ભગવાન : આદર્શભાવ સાથે આમ જનતાને જ્ઞાન આપે તેવા બુદ્ધિશાળીઓથી નિર્મિત છે. રોમનના તાત્વિક લોકોએ શાબ્દિક અને રૂપકાત્મક એમ બંને રીતે પૌરાણિક કથાના થતાં સ્વીકારની હાંસી ઉડાવી અને એવી જાહેરાત કરી કે, પૌરાણિક કથાને તત્ત્વજ્ઞાનમાં કોઈ સ્થાન નથી.<ref name="Gale87">એમ.આર. ગાલે, ''મિથ એન્ડ પોએટ્રી ઇન લ્યુક્રીટીયસ'' , 87</ref> [[સિસરો]] પણ પૌરાણિક કથાનો તિરસ્કાર કર્યો પણ વેરોએ રાજ્યધર્મ અને ધર્મ સંસ્થાનોને આદરપૂર્વક ટેકો આપ્યો. એ જાણવું અઘરુ છે કે, સામાજિક સ્તરે ધર્મવૃતિ કેટલે ઉંડે સુધી ઉતરી છે.<ref name="Gale88"/> સીસરો દ્રઢપણે જાહેર કર્યુ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ એટલી મૂર્ખ નથી કે (નાના બાળકો, વૃદ્ધ અને સ્ત્રીઓ સહિત) જે દબાણ હેઠળ આવીને [[દાનવ]], [[નરાશ્વ]] કે જુદા જુદા પ્રાણીઓના અસ્તિત્વને માની લે<ref name="CiceroTusc">સિસરો, ''ટસ્ક્યુલાને ડિસ્પ્યુટેશન્સ'' , 1.[http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc1.shtml 11]</ref> પણ, બીજી બાજુ વક્તાઓને અંધશ્રદ્ધાળુઓ અને કાચા કાનની વ્યક્તિઓ સામે વાંધો છે.<ref name="CiceroDiv">સિસરો, ''દી ડિવાઇનેશન'' , 2.[http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione2.shtml#81 81]</ref> ''દી નેચ્યુરા ડીયોરમ'' સીસરોની વિચારધારા અનુસાર માનવસ્વભાવનો આ જટિલ સારાંશ છે.<ref name="Walshxxvii">પી. જી. વોલ્શ, ''ધ નેચર ઓફ ગોડ્સ (ઇન્ટ્રોડક્શન), xxvii'' </ref> === ભિન્ન વિચારસરણીનો સમન્વય કરવાનું વલણ === [[ચિત્ર:Lycian Apollo Louvre left.jpg|thumb|upright|રોમન ધર્મમાં ગ્રી દેવ એપોલોની પૂજ સોલ ઇનવિક્ટસ સાથે જોડવામાં આવી હતી. (ચોથી સદીના ગ્રીક મૂળની ઇમ્પિરીયલ રોમ નકલ, લૂવર મ્યૂઝિયમ)સમ્રાટ અને સામ્રાજ્યના વિશેષ રક્ષક તરીકે સોલની પૂજા ખ્રિસ્તી ધર્મના ઉદય સુધી મુખ્ય સામ્રાજ્યીક ધર્મ રહ્યો હતો.]] [[પ્રાચીન રોમન]]કાળમાં ઘણી ગ્રીક ભિન્ન વિચારસરણી અને કેટલાંક વિદેશી ભગવાન દ્વારા એક નવી રોમન પૌરાણિક પૌરાણિક કથાનો ઉદભવ થયો, આ ઉદભવ થવાનું કારણ એ હતુ કે રોમનોને પોતાની જ બહુ થોડી [[પ્રાચીન પૌરાણિક કથા]] વારસામાં મળેલી હતી અને બીજુ એક મોટુ કારણ એ હતુ કે, ગ્રીકની પૌરાણિક પૌરાણિક કથા પરંપરામાં રોમન ભગવાનોએ તેમના ગ્રીક સનકાલિનોની લાક્ષણિકતાઓને ગ્રહણ કરી હતી.<ref name="Gale88"/> [[ઝૂસ]] અને [[જ્યુપીટર]] એ પૌરાણિક પૌરાણિક કથાઓના અતિવ્યાપના ઉદાહરણ છે. સાથો સાથ રોમનના સહયોગથી પૂર્વના ધર્મો બે ભિન્ન વિચારસરણીના સમન્વય માટે દોરતા હતા.<ref>નોર્થ-બીયર્ડ-પ્રાઇસ, ''રિલીજીયન્સ ઓફ રોમ'' , 259</ref> ઉદાહરણ તરીકે [[સીરીયા]]માં [[ઔર્લિયન્સ]]ની સફળ ઝુંબેશ બાદ રોમની અંદર સૂર્ય સંપ્રદાયની નવી પ્રણાલી પ્રકાશમાં આવી. એકત્રિત ધાર્મિક વિધિઓ અને સંયુક્ત કારણો સાથે એશિયાના દૈવીય [[મિથ્રસ]] ( સૂર્યનું એક નામ) અને બાલ એ બંને સૂર્ય દેવતા સાથે જોડાયેલા છે અને હેલિયોસ એક [[સોલ ઇનવિક્ટસ]]માં જોડાયેલા છે. ધર્મની અંદર હેલિયસ કે ડાયનોસિયસ રૂપે સૂર્ય દેવનો વારંવાર ઉલ્લેખ કરાતો હતો, ગ્રંથોના મૂળ શબ્દોના વિકાસ માટે પૌરાણિક પૌરાણિક કથા પર ભાગ્યે જ પ્રકાશ પાડવામાં આવતો હતો પણ તેના નામ તેની પૌરાણિક કથાઓ આપોઆપ કહેતા હતા. પૌરાણિક પૌરાણિક કથા સાહિત્યને વાસ્તવિક ધાર્મિક પ્રયાસોને વાસ્તવમાં છુટુ પાડવાના પ્રયાસ વધી ગયા હતા. બીજા સૈકાની શરૂઆતમાં [[અજ્ઞાત ભજનોનો]] સંગ્રહ અને [[મેક્રોબિયસ]]ના ''સેટર્નલિયા'' પર તર્કવાદી વિચારધારા અને ભિન્ન વિચારસરણીની પ્રણાલી અસર કરતી હતી. અજ્ઞાત ભજનોનો સમૂહ અને પૂર્વ પ્રશિષ્ઠ કાવ્યમય રચનાઓ અજ્ઞાત રચનાકારોને સમર્પિત હતી. જે ખુદ એક અદભૂત પૌરાણિક કથા હતી. હકીકતમાં આ કવિતાઓ જુદા જુદા કવિઓ દ્વારા રચાયેલી હતી, અને તેમાં પ્રાચીન યુરોપિયન પૌરાણિક કથાની ખુટતી કડીઓ મળી આવતી હતી.<ref>સેકરેડ ટેક્સ્ટ્સ, [http://www.sacred-texts.com/cla/hoo/index.htm ઓર્ફિક હાઇમ્સ]</ref> ''સેટર્નલિયા'' નો કહેવાતો ઉદ્દેશ એ હતો કે તે હેલનિક સંસ્કૃતિના વાચનમાંથી પસાર થયો હતો. આમ છતાં ઈશ્વર પ્રત્યેની તેની ભાવના ઈજીપ્તના લોકો અને ઉત્તર આફ્રિકાની પૌરાણિક પૌરાણિક કથાઓ અને આધ્યાત્મિક લખાણોથી રંગાયેલી હતી (તે વર્જિલની વાતને પણ અસર કર્તા હતી). સટર્નલિયાની ફરીથી રજૂ થયેલી પૌરાણિક કથાઓ ઈહુમરિકવાદ, સ્ટોઈકવાદ અને નિયોપ્લેટોવાદના પ્રભાવ હેઠળની હતી.<ref name="Chance69"/> == અર્વાચીન અર્થઘટન == અર્વાચીન ઉત્પતીને સમજવામાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાને આદરભાવ આપી અમુક વિદ્ધાનોએ 18મી સદીના અંતે ખ્રિસ્તી સામ્રાજ્યની શત્રુતાના પારંપરીક વલણ વિરુદ્ધ બમણી પ્રતિક્રિયા આપી હતી. કે જેમાં ખ્રિસ્તીઓનું પૌરાણિક પૌરાણિક કથા પૂર્વેના અર્થઘટનને જૂઠાણારૂપે કે [[કાલ્પનિક કથા]]ઓ રૂપે રચ્યું હતું.<ref>રોબર્ટ એકરમેન, 1991. ''ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ [[જેન એલેન હેરિસન્સ]] "એ પ્રોલેગોમેના ટુ ધ સ્ટડી ઓફ ગ્રીક રિલિજીયન"'' , xv</ref> 1795 દરમિયાન જર્મનીમાં હોમર અને ગ્રીક પૌરાણિક કથામાં લોક અભરૂચી વધતી જતી હતી. [[ગોટિંગજન]]માં [[જોહન મેથિયાસ જેસનરે]] ગ્રીક અભ્યાસને મહત્વ આપ્યું, જેની સફળતા દરમિયાન [[ક્રિશ્ચિયન ગોટલોબ હેયને]] [[જ્હોન જેકહિમ વિનકલમન]] સાથે કામ કરય્ અને જર્મની તથા અન્ય સ્થળે પૌરાણિક કથાના સંશોધન માટે સંસ્થાનો પાયો નાખ્યો.<ref name="Graf9">એફ. ગ્રાફ, ''ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ'' , 9</ref> === તુલનાત્મક અને મનોવિશ્લેષણાત્મક અભિગમ === [[ચિત્ર:Max Muller.jpg|thumb|left|મેક્સ મ્યુલરને તુલનાત્મક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓના સ્થાપક પૈકીના એક ગણવામાં આવે છે.તેમની તુલનાત્મક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓમાં (1867) મ્યુલરે "જંગલી વંશ"ની પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ અને યુરોપની શરૂઆતની કથાઓ વચ્ચે સામ્યતાઓનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.]] 19મી સદીમાં તત્ત્વજ્ઞાનનો તુલનાત્મક વિકાસ અને 20મી સદીનું આધ્યાત્મિક લખાણનું સંશોધન એક સાથે થયું અને પૌરાણિક કથાનું વિજ્ઞાન પ્રસ્થાપિત થયું. રોમન સમયકાળથી પૌરાણિક કથાનો સમગ્ર અભ્યાસ તુલનાત્મક રહ્યો. પૌરાણિક કથા એકત્ર કર્યા બાદ તેનું વિષય વસ્તુ પ્રમાણે વર્ગીકરણ કરવાની કામગીરી [[વિલ્હમ મનહર્ડ]], [[સર જેમ્સ ફ્રેઝર]] અને [[સ્ટીથ થોમ્સને]] નિભાવી.<ref name="Brmyth">{{cite encyclopedia|title=myth|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> 1871માં [[એડવર્ડ બર્નટ ટેલરે]] ''પ્રિમિટીવ કલ્ચર'' નામે તેને પ્રકાશિત કરી, જેમાં તેણે તુલનાત્મક પદ્ધતિ ઉપયોગમાં લીધી અને ધર્મના મૂળ તથા ધર્મના વિકાસનું વર્ણન કર્યું.<ref name="AllenSegal">ડી. એલેન, ''સ્ટ્રક્ચર એન્ડ ક્રિએટિવિટી ઇન રિલીજીયન'' , 9<br />* આર.એ. સેગલ, ''થિયરાઇઝિંગ એબાઉટ મીથ'' , 16</ref> ટેલરે રજૂ કરેલી સંસ્કૃતિ, રિત રિવાજો અને બહોળા પ્રમાણમાં વિસ્તરેલી પૌરાણિક કથાઓએ [[કાર્લ જંગ]] અને [[જોસેફ કેમ્પબેલ]]ને પ્રભાવિત કર્યા. પૌરાણિક કથાના અભ્યાસ માટે [[મેક્સ મુલરે]] પૌરાણિક કથાના નવા તુલનાત્મક વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે જેમાં તેણે [[આર્યો]]ની [[કુદરત ભક્તિ]]ના પ્રાચીનકાળના અવશેષો શોધી કાઢ્યા. [[બ્રોનીશ્લો મલિનોવસ્કી]]એ પૌરાણિક કથા મુજબ સામાજિક કાર્યોને પૂર્ણ કરવા પર ભાર મુક્યો. [[ક્લાઉડ લેવી સ્ટ્રૌસ]] અને અન્ય [[માળખાવાદી]] નિષ્ણાંતોએ સામાન્ય સંબંધો અને દુનિયાની વિવિધ પૌરાણિક કથાઓની પદ્ધતિની તુલના કરી.<ref name="Brmyth"/> [[ચિત્|thumb|કાર્લ કેરની મુજબ પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ "ઇશ્વર અને ઇશ્વર જેવી બાબતો, નાયકીય યુદ્ધ અને અન્ડરવર્લ્ડની મુસાફરી અંગેની વાર્તામાં આવતા તત્ત્વનું શરીર છે —માયથોલોજેમ તેમના માટે શ્રેષ્ટ ગ્રીક શબ્દ છે. વાર્તા જાણીતો શબ્દ છે પરંતુ તેનો વધુ ઉપયોગ કરાયો ન હતો.<ref name="Jungkerenyi">Jung-Kerényi, Essays on a Science of Mythology, 1–2</ref>]] [[સીગ્મન ફ્રોઈડે]] પ્રાગૈતિહાસિક અને મનુષ્યના તર્કવાદી વિચારોની સાથોસાથ ધરબાયેલા વિચારોને પૌરાણિક કથા રૂપે રજૂ કર્યા. સ્વપ્નવત અર્થઘટન એ ફ્રોઈડની પૌરાણિક કથાના અર્થઘટનનો પાયો હતો અને ફ્રોઈડના મુખ્ય કાર્યનો વિચાર જાણીતો બન્યો સંબોધોને અપાતા મહત્વથી. જેમાં સ્વપનમાંના જુદા તત્વનું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું. આ સલાહ દ્વારા એક મહત્વનો મુદ્દો શોધી શકાયો કે રચનાકારો અને મનોવિશ્લેષકો વચ્ચે ફરી સુલેહ દ્વારા ફ્રોઈડના પૌરાણિક કથાના વિચારની નજીક પહોંચી શકાય.<ref>આર. કેલ્ડવેલ, ''ધ સાયકોએનાલિટિક ઇન્ટરપ્રિટેશન ઓફ ગ્રીક મીથ'' , 344</ref> [[કાર્લ જંગ]] દ્વારા પ્રાગઐતિહાસિક, મનોવિશ્લેષણાત્મક અભિગમને તેની ‘બેભાનપણે સંગ્રહ’ના સિદ્ધાંત દ્વારા વિસ્તાર્યો હતો અને પૌરાણિક બાબતો વારંવાર પૌરાણિક કથામાં સાંકેતિકભાષામાં સામે આવી હતી.<ref name="Br"/> જંગના મત મુજબ, પૌરાણિક કથાનું માળખું અને તેના તત્વો હંમેશા અભિજ્ઞ મનમાં હાજર રહેતા હતા<ref>સી જંગ, ''ધ સાયકોલોજી ઓફ ધ ચાઇલ્ડ આર્કિટાઇપ'' , 85</ref> જંગની પદ્ધતિને [[જોસેફ કેમ્પેબલ]]ની પદ્ધતિ સાથે સરખામણી કરીને રોબર્ટ એ. સેગલ એ નિર્ણય પર આવે છે કે, કેમ્પેબલ પૌરાણિક કથા અને પ્રાચીન બાબતોને સરળ રીતે સમજાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ''ઓડિસી'' ને સમજીએ તો, ઓડિસીનું જીવન શૂરવીરતા વાળુ કઈ રીતે ઉદભવ્યુ તે બતાવશે. જંગનું આનાથી વિપરિત રીતે, પ્રાચીન બાબતોને પૌરાણિક કથામાં માત્ર પહેલું પગથિયું માને છે".<ref name="Segal">આર. સેગલ, ''ધ રોમાન્ટિક એપીલ ઓફ જોસફ કેમ્પબેલ'' , 332–335</ref> ગ્રીક પૌરાણિક કથાના આધુનિક અભ્યાસના પ્રણેતાઓ પૈકીના એક એવા [[કાર્લ કેરેની]]એ પૌરાણિક કથા બાબતે, તા, ગ્રીક પૌરાણિક કથાને સમજવા જંગની પ્રાચીન બાબતો વાળી પદ્ધતિના અનુસંધાનમાં મત વ્યક્ત કર્યો છે.<ref name="Graf38">એફ. ગ્રાફ, ''ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ'' , 38</ref> === મૂળ સિદ્ધાંતો === [[ચિત્ર:Júpiter y Tetis, por Dominique Ingres.jpg|left|thumb|જ્યુપીટર એટ થેટીસ, જીન ઓગસ્ટી ડોમોનિક ઇન્ગ્રેસ દ્વારા, 1811.]] ગ્રીક પૌરાણિક કથાના જુદાં જુદાં વિવિધ આધુનિક સિદ્ધાંતો છે. લેખિત સિદ્ધાંતો અનુસાર મોટાભાગની પૌરાણિક કથાઓનો ઉદભવ [[ધાર્મિક ગ્રંથ]]ના પઠનમાંથી થયો છે પણ આમ છતાં જે સત્ય હકીકત છે તેમાં હંમેશા જુદા પણુ થતું આવ્યું છે.<ref name="Bulfinch241">ટી. બલફિન્ચ, ''બલફિન્ચ્સ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 241</ref> ઐતિહાસિક સિદ્ધાંત પ્રમાણે પૌરાણિક કથાના દરેક પાત્ર જે તે સમયે ખરેખર જીવંત હતા અને સમય જતાં સિમાચિહનરૂપી માન્યતાઓ તેમની સાથે જોડાતી ગઈ. જેમ કે, [[એલીયસ]]ની કહાણી મુજબ સત્ય વાત એ હોઈ શકે કે એલીયસ એ [[થાઈરેનીયન સમુદ્ર]]ના કોઈ ટાપુનો શાસક હતો.<ref name="Bulfinch241-242">ટી. બલફિન્ચ, ''બલફિન્ચ્સ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 241–242</ref> રૂપકશાસ્ત્ર અનુસાર દરેક પૌરાણિક પૌરાણિક કથા રૂપાત્મક અને સંકેતાતમ્ક હતી, તો દૈહિક શાસ્ત્રમાં એ વિચારને આગળ ધપાવે છે જેમાં હવા, અગ્નિ અને પાણી જેવા ધાર્મિકતાના મૂળભૂત તત્વો રહેલા હતા, તેના કારણે જ કુદરતની અસીમ શકિત તરીકે મુખ્યરીતે ભગવાન ઓળખ કરાવવામાં આવતી.<ref name="Bulfinch242">ટી. બલફિન્ચ, ''બલફિન્ચ્સ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 242</ref> મેક્સ મુલરે આ તમામને [[આર્યો]] પાસે સમજીને [[ઈન્ડો યુરોપિયન]] ધર્મોના પ્રકારોમાંથી ‘મૂળભૂત’ ને સમજવાનો સંકલ્પ કર્યો. 1891માં તેણે દાવો કર્યો કે, ‘નેવું સદીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ જો કોઇ શોધ થઇ હોય તો તે આપણી સન્માનીય પ્રાચીન માનવસભ્યતા હતી, જેમાં એકાત્મવાદ મુખ્ય હતો. [[સંસ્કૃત]] [[ડાય્સ-પીટાર]]= ગ્રીક ઝૂસ = લેટીન [[જ્યુપીટર]] = ઓલ્ડ નોર્સ [[ટીર]]’ બીજી તરફ, પાત્રોની સમાનતા અને કાર્યો સમાન્ય રીતે વારસાગત હતા, જોકે ખાસ કરીને યુરેનસ અને સંસ્કૃત [[વરુણ]] કે [[મોઈરી]] અને [[નોર્નસ]] વચ્ચેની તુલનામાં, ભાષાકીય તથ્યોની ખામીને કારણે તેને સાબીત કરવુ અઘરુ હતુ.<ref>એચ. આઇ. પોલમેન, ''રીવ્યૂ'' , 78–79<br />* એ. વિન્ટરબોર્ન, ''વ્હેન ધ નોર્ન્સ હેવ સ્પોકન'' , 87</ref> [[ચિત્ર:Aphrodite Adonis Louvre MNB2109.jpg|thumb|એફ્રોડાઇટ અને એડોનિસ, ઐઇસન દ્વારાઇ. સ. પૂર્વે 410, લૂવર, પેરિસ).]] બીજી બાજુ જોઈએ તો પુરાતત્વવિદ્યા અને પૌરાણિક બાબતોએ એ રહસ્ય છતું કર્યુ કે, ગ્રીકના લોકો થોડા એશિયા અને પૂર્વીય દેશોના નાગરિકોથી પ્રેરાયા હતા. [[ઓડોનીસ]] ગ્રીક સમકક્ષ ઇશ્વર જણાય છે જે નજીકના પૂર્વના "મૃત્યુ પામી રહેલા દેવતા"ની પૌરાણિક કથા કરતા વધુ સ્પષ્ટ જણાય છે. અફ્રોડાઈટની [[આકૃતિ]]ઓ યહુદીઓની દેવીઓને મળતી દેખાઈ ત્યારે [[સાયબિલિ]] એ [[અન્ટોલિય]]ન સંસ્કૃતિમાં ઉંડાણથી ઉતર્યા. અગાઉથી પવિત્ર પેઢી (કેઓસ અને તેના પુત્રો)અને ''[[એનૂમા એલિસ]]'' માંના [[તિમત]] વચ્ચે સમાનતાની શક્યતા પણ હતી.<ref name="SegaEdmunds">એલ. એડમન્ડ્સ, ''એપ્રોચિસ ટુ ગ્રીક મીથ'' , 184<br />* આર.એ. સેગલ, ''એ ગ્રીક ઇટરનલ ચાઇલ્ડ'' , 64</ref> મેયર રેઈનહોલ્ડના મતે, “પૂર્વની ઈશ્વરીય કલ્પનાઓની જેમ જ, ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં પણ ઉલ્લેખ છે કે, તેઓ હિંસા અને સંઘર્ષના રસ્તે તેઓ વારસાગત સત્તા મેળવતા.".<ref>એમ. રીનહોલ્ડ, ''ધ જનરેશન ગેપ ઇન એન્ટિક્વિટી'' , 349</ref> ઉપરાંત, ઈન્ડો-યુરોપીયન અને પૂર્વીય મૂળની નજીક, કેટલાક નિષ્ણાતો ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ અને ક્રીટ, માયસીન, [[પાયલોસ]], થીબ્સ અને [[ઓર્કોમેનસ]] જેવા ગ્રીક સમાજ પરની ચર્ચાઓ પર અનુમાન લગાવતા.<ref name="Burkert23">ડબલ્યુ. બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' , 23</ref> ક્રિટ સાથે સંકળાયેલી પૌરાણિક કથાની ઢગલાબંધ પ્રાચીન રૂપરેખાને આધારે ધર્મને લગતા ઇતિહાસકારો દેખીતી રીતે જ મંત્રમુગ્ધ કરતા (ભગવાન તરીકે આખલો, ઝીઅસ અને યુરોપા, [[પસેફાઈ]] બળદ સાથે સંકળાયેલા છે મિનોટૌર વગેરેને જન્મ આપે છે.) પ્રો. માર્ટિન પી નિલ્સન એ તારણ પર આવ્યા કે, બધી જ મહાન ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ માઈસીન કેન્દ્રની ફરતે વીંટળાયેલી હતી અને પૂર્વાઐતિહાસિક સમયગાળાની ગાથા કહે છે.<ref>એમ. વૂડ, ''ઇન સર્ચ ઓફ ધ ટ્રોજન વોર'', 112</ref> તેમ છતાં, બર્કટના મતે, ચોક્કસ સ્થળ અને સમયગાળાના ચિત્રો આ પદ્ધતિઓમાં મોટેભાગે પુષ્ટી કરી શક્યા નથી.<ref name="Burkert24">ડબલ્યુ. બર્કર્ટ, ''ગ્રીક રિલિજીયન'', 24</ref> == પાશ્ચાત્ય કલા અને સાહિત્યમાં કલા તત્વ == [[ચિત્ર:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|left|thumb|બોટીસેલીનું ધ બર્થ ઓફ વિનસ ( 1485–1486, કેનવાસ પર તેલ, ઉફીઝી, ફ્લોરેન્સ) — પગન એન્ટીક્વિટીના નવા દ્રશ્ય માટે સુધારેલી વિનસ પ્યુડિકા—.<ref name="Br" />]] [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]નો વ્યાપક સ્વીકાર પણ પૌરાણિક કથાઓની લોકપ્રિયતાને અંકુશમાં ન રાખી શક્યો. મધ્યયુગમાંથી આધુનિક યુગ તરફ થયેલી [[સંક્રાંતિ]]ના ગાળામાં મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીનકાળના શ્રેષ્ઠ ગ્રીક સાહિત્યની શોધ સાથે, ઓવિડની કવિતાએ કવિઓ, નાટ્યકારો, સંગીતકારો અને કલાકારોની કલ્પના પર ભારે અસર કરનારી નીવડી.<ref name="BrBurn">{{cite encyclopedia|title=Greek mythology|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}<br />* એલ. બર્ન, ''ગ્રીક મીથ્સ'' , 75</ref> મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીનકાળની શરૂઆતના વર્ષોમાં [[લિયોનાર્ડો દા વિન્ચી]], [[મિકેલેન્ગીલો]] અને [[રાફેલ]] જેવા કલાકારોએ પરંપરાગત ખ્રિસ્તી થીમની સાથે સાથે ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓના નાસ્તિક વિષયો પણ વર્ણવ્યા હતા.<ref name="BrBurn"/> લેટિન માધ્યમ દ્વારા અને ઓવિડના કામ દ્વારા, ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓએ મધ્યયુગ અને અને મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીન કાળના ઈટાલીના કવિઓ જેવા કે [[પેટ્રાર્ક]], [[બોકાસિઓ]] અને [[દાંતે]]ને પ્રભાવિત કર્યા.<ref name="Br"/> ઉત્તરી યુરોપમાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ દ્રશ્ય રજૂઆત જેવો જબરદસ્ત પ્રભાવ ક્યારેય ન પાડી શકી, પણ સાહિત્ય પર તેની અસર સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. [[ચોસર]] અને [[જોહન મિલ્ટન]]થી માંડી [[શેક્સપિયર]] અને [[રોબર્ટ બ્રિજ]] સુધીના વીસમી સદીના અંગ્રેજી સાહિત્યકારોની કલ્પનામાં પણ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓએ ઉત્સાહ પૂરો પાડ્યો. [[ફ્રાંસ]]ના [[રેસિન]] અને [[જર્મની]]ના [[ગોએથે]] ગ્રીક નાટકોને જીવંત કર્યા, અને પ્રાચીન કથાઓ પર પુન: કામગીરી શરૂ કરી.<ref name="BrBurn"/> 18મી સદીના [[ઉદભવ]] દરમિયાન સમગ્ર યુરોપમાં ગ્રીક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાના વિરોધમાં પ્રતિભાવ ફેલાયો હતો તેમ છતાં [[હેન્ડેલ]] અને [[મોઝાર્ટ]]ની ઓપેરા માટે ઘણી [[લિબ્રેટી]] લખનાર નાટ્યકારો માટે મહત્ત્વની પ્રેરણા આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.<ref name="Burn75">l. બર્ન, ''ગ્રીક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ'' , 75</ref> 18મી સદીના અંત સુધીમાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ સહિતની તમામ ગ્રીક વસ્તુઓમાં [[રોમાન્સવાદ]]નો જુવાળ શરૂ થયો હતો. બ્રિટનમાં ગ્રીક કરુણાંતિકાઓના નવા ભાષાંતરે અને હોમરે સમકાલિન કવિઓ ( જેવા કે, આલ્ફર્ડ લોર્ડ [[ટેનીસન]], [[કિટસ]], [[બાયરન]] અને [[શેલી]] ) અને ચિત્રકારો ( જેવા કે, [[લોર્ડ લિંગ્ટન]] અને [[લોરેન્સ અલ્મા-ટેડેમા]])ને પ્રેરણા પુરી પાડી.<ref name="Burn75-76">l. બર્ન, ''ગ્રીક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ'' , 75–76</ref> [[ક્રિસ્ટોફર ગલ્ક]], [[રીચાર્ડ સ્ટ્રોસ]], [[જેકસ ઓફનબેચ]] અને ઘણા અન્ય સંગીતકારોએ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓને સંગીતમાં પણ ઢાળી.<ref name="Br"/> 19મી સદીના અમેરિકન લેખકો, જેવા કે, [[થોમસ બલ્ફિન્ચ]] અને [[નથોનિયલ હોર્થ્રને]] અંગ્રેજી અને અમેરિકન સાહિત્યના પાયાની સમજ માટે પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓને આવશ્યક ગણાવી.<ref name="Klatt">ક્લાટ-બ્રાઝોસ્કી, ''એન્સિયન્ટ ગ્રીક એન્ડ રોમન માયથોલોજી'' , 4</ref> તાજેતરના સમયમાં ફ્રાન્સના નાટ્યકાર [[જેન એનોઈલ]], [[જેન કોટિવ]] અને [[જેન ગિરોડોક્સ]], અમેરિકાના [[યુજીન ઓનેલ]] અને બ્રિટનના [[ટી.એસ. ઈલિયોટ]] અને નવલકથાકાર [[જેમ્સ જોસ]] અને [[એન્ડ્રુ ગિડ]] એ પ્રાચીન રચનાઓને આધુનિક રૂપ આપી રહ્યા છે.<ref name="Br"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} {{Spoken Wikipedia|Greek_mythology.ogg|2009-01-19}} {{Commons category|Greek mythology}} === પ્રાથમિક સ્ત્રોતો (ગ્રીક અને રોમન) === <div class="references-small"> * એસ્કલસ, ''[[ધ પર્સિયન્સ]]'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0011:line=1 પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * એસ્કલસ, ''[[પ્રોમિથિયસ બાઉન્ડ]]'' . '' મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0009 પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * એપોલોડોરસ, ''લાઇબ્રેરી એન્ડ એપિટોમ'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022 પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * એપોલોનિયસ ઓફ રોડ્સ, ''આર્ગોનોટિકા'' , બૂક I. ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.sacred-texts.com/cla/argo/argo00.htm સેકરેડ ટેક્સક્ટસ]માં'' . * સિસરો, ''[[દી દિવિનેશન]]'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione2.shtml લેટિન લાઇબ્રેરી]માં'' . * સિસરો, ''ટુસ્કુલાને રિઝન્સ'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc1.shtml લેટિન લાઇબ્રેરી]'' . * હીરોડોટસ, ''[[ધ હિસ્ટરીઝ]]'' , I. ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm સેકરેડ ટેક્સ્ટ્સ]માં'' . * હેસિઓડ, ''વર્ક્સ એન્ડ ડેસ'' . ''[http://www.sacred-texts.com/cla/hesiod/works.htm અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર] હગ જી. એવિલિન-વ્હાઇટ'' દ્વારા. * {{Cite wikisource|Theogony|Hesiod}} * હોમર, ''ઇલિયાડ'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0133:book=1:card=1 પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * ''હોમેરિક હાઇમ ટુ એફ્રોડાઇટ'' . ''[http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030202153600/http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html |date=2003-02-02 }} [[જ્યોર્જ નેગી]] દ્વારા'' * ''હોમેરિક હાઇમ ટુ ડીમીટર'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin//ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0137:hymn=2:line=1 પ્રિસીઅસ પ્રોજેક્ટ]માં'' . * ''હોમેરિક હાઇમ ટુ હર્મીઝ'' . ''જુઓ અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર [http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html ઓનલાઇન મેડિએવલ એન્ડ ક્લાસિકલ લાઇબ્રેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=2008-10-25 }}'' . * ઓવિડ, ''મેટામોર્ફોસિસ'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met1.shtml લેટિન લાઇબ્રેરી]માં'' . * પૌસાનિયાસ. * પિન્ડર, ''પાયથિયન ઓડિસ'' , પાયથિયન 4: ફોર આર્સિસિલાસ ઓફ સાયરિન ચેરિયોટ રેસ 462 BC. ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Pind%2e+P%2e+4%2e171ff%2e પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * પ્લેટો, ''[[એપોલોજી]]'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0169:text=Apol.:section=17a પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . * પ્લેટો, ''[[થિયેએટિટસ]]'' . ''મૂળ લખાણ જુઓ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0172%3Adiv1%3DTheaet. પર્સિયસ પ્રોગ્રામ]માં'' . </div> === ગૌણ સ્ત્રોતો === <div class="references-small"> {{Top}} * {{cite book | last=Ackerman | first=Robert | title=Prolegomena to the Study of Greek Religion by Jane Ellen Harrison | publisher=Princeton University Press | year=1991—Reprint edition | isbn=0-691-01514-7 | chapter=Introduction}} * {{cite book | last=Albala Ken G, Johnson Claudia Durst, Johnson Vernon E. | title=Understanding the Odyssey | publisher=Courier Dover Publications | year=2000 | isbn=0-486-41107-9 | chapter=Origin of Mythology}} * {{cite book | last=Algra | first=Keimpe | title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy | publisher=Cambridge University Press | year=1999 | isbn=0-521-44667-8 | chapter=The Beginnings of Cosmology}} * {{cite book | last=Allen | first=Douglas | title=Structure & Creativity in Religion: Hermeneutics in Mircea Eliade's Phenomenology and New Directions | url=https://archive.org/details/structurecreativ0000alle_x5c3 | publisher=Walter de Gruyter | year=1978 | isbn=90-279-7594-9 | chapter=Early Methological Approaches}} * {{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite book | last=Betegh | first=Gábor | title=The Derveni Papyrus | url=https://archive.org/details/dervenipapyrusco0000bete | publisher=Cambridge University Press | year=2004 | isbn=0-521-80108-7 | chapter=The Interpretation of the poet}} * {{cite book | last=Bonnefoy | first=Yves | title=Greek and Egyptian Mythologies | url=https://archive.org/details/greekegyptianmyt00bonn | publisher=University of Chicago Press | year=1992 | isbn=0-226-06454-9 | chapter=Kinship Structures in Greek Heroic Dynasty}} * {{cite book | last=Bulfinch | first=Thomas | title=Bulfinch's Greek and Roman Mythology | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=0-313-30881-0 | chapter=Greek Mythology and Homer}} * {{cite book | last=Burkert | first=Walter | title=Greek Religion: Archaic and Classical (translated by John Raffan) | publisher=Blackwell Publishing | year=2002 | isbn=0-631-15624-0 | chapter=Prehistory and the Minoan Mycenaen Era}} * {{cite book | last=Burn | first=Lucilla | title=Greek Myths | url=https://archive.org/details/greekmyths00burn | publisher=University of Texas Press | year=1990 | isbn=0-292-72748-8}} * {{cite book | last=Bushnell | first=Rebecca W. | title=Medieval A Companion to Tragedy | publisher=Blackwell Publishing| year=2005 | isbn=1-4051-0735-9 | chapter=Helicocentric Stoicism in the Saturnalia: The Egyptian Apollo}} * {{cite book | last=Chance | first=Jane | title=Medieval Mythography | url=https://archive.org/details/medievalmythogra0000chan | publisher=University Press of Florida | year=1994 | isbn=0-8130-1256-2 | chapter=Helicocentric Stoicism in the Saturnalia: The Egyptian Apollo}} * {{cite book | last=Caldwell | first=Richard | title=Approaches to Greek Myth | publisher=Johns Hopkins University Press | year=1990 | isbn=0-8018-3864-9 | chapter=The Psychoanalytic Interpretation of Greek Myth}} * {{cite book | last=Calimach | first=Andrew | title=Lovers' Legends: The Gay Greek Myths | url=https://archive.org/details/loverslegends00cali | publisher=Haiduk Press| year=2002 | isbn=0-9714686-0-5 | chapter=The Cultural Background}} * {{cite book | last=Cartledge | first=Paul A. | title=The Greeks | url=https://archive.org/details/greeksportraitof0000cart | publisher=Oxford University Press | year=2002 | isbn=0-19-280388-3 | chapter=Inventing the Past: History v. Myth}} * {{cite book | last=Cartledge | first=Paul A. | title=The Spartans (translated in Greek) | url=https://archive.org/details/hoispartiatesmia0000cart | publisher=Livanis | year=2004 | isbn=960-14-0843-6}} * {{cite book | last=Cashford | first=Jules | title=The Homeric Hymns | url=https://archive.org/details/homerichymns0000unse_y4i4 | publisher=Penguin Classics | year=2003 | isbn=0-14-043782-7 | chapter=Introduction}} * {{cite book | last=Dowden | first=Ken | title=The Uses of Greek Mythology | url=https://archive.org/details/isbn_9780415061353 | publisher=Routledge (UK) | year=1992 | isbn=0-415-06135-0| chapter=Myth and Mythology}} * {{cite book | last=Dunlop | first=John | title=The History of Fiction | url=https://archive.org/details/historyoffiction0002dunl | publisher=Carey and Hart | year=1842 | chapter=Romances of Chivalry}} * {{cite book | last=Edmunds | first=Lowell | title=Approaches to Greek Myth | publisher=Johns Hopkins University Press | year=1980 | isbn=0-8018-3864-9 | chapter=Comparative Approaches}} * {{cite encyclopedia|title=Euhemerus|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite book | last=Foley | first=John Miles | title=Homer's Traditional Art | url=https://archive.org/details/homerstraditiona0000fole | publisher=Penn State Press | year=1999 | isbn=0-271-01870-4 | chapter=Homeric and South Slavic Epic}} * {{cite book | last=Gale | first=Monica R. | title=Myth and Poetry in Lucretius | publisher=Cambridge University Press| year=1994 | isbn=0-521-45135-3 | chapter=The Cultural Background}} * {{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite encyclopedia|title=Greek Religion|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite book | last=Griffin | first=Jasper | title=The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World edited by John Boardman, Jasper Griffin and Oswyn Murray | publisher=Oxford University Press | year=1986 | isbn=0-19-285438-0 | chapter=Greek Myth and Hesiod}} * {{cite book | last=Grimal | first=Pierre | title=The Dictionary of Classical Mythology | url=https://archive.org/details/dictionaryofclas0000grim_g9o8 | publisher=Blackwell Publishing | year=1986 | isbn=0-631-20102-5 | chapter=Argonauts}} * {{cite book | last=Hacklin | first=Joseph | title=Asiatic Mythology | url=https://archive.org/details/asiaticmythology00jhac | publisher=Asian Educational Services | year=1994 | isbn=81-206-0920-4 | chapter=The Mythology of Persia}} * {{cite book | last=Hanson Victor Davis | first=Heath John | title=Who Killed Homer (translated in Greek by Rena Karakatsani) | publisher=Kaktos | year=1999 | isbn=960-352-545-6}} * {{cite book | last=Hard | first=Robin | title=The Routledge Handbook of Greek Mythology: based on H.J. Rose's "Handbook of Greek mythology" | url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000hard | publisher=Routledge (UK) | year=2003 | isbn=0-415-18636-6 | chapter=Sources of Greek Myth}} {{middle}} * {{cite encyclopedia|title=Heracles|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite book | last=Jung Carl Gustav | first=Kerényi Karl | title=Essays on a Science of Mythology | publisher=Princeton University Press | year=2001—Reprint edition | isbn=0-691-01756-5 | chapter=Prolegomena}} * {{cite book | last=Jung | first=C.J. | title=Science of Mythology | publisher=Routledge (UK) | year=2002 | isbn=0-415-26742-0 | chapter=Troy in Latin and French Joseph of Exeter's "Ylias" and Benoît de Sainte-Maure's "Roman de Troie"}} * {{cite book | last=Kelly | first=Douglas | title=An Outline of Greek and Roman Mythology | url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000hard | publisher=Douglas Kelly | year=2003 | isbn=0-415-18636-6 | chapter=Sources of Greek Myth}} * {{cite book | last=Kelsey| first=Francis W. | title=A Handbook of Greek Mythology | publisher=Allyn and Bacon | year=1889}} * {{cite book | last=Kirk| first=Geoffrey Stephen | authorlink = Geoffrey Kirk | title = Myth: Its Meaning and Functions in Ancient and Other Cultures | url = http://books.google.com/books?id=OFO_NQJh8L0C&printsec=frontcover | publisher=University of California Press | year=1973 | isbn=0-520-02389-7 | chapter= The Thematic Simplicity of the Myths | chapterurl = http://books.google.com/books?id=OFO_NQJh8L0C&pg=PA172&lpg=PA172&dq=%22The+Thematic+Simplicity+of+the+Myths%22+kirk&source=web&ots=2PPW9EpmhU&sig=OjCPntKPCXDFSIV-89lnH-nnwkE&hl=en&ei=4X2XSaqsCJC28ASt9e3RAw&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result}} * {{cite book | last=Kirk| first=Geoffrey Stephen | title = The Nature of Greek Myths | url=https://archive.org/details/liang.natureofgreekmyt0000gski| publisher = Penguin | location = Harmondsworth | year=1974 | isbn = 0140217835}} * {{cite book | last=Klatt J. Mary | first=Brazouski Antoinette | title=Children's Books on Ancient Greek and Roman Mythology: An Annotated Bibliography | url=https://archive.org/details/childrensbookson0000braz | publisher=Greenwood Press | year=1994 | isbn=0-313-28973-5 | chapter=Preface}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae|publisher=Artemis-Verlag|date=1981–1999}} * {{cite book | last=Miles | first=Geoffrey | title=Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology | publisher=University of Illinois Press | year=1999 | isbn=0-415-14754-9 | chapter=The Myth-kitty}} * {{cite book | last=Morris | first=Ian | title=Archaeology As Cultural History | publisher=Blackwell Publishing | year=2000 | isbn=0-631-19602-1}} * {{cite encyclopedia|title=myth|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite book | last=Nagy | first=Gregory | title=Greek Mythology and Poetics | url=https://archive.org/details/greekmythologypo0000nagy | publisher=Cornell University Press | year=1992 | isbn=0-8014-8048-5 | chapter=The Hellenization of the Indo-European Poetics}} * {{cite book | last=Nilsson | first=Martin P. | title=Greek Popular Religion | publisher=Columbia University Press | year=1940 | chapter=[http://www.sacred-texts.com/cla/gpr/gpr07.htm The Religion of Eleusis]}} * {{cite book | last=North John A., Beard Mary, Price Simon R.F. | title=Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology | publisher=Cambridge University Press | year=1998 | isbn=0-521-31682-0 | chapter=The Religions of Imperial Rome}} * {{cite book | last=Papadopoulou | first=Thalia | title=Heracles and Euripidean Tragedy | url=https://archive.org/details/heracleseuripide0000papa | publisher=Cambridge University Press | year=2005 | isbn=0-521-85126-2 | chapter=Introduction}} * {{cite book | last=Percy | first=William Armostrong III | title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece | publisher=Routledge (UK) | year=1999 | isbn=0-252-06740-1 | chapter=The Institutionalization of Pederasty}} * {{cite journal|last=Poleman|first=Horace I.|title=Review of "Ouranos-Varuna. Etude de mythologie comparee indo-europeenne by Georges Dumezil" |journal="Journal of the American Oriental Society"|volume=63|issue=1|pages=78–79| url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279(194303)63%3A1%3C78%3AOEDMCI%3E2.0.CO%3B2-T|publisher=American Oriental Society|month=March|year=1943}} * {{cite journal|last=Reinhold|first=Meyer|title=The Generation Gap in Antiquity |journal="Proceedings of the American Philosophical Society"|volume=114|issue=5|pages=347–365|date=October 20, 1970|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-049X(19701020)114%3A5%3C347%3ATGGIA%3E2.0.CO%3B2-I|publisher=American Philosophical Society}} * {{cite book | last=Rose | first=Herbert Jennings | title=A Handbook of Greek Mythology | publisher=Routledge (UK) | year=1991 | isbn=0-415-04601-7}} * {{cite book | last=Segal | first=Robert A. | title=Myth and the Polis edited by Dora Carlisky Pozzi, John Moore Wickersham| publisher=Cornell University Press | year=1991 | isbn=0-8014-2473-9 | chapter=A Greek Eternal Child}} * {{cite journal|last=Segal|first=Robert A.|title=The Romantic Appeal of Joseph Campbell|journal="Christian Century"|date=April 4, 1990|url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766|publisher=Christian Century Foundation|access-date=ઑક્ટોબર 12, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107075423/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766|url-status=dead}} * {{cite book | last=Segal | first=Robert A. | title=Theorizing about Myth| publisher=Univ of Massachusetts Press | year=1999 | isbn=1-55849-191-0 | chapter=Jung on Mythology}} * {{cite book | last=Stoll | first=Heinrich Wilhelm (translated by R. B. Paul) | title=Handbook of the religion and mythology of the Greeks| publisher=Francis and John Rivington | year=1852}} * {{cite book | last=Trobe | first=Kala | title=Invoke the Gods| url=https://archive.org/details/invokegods00kala | publisher=Llewellyn Worldwide | year=2001 | isbn=0-7387-0096-7 | chapter=Dionysus}} * {{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}} * {{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}} * {{cite encyclopedia|title=Volume: Hellas, Article: Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}} * {{cite book | last=Walsh | first=Patrick Gerald | title=The Nature of the Gods | url=https://archive.org/details/natureofgods0000cice | publisher=Oxford University Press | year=1998 | isbn=0-19-282511-9 | chapter=Liberating Appearance in Mythic Content}} * {{cite book | last=Weaver | first=John B. | title=The Plots of Epiphany | url=https://archive.org/details/plotsofepiphanyp0000weav | publisher=Walter de Gruyter | year=1998 | isbn=3-11-018266-1| chapter=Introduction}} * {{cite book | last=Winterbourne | first=Anthony | title=When the Norns Have Spoken | publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press | year=2004 | isbn=0-8386-4048-6 | chapter=Spinning and Weaving Fate}} * {{cite book | last=Wood | first=Michael | title=In Search of the Trojan War | url=https://archive.org/details/insearchoftrojan0000wood | publisher=University of California Press | year=1998 | isbn=0-520-21599-0 | chapter=The Coming of the Greeks}} {{bottom}} </div> == વધુ વાંચન == <div class="references-small"> * {{cite book | last=Gantz | first=Timothy | authorlink = Timothy Gantz | title=Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources | url=https://archive.org/details/earlygreekmythgu0001gant | publisher=Johns Hopkins University Press | year=1993 | id=ISBN 0-8018-4410-X}} * {{cite book | last=Graves | first=Robert | authorlink=Robert Graves | title=The Greek Myths| publisher= Penguin (Non-Classics) | year=1955—Cmb/Rep edition 1993 | isbn=0-14-017199-1}} * {{cite book | last=Hamilton | first=Edith | authorlink = Edith Hamilton | title=Mythology| publisher= Back Bay Books | year=1942—New edition 1998 | isbn=0-316-34151-7}} * {{cite book | last=Kerenyi | first=Karl | title=The Gods of the Greeks | url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich | publisher= Thames & Hudson| year=1951—Reissue edition 1980| isbn=0-500-27048-1}} * {{cite book | last=Kerenyi | first=Karl | title=The Heroes of the Greeks | url=https://archive.org/details/heroesofgreeks00kerrich | publisher= Thames & Hudson| year=1959—Reissue edition 1978| isbn=0-500-27049-X}} * {{cite book | last=Morford M.P.O. | first=Lenardon L.J. | title=Classical Mythology | publisher= Oxford University Press| year=2006| isbn=0-19-530805-0}} * {{cite book | last=Ruck Carl| first=Staples Blaise Daniel | title=The World of Classical Myth| url=https://archive.org/details/worldofclassical0000ruck| publisher= Carolina Academic Press | year=1994| isbn=0-89089-575-9}} * [[સ્મિથ, વિલિયમ]] (1870), ''[http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/ ડિક્શનરી ઓફ ગ્રીક એન્ડ રોમન બાયોગ્રાફી એન્ડ માયથોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409205638/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/ |date=2006-04-09 }}'' . * {{cite book | last=Veyne| first=Paul | authorlink=Paul Veyne | others = (translated by Paula Wissing) | title=Did the Greeks Believe in Their Myths? An Essay on Constitutive Imagination | publisher= University of Chicago | year=1988| isbn=0-226-85434-5 | url = http://books.google.com/books?id=EpbZLRPGgBsC&printsec=frontcover}} * {{cite book | last=Woodward | first= Roger D. (editor) |title=The Cambridge Companion to Greek Mythology| publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge ; New York | year = 2007 | isbn = 0521845203 | url = http://books.google.com/books?id=TQyRX6WmMUMC&printsec=frontcover}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.hellenism.net/cgi-bin/sections.html?subcat=12 Hellenism.Net - ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723073914/http://www.hellenism.net/cgi-bin/sections.html?subcat=12 |date=2010-07-23 }} ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓનો સંગ્રહ. * [http://www.library.theoi.com/ લિબરલ ઓફ ક્લાસિકલ માયથોલોજી ટેક્સ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915040106/http://www.library.theoi.com/ |date=2007-09-15 }} ક્લાસિકલ સાહિત્યનું ભાષાંતર * [http://www.timelessmyths.com/classical ટાઇમલેસ્ મિથ્સઃ ક્લાસિકલ માયથોલોજી] ક્લાસિકલ સાહિત્ય અંગેની વાર્તાઓ અને માહિતી પુરી પાડે છે. * [http://www.mae.u-paris10.fr/limc-france/ એલઆઇએમસી-ફ્રાન્સ] ગ્રેકો-રોમન પૌરાણિક કથાઓ અને તેની આઇકનોગ્રાફીનો ડેટાબેઝ * [http://www.theoi.com/ થીઓઇ પ્રોજેક્ટ, ગ્રાઇડ ટુ ગ્રીક માયથોલોજી] પ્રાચીન દંતકાથાના પાત્રોનું જીવનચરિત્ર મૂળ સ્ત્રોતના ક્વોટ અને ક્લાસિકલ આર્ટના ચિત્રો સાથે [[શ્રેણી:ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ]] s73j61duotqnala05uxgvqt7kc8mcz8 0 28052 906360 905569 2026-10-16T20:17:26Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |name = Airbus <small>SAS</small> |logo = [[Image:Airbus Logo 2017.svg|center|175px|Airbus logo]] |type = [[Subsidiary]] |genre = |foundation = 1970 (Airbus Industrie) <br> 2001 (Airbus <small>SAS</small>) |founder = |location_city = [[Blagnac]] |location_country = [[France]] |location = |locations = |area_served = |key_people = [[Thomas Enders]], [[CEO]] <br> [[Harald Wilhelm]], [[CFO]] <br>[[John Leahy (airline executive)|John Leahy]], Chief Commercial Officer <br> [[Fabrice Brégier]], [[Chief Operating Officer|COO]] |industry = [[Aerospace]] |products = [[Airliners|Commercial airliners]] ([[Airbus#Civilian products|list]]) |services = |revenue = {{profit}} €27.45 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008)<ref name="financials">{{cite web |url =http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |format =PDF |title =EADS Annual Review 2008 |access-date =2009-02-14 |year =2008 |publisher =[[EADS]] |archive-date =2009-09-13 |archive-url =https://web.archive.org/web/20090913002647/http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |url-status =dead }}</ref> |operating_income = |net_income = {{profit}} €1.597 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008) |assets = |equity = |owner = |num_employees = 57,000 <ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity/ |title = Airbus - Corporate Information - Ethics & Commitments - Diversity |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100328014954/http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity |url-status = dead }}</ref> |parent = [[EADS]] |divisions = |subsid = [[Airbus Military]] |slogan = "Setting the standards" |homepage = [http://www.airbus.com www.airbus.com] |footnotes = |intl = }} [[File:13-08-07-hongkong-airport-04.jpg|thumb|A 330-200]] '''એર બસ''' <small>[[સાસ]]</small>(SAS) ({{pron-en|ˈɛərbʌs}}[[અંગ્રેજીમાં]],[[File:Loudspeaker.svg]][[દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા):Airbus2.ogg|{{IPA|/ɛʁbys/}}]] [[ફ્રેંચ]]માં, {{IPA|/ˈɛːɐbʊs/}}[[જર્મન]]માં) [[વિમાન ઉત્પાદન]] કંપની જે યુરોપીયન એરોસ્પેસ કંપની [[ઈએડીએસ]] (EADS) ની પેટાશાખા છે. [[ફ્રાન્સ]]માં [[બ્લેગનેક]] ખાતે [[તુલોઝ]] નજીક<ref>"એરબસ એ380 હવાઇ ઉડ્ડયન નો ઇતિહાસ સર્જી ને જમીન ઉપર" [[યુએસે ટુડે]] 27 એપ્રિલ 2005. અપડેટેડ 28 એપ્રિલ 2005. 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>{0 /}"{1 }સંપર્કો{/1 }." એરબસ 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref> તેનું મથક બનાવી સમગ્ર યુરોપની એક બાજુથી બીજી બાજુ સુધી અર્થપૂર્ણ સક્રિયતા સાથે દુનિયાની અડધા ભાગની જેટ [[એરલાઇનર્સ]]નું ઉત્પાદન આ કંપની કરે છે. એરબસ એરોસ્પેસ ઉત્પાદકોના સંઘથી શરુ થયું હતું. યુરોપિયન સંરક્ષણ એજન્સીઓ અને એરોસ્પેસ કંપનીઓના સદીની આસપાસ એકત્ર 2001 માં [[ઈએડીએસ]] (EADS) (80%) અને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ]] (20%)ની માલિકીવાળી સરળતાપૂર્ણ જોઈન્ટ સ્ટોક કંપનીની સ્થાપના કરવાની પરવાનગી મળી. લાંબી વેચાણ પ્રક્રિયા પછી બીએઈ (BAE) એ તેનો શેરનો હિસ્સો 13 ઓકટોબર 2006ના રોજ ઈએડીએસને વેચી દીધો.<ref>{{cite news | title = BAE Systems says completed sale of Airbus stake to EADS | publisher = Forbes | date = 2006-10-13 | url = http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | access-date = 2006-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070319090922/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | archive-date = 2007-03-19 | url-status = live }}</ref> એરબસે ચાર યુરોપીયન સંઘના દેશોની સોળ અલગ અલગ જગ્યાએ લગભગ 57,000 કર્મચારીઓને નિયુક્ત કર્યાં છે. [[જર્મની]], [[ફ્રાન્સ]], [[યુનાઇટેડ કીંગ્ડમ]] અને [[સ્પેન]]. આખરનું એકત્રિત ઉત્પાદન [[તુલોઝ]](ફ્રાંસ), [[હેમ્બર્ગ]](જર્મની), [[સેવિલ]](સ્પેન) અને 2009 થી [[તિઆંજિન]](ચીન) માં થાય છે<ref>{{cite news| title = First Airbus final assembly line outside Europe inaugurated in Tianjin, China| date = 28 September 2008| publisher = Airbus| url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| access-date = 10 નવેમ્બર 2010| archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091211182749/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| url-status = dead}}</ref>. [[યુ.એસ]], [[જાપાન]], [[ચીન]]અને [[ભારત]]માં એરબસની સહાયક કંપનીઓ છે. સૌથી પહેલી વ્યાપારી દ્રષ્ટિથી ઉડાવી શકાય તેવી [[ફ્લાય-બાય-વાયર]] એરલાઈનનું ઉત્પાદન અને જાહેરાત કરવા માટે આ કંપની જાણીતી છે.<ref>{{cite news |title = Air Safety: Is America Ready to `Fly by Wire'? |date = 2 April 1989 |url = http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992:73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire'%3F&pqatl=google |publisher = Washington Post |first = Jim |last = Beatson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 21 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721205924/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992%3A73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire%27%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref><ref name="airbuscorphis">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |publisher = Airbus |title = History - Imaginative advances |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193815/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |url-status = dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===મૂળ=== [[બોઇંગ]], [[મેક્ડોનેલ ડગ્લાસ]] અને [[લોકહીડ]] જેવી [[અમેરિકન]] કંપનીઓની બરાબરી કરવા [[યુરોપીયન]] હવાઇ વ્યાપારી પેઢીઓના [[સંઘ]] દ્વારા ''એરબસ ઉદ્યોગ'' ની સ્થાપના થઇ.<ref name="USAirbushisite">{{cite web |title=Airbus Industrie |url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |access-date=2009-10-05 |author=T. A. Heppenheimer |publisher=US Centennial of Flight Commission |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825124308/http://centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |url-status=dead }}</ref> એકબાજુ જ્યાં અનેક યુરોપીયન હવાઇજહાજો નવીનતા લાવી રહ્યા હતા, ત્યાં સૌથી સફળ કંપનીઓ પણ ખુબ જ ઓછું ઉત્પાદન કરી રહી હતી.<ref name="airlinerworldspec">{{cite book |last=|first= |editor=Mark Nicholls |title=Airbus Jetliners: The European Solution|format= |access-date=2007-08-22|series=Classic Aircraft Series No.6 |year=2001 |publisher=Key Publishing |location=Stamford |isbn=0946219532|pages=}}</ref> 1991માં જીન પિયર્સન, કે જે ત્યારે એરબસ ઉદ્યોગના સીઇઓ (CEO) અને મેનેજિંગ ડાયરેક્ટર હતા, તેમણે ઘણા બધા પરિબળો વર્ણવ્યા કે જે અમેરીકન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોનું વર્ચસ્વ સમજાવતા હતા: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ભૂ-સ્થળ વિસ્તારે હવાઇ સ્થાનાંન્તર માટેની અનુકૂળતા પુરી પાડી હતી; 1942ની એંગ્લો-અમેરિકન સંધિએ યુએસમાં સ્થાનાંતર માટે એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદનની જવાબદારી સોંપી; અને વિશ્વયુદ્ધ બિજામાં અમેરિકાને "નફાકારક, ઉત્સાહી, મજબૂત અને બંધારણીય વિમાન ઉદ્યોગ"નું માળખું પુરુ પાડયું.<ref name="airlinerworldspec"></ref> {{Quote box|align=right|width=20%|quote="For the purpose of strengthening European co-operation in the field of aviation technology and thereby promoting economic and technological progress in Europe, to take appropriate measures for the joint development and production of an airbus."|source=<small>Airbus Mission Statement</small>}}1960ની મધ્યમાં, યુરોપીયન સંઘ સાથે મળીને કામ કરવા માટેની પ્રયોગાત્મક વાતચીતની શરૂઆત થઇ. વ્યક્તિગત એરક્રાફ્ટ કંપનીઓએ પહેલેથીજ આવી જરૂરિયાતની કલ્પના કરી હતી; 1959માં [[હોકર સિડલી]]એ [[આર્મસ્ટ્રોંગ વ્હીટવર્થ એડબલ્યુ.660 આર્ગોસી]]નાં "એરબસ" નામનાં વૃતાન્તની જાહેરાત કરી હતી,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA091FFF3D5A1A7493C5A8178BD95F4D8585F9 |publisher = New York Times |title = British plan big 'Air-Bus' |date = 17 October 1959}}</ref> જે 126 જેટલાં પ્રવાસીને અત્યંત નાનાં માર્ગ પર [[2ડી (d).]] સીટ માઈલનાં સીધાં સંચાલન ખર્ચે લઇ જવા સમર્થ હશે.<ref>{0 /}"ફ્લાયીંગ વિધાઉટ ફ્રિલ્સ", હોકર સિડલી એવીયેશન,{1 }ધ ટાઈમ્સ{/1 }, શુક્રવાર, ફેબ્રુ. 13, 1959 ; પૃ. 5 </ref> જોકે યુરોપીયન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોને આ પ્રગતિથી થતાં જોખમોની જાણ હતી જ અને તેમના સરકારની સાથે સાથે તેઓ પણ સ્વીકારવા લાગ્યાં હતાં કે આવા એરક્રાફ્ટનાં વિકાસ માટે અને વધુ શક્તિશાળી યુ.એસ ઉત્પાદકોનો સામનો કરવાં સાથે મળીને કામ કરવું ખુબ જરૂરી હતું. 1965નાં [[પેરિસ હવાઇ શો]]માં મુખ્ય યુરોપીયન એરલાઈન્સોએ અન-ઔપચારિક રીતે પોતાનાં નવાં "એરબસ" ની જરૂરીયાતો વિષે ચર્ચા કરી હતી, જે ટૂંકા કે મધ્ય-અંતર સુધી ઓછા ખર્ચમાં 100 કે તેથી વધારે યાત્રીઓનાં પરિવહનની ક્ષમતા ધરાવતી હોય.<ref name="flightintairhist">{{cite news|title=Airbus history|work=Flight International |publisher=Reed Business Publishing |date=1997-10-29 |access-date=2007-08-22}}</ref> એ જ વર્ષમાં હોકર સિડલીએ (યુકે સરકારનાં આગ્રહથી) [[બ્રિગેટ]] અને [[નોર્ડ]] સાથે જોડાઈને હવાઇ બસની રચનાનો અભ્યાસ કરવા માંડ્યો હતો. હોકર સિડલી/બ્રિગેટ/નોર્ડ ગ્રુપ એચબીએન (HBN) 100 એ યોજનાના સાતત્યનો પાયો બન્યા. 1966 સુધીમાં [[સુદ એવિએશન]], ત્યારબાદ [[એરોસ્પેશિએલ]] (ફ્રાન્સ), અર્બીત્સેમેન્સક્રાફ્ટ એરબસ, પછી ડચ એરબસ (જર્મની) અને હોકર સીડલી (યુકે) ભાગીદાર બન્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> ઓક્ટોબર 1966 ત્રણ સરકારોને આમાં ભંડોળ માટે અરજ કરાઇ.<ref name="flightintairhist"></ref> 25 જુલાઇ 1967 ત્રણ સરકારોએ યોજનામાં આગળ વધવા માટે સહમતી આપી. આ સંધિપત્ર પછીના બે વર્ષ દરમ્યાન, બ્રિટીશ અને ફ્રાન્સ બંન્ને સરકારોએ આ યોજના અંગે શંકાઓ દર્શાવી. [[એમઓયુ]]માં (MoU) દર્શાવ્યું હતું કે 31 જુલાઇ 1968 પહેલા 75 માંગપત્ર પ્રાપ્ત થવા જોઇએ. એરબસ એ300 [[કોન્કોર્ડ]], [[ડેઝૌલ્ટ મરકયુર]]ના એકત્રિત વિકાસના વધુ પડતા મૂડી ખર્ચના કારણે ફ્રેંચ સરકારે પ્રોજેક્ટ છોડવાની ધમકી આપી, પણ તેમને મનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="airbus2"></ref> એ300બી ની દરખાસ્ત બાબતમાં પોતાની નિસ્બત અંગે ડિસેમ્બર 1968 અને વેચાણમાં ઉણપને કારણે પોતાના રોકાણના વળતર અંગેના ભયથી, બ્રિટીશ સરકારે 10 એપ્રિલ 1969 રોજ પાછા ખસી જવાની જાહેરાત કરી.<ref name="flightintairhist"></ref><ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0A10F7355D137A93C3A8178FD85F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Britain abandons the European Airbus project; believes building the plane is a losing proposition |date = 11 April 1969 |first = John |last = Lee}}</ref> જર્મનીએ આ તકનો લાભ લઇને પોતાનો હિસ્સો આ યોજનામાં 50% વધાર્યો.<ref name="airbus2"></ref> હોકર સિડલી દ્વારા ત્યાંસુધી સહભાગી થયા બાદ, ફ્રાન્સ અને જર્મનીએ તેની પાંખની રચના અંગે નામરજી દર્શાવી. આથી બ્રીટીશ કંપનીને પેટા ઠેકેદાર તરીકે ચાલુ રહેવા માટે ખાસ સવલત પુરી પાડવામાં આવી.<ref name="airlinerworldspec"></ref> હોકર સિડલીએ ઓજારો માટે [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનનું રોકાણ કર્યું હતું અને વધુ મૂડી માટે બીજા [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનની લોન જર્મન સરકાર પાસેથી મેળવી.<ref name="airbus2"></ref> ===વિમાન ઉદ્યોગની રચના === [[File:Airbus A300 B2 Zero-G.jpg|thumb|એરબસ એ300, એરબસ દ્વારા રજુ કરાયેલ પ્રથમ નમુનો.]] વિમાન ઉદ્યોગ ઔપચારિક રીતે ''ગ્રુપમેંટ ડી'ઇન્ટરેટ ઇકોનોમિક'' (અર્થશાસ્ત્રિય સંબંધિત સમુહ અથવા જીઆઈઈ (GIE)) તરીકે 18 ડીસેમ્બર 1970 સ્થપાઈ હતી.<ref name="airbus2"></ref> તેની સ્થાપના ફ્રાંસ, જર્મની અને યુ.કે સરકાર વચ્ચેની પહેલવૃત્તિથી 1967 થઈ હતી. "એરબસ" નામ કોઈની માલિકી વગરનાં શબ્દમાંથી લીધું હતું જે વિમાન ઉદ્યોગમાં 1960માં વપરાતુ હતું. આ શબ્દનો સંદર્ભ એક વ્યાપારિક દ્રષ્ટિથી વપરાતાં નિશ્ચિત કદ અને અવકાશવાળા એરક્રાફ્ટથી હતો જે શબ્દ ફ્રેંચની ભાષાશાસ્ત્રમાં શામેલ કરાયું હતું. એરોસ્પેટીએલ અને દોઈચે એરબસ પ્રત્યેકે 36.5% તેમજ હોકર સીડલી 20% અને ફોક્કર-વીએફડબલ્યુ 7% ઉત્પાદન કામનાં શેર લઇ લીધાં.<ref name="flightintairhist"></ref> દરેક કંપની પોતાનાં ભાગને સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ, ઉડવા માટે તૈયાર હોય તે રીતે પહોંચાડવાની હતી. ઓક્ટોબેર 1971માં [[સ્પેનીશ]] કંપની [[સીએએસએ]] (CASA) વિમાન ઉદ્યોગનાં 4.2% શેર પ્રાપ્ત કર્યાં જેની સાથોસાથ એરોસ્પેટીએલ અને ડોઈચે વિમાનની રકમ 47.9% થી ઘટાડવી પડી.<ref name="flightintairhist"></ref> જાન્યુઆરી 1979માં બ્રિટીશ એરોસ્પેસે વિમાન ઉદ્યોગનાં 20% શેરને પ્રાપ્ત કર્યાં હતાં, જેણે હોકર સીડલી ને 1977માં પોતાનામાં સમાવી લીધો હતો.<ref>{{cite web |url = http://seattletimes.nwsource.com/news/business/757/ |publisher = Seattle Times |title = A special report on the conception, design, manufacture, marketing and delivery of a new jetliner — the Boeing 757 |first = Peter |last = Rinearson |date = 1983-06-19}}</ref> મોટાભાગનાં શેરહોલ્ડરઓએ તેમના શેર 37.9% પર ઘટાડી મુક્યા હતા, જયારે સીએએસએ (CASA) પોતાનાં 4.2% જાળવી રાખ્યાં હતાં.<ref name="airbus5">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |publisher = Airbus |title = History - Technology leaders |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100326091613/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |url-status = dead }}</ref> ===વિમાન એ300નો વિકાસ === {{Main|Airbus A300}} [[File:American Airlines Airbus A300-600 inbound to John F. Kennedy International Airport.jpg|thumb|left|એન અમેરિકન એરલાઈન્સ એ300બી4-605આર]] વિમાન એ300 સૌથી પહેલું વિકસિત, ઉત્પાદિત અને વેચાણરૂપી એરબસનું હવાઇ જહાજ હતું. 1967 ની શરૂઆતમાં જ યોજનામાં મુકેલાં 320 બેઠક વાળા, બે એન્જીનવાળા એરલાઈનર ને "[[એ300]]"ના નામથી ઓળખવા લાગ્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> 1967નાં ત્રી-સરકારી કરારને અનુસરીને, [[રોજર બેટેઈલી /0}ની , એ300નાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ માટે ટેકનીકલ ડાયરેક્ટર તરીકેની નિમણુક થઇ હતી.<ref name="airbus1">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days/ |publisher = Airbus |title = History - Early days |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100414010100/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days |url-status = dead }}</ref>]] બેટેઈલીએ કામનું વિભાજન એવી રીતે ઉભું કર્યું જે વર્ષોવર્ષ આ વિમાન નાં ઉત્પાદનનો પાયો રહે: ફ્રાંસ કોકપીટ બનાવશે, ફ્લાઈટ કન્ટ્રોલ અને ઢાંચા ના નીચલા વચલા વિભાગ નું ઉત્પાદન , હોકર સીડેલી કરે જેની [[ટ્રાઈડેન્ટ]] ટેકનોલોજી એ તેને પ્રભાવિત કર્યા હતા, તેને પાંખોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30D10F63B55127B93C7AB178BD95F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Hawker-Siddeley starts wing work for Europe Airbus |date = 25 October 1969}}</ref> જર્મનીએ આગળનાં અને પાછળનાં ઢાંચાના વિભાગોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું, જેની સાથે સાથે ઉપલા વચ્ચેનાં વિભાગને પણ કરવાનો હતો, ડચ ફ્લેપ્સ અને સ્પોઇલર્સ બનાવે અને આખરે સ્પેન(જે હજી પૂરે પુરા ભાગીદાર ન હતા) તેણે આડી ટેલપ્લેન(વિમાન ની પાછળ નો ભાગ)બનાવાની હતી.<ref name="airbus1"></ref> 26 સપ્ટેમ્બર 1967 નાં જર્મન, ફ્રેંચ અને બ્રિટીશ સરકારે એક સમજુતી પત્રક ઉપર લંડન ખાતે સહી કરી જેનાથી વિકાસ અધ્યયન ને ચાલુ રાખવાની પરવાનગી મળી. આનાથી સુડ એવિયેશન ને "આગેવાન કંપની" તરીકે ની મંજુરી મળી, ફ્રાંસ અને યુકે પ્રત્યેકને 37.5% ની કામની ભાગીદારી મળશે, જર્મનીને 25% અને [[રોલ્સ રોઇસ]] એન્જીનનું ઉત્પાદન કરશે.<ref name="airlinerworldspec"></ref><ref name="airbus1"></ref> 300+ ની બેઠક વાળા વિમાન એ300 માટે એરલાઈન્સ ની હૂંફાળી મદદ જોઇને, ભાગીદારોએ એ250 નો વિચાર રજુ કર્યો જે પછીથી એ300બી, એક 250 ની બેઠકવાળું એરલાઈનર બન્યું જે પહેલેથી મોજુદ એન્જીનથી કાર્યરત હોય.<ref name="flightintairhist"></ref> આનાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો આવ્યો, કારણકે રોલ્સ-રોયસે આરબી207 ને એ300 માં વાપર્યું જેમાં ઘણો મોટો ખર્ચો થયો હતો. આરબી207ને ઘણી મુશ્કેલી અને વિલંબનો સામનો કરવો પડ્યો કારણ કે [[રોલ્સ-રોયસ]] નું પૂરે પૂરું ધ્યાન બીજા જેટ એન્જીન, [[આરબી211]], [[લોકહીડ]] એલ-1011 માટે ના વિકાસમાં હતું,<ref name="airbus2">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |title = History - Trouble and strife |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193841/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |url-status = dead }}</ref> તેમજ રોલ્સ-રોયસે 1971 દેવાળિયું ફુંકયુ હતું.<ref>{{cite web|url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=ClIVAAAAIBAJ&sjid=ceUDAAAAIBAJ&pg=2007,9468941&dq=a300+airbus&hl=en |title = German Aircraft-makers eye Aust with new jet |publisher = Sydney Morning Herald |date = 27 April 1971}}</ref><ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B1EFD3D5F107B93C7A91789D85F458785F9 |title = Rolls-Royce Is Bankrupt; Blames Lockheed Project |publisher = New York Times |date = 5 February 1971 |first = John |last = Lee}}</ref> એ300બી તેના ત્રણ એન્જીન વાળા અમેરિકન હરીફ કરતા વધારે કિફાયતી અને હલક વજન નું હતું.<ref name="airbus3">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |title = History - First order, first flight |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193810/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19%2C+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |title = A300B Airbus ahead of its time? |publisher = Los Angeles Times |date = 19 December 1971 |first = Joe |last = Morris |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120300/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19,+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> {{Quote box|align=right|width=30%|quote="We showed the world we were not sitting on a nine-day wonder, and that we wanted to realise a family of planes…we won over customers we wouldn’t otherwise have won...now we had two planes that had a great deal in common as far as systems and cockpits were concerned."|source=<small>Jean Roeder, chief engineer of Deutsche Airbus, speaking of the A310<ref name="airbus5"/></small>}}1972 માં એ300 ના સૌ પ્રથમ ઉત્પાદિત મોડેલે તેની પ્રથમ ઉડાન કરી, એ300બી2 1974 થી સેવામાં આવી,<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26%2C+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |title = Selling Airbus to U.S. carriers a tough task |publisher = Los Angeles Times |date = 26 August 1974 |first = Harold |last = Watkins |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120451/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26,+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> જેને એ300 જેવીજ સમયસૂચિત સુપરસોનિક એરક્રાફ્ટ [[કોન્કોર્ડે]] ઝાંખી પડી દીધી.<ref name="Beebover">{{cite web|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/802741.stm |title = The Airbus fight to stay ahead |publisher = BBC News |date = 23 June 2000 | access-date=2010-01-01}}</ref> શરૂઆત માં સંઘની સફળતા નબળી હતી,<ref>{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |title = Now, the Poor Man's Jumbo Jet |publisher = TIME Magazine |date = 17 October 1977 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101022164535/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |url-status = dead }}</ref> પરંતુ વિમાનનાં ઓર્ડરોને ગતિ મળી,<ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50B11F93F5513728DDDAE0894DC405B888BF1D3 |title = Eastern accepts $778 million deal to get 23 Airbuses |publisher = New York Times |date = 7 April 1978 |first = Richard |last = Witkin}}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=DXgQAAAAIBAJ&sjid=7JIDAAAAIBAJ&pg=2954,5223070&dq=a300+airbus&hl=en |title = Airbus funds flow on |publisher = The Age |date = 11 December 1979 |first = Gerry |last = Carman }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસ ના સીઈઓ બર્નાર્ડ લેથીએરની વ્યાપાર કુશળતા ની યોગ્ય અધિકારી હેઠળ અમેરિકા અને એશિયા ની એયરલાઈન્સને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="airbus8">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |publisher = Airbus |title = History - A market breakthrough |access-date = 2009-10-21 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193755/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |url-status = dead }}</ref> 1979 સુધીમાં સંઘ પાસે એ300 માટે 256 ઓર્ડરો હતા,<ref name="Beebover"></ref> અને તેનાં આગલાં વર્ષમાં એરબસે વધુ આધુનિક એરક્રાફ્ટ [[એ310]] રજુ કરી હતી.<ref name="airbus5"></ref> 1981 માં [[એ320]] ના રજુઆત કારણે એરબસને વિમાન માર્કેટમાં મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ખાતરીથી રાખી દીધા<ref>{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title = Airbus takes flight with big-jet sales |publisher = Philadelphia Inquirer |date = 22 August 1982 |first = Tom |last = Belden |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 8 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110608191510/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}</ref>- આ વિમાન ને તેની પેહલી ઉડાન પેહલાંજ 400 થી પણ વધુ ઓર્ડર હતા, જેની સરખામણીમાં 1972 માં એ300 પાસે ફક્ત 15 હતા. ===એરબસ <small>એસએએસ</small> (SAS)માં સંક્રાંતિ=== પ્રભાવશાળી ભાગીદાર કંપનીના ઉત્પાદનનાં અવધારણ અને એન્જિનીયરીંગની મિલકતે વિમાન ઉદ્યોગ ને એક સેલ્સ અને માર્કેટિંગ કંપની બનાવી.<ref name="FTSAS">{{cite news |first=Kevin |last=Done|title=Survey - Europe Reinvented: Airbus has come of age|work=[[Financial Times]]|date=2001-02-02|access-date=2007-09-08}}</ref> આ ગોઠવણીથી અંતર્ગત સ્વાર્થ-હિત સંઘર્ષોનાં કારણે ચારે ભાગીદાર કંપનીઓને અક્ષમતાનો સામનો કરવો પડ્યો. તે બધાં આ સંઘ નાં જીઆઈઈ (GIE) શેરહોલ્ડર અને પેટા કરારદાર હતાં. એરબસની શ્રેણીનાં વિકાસ માટે કંપનીઓ એ સાથે મળીને કામ કર્યું, પણ પોતાનાં ઉત્પાદન ક્રિયાઓની નાણાકીય વિગતો ની છુપાવી અને પેટા-સ્થળોના સ્થળાંતર ખર્ચને વધારવા માટેની ખુબ માંગ કરી.<ref name="awst formation">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate Conducive For Airbus Consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-09-08}}</ref> હવે એ સ્પષ્ટ થતું જતું હતું કે તેના મૂળ નિવેદનની સરખામણી માં એરબસ માત્ર એક વિમાનનું ઉત્પાદન કરનારી કામચલાઉ સંગઠન નહતી, પણ ભવિષ્યના વિમાનનાં વિકાસ માટે લાંબુ ટકનારી બ્રાંડ બની ગઈ હતી. 1980ની અંતમાં નવા મધ્યમ કદનાં હવાઇ જહાજ માટેનું કામ શરુ થઇ ગયું હતું. અને એ વખત સુધી એરબસના નામ હેઠળ સૌથી મોટુ ઉત્પાદન હતું [[એ330]] અને [[એરબસ એ340]].<ref>{0 /}ફ્રોલે, જેરાલ્ડ. "એરબસ એ330-200". "એરબસ એ330-300".. ''ધ ઈન્ટરનેશનલ ડિરેક્ટરી ઓફ સિવિલ એરક્રાફ્ટ,2003/2004 '' . એરોસ્પેસ પબ્લીકેશન્સ, 2003. આઇએસબીએન 81-7304-025-7 </ref><ref>{{cite web |title=Airbus faces critical decision in coming months |publisher=Reuters |date=26 December 2001 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=8 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608191523/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref> [[File:Northwest Airlines A330-323 (N805NW) landing at London Gatwick Airport.jpg|thumb|left|એરબસ એ330, નવુ હવાઇ જહાજ 1994 માં દાખલ કર્યુ]] 1990ની શરૂઆતમાં એ વખતનાં સીઈઓ (CEO) જીન પીયર્સને દલીલ કરી હતી કે જીઆઈઈ (GIE)ને ત્યાગ કરવો જોઈએ અને એરબસની એક રૂઢીચુસ્ત કંપની તરીકે સ્થાપના થવી જોઇએ.<ref>{{cite press release |title=Airbus Tries to Fly in a New Formation;Consortium's Chief Hopes a Revamping Could Aid Its Challenge to Boeing |publisher=New York Times |date=2 May 1996 |url= http://www.nytimes.com/1996/05/02/business/international-business-airbus-tries-fly-new-formation-consortium-s-chief-hopes.html?pagewanted=all}}</ref> જોકે, ચાર કંપનીનું સંયોજન કરવાની મુશ્કેલી અને તેની મિલકતનું મૂલ્યાંકન, એની સાથે તેના કાયદાકીય ઝગડાના કારણે, તેની શરૂઆત કરવામાં વિલંબ પડ્યો. 1998 ડિસેમ્બેરમાં જયારેએ અહેવાલ મળ્યો કે બ્રિટીશ એરોસ્પેસ અને ડીએએસએ (DASA) એક બીજા સાથે વિલીન થવાની છે,<ref>{{cite news |last=Spiegel |first =Peter |title=End of an era at BAE: how Sir Richard Evans changed the UK defence industry |publisher=Financial Times |date =2004-07-17}}</ref> તો એરોસ્પતિઅલે એરબસ પરિવર્તનની વાટાઘાટો નિષ્ક્રિય કરી નાખી; ફ્રેંચ કંપનીને ડર બેઠો કે ભેગી થયેલી બીએઈ/ડીએએસએ (BAe/DASA), જે 57.9% નો હિસ્સો એરબસમાં ધરાવશે અને કંપની પર વર્ચસ્વ જમાવશે જેના કારણે તેણે 50/50 ના ભાગલા પર ભાર આપ્યો.<ref>{{cite news|title=Platform envy |work=[[The Economist]]|date=1998-12-12|access-date=2007-09-08}}</ref> જોકે આ મુદ્દાનો અંત જાન્યુઆરી 1999માં થયો જયારે બીએઈ (BAe)એ ડીએએસએ (DASA) સાથેની વાતો નિષ્ક્રિય કરી અને [[માર્કોની ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સ]]માં ભળીને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ્સ]] બનાવવાની ચાહના કરી.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/the_company_file/239057.stm |title = GEC spoils DASA / BAe party |publisher = BBC News |date = 20 December 1998 | access-date=2010-01-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.janes.com/articles/Janes-Navy-International-99/BRITISH-AEROSPACE-AND-MARCONI-ELECTRONIC-SYSTEMS-FORM-THE-THIRD-LARGEST-DEFENCE-UNIT-IN-THE-WORLD.html |title = British Aerospace and Marconi Electronic Systems form the third largest defence unit in the world |publisher = Jane's International |date = 19 January 1999}}</ref><ref name="scotsman2000">{{cite news |first=Andrew|last=Turpin| title = BAE eyes US targets after profit rockets |work= The Scotsman| publisher =The Scotsman Publications|page=26| date = 4 March 2000}}</ref> 2000ના વર્ષમાં ચાર માંથી ત્રણ ભાગીદાર કંપની ([[ડેઈમલર ક્રાઇસ્લર]] એરોસ્પેસ, ડોઈચે એરબસના વારસદાર, [[એરોસ્પેતિએલ-માત્રા]], સુડ-એવિયેશનનાં વારસદાર; અને સીએએસએ (CASA)) [[ઇએડીએસ]] (EADS)નું સર્જન કરવા એકબીજામાં જોડાઈ જવાનું નક્કી કર્યું. એરબસ ફ્રાંસ, એરબસ ડોઇચ્લેન્ડ અને એરબસ એસ્પના ની માલિકી ઈએડીએસ (EADS) ધરાવતું હતું અને તેથી 80% એરબસ ઉદ્યોગ મેળવતું હતું.<ref name="awst formation"/><ref>{{cite web |url = http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |title = History of EADS |publisher = EADS |access-date = 2009-10-07 |archive-date = 2008-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080603121737/http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |url-status = dead }}</ref> બીએઈ (BAE) સિસ્ટમ્સ અને ઈએડીએસ (EADS)એ પોતાની ઉત્પાદનની મિલકત નવી કંપનીને ટ્રાન્સફર કરી, વિમાન <small>એસએએસ</small> (SAS),તેમાં શેર ધરાવાના બદલામાં.<ref name="awst formation2">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate conducive for Airbus consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-10-04}}</ref><ref>{{cite press release |title=EADS and BAE SYSTEMS complete Airbus integration - Airbus SAS formally established |publisher=BAE Systems plc|date=2001-07-12 |url= http://www.baesystems.com/Newsroom/NewsReleases/2001/press_120720011.html |access-date=2007-10-04}}</ref> ===એ380નો વિકાસ === {{Main|Airbus A380}} <div class="floatright"> <timeline> ImageSize = width:275 height:210 PlotArea = left:50 right:0 bottom:10 top:10 DateFormat = yyyy Period = from:1991 till:2007 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1991 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1992</div> PlotData= Color:yellow mark:(line,black) align:left fontsize:M shift:(0,-3) # shift text to right side of bar # there is no automatic collision detection, fontsize:XS # so shift texts up or down manually to avoid overlap shift:(25,-10) at:2007 shift:15,-6 text: એરબસે પહેલા A380-800ની સોંપણી કરી at:2006 shift:15,-6 text: પ્રમાણતા અને વિલંબો at:2005 shift:15,-6 text: પ્રથમ ફ્લાઇટ્સ at:2004 shift:15,-6 text: પહેલા એન્જિનની સોંપણી at:2002 shift:15,-6 text: અગભૂત ભાગના ઉત્પાદનની શરૂઆત at:2001 shift:15,-6 text: એરબસ મંડળનું જોડાવવું at:2000 shift:15,-6 text: A3XXના વ્યાપારિક શરૂઆત at:1996 shift:15,-6 text: ''વિશાળ વિમાન વિભાજન'' ની સ્થાપના થઇ. at:1996 shift:15,-6 text: તેના જેવી જ યોજનાઓનું બોઇંગ રદ કરવામાં આવ્યું at:1991 shift:15,-6 text: બજાર માંગ પર શોધખોળ </timeline> 1988નાં ઉનાળામાં, એરબસ ઇજનેરોના એક સંઘ એ જીન રોડરની આગેવાનીમાં ખાનગીમાં અલ્ટ્રા-હાઇ-કેપેસીટીનાં એરલાઈનર (યુએચસીએ (UHCA))ના વિકાસનું કામ શરૂ કર્યું, પોતાના બન્ને ઉત્પાદનની હારમાળા પૂર્ણ કરવા તેમજ [[બોઇંગ]]નું વર્ચસ્વ તોડવા જેણે આ માર્કેટ શાખામાં 1970 થી તેનાં [[747]] સાથે ફાયદાનો આનંદ માણ્યો હતો.<ref>{0 /}નોરિસ, 2005. પૃ.7.</ref> 747-400 થી 15% ઓછા સંચાલન ખર્ચનો લક્ષ્ય રાખી આ પ્રોજેક્ટની ઘોષણા 1990માં [[ફાર્નબોરોહ એર શો]]માં થઇ.<ref>નોરિસ, 2005. પૃ. 16-17.</ref> એરબસે ડીઝાઈનરોની ચાર ટીમોનું આયોજન કર્યું, જેમાં [[ઈએડીએસ]] (EADS)નાં ભાગીદારોમાનાં દરેક માંથી એક([[એરોસ્પેતીએલ]], [[ડાઈમરક્રાઇસ્લર એરોસ્પેસ]], [[બ્રિટીશ એરોસ્પેસ]], [[ઈએડીએસ સીએએસએ]] (EADS CASA)) ભવિષ્યના વિમાન રચનાની નવી ટેકનોલોજીની યોજના કરવા માટે લેવાયા હતાં. જૂન 1994માં એરબસે પોતાની બહુ વિશાળ એરલાઈનરનો વિકાસ કરવાની શરૂઆત કરી, જે પછી એ3એક્સએક્સ (A3XX)નાં નામે ઓળખાયું.<ref name="Beebover"></ref><ref>{{cite web | title = Airbus will reveal plan for super-jumbo: Aircraft would seat at least 600 people and cost dollars 8bn to develop | publisher = The Independent | date = 4 June 1994 | url = http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | first = David | last = Bowen | access-date = 10 નવેમ્બર 2010 | archive-date = 28 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100928050035/http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Airbus unveils plans for 854-passenger airliner | publisher = The Baltimore Sun | date = September 8, 1994 | url = http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08%2C+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | access-date = નવેમ્બર 10, 2010 | archive-date = જૂન 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120512/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08,+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | url-status = dead }}</ref> એરબસે અમુક રચનાને ધ્યાનમાં લીધી, [[વિમાન એ340]]ની વિચિત્ર બે ઢાંચા વાળી સાઈડ-બાય-સાઈડ જોડાણ વાળી પણ, જે એરબસનું મોટામાં મોટું તે સમયેનું જેટ હતું.<ref name="norris_wagner_book">{{cite book | last = Norris | first = Guy | coauthors = Mark Wagner | title = Airbus A380: Superjumbo of the 21st Century | publisher = Zenith Press | year = 2005 | url = http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | isbn = 978-0-7603-2218-5 | access-date = 2010-11-10 | archive-date = 2009-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090507101924/http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | url-status = dead }}</ref> એરબસે પોતાની રૂપરેખા સુધારીને બોઇંગ 747-400 ના ચાલુ સંચાલન ખર્ચમાં 15 થી 20% જેટલો ઘટાડો સુચવ્યો. એ3એક્સએક્સનુ રૂપાંતર એક દ્વિસ્તરીય માળખામાં કરવામાં આવ્યુ જે પારંપરિક એક સ્તરીય માળખા કરતા વધુ યાત્રીઓની ક્ષમતા ધરાવતુ હતું. પાંચ એ380 પ્રયોગાત્મક અને ખરાપણુ સિદ્ધ કરવા માટે બનવવામાં આવ્યા. 18 જાન્યુઆરી 2005ના દિવસે પ્રથમ એ380ની અનાવરણ વિધિ તુલોઝમાં ઉદ્દધાટન સમારોહમાં કરવામાં આવી, અને તેની પ્રથમ ફલાઈટ 27 એપ્રિલ 2005ના રોજ ઉડી. સફળ ઉતરાણના ત્રણ કલાકને 54 મિનિટ પછી, મુખ્ય પાયલોટ [[જેકસ રોસે]]એ કહ્યુ કે એ380 ચલાવવુ એ "સાયકલ સંભાળવા જેવું છે"<ref name="First flight">{{cite web | title = A380 Successfully completes its first flight | publisher = Flug Revue | date = 27 April 2005 | url = http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | access-date = 2008-03-14 | archive-date = 2008-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080417032419/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | url-status = dead }}</ref> 1 ડિસેમ્બર 2005ના, એ380 એ મેચ 0.96ની મહત્તમ ઝડપ મેળવી.<ref name="flight_test_2005">{{Cita noticia|fecha=20 de diciembre de 2005|título=A380 powers on through flight-test|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaacceso=25 de septiembre de 2007|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070930043200/http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaarchivo=30 de septiembre de 2007|editorial=Flight International|autor=Max Kingsley-Jones}}</ref> 10 જાન્યુઅરી 2006 ના દિવસે એ380 એ તેની [[કોલંમ્બિયા]]ના [[મેડેલિન]] સુધીની સૌ પ્રથમ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પાર કરવાની હવાઇ સફર કરી.<ref name="Cold wethet test">{{cite news | title = Airbus tests A380 jet in extreme cold of Canada | publisher = [[MSNBC]] | date = 8 February 2006 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | access-date = 2006-09-16 | archive-date = 2011-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110829163032/http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | url-status = dead }}</ref> [[File:Airbus A380.jpg|thumb|એરબસ એ380, દુનિયા નુ સૌ પ્રથમ ઉતારુ જેટ,2007 મા્ ધંધાકિય સેવા માં દાખલ કર્યુ. ]] 3 ઓકટોબર 2006ના દિવસે સીઇઓ (CEO) [[ક્રિસટીન સ્ટેરિફે]] જાહેરાત કરી કે એ380 ના વિલંબનુ કારણ હવાઇ જહાજ બનાવવાના અસંગત [[સોફટવેર ની સંરચનાનો]] ઉપયોગ છે. પ્રારંભમાં, [[તુલોઝ]] ના એકત્રિકરણ પ્લાન્ટમાં ([[ડેસાલ્ટ]] દ્વારા બનાવેલ)[[કેટીયા]] ની આધુનિક 5 આવૃત્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે [[હેમ્બર્ગ]] કારખાનાના રૂપરેખા કેન્દ્રએ જુની અધુરી આવૃત્તિ 4 વાપરી હતી.<ref name="matlack2006">{{cite news|url=http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|title=Airbus: First, blame the Software|first=Carol|last=Matlack|publisher=Businessweek|date=5 October 2006|access-date=2007-12-12|archive-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019002713/http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|url-status=dead}}</ref> પરિણામે સંપુર્ણ હવાઇ જહાજમાં વાપરવામાં આવેલ 530 કિ.મી. જેટલા કેબલની રચના ફરીથી કરવી પડી.<ref>{{cite news|url=http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|title=What Grounded the Airbus A380?|date=6 December 2006|first=Kenneth|last=Wong|publisher=Cadalyst|access-date=2007-12-12|archive-date=2009-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609111539/http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|url-status=dead}}</ref> જો કે કોઇ ઓર્ડરને રદ કરવાની જરૂર ના પડી, તોપણ એરબસે મોડા વહેંચણી કરવાને કારણે લાખોનો દંડ ચુકવવો પડ્યો.<ref name="matlack2006"></ref> 15 ઓક્ટોબર 2007માં સૌ પ્રથમ હવાઇ જહાજ [[સીંગાપોર એરલાઇન]]ને પુરુ પાડવામાં આવ્યુ અને [[સીંગાપોર]] અને [[સીડની]] વચ્ચે 25 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ ઉદ્દઘાટન ઉડ્ડયન શરુ કરવામાં આવ્યુ.<ref name="1st SIA flight">{{cite news |title=First A380 Flight on 25–26 October |url=http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |publisher=[[Singapore Airlines]] |date=2007-08-16 |access-date=2007-08-16 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319141802/http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title= A380 superjumbo lands in Sydney |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7061164.stm |publisher=BBC |date=2007-10-25 |access-date=2008-10-22 }}</ref> બે માસ બાદ સીંગાપોર એરલાઇન ના સીઇઓ (CEO) ચ્યુ ચુંગ સેંગે કહ્યુ કે એ380 એરલાઇન અને એરબસ બંન્નેની અપેક્ષા કરતા સારી કામગીરી દર્શાવી રહ્યા છે તેમજ પ્રતિ ઉતારુ [[747-400]] ફ્લિટ કરતા 20% ઓછું બળતણ બાળી રહ્યું છે.<ref name="SIA's Chew: A380 pleases">{{cite news | title = SIA's Chew: A380 pleases, Virgin Atlantic disappoints | publisher = ATW Online | date = 2007-12-13 | url = http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2007-12-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071215175343/http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | url-status = dead }}</ref> [[એમીરેટ્સ]] બીજી હવાઇ કંપની હતી જેણે 28 જુલાઇ 2008 ના રોજ એ380 છોડાવીને [[દુબઇ]] અને [[ન્યુયોર્ક]]<ref>{{cite news | title = Emirates A380 arrives in New York! | date = 2008-08-03 | access-date = 2008-08-03 | url = http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | archive-date = 2008-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080904225503/http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | url-status = dead }}</ref> વચ્ચે 1 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ ઉડ્ડયન શરુ કર્યુ.<ref name="1st UAE flight">{{cite news | title = Emirates A380 Lands At New York's JFK | date = 2008-08-01 | access-date = 2008-08-05 | url = http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | archive-date = 2008-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080806020526/http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | url-status = dead }}</ref> ત્યારબાદ [[કોન્તાસ]] 19 સપ્ટેમ્બર 2008માં આ વાતને અનુસરીને, 20 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ [[મેલબોર્ન]] અને [[લોસ એન્જેલિસ]]વચ્ચે ઉડાન શરુ કર્યુ.<ref name="1st QFA flight">{{cite news |title= Qantas A380 arrives in LA after maiden flight |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/10/21/1224351190665.html |publisher=[[The Age]] |date=2008-10-21 |access-date=2008-10-22 }}</ref> ===બીએઇ (BAE) સ્ટેકનું વેચાણ=== 6 એપ્રીલ 2006 ના રોજ બીએઈ (BAE) સીસ્ટમએ એરબસનો 20% હિસ્સો, જેનુ "રૂઢિગત મૂલ્ય" 3.5 બીલીયન[[€]]([[US$]]4.17bn) હતું તેને વેચવાની જાહેરાત કરી.<ref name="bbc_bae_20060406">{{cite web| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4885426.stm |title = BAE Systems to sell Airbus stake |publisher = [[BBC News]] |date = 6 April 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> વિશ્લેષકો સુચવ્યુ કે યુએસ પેઢીઓ સાથે ભાગીદારી કરવી નાણાકીય અને રાજકીય રીતે વધુ યોગ્ય છે.<ref name="wsj_bae_20060407">{{cite web |url = http://online.wsj.com/article/SB114439030968919877.html |title = BAE in Talks With EADS to Sell its 20% Airbus Stake; British Firm is Focusing Increasingly on Defense Market, Especially in U.S. |author = Michaels, D. |publisher = ''[[The Wall Street Journal]]'' |date = 7 April 2006}}</ref> બીએઈ (BAE)એ પ્રારંભમાં અન-ઔપચારિક રીતે જેની ખુબ માંગ હતી તેવી કિંમતમાં ઇએડીએસ (EADS) સાથે સહમતિ દર્શાવી. લાંબી વાટાઘાટો અને કિંમતમાં અસહમતિને કારણે બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર [[આકરણી]] આપવા માટે રોકાણકર્તા બેંક [[રોથસિલ્ડ]]ની નિમણુકનો પોતાનો વિકલ્પ રજુ કર્યો. [[File:singapore airlines a380 9v-skf takeoff arp.jpg|thumb|left|સિંગાપોર એરલાઇન્સ નું એ380લંન્ડન ના હિથ્રો હવાઇ અડ્ડા ઉપર થી રવાના]] જૂન 2006માં એ380ના વધુ વિલંબની ઘોષણાને કારણે એરબસ ઘણા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદમાં ચડી ગયું. જાહેરાતને કારણે સંલગ્ન સ્ટોકના મૂલ્યમાં અચાનક જ થોડાક દિવસોમાં 25% જેટલો ઘટાડો થયો, જોકે ત્યારબાદ તે ઝડપથી પાછો સુધરી ગયો હતો. [[આંતરિક વ્યાપાર]] અંગે ઇએડીએસ (EADS)ના સીઇઓ (CEO) [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] ઉપર આક્ષેપો મુકાયા જેને મોટાભાગના સંબધિત ઘટકો અનુસર્યા. બીએઈ (BAE)ને થયેલ સંલગ્ન નુકસાનથી ભારે ચિંતા થઇ, છાપાંઓએ તેને બીએઈ (BAE) અને ઇએડીએસ (EADS) વચ્ચેની "ભયંકર સીધી હાર" વર્ણવી, જેથી બીએઈ (BAE) માનતુ થયુ કે આ જાહેરાતથી તેના શેરના ભાવ માં ઘટાડો કરવાની યોજના છે.<ref name="row">{{cite web |url = http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |title = BAE launches attack on EADS over Airbus superjumbo warning |publisher = ''[[The Independent]]'' |access-date = 15 June 2006 |first = Michael |last = Harrison |archive-date = 22 નવેમ્બર 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081122115820/http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |url-status = dead }}</ref> ફ્રેંચ શેરધારક સમુહે ઇએડીએસ (EADS) સામે એ380ના વિલંબને કારણે રોકાણકારોને નાણાકીય અસરોથી અંધારામાં રાખવા બદલ કાયદાકીય કાર્યવાહી દાખલ કરી જ્યારે હવાઇ કંપનીઓ એ વિલંબિત વહેંચણીને કારણે નુકસાનની માંગણી કરી.<ref name="FT 20060711 frontpage">{{cite news |last=Hollinger |first=Peggy |coauthors=Done, Kevin |title=Sharp drop in orders at Airbus |pages=1,14 |publisher=Financial Times Daily |date=11 July 2006 }}</ref> આ કારણે ઇએડીએસ (EADS) ના વડા [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] અને એરબસ ના [[સીઇઓ]] (CEO) [[ગુસ્તાવ હંબર્ટ]] એ 2 જુલાઇ 2006ના રોજ તેમના રાજીનામા ની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web |url = http://www.nytimes.com/2006/07/03/business/worldbusiness/03airbus.html |title = Top Officials of Airbus and EADS Step Down |publisher = New York Times |date = 3 July 2006|first = Carter |last = Dougherty}}</ref> 2 જુલાઇ 2006ના રોજ રોથસીલ્ડે બીએઈ (BAE)ના વિશ્લેષકો અને ઇએડીએસ (EADS)ની અપેક્ષા કરતા બીએઈ (BAE)ના શેરનું મૂલ્ય ઘણુ ઓછુ, 1.9 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €) આકાર્યુ.<ref>{{cite web |url = http://business.guardian.co.uk/story/0,,1811589,00.html |title = BAE under pressure to hold Airbus stake |publisher = ''The Guardian'' |date = 3 July 2006 |first = David |last = Gow}}</ref> 5 જુલાઇ એ બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર હિસાબનીશની નિમણૂક કરી કે શા કારણે રોથશિલ્ડના મૂળભૂત અંદાજીત મૂલ્યાંકન કરતા પણ એરબસના શેરનુ મૂલ્ય નીચું ગયુ; જોકે સપ્ટેંબર 2006માં બીએઈ (BAE)એ પોતાના એરબસના શેર ,બીએઈ (BAE)ના શેરધારકો ની મંજૂરીની અપેક્ષાએ, એડીએસ (EADS)ને 1.87 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €,3.53 બિલિયન ડોલર)માં વેચાણ માટે સહમત થયું.<ref>{{cite news |title = BAE agrees to £1.87bn Airbus sale |publisher = BBC News |date = 6 September 2006 |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5321626.stm | access-date=2010-01-01}}</ref> 4 ઓક્ટોબરના રોજ શેરધારકોએ , ઇએડીએસ (EADS)ને એરબસની સંપૂર્ણ માલિકી જાળવી રાખી, વેચાણની તરફેણમાં મત આપ્યો. <ref>{{cite news |last = Hotten |first = Russell |title = BAE vote clears sale of Airbus stake |publisher = Daily Telegraph |date = 4 October 2006 |url = http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/2006/10/04/bcnbae04.xml |access-date = 13 જુલાઈ 2021 |archive-date = 10 જૂન 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080610212158/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=%2Fmoney%2F2006%2F10%2F04%2Fbcnbae04.xml |url-status = dead }}</ref> ===2007 પુનઃરચના=== 9 ઓક્ટોંબર 2006 ના રોજ હંમ્બર્ટના ઉત્તરાધિકારી [[ક્રિસ્ચિયન શેરિફે]] ઇએડીએસ (EADS) ની પિત્રુ સંસ્થા સાથે એરબસની પુનઃ રચનાના અમલીકરણની યોજના બાબતે પોતાને સ્વતંત્ર રીતે વર્તવા અંગે મતભેદ થતા રાજીનામું આપ્યું.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6035357.stm |publisher=BBC News |title=Streiff resigns as CEO of Airbus |date=October 9, 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> તેમના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ઇએડીએસ (EADS) ના સહ-સીઇઓ [[લુઇસ ગેલોઇસ]] આવ્યા, જેમણે એરબસને તેની પિત્રુ સંસ્થા સાથે વધુ સીધા અંકુશમાં લાવી. 28 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ, સીઇઓ (CEO) લુઇસ ગેલોઇસે કંપની ની પુનઃરચના ની યોજના ની જાહેરાત કરી. એનટાઈલ્ડ પાવર⁸, આ યોજના ચાર વર્ષના સમયગાયામાં 10,000 નોકરીમાં ઘટાડો કરવા પર જોવોનો હતો, જેમાં ફ્રાન્સમાં 4300, જર્મનીમાં 3700, યુકેમાં 1600, અને સ્પેનમાં 400 અને 10000 માંથી 5000 પેટા ઠેકેદારો સમાવિષ્ટ હતા. [[સેન્ટ નઝીરે]], [[વારેલ]] અને [[લ્યુફિમ]]માં આવેલા પ્લાન્ટો વેચાણર કે બંધ થવાની સ્થિતીમાં આવી ગયા, જયારે [[નોર્ડેન્હામ]] અને [[ફિલ્ટન]]ને "રોકાણ માટે ખુલ્લા" મુકાયા.<ref>{{cite news |title= Airbus confirms 10,000 job cuts|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6402859.stm|publisher= BBC News|date= 28 February 2007 | access-date=2010-01-01}}</ref> 16 સપ્ટેબર 2008ના રોજ લ્યુફિમ પ્લાન્ટ થેલ્સ-ડ્હેલ સંઘને [[ડ્હેલ હવાઇ મથક]] બનાવવા માટે વેચી દેવામાં આવ્યો અને ફિલ્ટનનો કાર્યભાર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ની જીકેએન (GKN)ને વેચી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news |title = GKN buys Airbus operation in the U.K. |url = http://defensenews.com/story.php?i=3724705&c=EUR&s=TOP |publisher = Defence News |date = 15 September 2008 |first = Andrew |last = Chuter }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ જાહેરાતના પરિણામે ફ્રાન્સમાં એરબસ સંગઠનને જર્મન એરબસના કારીગરો સાથે મળીને હડતાલ પાડવાની યોજના કરી. <ref>{{cite web |url = http://www.signonsandiego.com/news/world/20070302-0438-france-airbus.html |title = Airbus unions call for a strike on Tuesday over job cuts |publisher = SignOnSanDiego |date = March 2, 2007 |first = Laurence |last = Frost}}</ref> 2009 ના અંતે, બીજી સાહસિક યોજના મુકાઇ. '''એરબસ ફાઇનાન્સ ઇમ્પ્રુવમેંસન્ટ એન્ડ ટ્રાન્સફોરમેશન (એએફઆઇટી (AFIT))''' ની શરુઆત નાણાકીય અને તે ઉપરાંત ના સતત સુધારા માટેનો મંચને પુરો પાડવા માટે કરવામાં આવી. એએફઆઇટી (AFITની શરુઆતની પ્રારંભિક મિટીંગમાં હેરલ્ડ વિલ્હેમ,એરબસ ના સીએફઓ (CFO), એ સમજાવ્યુ કે આ નવો પડકારાત્મક કાર્યક્રમ નાણાકીય કાર્ય ને સરળ અને સુમેળપૂર્ણ બનાવવામાં ફાળો આપશે. આ હેતુ સિધ્ધ કરવા માટે એએફઆઇટી (AFIT) ચાર મુખ્ય સુધારાઓ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે: કામગીરી વ્યવસ્થા અને કાર્યકારી અહેવાલ તૈયાર કરવા, ધંધાકિય ભાગિદારી અને અપેક્ષા, હિસાબ વિધી/નિયંત્રણ કાર્યવિધી અને ઓજારો, એરબસ મિલેટરી રોડ નકશાઓ. ==નાગરિક ઉત્પાદનો== [[File:swiss.a320-200.hb-ijq.arp.jpg|thumb|right|એ318, એ319,એ320 અને એ321એરલાઇનર શ્રેણી માંનો પ્રથમ નમુનો એરબસ એ320.]] [[File:thai airways a340-600 hs-tna takeoff arp.jpg|thumb|right|એરબસ એ340-600, લાંબા અંતરનુ ચાર એંનજીન વાળુ અને વિશાળ કદ ધરાવતુ એરલાઇનર]] દુનિયાની સૌ પ્રથમ [[દ્વિ-પાંખિય]], [[બે- એંજીન]]વાળુ હવાઇ જહાજા એરબસ ઉત્પાદનોની શરુઆત [[એ300]]થી પ્રારંભ થઇ, નાનું, પંખો અને એન્જિનવાળું એ300 થી ભિન્ન તેને [[એ310]] તરીકે ઓળખાય છે. તેની સફળતા થી પ્રેરાઇને ,એરબસે [[એ320]] નો [[વાયરો દ્વારા ઉડાન]] નિયંત્રણ પ્રણાલી દ્વારા નવીન પ્રારંભ કર્યો. એ320 એ સાતત્યપુર્ણ, વિસ્તૃત ધંધાકિય સાહસ બન્યું. એ318 અને એ319 એ આગળ ઉપરના ''બીઝ-જેટ'' ([[એરબસ કોર્પોરેટ જેટ]]) ઉત્પાદન હેઠળના નાના ઉત્પાદનો છે. વિસ્તૃત રૂપાંતર એ321 તરીકે જાણીતું છે, અને તે ત્યારપછીના બોઇંગ 737ના નમૂના કરતા સ્પર્ધાત્મક પુરવાર થયુ.<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21%2C+1993&author=Richard+W.+Stevenson%2C+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies%2C+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |title = A321 set for takeoff at Airbus Question of subsidies, threat to U.S. companies rise |publisher = Chicago Tribune |date = 21 March 1993 |first = Richard |last = Stevenson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120527/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21,+1993&author=Richard+W.+Stevenson,+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies,+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> લાંબા પંક્તિના અને [[વિશાળ દેહ]] ધરાવતા ઉત્પાદન [[એ330]] અને ચાર એન્જીન વાળા [[એ340]] ને સક્ષમ અને [[સુધારેલ પાંખો]] છે. એરબસ [[એ340-500]]ની સંચાલન ક્ષમતા 16 700 કિલોમીટરની (9000 ન્યૂટ્રીકલ માઇલ) છે, જે તેને [[બોઇંગ 777-200LR ]](17 446 કીમી કે 9420 ન્યૂટ્રિકલ માઇલની ક્ષમતા) બાદનું બીજું વ્યાપારિક જેટનું સ્થાન આપે છે, જેમાં આટલી લાંબી ક્ષમતા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |title=Simon Calder: The man who pays his way |publisher=The Independent |date=18 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906110441/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |archive-date=6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref> હવાઇજહાજના પરિવારમાં સામાન્ય કોકપિટ પ્રણાલી અને [[વાયર દ્વારા ઉડાન]]ની પદ્ધતિથી કંપની ગૌરવ અનુભવે છે, જે વિમાનના ખલાસીઓને તાલીમ આપવા માટે ઘણી સરળ પુરવાર થાય઼ છે. વિમાન એ320ના બદલે અન્ય "નવા ટૂંકા અંતરના હવાઇ જહાજ" શક્યતઃ ડબલ [[એનએસઆર]] (NSR)નો અભ્યાસ કરી રહ્યુ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news/aw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |title = Airbus may not do A320 replacement alone |publisher = [[Aviation Week]] |date = 2 July 2007 |access-date = 18 ડિસેમ્બર 2021 |archive-date = 11 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110811060753/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news%2Faw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |url-status = dead }}</ref><ref name="fi_737rs_nsr">{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |title = The 737 Story: Smoke and mirrors obscure 737 and Airbus A320 replacement studies |publisher = ''[[Flight International]]'' |date = February 7, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = માર્ચ 18, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060318152043/http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |url-status = dead }}</ref> આ અભ્યાસ એનએસઆર (NSR) માટે વધુમાં વધુ 9-10% બળતણ ક્ષમતા મેળવવાનું દર્શાવે છે. છતાંપણ એરબસે હયાત એ320ની રચના ના પાંખીયાનો ઉપયોગ કરીને અને વાયુ ગતિશાસ્ત્ર માં સુધારો કરવાનુ ચાલુ રાખ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2006/06/20/207273/pictures-airbus-aims-to-thwart-boeings-narrowbody-plans-with-upgraded-a320.html |title= Airbus aims to thwart Boeing’s narrowbody plans with upgraded 'A320 Enhanced' |publisher = Flight International |date = 2006-06-20}}</ref> એ320ના પ્રારંભિક ઉડાન બદલીને 2017-2018 માં લઇ જવામાં અવે તોઆ "એ320 સુધારેલ" ની બળતણ ક્ષમતા માં સુધારો 4-5% આસપાસ થવો જોઇએ, 24 સપ્ટેંબર 2009 ના રોજ સીઓઓ (COO) ફેબ્રિસ બ્રીગીએર [[લે ફિગારો]] ને સુચવ્યુ કે કંપની ને નવા હવાઇ જહાજો વિકસાવવામાં અને તેની કંપની યાંત્રિક ઉચાઇ જાળવી રાખવા છ વર્ષ ના ગાળા માં 800 મિલિયન € થી 1 બિલિયન € ઉપરાંત ની જરુર પડશે. <ref>{{cite news |title=China names first jumbo jet C919, to take off in 8 years |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-03/06/content_10959526.htm |newspaper= |publisher=[[Xinhua News Agency]] |date=6 March 2009 |access-date=8 September 2009 |archive-date=20 મે 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520225411/http://news.xinhuanet.com/english/2009-03/06/content_10959526.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE58N14A20090924 |title = Airbus needs extra cash for new planes |publisher = Reuters |date = September 24, 2009}}</ref> જુલાઇ 2007 માં એ300/310 ની ઉત્પાદન નો અંત લાવી એરબસે તેના છેલ્લા એ300ફેડએક્સ ને પહોચાડ્યા. વિમાન એ320 ના અંતિમ જોડાણ ની પ્રક્રિયા ટુલોઝે થી બદલી ને હેમ્બર્ગ ખાતે ખસેડવાની ઇચ્છા ધરાવે છે,અને [[પાવર 8]] સંગઠન ના ભુતપુર્વ સીઇઓ [[ક્રિસ્ચિયન સ્ટ્રિફ]] ની યોજના અંતર્ગત એ350/એ380 નુ ઉત્પાદન વિરુદ્દ દિશા માં.<ref name="forbes_20070115">{{cite web |url = http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |title = Airbus to base A320 production in Hamburg, 350s and 380s in Toulouse |publisher = ''[[Forbes]]'' |date = January 15, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071012005401/http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |archive-date = ઑક્ટોબર 12, 2007 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |url-status = live }}</ref> એરબસે [[કોન્કોર્ડ]] ને તેના 2003 ના નિવૃત્તિ સુધી પુરજાઓની બદલી અને સેવા ઓ પુરી પાડી.<ref>{{cite web |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |title = BA chief blames French for killing off Concorde |publisher = The Times |date = 1 May 2003 |first = Ben |last = Webster |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604203501/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |title = End of an era - Concorde is retired |publisher = The Independent |date = 10 April 2003 |first = Peter |last = Woodman |archive-url = https://web.archive.org/web/20110906110453/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |archive-date = 6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |+ ઉત્પાદન યાદી અને વિસ્તૃત માહિતી (એરબસ દ્વારા તારીખ માહિતી) |- ! હવાઈ જહાજ ! વર્ણન ! બેઠકો ! મહત્તમ ! પ્રારંભ તારીખ ! પ્રથમ ઉડાન ! પ્રથમ સોંપણી ! ઉત્પાદન બંધ કર્યુ |- | [[એ300]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|228-254 | align="center"|361 | મે 1969 | 28 ઓક્ટોંબર 1972 | મે 1974 <br> [[એર ફ્રાંસ]] | 27 માર્ચ 2009 |- | [[એ310]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ, સુધારેલ એ300 | align="center"|187 | align="center"|279 | જુલાઇ 1978 | 3 એપ્રિલ 1982 | ડિસેમ્બર 1985 <br> [[એર અલ્જેરિયા]] | 27 માર્ચ 2007 |- | [[એ318 ]] | 2 એનજિન, દ્વિ પાંખ ,એ320માંથી 6.17 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|107 | align="center"|117 | એપ્રિલ 1999 | 15જાન્યુઆરી 2007 | ઓક્ટોબર 2003 <br> [[ફ્રન્ટિયર એરલાઇન્સ]] | |- | [[એ319 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ, એ320 માંથી 6.77 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|124 | align="center"|156 | જૂન 1993 | 25 ઓગસ્ટ 1995 | એપ્રિલ 1996 <br> [[સ્વીસ એર]] | |- | [[એ320]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|150 | align="center"|180 | માર્ચ 1984 | 22 ફેબ્રુઆરી 1987 | માર્ચ 1988 <br> [[એર ઇન્ટર]] | |- | [[એ321]] | 2 એન્જિન,દ્વિ પાંખ, એ320માંથી 6.94 એમ લંબાવેલ | align="center"|185 | align="center"|220 | નવેમ્બર 1989 | 11 માર્ચ 1993 | જાન્યુઆરી 1994 <br> [[લુફથાન્સા]] | |- | [[એ330 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|253–295 | align="center"|406–440 | જૂન 1987 | 2 નવેમ્બર 1992 | ડિસેમ્બર 1993 <br> [[એર એન્ટર ]] | |- | [[એ340 ]] | 4 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|239 –380 | align="center"|420–440 | જૂન 1987 | 25 ઓક્ટોંબર 1991 | જાન્યુઆરી 1993 <br> [[એર ફ્રાંસ ]] | એ340-200 અને 300: સપ્ટેમ્બર 2008 |- | [[એ350 ]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|270–350 | અલાઇન="સેન્ટર" | 2006 ડિસેમ્બર | 2011 સંભવિત | મધ્ય-2013 <br> [[કતાર]] | |- | [[એ380]] | 4 એન્જિન, બે ડેક, દ્વિ પાંખ<ref>{{cite web |url = http://www.aerospace-technology.com/projects/a380/ |title = Airbus A380 'Superjumbo' |publisher = Aerospace Technology |access-date = 2009-09-30}}</ref> | align="center"|555 | align="center"|853 | 2002 | 27 એપ્રિલ 2005 | 15 ઓક્ટોંબર 2007 <br> [[સિંગાપોર એરલાઇન ]] | |} ==લશ્કરી ઉત્પાદનો == {{main|Airbus Military}} 1990ના અંત માં એરબસ ને લશ્કરી વિમાન બજાર ના વિકાસ અને વેચાણ માં વધુ રસ જાગ્યો. લશ્કરી વિમાન બજાર માં વિસ્તૃતીકરણ ઈચ્છિત હતુ કારણકે તેથી નાગરિક ઉડ્ડયન વિમાન સંચાલન ઉદ્યોગ મા એરબસ નું ફેલાવો ઘટતો જતો હતો. તેના વિકાસના બે મુખ્ય ક્ષેત્રો ખુલ્યા:[[એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] દ્વારા [[હવામાં બળતણ ભરવું]] અને વ્યુહાત્મક સ્થળો એ [[એ400એમ એમઆરટીટી (MRTT)]] વડે માલની હેરફેર કરવી. [[File:Airbus A400M Rollout.JPG|thumb|right|સેવિલે ઉપર 26 જુન ના રોજ પ્રથમ એ400એમ]] જાન્યુઆરી 1999માં એરબસે અલગ કંપની 'એરબસ લશ્કરી <small>એસએએસ</small>'સ્થાપી, [[વ્યુહાત્મક સ્થળો એ માલસામાન ના પરિવહન કરવા]],જેટ એંજીન ના માટે વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે હવાઇ જહાજ [[એરબસ એ400એમ]] બનાવ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.airforce-technology.com/projects/fla/ |title = A400M (Future Large Aircraft) Tactical Transport Aircraft, Europe |publisher = airforce-technology.com |access-date = 2009-10-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |title = A400M Programme: A Brief History |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2009-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708040836/http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |url-status = dead }}</ref> એ400એમ એ ઘણા બધા [[નાટો]] (NATO) સભ્યો,[[બેલ્જિયમ]],[[ફ્રાંન્સ]],[[જર્મની]],[[લક્સમબર્ગ]],[[સ્પેન]],[[તૂર્કી ]]અને [[યુકે]] દ્રારા વિકસાવવા માં આવ્યું, કે જે પરદેશી હવાઇ જહાજ જેવા કે યુક્રેનિયન [[એન્ટોનોવ એએન-124]]<ref>{{cite news | title=Strategic airlift agreement enters into force |publisher = NATO | date = 3 March 2006 | url=http://www.nato.int/docu/update/2006/03-march/e0323a.htm }}</ref> બદલે વ્યુહાત્મક સ્થળોએ સામાન હેરફેર કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડવા માટે વિસ્વાસપાત્ર વિકલ્પ બને.<ref>{{cite web |url = http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |title = RAF transport aircraft delay |publisher = The Times |date = 11 January 2009 |first = Dominic |last = O’Connell |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 17 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110817100646/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2008/04/28/223293/hercules-support-deal-transforms-raf-operations.html |title = Hercules support deal tranforms RAF operations |publisher = Flight International |date = 28 April 2008 |first = Craig |last = Hoyle}}</ref> એ400એમ યોજના માં ઘણો વિલંબ થયો.<ref>{{cite web |url = http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |title = Why wait for the Airbus? |publisher = Defence Management |date = 5 May 2009 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709011137/http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |title = Airbus A400M delay does not foster confidence |publisher = Forbes |date = 30 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110814173209/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |archive-date = 14 ઑગસ્ટ 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> જો રાજ્ય તરફ થી આર્થિક સહાય ના મળે તો એરબસે વિકાસ અટકાવી દેવાની ધમકી આપી કે.<ref>{{cite web |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=4204306 |title = A400M Partners to Renegotiate Contract with EADS |publisher = Defense News |date = 27 July 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="FTscrap">{{cite web |coauthors = Hollinger, Peggy. Clark, Pilita. Lemer, Jeremy |url = http://www.ft.com/cms/s/0/dfb12870-f9f1-11de-adb4-00144feab49a.html?catid=4&SID=google |title = Airbus threatens to scrap A400M aircraft |publisher = Financial Times |date = 5 January 2010}}</ref> 2008માં પાકિસ્તાને [[એરબસ એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] નો ઓર્ડર આપ્યો, કે જે હયાત હવાઇ નમુના નુ રૂપાંતરણ હતુ કારણ કે મુળભૂત નમૂનો એ310 ઉત્પદન માં ન હતુ.<ref>{{cite news |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=3801474 |title = Pakistan eyes boost in Transport, Lift |publisher = Defense News |first = Usman |last = Ansari |date = 3 November 2008 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 25 ફેબ્રુઅરી 2008 ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ ને યુનાઇટેડ એમીરાત તરફથી ત્રણ એર રિફિલીંગ મલ્ટી રોલ- ટેકર (એમઆરટીટી (MRTT)) હવાઇ જહાજ, જે એ330 ઉતારુ જેટ ઊપરથી બંધબેસતા હતા તેના ઓર્ડર મળ્યા છે.<ref>{{cite web |url = http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |title = Airbus EAE tanker order |publisher = [[Reuters]] |date = 25 February 2008 |first = Tim |last = Hepher |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 10 જૂન 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090610062520/http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |url-status = dead }}</ref> 1 માર્ચ 2008 ના દિવસે જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ સંઘ અને [[નોરથ્રોપ ગ્રુમેન]] ને નવુ ઉડાન દરમ્યાન બળતણ ભરીશકે તેવુ યુએસએએફ (USAF) માટે, હવાઇ જહાજ [[કેસી-45એ]], કે જે યુએસ વિશિષ્ટતા વાળુ એમઆરટીટી (MRTT), બનાવવાનો 35 બિલિયન ડોલરનો ઓર્ડર મલ્યો છે <ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7272272.stm |title = Air tanker deal provokes US row |publisher = BBC News |date = 1 March 2008 | access-date=2010-01-01}}</ref> આ નિર્ણયથી બોઇંગ દ્વ્રારા ઔપચારિક ફરિયાદ દાખલ કરવા માં આવી,<ref>{{cite web |url = http://boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |title = Boeing Protests U.S. Air Force Tanker Contract Award |publisher = Boeing |date = 11 March 2008 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130509140253/http://www.boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://online.wsj.com/public/resources/documents/GAOBoeing20080718.pdf |title = Statement regarding the bid protest decision resolving the Aerial Refueling Tanker protest by the Boeing Company |publisher = United States Government Accountability Office |date = 18 June 2008}}</ref>અને કેસી-એકસ (KC-X) કરાર ફરિથી તાજો કરાર કરવા માટે રદ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url = http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |title = SecDEF announces return of KC-X program |publisher = Secretary of the Air Force Public Affairs |date = 16 September 2009 |archive-url = https://archive.today/20120723011113/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |archive-date = 23 જુલાઈ 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSTRE58N34E20090924 |title = Pentagon's new tanker rules exclude trade fight |publisher = Reuters |first = Jim |last = Wolf |coauthor = Shalal-Esa, Andrea |date = 24 September 2009}}</ref> ==બોઇંગ સાથે સ્પર્ધા== {{Main article|Competition between Airbus and Boeing}} દર વર્ષે હવાઇ જહાજના હુકમો માટે એરબસ બોઇંગ સાથે ભારે હરિહાઇમાં હોય છે. બંને ઉત્પાદકો પાસે બેઠકની એકજ હારથી માંડીને [[પહોળી કાયા]] જેવા અલગ અલગ વિભાગોમાં બહોળી ઉત્પાદનોની હારમાળા ધરાવતા હોવા છતાં તેમના હવાઇ જહાજો હંમેશા કટોકટીની હરિફાઇમાં નથી હોતા. એની જગ્યાએ તેઓ માંગણીને પુર્ણ કરવા માટે તેના પ્રતિભાવમાં બીજાનાથી થોડી મોટી અથવા થોડી નાની પ્રતિક્રૃતિ બનાવી સારી હદ મેળવી લેતાં. એ380, દાખલા તરીકે 747 થી મોટું બનાવવા માટે ઘડાયુ છે. એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB) 787ની ઊંચી બાજુ અને 777ની નીચી બાજુની હરિફાઇ કરે છે. એ320 એ 737-700થી મોટું પરંતુ 737 થી નાનું છે. એ321 એ 737-900 થી મોટું પરંતુ પહેલાના 757-200થી નાનું છે. વિમાની કંપનીઓ આને ફાયદા તરીકે જુએ છે કારણકે જો બંને કંપનીઓ એકસરખા હવાઇજહાજો બનાવે તેના કરતા તેમને 100 ખુરશીઓની જગાયાએ 500 ખુરશીઓની વધુ સંપૂર્ણ ઉત્પાદન હારમાળા મળે છે. [[File:A350XWB-941 ETIHAD AIRWAYS.png|thumb| એતિહાડ એરવેઝ લાઇવરી માંએરબસ એ350એક્સડબલ્યુબી]] હમણાના વર્ષોમાં [[બોઇંગ 777]]એ તેના હવાઇજહાજ હરીફોની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે, જેમાં એ 340 પરિવાર તેમજ એ 330-300 સમાવિષ્ટ છે. નાનાએ 330-200 [[767]] સાથે હરિફાઇ કરે છે, તેના બોઇંગના સમોવડિયાની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે. એ380 ના કાર્યક્રમમાં વારંવાર વિલંબ થવાને કારણે ઘણા ગ્રાહકોને નવીનીકરણ કરેલ [[747-8]] માટે ગંભીરપણે વિચારતા કર્યાં છે છતાં, એ380 બોઇંગ 747નું વેચાણ હજું ઘટાડી, બહુ મોટા હવાઇજહાજોના બજારનો હિસ્સો એરબસને અપાવે તેવું માનવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="times_delays_20061004">{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/article/0,,9077-2387999,00.html|title=Airbus will lose €4.8bn because of A380 delays|first=David|last=Robertson|publisher=The Times|date=October 4, 2006|location=London}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસે ઝડપથી વેચાતા [[બોઇંગ 787]]ની સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે, વિમાની કંપનીઓ તરફથી હરિફાઇ કરી શકે તેવિ પ્રતિકૃતિ પેદા કરવા માટેના ખુબજ દબાણ પછી, [[એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB)]] ની યોજના પણ બનાવી છે. <ref>{{cite news|url=http://www.flightglobal.com/landingpage/airbus%20a350.html |title=Aircraft Profile: Airbus A350 |publisher=Flight International |access-date=2009-10-01}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |title=Redesigning the A350: Airbus’ tough choice |publisher=Leeham Company |date=4 April 2006 |first=Scott |last=Hamilton |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=27 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327094646/http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના વર્ષોમાં [[હવાઇજહાજો]] ના 50 ટકાથી વધુ આદેશોની વ્યવસ્થા કરતાં, આશરે 5,102 એરબસ હવાઇજહાજો સેવામાં છે. 3 થી 1ના ક્રમે એરબસના ઉત્પાદનો હાલ પણ બોઇંગ સેવામાં કાર્યરત છે (એકલા 4,500થી પણ વધુ 737s વિમાનો સેવામાં છે). આ જોકે ઐતિહાસિક સફળતાનો નિર્દેશ છે - એરબસે આધુનિક જેટ વિમાનકંપનીઓના બજારમાં મોડુ આગમન કર્યું (બોઇંગના 1958ની સામે 1972). એરબસે ઓર્ડરોનો મોટો હિસ્સો 2003 અને 2004માં મેળવ્યો. 2005માં, એરબસે 1111 (ચોખ્ખા 1055) ઓર્ડરો<ref name="airbuspageorders">{{cite web|url=http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|title=Airbus Orders and Deliveries|publisher=Airbus|access-date=2009-09-30|archive-date=2009-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907084244/http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|url-status=dead}}</ref> મેળવ્યા, તેની સરખામણીમાં હરીફ બોઇંગે<ref name="r1">{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=displaystandardreport.cfm&optReportType=AnnOrd&pageid=m15521|access-date=2009-09-30|title=Orders and Deliveries|publisher=Boeing}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે જ વર્ષે 1029 (ચોખ્ખા 1002) મેળવ્યા, જોકે બોઇંગે કિંમતની માત્રામાં 2005ના 55% ઓર્ડરો મેળવ્યા, અને તે પછીના વર્ષે બોઇંગે બંને રીતે વધુ ઓર્ડરો મેળવ્યા. એરબસે 2006માં તેના 35 વર્ષના ઇતિહાસમાં 824 જેટલા આર્ડરો મેળવીને તેના પહેલા વર્ષની જેમ બીજા વર્ષને પણ કંપની માટે શ્રેષ્ઠ વર્ષ બનાવ્યું.<ref name="airbus2006res">{{cite web|url=http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|access-date=2009-10-07|title=Airbus Annual Review 2006|publisher=Airbus|archive-date=2007-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|url-status=dead}}</ref> ===ઓર્ડરો અને વહેંચણી === {{:Competition between Airbus and Boeing}} ===સબસીડીની હારમાળા=== બોઇંગે "પ્રારંભિક મદદ" અને એરબસને અન્ય સરકારી મદદ માટે સતત વિરોધ નોધાવ્યો હતો, જ્યારે એરબસે દલીલ કરી હતી કે બોઇંગ લશ્કર અને સંશોધનને નામે અને કર રાહતો ને નામે ગેરકાયદેસર રાહત મેળવી રહયુ છે.<ref>{{cite news |title= New European Airbus could affect US jobs |work=Free-lance Star |first = Jack |last = Anderson |date=8 May 1978}}</ref> જુલાઇ 2004 માં બોઇંગ ના સીઇઓ, [[હેરી સ્ટોનેસિફરે]] એરબસ ઉપર 1992 ના ઇયુ-યુએસ દ્વિપક્ષિય કરાર ના દુરઉપયોગ અંગેઆરોપ મુક્યો અને નાગરિક હવાઇ જહાજો માટે સરકાર પાસેથી મદદની માગણી કરી. એરબસ ને ભરપાઇ થઇ શકે તેવા પ્રારંભિક રોકાણ (આરએલઆઇ), જેને યુએસ દ્વારા "પ્રારંભિક મદદ" કહેવાય તે યુરોપિય સરકારો દ્વારા વ્યાજ સહિત નાણા વત્તા અનિશ્વિત રોયલ્ટી પાછી આપવાની વાત રજુ કરી પરંતુ જો હવાઇ જહાજ વ્પાયારિક સફળતા મેળવે તો.<ref name="r2">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |date=May 29, 2005 |title=Trade war threatened over £379m subsidy for Airbus |publisher=The Times |first=Andrew |last=Porter |location=London |access-date=નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060114200645/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |url-status=dead }}</ref> એરબસે 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો હેઠળ આ પ્રણાલિ સંપુર્ણ માન્ય રાખી. કાર્યક્રમ મુલ્ય ના 33 પ્રતિશત ખર્ચ સરકારી ઉછીના નાણા થી મેળવવાની આ સંધિ માં જોગવાઇ હતી કે જે 17 વર્ષ માં વ્યાજ અને રોયલ્ટી સહિત સંપુર્ણપણે ભરપાઇ કરવાની થતી હતી. આ ઉછીની લીધેલી રકમ નુ લઘુત્તમ વ્યાજ એટલુ રાખવુ કે જે સરકારે ઉછીના લીધા હોય તે વત્તા 0.25% બરાબર થાય, અને તે બજાર મુલ્ય કરતા ઓછુ સરકારી સહકાર વિના એરબસ ને મળવુ જોઇએ.<ref name="r3">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3722888.stm |date=7 October 2004 |title=Q&A: Boeing and Airbus |publisher = BBC News | access-date=2010-01-01}}</ref> ઍરબસ નો દાવો હતો કે 1992 ના ઇયુ-યુ.એસ કરાર ની સહી કર્યા ત્યાર થી,યુરોપિયન સરકારો ને 6.7 બિલિયન યુ.એસ.ડોલર કરતા વધુ ભરપાઇકર્યા છે અને આ તેને મેળવેલ કરતા 40% વધુ છે. એરબસે દલીલ કરી કે બોઇંગ ને [[પોર્ક બેરલ]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવવેલો, કે જે યુ.એસ સંરક્ષણ નો સૌથી બીજો મોટો કોન્ટ્રાક્ટ હતો,જે રાહત ના સ્વરુપનો હતો, આ પ્રકાર નો વિરોધાભાસ બોઇંગ [[કેસી-767]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ ગોઠવણીની આસપાસ હતો. પ્રક્રિયા પધ્ધતિ ના વિકાસ ને યુ.એસ. સરકાર નો [[નાસા]] દ્વારા અર્થપુર્ણ સહકાર, બોઇંગ ને પણ અર્થપુર્ણ સહકાર પુરો પાડવામાં આવતો હતો,જે બોઇંગ ને કર રાહતો પુરી પાડવામાં આવતી હતી,તેને કેટલાક લોકો 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો ની અવગણ ના તરીકે લેખાવતા હતા. તેના છેલ્લા ઉત્પાદનો જેવાકે [[787]] ને, પ્રાદેશિક અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા નાણાકીય સહકાર બોઇંગ ને પુરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=See you in court; Boeing v Airbus: The Airbus-Boeing subsidy row |work=The Economist |date=25 March 2005 |access-date=2007-09-06}}</ref> જાન્યુઆરી 2005 માં યુરોપિય યુનિયન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ધંધાદારી પ્રતિનિધિઓ,અનુક્રમે [[પિટર મેંન્ડેલ્સન]] અને [[રોબર્ટ ઝોલિક]],વધતા જતા દબાણ ને ધ્યાન માં રાખી વાર્તાલાપ માટે સહમત થયા.<ref>{{cite news |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8437712_ITM |title=US, EU meet on Airbus-Boeing dispute |work=Journal of Commerce Online |date=24 February 2005 |archive-url=https://archive.today/20120718023829/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-6535362_ITM |archive-date=18 જુલાઈ 2012 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.forbes.com/2005/01/11/cx_ab_0111video2.html |title=U.S., EU To Settle Airbus-Boeing Dispute |work=Forbes |date=11 January 2005 |first = Annalisa |last = Burgos}}</ref> આ વાર્તાલાપ સફળ ના રહ્યો અને સમજુતી પર પહોચવાને બદલે વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો.<ref>{{cite news |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19%2C+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing%2C+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |title = U.S.-EU Talks on Boeing, Airbus Subsidies Falter |work = Los Angeles Times |date = 19 March 2005 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120545/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19,+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing,+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> ==આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન ક્ષેત્રે હાજરી== [[File:Airbus Toulouse plant entrance DSC02696.jpg|thumb|center|650px| ટોલાઉસે નજીક ,બ્લાગનાક માં એરબસ ની મુખ્ય ઓફિસ અને મુખ્યકારખાનુ,જે ટોલાઉસે-બ્લાગનાક હવાઇ અડ્ડાની નજીક.([245])]] [[File:Hh-eads1.jpg|thumb|center|650px|હેમબર્ગ/જર્મની માં મુખ્ય એરબસ કારખાનુ]] એરબસ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા યંત્રો [[એરબસ એ400એમ]] માટે [[તુલોઝ]], ફ્રાન્સ, [[હેમ્બર્ગ]], જર્મની, [[સેવિલે]], સ્પેનમાં અને [[એરબસ એ320 શ્રેણી]] માટે [[ટીઆન્જીન]], ચીનમાં છે. એરબસ પાસે જોકે, અલગ અલગ યુરોપીઅન સ્થળોએ ઘણા બધા યાંત્રિક સ્થળો છે, જે તેના એક મંડળ તરીકેના પાયાનું પ્રતિબિંબ છે. હવાઇજહાજના ટુકડાઓને અલગ અલગ કારખાનાઓ અને યાંત્રિક જોડાણના સ્થળોએ ખસેડવાની મુશ્કેલીનો મૂળભૂત ઉપાય "[[બેલુગા]]" ખાસ રીતે મોટા કરેલા જેટ, કે જે એરબસ હવાઇજહાજના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડાને લઇ જવા સક્ષમ હોય,તેનો ઉપયોગ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |title = Airbus aircraft families: Beluga |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2008-04-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080410201322/http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |url-status = dead }}</ref> આ ઉપાય પણ બોઇંગેજ શોધ્યો હતો; જેણે 787ના ભાગોનું પરિવહન કરવા તેમના 3 747 હવાઇજહાજો ને જોડ્યા હતા. આ યોજનામાં એ380 અપવાદ છે, જેના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડા અને પાંખો [[બેલુગા]]ને લઇ જવા માટે બહુ મોટા ટુકડા હતા.<ref>{{cite web |url = http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |title = Supersize Wings |publisher = ''Ingenia'' |date = June 2007 |first = Rob |last = Bray |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520141547/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |url-status = dead }}</ref> એ380ના મોટા ટુકડાને [[બોર્ડ્યુક્ષ]] જહાજ દ્વારા લવાયા હતા, અને ત્યાર પછી ખાસ પહોળા કરેલા રસ્તે તુલોઝના યાંત્રિક જોડાણના સ્થળે ખસેડાયા હતા. હવાઇજહાજોના વેચાણ અને પુરવઠો પૂરો પાડનાર એમ બંને તરીકે એરબસ માટે ઉત્તર અમેરીકા મહત્વનો પ્રદેશ છે. સમગ્ર વિશ્વમાં એરબસ દ્વારા વેચાયેલ કુલ આશરે 5,300 માંથી 2,000 એરબસ જેટલાઇનર્સ, જેમાં તેમની ઉત્પાદન રેખા પ્રમાણે 107 - બેઠકવાળા એ318 થી 565 - યાત્રીઓવાળા એ380, દરેક હવાઇજહાજ ઉત્તર અમેરીકાના ગ્રાહકોએ હુકમ આપેલાં છે. એરબસ મુજબ, યુએસના ઠેકેદારો, આશરે 120,000 નોકરીઓને ટેકો આપે છે, આશરે $5.5 બીલિયનની કિંમતનો ધંધો કમાઇ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એ380ની એક રજૂઆતમાં કામના હિસ્સાના મૂલ્ય પ્રમાણે 51% અમેરીકન ભાગ હોય છે. [[મોબિલ, અલાબામા]] માં કેસી - 45એ, એ330 - 200એમઆરટીટી અને એ330 - 200એફ ના ઉત્પાદન માટે એક યાંત્રિક જોડાણ કરવાનું સ્થળ બાંધવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url = http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,540485-2,00.html |title = The Airbus March on America: Could the Air Force Contract cost European jobs? |publisher = Spiegel |date = 1 July 2009 |first = Dinah |last = Deckstein}}</ref> એરબસે 2009માં તેના એ320 શ્રેણીના હવાઇજહાજો માટે, [[ટીઆન્જીન]],[[પીપલ્સ રીપબ્લીક ઓફ ચાઇના]]માં યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ ખોલ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1P1-126381148.html |title = Airbus to build A320 jet assembly line in Tianjin in 2006 |publisher = AsiaInfo Services |date = 18 July 2006 |archive-url = https://archive.today/20120923212839/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=AIRBUS+TO+BUILD+A320+JET+ASSEMBLY+LINE+IN+TIANJIN+IN+2006&searchType=Article&currentPage=0&orderBy= |archive-date = 23 સપ્ટેમ્બર 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://sify.com/news/international/fullstory.php?a=jgxra8gcbbb&title=Airbus_delivers_first_China-assembled_A320_jet |title = Airbus delivers first China-assembled A320 jet |publisher = Sify News |date = 23 June 2009}}</ref><ref name="eads_20061026_pr">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |title = Airbus signs framework agreement with Chinese consortium on A320 Final Assembly Line in China |publisher = Airbus official |date = October 26, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ડિસેમ્બર 14, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061214183501/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે જુલાઇ 2009માં [[હાર્બીન]], [[ચીન]] ખાતે $350 મીલિયનનું, ભાગો બનાવવાનું યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ બાંધવાનું શરુ કર્યુ છે, જે 1000 લોકોને રોજગારી આપશે. <ref>{{cite web |url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=CAICPZ%3ACH&sid=agA3dlq3Jp.o |title = Airbus, Harbin Aircraft form Chinese parts venture |publisher = Bloomberg |date = 16 July 2008 |first = Jiang |last = Jianguo}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |title = China's commercial aviation in take-off mode |publisher = Asia Times |date = 8 February 2008 |first = Eugene |last = Kogan |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509082555/http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2007-09/02/content_6073669.htm |title = China needs 630 more regional jets in next 2 decades |publisher = China Daily |date = 2 September 2007}}</ref> 2010ના અંત સુધીમાં કાર્યરત થવાના હેતુથી, 30000 ચોરસ મીટર નો પ્લાન્ટ સંયુક્ત ભાગ નું ઉત્પાદન કરશે અને એ350 એક્ષડબ્લ્યુબી માટે સંયુક્ત ભાગ ને એકત્રિત કરશે, એ320 પારિવારિક અને ભવિષ્ય ના એરબસ કામ માટે. હર્બીન એરક્રાફ્ટ ઉદ્યોગ ગ્રુપ કોર્પોરેશન, હાફેઈ એવિએશન ઉદ્યોગ કંપની લીમીટેડ, એવીચીન ઉદ્યોગ અને ટેકનોલોજી કંપની અને અન્ય ચાઈનીઝ ભાગીદારો પ્લાન્ટ નો 80% હિસ્સો ધરાવે છે જયારે એરબસ બાકી નો 20% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="China Daily">{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-07/01/content_8342103.htm |title = Airbus starts $350 million Harbin plant construction |publisher = China Daily |date = 1 July 2009}}</ref> ==પર્યાવરણ નોંધ== પ્રદુષણ અને તેલ ની પરાધીનતા ના પ્રયત્નો માં ઘટાડો કરવા એરબસ [[હનિવેલ]] અને [[જેટબ્લ્યુ એરવેઝ]] સાથે જોડાઈ. તેઓ 2030 સુધી માં વાપરી શકાય તેવા જૈવિક બળતણ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. કંપની ઓ વિચારતી હતી કે દુનિયા ના હવાઇ જહાજ ના બળતણ ના એક ત્રુતિયાંસ હિસ્સા નો સમાવેશ તેઓ કરી શકે તેમ છે. ખોરાક ના સંશાધનો ને અસર કર્યા વગર જૈવિક બળતણ બનાવવા માટે યોજના ની દરખાસ્ત હતી આલ્ગી એ શક્ય વિકલ્પ હતો કારણ કે તે કાર્બન ડાયોકસાઇડ ને શોષતો હતો અને તેના થી ખોરાક ના ઉત્પાદન ઉપર કોઇ અસર પડે તેમ ન હતી. છતા પણ, આલ્ગી અને બીજી વનસ્પતિઓ પણ પ્રયોગ માં હતી, અને આલ્ગી નો વિકાસ ખર્ચાળ હતો.<ref>{{cite web |url = http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |title = Biofuel gets lift from Honeywell, Airbus, JetBlue |publisher = CNET |first = Jonathan |last = Skillings |date = May 15, 2008 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ઑગસ્ટ 29, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080829143351/http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે હમણાંજ પ્રથમ વૈકલ્પિક બળતણ થી હવાઇ ઉડ્ડયન કર્યુ. એક એન્જીન માં તે 60% કેરોસીન અને 40% [[વાયુ થી પ્રવાહી]] બળતણ(જીટીએલ) થી ચાલે છે. તેનાથી કાર્બન નિકાસ માં ઘટાડો ન થયો પરંતુ તે સલ્ફર નિકાસ થી મુક્ત હતો.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |title = Airbus tests new fuel on A380 |publisher = USA Today |date = 1 February 2008 |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120521105813/http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |url-status = dead }}</ref> વૈકલ્પિક બળતણ એરબસ ના એન્જીન માં યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતુ હતુ, આથી વૈકલ્પિક બળતણ ને કારણે નવા હવાઇ એંન્જીન ની જરૂરિયાત ઉભી થતી ન હતી. આ ઉડ્ડયનો અને કંપની ના લાંબા ગાળા ના પ્રયત્નો ને પર્યાવરણ ની દ્રષ્ટિ એ હવાઇ જહાજ ના મૈત્રીપૂર્ણ પ્રગતિ સમજવામાં આવી.<ref name="autogenerated1"></ref> ==રોજગાર માહિતી== ===સ્થળ અનુસાર કામદારો=== {| class="wikitable" |- ! એરબસ સ્થળ1 ! દેશ ! કર્મચારીઓની સંખ્યા |- | [[તુલોઝ]]<br>((તુલોઝ, કોલોમિયર્સ,બ્લાગનેક) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|16992 |- | [[હેમબર્ગ]]<br> (ફિન્કનવર્ડર,સ્ટેડ,બુક્સટેહ્યુડ) | [[જર્મની]] | align="right"|13420 |- | બ્રુટોન,ફ્લિંન્ટશાયર,વેલ્સ | [[યુકે ]] | align="right"|5031 |- | બ્રિસ્ટોલ(ફિલ્ટન),ઇન્ગ્લેન્ડ | [[યુકે ]] | align="right"|4642 |- | [[બ્રેમેન]] | [[જર્મની]] | align="right"|3330 |- | માડ્રિડ(ગેટાફે,ઇલસાક્સ) | [[સ્પેન]] | align="right"|2484 |- | [[સેઇંન્ટ નઝિરે]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|2387 |- | [[નોર્ડેન્હામ]] | [[જર્મની]] | align="right"|2086 |- | [[નાનતેસ]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1996 |- | એલબર્ટ(માઉલ્ટે) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1288 |- | [[વરેલ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1191 |- | [[લૌફેઈમ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1116 |- | કાદીઝ(પ્યુઅર્ટો રીઅલ) | [[સ્પેન]] | align="right"| 448 |- | [[વોશીન્ગ્ટન, ડી.સી.]] ([[હેર્ન્ડોન ]], [[એશબર્ન]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|422 |- | [[બેઇજિંગ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|150 |- | [[વિચીતા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|200 |- | [[મોબાઈલ, અલાબામા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|150 |- | [[મિયામી ]] ([[મિયામી સ્પ્રીન્ગ્સ]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|? |- | [[સેવીલ્લા ]] | [[સ્પેન]] | align="right"|? |- | [[મોસ્કો]] | [[રશિયા]] | align="right"|? |- | [[તીંજીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|આયોજન માં |- | [[હર્બીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|1000 (2010 સુધી માં ખુલે છે) |- | [[બેંગલોર]] | [[ભારત]] | align="right"|120 |- | '''કુલ ''' | | align="right"|56,966 + |} <small>''(31 ડિસેમ્બર સુધીના આકડા , 2006)'' </small> <small> 1 શહેરી/રાજધાની વિસ્તાર નું નામ પ્રથમદર્શાવ્યુ છે,અને પછી ચોક્કસ સ્થળ ના નામ કૌસ માં </small> ==એરબસ હવાઇ જહાજના ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ== એરબસ ને ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ માં પ્રથમ ગ્રીક વર્ણમાળા નો પહેલો અક્ષર ત્યારબાદ વિરામ ચિહ્ન અને પછી ત્રણ આંક નો ક્રમાંક. નમુનો ક્રમાંક"એ"અક્ષર નુ સ્વરૂપ ધરાવે છે ત્યારબાદ '3' એ અંક,અને ત્યારબાદ સામાન્ય રીતે '0'(સિવાય કે એ318,એ319,એ321,અને એ400એમ ના કિસ્સા ઓ ને બાદ કરતા),દા.ત.એ320. ત્યાર પછી ના ત્રણ આંક હવાઇ જહાજ ની શ્રેણી રજુ કરે છે, એન્જીન ઉત્પાદક અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક અનુક્રમે દર્શાવે છે. એ320-200 નો ઉપયોગ આંતરરાસ્ટ્રીય એરો એન્જીન(આઇએઇ)માટે,વી2500-એ1 એ ઉદાહરણ તરીકે; 200 શ્રેણી માટે સંજ્ઞા 2 છે, આઇએઇ માટે 3 અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક 1,આમ હવાઇ જહાજ ક્રમાંક એ320-231. કેટલીક વાર વધારાની સંજ્ઞા વપરાય છે. કોમ્બિ રુપાંતર માટે 'સી'(ઉતારુ/માલવાહક), માલવાહક ના નમુના માટે 'એફ', લાંબા અંતર ના નમુના માટે 'આર', અને વધારાના નમુના માટે 'એક્સ'. ===એન્જીન ની સંજ્ઞાઓ=== {| class="wikitable" |- ! સંજ્ઞા ! ઉત્પાદન કરનાર કંપની |- | 0 | જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (જીઇ) |- | 1 | સીએફએમ આંતરરાસ્ટ્રિય(જીઇ/એસએનઇસીએમએ) |- | 2 | પ્રેટ એન્ડ વ્હિટની(પી એન્ડ ડબલ્યુ) |- | 3 | આંતરરાસ્ટ્રિય એરો એન્જીન્સ(આર-આર,પી એન્ડ ડબલ્યુ,કાવાસાકી,આને ઇશિકાવાજિમા-હરિમા) |- | 4 | રોલ્સ-રોય્સ(આર-આર) |- | 6 | એન્જીન એલાયન્સ(જીઇઅને પી એન્ડ ડબલ્યુ) |} ==આ પણ જોશો== {{portalbox | name1 = Europe | image1 = Flag of Europe.svg | name2 = France | image2 = Flag of France.svg | name3 = Companies | image3 = factory 1b.svg | name4 = Aviation | image4 = Aviacionavion.png }} * [[બોઈંગ ]] * [[એરબસ બાબત]] – [[એર કેનેડા]] ડીલ ઉપરનો ચાલુ વિવાદ * [[બોઈંગ કોમર્શિયલ એરપ્લેન]] * [[બોમ્બાર્ડીયર એરોસ્પેસ ]] * [[એરબસ અને બોઈંગ વચ્ચે સરખામણી ]] * [[એમ્બ્રેર]] {{-}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=35em}} ==ગ્રંથસૂચિ== *{{cite book|title=Airbus Industrie: An Economic and Trade Perspective|author=Congressional Research Service|year=1992|publisher=U.S. Library of Congress}} *{{cite book|last=Heppenheimer|first=T.A.|title=Turbulent Skies: The History of Commercial Aviation |url=https://archive.org/details/turbulentskieshi0000tahe|publisher=John Wiley|year=1995|isbn=0471196940}} *{{cite book|last=Lynn|first=Matthew|title=Birds of Prey: Boeing vs. Airbus, a Battle for the Skies|url=https://archive.org/details/birdsofpreyboein0000lynn_b4e7|publisher=Four Walls Eight Windows |year=1997|isbn=1568581076}} *{{cite book|last=McGuire|first=Steven|title=Airbus Industrie: Conflict and Cooperation in U.S.E.C. Trade Relations|url=https://archive.org/details/airbusindustriec0000mcgu|publisher=St. Martin's Press|year=1997}} *{{cite book|last=McIntyre|first=Ian|title=Dogfight: The Transatlantic Battle Over Airbus|url=https://archive.org/details/dogfighttransatl00mcin|publisher=Praeger Publishers|year=1982|isbn=0275942783}} *{{cite book|last=Thornton|first=David Weldon|title=Airbus Industrie: The Politics of an International Industrial Collaboration |publisher=St. Martin's Press|year=1995|isbn=0312124414}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{commons|Airbus}} * [http://www.airbus.com/en/ એરબસ ની અધિકૃત વેબસાઇટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220172624/http://www.airbus.com/en/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.airbusnorthamerica.com/ એરબસ ઉત્તર અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061130054137/http://www.airbusnorthamerica.com/ |date=2006-11-30 }} * [http://biz.yahoo.com/ic/40/40566.html યાહુ!-એરબસ એસએએસ કંપની નુ રેખાચિત્ર] ===એરબસ ના મુખ્ય પ્રકાશનો=== * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf એરબસ 2006 વાર્ષિક અહેવાલ(પિડિએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf |date=2007-01-26 }} * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls એરબસ ના પરિણામો 1989-2006 (એક્સ એલ એસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207171322/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls |date=2007-02-07 }} * [http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls એરબસ ની વરદી ઓ અને વહેચણીઓ 1974-ફેબ્રુઆરી 2008 ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208031528/http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls |date=2012-02-08 }} {{Airbus aircraft}} {{Aviation lists}} [[Category:એરોસ્પેસ કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની સંરક્ષણ કંપનીઓ ]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકો ]] [[Category:એરબસ]] 9nsre4txrhtgk6h77hw0w5ij5fx1aoh 0 28328 906350 905339 2026-10-16T19:53:39Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906350 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Music genre <!-- See Wikipedia:WikiProject_Music_genres --> | name = Blues | bgcolor = #0000E1 | color = white | stylistic_origins = African American [[folk music]]<br />[[Work songs]]<br />[[Spiritual (music)|Spirituals]] | cultural_origins = Late 19th century, southern United States | instruments = {{nowrap begin}}[[Guitar]]{{·wrap}} [[Piano]]{{·wrap}} [[Harmonica]]{{·wrap}} [[Double Bass]]{{·wrap}} [[Drum]]s{{·wrap}} [[Saxophone]]{{·wrap}} [[Vocal music|Vocals]]{{·wrap}} [[Trumpet]]{{·wrap}} [[Trombone]]{{nowrap end}} | popularity = widespread since the early 20th century | derivatives = {{nowrap begin}}[[Bluegrass music|Bluegrass]]{{·wrap}} [[Jazz]]{{·wrap}} [[Rhythm and blues|R&B]]{{·wrap}} [[Rock and roll]]{{·wrap}} [[Rock music]]{{nowrap end}} | subgenrelist = List of genres of the blues | subgenres = {{nowrap begin}} [[Boogie-woogie]]{{·wrap}} [[Classic female blues]]{{·wrap}} [[Country blues]]{{·wrap}} [[Delta blues]]{{·wrap}} [[Electric blues]]{{·wrap}} [[Fife and drum blues]]{{·wrap}} [[Jump blues]]{{·wrap}} [[Piano blues]]{{nowrap end}} | fusiongenres = {{nowrap begin}} [[Blues rock]]{{·wrap}} [[Jazz blues]]{{·wrap}} [[Punk blues]]{{·wrap}} [[Soul blues]]{{nowrap end}} | regional_scenes = {{nowrap begin}} [[African blues]]{{·wrap}} [[Atlanta blues]]{{·wrap}} [[British blues]]{{·wrap}} [[Canadian blues]]{{·wrap}} [[Chicago blues]]{{·wrap}} [[Detroit blues]]{{·wrap}} [[East Coast blues]]{{·wrap}} [[Kansas City blues (music)|Kansas City blues]]{{·wrap}} [[Louisiana blues]]{{·wrap}} [[Memphis blues]]{{·wrap}} [[New Orleans blues]]{{·wrap}} [[Piedmont blues]]{{·wrap}} [[St. Louis blues]]{{·wrap}} [[Swamp blues]]{{·wrap}} [[Texas blues]]{{·wrap}} [[West Coast blues]]{{nowrap end}} | local_scenes = | other_topics = {{nowrap begin}} [[List of genres of the blues|Blues genres]]{{·wrap}} [[List of blues musicians|Blues musicians]]{{·wrap}} [[Blues scale]]{{·wrap}} [[Jug band]]{{·wrap}} [[Origins of the blues|Origins]]{{nowrap end}} }} '''બ્લૂઝ''' એ 19મી સદીના અંત ભાગમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ડીપ સાઉથમાં પ્રાથમિક ધોરણે આફ્રિકન-અમેરિકન સમુદાયોમાં ધાર્મિક ગીતો, કાર્ય ગીતો, ફિલ્ડ હોલર્સ, પોકાર અને કીર્તન, અને સરળ પ્રાસવાળા લોકગીતોમાંથી ઉદભવેલો સંગીતનો પ્રકાર અને સંગીતની શૈલી છે.<ref name="The Evolution of Differing Blues Styles">{{cite web |title=The Evolution of Differing Blues Styles |publisher=How To Play Blues Guitar |access-date=2008-08-11 |url=http://how-to-play-blues-guitar.com/the-blues/the-evolution-of-different-blues-styles/ |archive-date=2010-01-18 |archive-url=https://www.webcitation.org/5msLYV7tu?url=http://how-to-play-blues-guitar.com/the-blues/the-evolution-of-different-blues-styles/ |url-status=dead }}</ref> બ્લૂઝ સ્વરૂપ જાઝ, પ્રાસ અને બ્લૂઝ, અને રોક એન્ડ રોલમાં સર્વવ્યાપી છે, અને તેને ચોક્કસ તાર પ્રોગ્રેશન દ્વારા વર્ણવવામાં આવ્યું છે- બાર-તાર બ્લૂઝ તાર પ્રોગ્રેશન સર્વ સામાન્ય હોવાથી અને બ્લ્યુ નોંધ, એ વ્યક્ત કરી શકાય તેવા હેતુઓને ગાઇ શકાય છે અથવા સમાન રીતે વગાડી શકાય છે અથવા મોટા માપની પીચના સંબંધમાં ધીમે ધીમે વળતી (નાની 3જીથી મોટી 3જી) જાય છે તે નોંધે છે. બ્લૂઝ પેઢી બ્લૂઝ સ્વરૂપ પર આધારિત છે પરંતુ તે અન્ય લાક્ષણિકતાઓ જેમ કે ચોક્કસ ઉર્મિકાવ્ય (લિરીક્સ), બાસ લાઇન્સ અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટસ ધરાવે છે. બ્લૂઝનું વિવિધ પેટાપેઢીમાં વિભાજન કરી શકાય છે, જેમાં દેશથી શહેરી બ્લૂઝનો કે વત્તા કે ઓછા અંશે 20મી સદીના વિવિધ ગાળાઓ દરમિયાન લોકપ્રિય હતા. તેમાં શ્રેષ્ઠ રીતે જાણીતા ડેલ્ટા, પાઇડમોન્ટ, જંપ અને શિકાગો બ્લૂઝ પ્રકારો છે. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વ યુદ્ધ II]] શ્રવણેન્દ્રિયથી ઇલેક્ટ્રીક બ્લૂઝ સુધીના સંક્રમણનું સાક્ષી છે અને બ્લૂઝ સંગીતનો પ્રોગ્રેશનકારક પ્રારંભ વિશાળ શ્રોતા સુધી થયો હતો. 1960 અને 1970માં કહેવાતા બ્લૂઝ રોક નામના સંકર સ્વરૂપનો વિકાસ થયો હતો. શબ્દ "ધી બ્લૂઝ" "બ્લ્યુ ડેવિલ્સ"નો ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો અર્થ ખિન્નતા અને ઉદાસી એવો થાય છે; આ શબ્દનો આ અર્થમાં અગાઉ જ્યોર્જ કોલમનના એક અભિનિત પ્રહસન ''બ્લ્યુ ડેવિલ્સ'' (1798)માં ઉપયોગ થયો હોવાનું મળી આવે છે. <ref>"ટ્રેસોર ડિ લા લાંગ ફ્રેંકાઇસ ઇન્ફર્મેટાઇઝ" બ્લૂઝ શબ્દ અને જ્યોર્જ કોલમેનના પ્રહસન સામે આ શબ્દ ઇંગ્લીશ ભાષામાં પ્રથમવાર દેખાયો હોવા તરીકેનું વ્યત્પતિશાસ્ત્ર પૂરું પાડે છે, જુઓ http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/fast.exe?mot=blues {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212063817/http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/fast.exe?mot=blues |date=2013-12-12 }}</ref> જોકે આફ્રિકન અમેરિકન સંગીતમાં વાક્યાંશનો ઉપયોગ જૂનો હોઇ શકે છે, તેને 1912થી પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે હાર્ટ વેન્ડનું "દલ્લાસ બ્લૂઝ" પ્રથમ બ્લૂઝ પ્રથમ કોપીરાઇટવાળી રચના બની હતી. <ref>ડેવિસ, ફ્રેન્સિસ. ''બ્લૂઝનો ઇતિહાસ'' . ન્યૂયોર્કઃ હાયપરિયોન, 1995.</ref><ref>એરિક પેટ્રિજ, ''અશિષ્ટ શબ્દપ્રયોગ અને બિનપરંપરાગત ઇંગ્લીશની ડિક્શનરી'' , 2002, રૌટલેજ (UK), ISBN 0-415-29189-5</ref> ઉર્મિકાવ્યમાં વાક્યાંશનો ઘણી વખત ખિન્ન વર્તણૂંકનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે. <ref>ટોની બોલ્ડેન, ''આફ્રો-બ્લ્યુ: આફ્રિકન અમેરિકન કવિતા અને સંસ્કૃતિમાં સુધારાઓ'' , 2004, યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલીનોઇસ પ્રેસ, ISBN 0-252-02874-0</ref> == સ્વરૂપ == 20મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં બ્લૂઝ સંગીતને તાર વિકાસના અર્થમાં સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું ન હતું. <ref>{{cite web |title=The evolution of the 12-bar blues progression, |url=http://www.bobbrozman.com/tip_evol12bar.html |author=Bob Brozman |authorlink=Bob Brozman |year=2002 |access-date=2009-05-02 |archive-date=2010-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525222458/http://www.bobbrozman.com/tip_evol12bar.html |url-status=dead }}</ref> 1900ના પ્રારંભમાં પ્રથમ બ્લૂઝ સ્ટાર બેસી સ્મિથ, ટ્વેલ્વ બાર બ્લૂઝ જેવા આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયના ગાયકોમાં વ્યાપારી સફળતાને કારણે તે એક ધોરણ બની ગયું હતું. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં સેમ્યુઅલ ચાર્ટર્સ પૃષ્ઠ 20</ref> અન્ય તાર વિકાસ જેમ કે 8-બાર સ્વરૂપોની હજુ પણ બ્લૂઝમાં ગણના થાય છે; તેના ઉદાહરણોમાં "હાવ લોંગ બ્લૂઝ", "ટ્રબલ ઇન માઇન્ડ", અને બીગ બીલ બ્રૂન્ઝીના "કી ટુ ધ હાઇવે"નો સમાવેશ થાય છે. જેમ રે ચાર્લેસના ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ "સ્વીટ 16 બાર્સ" અને હર્બી હેનકૂકના "વોટરમેલોન મેનમાં છે તેમ "વધુમાં 16-બાર બ્લૂઝ પણ છે. જેમ કે હોવલીન વુલ્ફ દ્વારાના 9 બાર વિકાસમાં "સિટ્ટીંગ ઓન ધ ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ" સાથે છે તેમ વિશિષ્ટ મિજાજ વાળા બાર્સ પણ પ્રસંગોપાત સામ સામે અથડાયા છે. {| align="right" class="wikitable" | width="200" align="center"|બાર દાંડાવાળી રૂપરેખા પર વગાડેલો સ્વરમેળ: | width="200" align="center"|સીમાં બ્લૂઝ માટેનો સ્વરમેળ: |- | align=center | {| border="1" cellspacing="1" class="wikitable" | align="center" width="50px"| I | align="center" width="50px"| I or IV | align="center" width="50px"| I | align="center" width="50px"| I7 |- | align="center" width="50px"| IV | align="center" width="50px"| IV | align="center" width="50px"| I | align="center" width="50px"| I7 |- | align="center" width="50px"| V | align="center" width="50px"| V or IV | align="center" width="50px"| I | align="center" width="50px"| I or V |} | align=center | {| border="1" cellspacing="0" class="wikitable" | align="center" width="50px"| C | align="center" width="50px"| C or F | align="center" width="50px"| C | align="center" width="50px"| C7 |- | align="center" width="50px"| F | align="center" width="50px"| F | align="center" width="50px"| C | align="center" width="50px"| C7 |- | align="center" width="50px"| G | align="center" width="50px"| G or F | align="center" width="50px"| C | align="center" width="50px"| C or G |} |} બ્લૂઝ રચનાનું મૂળભૂત ટ્વેલ્વ બાર ઉર્મિકાવ્ય માળખાને 4/4 ટાઇમ સિગ્નેચરમાં ટ્વેલ્વ બારના નિયંત સુસંગત વિકાસ દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. બ્લૂઝની તારો ટ્વેલ્વ બાર બ્લૂઝ સાથે સંકળાયેલી છે, જે ટ્વેલ્વ બાર સ્કીમ પર વગાડવામાં આવેલી ત્રણ અલગ તારનો ખાસ સમૂહ છે. તેમની પર રોમન આંકડાઓમાં લેબલ લગાવવામાં આવ્યા છે, જે પ્રગતીની માત્રાનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સીની કીમાં બ્લૂઝ માટે સી એ ટોનિક તાર (આઇ) અને એફ એ સંગીત નોંધ (સબડોમિનન્ટ (IV) છે. છેલ્લો તાર એ ડોમિનન્ટ (V)(ડાયાટોનિક સ્કેલનો પાંચમો તાર) ટર્નએરાઉન્ડ છે, જે હવે પછીની પ્રોગ્રેશનના પ્રારંભ તરફના સંક્રમણનો સંકેત આપે છે. ઉર્મિકાવ્ય સામાન્ય રીતે દશમા બારના છેલ્લા બીટ અથવા અગિયારમાં બારના પ્રથમ બીટ પર સમાપ્ત થાય છે અને આખરી બે બાર ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટાલીસ્ટને બ્રેક તરીકે આપવામાં આવ્યા હોય છે; બે બાર બ્રેકની સુસંગતતા અત્યંત સંકુચિત બની શકે છે, કેટલીકવાર એક જ નોંધનો સમાવેશ કરે છે જે તારોના અર્થમાં પૃથ્થકરણની વ્યાખ્યા આપે છે. મોટા ભાગના સમયે અથવા આ તમામ તારોને હાર્મોનિક સાતમા (7મા) સ્વરૂપમાં વગાડવામાં આવે છે. હાર્મોનિક સાતમાનો ઉપયોગ એ બ્લૂઝની લાક્ષણિકતા છે અને તેને લોકપ્રિય રીતે "બ્લૂઝ સેવન" તરીકે કહેવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | title=Ellen Fullman, "The Long String Instrument", ''MusicWorks'', Issue #37 Fall 1987 | url=http://www.deepmedia.org/ellenfullman/mw85/fullman_article.pdf | access-date=2010-11-22 | archive-date=2008-06-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080625045305/http://www.deepmedia.org/ellenfullman/mw85/fullman_article.pdf | url-status=dead }}</ref> બ્લૂઝ સેવન તારોને હાર્મોનિક તારમાં ઉમેરવામાં આવે છે, જેમાં મૂળભૂત નોંધમાં 7:4ના ગુણોત્તરના આવર્તન સાથેની એક નોંધ હોય છે. 7:4 ગુણોત્તર પર, તે પરંપરાગત પશ્ચિમી ડાયાટોનિક સ્કેલ પર કોઇ વિરામની નજીક નથી. <ref>{{cite web | title=A Jazz Improvisation Almanac, Outside Shore Music Online School | url=http://www.outsideshore.com/school/music/almanac/html/Music_Theory/Jazz_Scales/Blues_And_Bebop_Scales/Blues_Scale.htm | access-date=2010-11-22 | archive-date=2012-09-11 | archive-url=https://archive.is/20120911011306/http://www.outsideshore.com/school/music/almanac/html/Music_Theory/Jazz_Scales/Blues_And_Bebop_Scales/Blues_Scale.htm | url-status=dead }}</ref> સુગમતા અથવા જરૂરિયાતની દ્રષ્ટિએ તેને ઘણી વાર માઇનોર સેવન્થ વિરામ અથવા ડોમિનન્ટ સેવન્થ તાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:A minor pentatonic scale.svg|thumb|350px|નાનું પેન્ટાટોનીક સ્કેલ; [15]]] મધુર રાગમાં, બ્લૂઝ ફ્લેટન્ડ સંકળાયેલ મેજર સ્કેલના ત્રીજા, પાંચમા અને સાતમાના ઉપયોગ દ્વારા અલગ પડે છે. <ref>ઇવેન, પૃષ્ઠ 143</ref> આ ખાસ પ્રકારની નોંધોને ''બ્લ્યુ'' અથવા ''બેન્ટ નોટ્સ'' કહેવાય છે. આ સ્કેલ નોટ્સ કદાચ નેચરલ સ્કેલ નોટ્સને બદલી શકે છે અથવા તેને સ્કેલમાં ઉમેરી શકાય છે, જેવું માઇનોર બ્લૂઝ સ્કેલના કિસ્સામાં થયું હતું, જેમા ફ્લેટન્ડ ત્રીજા નેચરલ ત્રીજાને બદલે છે, ફ્લેટન્ડ સાતમુ નેચરલ સાતમાને બદલે છે અને ફ્લેટન્ડ પાંચમાને નેચરલ ચતુર્થ અને નેચરલ પાંચમાની વચ્ચે ઉમેરવામાં આવ્યા છે. ટ્વેલ્વ બાર હાર્મોનિક પ્રોગ્રેશનનો સદીઓથી સતત ઉપયોગ થતો આવ્યો છે ત્યારે, બ્લૂઝના ક્રાંતિકારી તબક્કાઓ મધુર રાગમાં ફ્લેટન્ડ સાતમા, અને ફ્લેટન્ડ પાંચમા માટે સતત વપરાશમાં હતા, તેની સાથે તે જ સમયે ''ક્રશીંગ'' વગાડવાનું સીધી રીતે જ નજીકની નોંધ હતી (એટલે કે બીજા ક્રમે ઉતારેલ ) અને ''સ્લાઇડીંગ'' ગ્રેસ નોંધનો ઉપયોગ કરવા જેવી હતી. <ref>ગ્રેસની નોંધો બારોક અને ક્લાસિકલ ગાળાઓમાં સામાન્ય હતી, પરંતુ તેમણે સુસંગત માળખાના એક ભાગને બદલે શણગાર તરીકેની ભૂમિકા બજાવી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, વુલ્ફગેંગ એમાડિયસ તરંગોર્ટના ''પિયાનો કોંસર્ટો નં. 21'' પ્રભાવમાં પાંચમાં ક્રમે રહ્યું હતું. આ સમયગાળામાં, સંપૂર્ણ પાંચમાં ઉકેલ માટે તણાવ ઊભો કરવા માટેની આ તરકીબ હતી; તેનાથી વિરુદ્ધમાં, બ્લૂઝ મેલોડી સ્કેલના માપ તરીકે પાંચમા ક્રમનો ઉપયોગ કરે છે. {{Citation needed|date=February 2009}}</ref> બ્લ્યુ નોંધો બ્લૂઝના તાલ લય, મધુર રાગ અને કલ્પિત ઉમેરા દરમિયાન પ્રતિભાવની મહત્વની ક્ષણો માટેની મંજૂરી આપે છે. બ્લૂઝ શફલ્સ અથવા વોકીંગ બાસ રિધમ અને કોલ અને પ્રતિભાવ જેવી નિંદ્રાધીન અવસ્થાનું દબાણ કરે છે અને તેઓ પુનરાવર્તીત અસર કે જેને ખાંચ કે ચીલો (ગ્રૂવ)કહે છે. આફ્રો અમેરિકન મૂળથી બ્લૂઝની લાક્ષણિકતા એ છે કે શફલે સ્વીંગ સંગીતમાં કેન્દ્રિત ભૂમિકા બજાવી હતી. <ref>કુંઝલર, પૃષ્ઠ 1065</ref> સરમાં સરળ શફલ્સ, જે આરએન્ડબી (R&amp;B) તરંગોના 1940ના મધ્યમાં સ્પષ્ટ હસ્તાક્ષર હતા, <ref>બેરી પિયર્સન, બીજુ કંઇ જ નહી પરંતુ બ્લૂઝ છે, પૃષ્ઠ 316</ref> તે ગિતારના બાસ તાર પર ત્રણ નોંધ રિફ હતા. જ્યારે આ રિફને બાસ અને ડ્રમ્સ પર વગાડવામાં આવી ત્યારે ગ્રૂવની "લાગણી"નું સર્જન થયું હતું. શફલ રિધમને ઘણી વાર મજાકમાં "''ડોવ'' , ડા ''ડોવ'' , ડા ''ડોવ'' , ડા" અથવા "''ડંપ'' , ડા ''ડંપ'' , ડા ''ડંપ'' , ડા":<ref>ડેવીડ હમબર્ગર, ''એકૌસ્ટિક ગિતાર સ્લાઇડ બેઝિક્સ'' , 2001, ISBN 1-890490-38-5.</ref> તરીકે અભિવ્યક્ત કરવામાં આવે છે, તેમાં અસમતોલ અથવા "સ્વંગ," આઠ નોંધોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. ગિતાર પર તેને સરળ સ્થિર બાસ અથવા તેને સ્ટેપવાઇઝ ક્વાર્ટર નોંધ મોશનમાં તાર અને બેકના પાંચથી છઠ્ઠી મોશન સુધી ઉમેરી શકાય છે. ઇઃમાં બ્લૂઝ પ્રોગ્રેશનના પ્રથમ ચાર બાર્સ માટે નીચે આપેલી ગિતાર તબલાતૂર દ્વારા ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web | title=Lesson 72: Basic Blues Shuffle by Jim Burger | url=http://www.wholenote.com/default.asp?src=l&l=72&p=1 | access-date=November 25, 2005 | archive-date=જુલાઈ 20, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110720080813/http://www.wholenote.com/default.asp?src=l&l=72&p=1 | url-status=dead }}</ref><ref>વિલ્બર એમ. સેવિગે, રેન્ડી એલ. વ્રાંડેનબર્ગ, ''એવરીથીંગ એબાઉટ પ્લેયીંગ ધ બ્લૂઝ'' , 2002, મ્યુઝિક સેલ્સ ડિસ્ટ્રીબ્યૂટેડ, ISBN 1-884848-09-5, pg. 35</ref> [[ચિત્ર:Blues shuffle in E.png|thumb|right|300px|ઇ મેજરમાં બ્લૂઝનું નૃત્ય અથવા બુગી ([25]).]] <div style="font-size:75%"> E7 A7 E7 E7 E B. [ G D |----------------|2—2-4—2-5—2-4—2-|----------------|----------------| A |2—2-4-2-5-2-4—2-|0—0-0—0-0—0-0—2-|2—2-4—2-5—2-4—2-|2—2-4—2-5—2-4—2-| E |0—0-0—0-0—0-0—2-|----------------|0—0-0—0-0—0-0—2-|0—0-0—0-0—0-0—2-| </div> == ઉર્મિકાવ્યો == [[ચિત્ર:RobertJohson.png|thumb|right|175px|રોબર્ટ જોહ્નનસન, પ્રભાવશાળી ડેલ્ટા બ્લૂઝ સંગીતકાર]] પહેલાનાં ઊર્મિકાવ્યો પરંપરાગત બ્લૂઝની રચનાઓ સંભવતઃ ચાર વખત વારંવાર ગવાતી એક જ લાઈનની બનેલી હતી; 20મી સદીના પ્રથમ દસકાઓમાં જ હાલનું માળખું સ્વીકૃત બન્યું: તથાકથિત એએબી(AAB) માળખું, પ્રથમ ચાર વિભાગો સુધી ગવાતી લાઈનનું બનેલું છે , તેનું પુનરાવર્તન બીજા ચાર સુધી, અને તે પછી છેલ્લા વિભાગો સુધીની આખરી લાઈન.<ref>ફેરિસ, પૃષ્ઠ 230</ref> પ્રથમ પ્રકાશિત બે ઊર્મિકાવ્યો, “દલ્લાસ બ્લૂઝ”(1912) અને “સેન્ટ લૂઈસ્ બ્લૂઝ”(1914), એએબી માળખું બનાવતાં 12 બારવાળાં બ્લૂઝ હતાં. ડબ્લ્યુ.સી.હેન્ડીએ લખ્યું કે ત્રણ વખત પુનરાવર્તન પામતી લાઈનના પુનરાવર્તનને દૂર કરવા માટે તેણે આ પ્રણાલી અપનાવી. <ref>ફાધર ઓફ બ્લૂઝઃ ડબ્લ્યુ.સી.હેન્ડી દ્વારાની આત્મકથા અને આર્ના બોન્ટેમ્પ્સ દ્વારા સંપાદન કરાયેલ: જેની પ્રસ્તાવના એબ નાઇલ્સ દ્વારા લખાઇ હતી. મેકમિલન કંપની, ન્યૂ યોર્ક; (1941) પૃષ્ઠ 143. આ પ્રથમ પ્રિન્ટીંગમાં ISBN નંબર નથી. </ref> આ લાઈન્સ મોટાભાગે મેલોડી કરતા રિધમિક ટોકની નજીકના માળખાને અનુસરીને વધુ ગવાતી હોય છે. પહેલાંનાં બ્લ્યૂઝે ઘણીવાર લૂઝ નેરેટિવનું સ્વરુપ લીધું હતુ. ગાયકે તેની કે તેણીની “નિષ્ઠુર હકીકતભરી દુનિયાની અંગત વેદનાઓ: ગુમાવેલો પ્રેમ, પોલિસ ઓફિસર્સની ક્રૂરતા, ગોરા લોકો દ્વારા દમન,[અને] મુશ્કેલ સમય.”<ref>ઇવેન, પીજીસ. 142–143</ref>ને વાચા આપી હતી. આ ઉર્મિકાવ્ય ઘણી વાર આફ્રિકન અમેરિકન સમાજમાં અનુભવવામાં આવેલી મુશ્કેલીઓને લાગેવળગે છે. ઉદાહરણ તરીકે બ્લાઈન્ડ લેમન જેફરસનનું “રાઈઝિંગ હાઈ વોટર બ્લૂઝ”(1927) ગ્રેટ મિસિસિપ્પિ પૂર 1927નું વર્ણન કરે છે: : “બેકવોટર રાઈઝિંગ,સર્ધન પિપલ્સ કાન્ટ મેક નો ટાઈમ :: આઈ સેડ,બેકવોટર રાઈઝિંગ,સર્ધન પિપલ્સ કાન્ટ મેક નો ટાઈમ ::: એન્ડ આઈ કાન્ટ ગેટ નો હીયરિંગ ફ્રોમ ધેટ મેમ્ફિસ ગર્લ ઓફ માઈન.” જો કે,બ્લૂઝ યાતના અને દમન સાથે જોડાયેલાં હોવા છતાં ઊર્મિગીતો હાસ્યજનક અને રસિક પણ બન્યાં છે: <ref> કોમારા, પૃષ્ઠ 476 </ref> : “રીબેક્કા,રીબેક્કા,ગેટ યોર બિગ લેગ્ઝ ઓફ્ફ ઓફ મી, :: “રીબેક્કા,રીબેક્કા,ગેટ યોર બિગ લેગ્ઝ ઓફ્ફ ઓફ મી, ::: ઈટ મે બી સેન્ડિંગ યૂ બેબી,બટ ઈટ્ઝ વરીયિંગ ધ હેલ આઉટ ઓફ મી.” : :: બિંગ જો ટર્નરની કૃતિ “રીબેક્કા”માંથી ટ્રેડિશનલ બ્લૂઝ ઊર્મિગીતોનું સંકલન,. રમૂજી ઊર્મિશીલ વિષયવસ્તુ અને જોરદાર,પ્રહસન ભજવણી શૈલી એમ બંને રીતેહોકુમબ્લૂઝ પ્રસિદ્ધ થયાં હતા. <ref>{{cite book |title=The Cambridge companion to blues and gospel music |url=https://archive.org/details/cambridgecompani00alla |author=Allan F. Moore |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=0521001072 |page=[https://archive.org/details/cambridgecompani00alla/page/32 32]}}</ref> ટેમ્પા રેડની કૃતિ “ટાઈટ લાઈક ધેટ” (1928) કોઈની સાથે વધુ કામુક શારીરિક સંબંધોમાં જોડાવા માટે “ટાઈટ” હોવું તેવા ડબલ અર્થ ધરાવતી કાવતરાબાજ શબ્દરમત છે. સંગીતનું ઊર્મિશીલ વિષયવસ્તુ કે જે મોટાભાગે ખાસ કરીને સંબંધોની પીડા અથવા જાતીય સંબંધોની ચિંતાઓ પર કેન્દ્રિત હતું તે યુદ્ધ પછીનાં બ્લૂઝમાં થોડું સાદું બન્યું હતું. યુદ્ધ પહેલાંનાં બ્લૂઝમાં જોવા મળતા ઊર્મિગીતોના વિષયો જેવા કે આર્થિક હતાશા, ખેતી, શેતાન, જુગાર, જાદૂ, પૂર અને શુષ્ક સમય, તે યુદ્ધ પછીનાં બ્લૂઝમાં ઓછાં પ્રચલિત બન્યાં.<ref>ઓલિવર, પૃષ્ઠ 281</ref> લેખક એડ મોરલ્સે દાવો કર્યો કેયોરુબા મેથોલોજીએ પહેલાનાં બ્લૂઝમાં ભાગ ભજવ્યો છે,રોબર્ટ જોહ્નસનના “ક્રોસ રોડ બ્લૂઝ”ને ક્રોસ રોડ્ઝના હવાલામાંઓરિશા,એલેગુઆને સૂક્ષ્મ છૂપા સંદર્ભો તરીકે ટાંક્યા છે. <ref name="cgkmik">મોરાલ્સ, પૃષ્ઠ 277</ref> જો કે,ક્રિશ્ર્ચિયન અસર વધુ દેખીતી છે.<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક. એ. હંફ્રે, પૃષ્ઠો 107-149</ref> ઘણાં પાયાના કલાકારો જેવા કે ચાર્લી પેટ્ન અથવા સ્કિપ જેમ્સપાસે તેમની નાટ્યશાળાઓમાં અસંખ્ય ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ગીતો હતાં. <ref>{{cite album-notes |title=Ten years of black country religion 1926–1936 |last=Calt |first=Stephen |coauthors=Nick Perls, Michael Stewart |publisher=[[Yazoo Records]] |publisherid=L-1022 |location=New York |format=vinyl back cover |url=http://www.wirz.de/music/yazoo/grafik/1022b4.jpg }} </ref> રેવરન્ડ ગેરી ડેવિસ<ref> {{cite web |url=http://culturalequity.org/alanlomax/ce_alanlomax_profile_reverend_gary_davis.jsp |title=Reverend Gary Davis |publisher=Reverend Gary Davis |year=2009 |access-date=2009-02-03}} </ref> અને બ્લાઈન્ડ વિલે જોહ્નસન<ref>{{cite web |title=The Soul of Blind Willie Johnson |url=http://www.austin360.com/music/content/music/blindwilliejohnson_092803.html |publisher=Austin American-Statesman |author=Michael Corcoran |access-date=2009-02-03 |archive-date=2005-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051030022838/http://www.austin360.com/music/content/music/blindwilliejohnson_092803.html |url-status=dead }}</ref> એ એવા કલાકારોના ઉદાહરણો છે જેમના ઊર્મિગીતો સ્પષ્ટપણે આધ્યાત્મિક હોવા છતાં ઘણીવાર તેમની ગણના બ્લૂઝ સંગીતકારો તરીકે થયેલી છે. == ઇતિહાસ == {{listen |filename = Victor_Military_Band-The_Memphis_Blues.ogg |title = "The Memphis Blues" |description = [[The Memphis Blues]], composed by [[W. C. Handy]] in 1912. Recorded by [[Victor Records|Victor]] Military Band. First known commercial recording of Handy's first commercially successful blues composition. |format = [[Ogg]] |filename2 = Mamie_Smith,_Crazy_Blues.ogg |title2 = Crazy Blues |description2 = The first commercial recording of vocal blues by an African-American singer: [[Mamie Smith]]'s performance of [[Perry Bradford]]'s "Crazy Blues" in 1920. |filename3 = KeepYourLampTrimmedAndBurning.ogg |title3 = Keep your lamp trimmed and burning |description3 = Traditional spiritual performed by Texas gospel singer [[Blind Willie Johnson]] (vocal and guitar) and [[Willie B. Harris]] (vocal) in 1927. This example shows the close relationship between gospel and blues music. |format3 = [[Ogg]] |filename4 = |title4 = Dupree Blues |description4 = [[Piedmont blues]], performed in 1930 by [[Blind Willie Walker]] |format4 = [[Ogg]] |filename5 = Crossroads.ogg |title5 = Cross Road Blues |description5 = [[Cross Road Blues]], performed in 1937 by [[Robert Johnson (musician)|Robert Johnson]], a [[Delta blues]] guitarist |format5 = [[Ogg]] |filename6 = HowlinWolf_MoaninAtMidnight.ogg |title6 = Moanin' At Midnight |description6 = Chicago blues of the early post-war era, Recorded by [[Howlin' Wolf]] in 1951. |format6 = [[Ogg]] |filename7 = JohnColtrane_MrPC.ogg |title7 = Mr. P.C. |description7 = [[Hard Bop]] recorded by [[John Coltrane]] in 1960. This is an example of jazz with blues structure. |format7 = [[Ogg]] |filename8 = 1 Steppin' Out.ogg |title8 = Steppin' Out |description8 = [[Steppin' Out (James Bracken song)|Steppin' Out]], Chicago blues composed by [[James Bracken]] and performed in the [[rock blues]] style by [[John Mayall & the Bluesbreakers]] on the album ''[[Bluesbreakers with Eric Clapton]]'', 1966. |format8 = [[Ogg]] }} === મૂળ === [[ચિત્ર:John Lomax Jr.jpg|left|thumb|જોહ્ન લોમેક્સ, અગ્રણી મ્યુઝિકોલોજિસ્ટ અને પોકલોરિસ્ટ]] બ્લૂઝ શીટ સંગીતનું પ્રથમ પ્રકાશન 1912માં હાર્ટ બેન્ડના "દલ્લાસ બ્લૂઝ" હતુ; ડબ્લ્યુ.સી.હેન્ડીનુ "ધી મેમફિસ બ્લૂઝ" પર સમાન વર્ષમાં તેના પછી આવ્યું હતું. આફ્રિકન અમેરિકન ગાયકનું પ્રથમ રેકોર્ડીંગ મેમી સ્મિથની 1920ની પેરી બ્રેડફોર્ડનીની "ક્રેઝી બ્લૂઝ" રજૂઆત હતી. પરંતુ બ્લૂઝની ઉત્પત્તિ દાયકાઓ પૂર્વેની તારીખમાં શક્યતઃ 1890માં થઇ હતી. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં ડેવિડ ઇવાન્સ,પૃષ્ઠ 33</ref> કેટલેક અંશે અમેરિકન સમાજમાં જાતિ અલગતાવાદને કારણે તેનું અત્યંત ખરાબ દસ્તાવેજીકરણ થયું હતું, તેમાં શૈક્ષણિક વર્તુળો, <ref name="Kunzler, pg. 130">કુંન્ઝલર, પૃષ્ઠ 130</ref> અને તે સમયે આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયમાં ઓછા સાક્ષરતા દરનો સમાવેશ થાય છે. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં બ્રુસ બાસ્ટીન, પૃષ્ઠ 206</ref> ઇતિહાસકારોએ 20મી સદીના પ્રારંભમાં દક્ષિણ ટેક્સાસ અને ડીપ સાઉથમાં બ્લૂઝ સંગીતનો અહેવાલ આપવાની શરૂઆત કરી હતી. ખાસ કરીને, ચાર્લ્સ પીબોડીએ ક્લાર્કસડેલ, મિસિસીપ્પીખાતે બ્લૂઝ સંગીતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને ગેટ થોમસે પણ 1901-1902ની આસપાસ દક્ષિણ ટેક્સાસ ખાતે તદ્દન આવા જ પ્રકારનું ગીત ગાયુ હતું. આ નિરીક્ષણો વત્તા કે ઓછા અંશે જેલી રોલ મોર્ટોનની યાદ અપાવે છે, જેમણે 1902માં ન્યુ ઓર્લિન્સમાં સૌપ્રથમ વખત બ્લૂઝ સાંભળ્યું હોવાનું જાહેર કર્યું હતું; મા રેઇનેય, કે જેઓ મિસૌરીમાં સમાન વર્ષમાં પ્રથમ બ્લૂઝનો અનુભવ થયો હોવાનું યાદ કરે છે; અને ડબ્લ્યુ.સી. હેન્ડી, કે જેઓ 1903માં તૂતવિલર મિસીસિપ્પી ખાતે પ્રથમ વખત બ્લૂઝ સાંભળ્યું હતું. આ ક્ષેત્રે સૌપ્રથમ વિસ્તરિત સંશોધન હોવાર્ડ ડબ્લ્યુ. ઓડુમ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે 1905 અને 1908ની મધ્યમાં લાફેયેટ્ટ મિસીસિપ્પી અને ન્યૂટોન, જ્યોર્જિયાના કાઉન્ટીસમાં વિશાળ સ્થાનિક ગીતોનો કૃતિસંગ્રહ પ્રકાશિત કર્યો હતો. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાંડેવિડ ઇવાન્સ, પૃષ્ઠ 33-35</ref> બ્લૂઝનું પ્રથમ બિન વ્યાપારીક રેકોર્ડીંગ્સ, જેને પાઉલ ઓલિવર દ્વારા "પ્રોટો-બ્લૂઝ" તરીકે ગણવામાં આવે છે, તેનું સર્જન સંશોધનના હેતુઓ માટે 20મી સદીના પ્રારંભમાં ઓડુમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તે હાલમાં ચલણમાંથી ગાયબ થઇ ગયા છે. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં જોહ્ન એચ. કાવલી, પૃષ્ઠ 265</ref> અન્ય રેકોર્ડીંગો જે હજુ પણ ઉપલબ્ધ છે, તે 1924માં લોરેન્સ ગેલર્ટ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં, વિવિધ રેકોર્ડીંગ્સ રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. ગોર્ડોન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેઓ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસના આર્કાઇવ ઓફ અમેરિકન ફોક સોંગ્સના વડા બન્યા હતા. ગોર્ડોનના લાયબ્રેરી ખાતેના અનુગામી જોહ્ન લોમેક્સ હતા. 1930માં, તેમના પુત્ર એલનની સાથે, લોમેક્સે અસંખ્ય બિન વ્યાપારીક બ્લૂઝ રેકોર્ડીંગ્સ બનાવ્યા હતા, જે વિશાળ પ્રોટો બ્લૂઝ પ્રકારો જેમ કે ફિલ્ડ હોલ્રર અને રીંગ શાઉટને પ્રમાણિત કરે છે. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં જોહ્ન એચ. કાવલી, પૃષ્ઠ 268-269</ref> 1920 પહેલા પણ ઉપલબ્ધ હતા તેવા બ્લૂઝ સંગીતના રેકોર્ડ પણ કલાકારના રેકોર્ડીંગ્સ જેમ કે લીડ બેલી<ref>{{cite web |url=http://www.leadbelly.org/re-homepage.html |title=Lead Belly foundation |access-date=2008-09-26 |archive-date=2010-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123193411/http://www.leadbelly.org/re-homepage.html |url-status=dead }}</ref> અથવા હેનરી થોમસ <ref>{{cite web |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/TT/fthxc.html |title=Henry Thomas |author=Dave Oliphant |work=The handbook of texas online |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007083915/http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/TT/fthxc.html |url-status=dead }}</ref> દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા, જેઓ બંનેએ કાલગ્રસ્ત બ્લૂઝ સંગીતની રજૂઆત કરે છે. આ તમામ સ્ત્રોતો અસંખ્ય વિવિધ માળખાઓનું અસ્તિત્વ હોવાનું દર્શાવે છે, જે બાર-, આઠ-, અથવા 16 -બારથી અલગ પડે છે. <ref>ગારોફાલો, પીજીસ. 46–47</ref><ref>ઓલિવર, પૃષ્ઠ 3</ref> બ્લૂઝના દેખાવ માટેના સામાજિક અને આર્થિક કારણો સંપૂર્ણ રીતે જાણીતા નથી. <ref>''ધી કેમ્બ્રિજ હિસ્ટ્રી ઓફ અમેરિકન મ્યુઝિક'' આવૃત્તિમાં ફિલીપ વી.બોહોલમેન, "વીસમી સદીમાં વિદેશી, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક સંગીત. ડેવીડ નિકોલસ, 1999, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-521-45429-8, પૃષ્ઠ 285</ref> બ્લૂઝનો પ્રથમ દેખાવ ઘણીવાર 1863ના મુક્તિ ધારા બાદનો છે,<ref name="Kunzler, pg. 130"/> 1870 અને 1900ની મધ્યમાં મુક્તિની સાથે અને બાદમાં જ્યુક જોઇન્ટસના વિકાસને એવી રીતે મૂકે છે જ્યાં કાળા લોકો સંગીત, નૃત્ય અથવા જુગાર માટે દિવસના કઠિન કાર્ય બાદ જતા હતા. <ref name="bluescommentary">{{cite book| last = Oliver| first = Paul | title = Blues Off the Record:Thirty Years of Blues Commentary | url = https://archive.org/details/bluesoffrecordth00oliv| publisher =Da Capo Press | year = 1984 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/bluesoffrecordth00oliv/page/45 45]–47 | isbn = 0-306-80321-6}}</ref> આ ગાળો ગુલામીથી શેરક્રોપીંગ, નાના પાયે કૃષિ ઉત્પાદન અને દક્ષિણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ રેલમાર્ગના વિસ્તરણ સુધીના સંક્રમણને મળતો આવે છે. વિવિધ વિદ્વાનો 1900ના પ્રારંભિક બ્લૂઝ સંગીતના વિકાસને જૂથ રજૂઆતથી વધુ વ્યક્તિગત પ્રકાર તરીકે ગણાવે છે. તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે બ્લૂઝનો વિકાસ ગુલામીમાં સપડાયેલ પ્રજાની નવી જ પ્રાપ્ત કરેલી મુક્તિ સાથે સંકળાયેલ છે. લોરેન્સ લેવિનના અનુસાર, "રાષ્ટ્રીય વિચારધારા કે જે વ્યક્તિગત,. બુકર ટી. વોશિંગ્ટોનનું શિક્ષણ અને બ્લૂઝના ઉદભવ પર ભાર મૂકે છે તેમની વચ્ચે સીધો સંબંધ હતો." લેવિન દર્શાવે છે કે "માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક રીતે આફ્રિકન અમેરિકનો એવી રીતે ઘડાયેલા હતા કે તેઓ ગુલામી દરમિયાન કંઇ પણ કરવા અસમર્થ હતા અને જે રીતે તેમના ધાર્મિક સંગીતમાં જે રીતે પ્રદર્શિત થતું હતું તે રીતે સાંપ્રદાયિક સંગીતમાં પ્રદર્શિત થયું હોવાનું ભાગ્યે જ આશ્ચર્ય થયું હતું."<ref>લોરેન્સ ડબ્લ્યુ. લેવિન, ''બ્લેક કલ્ચર એન્ડ બ્લેક કોન્શિયસનેસ: આફ્રો-અમેરિકન ફોક થોટ ફ્રોમ સ્લેવરી ટુ ફ્રીડમ'' , ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1977, ISBN 0-19-502374-9, પૃષ્ઠ 223</ref> દરેક બ્લૂઝ સંગીતમાં સમાન હોય તેવા બહુ ઓછા લક્ષણો છે, કેમ કે આ કળાએ તેનો આકાર વ્યક્તિગત રજૂ કરનારાઓના મિજાજ પરથી લીધો હતો. <ref>સધર્ન, પૃષ્ઠ 333</ref> જોકે, એવા પણ લક્ષણો છે કે જે આધુનિક બ્લૂઝના સર્જનના ઘણા પહેલા ઉપલબ્ધ હતા. કોલ અને રિસ્પોન્સ શાઉટ્સ, બ્લૂઝ સંગીતના અગાઉના સ્વરૂપો હતા; તેઓ "સહયોગ અથવા સુસંગતતા વિના કોઇ પણ ખાસ મ્યુઝિકલ માળખાની ઔપચારીકતા દ્વારા બંધન વિનાનો કાર્યરત પ્રતિભાવ..."<ref>ગારાફાલો, પૃષ્ઠ 44</ref> આ બ્લૂઝ પહેલાના સ્વરૂપ ગુલામી રિંગ શાઉટ અને ફિલ્ડ હોલરમાં સાંભળવામાં આવ્યા હતા, જે લાગણીસભર માહિતી સાથે સરળ સોલો ગીત લાદેન હતું".<ref>ફેરિસ, પૃષ્ઠ 229</ref> બ્લૂઝ સહયોગ વિનાના વોકલ સંગીત અને ગુલામીની બાહ્ય પરંપરા કે જે પશ્ચિમ આફ્રિકાથી લાવવામાં આવ્યા હતા તેની પરથી વિકાસ થયો છે, (સૈદ્ધાંતિક રીતે આજનો દિવસ માલી, સેનેગલ, ગેમ્બિયા અને [[ઘાના]])<ref>આફ્રિકન બ્લૂઝ સીડી બુકલેટનું કાચુ માર્ગદર્શન </ref><ref>{{Cite web |url=http://www.livinblues.com/roots.asp |title=બ્લૂઝની પશ્ચિમ આફ્રિકાથી આયાત કરાઇ હતી |access-date=2010-11-22 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505012652/http://www.livinblues.com/roots.asp |url-status=dead }}</ref> અને ગ્રામિણ કાળાઓ વિવિધ પ્રકારો અને પેટાપેઢીઓમાં હતા, તેમજ આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રાદેશિક અલગતાઓ હતી. બ્લૂઝ જોકે, જે હાલમાં જે રીતે ઓળખાય છે, તેને યુરોપિઅન હાર્મોનિક માળખુ અને આફ્રિકન કોલ એન્ડ રિસ્પોન્સ પરંપરા એમ બંને પર આધારિત સંગીતના પ્રકાર તરીકે જોઇ શકાય છે, જેને અવાજ અને ગિતારના ઇન્ટરપ્લેમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે,<ref>મોરાલેસ, પૃષ્ઠ 276 મોરાલેસ ''બ્લેક મ્યુઝિક ઓફ ટુ વર્લ્ડઝ'' માં જોહ્ન રોબર્ટસ સામે દાવો કરે છે, જેમાં તેઓ તેમની વાટાઘાટનો પ્રારંભ રોબર્ટના ટાંકણ સાથે કરે છે: "તે તદ્દન બ્લૂઝ સ્વરૂપમાં છે તેવી સમાન આફ્રિકન ગુણવત્તા જેવું દેખાતું નથી, કેમ કે તે વધુ સ્પષ્ટ રીતે કેરિબીયન સંગીતમાં હોય તેવું દેખાય છે."</ref><ref name="Call and Response in Blues">{{cite web |title=Call and Response in Blues |publisher=How To Play Blues Guitar |access-date=2008-08-11 |url=http://how-to-play-blues-guitar.com/blues-concepts/call-and-response/ |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154112/http://how-to-play-blues-guitar.com/blues-concepts/call-and-response/ |url-status=dead }}</ref> બ્લૂઝ પોતાની જાતે પશ્ચિમ આફ્રિકન ગ્રિઓટ્સના મેલોડિક પ્રકાર સાથે કોઇ સામ્યતા ધરાવતા નથી અને તેનો પ્રભાવ ફીકો અને નબળો છે.<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં સેમ્યુઅલ ચાર્ટર્સ, પૃષ્ઠ 25</ref><ref>ઓલિવર, પૃષ્ઠ 4</ref> ખાસ કરીને, કોઇ ચોક્કસ આફ્રિકન મ્યુઝિકલ સ્વરૂપને બ્લૂઝના એક માત્ર પૂર્વજ તરીકે ઓળખી શકાય નહી. <ref>{{cite book |title=The Curious Listener's Guide to the Blues |author=Barbara Vierwo, Andy Trudeau |publisher=Stone Press |isbn=0-399-53072-X |page=15}}</ref> આમ છતા અસંખ્ય બ્લૂઝના તત્વો જેમ કે કોલ એન્ડ રિસ્પોન્સ સ્વરૂપ અને બ્લ્યુ નોટ્સનો ઉપયોગ મ્યુઝિક ઓફ આફ્રિકાના ભૂતકાળમાં મળી આવે છે. તે બ્લ્યુ અગાઉની તારીખમાં તેમનો બ્લૂઝમાં ઉપયોગ નોંધે છે અને તે આફ્રિકન મૂળ ધરાવે છે જેને ઇંગ્લીશ કંપોઝર સેમ્યુઅલ કોલેરિજ-ટેયલરના "અ નેગ્રો લવ સોંગ"માં પ્રમાણિત કરે છે, તેમના ''ધી આફ્રિકન સ્યુઇટ ફોર પિયાનો'' કે જેની રચના 1898માં કરાઇ હતી તેમાં બ્લ્યુ થર્ડ અને સેવન્થ નોટ્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite book |title=From the Erotic to the Demonic: On Critical Musicology. |url=https://archive.org/details/fromerotictodemo0000scot |publisher=Oxford University Press |year=2003 |page=[https://archive.org/details/fromerotictodemo0000scot/page/182 182] |quote=A blues idiom is hinted at in "A Negro Love-Song", a pentatonic melody with blue third and seventh in Colridge-Taylor's ''African Suit'' of 1898, many years before the first blues publications. |authorlink4=Derek B. |authormask=Scott}}</ref> ડીડલી બો (ઘરમાં બનાવેલ એક તારનું ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ વીસમી સદીના પ્રારંભિક ગાળામાં અમેરિકન સાઉથના ભાગમાં મળી આવે છે) અને બેન્જો આફ્રિકામાંથી પ્રાપ્ત કરાયેલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટો કે જેણે કદાચ આફ્રિકન કામગીરી તરકીબોને પ્રારંભિક બ્લૂઝ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ શબ્દકોષમાં તબદિલીમાં સહાય કરી હશે.<ref>{{cite web |url=http://www.aliciapatterson.org/APF1902/Steber/Steber.html |title=African-American Music from the Mississippi Hill Country: "They Say Drums was a-Calling" |publisher=The APF Reporter |author=Bill Steper |year=1999 |access-date=2008-10-27 |archive-date=2008-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906141616/http://www.aliciapatterson.org/APF1902/Steber/Steber.html |url-status=dead }}</ref> બેન્જોને પશ્ચિમ આફ્રિકન સંગીતમાંથી સીધી રીતે મેળવવામાં આવ્યું હશે તેવું માનવામાં આવે છે. તે મ્યુઝિકલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ગ્રિયોટ વગાડાયેલ (જેને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે વોલોફ, ફુલા અને મેડિન્કા દ્વારા હેલમ અથવા અકોન્ટીંગ કહેવામાં આવે છે.) <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં સેમ્યુઅલ ચાર્ટર્સ, પૃષ્ઠ 14-15</ref> આમ છતા, 1920માં, જ્યારે કંટ્રી બ્લૂઝની રેકોર્ડીંગની શરૂઆત થઇ હતી ત્યારે બ્લૂઝ સંગીતમાં બેન્જોનો ઉપયોગ તદ્દન ઓછો હતો અને વ્યક્તિગતો જેમ કે પાપા ચાર્લી જેકસન અને બાદમાં ગુસ કેનોન સુધી મર્યાદિત હતો. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં સેમ્યુઅલ ચાર્ટર્સ{/1}, પૃષ્ઠ 16</ref> બ્લૂઝ સંગીતે "ઇથિયોપીયન એઇર્સ", મિન્સ્ટ્રેલ શો અને નેગ્રો સ્પિરીચ્યુઅલ માંથી પણ તત્વો પ્રાપ્ત કર્યા હતા, તેમાં ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ અને હાર્મોનિક સહયોગનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>ગારોફાલો, પૃષ્ઠ 44 ''ધીમે ધીમે ઇન્સ્યુમેન્ટલ અને સુસંગત સાથી સાધનોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો, જે વધતા જતા સરહદ પારના સાંસ્કૃતિક સંપર્કનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. '' ગારોફાલો અન્ય લેખકોને ટાંકે છે જે "ઇથિયોપીયન એઇર્સ" અને "નેગ્રો સ્પિરીચ્યુઅલ્સનો ઉલ્લેખ કરે છે ".</ref> આ પ્રકાર ગાઢ રીતે રાગટાઇમ સાથે પણ સંકળાયેલો હતો, જેનો વિકાસ લગભગ આ જ સમયે થયો હતો, બ્લૂઝે વધુ સારી રીતે "આફ્રિકન સંગીતની મૂળભૂત મેલોડીક પદ્ધતિઓ" સાચવી રાખી હતી. <ref>શૂલર, ગારોફોલોના પૃષ્ઠમાં ટાંકવામાં આવેલા, પૃષ્ઠ. 27</ref> જે હાલમાં "બ્લૂઝ" તેમજ "કંટ્રી મ્યુઝિક" તરીકે ગણવામાં આવે છે તેવા મ્યુઝિકલ સ્વરૂપો અને પ્રકારો સમાન પ્રદેશમાં ઓગણીસમી સદી દરમિયાનામાં દક્ષિણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઉભરી આવ્યા હતા. રેકોર્ડ કરવામા આવેલા બ્લૂઝ અને કંટ્રી 1920ના ભૂતકાળમાં મળી આવે છે, જ્યારે વિખ્યાત રેકોર્ડ ઉદ્યોગે માર્કેટીંગ કેટેગરીઓનો વિકાસ અને સર્જન કર્યું હતું જેને "રેસ મ્યુઝિક" અને "હિલીબીલી મ્યુઝિક" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેથી અનુક્રમે કાળાઓ દ્વારા કાળાઓ માટે અને ગોરાઓ દ્વારા ગોરાઓને વેચાણ કરી શકાય. તે સમયે, "બ્લૂઝ" અને "કંટ્રી" વચ્ચે રજૂઆત કરનારની નૈતિકતા સિવાય કોઇ સ્પષ્ટ મ્યુઝિકલ વિભાગ ન હતા, અને તેમ છતા તેનું કેટલીકવાર રેકોર્ડ કંપનીઓ દ્વારા અયોગ્ય રીતે રેકોર્ડીંગ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>ગારોફોલો, પૃષ્ઠો 44–47 "માર્કેટિંગની કેટેગરીઓ અનુસાર, જાતિ અને હલકાપણુ જેવા પદોએ ઇરાદાપૂર્વક કલાકારોને જાતિ રેખા પર અલગ કરી દીધા હતા અને એવી છાપ ઊભી કરી હતી કે તેમનું સંગીત અરસપરસના વિશિષ્ટ સ્ત્રોતો પાસેથી આવ્યું હતું. સત્યથી વધુ કંઇ જ નથી... સાંસ્કૃતિક અર્થમાં, બ્લૂઝ અને દેશ અલગ કરતા સમાન વધુ હતા." ગારોફાલો એવો દાવો કરે છે કે "કલાકારોને કેટલીક વાર રેકોર્ડ કંપનીના કેટલોગ પર ખોટી જાતિ કક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યા હતા."</ref><ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં ચાર્લ્સ વુલ્ફ, પૃષ્ઠો 233-263</ref> મ્યુઝિકોલોજિસ્ટ હવે પશ્ચિમ આફ્રિકામાં મૂળ ધરાવતા હોવાનું મનાતા ચોક્કસ તાર માળખાઓ અને લિરીક વ્યૂહરચનાઓના સંદર્ભમાં "બ્લૂઝ"ને વ્યાખ્યાયિત કરવાનો પ્રયત્ન કરી શકે છે, શ્રોતાઓએ આ સંગીતને મોટે ભાગે સામાન્ય રીતે સાંભળ્યુ હતુઃ તે સરળ રીતે જ ખાસ કરીને મિસીસિપી ડેલ્ટાનું દક્ષિણનું સંગીત હતુ. કાળા અને ગોરા સંગીતકારોએ સમાન કુશળતાઓ વહેંચી લીધી હતી અને તેમની જાતને "બ્લૂઝ સંગીતકારો"ને બદલે “સોંગસ્ટર્સ” તરીકે ગણાવતા હતા. એક અલગ પેઢી તરીકે બ્લૂઝનો વિચાર કાળા લોકોએ કંટ્રીસાઇડથી શહેરી વિસ્તારોમાં 1920માં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે ઉદભવ્યો હતો અને તેની સાથે રેકોર્ડીંગ ઉદ્યોગનો પણ વિકાસ થયો હતો. “બ્લૂઝ” કાળા સાંભળાનારાઓને વેચાણ કરવા માટે રેકોર્ડ ડિઝાઇન માટે સાંકેતિક શબ્દ બની ગયો હતો. <ref>{{cite web |last = Golding |first = Barrett |title = The Rise of the Country Blues |publisher = NPR |url = http://www.honkytonks.org/showpages/countryblues.htm |access-date = 2008-12-27}} </ref> બ્લૂઝની ઉત્પત્તિઓ આફ્રો-અમેરિકન સમાજ સ્પિરીચ્યુઅલ્સના ધાર્મિક સંગીત સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલ છે. આધ્યાત્મિકતાનું મૂળ બ્લૂઝ કરતા પણ સામાન્ય રીતે તે 18મી સદીના મધ્ય ભાગ જેટલું જૂનુ છે, જ્યારે ગુલામોનું ખ્રિસ્તીઓમાં ધર્માંતર કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમણે ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનાઓ ગાવાનું અને વગાડવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, તેમાં ખાસ કરીને ઇસાક વોટ્સ જે અત્યંત લોકપ્રિય હતા તેનો સમાવેશ થાય છે. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠ 110</ref> તાર પ્રોગ્રેશનના સંદર્ભમાં બ્લૂઝ તેની ઔપચારીક વ્યાખ્યા પ્રાપ્ત કરી તે પહેલા તેને આધ્યાત્મિકતાના સાંપ્રદાયિક વિરુદ્ધાર્થ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું હતું. તે ગ્રામિણ કાળાઓ દ્વારા વગાડવામાં આવેલું લો-ડાઉન સંગીત હતું. સંગીતકારો જે ધાર્મિક સમુદાયને લાગેવળગતા તેની પર આધાર રાખતા તે વત્તા કે ઓછા અંશે લો ડાઉન સંગીત વગાડવું એટલે પાપ તરીકે ગણવામાં આવતું હતું : બ્લૂઝ દુષ્ટાત્માનું સંગીત હતું. સંગીતકારોએ તેથી તેને બે કક્ષાઓમાં અલગ પાડ્યું હતું: ગોસ્પેલ અને બ્લૂઝ ગાયકો, ગિતાર પ્રિચર્સ અને સોંગસ્ટર્સ. જોકે, 1920માં ગ્રામિણ બ્લેક મ્યુઝિકનું રેકોર્ડીંગ કરવાનો પ્રારંભ થયો હતો ત્યારે સંગીતકારોની બંને કક્ષાઓએ સમાન તરકીબોનો ઉપયોગ કર્યો હતો: કોલ એન્ડ રિસ્પોન્સ પદ્ધતિઓ, બ્લ્યુ નોટ્સ અને સ્લાઇડ ગિતાર. ગોસ્પેલ સંગીત તેમ છતા પણ મ્યુઝિકલ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે ખ્રિસ્તી પ્રાર્થના સાથે સ્પર્ધા કરતા હતા અને તેથી તેના સાંપ્રદાયિક પ્રતિભાગ કરતા બ્લૂઝ સ્વરૂપ દ્વારા અંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠો 107-149</ref> === યુદ્ધ પહેલાના બ્લૂઝ === અમેરિકન શીટ મ્યુઝિક પબ્લિશીંગ ઉદ્યોગે રાગટાઇમ મ્યુઝિકના મોટા સોદો પેદા કર્યો હતો. 1912 સુધીમાં, શીટ મ્યુઝિક ઉદ્યોગે ત્રણ લોકપ્રિય બ્લૂઝ જેવી રચનાઓનું પ્રકાશન કર્યું હતું, જેમાં બ્લૂઝ તત્વોના ટીન પાન એલી સ્વીકારવામાં ઉતાવળ કરી હતીઃ "બેબી" એફ સિલ્સ દ્વારા "બેબી સિલ્સ બ્લૂઝ" (આર્ટી મેથ્યુસ દ્વારા ગોઠવવામાં આવેલ), હાર્ટ વાન્ડ અને ડબ્લ્યુ.સી. હેન્ડી દ્વારા "ધી મેફિસ બ્લૂઝ" "દલ્લાસ બ્લૂઝ". <ref>ગારોફાલો, પૃષ્ઠ 27; ગારોફાલો હાર્લોને "હેન્ડીની અચાનક સફળતામાં ટાકે છે, જેમાં (બ્લૂઝ)ની વ્યાપારી સફળતા પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી, જેના પ્રતિસાદરૂપે પેડીને ટીન પાન એલી હેક્સ સામે આકર્ષક બનાવી હતી, જેમણે થોડો સમય અસંખ્ય નકલો કરવામાં ગાળ્યો હતો."(ગારોફાલોમાં વધારાનું પ્રયોજિત)</ref> [[ચિત્ર:W. C. Handy - The "St. Louis Blues" - First page.jpg|thumb|left|200px|"સેંટ. લૂઇસ બ્લૂઝ"નું શીટ સંગીત(1914)]] હેન્ડીને ઔપચારીક રીતે સંગીતકાર, કંપોઝર અને એરેન્જર રીતે તાલીમ આપવામાં આવી હતી, જેણે બ્લૂઝને ટ્રાન્સસ્ક્રાઇબીંગ અને ઓરકેસ્ટ્રેટીંગ બ્લૂઝને મોટે ભાગે સિંફોનીક શૈલીમાં બેન્ડઝ અને ગાયકો સાથે લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. તે લોકપ્રિય અને ફલપ્રદ કંપોઝર બની ગયો હતો અને પોતાની જાતને "ફાધર ઓફ ધ બ્લૂઝ" તરીકે ગણાવી હતી; જોકે, તેની રચનાઓને રાગટાઇમ અને જાઝ સાથેના બ્લૂઝના મિશ્રણ તરીકે વર્ણવી શકાય, આ ક્યુબન હેબાનેરા રિધમનો ઉપયોગ કરતા થયું હતું જે લાંબા સમય સમય સુધી રાગટાઇમનો એક ભાગ રહ્યા હતા; <ref name="cgkmik"/><ref name="trkeja">ગારોફાલો, પૃષ્ઠ 27</ref> હેન્ડીની સહીવાળા કાર્યો "સેંટ. લુઇસ બ્લૂઝ" હતા. 1920માં બ્લૂઝ આફ્રિકન અમેરિકન લોકપ્રિય સંગીતનું મોટું તત્વ બની ગયું હતું, જે હેન્ડીની ગોઠવણો અને સંગીન મહિલા બ્લૂઝ ગાનારાઓ દ્વારા ગોરા શ્રોતાઓ સુધી પહોંચ્યું હતું. બ્લૂઝનો વિકાસ બાર્સમાં બિનઔપચારીક રજૂકરનારાઓથી લઇને થિયેટરોમાં મનોરંજન સુધી થયો હતો. બ્લૂઝની રજૂઆતોનું નાઇટક્લબો જેમ કે કોટન ક્લબ અને જ્યુક જોઇન્ટ જેમ કે મેમફીસમાં બિયેલે સ્ટ્રીટમાં આવેલા બાર્સમાં થિયેટર ઓવનર્સ બુકર્સ એસોસિયેશન દ્વારા આયોજન કરવામાં આવતું હતું. વિવિધ રેકોર્ડ કંપનીઓ જેમ કે અમેરિકન રેકોર્ડ કોર્પોરેશન, ઓકેહ રેકોર્ડઝ, અને પેરામાઉન્ટ રેકોર્ડઝનો પ્રારંભ આફ્રિકન અમેરિકન સંગીત રેકોર્ડ કરવા માટે થયો હતો. રેકોર્ડીંગ ઉદ્યોગનો વિકાસ થતા દેશના બ્લૂઝના રજૂઆત કરનારાઓ જેમ કે બો કાર્ટર, જિમી રોજર્સ (દેશના ગાયક), બ્લાઇન્ડ લેમોન જેફર્સન, લોની જોહ્નસન, તામ્પા રેડ અને બ્લાઇન્ડ બ્લેક આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયમાં વધુ લોકપ્રિય બન્યા હતા. કેન્ટુકીમાં જન્મેલા સિલ્વેસ્ટર વીવર સ્લાઇડ ગિતાર પ્રકારમાં 1923માં રેકોર્ડ કરનાર પ્રથમ હતા, જેમાં છરી બ્લેડ અથવા નાનુ મુખ ધરાવતી બોટલ સાથે ગિતાર પર આંતરો કરવામાં આવતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://members.aye.net/~kbsblues/awards.htm#Weaver |title=Kentuckiana Blues Society |access-date=2008-09-26}}</ref> સ્લાઇટ ગિતાર ડેલ્ટા બ્લૂઝનો અગત્યનો ભાગ બની ગઇ હતી. <ref name="bkihns">ક્લાર્ક, પૃષ્ઠ 138</ref> 1920થી પ્રથમ બ્લૂઝ રેકોર્ડીંગને પરંપરાગત, ગ્રામિણ કંટ્રી બ્લૂઝ અને વધુ સુંદર "શહેર" અથવા શહેરી બ્લૂઝ તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવ્યા છે. કંટ્રી બ્લૂઝમાં કોઇના સાથ વિના અથવા ફક્ત બેન્જો અથવા ગિતાર સાથે વારંવાર સુધારો થતો હતો. કંટ્રી બ્લૂઝના પ્રાદેશિક પ્રકારો 20મી સદીના પ્રારંભમાં બહોળી રીતે અલગ પડે છે. (મિસીસીપી) ડેલ્ટા બ્લૂઝ સ્લાઇડ ગિતાર દ્વારા જુસ્સાદાર વોકલ્સ સાથે મૂળભૂત રીતે છૂટાછવાયા પ્રકારમાં હતા. ઓછુ રેકોર્ડ કરવામાં આવેલ રોબર્ટ જોહ્નસન<ref>ક્લાર્ક, પૃષ્ઠ 141</ref>માં શહેરી અને ગ્રામિણ બ્લૂઝના તત્વો મિશ્રીત છે. રોબર્ટ જોહ્નસનના વધારામાં, આ પ્રકારના પ્રભાવશાળી રજૂઆત કરનારાઓમાં તેના પૂરોગામીઓ ચાર્લી પેટ્ટોન અને સન હાઉસનો સમાવેશ થાય છે. ગાયોક જેમ કે બ્લાઇન્ડ વિલી મેકટેલ અને બ્લાઇન્ડ બોય ફુલરે દક્ષિણ પૂર્વમાં "નાજુક અને ઉર્મિકાવ્ય જેવા" પાઇડમો્ટ બ્લૂઝ પરંપરાની રજૂઆત કરી હતી, જેણે લંબાણપૂર્વક રાગટાઇમ આધારિત ફિંગરપિકીંગ ગિતાર તરકીબનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જ્યોર્જિયા પણ અગાઉની સ્લાઇડ પરંપરા ધરાવતા હતા,<ref>ક્લાર્ક, પૃષ્ઠ 139</ref> જેમાં આ પ્રકારના પ્રતિનિધિઓ તરીકે કર્લી વીવર, ટેમ્પા રેડ, "બાર્બેક બોબ" હિક્સ અને જેમ્સ "કોકમો" આર્નોલ્ડનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite album-notes |title=The Georgia Blues 1927–1933 |last=Calt |first=Stephen |coauthors=Nick Perls, Michael Stewart |publisher=[[Yazoo Records]] |publisherid=L-1012 |location=New York |format=vinyl back cover |url=http://www.wirz.de/music/yazoo/grafik/1012b4.jpg }} </ref> જીવંત મેમફિસ બ્લૂઝ પ્રકાર, કે જે મેમફીસ, ટેનેસી નજીક 1920 અને 1930ના દાયકામાં વિકસ્યુ હતુ, તેની પર જગ બેન્ડ જેમ કે મેમફિસ જુગ બેન્ડ અથવા ગુસ કેનોનના જગ સ્ટોમ્પેર્સનો પ્રભાવ રહ્યો હતો. રજૂઆત કરનારાઓ જેમ કે ફ્રેંક સ્ટોક્સ, સ્લિપી જોહ્ન એસ્ટેસ, રોબર્ટ વિલ્કીન્સ, જો મેકકોય, કેસી બીલ વેલ્ડોન અને મેમફિસ મિની એ વિવિધા પ્રકારના અસાધારણ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટો જેમ કે વોશબોર્ડ, ફીડલ, કાઝૂ અથવા મેન્ડોલીનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. મેમફીસ મીની તેણીના વિર્ટુઓસો ગિતાર પ્રકાર માટે વિખ્યાત હતી. પિયાનો વાદક મેમફિસ સ્લિમે તેની કારકીર્દીનો પ્રારંભ મેમફિસમં કર્યો હતો, પરંતુ તેની અલગ શૈલી સરળ હતી અને તેમાં કેટલાક સ્વીંગ તત્વો હતા. મેમફિસ સ્થિતિ અસંખ્ય સંગીતકારો 1930ના અંતમાં અથવા 1940ના પ્રારંભમાં શિકાગોમાં સ્થળાંતર કરી ગયા હતા અને શહેરી બ્લૂઝ ચળવણનો ભાગ બની ગાય હતા, જેણે દેશના સંગીત અને ઇલેક્ટ્રીક બ્લૂઝનું મિશ્રણ કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.articlesbase.com/art-and-entertainment-articles/the-history-of-memphis-blues-music-489628.html |title=The history of Memphis blues music |author=Phoenix Delray |date=2008-08-17 |access-date=2008-08-27 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018122231/http://www.articlesbase.com/art-and-entertainment-articles/the-history-of-memphis-blues-music-489628.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite album-notes |title=10 Years In Memphis 1927–1937 |last=Kent |first=Don |authorlink=Don Kent (collector) |publisher=[[Yazoo Records]] |publisherid=L-1002 |year=1968 |location=New York |format=vinyl back cover |url=http://www.wirz.de/music/yazoo/grafik/1002b4.jpg }} </ref><ref>{{cite album-notes |title=Memphis Jamboree 1927–1936 |last=Calt |first=Stephen |coauthors=Nick Perls, Michael Stewart |publisher=[[Yazoo Records]] |publisherid=L-1021 |year=1970 |location=New York |format=vinyl back cover |url=http://www.wirz.de/music/yazoo/grafik/1021b4.jpg }} </ref> [[ચિત્ર:Bessie Smith (1936) by Carl Van Vechten.jpg|thumb|right|175px|બેસી સ્મિથ, અગાઉનો બ્લૂઝ ગાયક, જે તેણીના શક્તિશાળી આવાજ માટે જાણીતી હતી. ]] શહેર અથવા શહેરી બ્લૂઝ પ્રકારો વધુ કોડવાળા છે અને રજૂઆત કરનાર લાંબો સમય સુધી તેના સ્થાનિક, તરતના સમુદાયનો ન હતો તે રીતે વર્ણન કરવામાં આવે છે અને તેણે વિશાળ, વધુ વિવિધતા ધરાવતા શ્રોતાઓની કલા અનુસાર ફેરફારો કર્યા હતા. <ref name="qzdblv">ગારોફાલો, પૃષ્ઠ 47</ref> ક્લાસિક ફિમેલ અર્બન અને વૌન્ડેવિલે બ્લૂઝ ગાયકો 1920માં લોકપ્રિય હતા તેમાંના મેમી સ્મિથ, ગર્ટ્રુડ "મા" રેઇનેય, બેસી સ્મિથ, અને વિક્ટોરીયા સ્પીવેય હતા. મેમિ સ્મિથ બ્લૂઝ કલાકારની તુલનામાં વધુ વૌન્ડેવિલે રજૂઆત કરનારા હતા, જેઓ પ્રથમ આફ્રિકન અમેરિકન હતા જેમણે 1920માં બ્લૂઝને રેકોર્ડ કર્યું હતું; તેણીની બીજી રેકોર્ડ , "ક્રેઝી બ્લૂઝ"ની, 75,000 નકલોનું પ્રથમ મહિનામાં જ વેચાણ થઇ ગયું હતું. <ref>હૌવકેયે હર્મન, ''આફ્રિકન અમેરિકન સંગીત પરની સામાન્ય પશ્ચાદભૂમિકા'' , બ્લૂઝ ફાઉન્ડેશન, નિબંધો: વોટ ઇઝ ધ બ્લૂઝ?http://www.blues.org/blues/essays.php4?Id=3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210013210/http://www.blues.org/blues/essays.php4?Id=3 |date=2008-12-10 }}</ref> મા રેઇનેય, "મધર ઓફ બ્લૂઝ", અને બેસી સ્મિત દરેકે "આશરે કેન્દ્રિત ટોન (ગાયા હતા), કદાચ તેનો અવાજ ખંડની પાછળ વધુ સરળતા વાળો હતો." સ્મિથે "...તેણીના પોતાના અર્થઘટન સામાન્ય હતા તેવું દર્શાવવા માટે તેણીના સુંદર, શક્તિશાળી નીચા સૂર સાથે તેણીની નોટ્સને વાળવામાં અને ખેંચવાની કલાકારીગરી સાથે અસાધારણ કીમાં ગીત ગાયું હશે." <ref>ક્લાર્ક, પૃષ્ઠ 137</ref> શહેરી પુરુષ રજૂઆત કરનારાઓમાં તે યુગના વિખ્યાત કાળા સંગીતકાર જેમ કે તામ્પા રેડ, બીગ બીલ બ્રૂન્ઝી અને લેરોય કાર હતા. વિશ્વયુદ્ધ 2 પહેલા તામ્પા રેડને કેટલીકવાર "ગિતાર જાદુગર" તરીકે ગણવામાં આવ્યા હતા. કારે પોતાની જાતને પિયાનો પર સ્ક્રેપર બ્લેકવેલ સાથે ગિતાર પર સહયોગ આપ્યો હતો, જે સ્વરૂપે 50ના દાયકામાં ચાર્લ્સ બ્રાઉન, અને નેટ "કીંગ" કોલ જેવા લોકો સાથે સતત સારી કામગીરી દર્શાવી હતી. <ref name="bkihns"/> [[ચિત્ર:Boogie-woogie-bassline.svg|thumb|left|ખાસ બૂગી-વુગી બાસલાઇન ]] બૂગી-વૂગી 1930નો અને 1940ના પ્રારંભના શહેરી બ્લૂઝનો અન્ય અગત્યનો પ્રકાર હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/history/blues.html |title=A brief history of Blues Music |author= Piero Scaruffi |year=2005 |access-date=2008-08-14}}</ref> આ પ્રકાર ઘણી વખત સોલો પિયાનો સાથે સંલગન હોવાથી, બૂગી-વૂગીનો પણ ઉપયોગ ગાયકોને સહયોગ આપવા તરીકે અને બેન્ડઝ અને નાના કોમ્બોસમાં સહયોગ આપવા માટે થતો હતો. બૂગી-વૂગી પ્રકારને ડાબા હાથમાં નિયમિત બાસ ફિગર, ઓસ્ટિનાટો અથવા રિફ અને શિફ્ટસ ઓફ લેવલ દ્વારા વર્ગીકૃત્ત્ત કરવામાં આવ્યો હતો, જે દરેક તાર અને ટ્રીલ્સ અને જમણા હાથમાં રહેલા શણગારનું વર્ણન કરતા હતા. બૂગી-વૂગી શિકાગો સ્થિત જિમ્મી યેન્સી દ્અને બૂગી-વૂગી ટ્રિયો (આલ્બર્ટ એમોન્સ, પીટ જોહ્નસન અને મિયડે લુક્સ લેવિસ) દ્વારા અગ્રણી રહ્યું હતું.<ref>{{cite album-notes |title=Boogie Woogie Trio |last=Oliver |first=Paul |publisher=Storyville |publisherid=SLP 184 |location=Copenhagen |format=vinyl back cover }} </ref> શિકાગો બૂગૂ-વૂગી રજૂઆત કરનારાઓમાં ક્લેરેન્સ "પાઇન ટોપ" સ્મિથ અને અર્લ હાઇન્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમણે "જમણા હાથમાં આર્મસ્ટ્રોંગની તુરાઇની જેમ જ મેલોડિક ફિગર્સ સાથે રાગટાઇમ પિયોનોવાદકના આગળ ધકેલાતા ડાબા હાથની રિધમ સાથે સંકળાયેલા હતા."<ref name="qzdblv"/> પ્રોફેસર લોંગેઇર અને તાજેતરના જ, ડો, જોહ્નની સરળ લૌઇસિયાના શૈલી ક્લાસિક રિધમ અને બ્લૂઝને બ્લૂઝ પ્રકાર સાથે મિશ્રીત કરે છે. આ ગાળામાં અન્ય એક પ્રગતિ એ બીગ બેન્ડ બ્લૂઝ હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/history/jazz7.html |author=Piero Scaruffi |title=Kansas City: Big Bands |year=2003 |access-date=2008-08-27 }}</ref> કાન્સસ શહેરની બહાર કામ કરતા પ્રાંતીય બેન્ડો જેમ કે બેન્ની મોટેન ઓરકેસ્ટ્રા, જય મેકશાન, અને કાઉન્ટ બેસી ઓરકેસ્ટ્રા પણ 12 બાર બ્લૂઝ સાથે ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ્સ જેમ કે બેસીના વન ઓક્લોક જંપ અને જંપીન એટ ધ વુડસાઇડ અને જિમ્મી રુશીંગ દ્વારા બોઇસ્ટેરસ બ્લૂઝ શાઉટીંગ ગીતો જેમ કે ગોઇંગ ટુ શિકાગો અને સેન્ટ ફોર યુ યસ્ટરડે પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હતા. અત્યંત જાણીતી બીગ બેન્ડ બ્લૂઝ ટ્યુન ગ્લેન મિલરની "ઇન ધ મૂડ છે". 1940માં, જંપ બ્લૂઝ પ્રકારનો વિકાસ થયો હતો. જંપ બ્લૂઝનો વિકાસ બૂગી વૂગી વેવ પરથી થયો હતો અને તેની પર બીગ બેન્ડ સંગીતનો મજબૂત પ્રભાવ રહ્યો હતો. તે સાક્સોફોન અથવા અન્ય બ્રાસ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટનો અને જાઝી, ડેક્લામેટોરી વોકલ્સ સાથે અપ-ટેમ્પો ધ્વનિનું સર્જન કરવા માટે રિધમ સેકશનમાં ગિતારનો ઉપયોગ કરે છે. કાન્સસ શહેર, મિસૌરી સ્થિત લૂઇસ જોર્ડન અને બીગ જો ટર્નર દ્વારા જંપ બ્લૂઝ ટ્યૂન્સે તે પછીના પ્રકારો જેમ કે રોક એન્ડ રોલ અને રિધમ એન્ડ બ્લૂઝ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. <ref>ગારોફાલો, પૃષ્ઠ 76</ref> દલ્લાસમાં જન્મેલા ટી-બોન વોકર, જેને ઘણી વખત કેલિફોર્નીયા બ્લૂઝ સાથે સાંકળવામાં આવે છે, તેમણે પ્રારંભિક શહેરી બ્લૂઝ એ લા લોની જોહ્નસન અને લેરોય કારથી જંપ બ્લૂઝ પ્રકાર <ref>કોમારા, પૃષ્ઠ 120</ref> સુધી સફળતાપૂર્વક સંક્રમણની રજૂઆત કરી હતી અને 1940 દરમિયાન લોસ એંજલસ ખાતે બ્લૂઝ-જાઝ દ્રશ્ય પર આધિપત્ય જમાવ્યું હતું.<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠો 175-177</ref> === 1950નો દાયકો === કંટ્રીથી શહેરી બ્લૂઝ તરફનું સંક્રમણ કે જેનો પ્રારંભ 1920માં થયો હતો, તેને હંમેશા આર્થિક કટોકટી અને તેજીના અનુગામીત મોજાઓ અને ગ્રામિણ બ્લેક્સથી શહેરી વિસ્તારમાં સ્થળાંતર ભારે સ્થળાંતરના મિશ્રણને આભારી હતું. વિશ્વ યુદ્ધ 2ના પરિણામે લાંબી તેજીએ આફ્રિકન અમેરિકન વસ્તીને મોટા પાયે સ્થળાંતર કરવા લલચાવી હતી, જે બીજા મોટા સ્થળાંતર હતુ, જેની સાથે શહેરી બ્લેક્સની વાસ્તવિક આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો પણ થયો હતો. નવા સ્થળાંતરીતમાં સંગીત ઉદ્યોગ માટેના નવા બજારનો સમાવેશ થતો હતો. નામ રેસ રેકોર્ડ અદ્રશ્ય થઇ ગયો હતો અને રિધમ અને બ્લૂઝ તેના અનુગામી રહ્યા હતા. આ ઝડપથી વિકસતા જતા બજાર બીલબોર્ડ રિધમ અને બ્લૂઝ ચાર્ટ દ્વારા પ્રતિબિંબીત થયું હતું. આ માર્કેટીંગ વ્યૂહરચના જેમ કે ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટનું પ્રોગ્રેસિવ ઇલેક્ટ્રીફિકેશન, તેમના એમ્પ્લીફિકેશન અને બ્લૂઝ બીટનું જનરલાઇઝેશન, બ્લૂઝ શફલે શહેરી વિસ્તારોમાં પ્રવાહોને વેગ આપ્યો હતો, જે આરએન્ડબી (R&amp;B)માં સર્વવ્યાપી બની ગયા હતા. આ વ્યાપારી પ્રવાહના બ્લૂઝ સંગીત માટે અગત્યની અસરો થઇ હતી, જેની સાથે જાઝ અને ગોસ્પેલ સંગીતને પણ અસર થઇ હતી અને તે આરએન્ડબી (R&amp;B) મોજાનો એક ઘટક બની ગયા હતા. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં બેરી પિયર્સન, પૃષ્ઠો 313-314</ref> [[ચિત્ર:Muddy1.png|thumb|right|175px|મુડી વોટર્સ, જેને "આધુનિક બ્લૂઝ શાળાના માર્ગદર્શક પ્રકાશ"<સંદર્ભ>ડિકેઇર (1999) તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, પૃષ્ઠ. 79</સંદર્ભ>]] વિશ્વ યુદ્ધ 2 પછી અને 1950માં ઇલેક્ર્ટીક બ્લૂઝના નવા પ્રકારો શિકાગો,<ref>કોમારા, પૃષ્ઠ. 118</ref> મેમફિસ,<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠ 179</ref> ડેટ્રોઇટ<ref name="Herzhaft, pg. 53">હર્ઝહાફ્ટ, પૃષ્ઠ 53</ref><ref>{{cite album-notes |title=Detroit Ghetto Blues 1948 to 1954 |last=Pierson |first=Leroy |publisher=[[Nighthawk Records]] |publisherid=104 |year=1976 |location=St. Louis |format=vinyl back cover |url=http://www.wirz.de/music/nighthaw/grafik/104b4.jpg }} </ref> અને સેંટ. લુઇસ જેવા શહેરોમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. <ref>{{cite web |title=A brief history of Rhythm'n'Blues |url=http://www.scaruffi.com/history/rb.html |author=Piero Scaruffi |year=2003 |access-date=2008-08-14}}</ref> ઇલેક્ટ્રીક બ્લૂઝે ઇલેક્ટ્રીક ગિતાર, ડબલ બાસ (જેનું ધીમે ધીમે બાસ ગિતારે લીધું હતું), ડ્રમ્સ અને હાર્મોનિકા કે જેને માઇક્રોફન અને પીએ સિસ્ટમ અથવા ગિતાર એમ્પ્લીફાયર દ્વારા વગાડવામાં આવતા હતા. શિકાગો 1948થી ઇલેક્ટ્રીક બ્લૂઝ માટેનું કેન્દ્ર બની ગયુ હતું, જ્યારે મુડ્ડી વોટર્સે તેમની પ્રથમ સફળતા: "આઇ કાન્ટ બી સેટિસફાઇડ". રેકોર્ડ કરી હતી. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠ 180</ref> શિકાગો બ્લૂઝ પર મોટે ભાગે મિસીસિપી બ્લૂઝ પ્રકારનો પ્રભાવ છે, કેમ કે રજૂઆત કરનારાઓ અસંખ્ય લોકોએ મિસીસિપી પ્રદેશમાંથી સ્થળાંતર કર્યું હતું. હાવલીન વોલ્ફ,<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/wolf.html |title=Howlin' Wolf |author=Piero Scaruffi |year=1999 |access-date=2008-08-14}}</ref> મુડ્ડી વોટર્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/waters.html |title=Muddy Waters |author=Piero Scaruffi |year=1999 |access-date=2008-08-14}}</ref> વિલી ડિક્સોન,<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/dixon.html |title=Willie Dixon |author=Piero Scaruffi |year=1999 |access-date=2008-08-14}}</ref> અને જિમ્મી રીડ<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/reed.html |title=Jimmy Reed |author=Piero Scaruffi |year=1999 |access-date=2008-08-14}}</ref> દરેક મિસીસિપીમાં જન્મ્યા હતા અને ભારે સ્થળાંતર દરમિયાન શિકાગોમાં સ્થળાંતર કરી ગયા હતા. તેમનો પ્રકારને ઇલેક્ટ્રીક ગિતારના ઉપયોગ મારફતે વર્ગીકૃત્ત્ત કરવામાં આવે છે, જેમાં કેટલીકવાર સ્લાઇડ ગિતાર, હાર્મોનિકા, અને બાસ અને ડ્રમ્સની રિધમ પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે. એલમોર જેમ્સના બેન્ડ,<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/james.html |title=Elmore James |author=Piero Scaruffi |year=1999 |access-date=2008-08-14}}</ref> અથવા જે.બી. લેનોઇરના<ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/vol1/lenoir.html |title=J. B. Lenoir |author=Piero Scaruffi |year=2003 |access-date=2008-08-14}}</ref>માં વગાડ્યું હતું તેવા જે.ટી.બ્રાઉન પણે સાક્સોફોન્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો, પરંતુ આનો ફક્ત ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટને બદલે "બેકીંગ" અથવા રિધમિક ટેકા માટે વધુ ઉપયોગ થયો હતો. લિટલ વોલ્તેર અને સોન્ની બોય વિલીયમસન (રાઇસ મિલર) પ્રારંભિક શિકાગો બ્લૂઝ સીનમાં અત્યંત જાણીતા હાર્મોનિકા (જેને બ્લૂઝ સંગીતકારો દ્વારા "હાર્પ" કહેવાય છે) વગાડનારાઓ હતા. અન્ય હાર્પ ખાલેડીઓ જેમ કે બીગ વોલ્તેર હોર્ટોન પણ પ્રભાવશાળી હતા. મુડ્ડી વોટર્સ અને એલમોર જેમ્સ સ્લાઇડ ઇલેક્ટ્રીક ગિતારના સંશોધનાત્મક વપરાશ માટે જાણીતા હતા. હોવલીન વુલ્ફ અને મુડ્ડી વોટર્સ તેમના ઊંડા, "જાડા" અવાજો માટે જાણીતા હતા. બેસિસ્ટ અને કંપોઝર વિલી ડિક્ઝોને શિકાગો બ્લૂઝ સીનમાં મુખ્ય ભૂમિકા બજાવી હતી. તેમણે તે ગાળાના ઘણા સ્ટાન્ડર્ડ બ્લૂઝ ગીતોની રચના કરી હતી અને લખ્યા હતા, જેમ કે "હૂચી કૂચી મેન", "આઇ જસ્ટ વોન્ટ ટુ મેક લવ ટુ યુ" (બંને મુડ્ડી વોટર્સ માટે લખાઇ હતી) અને , "વાંગ ડાંગ ડૂડલ" અને હોવલીન વુલ્ફ માટે "બેક ડોર મેન". શિકાગો બ્લૂઝ પ્રકારના મોટા ભાગના કલાકારોએ શિકાગો સ્થિત ચેસ રેકોર્ડઝ અને ચેકર રેકોર્ડઝ લેબલો માટે રેકોર્ડીંગ કર્યું હતું. આ યુગના નાના બ્લૂઝ લેબલોમાં વી-જય રેકોર્ડઝ અને જે.ઓ.બી. રેકોર્ડઝનો સમાવેશ થાય છે. 1950ના પ્રારંભિક ગાળામાં, પ્રભુત્વ ધરાવતા શિકાગો લેબલોને સામ ફિલીપ્સ' સન રેકોર્ડઝ મેમફિસની કંપની દ્વારા તેઓ 1960માં શિકાગો ગયા તે પહેલા પડકાર ફેકવામાં આવ્યો હતો, જેણે બી.બી. કીંગ અને હોવલીન વુલ્ફ રેકોર્ડીંગ કર્યું હતું.<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં માર્ક એ. હંમ્ફ્રે, પૃષ્ઠ 187</ref> ફિલીપ્સે 1954માં એલવિસ પ્રેસ્લીની શોધ કર્યા બાદ, સન લેબલ ત્વરિતતાથી ગોરા શ્રોતાઓને વિસ્તારવામાં લાગી ગયું હતું અને મોટે ભાગે રોક 'એન' રોલના રેકોર્ડીંગની શરૂઆત કરી હતી. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં બેરી પિયર્સન, પૃષ્ઠ 342</ref> 1950માં બ્લૂઝનું અમેરિકન લોકપ્રિય સંગીત વિચારધારા પર ભારે પ્રભુત્વ હતું. વિખ્યાત સંગીતકારો જેમ કે બો ડિડલે<ref name="Herzhaft, pg. 53"/> અને ચક બેરી,<ref>હર્ઝહાફ્ટ, પૃષ્ઠ 11</ref> બંનેએ ચેસ માટે રેકોર્ડીંગ કર્યું હતું ત્યારે તેની પર શિકાગો બ્લૂઝનું પ્રભુત્વ રહ્યું હતું તેમની ઉત્સાહી વગાડવાના પ્રકારે તેમને બ્લૂઝના ખિન્ન તબક્કાઓથી અલગ પાડ્યા હતા. શિકાગો બ્ય્લુયઝે લૌઇસિયાનાના ઝાયડેકો સંગીત,<ref>હર્ઝહાફ્ટ, પૃષ્ઠ 236</ref> સાથે ક્લિફ્ટોન ચેનિયર<ref>હર્ઝહાફ્ટ, પૃષ્ઠ 35</ref> પર બ્લૂઝ શબ્દભારનો ઉપયોગ કરીને પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું. ઝાયડેકો સંગીતકારોએ બ્લૂઝના ધોરણો માટે ઇલેક્ટ્રીક સોલો ગિતાર અને કાજુન ગોઠોવણીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. [[ચિત્ર:Orush.jpg|thumb|200px|right|ઓટિસ રશ, 'વેસ્ટ સાઇડ સાઉન્ડ'ના અગ્રણી]] 1950ના અંતમાં, નવા બ્લૂઝ પ્રકાર શિકાગોના વેસ્ટ સાઇડમાં ઊભરી આવ્યા હતા, જેમાં મેજિક સામ, બુડ્ડી ગાય અને ઓટીસ રશ કોબ્રા રેકોર્ડઝ પર અગ્રણી રહ્યા હતા. <ref>કોરોમા, પૃષ્ઠ 49</ref> 'વેસ્ટ સાઇડ સાઉન્ડ'ને રિધમ ગિતાર, બાસ ગિતાર અને ડ્રમ્સનો મજબૂત ટેકો હતો અને ગાય, ફ્રેડ્ડી કીંગ, મેજિક સ્લિમ અને લ્યુથર એલિસન દ્વારા સંપૂર્ણ કરાયું હોવાથી તેણે એમ્પ્લીફાઇડ ઇલેક્ટ્રીક લીડ ગિતાર દ્વારા પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/151.html |title=Blues |work=Encyclopedia of Chicago |access-date=2008-08-13 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517114028/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/151.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=West Side Chicago Blues |url=http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=11835 |work=All about Jazz |author=C. Michael Bailey |date=2003-10-04 |access-date=2008-08-13}}</ref> [[ચિત્ર:JohnLeeHooker1997.jpg|thumb|જોહ્ન લી હૂકરે તેમના પોતાના બ્લૂઝ સ્ટાઇલનું સર્જન કર્યું હતું અને તેમની લાંબા કારકીર્દીમાં અનેક વખત તેનું નવીનીકરણ કર્યું હતું. ]] અન્ય બ્લૂઝ કલાકારો જેમ કે જોહ્ન લી હૂકર શિકાગો પ્રકાર સાથે સીધી રીતે સંબંધ ન હોય એવું પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. જોહ્ન લી હૂકરના બ્લૂઝ વધુ "વ્યક્તિગત" છે, જે હૂકરના ઊંડા કર્કશ અવાજને સિંગલ ઇલેક્ટ્રીક ગિતારનો સાથ મળ્યો હતો. સીધી રીતે બૂગી વૂગી દ્વારા પ્રભાવ નહી ધરાવવા છતા તેમનો "ગ્રૂવી" પ્રકારને કેટલીકવાક "ગિતાર બૂગી" કહેવાય છે. તેમની પ્રથમ સફળતા, "બૂગી ચિલેન", 1949માં આરએન્ડબી (R&amp;B) ચાર્ટ પર #1 ક્રમાકે પહોંચી હતી. <ref>લાર્સ બીજોર્ન, ''બીફોર મોટોન'' , 2001, યુનિવર્સિટી ઓફ મિશીગન પ્રેસ, ISBN 0-472-06765-6, પૃષ્ઠ. 175</ref> 1950ના અંતમાં, સ્વેમ્પ બ્લૂઝ પેઢીએ નિર્માતા જે.ડી." ની આસપાસ રજૂ કરનારાઓ જેમ કે લાઇટનીન સ્લિમ, સ્લિમ હાર્પો, સામ મ્યેર્સ અને જેરી મેકકેઇનની સાથે બેટોન રૌગની નજીકનો વિકાસ કર્યો હતો.જય મિલર અને એક્સેલ્લો લેબલ. જિમ્મી રીડ દ્વારા મજબૂત પ્રભાવ ધરાવવાની સાથે, સ્વેમ્પ બ્લૂઝ ધીમી ગતિ ધરાવે છે અને જે રીતે લિટલ વોલ્તેર અથવા મુડ્ડી વોટર્સ રજૂ કરતા હતા તેવા શિકાગો બ્લૂઝ પ્રકાર કરતા હાર્મોનિકાનો સરળ ઉપયોગ કરતા હતા. આ પેઢીના ગીતોમાં "સ્ક્રેચ માય બેક", "શી ઇઝ ટફ" અને "આઇ એમ અ કીંગ બી"નો સમાવેશ થાય છે. === 1960 અને 1970ના દાયકા === 1960ના પ્રારંભથી પેઢીઓ પર આફ્રિકન અમેરિકન સંગીત જેમ કે રોક એન્ડ રોલ અને સોલનો પ્રભાવ રહ્યો હતો જે વિખ્યાત સંગીત વિચારધારાનો ભાગ હતા. ગોરા રજૂઆત કરનારાઓ આફ્રિકન અમેરિકન સંગીતને યુએસ અને વિદેશ એમ બંનેમાં સ્થિત નવા શ્રોતાઓ સમક્ષ લઇ આવ્યા હતા. જોકે, બ્લૂઝ મોજાઓ મુડ્ડી વોટર્સ જેવા કલાકારને અગ્રભાગ સુધી લઇ આવ્યા હતા તેઓ બંધ થઇ ગયા હતા. બ્લૂઝમેન જેમ કે બીગ બીલ બ્રૂન્ઝી અને વિલી ડિક્સોને યુરોપમાં નવા બજાર તરફ દ્રષ્ટિ દોડાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. ડિક વોટરમેન અને બ્લૂઝ તહેવારો કે જેનુ યુરોપમાં આયોજન કર્યું હતું તેણે બ્લૂઝ સંગીતને વિદેશમાં દર્શાવવા માટે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. યુકેમાં, બેન્ડઝે યુએસ બ્લૂઝ દંતકથાઓ અને યુકે બ્લૂઝ રોક આધારિત બેન્ડઝનું અનુકરણ કર્યું હતું, જેની 1960 દરમિયાનમાં પ્રભાવશાળી ભૂમિકા ભજવી હતી. <ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં જિમ ઓ નીલ, પૃષ્ઠો 347-387</ref> [[ચિત્ર:B. B. King.jpg|thumb|200px|right|બ્લૂઝ દંતકથા બી.બી. કીંગ તેમની ગિતાર "લ્યુસિલે" સાથે.]] બ્લૂઝ રજૂઆત કરનારાઓ જેમ કે જોહ્ન લી હૂકર અને મુડ્ડી વોટર્સે ઉત્સાહી પ્રક્ષકો સામે રજૂઆત કરવાનું સતત રાખ્યું હતું, જેણે નવા કલાકારો જેમ કે ન્યુ યોર્ક સ્થિત તાજ મહેલને પરંપરાગત બ્લૂઝમાં પ્રવેશવાની પ્રેરણા આપી હતી. જોહ્ન લી હૂકરે તેમના બ્લૂઝ પ્રકારને રોક તત્વો સાથે મિશ્રીત કરી દીધા હતા અને નાના ગોરા સંગીતકારો સાથે વગાડતા, મ્યુઝિકલ પ્રકારનું સર્જન કર્યું હતું જેને 1971ના આલ્બમ ''એન્ડલેસ બૂગી'' પર સાંભળી શકાય છે. બી.બી. કીંગની વર્ચ્યુસો ગિતાર તરકીબે તેમને "કીંગ ઓફ ધ બ્લૂઝ" જેવું નામસ્ત્રોતીય શિર્ષક કમાવી આપ્યું હતું. શિકાગો પ્રકારની વિરુદ્ધમાં, કીંગના બેન્ડે સ્લાઇડ ગિતાર અથવા હાર્પને બદલે સાક્સોફોન, ટ્ર્મપેટ અને ટ્રોમબોન પરથી મજબૂત બ્રાસનો ટેકો લીધો હતો. ટેનેસીમાં-જન્મેલ બોબી "બ્લ્યુ" બ્લેન્ડે બી.બી. કીંગની જેમજ બ્લૂઝ અને આરએન્ડબી (R&amp;B) પ્રકાર પર ઝંપલાવ્યું હતું. આ ગાળા દરમિયાન, ફરેડ્ડી કીંગ અને આલ્બર્ટ કીંગે ઘણી વખત રોક અને સોલ સંગીતકારો (એરિક ક્લેપ્ટોન, બુકર ટી એન્ડ એમજીએસ) સાથે વગાડ્યુ હતું અને સંગીતના પ્રકાર પર તેની મોટો પ્રભાવ હતો. સિવીલ રાઇટ્સ<ref name="Koroma, pg. 122">કોરોમા, પૃષ્ઠ 122</ref>નું સંગીત અને યુએસમાં ફ્રી સ્પીચ ચળવળે અમેરિકન મૂળના અને અગાઉના અમેરિકન સંગીતના રસના ઉત્થાનને જન્મ આપ્યો હતો. તેમજ જિમ્મી બાસ મ્યુઝિક તહેવારો જેમ કે ન્યુપોર્ટ ફોક તહેવાર<ref>કોરોમા, પૃષ્ઠ 388</ref> નવા શ્રોતાઓ સમક્ષ પરંપરાગત બ્લૂઝ લાવ્યો હતો, જેણે યુદ્ધ પહેલાના શ્રવણેન્દ્રિય બ્લૂઝમાં અને રજૂઆત કરનારાઓ જેમ કે સોન હાઉસ, મિસીસીપી જોહ્ન હર્ટ, સ્કીપ જેમ્સ અને રેવરેન્ડ ગેરી ડેવીસમાં ઉત્સાહ જગાવ્યો હતો. <ref name="Koroma, pg. 122"/> યુદ્ધ પહેલાના સંગીન બ્લૂઝનો અસંખ્ય સંગ્રહનું યાઝૂ રેકોર્ડઝ દ્વારા પુનઃપ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું. 1950માં શિકાગો બ્લૂઝ ચળવળના જે.બી. લેનોઇરે શ્રવણેન્દ્રિય ગિતારનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ એલપીઓ રેકોર્ડ કરી હતી, તેમાં કેટલીકવાર વિલી ડિક્સોને શ્રવણેન્દ્રિય બાસ અથવા ડ્રમ્સમાં સહયોગ આપ્યો હતો. તેમના ગીતોનું, મૂળભૂત રીતે, ફક્ત યુરોપમાં જ વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું,<ref>નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝમાં જિમ ઓનીલ, પૃષ્ઠ 380</ref> જેમાં રાજકીય મુદ્દાઓ જેમ કે જાતિવાદ અથવા વિયેતનામ યુદ્ધ મુદ્દાઓ કે જે આ ગાળા દરમિયાન અસાધારણ હતા તેની પર ટિપ્પણી કરવામાં આવી હતી. તેમના ''અલ્બામા બ્લૂઝ'' રેકોર્ડીંગમાં નીચે જણાવ્યા અનુસારના ગીતો હતા: <blockquote> આઇ નેવર વીલ ગો બેક, ધેટ ઇઝ નોટ ધ પ્લેસ ફોર મી (2x)<br /> યૂ નો ધે કીલ્ડ માય સિસ્ટર એન્ડ માય બ્રધર,<br /> એન્ડ ધ હોલ વર્લ્ડ લેટ ધેમ પીપલ્સ ગો ડાઉન ધેર ફ્રી </blockquote> 1960માં ગોરા શ્રોતાઓનો બ્લૂઝમાં રસ શિકાગો સ્થિત પાઉલ બટરફિલ્ડ બ્લૂઝ બેન્ડ અને બ્રિટીશ બ્લૂઝ ચળવળને કારણે વધ્યો હતો. બ્રિટીશ બ્લૂઝની શૈલી યુકેમાં વિકાસ પામી હતી, જ્યારે બેન્ડઝ જેમ કે ધી એનિમલ્સ, ફ્લીટવુડ મેક, જોહ્ન મેયાલ એન્ડ ધ બ્લૂઝબ્રેકર્સ, ધી રોલીંગ સ્ટોન્સ, ધી યાર્ડબર્ડઝ, અને ક્રીમ અને આઇરીશ સંગીતકાર રોરી ગલાઘેરે ડેલ્ટા અથવા શિકાગો બ્લૂઝ પરંપરાઓ પરથી સંગીન બ્લ્યુ ગીતોની રજૂઆત કરી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.history-of-rock.com/blues.htm |title=A Short Blues History |work=History of Rock |access-date=2008-08-14}}</ref> લેડ ઝેપ્પેલીનના અગાઉની અસંખ્ય સફળતાઓ પરંપરાગત બ્લૂઝ ગીતોની રજૂઆત હતી. 1960ના પ્રારંભના બ્રિટીશ અને બ્લૂઝ સંગીતકારોએ અસંખ્ય અમેરિકન બ્લૂઝ રોક ફ્યુઝન રજૂઆત કરનારાઓને પ્રેરણા આપી હતી, જેમાં કેન્ડ હીટ, અગાઉના જેફર્સન એરપ્લેન, જેનીસ જોપ્લીન, જોહ્ની વિન્ટર, ધી જે. ગેઇલ્સ બેન્ડ, આરવાય કોડર, અને ઓલમેન બ્રધર્સ બેન્ડનો સમાવેશ થાય છે. બ્લૂઝ રોકની રજૂઆત કરનાર એક એવા જિમી હેન્ડ્રીક્સ, તે સમયે તેમના ક્ષેત્રમાં જવલ્લેજ ઉપલબ્ધ બન્યા હતા: બ્લેક મેન કે જેણે સાયકાડેલિક રોક વગાડ્યું હતું. હેન્ડ્રીક્સ કુશળ ગિતારવાદક હતો અને તેના સંગીતમાં ડિસ્ટોર્શન અને ફીડબેકનો સંશોધનાત્મક ઉપયોગ કરનાર પ્રથમ હતો. <ref>ગારોફાલો, પૃષ્ઠો 224–225</ref> આ કલાકારો અને અન્યો દ્વારા બ્લૂઝ સંગીતે રોક સંગીતના વિકાસપર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://infernality.blogspot.com/2006/09/origins-and-early-popularity-1960s-and.html |title=History of heavy metal: Origins and early popularity (1960s and early 1970s) |date=2006-09-18 |access-date=2008-08-13}}</ref> 1970ના પ્રારંભમાં ટેક્સાસ રોક બ્લૂઝ શૈલી ઊભરી આવી હતી, જેણે ગિતારનો સોલો અને રિધમ રોલ્સ એમ બંનેમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તેનાથી વિરુદ્ધમાં, ટેક્સાસ શૈલી પર બ્રિટીશ રોક બ્લૂઝ ચળવળનો મજબૂત પ્રભાવ રહ્યો હતો. ટેક્સાસ શૈલીના મોટા કલાકારો જોહ્ની વિન્ટર, સ્ટેવી રાય વૌઘાન, ધી ફેબ્યુલસ થંડરબર્ડઝ, અને ઝેડઝેડ ટોપનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ કલાકારોએ તેમની સંગીત યાત્રાનો પ્રારંભ 1970માં કર્યો હતો, પરંતુ તેઓ તેના પછીના દાયકા સુધીમાં મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા ન હતા. <ref>કોરોમા, પૃષ્ઠ 50</ref> === 1980 થી 2000 === 1980 સુધી, આફ્રિકન અમેરિકન વસ્તીમાં ખાસ કરીને જેકસન, મિસીસીપી અને અન્ય ડીપ સાઉથ પ્રદેશોના ચોક્કસ ભાગમાં બ્લૂઝમાં ફરી રસ પેદા થયો હતો. ઘણી વખત "સોલ બ્લૂઝ" અથવા "સાઉધર્ન સોલ" તરીકે ગણાતા, એવું સંગીત આ ચળવળના કેન્દ્રસ્થાને હતું, જેને જેકસન આધારિત માલાકો લેબલઃ <ref>{{cite web |url=http://www.visitmississippi.org/press_news/Malaco%20Blues%20Marker%20April%208.pdf |title=Malaco Records to be honored with blues trail marker |author=Stephen Martin |publisher=Mississippi development authority |date=2008-04-03 |access-date=2008-08-28 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910032302/http://www.visitmississippi.org/press_news/Malaco%20Blues%20Marker%20April%208.pdf |url-status=dead }}</ref> ઝેડ. ઝેડ. હીલના ''ડાઉન હોમ બ્લૂઝ'' (1982) અને લિટલ મિલ્ટોનના ''ધી બ્લૂઝ ઇઝ ઓલરાઇટ'' (1984)પરના ખાસ રેકોર્ડીંગની અણધારી સફળતા દ્વારા નવું જીવન મળ્યું હતું. સમકાલીન આફ્રિકન-અમેરિકન રજૂઆત કરનારાઓ કે જેમણે આ બ્લૂઝની નસમાં કામ કર્યું હતું તેમાં બોબી રશ, ડેનિસ લાસેલી, સર ચાર્લ્સ જોન્સ, બેટ્ટી લાવેટ્ટ, માર્વિન સિસ અને પેગ્ગી સ્કોટ આદમ્સનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Stevie Ray Vaughan, 1989.jpg|thumb|left|175px|ટેક્સાસ બ્લૂઝ ગિતારીસ્ટ સ્ટીવી રે વૌઘાન]] 1980 દરમિયાનમાં બ્લૂઝ પરંપરાગત અને નવા સ્વરૂપો એમ બંનેમાં સતત રહ્યા હતા. 1986માં, આલ્બમ ''સ્ટ્રોંગ પર્સ્યુએડર'' માં રોબર્ટ ક્રેનો મોટા બ્લૂઝ કલાકાર તરીકે ઉલ્લેખ કરાયો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.scaruffi.com/history/cpt416.html |title=The History of Rock Music: 1976–1989, Blues, 1980-81 |author=Piero Scaruffi |year=2005 |access-date=2008-08-14}}</ref> પ્રથમ સ્ટેવી વૌઘાન દ્વારા રેકોર્ડ કરાયેલ ''ટેક્સાસ ફ્લડ'' 1983માં પ્રસિદ્ધ કરાઇ હતી અને ટેક્સાસ સ્થિત ગિતારવાદકને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નામોશી પ્રાપ્ત થઇ હતી. 1989માં જોહ્ન લી હૂકરની લોકપ્રિયતા આલ્બમ ''ધી હીલર'' સાથે પુનઃજીવીત થઇ હતી. એરિક ક્લેપ્ટોન,કે જેઓ બ્લૂઝ બ્રેકર્સ અને ક્રીમ સાથેની રજૂઆત માટે જાણીતા છે, તેમણે 1990માં તેમના આલ્બમ ''અનપ્લગ્ડ'' સાથે પુનઃદેખા દીધી હતી, જેમાં તેમણે શ્રવણેન્દ્રિય ગિતાર પર નિયમ બ્લૂઝ નંબરો વગાડ્યા હતા. જોકે 1990ના પ્રારંભમાં, ડિજીટલ મલ્ટીટ્રેક રેકોર્ડીંગ અને અન્ય ટેકનોલોજીકલ અદ્યતનતા અને નવી માર્કેટીંગ વ્યૂહરચનાઓ કે જેમાં વીડીયો ક્લિપ પ્રોડક્શનનો સમાવેશ થાય છે તેમાં ખર્ચમાં વધારો થયો હતો અને બ્લૂઝ સંગીતના અગત્યના ઘટક એવા સ્વયંસ્ફુર્ત અને સુધારાકરણને એક પડકાર હતો. <ref>''નથીંગ બટ ધ બ્લૂઝ'' માં મેરી કેથેરીન અલ્દીન, પૃષ્ઠ 130</ref> 1980 અને 1990માં, બ્લૂઝ પ્રકાશનો જેમ કે ''લિવીંગ બ્લૂઝ'' અને ''બ્લૂઝ રેવ્યુ'' નું વિતરણ થવાનું શરૂ થયું હતું, મોટા શહેરોએ બ્લૂઝ સમાજો રચવાનો પ્રારંભ કરી દીધો હતો, બહારના બ્લૂઝ તહેવારો વધુ સામાન્ય બની ગયા હતા, અને <ref>અત્યંત નોંધપાત્ર બ્લૂઝની ડિરેક્ટરી http://blues.about.com/od/bluesfestivals/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013052802/http://blues.about.com/od/bluesfestivals/ |date=2006-10-13 }} ઉપર મેળવી શકાય છે.</ref> બ્લૂઝ માટેના વધુ નાઇટક્લબો અને સ્થળોનો ઉદભવ થયો હતો. <ref>યુ.એસ.માં અગત્યના બ્લૂઝના સ્થળોની યાદી http://blues.about.com/cs/venues/ઉપર{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મેળવી શકાય છે.</ref> 1990માં, બ્લૂઝની રજૂઆત કરનારાઓ અસંખ્ય પ્રકારની મ્યુઝિકલ જાતો શોધી કાઢી હતી, જેમ જોઇ શકાય છે કે, ઉદાહરણ તરીકે, વાર્ષિક બ્લૂઝ મ્યુઝિક એવોર્ડઝ કે જેને અગાઉ ડબ્લ્યુ.સી. હેન્ડી એવોર્ડઝ <ref>{{cite web | title=Blues Music Awards information | url=http://www.blues.org/bluesmusicawards/ | access-date=November 25, 2005 | archive-date=એપ્રિલ 29, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060429073938/http://www.blues.org/bluesmusicawards/ | url-status=dead }}</ref> અથવા શ્રેષ્ઠ સમકાલીન માટે ગ્રેમી એવોર્ડઝ અને પરંપરાગત બ્લૂઝ આલ્બમ એવુ નામ અપાયું હતું તેના ઉમેદવારોના વ્યાપક ભપકાઓ દ્વારા. સમકાલીન બ્લૂઝ સંગીતની વિવિધ બ્લૂઝ લેબલો દ્વારા સારસંભાળ લેવાય છે જેમ કે: એલિગેટર રેકોર્ડઝ, રુફ રેકોર્ડઝ, ચેસ રેકોર્ડઝ (એમસીએ), ડેલમાર્ક રેકોર્ડઝ, નોર્ધનબ્લૂઝ મ્યુઝિક, અને વાનગાર્ડ રેકોર્ડઝ (આર્ટેમિસ રેકોર્ડઝ). કેટલાક લેબલો તેમની પુનઃશોધ કરવાની પ્રવૃત્તિ અને જવલ્લેજ ઉપલબ્ધને પુનઃનકલ માટે વિખ્યાત છે જેમાં આરહૂલી રેકોર્ડઝ, સ્મિથ્સસોનીયન ફોકવેયઝ રેકોર્ડીંગ્સ (ફોકવેયઝ રેકોર્ડઝના વારસ) અને યાઝૂ રેકોર્ડઝ (શાનાચી રેકોર્ડઝ)નો સમાવેશ થાય છે. <ref>સમકાલીન બ્લૂઝ લેબલોની સંપૂર્ણ ડિરેક્ટરી http://blues.about.com/cs/recordlabels/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006073604/http://blues.about.com/cs/recordlabels/ |date=2009-10-06 }} ઉપર મેળવી શકાય છે.</ref> આજના યુવાન બ્લૂઝ કલાકારો બ્લૂઝના તમામ તબક્કાઓ શોધે છે જેમાં ક્લાસિક ડેલ્ટાથી લઇ વધુ રોક લક્ષી બ્લૂઝનો સમાવેશ થાય છે, 1970 બાદ જન્મેલા કલાકારો જોહ્ન મેયેર, કેન્ની વેયન શેફર્ડ, સિન કોસ્ટેલ્લો, શાનૂન કર્ફમેન, એન્થોની ગોમ્સ, શેમેકિયા કોપલેન્ડ, જોન્ની લેંગ, કોરે હેરિસ, સુસાન ટેડેશી, જેડબ્લ્યુ-જોન્સ, જો બોનામાસ્સા, મિશેલ માલોન, નોર્થ મિસિસીપી ઓલસ્ટાર્સ,એવરલાસ્ટ, ધી વ્હાઇટ સ્ટ્રીપ્સ, ધી બ્લેક કીઝ, બોબ લોગ III, જોસ પી અને હિલસ્ટોમ્પ છે જેમણે તેમની પોતાની શૈલીઓ વિકસાવી હતી.{{Citation needed|date=July 2010}} મેમફિસ, ટેક્સાસ-સ્થિત વિલીયમ ડેનિયલ મેકફોલ્સ, કે જે "બ્લૂઝ બોય વિલી" તરીકે પણ જાણીતા છે તે પરંપરાગત બ્લૂઝની રજૂઆત કરનારા છે. == સંગીતમય અસર == બ્લૂઝ મ્યુઝિકલ શૈલીઓ, (12-બાર બ્લૂઝ), મેલોડીઝ, અને બ્લૂઝ સ્કેલની રચના કરે છે, જેણે સંગીતની અન્ય જાતો પણ વિકસાવી છે જેમ કે રોક અને રોલ. જાઝ અને લોકપ્રિય સંગીત.<ref>{{cite web |url=http://www.googobits.com/articles/p6-2006-the-blues--the-revolution-of-music.html |title=The Blues: The Revolution of Music |author=Jennifer Nicole |date=2005-08-15 |access-date=2008-08-17 }}</ref> આગળ પડતા જાઝ, ફોક અથવા રોક રજૂઆત કરનારાઓ જેમ કે લૂઇસ આર્મસ્ટ્રોંગ, ડ્યૂક એલિંગ્ટોન, માઇલ્સ ડેવિસ, અને બોબ ડેલાન છે તેમણે નોંધપાત્ર બ્લૂઝ રેકોર્ડીંગ્સની રજૂઆત કરી છે. બ્લૂઝ સ્કેલનો ઘણી વખત લોકપ્રિય ગીતો જેમ કે હેરોલ્ડ આર્લેનના "બ્લૂઝ ઇન ધ નાઇટ", બ્લૂઝ બોલાડ જેવા "સિંસ આ ફેલ ફોર યુ" અને "પ્લીઝ સેન્ડ મિ સમવન ટુ લવ", અને ઓરકેસ્ટ્રાને લગતી કૃતિઓ જેમ કે જ્યોર્જ ગર્શવિનની "હેપ્સોડી ઇન બ્લ્યુ" અને "કોન્સર્ટો ઇન એફ"માં ઉપયોગ થાય છે. ગર્શવિનની સોલો પિયાનો માટેની બીજી "પ્રસ્તાવના" એ ક્લાસિકલ બ્લૂઝનું રસપ્રદ ઉદાહરણ છે, જે શૈક્ષણિક સખ્તાઇ સાતે સ્વરૂપ જાળવી રાખે છે. બ્લૂઝ સ્કેલ આજના લોકપ્રિય આધુનિક સંગીતમાં સર્વવ્યાપી છે અને અસંખ્ય મોડલ ફ્રેમ્સ, ખાસ કરીને રોક મ્યુઝિકમાં વપરાયેલી લેડર ઓફ થર્ડઝની માહિતી આપે છે.(ઉદાહરણ તરીકે "એ હાર્ડ ડેયઝ નાઇટ"માં). બ્લૂઝ સ્વરૂપોનો ટેલિવીઝન પ્રસારિત થતી વાર્તાઓમાં ઉપયોગ થાય છે, જેમ કે ''બેટમેન'' , તીન આઇડોલ ફેબિયન્સની સફળ, "ટર્ન મિ લૂઝ", કંટ્રી મ્યુઝિક સ્ટાર જિમ્મી રોજર્સ'ના મ્યુઝિક, અને ગિતારવાદક/વોકાલિસ્ટ ટ્રેસી ચેપમેનની સફળ "ગિવ મિ વન રિઝન". આરએન્ડબી (R&amp;B) મ્યુઝિક આધ્યાત્મિકતા અને બ્લૂઝમાં શોધી શકાય છે. સંગીતની રીતે, આધ્યાત્મિકતા ન્યુ ઇગ્લેંન્ડ કોરલ પરંપરાનો ઉતરતો ક્રમ હતો અને ઇસાક વોટ્સની પ્રાર્થનાનો ચોક્કસ ભાગ હતો, જે આફ્રિકન રિધમ્સ અને કોલ એન્ડ રિસ્પોન્સ સ્વરૂપ સાથે મિશ્રીત થઇ ગયો હતો. આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયમાં આધ્યાત્મિક અથવા ધાર્મિક સૂર "લો-ડાઉન" બ્લૂઝની તુલનામાં વધુ સારી રીતે દસ્તાવેજી થયેલા છે. આધ્યાત્મિક ગાયનનો એટલા માટે વિકાસ થયો હતો કે આફ્રિકન-અમેરિકન સમુદાયો ટોળામાં એકત્ર થાય અથવા પ્રાર્થના કરવા એકત્ર થઇ શકે, જે કેમ્પ બેઠકો તરીકે કહેવાતી હતી. અગાઉના કંટ્રી બ્લ્યુમેન જેમ કે સ્કીપ જેમ્સ, ચાર્લી પેટ્ટોન, જ્યોર્જિયા ટોમ ડોર્સીએ કંટ્રી અને શહેરી બ્લૂઝ રજૂ કર્યું હતું અને તેની પર આધ્યાત્મિક ગાયનનો પ્રભાવ હતો. ડોર્સીએ ગોસ્પેલ મ્યુઝિકને લોકપ્રિય બનાવવામાં મદદ કરી હતી. <ref>{{cite web |url=http://afgen.com/gospel1.html |title=History of gospel music |author=Phil Petrie |access-date=2008-09-08}}</ref> ગોસ્પેલ મ્યુઝિકનો 1930માં ગોલ્ડન ગેટ ક્વાર્ટેટ સાથે વિકાસ થયો હતો. 1950માં સામ કૂક, રે ચાર્લ્સ અને જેમ્સ બ્રાઉન દ્વારાના સોલ મ્યુઝિકs ગોસ્પેલ અને બ્લૂઝ મ્યુઝિક તત્વનો ઉપયોગ કર્યો હતો. 1960 અને 1970માં ગોસ્પેલ અને બ્લૂઝ એ સોલ બ્લૂઝ મ્યુઝિકમાં મિશ્ર થયેલા હતા. 1970નું ફૂંક મ્યુઝિક પર સોલનો પ્રભાવ હતો; ફૂંકને હિપ-હોપ અને સમકાલીન આરએન્ડબી (R&amp;B)ની પૂર્વ ઘટના તરીકે જોઇ શકાય. [[ચિત્ર:Duke Ellington at the Hurricane Club 1943.jpg|thumb|ડ્યૂક એલિંગટચન બિગ બેન્ડ અને બેબોપ પેઢી તરફ વ્યાપ વધાર્યો હતો. એલિંગ્ટોને ઉગ્રપણે બ્લૂઝ સ્વરૂપનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<સંદર્ભ નામ=મોન્ક>[177]</સંદર્ભ>]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વ યુદ્ધ II]] પહેલા, બ્લૂઝ અને જાઝ વચ્ચેની સરહદો ઓછી સ્પષ્ટ હતી. સામાન્ય રીતે, જાઝ અને હાર્મોનિક માળખાઓનો પ્રારંભ બ્રાસ બેન્ડથી થાય છે, જેમાં બ્લૂઝ 12 બાર બ્લૂઝ જેવા બ્લૂઝ સ્વરૂપો ધરાવતા હતા. જોકે, 1940ના જંપ બ્લૂઝ બંને શૈલીઓ સાતે મિશ્ર થઇ જાય છે. વિશ્વયુદ્ધ II પછી, બ્લૂઝની જાઝ પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો. બેબોપ ક્લાસિક્સ, જેમ કે ચાર્લી પાર્કરના "નાવસ ધ ટાઇમ"એ, બ્લૂઝ સ્વરૂપનો પેન્ટાટોનીક સ્કેલ અને બ્લ્યુ નોટ સાથે ઉપયોગ કર્યો હતો. બેબોપે જાઝની ભૂમિકામાં મોટો ફેરફાર અનુભવ્યો હતો, જેમાં નૃત્ય માટે મ્યુઝિકની લોકપ્રિય શૈલીથી લઇને "હાઇ-આર્ટ," ઓછો ઉપયોગ કરી શકાય તેવા, કુશાગ્ર "મ્યુઝિશિયન્સ મ્યુઝિક"નો સમાવેશ થાય છે. બ્લૂઝ અને જાઝ સ્પ્લીટ એમ બંને માટેના શ્રોતાઓ અને બ્લૂઝ અને જાઝ વચ્ચેની સરહદ વધુ સ્પષ્ટ બની હતી. જે કલાકારો જાઝ અને બ્લૂઝ વચ્ચે સરહદ ખેંચતા હતા તેને જાઝ બ્લૂઝ પેટા જાતિમાં વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name=monk>{{cite web|url=http://www.jazzinamerica.org/pdf/1/Influence%20of%20Jazz%20on%20Blues.pdf|title=The Influence of the Blues on Jazz|publisher=Thelonious Monk Institute of Jazz|access-date=August 17, 2008}}</ref><ref>{{cite book |title=Roots of the classical: the popular origins of western music |author=Peter Van der Merwe |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=0198166478 |page=461}}</ref> બ્લૂઝના ટ્વેલ્વ બાર માળખા અને બ્લૂઝ સ્કેલ એ રોક એન્ડ રોલ મ્યુઝિક પરનો મોટો પ્રભાવ હતો. રોક એન્ડ રોલને "બેકબીટ" સાથેના બ્લૂઝ કહેવાતા હતા; કાર્લ પાર્કીંન્સ તેને રોકેબિલી "કંટ્રી બીટ સાથેના બ્લૂઝ" કહેતા હતા. રોકેબીલીસને બ્લ્યુગ્રાસ બીટ સાથે વગાડવામાં આવતા ટ્વેલ્વ બાર બ્લૂઝ પણ હોવાનું કહેવાય છે. "હૌન્ડ ડોગ", તેના સુધાર્યા વિનાના ટ્વેલ્વ બાર માળકા સાથે (હાર્મની અને લિરીક્સ એમ બંનેમાં) અને મેલોડી એ ટોનીકના થર્ડ પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું (અને સબડોમિનન્ટના સેવન્થ તરીકે), તે બ્લૂઝ ગીત રોક એન્ડ રોલ ગીતમાં સ્થાપિત થયું હતું. જેરી લી લેવિસની રોક એન્ડ રોલની શૈલી પર બ્લૂઝ અને તેની પેટાપેદાશ બૂગીવૂગીનો ભારે પ્રભાવ હતો. તેમની મ્યુઝિકની શૈલી ખરેખર રોકેબીલી ન હતી પરંતુ તેને ઘણી વખત ખરેખર રોક એન્ડ રોલ કહેવાતી હતી (આ એવું લેબલ છે જેની તેઓ વિવિધ આફ્રિકન અમેરિકન રોક એન્ડ રોલ રજૂઆત કરનારાઓ સાથે વહેંચણી કરે છે).<ref>{{cite web |url=http://www.lclark.edu/~ria/the_bl~1.htm |title=The Blues Influence On Rock & Roll |access-date=2008-08-17 |archive-date=2007-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404040053/http://www.lclark.edu/~ria/the_bl~1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.zip-country.com/Rock.htm |title=History of Rock and Roll |work=Zip-Country Homepage |access-date=2008-09-02 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828232939/http://www.zip-country.com/Rock.htm |url-status=dead }}</ref> અગાઉ કંટ્રી મ્યુઝિકમાં બ્લૂઝનો સમાવેશ કરાયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.colum.edu/CBMR/Styles_and_Genres/Country_Music.php |title=Country music |publisher=Columbia College Chicago |date=2007–2008 |access-date=2008-09-02}}</ref> જિમ્મી રોજર્સ, મૂન મુલીકન, બોબ વિલ્સ, બીલ મોનરો અને હેન્ક વિલીયમ્સ દરેકે પોતાની જાતને બ્લૂઝના ગાયકો તરીકે વર્ણવી હતી અને તેમના મ્યુઝિક બ્લૂઝની લાગણી છે જે એડ્ડી આર્નોલ્ડના કંટ્રી પોપથી અલગ છે. 1970ના યુગમાં મોટે ભાગે વિલી નેલ્સન અને વેલોન જેનીંગ્સ દ્વારાના "આઉટલો" કંટ્રી મ્યુઝિકે પણ બ્લૂઝમાંથી ઉઠાંતરી કરી હતી. જ્યારે જેરી લી લેવિસ 1950ની શૈલી રોક એન્ડ રોલના પતન બાદ દેશમાં પરત ફર્યા ત્યારે તેમણે તેમના કંટ્રીને બ્લૂઝની લાગણી સાથે ગાયું હતું અને ઘણી વખત તેમના આલ્બોમાં બ્લૂઝ ધોરણોને સમાવ્યા હતા. ઘણા અગાઉના રોક એન્ડ રોલ ગીતો બ્લૂઝ પર આધારિત છે: "ધેટ્સ ઓલ રાઇટ મમા", "જોહ્ની બી. ગૂડે", "બ્લ્યુ સ્યુડે શૂઝ", "હોલ લોટ્ટા શાકીન ગોઇન ઓન", "શેક, રેટલ, એન્ડ રોલ", અને "લોંગ ટોલ સેલી". અગાઉના આફ્રિકન અમેરિકન રોક સંગીતકારોએ સેક્સ્યુઅલ વાર્તાઓ અને બ્લ્યુઝ મ્યુઝિકની ગર્ભિતતા જાળવી રાખી હતી: "ગોટ અ ગલ નેઇમ્ડ સ્યુ, નોઝ જસ્ટ વોટ ટુ ડુ" ("ટૂટ્ટી ફ્રુટ્ટી", લિટલ રિચાર્ડ) અથવા "સી ધ ગર્લ વિથ ધ રેડ ડ્રેસ ઓન, , શી કેન ડુ ધ બર્ડલેન્ડ ઓલ નાઇટ લોંગ" ("વોટ ડીડ આઇ સે", રે ચાર્લ્સ). ટ્વેલ્વ બાર બ્લૂઝ માળખુ નવીન પોપ ગીતોમાં પણ મળી શકે છે, જેમે બોબ ડાયલાનના "ઓબ્વિયસલી ફાઇવ બીલીવર્સ" અને એસ્થર એન્ડ અબી ઓફારીમના "સિન્ડેરેલ્લા રોકફેલ્લા". == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == [[ચિત્ર:Tajmahalblues.jpg|thumb|right|175 px|1972ના મુવી સાઉન્ડર માટે તાજ મહલના સંગીતે શ્રવણેન્દ્રિય બ્લૂઝમાં ઉત્સાહ પેદા થતો જોયો હતો. ]] જાઝની જેમ, રોક એન્ડ રોલ, હેવી મેટલ મ્યુઝિક, હિપ હોપ મ્યુઝિક, રેગા, કંટ્રી મ્યુઝિક, અને પોપ મ્યુઝિક, બ્લૂઝની પર પણ "દુષ્ટાત્માનું મ્યુઝિક હોવાનો અને હિંસાનો ઉલ્લેખ કરતો હોવાનો અને અન્ય ખરાબ વર્તણૂંકનો આરોપ છે.<ref>એસએફગેટ</ref> 20મી સદીના પ્રારંભમાં બ્લૂઝને બિન પ્રતિષ્ઠિત ગણવામાં આવતં હતું, ખાસ કરીને જેમ કે ગોરા શ્રોતાઓએ 1920માં બ્લૂઝ સાંભળવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="trkeja"/> વીસમી સદીના પ્રારંભમાં, ડબ્લ્યુ.સી. હેન્ડી બ્લૂઝને લોકપ્રિય બનાવવામાં પ્રથમ હતા, જેમણે કાળા નહી તેવા અમેરિકનો પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. 1960 અને 70માં બ્લૂઝના પુનઃસજીવનના પગલે શ્રવણેન્દ્રિય બ્લ્યુઝ કલાકાર તાજ મહિલ અને મહાન ટેક્સાસ બ્લૂઝમેન લાઇટનીન હોપકિન્સ લખ્યું હતું અને એ મ્યુઝિકની રજૂઆત કરી હતી જેણે લોકપ્રિયતા અને ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી ફિલ્મ ''સાઉન્ડર'' (1972)માં આગવું સ્થાન લીધું હતું. ફિલ્મે મહલને મોશન પિક્ચર માટે બેસ્ટ ઓરિજીનલ સ્કોર રિટન માટે ગ્રેમીનામાંકન અને બાફટા નામાંકન કમાવી આપ્યું હતું. <ref>"સાઉન્ડર"[http://www.imdb.com/title/tt0069303/awards%7CThe ઇન્ટરનેટ મુવી ડેટાબેઝ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 17-0202010ના રોજ સુધારેલ</ref> આશરે 30 વર્ષો બાદ, મહલે બ્લૂઝ માટે લખ્યું હતું અને બેન્જો રચનાની રજૂઆત ક્લો-હેમર શૈલીમાં 2001 મુવી રજૂઆત "સોંગકેચર"માં કરી હતી, જેણે અપ્પાલાચિયાના મૂળ મ્યુઝિકની જાળવણીની વાર્તા પર ભાર મૂક્યો હતો. 20મી સદીના અતમાં બ્લૂઝ શૈલીનું અત્યંત દ્રશ્ય ઉદાહરણ કદાચ 1980માં આવ્યું હતું જ્યારે, ડેન અયક્રોડ અને જોહ્ન લેન્ડીસે ફિલ્મ ''ધી બ્લૂઝ બ્રધર્સ'' ની રજૂઆત કરી હતી. આ ફિલ્મે રિધમ અને બ્લૂઝ જાતિ એકી સાથે જેમ કે રે ચાર્લ્સ, જેમ્સ બ્રાઉન, કેબ કોલોવે, અરેથા ફ્રેંકલીન અને જોહ્ન લી હૂકર જેવા અસંખ્ય મોટા જીવંત પ્રભાવશાળીઓને પોતાની તરફ ખેંચ્યા હતા. રચાયેલા બેન્ડે બ્લૂઝ બ્રધર્સ માર્કી હેઠળ એક સફળ યાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. 1998નું વર્ષ ઉત્તરાર્ધ લાવ્યું હતું, ''બ્લૂઝ બ્રધર્સ 2000'' જોકે તે ભારે ટીકા અને નાણાકીય સફળતા નહી ધરાવતું હોવાથી મોટી સંખ્યામાં બ્લૂઝ કલાકારોનો તેમાં પ્રદર્શિત કરાયા હતા જેમ કે બી.બી. કીંગ, બો ડિડલી, એરીકાહ બાદુ, એરિક ક્લેપ્ટોન, સ્ટીવ વિન્ડવુડ, ચાર્લી મસલવ્હાઇટ, બ્લૂઝ ટ્રાવેલર, જિમી વૌઘાન, જેફ બેક્સટ. 2003માં, માર્ટિન સ્કોરસેસેએ વિશાળ શ્રોતાઓ સમક્ષ બ્લૂઝને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયત્નો કર્યા હતા. તેમણે વિવિધ વિખ્યાત નિર્માતાઓ જેમ કે ક્લિન્ટ ઇસ્ટવુડ અને વિમ વેન્ડર્સને ''ધી બ્લૂઝ'' તરીકે કહેવાતી પીબીએસ માટેની અસંખ્ય દસ્તાવેજી ફિલ્મોમાં ભાગ લેવા માટે કહ્યું હતં. <ref>{{imdb title | title="The Blues" (2003) (mini) | id = 0287198 }}</ref> તેમણે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સીડીઓની શ્રેણીઓમાં મોટા બ્લૂઝ કલાકારોના એકત્રીકરણની રજૂઆતમાં પણ ભાગ લીધો હતો. બ્લૂઝ ગિતારવાદક અને વોકલિસ્ટ કેબ' મો'એ 2006માં "અમેરિકા, ધ બ્યૂટીફુલ"ની તેમની બ્લૂઝ રજૂઆતમાં અભિનય કર્યો હતો જે ટેલિવીઝન શ્રેણી ''ધી વેસ્ટ વિંગ'' ના આખરી સત્ર સાથે પૂર્ણ થઇ હતી. == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{cite journal | author = Barlow, William | title = Cashing In | journal = Split File: African Americans in the Mass Media | year = 1993 | pages = 31}} * બ્રાન્સફોર્ડ સ્ટીવ [http://www.southernspaces.org/contents/2004/bransford/1a.htm "બ્લૂઝ ઇન ધ લોઅર ચટ્ટાહૂકી વેલી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101000328/http://www.southernspaces.org/contents/2004/bransford/1a.htm |date=2009-11-01 }} ''સધર્ન સ્પેસીસ'' 2004 * {{cite book | author = Clarke, Donald | title = The Rise and Fall of Popular Music | url = https://archive.org/details/risefallofpopula00clar | publisher = St. Martin's Press | year = 1995 | isbn = 0-312-11573-3}} * {{cite book | title=Nothing But the Blues: The Music and the Musicians | url=https://archive.org/details/nothingbutbluesm00cohn |editor=[[Lawrence Cohn]] |publisher=Abbeville Press |publisherlink=Abbeville Publishing Group (Abbeville Press, Inc.) |year=1993 |isbn=1558592717}} * {{cite book | author = Dicaire, David | title = Blues Singers: Biographies of 50 Legendary Artists of the Early 20th Century | url = https://archive.org/details/bluessingersbiog0000dica | publisher = McFarland | year = 1999 | isbn = 0-7864-0606-2}} * {{cite book | author = Ewen, David | title = Panorama of American Popular Music | url = https://archive.org/details/bwb_P8-CIH-976 | publisher = Prentice Hall | year = 1957 | isbn = 0-13-648360-7 }} * {{cite book | author = Ferris, Jean | title = America's Musical Landscape | url = https://archive.org/details/americasmusicall0000ferr | publisher = Brown & Benchmark | year = 1993 | isbn = 0-697-12516-5}} * {{cite book | author = Garofalo, Reebee | title = Rockin' Out: Popular Music in the USA | url = https://archive.org/details/rockinoutpopular00garo_0 | publisher = Allyn & Bacon | year = 1997 | isbn = 0-205-13703-2}} * {{cite book | author=Herzhaft, Gérard, Paul Harris and, Brigitte Debord | title=Encyclopedia of the Blues | url=https://archive.org/details/encyclopediaofbl00herz | publisher=University of Arkansas Press | year=1997 | isbn=1-557-28452-0}} * {{cite book | author=Komara, Edward M. | title=Encyclopedia of the blues | url=https://archive.org/details/encyclopediaofbl0001unse | publisher=Routledge | year=2006 |isbn=0-415-92699-8}} * {{cite book | author= Kunzler, Martin | title = Jazz Lexikon | url= https://archive.org/details/jazzlexikon1aaba0002kunz | publisher = Rohwolt Taschenbuch Verlag | year = 1988 | isbn = 3-499-16316-0 | language = German }} * {{cite book | author = Morales, Ed | title = The Latin Beat | url = https://archive.org/details/latinbeatrhythms00mora_0 | publisher = Da Capo Press | year = 2003 | isbn = 0-306-81018-2}} * {{cite book | author = [[Paul Oliver|Oliver, Paul]] and Richard Wright | title=Blues fell this morning: Meaning in the blues | publisher = Cambridge University Press | year=1990 | isbn = 0-521-37793-5}} * {{cite book | author = Schuller, Gunther | title = Early Jazz: Its Roots and Musical Development | url = https://archive.org/details/earlyjazzitsroo000schu | publisher = Oxford University Press | year = 1968 | isbn = 0-19-504043-0}} * {{cite book | author = Southern, Eileen | title = The Music of Black Americans | url = https://archive.org/details/isbn_2900393971414 | publisher = W. W. Norton & Company, Inc | year = 1997 | isbn = 0-393-03843-2}} * {{cite web | url = http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/08/15/INGMC85SSK1.DTL | title = Muslim Roots of the Blues | work = SFGate | access-date = August 24, 2005 | archive-date = સપ્ટેમ્બર 5, 2005 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050905161734/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2004%2F08%2F15%2FINGMC85SSK1.DTL | url-status = dead }} == વધુ વાંચન == * બ્રાઉન, લ્યુથર. "[http://www.southernspaces.org/contents/2006/brown/1a.htm ઇનસાઇડ પુઅર મંકીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202090448/http://southernspaces.org/contents/2006/brown/1a.htm |date=2009-02-02 }}" ''સધર્ન સ્પેસીસ'' 22 જૂન, 2006. * {{cite book | first = Giles | last = Oakley | title = The Devil's Music: a History of the Blues | publisher = BBC | year = 1976 | pages = 287 pages | isbn = 0-563-16012-8 }} * {{cite book | first = Paul | last = Oliver | authorlink =Paul Oliver | title = The Story Of The Blues | edition = new | publisher = Northeastern University Press | year = 1998 | pages = 212 pages | isbn = 1-55553-355-8 }} * {{cite book | first = Robert | last = Palmer | authorlink = Robert Palmer (author/producer) | title = Deep Blues | url = https://archive.org/details/deepblues00palme | publisher = Viking | year = 1981 | pages = 310 pages | isbn = 0-670-49511-5 }} * {{cite book | first = Mike | last = Rowe | title = Chicago Breakdown | url = https://archive.org/details/chicagobreakdown0000rowe | publisher = Eddison Press | year = 1973 | pages = [https://archive.org/details/chicagobreakdown0000rowe/page/226 226] pages | isbn = 0-85649-015-6 }} * {{cite book | first = Jeff Todd | last = Titon | title = Early Downhome Blues: a Musical and Cultural Analysis | url = https://archive.org/details/earlydownhomeblu0000tito | edition = 2nd | publisher = University of North Carolina Press | year = 1994 | pages = [https://archive.org/details/earlydownhomeblu0000tito/page/318 318] pages | isbn = 0-8078-4482-9 }} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://www.loc.gov/folklife/onlinecollections.html અમેરિકન ફોકલાઇન સેન્ટરના ઓનલાઇ સંગ્રહ અને રજૂઆતો ] * [http://www.wirz.de/music/american.htm અમેરિકન સંગીત]: ઐતિહાસિક બ્લ્યુ રેકોર્ડીંગ્સનું મોટા ભાગનો વ્યાપક સંગ્રહ. * [http://www.yearoftheblues.org/radio/index.asp ધી બ્લૂઝ રેડીયો સિરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201194012/http://www.yearoftheblues.org/radio/index.asp |date=2014-02-01 }} * [http://www.blueslinks.nl/ વિસ્તરિત બ્લૂઝ સંબધિત કડીઓ ] * [http://www.BlueShoeProject.org/ બ્લ્યુ શૂ પ્રોજેક્ટ - રાષ્ટ્રભરમાં (યુ.એસ.) ][http://www.BlueShoeProject.org/ બ્લૂઝ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામીંગ] * [http://www.pbs.org/theblues/ "ધી બ્લૂઝ"],માર્ટિન સ્કોરસેસ દ્વારાની દસ્તાવેજી શ્રેણી જેનું પ્રસારણ પીબીએસ પર કરાયું હતું. * [http://www.blues.org/ ધી બ્લૂઝ ફાઉન્ડેશન ] * [http://www.memphisbluessociety.com/ ધી મેમફિસ બ્લૂઝ સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420054644/http://www.memphisbluessociety.com/ |date=2009-04-20 }} * [http://www.deltabluesmuseum.org/ ધી ડેલ્ટા બ્લૂઝ મ્યુઝિયમ ] * [http://www.mississippideltablues.org/ ઇન્ડિયાનોલાની મિસિસીપી ડેલ્ટા બ્લૂઝ સોસાયટી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625163938/http://www.mississippideltablues.org/ |date=2006-06-25 }} * [http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/music_in_poetry/index.html ધી મ્યુઝિક ઇન પોએટ્રી] — સ્મિથસોનિયમ ઇન્સ્ટિટ્યુશન શિક્ષકો માટે બ્ય્લુઝ પર આયોજિત પાઠ * [http://www.bluesworld.com/ બ્લૂઝ વર્લ્ડ લેખ, મૂલાકાતો, વિદ્વાનોનો સંશોધન અને તસવીરોનું પ્રકાશન કરે છે. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715154106/http://www.bluesworld.com/ |date=2010-07-15 }} * [http://www.articlecat.com/Article/The-Influence-Of--Blues-Guitar-On-Modern-Music/124580 આધુનિક સંગીત પર બ્લૂઝ ગિતારની અસર] [[શ્રેણી:સંગીત]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન સંગીત]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:સંગીતની અમેરિકન શૈલીઓ]] [[શ્રેણી:બ્લૂઝ]] [[શ્રેણી:બ્લૂઝ શૈલીઓ]] 75i122bvipg0gagkq7jy7f7hiv8vj62 0 28668 906368 901531 2026-10-16T20:28:06Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906368 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Ethnic group| '''PARYAY IS Leding NGO in Marathwada Paryay Work on >> Dalit Rights >> Women Governance>> Land Right >. Child Labour Issue >> & Child Rights '''''' |group= Dalits |image= <!-- Deleted image removed: [[Image:Ilaiyaraja at the recording studio reducedsize.jpg|80px]] --><br>[[Image:RettamalaiSrinivasan.JPG|79px]]<!-- Deleted image removed: [[Image:Thiruvalluvar Statue Kanyakumari.jpg|85px]] -->[[Image:Ayyankali Statue.jpg|50px]]<br>[[Ravidas|Sri Ravidas]]{{·}}[[B. R. Ambedkar]]{{·}}[[Ilaiyaraja]]<br>[[Rettamalai Srinivasan]]{{·}}[[Ayyankali]]{{·}}[[K.R. Narayanan]] |caption= |region1 = {{flagcountry|India}} |pop1 = ~166 million<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_Glance/scst.aspx |title=Census of India - India at a Glance : Scheduled Castes & Scheduled Tribes Population |publisher=Censusindia.gov.in |date= |access-date=2010-08-12}}</ref> |region2 = {{flagcountry|Nepal}} |pop2 = ~4.5 Million (2005)<ref name=Nepal>{{Cite document | last = Damal | first = Swarnakumar | title = Dalits of Nepal: Who are Dalits in Nepal | publisher = International Nepal Solidarity Network | year = 2005 | url = http://insn.org/wp-content/DalitsNepalSuvashDarnal.pdf | isbn = | postscript = <!--None--> | journal = | access-date = 2010-12-08 | archive-date = 2008-12-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081218123819/http://insn.org/wp-content/DalitsNepalSuvashDarnal.pdf | url-status = dead }}</ref> |region3 = {{flagcountry|Pakistan}} |pop3 = ~2.0 Million (2005)<ref>{{cite web | last = Satyani | first = Prabhu | title = The Situation of the Untouchables in Pakistan| publisher = ASR Resource Center | year = 2005 | url =http://www.countercurrents.org/dalit-sikand230905.htm | doi = | access-date = 2008-09-27}}</ref> |region4 = {{flagcountry|Sri Lanka}} |pop4 = Unknown (2008) |region5 = {{flagcountry|Bangladesh}} |pop5 = Unknown (2008) |langs = [[Languages of India]] |rels = [[Hinduism]]{{·}}[[Sikhism]]{{·}}[[Islam]]{{·}}[[Buddhism]]{{·}}[[Christianity]] |related = [[Indo-Aryan peoples|Indo-Aryan]], [[Dravidian peoples|Dravidian]], [[Munda]] }} '''દલિત''' એક ભારતીય જાતિ-સમૂહ છે. ભારતીય બંધારણ<ref>{{Cite document | title = Excerpts from The Constitution of India | publisher = Left Justified | year = 1997 | url = http://www.leftjustified.com/leftjust/lib/sc/ht/wtp/india.html | postscript = <!--None--> | access-date = 2010-12-08 | archive-date = 2010-04-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403051956/http://www.leftjustified.com/leftjust/lib/sc/ht/wtp/india.html | url-status = dead }}</ref> હેઠળ વર્ણ વ્યવસ્થાને નાબૂદ કરવામાં આવી હોવા છતાં દક્ષિણ એશિયામાં દલિતો વિરૂદ્ધ ભેદભાવ અને પૂર્વગ્રહો પ્રવર્તે છે.<ref name="Hidden Apartheid">[http://www.hrw.org/en/news/2007/02/12/india-hidden-apartheid-discrimination-against-dalits "ઇન્ડિયા: ‘હિડન એપેર્થિડ’ ઓફ ડિસ્ક્રીમીનેશન અગેઇન્સ્ટ દલિત્સ"]</ref> ભારતના સ્વાતંત્ર્યથી અત્યાર સુધીમાં દલિતોને નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં તકો પુરી પાડવા માટે મહત્વના પગલાં ભરવામાં આવ્યા છે. શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને રોજગારીની તકો વઘારી દલિતોની સ્થિતિમાં સુધારો લાવવા ઘણી સામાજીક સંસ્થાઓ બદલાવની તજવીજને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ==નામની વ્યુત્પત્તિ== દલિત શબ્દ [[મરાઠી|મરાઠી ભાષામાંથી]] આવ્યો છે અને તેનો અર્થ "તળિયું", "દબાયેલું", "કચડાયેલું" અને "તૂટેલા ટુકડા" થાય છે. આ શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ ઓગણીસમી સદીમાં જ્યોતિરાવ ફુલેએ કર્યો હતો. દ્વિજ હિંદુઓની અગાઉની અછુત જાતો દ્વારા સહન કરવામાં આવેલ દમનના સંદર્ભે આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>ઓલિવર મેન્ડેલ્સોહ્ન, મેરિકા વિક્ઝીઆની. ''ધી અનટચેબલ્સ: સબોર્ડિનેશન, પોવર્ટી, એન્ડ ધી સ્ટેટ ઇન મોડર્ન ઇન્ડિયા'' , 1998: કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પેજ. 4 ISBN 0521556716, 9780521556712</ref> વિક્ટર પ્રેમસાગરના જણાવ્યા અનુસાર આ શબ્દ જાતિની "નબળાઈ, ગરીબી અને ભારતીય સમાજમાં ઉંચી જાતો દ્વારા થતાં અપમાનને વ્યક્ત કરે છે."<ref>વિક્ટર પ્રેમસાગર ઇન ''[http://www.mergingcurrents.com/book.php?BookSKU=2928 ઇન્ટરપ્રિટીવ ડાયરી ઓફ એ બિશપ: ઇન્ડિયન એક્સપિરીયન્સ ઇન ટ્રાન્સ્લેશન એન્ડ ઇન્ટરપ્રિટેશન ઓફ સમ બિબ્લીકલ પેસેજીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604021054/http://www.mergingcurrents.com/book.php?BookSKU=2928 |date=2004-06-04 }}'' (ચેન્નાઇ: ક્રિશ્ચીયન લિટરેચર સોસાયટી, 2002), પાનુ. 108.</ref> મોહનદાસ ગાંધીએ અગાઉના અસ્પૃશ્યોની ઓળખમાં હરીજન શબ્દ આપ્યો હતો. જેનો અંદાજીત અર્થ "ભગવાનના બાળકો" થાય છે. પહેલાના અસ્પૃશ્યો અને આદિવાસીઓને ગણવા ભારતના સરકારી દસ્તાવેજોમાં તેમને "અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જન જાતિ" (એસસી/એસટી)શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. જો કે, વર્ષ 2008માં નેશનલ કમિશન ફોર શેડ્યુલ કાસ્ટે નોંધ્યું હતું કે દલિત શબ્દનો ઉપયોગ સત્તાવાર શબ્દ શેડ્યૂલ કાસ્ટ સાથે પરસ્પર થતો હતો. તેમણે આ શબ્દને ગેરબંધારણીય ગણાવીને રાજ્ય સરકારોને તેના ઉપયોગનો અંત લાવવા માટે જણાવ્યું હતું. આદેશ બાદ, [[છત્તીસગઢ|છત્તિસગઢ]] સરકારે દલિત શબ્દના સત્તાવાર ઉપયોગનો અંત લાવી દીધો હતો.<ref>{{cite news | title = Dalit word un-constitutional says SC | publisher = [[Express India]] | date = 2008-01-18 | url = http://www.expressindia.com/latest-news/Dalit-word-unconstitutional-says-SC-Commission/262903/ | access-date = 2008-09-27 | archive-date = 2009-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090922060507/http://www.expressindia.com/latest-news/Dalit-word-unconstitutional-says-SC-Commission/262903/ | url-status = dead }}</ref> સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં પહેલાના અસ્પૃશ્યોનો ઉલ્લેખ કરવા માટે [[તમિલનાડુ|તમિલનાડૂ]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] અને [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશમાં]] અનુક્રમે "આદી દ્રવિડ", આદિ કર્ણાટક અને આદિ આંધ્રા શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે. આ શબ્દો અને તેમાં મુખ્યત્વે "આદિ" શબ્દ રાજ્યના મૂળ નિવાસીનો નિર્દેશ કરે છે.<ref>{{Cite book | last = Leslie | first = Julia | title = Authority and Meaning in Indian Religions | url = https://archive.org/details/authoritymeaning00lesl | publisher = Ashgate Pub Ltd | year = 2004 | page = [https://archive.org/details/authoritymeaning00lesl/page/46 46] | isbn =0754634310 | postscript = <!--None--> }}</ref> ==દલિતોનો સામાજીક દરજ્જો== પરંપરાગત હિન્દુ સમાજના સંદર્ભમાં, દલિતના હોદ્દાને ઐતિહાસિક રીતે કર્મકાંડ પ્રમાણે અપવિત્ર વ્યવસાયો સાથે વારંવાર જોડવામાં આવે છે. આ અપવિત્ર વ્યવસાયોમાં ચર્મકાર્ય, અથવા ગંદકીને સાફ કરવી, પશુઓના હાડપિંડર અને કચરાના નિકાલ સાથે જોડાયેલ કાર્યોનો સમાવેશ થાય છે. દલિતો હાથથી મેલું ઉપાડતાં મજુર તરીકેનું કાર્ય કરે છે. તેઓ માર્ગો, સંડાસ અને મળમૂત્ર સાફ કરે છે.<ref>{{cite web | title = Manual scavenging - the most indecent form of work | publisher = Anti-Slavery.org | date = 2002-05-27 | url = http://old.antislavery.org/archive/submission/submission2002-scavenging.htm | access-date = 2010-06-10 | archive-date = 2011-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110823153357/http://old.antislavery.org/archive/submission/submission2002-scavenging.htm | url-status = dead }}</ref> આ કાર્યો સાથે સંકળાયેલ વ્યક્તિ બીજાને પ્રદુષિત કરી શકે તેમ માનવામાં આવતું હતું અને આ પ્રદુષણ ચેપી ગણાતું હતું. તેના પરીણામ સ્વરૂપે દલિતોને અલગ મુકવામાં આવતા અને હિન્દુ સામાજીક જીવનમાં સંપૂર્ણપણે ભાગ લેવા તેમના પર પ્રતિબંધ લાદી દેવામાં આવ્યો હતો. દા.ત. તેઓ મંદીર કે શાળામાં પ્રવેશી શકતા ન હતા અને તેમને ગામડાની બહાર રહેવું ફરજીયાત હતું. દલિતો અને અન્ય જાતિના લોકો વચ્ચે અચાનક સંપર્ક થતો અટકાવવા માટે ક્યારેક ઝીણવટ ભરી અગમચેતી રાખવામાં આવતી હતી.<ref name="HA">{{cite web| title = India: "Hidden Apartheid" of Discrimination Against Dalits| publisher = [[Human Rights Watch]]| date = 2002-05-27| url = http://hrw.org/english/docs/2007/02/13/india15303.htm| access-date = 2008-09-27| archive-date = 2012-07-12| archive-url = https://archive.is/20120712162724/hrw.org/english/docs/2007/02/13/india15303.htm| url-status = dead}}</ref> ગ્રામ્ય વિસ્તારોના ખાનગી ક્ષેત્રોમાં રોજબરોજની બાબતોમાં દલિત સાથેનો ભેદભાવ હજુ પણ યથાવત છે. જેમ કે તેમને શાળા, મંદીરો અને પાણીના સ્ત્રોતોમાં જતા અટકાવાય છે.<ref name="TheHindu">{{cite web| title = Untouchability still prevalent in rural Gujarat: survey| publisher = [[The Hindu]]| date = 2010-01-28| url = http://beta.thehindu.com/news/national/article95821.ece| access-date = 2010-04-01}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> શહેરી વિસ્તારો અને જાહેર ક્ષેત્રોમાં તે મોટા ભાગે ભેદભાવ જોવા નથી મળતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/living/caste.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2006-10-28 |archive-date=2006-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061028021700/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/living/caste.shtml |url-status=dead }}</ref> કેટલાક દલિતો સફળતાપૂર્વક શહેરી ભારતીય સમાજમાં જોડાઈ ગયા છે. જ્યાં જાહેર જીવનમાં જાતિનું મૂળ ઓછુ સ્પષ્ટ અને ઓછુ મહત્વનું હોય છે. ગ્રામીણ ભારતમાં જાતિય વ્યવસ્થા વધારે સહેલાઈથી જોઈ શકાય છે અને દલિતોને મોટા ભાગે સ્થાનિક ધાર્મિક જીવનથી બાકાત રાખવામાં આવે છે. જો કે કેટલાક ગુણાત્મક ચિહ્નો સૂચવે છે કે તેની ઉગ્રતામાં ઝડપી ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.<ref name="indianchristians.in">{{Cite web |url=http://indianchristians.in/news/content/view/311/48/ |title=હિન્દુઓએ તમિલનાડુંમાં દલિત ઉમેદવારને ટેકો આપ્યો |access-date=2010-12-08 |archive-date=2011-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005015048/http://indianchristians.in/news/content/view/311/48/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2008/08/30/world/asia/30caste.html?pagewanted=2&amp;ref=asia ક્રૂસેડર સીઝ વેલ્થ એઢ ક્યુટ ફોર કાસ્ટ બાયસ]</ref> ==આનુવંશિકતા== તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ અને નીચલી જાતિઓ વચ્ચે કોઈ જનિન તફાવત નથી. ભારતમાં જાતિનો તફાવત સામાજીક બંધારણ પ્રમાણે ગણવામાં આવે છે અને તેનો આધારે જનિનો પ્રમાણે નથી તે દર્શાવે છે.<ref name="note01">{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/103/4/843.full.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2014-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104162205/http://www.pnas.org/content/103/4/843.full.pdf |url-status=dead }}</ref> જનિનોની તપાસ વધુમાં સૂચવે છે કે ભારતીય જનિનોનો સમૂદાય કોઈ પણ બીન-દક્ષિણ એશિયાઈ સમૂદાયો સાથે સગપણ સબંધ દર્શાવતો નથી.<ref name="note01"></ref> ==દલિતો અને ધર્મ== 2006નો સચર સમિતીના અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ભારતની અનુસૂચિત જાતિ અને આદિવાસીઓ હિન્દુ ધર્મ પુરતા મર્યાદીત નથી. એનએસએસઓના 61માં તબક્કાના સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ભારતમાં દસમાંથી નવમાં ભાગના બુદ્ધો, ત્રણમાંથી એક ભાગના શિખો અને ત્રણમાંથી એક ભાગના ખ્રિસ્તીઓ બંધારણની અધિસુચિત અનુસૂચિત જાતિઓ અને આદિવાસીઓના સમુદાયના છે. {| class="wikitable" |- | અનુસૂચિત જાતિ | અનુસૂચિત જનજાતિ |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધવાદ]] | 89.50% | 7.40% |- | ખ્રિસ્તી ધર્મ | 9.00% | 32.80% |- | શીખવાદ | 30.70% | 0.90% |- | હિન્દુવાદ | 22.20% | 9.10% |- | પારસી ધર્મ | - | 15.90% |- | [[જૈન ધર્મ|જૈનવાદ]] | - | 2.60% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ ધર્મ]] | 0.80% | 0.50% |} <ref>{{cite web | last = Sachar | first = Rajindar | title = Minority Report | publisher = Government of India | year = 2006 | url = http://www.mfsd.org/sachar/leafletEnglish.pdf | format = PDF | doi = | access-date = 2008-09-27 | archive-date = 2008-12-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081218123818/http://www.mfsd.org/sachar/leafletEnglish.pdf | url-status = dead }}</ref> ===હિન્દુ ધર્મ=== દેશમાં બહુમતિ દલિતો હિન્દુ છે તેમ છતાં [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]] અને અન્ય રાજ્યોમાં દલિતો [[બૌદ્ધ ધર્મ|બુદ્ધવાદમાં]] પરિવર્તિત થયા છે. તેમને મોટા ભાગે નવ્ય-બુદ્ધવાદી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bangladeshsociology.org/BEJS%203.2%20Das.pdf |title=Cultural Diversity, Religious Syncretism and People of India: An Anthropological Interpretation |format=PDF |date= |access-date=2010-08-12}}</ref> શ્રીલંકામાં દલિતો બુદ્ધવાદી હોઈ શકે છે. ===ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિકોણ=== 1936 અને 1947 દરમિયાન કેરળના રજવાડી રાજ્યો દ્વારા તમામ હિન્દુઓને મંદીરોમાં પ્રવેશવા અંગે કરવામાં આવેલી જાહેરાત છતાં પણ કેરળમાં અછુતપણાની વ્યવસ્થાનો અંત લાવવામાં ઘણો લાંબો સમય લાગ્યો હતો. કેરળની પરંપરા મુજબ દલિતોને બળજબરી પૂર્વક નમ્બૂથીરીઓથી 96 ફીટનું અંતર, નાયરોથી 64 ફીટનું અંતર અને અન્ય ઊંચી જાતિયોથી (જેમ કે મારન અને આર્ય વૈશ્ય)થી 48 ફીટનું અંતર રાખવું પડતું, કારણ કે તેવી માન્યતા હતી કે દલિતો તેમને દૂષિત કરે છે.<ref>http://sih.sagepub.com/cgi/reprint/9/2/187.pdf?ck=nck</ref> "એક નાયરથી આશા રાખવામાં આવતી કે તે તિઅર, કે મુકુઆ જાતિના કોઇ વ્યક્તિ જે નાયરને અડીને તેની દૂષિત કરે તેને તરત જ કાપી દે ; તેવો જ વ્યવહાર તે ગુલામોની સાથે કરવામાં આવતો હતો, જે તે રસ્તા પરથી ખસે નહીં, જે રસ્તા પરથી એક નાયર પસાર થતો હોય"<ref name="thurston251">[http://books.google.com/books?id=FnB3k8fx5oEC&amp;pg=PA291 કાસ્ટ્સ એન્ડ ટ્રાઇબ્સ ઓફ સધર્ન ઇન્ડિયા, વોલ્યુમ 7 એડગેર થર્સ્ટન, કે. રંગાચેરી દ્વારા, પાનુ.251]</ref> ઐતિહાસિક રીતે નાયડી, કનિસાન અને મુક્કુવાન જેવી જાતિઓ પર પ્રતિબંધ લગાવી તેમને નમ્બુથીરીથી દુર રાખવામાં આવતી. આજે અછુતપણા જેવો કોઈ વ્યવહાર કરવામાં આવતો નથી; હવે તેને ફોજદારી ગુના તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nairs.in/acha_a.htm |title=www.nairs.in |publisher=www.nairs.in |date= |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316045940/http://www.nairs.in/acha_a.htm |url-status=dead }}</ref> જો કે, કેરળમાં દલિતો માટે શૈક્ષણિક તકો ઘણી મર્યાદીત છે.<ref>{{cite news | author =Aaliya Rushdi | title =In Kerala, Dalit students facing difficulties to get educated | url =http://www.twocircles.net/2010mar17/kerala_dalit_students_facing_difficulties_get_educated.html | access-date =25 March 2010 | archive-date =25 માર્ચ 2010 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100325014441/http://www.twocircles.net/2010mar17/kerala_dalit_students_facing_difficulties_get_educated.html | url-status =dead }}</ref> ====સુધારણા ચળવળો==== અન્ય હિન્દુ જૂથો પણ સમાધાન માટે દલિતો સમુદાયોનો સંપર્ક સાધ્યો હતો. ઓગસ્ટ 2006માં દલિત કર્મશિલ નામદેવ ધશલ પણ કુહાડી બાળવાના પ્રયત્નરૂપે રાષ્ટ્રીય સ્વંયસેવક સંઘ સાથે મંત્રણા યોજી હતી. હિન્દુ મંદીરો વધુને વધુ દલિત સંતોને ગ્રહણ કરી રહ્યાં છે. જે કાર્ય અગાઉ બ્રાહ્મણો માટે અનામત હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduismtoday.com/hpi/2007/7/4.shtml#3 |title=લો-કાસ્ટ હિન્દુ હાયર્ડ એઝ પ્રિસ્ટ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922151524/http://www.hinduismtoday.com/hpi/2007/7/4.shtml#3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hvk.org/articles/1102/135.html |title=દલિત્સ: કાંચી લીડ્ઝ ધ વે |access-date=2010-12-08 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214135647/http://www.hvk.org/articles/1102/135.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://indiatoday.digitaltoday.in/index.php?issueid=&amp;id=1438&amp;option=com_content&amp;task=view&amp;sectionid=21 ધી ન્યૂ હોલિ ઓર્ડર]</ref> દા.ત. સુર્યવંશી દાસ [[બિહાર|બિહાર]]માં ઉલ્લેખનિય મંદીરના પૂજારી છે.<ref>[http://www.hindunet.com/forum/showthreaded.php?Number=23767 પટનાઝ મહાવીર ટેમ્પલ એક્સેપ્ટ્સ દલિત પ્રિસ્ટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છુટક પ્રસંગોના પુરવા દર્શાવે છે કે હિન્દુ દલિત વિરૂદ્ધના ભેદભાવમાં ધીમો પણ સ્થિર ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.<ref name="indianchristians.in"></ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/01/07/stories/2007010705080200.htm |title=`કલ્યાનમસ્તુ' બ્રેક્સ બેરિયર્સ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2012-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414004508/http://www.hindu.com/2007/01/07/stories/2007010705080200.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rediff.com/news/2008/jun/19dalits.htm તિરૂપતી ટેમ્પલ રિચીસ આઉટ ટુ દલિત્સ]</ref> દા.ત. દલિત લેખક ચંદ્રભાણ પ્રસાદ દ્વારા થયેલા અનૌપચારીક અભ્યાસ અને ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ/1} <ref name="nytimes.com">[http://www.nytimes.com/2008/08/30/world/asia/30caste.html?ref=asia ક્રૂસેડર સીઝ વેલ્થ એઝ ક્યોર ફોર કાસ્ટ બાયસ]</ref>માં નોંધ્યું છે તેમ: ગ્રામ્ય [[આઝમગઢ]] જિલ્લામાં [ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]રાજ્યમાં] આશરે તમામ દલિત પરીવારો કહે છે કે તમામ વરકન્યાઓ તેમના લગ્ન સમયે કારમાં આવે છે. જેની સંખ્યા 1990માં 27 ટકા હતી. ભુતકાળમાં દલિતોને તેમની નવવધૂને મળવા માટે ઘોડા પર સવારી કરીને જવાની પણ પરવાનગી ન હતી; તેને ઉચ્ચ જાતિનો વિશેષાધિકાર માનવામાં આવતો હતો. ઘણાં હિન્દુ દલિતોને સમાજમાં સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે. જો કે, કરોડો દલિતો હજુ ગરીબ છે. ખાસ કરીને ચંદ્રભાણ પ્રસાદ જેવા કેટલાક બૌદ્ધિકો એવી દલિલ કરે છે કે 1991ના આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ ઘણાં દલિતોનું જીવન ધોરણ સુધર્યું છે અને ઘણાં ગુણાત્મક સર્વેક્ષણો મારફતે તેમના દાવાને સમર્થન મળ્યું છે.<ref name="nytimes.com"></ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/30/AR2008083002299.html ઇન એન ઇન્ડિયન વિલેજ, સાઇન્સ ઓફ ધી લુઝનીંગ ગ્રીપ ઓફ કાસ્ટ]</ref> ભારતમાં જાતિ સબંધિત હિંસાની તાજેતરની ઘટનાઓ દલિત સમુદાય પર પ્રતિકૂળ અસર પાડી છે. શહેરી ભારતમાં દલિત વિરોધી ભેદભાવ સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટ્યું છે પરંતુ ગ્રામ્ય દલિતો તેમની જાતને ઉપર લાવવા સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે.<ref>[http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=9909319 બિઝનેસ એન્ડ કાસ્ટ ઇન ઇન્ડિયા]</ref> સરકારી સંસ્થાઓ અને એનજીઓ દલિતોને ન્યાય અપાવવા સક્રિય છે અને ઘણી હિન્દુ સંસ્થાઓ પણ તેમની તરફેળમાં બોલે છે.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/238039.cms આરએસએસ ફોર દલિત હેડ પ્રિસ્ટ્સ ઇન ટેમ્પલ]</ref><ref>[http://www.hinduamericanfoundation.org/media_press_release_jagannath_harijan.htm હિન્દુ અમેરિકન ફાઉન્ડેશન ડિનાઉન્સીસ ટેમ્પલ એન્ટ્રી બેન ઓફ હરિજન્સ (દલિત્સ) ઇન ઓરિસ્સા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કેટલાક જૂથો અને હિન્દુ ધર્મના વડાઓ પણ જાહેરમાં જાતિ વ્યવસ્થાની વિરોધમાં બોલે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.swamiagnivesh.com/back.htm |title=બેક ટુ ધી વૈદિક ફેઇથ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716024156/http://www.swamiagnivesh.com/back.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://chennaionline.com/hotelsandtours/Placesofworship/2007/04temple156.asp |title=ટીટીડી પ્રિસ્ટ્સ ડુ સેવા ઇન દલિત વિલેજ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2008-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905013930/http://www.chennaionline.com/hotelsandtours/Placesofworship/2007/04temple156.asp |url-status=dead }}</ref> જો કે, દલિતો માટે મંદિર પ્રવેશના હકોની લડાઈ હજુ બંધ થઈ નથી અને હજુ પણ નવા વિવાદો ચાલુ છે.<ref>[http://www.htnext.in/news/181_1871219,000900030010.htm ટેમ્પલ રિલેન્ટ્સ, બાર ઓન દલિત એન્ટ્રી એન્ડ્સ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2096083.cms ટેમ્પલ્સ ઓફ અનમોડર્ન ઇન્ડિયા]</ref> સુબ્રમણ્યમ ભારતી જેવા બ્રાહ્મણોએ દલિતોમાં બ્રાહ્મણપણું લાવ્યા હતા અને શિવાજીના મરાઠા સામ્રાજ્યમાં દલિત હિન્દુ યોદ્ધા હતા. (મહાર રેજિમેન્ટ)અનેસિંધિયા દલિત રાજ્ય. આધુનિક સમયમાં રામચંદ્ર વિરપ્પા અને ડૉ. સુરજ ભાણ જેવા ભારતીય જનતા પક્ષના નેતાઓ છે. તાજેતરમાંજ નેપાળમાં દલિતોને પૂજારીના કામકાજ માટે સ્વિકારવામાં આવ્યાં છે. (જે પરંપરાગત રીતે બ્રાહ્મણો માટે અનામત છે). દલિત પૂજારીના આદેશને "પાન્દરમ" કહેવાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/2005/10-12/18-29_nepal.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513073026/http://www.hinduismtoday.com/archives/2005/10-12/18-29_nepal.shtml |url-status=dead }}</ref> ===ઈસ્લામ ધર્મ=== ભારતમાં મુસ્લિમ સમાજ પણ અનેક જાતિ જેવા જૂથોમાં વિભાજીત છે. ઈસ્લામના બોધથી વિપરીત ઈસ્લામમાં પરિવર્તિત થયેલા નીચી જાતિના વંશજોને "નોબલ" અને "અશરફ" દ્વારા ભેદભાવનો સામનો કરવો પડે છે.<ref>{{cite web |url=http://hinduwisdom.info/Caste_System.ht|title=Hindu Wisdom - Caste_System|publisher=hinduwisdom.info|access-date=2008-06-20}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> આ મુસ્લિમો આરબ, ઈરાનિયન અને મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમોને પોતાના પૂર્વજો તરીકે ગણે છે. દેશમાં એવા ઘણાં સમુદાયો છે જે દલિત મુસ્લિમોને ઉચ્ચ-જાતિના મુસ્લિમોના ભેદભાવથી મુક્તિ અપાવવા કાર્યરત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.deshkalindia.com/dalit-muslims.htm|title=Dalit Muslims|3=Population of Dalit Muslims|4=Dalit Muslims Organisations|5=Muslim Society|6=Marginalisation of Dalit Muslims|publisher=www.deshkalindia.com|access-date=2008-06-20|archive-date=2008-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004453/http://www.deshkalindia.com/dalit-muslims.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="dalitmuslims">{{cite web |url=http://www.indianet.nl/dalmusl.html |title=The 'Dalit Muslims' and the All-India Backward Muslim Morcha |publisher=www.indianet.nl |access-date=2008-06-20 |last=Sikand |first=Yoginder |archive-date=2008-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510122449/http://www.indianet.nl/dalmusl.html |url-status=dead }}</ref> ===શીખવાદ=== શિખવાદ જાતિ વ્યવસ્થાના વિચારને નકારે છે તેમ છતાં જાતિની ઓળખને નાબૂદ કરવા માટે દલિતોને સમાન અટક આપવામાં ઘણો લાંબો સમય લગાવ્યો છે. ઘણાં પરીવારો અને તેમાં પણ ખાસ કરીને જે ભારત સાથે નિકટતમ જોડાણ ધરાવતા હોય તેઓ જુદી જુદી જાતિઓ સાથે લગ્ન કરતા નથી. ઈર્વિન ભૈયા 20મી સદીના સૌથી પ્રખ્યાત દલિત છે. શિખ સમુદાયના દલિતોએ પરંપરાગત જાતિ વ્યવસ્થા અનુસાર તેમના સમાજની ગોઠવણ કરી છે. કાશિ રામ પોતે શિખ પાશ્વભૂમિ ધરાવે છે જો કે તેઓએ ધર્માંતરણ કર્યું હતું કારણકે તેઓ માનતા હતા કે શિખ સમાજ દલિતોનો આદર કરતો નથી અને તેથી તેઓ નવ્ય-બોદ્ધ બન્યા હતા. તાજેતરમાંજ જલંધર નજીક તલ્હાન ગામના ગુરુદ્વારામાં એક વિવાદ થયો હતો જ્યાં જાટ અને મઝ્હબી શિખ અને રવિદાસિયા શિખ વચ્ચે સંઘર્ષ થયો હતો. હાલમાંજ એક પંજાબી ગામમાં કેટલાક દલિતોને ગુરુદ્વારામાં પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો ન હતો. આદિ-ધર્મિસ જેવા કેટલાક સંપ્રદાયો છે જેઓએ શિખ મંદીરોનો બહિષ્કાર કર્યો છે. તેઓ રવિદાસી જેવા છે અને રવિદાસને તેમના ગુરુ માને છે. તેઓ દાઢી રાખતા ન હોવાથી મુખ્ય પ્રવાહના શિખો તેમનો વિરોધ કરે છે. સંત રામ આ સમુદાયના છે અને આર્ય સમાજના સભ્ય છે તેમણે આદિ-ધર્મિસના સંચાલન માટે પ્રયત્ન કર્યો હતો. અન્ય શિખ જૂથોમાં જ્હિવાર, બાઝિગર, રાઈ શિખ (તેમાંથી ઘણાં રવિદાસિયા છે) નો સમાવેશ થાય છે. હિન્દુ દલિતોની જેમ શિખ દલિતોની વિરૂદ્ધ હિંસા થાય છે. ===ખ્રિસ્તી ધર્મ=== ભારતભરમાં ઘણા ખ્રિસ્તી સમુદાયો હજુ પણ જાતિ વ્યવસ્થાનું પાલન કરે છે. ઘણી વખત સામાજીક વ્યવસ્થામાં કોઈ ફેરફાર થતા નથી અને ગોઅન કેથોલિકના સમુદાયની જેમ કેટલાક સમુદાયોમાં હિન્દુ વ્યવસ્થાની સરખામણીએ વ્યવસ્થા જુદી જુદી હોય છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પરિવર્તિત થવાથી દલિતો જાતિ વ્યવસ્થાની મુક્ત નથી થતા. 1992માં [[તમિલનાડુ|તમિલનાડૂ]]માં કેથોલિક અંગે કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ<ref>{{cite web|url=http://indianhope.free.fr/site_eng/article_5.php3 |title=India |publisher=Indianhope.free.fr |date= |access-date=2010-08-12}}</ref> પરથી જાણવા મળ્યું હતું કે દલિત ખ્રિસ્તીઓ અલગ ચર્ચો, સ્મશાન, સેવાઓ અને સરઘસની અલગ વ્યવસ્થાનો સામનો કરી રહ્યાં હતા. ખ્રિસ્તી બોધપાઠ છતાં ઉચ્ચ-જાતિના પાદરીઓ અને સંન્યાસિનીઓના ભેદભાવને લીધે દલિતો આર્થિક અને સામાજીક કષ્ટોનો સામનો કરે છે બામા ફોસ્ટિનાનું ઉપનામ ધરાવતા ખ્રિસ્તી દલિત કર્મશિલે પુસ્તકો લખ્યા છે જેમાં દક્ષિણ ભારતમાં ઉચ્ચ જાતિના પાદરીઓ અને સંન્યાસિનીઓ દ્વારા થતા ભેદભાવ અંગે પ્રત્યક્ષ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. સામાજીક ઉદ્ધારના પગલાંની વાત આવે છે ત્યારે દલિત ખ્રિસ્તીઓને હિન્દુ અને નવ્ય-હિન્દુઓ સમાન દરજ્જો નથી ધરાવતા. તાજેતરના વર્ષોમાં ચર્ચ સત્તાઓ અને બોર્ડ્સના સમર્થન સાથે દલિત ખ્રિસ્તીઓએ માંગણી કરી હતી કે તેમને અન્ય દલિતોની જેમ સમાન લાભો મળવા જોઈએ. ===બૌદ્ધ ધર્મ=== [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]], [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલ નાડૂ]] તેમજ અન્ય કેટલાક વિસ્તારોમાં દલિતો [[ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર|આંબેડકર]] દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ નવ્ય-બુદ્ધવાદની ચળવળના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યા છે 1950માં આંબેડકર આંબેડકરે બુદ્ધ ધર્મ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને બુદ્ધ વિદ્વાન પંડિતો તેમજ મઠવાસીઓના સંમેલનમાં હાજરી આપવા માટે શ્રી લંકા (સીલોન) ફર્યા હતા. પૂણે ખાતે નવું બુદ્ધિસ્ટ વિહાર સમર્પિત કરતા આંબેડકરે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ બૌદ્ધ ધર્મ પર પુસ્તક લખી રહ્યાં છે અને તે પૂર્ણ થઈ જાય ત્યારબાદ તેઓ બુદ્ધવાદમાં ઔપચારીક ધર્મ પરિવર્તન કરવાની યોજના કરી રહ્યાં છે.[10] આંબેડકરે 1954માં મ્યાનમારની (બર્મા) બે વખત મુલાકાત લીધી હતી; બીજી વખત તેઓ રંગુનમાં વર્લ્ડ ફેલોશિપ ઓફ બુદ્ધિસ્ટના ત્રીજા સંમેલનમાં ભાગ લેવા ગયા હતા. 1955માં તેમણે ભારતીય બુદ્ધ મહાસભા અથવા બુદ્ધિસ્ટ સોસાયટી ઓફ ઈન્ડિયાની સ્થાપના કરી હતી. 1956માં તેમણે ધ બુદ્ધા એન્ડ હીઝ ધમ્મા પરનું આખરી કાર્ય પૂર્ણ કર્યું હતું. જે તેમના મૃત્યુ બાદ પ્રકાશિત થયું હતું. શ્રી લંકાના બુદ્ધિસ્ટ સાધુ હમ્માલવા સધ્ધતિસા[11] સાથેની મુલાકાત બાદ આંબેડકરે 14 ઓક્ટોબર, 1956ના રોજ નાગપુર ખાતે પોતાના અને પોતાના સમર્થકો માટે જાહેર ઔપચારીક વિધિનું આયોજન કર્યું હતું. બુદ્ધિસ્ટ સાધુઓ પાસેથી પરંપરાગત રીતે ત્રણ રેફ્યુજી અને પાંચ ઉપદેશોનો સ્વિકાર કર્યા બાદ આંબેડકરે ધર્મ પરિવર્તન કર્યું હતું. ત્યારબાદ ત્યાં એકઠા થયેલા અંદાજીત 5,00 ,000 જેટલા તેમના અનુયાયીઓના ધર્મપરિવર્તન માટે તેમણે વિધિ કરી હતી.[10] 22 શપથો લઈને આંબેડકર અને તેમના સમર્થકોએ સ્પષ્ટપણે હિન્દુવાદ અને હિન્દુ તત્વજ્ઞાનને વખોડી તેનો અસ્વિકાર કર્યો હતો. ત્યારબાદ તેઓ નેપાળમાં કાઠમંડૂ ખાતે ચોથી વિશ્વ બુદ્ધિસ્ટ પરીષદમાં હાજરી આપવા ગયા હતા. ૨ ડિસેમ્બર, 1956ના રોજ તેમણે તેમની આખરી હસ્તલેખિત પુસ્તક ધ બુદ્ધા ઓર કાર્લ માર્ક્સ પૂર્ણ કરી હતી. [[નેપાળ|નેપાળ]] જેવા સત્તાવાર હિન્દુ દેશમાં કેટલાક દલિતો અને અન્ય સમુદાયો વૈદિક હિન્દુવાદમાંથી [[બૌદ્ધ ધર્મ|બુદ્ધવાદ]]માં ધર્મપરિવર્તન કરે છે. જાતિ વ્યવસ્થાની પ્રતિક્રિયારૂપ અને અહિંસાના સ્વિકારને પગલે તેઓ બુદ્ધ ધર્મમાં પરિવર્તન માટેનું કારણ આપે છે. ધર્મ પરિવર્તનના પગલે બુદ્ધ વસ્તીના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ રહ્યો છે (0.1% થી 0.8%) જ્યારે હિન્દુ ધર્મનું પાલન કરતાં લોકોની સંખ્યા 1961માં 83% હતી તે ઘટીને 80% થઈ છે. ==ધ પ્રિવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટિઝ એક્ટ== ધ પ્રિવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટિઝ એક્ટ (POA) એ ભારત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી સૂચિત સેવા છે જેમાં જાતિગત સબંઘોને હિંસા, બંને આકસ્મિક અને પદ્ધતિસર દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="note02">{{Cite web |url=http://www.hrdc.net/sahrdc/hrfeatures/HRF83.htm |title=ધી પ્રિવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટીઝ એક્ટ: અનયુઝ્ડ એમ્યુનિશન |access-date=2010-12-08 |archive-date=2010-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100902190328/http://www.hrdc.net/sahrdc/hrfeatures/HRF83.htm |url-status=dead }}</ref> 1989માં ભારત સરકારે પ્રિવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટિઝ એક્ટ પસાર કર્યો હતો જેમાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (દલિત) વિરૂદ્ધ થતાં ચોક્કસ ગુનાઓ અંગે “એટ્રોસિટિઝ” પ્રમાણે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી અને આ પ્રકારના કાર્યો સામે વ્યુહરચનાઓ અને સજાઓ તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ એક્ટનો હેતુ દલિતો સામે થતાં અત્યાચારોને કાબુમાં લાવવા અને તેને સજા આપવાનો છે. સૌપ્રથમ તે સ્પષ્ટતા કરીએ કે એટ્રોસિટીઝ એટલે શું: નુકશાન અને અપમાન એમ બંનેના ચોક્કસ બનાવો. જેમ કે, નુકશાનકારક પદાર્થ દબાણપૂર્વક ખવડાવવો અને દલિતો હજુ પણ જેનો સામનો કરી રહ્યાં છે તે શારીરિક અત્યાચાર. ખાસ કરીમે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં તેનું પ્રમાણ વધારે છે. આ પ્રકારના શારીરિક અત્યાચારમાં દબાણપૂર્વકની મજુરી, પાણી પીવા અને અન્ય જાહેર સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવાની મનાઈ અને દલિત મહિલા ઉપર શારીરિક છેડછાડનો સમાવેશ થાય છે. બીજું, આ પ્રકારના કેસોને પીઓએ હેઠળ નોંધવાના પ્રયત્નરૂપે એક્ટ અંતર્ગત વિશેષ અદાલતોની રચના કરવામાં આવી છે. ત્રીજું, ઉચ્ચ સ્તરની જાતિ આધારીત હિંસા (“એટ્રોસિટી-પ્રોન”) ની તપાસ તેમજ ન્યાય અને કાયદો જાળવવા માટે સરકાર તેનો ઉપયોગ કરી લાયક અધિકારીઓની નિમણુક કરી શકે છે. પીઓએ દલિતોની ફરિયાદોનું નિવારણ કરે છે પરંતુ માત્ર બે રાજ્યોએ કાયદાનુસાર અલગ અદાલતોની રચના કરી છે. એક્ટનું સંપૂર્ણ પાલન નિષ્ફળ નિવડ્યું છે. પોલિસ અધિકીરીઓએ આ એક્ટ હેઠળ અપરાધની નોંધણી કરવામાં સતત અનિચ્છા દર્શાવી છે. આંશિક રીતે એક્ટ અંગેના અજ્ઞાન અને ઉચ્ચ વર્ગના બચાવ માટે આ એક્ટ હેઠળ નોંધણી કરવામાં અનિચ્છા પ્રવર્તે છે. 1999ના અભ્યાસ અનુસાર આ એક્ટના અમલ માટે જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી તેમાંના ચોથા ભાગના અધિકારીઓ આ એક્ટના અસ્તિત્વ અંગે અજાણ હતા.<ref name="note02"></ref> ==દલિતો અને સમકાલીન ભારતીય રાજકારણ== [[File:Mayawati newsstand.jpg|thumb|right|2007ની ચૂંટણીમાં કલકત્તાના છાપાએ ઉત્તર પ્રદેશમાં માયાવતીના પક્ષની આશ્ચર્યજનક બહુમતીની જાહેરાત કરી. ]] ભારતીય બંધારણમાં દલિતોના સામાજિક અને આર્થિક કલ્યાણ માટે વિશેષ જોગવાઇઓ કરવામાં આવી છે, જેમાં કહેવાતા અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિઓનો સામાજિક ગતિશીલતાને ઉપર લઇ જવામાં હેતુથી સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, આ છૂટછાટ ફક્ત હિન્દુ રહેલા દલિતો સુધી જ મર્યાદિત છે. અન્ય ધર્મોનો અંગિકાર કરનારા દલિતોમાં આવી માગ ઉઠી છે કે કાયદાકીય લાભો તેમના સુધી પણ પહોંચવા જોઇએ કે જેથી તેઓ "ઉપર ઉઠી શકે" અને ઐતહાસિક અન્યાયથી દુર રહી શકાય.<ref name="dalitmuslims"></ref> ભારતીય રાજકારણમાં હિન્દુત્વ (હિન્દુ રાષ્ટ્રીયતા)ના ઉદય સાથે રાજકીય રંગે રંગાયેલો અન્ય એક મુખ્ય મુદ્દો ધર્માંતરણ છે. રાજકીય ચળવળ એવો આરોપ મુકે છે કે દલિતોનું ધર્માંતરણ કોઇ સમાજિક કે ધાર્મિક આસ્થાને કારણે નહીં પરંતુ શિક્ષણ અને નોકરની લાલચ આપીને કરવામાં આવે છે. વિવેચકો{{Who|date=October 2009}} એવી દલીલ કરે છે કે કાયદાઓ ધર્માંતરણ પર પ્રતિબંધ મુકતા હોવાથી આ બાબત સાચી છે, અને રાહતોને ભારતીય સમાજના આ નીચલા વર્ગ સુધી સિમીત રાખવાની બાબતને રૂપાંતર કર્યું હોય તેમના માટે પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી. દલિત રાજકારણી, બાંગારૂ લક્ષ્મણ એ હિન્દુત્વ ચળવળના એક મહત્ત્વના સભ્ય હતા. સરકારી નોકરીઓ અને એડમિશનોમાં ક્વોટા દ્વારા દલિતોના ઉદ્ધાર માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા હકારાત્મક પગલા એ અન્ય એક રાજકીય મુદ્દો છે. રાષ્ટ્રીય અને રાજ્યોની સંસદોમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે આશરે 8 ટકા બેઠકો અનામત છે, [[ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર|બી.આર. આંબેડકર]] અને અન્ય દલિત આગેવાનકારોએ રાજકારણમાં દલિતોના સમાન હક માટે આ પગલા લેવાની માગ કરી હતી. ઘણા જૂથો દલિત-વિરોધી પૂર્વગ્રહ ધરાવે છે, જેમાં ભારતના રાજ્ય [[બિહાર|બિહાર]]માં ઉચ્ચ-જાતિના જમીનદારો દ્વારા સંચાલિત ઉગ્રવાદી સંગઠન રણવીર સેનાનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ દલિતોને અપાતી એકસમાન તકોનો વિરોધ કરે છે અને દલિતોને દબાવવા માટે તેઓ હિંસાનો આશરો પણ લે છે. ભારત સરકાર દ્વારા રણવીર સેનાને આંતકવાદી સંગઠન માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://pakobserver.net/200906/27/Articles02.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2009-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630004254/http://pakobserver.net/200906/27/Articles02.asp |url-status=dead }}</ref> 1997માં, કે.આર. નારાયણન પ્રથમ દલિત રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. 2008માં, બહુજન સમાજ પક્ષની દલિત મહિલા, [[માયાવતી|માયાવતી]] ભારતના સૌથી મોટા રાજ્ય [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]ના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા. તેમના રાજકીય આધારને દલિતોથી આગળ લઇ જવાના પ્રયત્નોને કારણે તેમની જીત થઇ, જેમાં મુખ્યત્વે ઉત્તર પ્રદેશના બ્રાહ્ણણોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/03/14/stories/2007031416590100.htm |title="માયાવતી બેટ્સ ઓન બ્રાહ્મિણ-દલિત કાર્ડ ફોર યુ.પી. પોલ્સ" ધી હિન્દુ, માર્ચ 14 2007 |access-date=2010-12-08 |archive-date=2007-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315223620/http://www.hindu.com/2007/03/14/stories/2007031416590100.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2007/05/12/world/asia/12india.html "બ્રાહ્મિણ વોટ હેલ્પ્સ ઓફ લો કાસ્ટ વીન ઇન ઇન્ડિયા" ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, મે 11 2007]</ref> માયાવતી અને તેમના રાજકીય ગુરૂ કાંશિ રામે જોયું કે સરેરાશ દલિત (જેમાંથી મોટા ભાગના જમીનવિહોણા ખેતમજૂરો હતા) ઉત્તર પ્રદેશમાં મોટા ભાગની ખેતીની જમીન ધરાવતા યાદવ જાતિ જેવી મધ્યમ કક્ષા સાથે હિતનો સંઘર્ષ ધરાવતા હતા, નહીં કે શહેરમાં રહેતા ઉચ્ચ વર્ગના લોકો સાથે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.co.in/news/2007/may/11flip.htm |title="ધી વિક્ટરી ઓફ કાસ્ટ એર્થમેટિક", રેડિફ ન્યૂઝ, મે 11 2007 |access-date=2010-12-08 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716193406/http://www.rediff.co.in/news/2007/may/11flip.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rediff.com/news/2007/mar/28chandra.htm "વ્હાય માયાવતી ઇઝ વુઇંગ ધી બ્રાહ્મિણ્સ" રેડિફ ન્યૂઝ, માર્ચ 28 2007]</ref> દલિતો અને ઉચ્ચ વર્ગના લોકોને એકઠા કરવાની તેમની સફળતાને કારણે જ તેમને [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના વડા પ્રધાન]] પદના સંભવિત ઉમેદવાર તરીકે રજુ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://online.wsj.com/article/SB121840401494128065.html?mod=googlenews_wsj "માયાવતી પ્લાન્સ ટુ સીક ઇન્ડિયાઝ પ્રિમીયર પોસ્ટ", ધી વોલ સ્ટ્રિટ જર્નલ, ઓગસ્ટ 11 2008]</ref> અનુસૂચિત જાતિના કેટલાકો દલિતો સ્વતંત્રતા-બાદના ભારતને અપનાવવામાં સફળ રહ્યા અને તેઓ વ્યાપાર અને રાજકારણમાં ઉચ્ચ કક્ષા સુધી પહોંચ્યા છે. આ ઉપરાંત, દલિતોની કેટલીક પેટાજાતો આર્થિક રીતે સદ્ધર થઇ છે. ભેદભાવ-વિરોધી કાયદાઓ અમલમાં હોવા છતાં, ઘણા દલિતો હજુ પણ સામાજિક લાંછન અને રાજકીય ભેદભાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. દેશનો પાયો નાંખનાર બિનસંપ્રાદાયિકતા, લોકશાહી જેવા સિદ્ધાંતો સાથે ભારતનું ન્યાયતંત્ર અને બંધારણ દલિતો<ref name="Reilley et al.">કેવિન રિલી, સ્ટીફન કોફમેન, એન્જેલા બોડિનો, રેસિઝમ: એ ગ્લોબલ રિડર પાનુ21, એમ.ઇ. શાર્પે, 2003 ISBN 0-7656-1060-4. વાક્ય:"જાતિવાદ હાલમાં ભારતમાં રંગભેદ પર આધારિત નથી. વાસ્તવિકતામાં, અશ્પૃશ્ય, તેમજ આદિવાસી લોકો અને ભારતમાં નીચી જાતિના સભ્યો હકારાત્મક એક્શન પ્રોગ્રામમાંથી લાભ મેળવે છે અને તેઓ ઘણી રાજકીય સત્તા ધરાવે છે."</ref> સાથે ભેદભાવ નથી કરતું.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1154019.stm બીબીસી (BBC) પ્રોફાઇલ], ભારત</ref> ખાનગી ક્ષેત્રમાં રોજગારી/નોકરી અને ગતિશીલતાના સંદર્ભે દલિતો સામેનો ભેદભાવ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે અને જાહેર ક્ષેત્રમાં દલિત સામુદાયિક હિતો સામે વિભાજનાત્મક રાજનૈતિક ભાગીદારી દ્વારા પણ તે જોઈ શકાય છે. સમૃદ્ધ થઈ રહેલા દલિતો સામેની નારાજગી અને દલિતો સામેના પુર્વગ્રહો જાતિય વિચારધારા દ્વારા પ્રબલિત થયા છે જે પગલે દલિત પ્રજા અને બીન-દલિત પ્રજા વચ્ચે નૃવંશ સંઘર્ષ થાય છે. આ તમામ બાબતો જાતિ સબંધિત હિંસામાં સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે. જેમાં મોટે ભાગે દલિતો ભોગ બનતા હોય છે. દલિતોને સામાન્ય રીતે શિક્ષણના અધિકાર, મકાન, સંપત્તિના હકો, ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય, રોજગારીની પંસદગી અને ન્યાયતંત્રમાં સમાનતાથી અલિપ્ત રખાય છે.<ref name="Hidden Apartheid"></ref><ref name="Wall Street Journal Article">[http://online.wsj.com/article/SB126703360108751027.html "વર્ડ્ઝ ધેટ ટચ ઇન્ડિયાઝ દલિત રાઇટર્સ કમ ઇન ટુ ધેઅર ઓન"]</ref><ref name="Washington Post">[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/20/AR2007062002535.html "એ બ્રોકન પિપલ ઇન બુમિંગ ઇન્ડિયા"]</ref><ref name="UNESCO">[http://www.unesco.org/courier/2001_09/uk/doss22.htm ઇન્ડિયાઝ હિડન અપાર્થેડ]</ref><ref name="Harvard Study">હાર્વર્ડ સ્ટડી ઓન ધી ડિફરન્સ બિટવીન ધી સ્ટ્રગલ ઓફ આફ્રિકન-અમેરિકન્સ એન્ડ ઓફ દલિત્સ [http://www.law.harvard.edu/students/orgs/blj/vol24/Sitapati.pdf ]</ref><ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6211532.stm ડિસ્પેર ઓફ ધી ડિસ્ક્રીમિનેટેડ દલિત્સ]</ref> 2006માં ભારતના વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે તેમણે જોયેલી અછુતપણા અને રંગભેદ વચ્ચેની સમાનતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.<ref name="Hidden Apartheid"></ref> જો કે, દલિત પ્રજાને સ્થિતિને સંબોધવા સરકાર સલંગ્ન સકારાત્મક પગલાની નીતિઓને લીધે આ સમાનતાને કેટલાક શિક્ષણશાસ્ત્રીઓએ અને નૃવંશશાસ્ત્રીઓએ નકારી છે<ref name="Reilley et al."></ref> ==દલિત સાહિત્ય== દલિત સાહિત્ય એ ભારતીય સાહિત્યનો મહત્ત્વનો અને વિશિષ્ટ હિસ્સો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.gowanusbooks.com/dalit.htm |title=દલિત સાહિત્ય |access-date=2010-12-08 |archive-date=2010-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100814024531/http://www.gowanusbooks.com/dalit.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.museindia.com/showconnew.asp?id=386 |title=દલિત સાહિત્યની ટુંકી ઓળખ |access-date=2010-12-08 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107223124/http://www.museindia.com/showconnew.asp?id=386 |url-status=dead }}</ref> મદેરા ચેન્નૈહા પ્રથમ દલિત લેખકોમાના એક હતા, જેઓ પશ્ચિમ ચાલુક્યવંશના શાસનકાળ દરમિયાન રહેતા 11મી સદીના મોચી-સંત હતા અને તેમને ઘણા વિદ્વાનો "વચન કવિતાના પિતા" તરીકે પણ ગણાવે છે. અન્ય જાણીતા કવિ દોહારા કેક્કૈહા હતા, જેઓ જન્મથી દલિત હતા અને તેમની છ કન્ફેશનલ કવિતાઓ જીવિત છે.<ref>પશ્ચિમ ચાલુક્ય સાહિત્ય#ભક્તિ સાહિત્ય.</ref> ===આધુનિક દલિત સાહિત્ય=== આધુનિક યુગમાં, દલિત સાહિત્ય માટે [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]માં મહાત્મા ફુલે અને આંબેડકર જેવા નેતાઓનું આગમન પ્રથમ પ્રેરણા સાબિત થઇ હતી, જેઓ તેમના કાર્યો અને લેખન દ્વારા દલિતોના પ્રશ્નોને સામે લાવ્યા હતા; તેને પગલે દલિતોમાં લેખન માટેનું વલણ ઉભું થયું અને ઘણા દલિતોને મરાઠી, હિન્દી, તામિલ અને [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]માં લેખન માટે પ્રોત્સાહન પ્રાપ્ત થયું.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20030928/spectrum/book5.htm દલિત્સ પેસેજ ટુ કોન્સિયસનેશ] ''ધી ટ્રિબ્યૂન'' , સપ્ટેમ્બર 28, 2003</ref> 1960ના દાયકા સુધીમાં, દલિત સાહિત્યમાં બાબુરાવ બાગુલ, બંધુ માધવ <ref>[http://www.cscsarchive.org/MediaArchive/clippings.nsf/(docid)/D851E94A922C228E6525694200313C9C દલિત લિટરેચર ઇઝ નોટ ડાઉન એન્ડ આઉટ એની મોર]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' , જુલાઇ 7, 1989</ref> અને શંકરરાવ ખરાટ જેવા ઘણા નવા લેખકોનો પ્રવેશ થયો, જોકે તેમણે ઔપચારિક રીતે પ્રારંભિક મેગેઝિન ચળવળથી શરૂઆત કરી હતી.<ref>[http://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/4JugalKishore.pdf એ ક્રિટીકલ સ્ટડી ઓફ દલિત લિટરેચર ઇન ઇન્ડિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031145352/http://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/4JugalKishore.pdf |date=2008-10-31 }} ડો. જુગલકિશોર મિશ્રા</ref> [[શ્રીલંકા|શ્રી લંકા]]માં ડોમિનીક જીવા જેવા દલિત લેખકે 1960ના દાયકાના અંત ભાગમાં મુખ્ય ધારામાં લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી હતી. ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ''દલિત - ધી બ્લેક અનટચેબલ ઓફ ઇન્ડિયા'' , વી.ટી. રાજશેખર દ્વારા. 2003 - બીજી પ્રિન્ટ, ક્લેરિટી પ્રેસ, ઇન્ક. ISBN 0-932863-05-1. * ''અનટચેબલ'' !: વોઇસીસ ઓફ ધી દલિત લિબરેશન મુવમેન્ટ'', બાર્બરા આર. જોષી દ્વારા, ઝેડ બુક્સ, 1986. '' ''ISBN 978-0143028543'' * ''એન એન્થોલોજી ઓફ દલિત લિટરેચર'' , મુલ્ક રાજ આનંદ દ્વારા. 1992, ગ્યાન બુક્સ. ISBN 8121204194, ISBN 9788121204194. * ''દલિત્સ એન્ડ ધી ડેમોક્રેટિક રિવોલ્યુશન - ડો. આંબેડકર એન્ડ દલિત મુવમેન્ટ ઇન કોલોનિયલ ઇન્ડિયા'' , ગેઇલ ઓમવેડ્ટ દ્વારા. 1994, સેગ પબ્લિકેશન્સ. ISBN 8170363683 * ''ધી અનટચેબલ્સ: સબોર્ડિનેશન, પોવર્ટી એન્ડ ધી સ્ટેટ ઇન મોડર્ન ઇન્ડિયા'' , ઓલિવર મેન્ડેલ્સોહ્ન, મેરિકા વિકઝીયાની દ્વારા, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1998, ISBN 0521556716, 9780521556712. * ''દલિત આઇડેન્ટિટી એન્ડ પોલિટીક્સ'' , રણબિર સમદ્દારા, ઘનશ્યામ શાહ દ્વારા, સેગ પબ્લિકેશન્સ, 2001. ISBN 978-0143028543 * ''જર્નીઝ ટુ ફ્રિડમ: દલિત નેરેટિવ્ઝ'' , ફર્નાન્ડો ફ્રેન્કો, જ્યોત્સના મેકવાન, સુગુણા રામનાથન દ્વારા. પોપ્યુલર પ્રકાશન, 2004. ISBN 8185604657, 9788185604657. * ''ટુવર્ડ્ઝ એન એસ્થેટિક ઓફ દલિત લિટરેચર'' , શરણકુમાર લિમ્બાલે દ્વારા. 2004, ઓરિએન્ડ લોન્ગમેન. ISBN 8125026568. * ''ફ્રોમ અનટચેબલ ટુ દલિત - એસેઝ ઓન ધી આંબેડકર મુવમેન્ટ'' , ઇલેનોર ઝિલિઓટ દ્વારા. 2005, મનોહર. ISBN 8173041431. * ''દલિત પોલિટીક્સ એન્ડ લિટરેચર'' , પ્રદિપ કે. શર્મા દ્વારા. શિપ્રા પબ્લિકેશન્સ, 2006. ISBN 8175412712, 9788175412712. * ''દલિત વિઝન્સ: ધી એન્ટી-કાસ્ટ મુવમેન્ટ એન્ડ ધી કન્સ્ટ્રક્શન ઓફ એન ઇન્ડિયન આઇડેન્ટિટી'' , ગેઇલ ઓમવેડ્ટ દ્વારા. ઓરિએન્ટ લોન્ગમેન દ્વારા, 2006. ISBN 8125028951, 9788125028956. * ''દલિત્સ ઇન મોડર્ન ઇન્ડિયા - વિઝન એન્ડ વેલ્યુઝ'' , એસ એમ માઇકલ દ્વારા. 2007, સેગ પબ્લિકેશન્સ. ISBN 9780761935711. * ''દલિત લિટરેચર : એ ક્રિટીકલ એક્સ્પ્લોરેશન'' , અમર નાથ પ્રસાદ અને એમ.બી. ગૈજન દ્વારા. 2007. ISBN 8176258172. [[Category:દલિત]] [[Category:ભેદભાવ]] [[Category:ભારતીય જાતિઓ]] [[Category:ભારતીય જાતિ વ્યવસ્થા]] 3kd5f79ptpwv7jk9jbjdokzhkl7t9ix 0 30259 906362 905679 2026-10-16T20:20:32Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906362 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું રોગ |Name = Major Depressive Disorder |Image = Vincent Willem van Gogh 002.jpg |Caption = [[Vincent van Gogh]]'s 1890 painting ''[[At Eternity's Gate]]'' |Width = 200 |DiseasesDB = 3589 |ICD10 = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}} |ICD9 = {{ICD9|296}} |ICDO = |OMIM = 608516 |MedlinePlus = 003213 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 532 |MeshID = D003865 }} '''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' ('''એમડીડી''' (MDD)) (હતાશાનો મનોવિકાર) (જે '''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' , '''ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન''' , '''મેજર ડિપ્રેસન''' , '''યુનિપોલર ડિપ્રેસન''' , અથવા '''યુનિપોલર ડિસઓર્ડર''' તરીકે ઓળખાય છે) એ માનસિક વિકાર છે જે નિરુત્સાહન અને નીચા આત્મસન્માન, તેમજ સામાન્ય રીતે માણી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાંથી રસ કે આનંદ ગુમાવવા મારફતે પ્રદર્શિત થાય છે. ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર્સ'' (ડીએસએમ-III (DSM-III))ના 1980ના સંસ્કરણમાં આ ચિહ્ન સમૂહને મૂડ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ણવા માટે અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશન દ્વારા "મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર" શબ્દ પસંદ કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ આ શબ્દ વ્યાપક પણે ઉપયોગમાં છે. સામાન્ય શબ્દ '''ડિપ્રેસન''' નો વિકારને દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે પરંતુ તેનો માનસિક ડિપ્રેસનના અન્ય પ્રકારોના સંદર્ભમાં પણ ઉપયોગ થાય છે. ક્લિનિકલ અને સંશોધન ઉપયોગ માટે ચોક્કસ પરિભાષામાં તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે. મેજર ડિપ્રેસન એ એવી અક્ષમતાવાળી સ્થિતિ છે જે વ્યક્તિના પરિવાર, કામ અથવા શાળાના જીવન, ઊંઘ અને ખાવાની આદતો અને સામાન્ય આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. અમેરિકામાં મેજર ડિપ્રેસનથી પીડાતા 3.4% ટકા લોકો આપઘાત કરે છે અને આપઘાત કરનાર 60% લોકો ડિપ્રેસન અથવા અન્ય મૂડ ડિસઓર્ડરથી પીડાતા હતા. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન દર્દીએ જાત નોંધેલા અનુભવ, પરિવારજનો અથવા મિત્રોએ નોંધેલી વર્તણૂક અને માનસિક સ્થિતિ કસોટીને આધારે થાય છે. મેજર ડિપ્રેસન માટે પ્રયોગશાળા કસોટી છે છતાં ડોકટરો સમાન ચિહ્નો પેદા કરી શકતી હોય તેવી શારીરિક સ્થિતિઓ માટે કસોટી કરવા વિનંતી કરે છે. જો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર પ્રારંભિક તબક્કામાં જ ન શોધી શકાય તો તેની સારવાર ધીમી પડે છે અને વ્યક્તિના શારીરિક આરોગ્ય પર અસર કરે છે અથવા બગાડે છે. આ બિમારી થવાનો સૌથી સામાન્ય સમય 20થી 30 વર્ષની વચ્ચેની ઉંમરનો છે, બાદમાં 30 અને 40 વર્ષમાં તે વધે છે. લાક્ષણિક રીતે, દર્દીઓની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ)થી સારવાર કરવામાં આવે છે અને ઘણા કિસ્સામાં, મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સલાહ મેળવે છે. જોકે, હળવા કે મધ્યમ કિસ્સાઓ માટે દવાની અસરકારકતા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. આત્મ-ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવો જરૂરી છે નહીં તો તે પોતાની જાતને અથવા અન્યને હાનિ પહોંચાડે તેવું ઊંચું જોખમ હોય છે. બહુ ઓછી સંખ્યામાં દર્દીઓને ટૂંકી અસર કરતા જનરલ એનેસ્થેટિક હેઠળ ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે. ડિસઓર્ડરની વિવિધતા વ્યાપકપણે બદલાતી હોય છે, તે કેટલાક સપ્તાહ સુધી ચાલતા એક એપિસોડથી લઇને રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથેનો સમગ્ર જીવન સુધી ચાલતો ડિસઓર્ડર હોઇ શકે છે. તબીબી બિમારીઓ પ્રત્યે ઊંચી શંકા અને આપઘાતને કારણે ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા વ્યક્તિની આયુષ્ય અપેક્ષા ડિપ્રેસન વગરના વ્યક્તિ કરતા ટૂંકી હોય છે. દવાની અસરકારકતા આપઘાતના જોખમને અસર કરે છે કે નહીં તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી. વર્તમાન અને ભૂતપૂ્ર્વ દર્દીઓ કલંકિત કરાયા હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનના સ્વભાવ અને કારણની સમજ અંગે સદીઓથી વિકાસ થયો છે. જોકે, આ સમજ અપૂર્ણ છે અને ડિપ્રેસનના ઘણા પાસાઓ હજુ પણ ચર્ચા અને સંશોધનના વિષય બન્યા છે. ડિપ્રેસનના સૂચિત કારણોમાં [[મનોવિજ્ઞાન|માનસશાસ્ત્રીય]], મનો-સામાજિક, અનુવાંશિક, વિકાસ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ પ્રકારની દવાના લાંબા સમય સુધી ઉપયોગથી ડિપ્રેસનના ચિહ્નો પેદા થાય છે અને તેને વધુ વિકટ બનાવે છે. માનસશાસ્ત્રીય સારવારના સિદ્ધાંતો વ્યક્તિત્વ, આંતરવ્યક્તિત્વ પ્રત્યાયન, અને શિક્ષણ આધારિત છે. મોટા ભાગના જૈવવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો મોનોએમાઇન રસાયણો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન પર ભાર મૂકે છે. આ રસાયણો મગજમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે અને ચેતાકોષો વચ્ચે પ્રત્યાયનમાં મદદ કરે છે. {{TOC limit|3}} == ચિહ્નો અને સંકેતો == મેજર ડિપ્રેસન, વ્યક્તિના પરિવાર અને વ્યક્તિગત સંબંધો, કામ અથવા શાળાની જીંદગી, ઉંઘવાની અને જમવાની આદતો અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.<ref name="NIMHPub">{{vcite book|title = Depression|publisher = [[National Institute of Mental Health]] (NIMH)|url = http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf|access-date = 2008-09-07|format = PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |date=2011-07-27 }} {{Cite web |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |url-status=dead }}</ref> કાર્ય અને સ્વસ્થતા પર તેની અસર [[મધુપ્રમેહ|મધૂપ્રમેહ]] જેવી દીર્ઘકાલિન તબીબી સ્થિતિની અસરને સમકક્ષ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD |year=1995 |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |pmid=7811158}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણો જ નિરુત્સાહ દર્શાવે છે જે જીવનના તમામ પાસા પર હાવી થઇ જાય છે અને જે પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે માણી શકાય છે તેમાં તે આનંદનો અનુભવ કરી શકતી નથી. ડિપ્રેસનવાળા લોકો નિર્થકતા, અયોગ્ય અપરાધ અથવા ખેદ, લાચારી, નિરાશા, અને આત્મ-ધૃણાના વિચારો અને લાગણીઓથી ઘેરાયેલા હોય છે અથવા તેને વાગોળતા હોય છે.<ref name="APA349">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=349}}</ref> ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિપ્રેસનવાળા લોકો મનોવિક્ષિપ્તિ (સાયકોસિસ)ના ચિહ્નો દર્શાવતા હોઇ શકે છે. આ ચિહ્નોમાં ભ્રમણા અથવા દગભ્રમનો સમાવેશ થાય છે જે સામાન્ય રીતે અપ્રિય હોય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=412}}</ref> ડિપ્રેસનના અન્ય ચિહ્નોમાં નબળી એકાગ્રતા અને સ્મરણશક્તિ (ખાસ કરીને, મેલાન્કોલિક (ખેદોન્માદ) અથવા મનોવિક્ષિપ્ત લોકોમાં),<ref name="Delgado">{{vcite journal |author=Delgado PL and Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 }}</ref> સામાજિક સ્થિતિ અને પ્રવૃત્તિઓમાંથી પાછા ખસી જવું, કામેચ્છા ઘટી જવી અને મૃત્યુ અથવા આપઘાતના વિચારોનો સમાવેશ થાય છે. ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓમાં અનિદ્રા સામાન્ય છે. લાક્ષણિક શૈલીમાં વ્યક્તિ ખુબ જ વહેલો ઉઠી જાય છે અને ઊંઘી શકતો નથી<ref name="APA350">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=350}}</ref> પરંતુ અનિદ્રા નિંદ્રાધિન થવામાં મુશ્કેલીનો પણ સમાવેશ કરી શકે છે.<ref name="bedfellows">{{Cite web|url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/bedfellows-insomnia-and-depression| title=Bedfellows:Insomnia and Depression|access-date= 2010-07-02}}</ref> અનિદ્રા ડિપ્રેસનવાળા 80 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> અતિ નિદ્રાશીલતા અથવા વધુ પડતી ઊંઘ પણ થઇ શકે છે.<ref name="APA350"/> તે ડિપ્રેસનવાળા 15 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ તેમની ઉત્તેજન અસરોને કારણે અનિદ્રા સર્જી શકે છે.<ref>[http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html ઇન્સોમ્નિયા: એસેસમેન્ટ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઇન પ્રાઇમરી કેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html |date=2011-07-26 }},</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ એકથી વધુ શારીરિક ચિહ્નો દર્શાવી શકે છે. જેમ કે, થકાવટ, માથાનો દુખાવો, અથવા પાચન અંગેની તકલીફો. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ડિપ્રેસનના માપદંડ મુજબ વિકાસશીલ દેશોમાં શારીરિક ફરિયાદો સૌથી સામાન્ય સમસ્યા છે.<ref name="Patel01">{{vcite journal |author=Patel V, Abas M, Broadhead J |year=2001|title=Depression in developing countries: Lessons from Zimbabwe|journal=[[BMJ]]|volume=322 |issue=7284 |pages=482–84|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/322/7284/482 (fulltext)|access-date=2008-10-05 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482}}</ref> ભૂખ ઘટી જાય છે જેને પગલે વજન ઘટે છે. જોકે, કેટલીકવાર ભૂખ વધતા વજન પણ વધવાના પણ કિસ્સા બને છે.<ref name="APA349"/> પીડિત વ્યક્તિના પરિવારજનો અથવા મિત્રો જોઇ શકે છે કે વ્યક્તિની વર્ણતૂક ઉશ્કેરાયેલી અથવા સુસ્ત બની છે.<ref name="APA350"/> બાળકોના સંદર્ભમાં ડિપ્રેસનનો વિચાર ઘણો વિવાદાસ્પદ છે અને જ્યારે આત્મ-છબી વિકસે છે અને સંપૂર્ણ સ્થાપિત થાય છે ત્યારે લેવાયેલા મંતવ્ય પર આધાર રાખે છે. ડિપ્રેસનવાળા બાળકો ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ દર્શાવવાના સ્થાને સહેજમાં ખિજાઇ જાય છે<ref name="APA349"/> અને તેમની ઉંમર અને સ્થિતિને આધારે અલગ અલગ ચિહ્નો દર્શાવે છે.<ref name="APA354">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=354}}</ref> મોટા ભાગના બાળકોનો શાળામાંથી રસ ઉડી જાય છે અને શૈક્ષણિક દેખાવમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. તેમને જક્કી, વધુ પડતી માંગ કરતા, અવલંબિત અથવા અસુરક્ષિત તરીકે વર્ણવી શકાય છે.<ref name="APA350"/> જ્યારે ચિહ્નોનું સામાન્ય મનોભાવના બદલાવાવાળી સામાન્ય સ્થિતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે ત્યારે નિદાન વિલંબમાં પડી શકે છે અથવા ચૂકી જવાય છે.<ref name="APA349"/> ડિપ્રેસનની સાથે એટેન્શન-ડેફિસિટ હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)) હોઇ શકે છે જે બંનેનું નિદાન અને સારવાર જટીલ બનાવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 }}</ref> ડિપ્રેસનવાળી ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ તાજેતરના હુમલાના જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો ધરાવતા હોઇ શકે છે. જેમકે, વિસ્મૃતિ,<ref name="Delgado"/> અને હલનચલન ધીમે પડવી.<ref>{{vcite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |author=Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP |coauthors=Kitching D Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=0-7347-33410 |pages=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112103003/http://www0.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf/ |date=2016-11-12 }}</ref> ઉમરલાયક વ્યક્તિઓમાં ડિપ્રેસન ઘણીવાર શારીરિક વિકારોની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમકે, હુમલો, અન્ય રૂધિરાભિષણને લગતી બિમારીઓ, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ, અને દીર્ઘકાલિન અવરોધાત્મક ફુપ્સુસીય રોગ.<ref>{{vcite journal|author=Yohannes AM and Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|accessdate=2011-02-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135}}</ref> == કારણો == જૈવમનોસામાજિક મોડલ સૂચવે છે કે જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો એમ ત્રણેય ડિપ્રેસન સર્જવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{vcite web |author=Department of Health and Human Services |year=1999 |url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/pdfs/c2.pdf |title=The fundamentals of mental health and mental illness |work=Mental Health: A Report of the Surgeon General |access-date=2008-11-11| format=PDF}}</ref> ડાયાથેસિસ-સ્ટ્રેસ મોડલ સૂચવે છે કે જ્યારે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા અથવા ડાયાથેસિસ જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ દ્વારા સક્રિય કરાઇ હોય ત્યારે ડિપ્રેસન સર્જાય છે. પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા જનીની,<ref name="Caspi">{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE |title=Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |pages=386–89 |year=2003|pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968 |issue=5631}}</ref><ref>{{vcite web |author=Haeffel GJ; Getchell M; Koposov RA; Yrigollen CM; DeYoung CG; af Klinteberg B; ''et al.'' |year=2008 |url=http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.,%202008.pdf |title=Association between polymorphisms in the dopamine transporter gene and depression: Evidence for a gene–environment interaction in a sample of juvenile detainees |work=Psychological Science |access-date=2008-11-11 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.%2C%202008.pdf }}</ref> એટલે કે પ્રકૃતિ અને પાલનપોષણ વચ્ચેનો સંવાદ, અથવા યોજનાકીય હોઇ શકે છે. યોજનાકીય અસુરક્ષા બાળપણમાં દુનિયા અંગે શિખેલા ખ્યાલોમાંથી પેદા થાય છે.<ref>{{vcite web |author=Slavich GM |year=2004 |url=http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 |title=Deconstructing depression: A diathesis-stress perspective (Opinion) |work=APS Observer |access-date=2008-11-11 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511233644/http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 }}</ref> આ આંતરસક્રિય મોડેલોને પ્રયોગમૂલક ટેકો મળ્યો છે. દાખલા તરીકે, ન્યૂ ઝીલેન્ડના સંશોધકોએ લોકોના પ્રારંભિક સામાન્ય ઉદબોધકમાં ડિપ્રેસન કેવી રીતે ઉભરે છે તેનું લાંબા સમય સુધી દસ્તાવેજીકરણ કરીને, ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ કરવા અપેક્ષા અભિગમ અપનાવ્યો. સંશોધકોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, સેરોટોનિન વાહક (5-એચટીટી (5-HTT)) જનીનમાં વિવિધતા તે શક્યતાને અસર કરે છે કે, જે લોકોને જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓનો સામનો કરવો પડે છે અને તેમને ડિપ્રેસન થઇ શકે છે. આવી ઘટનાઓ બાદ ડિપ્રેસન આવી શકે છે પરંતુ 5-એચટીટી (5-HTT) જનીનમાં એક કે બે વૈકલ્પિક કારકો ઓછા ધરાવતા લોકોમાં ડિપ્રેસન થવાની શક્યતા વધુ જણાય છે.<ref name="Caspi"/> વધુમાં, સ્વિડીશ અભ્યાસે ડિપ્રેસનના વારસા -જનીની તફાવત સાથે સંકળાયેલા દેખાવમાં વ્યક્તિગત તફાવતની માત્રા- નો અંદાજ કાઢ્યો હતો. તે મહિલાઓ માટે 40 ટકા અને પુરૂષો માટે 30 ટકા હતો.<ref name="pmid16390897">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gatz M, Gardner CO, Pedersen NL |title=A Swedish national twin study of lifetime major depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=1 |pages=109–14 |year=2006 |pmid=16390897 |doi=10.1176/appi.ajp.163.1.109}}</ref> વિકાસીય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સૂચવ્યું હતું કે ડિપ્રેસનના જનીની મૂળ પ્રાકૃતિક રીતે પસંદ કરાયેલા અનુકૂલનના ઇતિહાસમાં ઊંડે રહેલા છે. મેજર ડિપ્રેસનને મળતો આવતો પદાર્થ ઉત્તેજિત મિજાજ વિકાર લાંબા ગાળા સુધી દવાના ઉપયોગ અથવા દવાના દુરુપયોગ અથવા ચોકક્સ ઘેનની દવાઓ બંધ કરવી અને કૃત્રિમ નિંદ્રા આણનારી દવાઓ સાથે સંકળાયેલો છે.<ref name="pmid9210745">{{vcite journal |author=Schuckit MA, Tipp JE, Bergman M, Reich W, Hesselbrock VM, Smith TL |title=Comparison of induced and independent major depressive disorders in 2,945 alcoholics |journal=Am J Psychiatry |volume=154 |issue=7 |pages=948–57 |year=1997 |pmid=9210745}}</ref><ref name="ashman">{{vcite web|author= Professor Heather Ashton|year= 2002|url= http://www.benzo.org.uk/manual/bzcha03.htm|title= Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw}}</ref> === જૈવવૈજ્ઞાનિક === {{Main|Biology of depression}} ==== મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા ==== [[ચિત્ર:Synapse Illustration2 tweaked.svg|thumb|250px|ઓળખાયેલા લગભગ 30 ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાંથી સંશોધકો ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને ત્રણ મુખ્ય ચેતારસાયણ: સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન, અને ડોપામાઇનના કાર્ય વચ્ચે સંબંધ શોધ્યો છે.ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ મગજના માળખાની અંદર આ ત્રણ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોના કાર્યોના કુલ સંતુલનને પ્રભાવિત કરે છે જે તણાવ પ્રત્યે લાગણીઓ અને પ્રતિક્રિયાઓ અને ઉંઘ, ભૂખ અને કામોત્તેજનાની શારીરિક ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.<ref>[58]</ref>]] મોટા ભાગની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ મગજમાં ચેતાકોષો વચ્ચેની ચેતોપાગમ ફાટમાં એક અથવા એકથી વધુ મોનોએમાઇન -ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન—ના સ્તરમાં વધારો કરે છે. કેટલીક દવાઓ મોનોએમાઇન ગ્રાહકોને સીધી અસર કરે છે. સેરોટોનિન અન્ય ચેતાપ્રેષક પ્રણાલીઓનું નિયમન કરતી હોવાની પૂર્વધારણા છે. સેરોટોનિની ઘટેલી પ્રવૃત્તિ આ પ્રણાલીઓને અસામાન્ય અને અનિયમિત રીતે કાર્ય કરવા દે છે.<ref name="IntegrativeSerotonin">{{Harvnb|Barlow|2005| p=226}}</ref> આ "માન્યતાશીલ પૂર્વધારણા" મુજબ, ડિપ્રેસન ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે સેરોટોનિનનું નીચું સ્તર અન્ય મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય નોરેપાઇનફ્રાઇનના નીચા સ્તરને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{vcite web |author=Shah N, Eisner T, Farrell M, Raeder C |year=1999 |month=July/August |url=http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf |title=An overview of SSRIs for the treatment of depression |work=Journal of the Pharmacy Society of Wisconsin |access-date=2008-11-10 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031913/http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf }}</ref> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ નોરેપાઇનફ્રાઇનનું સ્તર સીધું વધારે છે જ્યારે અન્ય દવાઓ ત્રીજા મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય ડોપામાઇનનું સ્તર વધારે છે. આ નિરીક્ષણો ડિપ્રેસનની મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાનો ઉદભવ કરે છે. મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા તેની સમકાલિન રચનામાં જણાવે છે કે ચોક્કસ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોની ઉણપ ડિપ્રેસનના સંબંધિત ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે: "નોરેપાઇનફ્રાઇનનો બદલાવ અને ઊર્જા તેમજ અસ્વસ્થતા, એકાગ્રતા, અને જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે; સેરોટોનિન[ના અભાવ]નો અસ્વસ્થતા, મનોગ્રસ્તિ અને અનિવાર્ય આવેગો સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે અને ડોપામાઇનનો એકાગ્રતા, પ્રેરણા, ખુશી અને બક્ષિસ તેમજ જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે."<ref name="pmid18494537">{{vcite journal |author=Nutt DJ |title=Relationship of neurotransmitters to the symptoms of major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 Suppl E1 |pages=4–7 |year=2008 |pmid=18494537}}</ref> આ સિદ્ધાંતના સમર્થકો સૌથી અગ્રણી ચિહ્નોને અસર કરતી હોય તેવી કાર્યની પ્રણાલી સાથે ડિપ્રેસન વિરોધી દવાની પસંદગીની ભલામણ કરે છે. ચિંતાતુર અને શીઘ્રકોપી દર્દીઓને એસએસઆરઆઇ (SSRI) અથવા નોરેપાઇનફ્રાઇન રિઅપટેક ઇનહિબિટર્સની સારવાર આપવી જોઇએ અને જે લોકો જીવનની ઊર્જા અને ખુશી ગુમાવી ચૂક્યા છે તે લોકોને નોરેપાઇનફ્રાઇન- અને ડોપામાઇન-વધારતી દવાઓ દ્વારા સારવાર આપવી જોઇએ.<ref name="pmid18494537"/> એવા ક્લિનિકલ નિરીક્ષણ કે, ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની માત્રાને વધારતી દવાઓ અસરકારક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ છે તે, ઉપરાંત તાજેતરની મનોરોગ ચિકિત્સા જનીનવિદ્યા સૂચવે છે કે કેન્દ્રીય મોનોએમાઇનના કાર્યમાં ફોનેટાઇપિક વિવિધતા ડિપ્રેસન પ્રત્યે અસુરક્ષા સાથે સહેજ સંકળાયેલી હોઇ શકે છે. આ અવલોકનો છતાં ડિપ્રેસનનું કારણ માત્ર મોનોએમાઇનની ઉપણ નથી.<ref name="nature08"/> છેલ્લા બે દાયકામાં સંશોધનોએ મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાની અનેક મર્યાદાઓ છતી કરી છે અને મનોરોગ ચિકિત્સક સમુદાયમાં તેની ખુલાસારૂપ અયોગ્યતા ઉજાગર થઇ છે.<ref name="pmid10775017">{{vcite journal |author=Hirschfeld RM |title=History and evolution of the monoamine hypothesis of depression |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=61 Suppl 6|pages=4–6 |year=2000 |pmid=10775017}}</ref> પ્રતિદલીલ તે છે કે, એમએઓ (MAO) અવરોધકો અને એસએસઆરઆઇ (SSRI)ની મનોસ્થિતિ સુધારતી અસરો વિકસતા સારવારના સપ્તાહો લાગે છે જ્યારે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનમાં વધારો કલાકોમાં થાય છે. અન્ય પ્રતિદલીલ મોનોએમાઇન ઘટાડતા ઔષધવિજ્ઞાનને લગતા પદાર્થો પર પ્રયોગોને આધારિત છે. કેન્દ્રીય રીતે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની સાંદ્રતામાં ઇરાદાપૂર્વકનો ઘટાડો સારવાર વગરના ડિપ્રેસનવાળા દર્દીની મનોસ્થિતિ ઘટાડી શકે છે ત્યારે આ ઘટાડો તંદુરસ્ત વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ ઘટાડતી નથી.<ref name="nature08">{{cite journal |author=Krishnan V, Nestler EJ |title=The molecular neurobiology of depression |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=894–902 |year=2008 |month=October |pmid=18923511 |pmc=2721780 |doi=10.1038/nature07455}}</ref> ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓને ઉપચારક અસરકારકતા હાંસલ કરવા માટે અકબંધ{{clarify|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પ્રણાલી જરૂરી છે<ref name="pmid10775018">{{vcite journal |author=Delgado PL |title=Depression: The case for a monoamine deficiency |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=61 Suppl 6|pages=7–11 |year=2000 |pmid=10775018}}</ref> પરંતુ ટિયાનેપ્ટાઇન એ સેરોટોનિન અપટેક વર્ધક છે અને ઓપિપ્રામોલની મોનોએમાઇન પ્રણાલી પર કોઇ અસર નથી તે હકીકત છતાં, ટિયાનેપ્ટાઇન અને ઓપિપ્રામોલ જેવી કેટલીક દવાઓ ડિપ્રેસન વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે.{{citation needed|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાને સામાન્ય પ્રજા સમક્ષ જ્યારે માર્કેટિંગના સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને "રાસાયણિક અસંતુલન" તરીકે કહેવામાં આવે છે.<ref name="PLoS">{{vcite journal |author=Lacasse J, Leo J |title=Serotonin and depression: A disconnect between the advertisements and the scientific literature |journal=[[PLoS Medicine|PLoS Med]] |volume=2 |issue=12 |pages=e392 |year=2005 |pmid=16268734 |doi=10.1371/journal.pmed.0020392.g001 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0020392 |access-date=2008-10-30 |pmc=1277931 |laysummary=http://www.medscape.com/viewarticle/516262 |laysource=[[Medscape]] |laydate=Nov. 8, 2005 |accessdate=2021-12-26 |archivedate=2009-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122081424/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 }}</ref> કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જીવન તણાવ ડિપ્રેસિવ એપિસોડનો પૂર્વસંકેત છે પરંતુ અન્ય વ્યક્તિઓમાં નથી તે બાબત સમજાવવા માટે 2003માં સેરોટોનિક વાહક સાથે સંકળાયેલા પ્રોત્સાહન ક્ષેત્રો (5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR))ના વૈકલ્પિક કારકોમાં ફેરફારને આધારે જનીન પર્યાવરણ આંતરક્રિયા (જીએક્સઇ (GxE))ની પૂર્વધારણા રચાઇ હતી.<ref>{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE, ''et al.'' |title=Influence of life stress on depression: moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |issue=5631 |pages=386–9 |year=2003 |month=July |pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968}}</ref> 2009નું અધિવિશ્લેષણ સૂચવતું હતું કે ડિપ્રેસન સાથે તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ જોડાયેલી હતી પરંતુ તેના 5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR) જીનોટાઇપ સાથે સંબંધના કોઇ પુરાવા મળ્યા ન હતા.<ref>{{vcite journal |author=Risch N, Herrell R, Lehner T, ''et al.'' |title=Interaction between the serotonin transporter gene (5-HTTLPR), stressful life events, and risk of depression: a meta-analysis |journal=JAMA |volume=301 |issue=23 |pages=2462–71 |year=2009 |month=June |pmid=19531786 |pmc=2938776 |doi=10.1001/jama.2009.878}}</ref> 2009નું અન્ય એક અધિવિશ્લેષણ પાછળના અવલોકનો સાથે સહમત થતું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Munafò MR, Durrant C, Lewis G, Flint J |title=Gene X environment interactions at the serotonin transporter locus |journal=Biol. Psychiatry |volume=65 |issue=3 |pages=211–9 |year=2009 |month=February |pmid=18691701 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.06.009}}</ref> આ ક્ષેત્રમાં અભ્યાસોની 2010 સમીક્ષામાં પર્યાવરણીય પ્રતિકૂળતાના આકલન માટે વપરાયેલી પદ્ધતિ અને અભ્યાસોના પરિણામો વચ્ચે પદ્ધતિસરનો સંબંધ જણાયો હતો. આ સમીક્ષામાં તે પણ જણાયું હતું કે બંને 2009 અધિવિશ્લેષણો નકારાત્મક અભ્યાસ તરફી હતા જેમણે પ્રતિકૂળતાના આત્મ-અહેવાલ પગલાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Uher R, McGuffin P |title=The moderation by the serotonin transporter gene of environmental adversity in the etiology of depression: 2009 update |journal=Mol. Psychiatry |volume=15 |issue=1 |pages=18–22 |year=2010 |month=January |pmid=20029411 |doi=10.1038/mp.2009.123}}</ref> ==== અન્ય સિદ્ધાંતો ==== ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓના એમઆરઆઇ (MRI) સ્કેનમાં ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓના મગજના બંધારણમાં ડિપ્રેસનવગરના વ્યક્તિઓ કરતા કરતા ઘણો તફાવત જણાયો હતો. પરિણામોમાં કેટલીક સાતત્યતા નથી છતાં, અધિવિશ્લેષણો જણાવે છે કે તેમાં નાના હિપ્પોકેમ્પલ કદ<ref>{{vcite journal| author=Videbech, P and Ravnkilde| title=Hippocampal volume and depression: A meta-analysis of MRI studies| journal=American Journal of Psychiatry| volume=161|pages=1957–66.| year=2004| pmid=15514393| doi=10.1176/appi.ajp.161.11.1957| issue=11}}</ref> અને હાયપરઇન્ટેન્સિવ લેઝન્સની વધેલી સંખ્યા માટે પુરાવા છે.<ref>{{vcite journal|author=Videbech, P| title=MRI findings in patients with affective disorder: a meta-analysis| journal=Acta Psychiatrica Scandinavica| volume=96| issue=3 |pages=157–68| year=1997| doi=10.1111/j.1600-0447.1997.tb10146.x|pmid=9296545}}</ref> હાયપરઇન્ટેન્સિટી મોટી ઉંમરના લોકો સાથે સકંળાયેલી છે અને તેમાંથી વેસ્ક્યુલર ડિપ્રેસનનો સિદ્ધાંત વિકસ્યો છે.<ref>{{vcite journal |author=Herrmann LL, Le Masurier M, Ebmeier KP |title=White matter hyperintensities in late life depression: a systematic review|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=79|pages=619–24 |year=2008|doi=10.1136/jnnp.2007.124651|pmid=17717021 |issue=6}}</ref> મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિના કેન્દ્ર હિપ્પોકેમ્પસ<ref>{{vcite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=brain-pathway-may-underlie-depression |title=Brain pathway may underlie depression |access-date=2008-09-13 |author=Mayberg H |date=July 6, 2007 |journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=4|pages=26–31}}</ref>ના ન્યૂરોજીનેસિસ અને ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનવાળી કેટલીક વ્યક્તિઓમાં હિપ્પોકેમ્પલ ચેતાકોષોનું નુકસાન જણાયું છે અને નબળી સ્મરણશક્તિ અને ડાયસ્થિમિક મનોસ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.દવાઓ મગજમાં સેરોટોનિનનું સ્તર વધારી અને ન્યૂરોજીનેસિસ ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને આમ હિપ્પોકેમ્પસનું કુલ દળ વધારે છે. આ વધારો મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Sheline YI, Gado MH, Kraemer HC|title=Untreated depression and hippocampal volume loss |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |pages=1516–18 |year=2003 |pmid =12900317 |doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1516 |issue=8}}</ref><ref>{{vcite journal |author =Duman RS, Heninger GR, Nestler EJ |title=A molecular and cellular theory of depression |journal=Archives of General Psychiatry|volume= 54|issue=7|pages=597–606 |year=1997 |pmid=9236543}}</ref> લાગણીસભર વર્તણૂકના મોડ્યુલેશનમાં જોવા મળતા ડિપ્રેસન અને એન્ટિરીયર સિન્ગ્યુલેટ કોર્ટેક્સ વચ્ચે પણ સમાન સંબંધ જોવા મળ્યો છે.<ref name="pmid18704022">{{vcite journal |author=Drevets WC, Savitz J, Trimble M |title=The subgenual anterior cingulate cortex in mood disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–81 |year=2008 |pmid=18704022 |pmc=2729429}}</ref> ન્યરોજીનેસિસ માટે જવાબદાર ન્યૂરોટ્રોફિન્સ પૈકીનું એક ન્યૂરોટ્રોફિન બ્રેઇન-ડિરાઇવ્ડ ન્યૂરોટ્રોફિક ફેક્ટર (બીડીએનએફ (BDNF)) છે. ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિના રક્ત કોષરસમાં બીડીએનએફ (BDNF)નું સ્તર સામાન્ય કરતા (ત્રણ ગણાથી વધુ) ઘટેલું હોય છે. ડિપ્રેસન વિરોધી સારવાર રૂધિરનું બીડીએનએફ (BDNF) સતર વધારે છે. અન્ય ઘણા ડિસઓર્ડરમાં કોષરસ બીડીએનએફ (BDNF)નું ઘટેલું સ્તર જોવા મળ્યું છે છતાં, એવા કેટલાક પુરાવા છે કે બીડીએનએફ (BDNF) ડિપ્રેસનના કારક અને ડિપ્રેસન વિરોધી દવાના કાર્ય સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid18571629">{{vcite journal |author=Sen S, Duman R, Sanacora G |title=Serum brain-derived neurotrophic factor, depression, and antidepressant medications: Meta-analyses and implications |journal=Biological Psychiatry |volume=64 |issue=6 |pages=527–32 |year=2008 |pmid=18571629 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.05.005 |pmc=2597158}}</ref> એવા કેટલાક પુરાવા પણ છે કે, હાયપોથેલેમિક-પિચ્યુટરી-એડ્રિનાલ એક્સિસ (એચપીએ એક્સિસ (HPA axis))ની વધુ પડતી સક્રિયતાને કારણે આંશિક રીતે મેજર ડિપ્રેસન સર્જાઇ શકે છે. જે તણાવ પ્રત્યે ન્યૂરો-એન્ડોક્રાઇનની અસર જેવી અસરમાં પરિણમે છે. તપાસમાં અંતઃસ્ત્રાવ કોર્ટિસોલનું વધેલું સ્તર અને પિચ્યુટરી અને અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓનું વધેલું કદ જાણવા મળ્યું હતું જે સૂચવે છે કે કેટલાક મેજર ડિપ્રેસન સહિતના કેટલાક મનોરોગ ચિકિત્સક ડિસઓર્ડરમાં અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર ભૂમિકા ભજવી શકે છે. હાયપોથેલેમસમાંથી કોર્ટિકોટ્રોપિન મુક્ત કરતા અંતઃસ્ત્રાવનું વધુ પડતું સંશ્લેષણ આના માટે જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે જ્ઞાનાત્મક અને ઉત્તેજન ચિહ્નો સાથે સંકળાયેલા છે.<ref>{{vcite journal|author=Monteleone P |url=http://www.co-psychiatry.com/pt/re/copsych/abstract.00001504-200111000-00020.htm;jsessionid=JWdDsz1T6hhjhpsR47xrbhpTjhxhpdS64Yh8QzptbqR1rrNkmVfF!1600976923!181195628!8091!-1 (abstract) |title=Endocrine disturbances and psychiatric disorders |publisher=Lippincott Williams & Wilkins, Inc. |year=2001 |volume=14|issue=6|pages=605–10|journal=Current Opinion in Psychiatry |issn=0951–7367}}</ref> પ્રજનનક્ષમ અવસ્થા, પ્રસૂતિ પહેલાનો સમયગાળો અને મેનોપોઝ બાદ ઘટેલા દર બાદ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના જોખમમાં વધારાને કારણે એસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરમાં સંકળાયેલો હોવાનું જણાયું છે.<ref name="pmid12810759">{{vcite journal |author=Cutter WJ, Norbury R, Murphy DG |title=Oestrogen, brain function, and neuropsychiatric disorders |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry |volume=74 |issue=7 |pages=837–40 |year=2003 |pmid=12810759 |pmc=1738534 |doi=10.1136/jnnp.74.7.837}}</ref> તેનાથી વિપરિત માસિક સ્ત્રાવ અગાઉના અને પાછળના સમયગાળામાં એસ્ટ્રોજનનું નીચું સ્તર પણ વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid12810759"/> અચાનક પાછા ખસી જવું, ચડાવ ઉતાર અથા એસ્ટ્રોજનના સાતત્યપૂર્ણ નીચા સ્તર નોંધપાત્ર નબળી મનોસ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવેલા છે. એસ્ટ્રોજનનાનું સ્તર સ્થિર થયા બાદ અથવા પુનઃસ્થાપિત થયા બાદ ડિપ્રેસન પોસ્ટપાર્ટમ, પેરીમેનોપોઝ અને પોસ્ટમેનોપોઝમાંથી ક્લિનિકલ રિકવરી અસરકારક જણાઇ હતી.<ref name="pmid16292022">{{vcite journal|author = Douma, S.L, Husband, C., O’Donnell, M.E., Barwin, B.N., Woodend A.K.|title = Estrogen-related Mood Disorders Reproductive Life Cycle Factors|journal = Advances in Nursing Science|volume = 28|issue = 4|pages = 364–375|year = 2005|pmid = 16292022}}</ref><ref name="pmid17909167">{{vcite journal|author = Lasiuk, GC and Hegadoren, KM|title = The Effects of Estradiol on Central Serotonergic Systems and Its Relationship to Mood in Women|journal = Biological Research for Nursing (2007),|volume = 9|issue = 2|pages = 147–160|year = 2007|pmid = 17909167|doi = 10.1177/1099800407305600}}</ref> અન્ય સંશોધનોએ કુલ કોષીય કાર્ય માટે જરૂરી અણુ સાયટોકાઇનની સંભવિત ભૂમિકાની શક્યતા ચકાસી છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના ચિહ્નો માંદગીની વર્તણૂકના ચિહ્નોને મળતા આવે છે, માંદગીની વર્તણૂક એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર જ્યારે ચેપ સામે લડી રહ્યું હોય છે ત્યારે શરીરની પ્રતિક્રિયા છે. આ બાબત તે શક્યતાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે સર્ક્યુલેટરી સાયટોકાઇન્સમાં અસાધારણતાના પરિણામ સ્વરૂપ માંદગીની વર્તણૂક સાથે ડિપ્રેસન સંકળાયેલું છે.<ref>{{vcite journal| author=Dantzer R, O'Connor JC, Freund GG, Johnson RW, Kelley KW |year=2008 |title=From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain |journal=Nat Rev Neurosci |volume=9 |pages=46–56 |pmid=18073775| doi=10.1038/nrn2297| issue=1}}</ref> અંકુશના સ્થાને ડિપ્રેસ્ડ વિષયોમાં આઇએલ-6 (IL-6) અને ટીએનએફ-આલ્ફા (TNF-α)ની ઊંચી રૂધિર સાંદ્રતા દર્શાવતા ક્લિનિકલ લિટરેચરના અધિવિશ્લેષણ ડિપ્રેસનમાં પ્રો-ઇન્ફ્લેમેટરી સાઇટોકાઇન્સની દ્રઢ ભૂમિકા સૂચવે છે.<ref name="pmid 20015486">{{vcite journal|author = Dowlati Y, Herrmann N, Swardfager W, Liu H, Sham L, Reim EK, Lanctot KL|title = A meta-analysis of cytokines in major depression|journal = Biological Psychiatry|volume = 67|issue = 5|pages = 446–457|year = 2010|pmid = 20015486|doi = 10.1016/j.biopsych.2009.09.033}}</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક === વ્યક્તિત્વ અને તેના વિકાસના વિવિધ પાસાઓ ડિપ્રેસનના ઉદભવ અને સાતત્ય સાથે સંકળાયેલા હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Raph00">{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=138–39|chapter= Unmet Need for Prevention|author=Raphael B|isbn=0-521-66229-X}}</ref> તેમાં નકારાત્મક લાગણી એક સામાન્ય પૂર્વચિહ્ન છે.<ref name="pmid19187578">પીએમઆઇડી (PMID)</ref> ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ સાથે દ્રઢપણે સંકળાયેલા હોયા છતાં વ્યક્તિની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાની શૈલી પણ તેમની સ્થિતિસ્થાપકતા સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="Sad541">{{Harvnb |Sadock|2002| p=541}}</ref> વધુમાં, ઓછું આત્મસન્માન અને આત્મ-પરાજયની લગણી અથવા વિકૃત વિચારો ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જે લોકો ધાર્મિક છે તેમનામાં ડિપ્રેસન આવવાની શક્યતા ઓછી છે તેમજ તેઓ ઝડપથી ડિપ્રેસનમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે છે.<ref>{{Cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aap/twr/1999/00000002/00000002/art00008 |title=Religion and depression: a review of the literature |author=McCullough, Michael; Larson, David |journal=Twin Research |volume=2 |issue=2 |date=1 June 1999 |pages=126–136 |pmid=10480747 |publisher=Australian Academic Press |doi=10.1375/136905299320565997 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Dein, S|title=Religion, spirituality and depression: implications for research and treatment|journal=Primary Care and Community Psychiatry|volume=11|issue=2|pages=67–72|year=2006|url=http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf|format=PDF|access-date=2008-11-21|doi=10.1185/135525706X121110|accessdate=2011-02-15|archivedate=2006-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021164223/http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf}}</ref><ref>{{vcite journal|journal=Rev. Bras. Psiquiatr.|title=Religiousness and mental health: a review |pmid=16924349 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1516-44462006000300018&lng=en&nrm=iso&tlng=en|date=September 2006|last1=Moreira-Almeida|first1=A|last2=Neto|first2=FL|last3=Koenig|first3=HG|volume=28|issue=3|pages=242–50}}</ref> કયા પરિબળો ડિપ્રેસનના કારણો છે અથવા કયા પરિબળો ડિપ્રેસનની અસર છે તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી છતાં ડિપ્રેસનવાળી જે વ્યક્તિઓ તેમની વિચાર શૈલીને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે કે પડકારી શકે છે તેઓ સુધરેલી મનોસ્થિતિ અને આત્મસન્માન દર્શાવે છે.<ref>{{vcite web|author=Warman DM, [[Aaron Temkin Beck|Beck AT]]|year=2003|url=http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=7952|title=About treatment and supports: Cognitive behavioral therapy|work=National Alliance on Mental Illness (NAMI) website|access-date=2008-10-17|accessdate=2021-07-10|archivedate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029094646/http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=7952}}</ref> અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક એરોન ટી. બેકએ અત્યારે જે ડિપ્રેસનના જ્ઞાનાત્મક મોડલ તરીકે ઓળખાય છે તે 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં વિકસાવ્યું હતું. તેઓ જ્યોર્જ કેલી અને એલ્બર્ટ એલિસએ અગાઉ કરેલા કામને અનુસર્યા હતા. તેણે દરખાસ્ત કરી હતી કે ડિપ્રેસનની નીચે ત્રણ વિચાર રહેલા છેઃ જેમાં નકારાત્મક વિચારો, પોતાની જાત, પોતાની દુનિયા અને પોતાના ભાવિ અંગે જ્ઞાનાત્મક ભૂલો, હતાશાપૂર્ણ વિચારોની રિકરન્ટ શૈલી અથવા ''પદ્ધતિસર'' નું અને વિકૃત માહિતી પ્રસંસ્કરણની ત્રીપૂટીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Beckdep">{{Harvnb |Beck|1987| pp=10–15}}</ref> આ સિદ્ધાંતો પરથી તેણે જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય થેરાપી (સીબીટી (CBT))ની તકનીક વિકસાવી.<ref>{{Harvnb |Beck|1987| p=3}}</ref> અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ટિન સેલીગમેન મુજબ, માનવમાં ડિપ્રેસન એ પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓમાં શિક્ષિત લાચારીને સમાન છે. પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ અપ્રિય સ્થિતિમાં રહે છે. તેઓ ભાગી જવાને સક્ષમ છે પરંતુ એમ કરતા નથી કારણકે તેમને પહેલેથી જ શિખવવામાં આવ્યું છે કે તેમની પાસે કોઇ અંકુશ નથી.<ref name="Helplessness">{{vcite book |author=Seligman, M|title=Helplessness: On depression, development and death |pages=75–106|chapter=Depression|publisher=WH Freeman |location=San Francisco, CA, USA |year=1975 |isbn=0716707519}}</ref> 1960ના દાયકામાં એટેચમેન્ટ થિયરી વિકસાવનાર અંગ્રેજી મનોરોગ ચિકિત્સક જોહન બોલ્બી પુખ્તાવસ્થામાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર અને બાળપણમાં બાળક અને તેના પુખ્ત વાલી વચ્ચેના સંબંધની ગુણવત્તા વચ્ચે સંબંધ હોવાનું જણાવે છે. "પ્રારંભિક નુકસાનના અનુભવ, વિભાજન અને માતાપિતા અથવા પાલક તરફથી રદીયો અસુરક્ષિત આંતરિક કાર્ય મોડલ રચે છે (જે બાળકને એવો સંદેશ આપે છે તે કે અપ્રિય છે)..... પોતાની જાતની અપ્રિય તરીકે આંતરિક જ્ઞાનાત્મક રજૂઆત અને અપ્રિય અથવા અવિશ્વાસુ તરીકેનું જોડાણ બેકની જ્ઞાનાત્મક ત્રીપૂટીના સતત હશે."<ref name="Ma_attachment"/> વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસો એટેચમેન્ટ થિયરીને સમર્થન આપે છે ત્યારે જોતે નોંધેલું પ્રારંભિક જોડાણ અને બાદમાં ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ છે કે કેમ તે અંગે સંશોધન અપૂર્ણ છે.<ref name="Ma_attachment">{{vcite journal |author=Ma, K |title=Attachment theory in adult psychiatry. Part 1: Conceptualisations, measurement and clinical research findings |journal=Advances in Psychiatric Treatment|volume=12 |pages=440–449 |year=2006|url=http://apt.rcpsych.org/cgi/content/full/12/6/440 |access-date=2010-04-21}}</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ ઘણીવાર નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે<ref name="Integrative"/> અને પોતાની જાતે નોંધેલા ડિપ્રેસનવાળા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલા કિશોરો પરના 1993ના અભ્યાસમાં જેમ જોવા મળે છે તેમ જે લોકો નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે તેઓ હકારાત્મક પરિણામોનો શ્રેય લઇ શકતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Pinto A, Francis G |year=1993 |title=Cognitive correlates of depressive symptoms in hospitalized adolescents |journal=Adolescence |volume=28 |issue=111 |pages=661–72 |pmid=8237551}}</ref> આ વલણ ડિપ્રેસિવ એટ્રિબ્યુશન અથવા નિરાશાવાદી ખુલાસારૂપ શૈલીના ગુણધર્મ છે.<ref name="Integrative">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=230–32}}</ref> સામાજિક જ્ઞાનાત્મક સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલા કેનેડીયન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્બર્ટ બેન્ડુરા મુજબ, ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓ નિષ્ફળતાના અનુભવ, સામાજિક મોડલની નિષ્ફળતાનું નિરીક્ષણ, તે સફળ થઇ શકશે તેવી સામાજિક માન્યતાનો અભાવ અને ભાર અને તણાવ સહિતની તેની પોતાની શારીરિક અને લાગણીની સ્થિતિને આધારે પોતાની જાત પ્રત્યે નકારાત્મક વિચાર ધરાવે છે. આ પ્રભાવ નકારાત્મક આત્મ-વિભાવના અને આત્મ-કાર્યક્ષમતાના અભાવમાં પરિણમી શકે છે. માટે તેઓ એવું નથી વિચારતા કે તેઓ ઘટનાઓ પર પ્રભાવ પાડી શકે છે અથવા વ્યક્તિગત હેતુ હાંસલ કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |author=Bandura A |chapter=Self-Efficacy |title=Encyclopedia of mental health |editor=Friedman H |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1998 |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |access-date=2008-08-17 |isbn=0122266765 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |date=2012-10-01 }} {{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=bot: unknown }}</ref> મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે, વહેલું માતૃત્વ નુકસાન, વિશ્વાસપાત્ર સંબંધોનો અભાવ, ઘરે કેટલાક બાળકોની સંભાળની જવાબદારી અને બેરોજગારી જેવા અસુરક્ષિત પરિબળો મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનું જોખમ ઉભું કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |title=Social Origins of Depression: A Study of Psychiatric Disorder in Women |author=Brown GW, Harris TO |origyear=1978 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20268-X|pages=}}</ref> મોટી ઉંમરના પુખ્તોમાં આ પરિબળો આરોગ્ય સમસ્યા, સંભાળ આપવાની અથવા સંભાળ મેળવવાની ભૂમિકામાં સંક્રાંતિને કારણે પત્ની અથવા પુખ્ત બાળકો સાથેના સંબંધમાં પરિવર્તન, પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ અથવા જૂના મિત્રોના આરોગ્યને લગતા જીવન પરિવર્તનોને કારણે તેમની સાથેના સામાજિક સંબંધની પ્રાપ્યતા અથવા ગુણવત્તામાં પરિવર્તન વગેરે હોઇ શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Hinrichsen GA, Emery EE |title=Interpersonal factors and late-life depression |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=12|issue=3|pages=264–75 |year=2006|format=Subscription required |doi=10.1093/clipsy/bpi027}}</ref> ડિપ્રેસનને સમજવામાં મનોવિજ્ઞાનની [[મનોવિષ્લેષણ|સાયકોએનાલિટિક]] અને હ્યુમનિસ્ટિક શાખાનું પણ યોગદાન મળ્યું છે. ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક સિગમન્ડ ફ્રીયુડના ક્લાસિકલ મનોવિશ્લેષણ મત મુજબ ડિપ્રેસન અથવા ''ખેદોન્માદ'' આંતરવ્યક્તિત્વ નુકસાન<ref name="Carhart-Harris08">{{vcite journal |author=Carhart-Harris RL, Mayberg HS, Malizia AL, Nutt D |title=Mourning and melancholia revisited: Correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry |journal=Annals of General Psychiatry |volume=7|pages=9 |year=2008 |pmid=18652673 |pmc=2515304 |doi=10.1186/1744-859X-7-9}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite book |editor=Richards A ''(ed.)'' |last=Freud|first= S|title=11.On Metapsychology: The Theory of Psycholoanalysis |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |chapter=Mourning and Melancholia|pages=[https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu/page/245 245]–69 |publisher=Pelican |location=Aylesbury, Bucks |year=1984 |isbn=0-14-021740-1}}</ref> અને જીવનના પ્રારંભિક અનુભવો સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ શકે છે.<ref name="Radden2003"/> એક્ઝિસ્ટેન્શિયલ થેરાપિસ્ટ એ ડિપ્રેસનને વર્તમાનમાં અર્થ<ref name="Frankl">{{vcite book |author=Frankl VE |title=Man's search for ultimate meaning |publisher=Basic Books |location=New York, NY, USA |year=2000 |pages=139–40 |isbn=0738203548}}</ref> અને ભાવિની દૃષ્ટિના અભાવ સાથે જોડે છે.<ref>{{vcite web |author=Geppert CMA |year=2006 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 |title=Damage control |work=Psychiatric Times |access-date=2008-11-08 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095727/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 }}</ref><ref name="May">{{Harvnb |May|1994| p=133}}</ref> હ્યુમનિસ્ટિક મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપક અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક અબ્રાહમ માસલોએ સૂચવ્યું હતું કે, ડિપ્રેસન ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે લોકો તેમની જરૂરિયાતો પુરી કરી શકતા નથી અથવા પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા જાણવા આત્મ-વાસ્તવિકતા જાણી શકતા નથી.<ref>{{cite web|url = http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|title = Abraham Maslow: Personality Theories|access-date = 2008-10-27|last = Boeree|first = CG|year = 1998|format = PDF|publisher = Psychology Department, Shippensburg University|archive-date = 2021-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210113092943/http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Maslow">{{vcite book |author=Maslow A |title=The Farther Reaches of Human Nature|publisher=Viking Books |location=New York, NY, USA |year=1971 |pages=318 |isbn=0670308536}}</ref> === સામાજિક === ગરીબી અને સામાજિક અલગતા માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાના વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="Raph00"/> બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર (શારીરિક, ભાવુક, જાતીય, અથવા ઉપેક્ષા) પણ પાછલી ઉંમરમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વિકસાવવાના જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="pmid18602762">{{vcite journal |author=Heim C, Newport DJ, Mletzko T, Miller AH, Nemeroff CB |title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=33 |issue=6 |pages=693–710 |year=2008 |pmid=18602762 |doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}</ref> વિકાસના વર્ષો દરમિયાન બાળક શીખે છે કે તેણે સામાજિક વ્યક્તિ કેવી રીતે બનવું, આ બાબતને જોતા આ જોડાણ સારી માન્યતા ધરાવે છે. પાલક દ્વારા બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર બાળકના વ્યક્તિત્વના વિકાસને અસર કરે છે અને ડિપ્રેસન તેમજ અન્ય ઘણી માનસિક અને ભાવુક સ્થિતિઓ માટે મોટું જોખમ ઉભું કરે છે. પિતૃ ડિપ્રેસન (ખાસ કરીને માતૃપક્ષે) જેવા પરિવારના કાર્યમાં વિક્ષેપ, ગંભીર લગ્ન ઘર્ષણ અથવા છૂટાછેડા, માતાપિતાનું મૃત્યુ અથવા ઉછેરમાં અન્ય વિક્ષેપ વધારાના જોખમ પરિબળો છે.<ref name="Raph00"/> પુખ્તાવસ્થામાં જીવનની તણાવભરી ઘટનાઓ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથે સંકળાયેલી છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler, RC |year=1997 |title=The effects of stressful life events on depression |journal=Annual revue of Psychology |volume=48|pages=191–214 |pmid=9046559 |doi=10.1146/annurev.psych.48.1.191}}</ref> આ સંદર્ભમાં સામાજિક ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલી જીવનની ઘટનાઓ ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલી હોય તેમ જણાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kendler, KS |year=2003 |title=Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety |journal=Archives of General Psychiatry |volume=60|pages=789–796 |pmid=12912762 |doi=10.1001/archpsyc.60.8.789 |last2=Hettema |last3=Butera |last4=Gardner |last5=Prescott |issue=8 |first2=JM |first3=F |first4=CO |first5=CA}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Slavich GM, Thornton T, Torres LD, Monroe SM, Gotlib IH |year=2009 |title=Targeted rejection predicts hastened onset of major depression |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=28|pages=223–243 |doi=10.1521/jscp.2009.28.2.223}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાની અગાઉ થતો ડિપ્રેસનનો પ્રથમ એપિસોડ રિકરન્ટ હોય છે તેવા પુરાવા તે પૂર્વધારણા સાથે મેળ ખાય છે કે લોકો ડિપ્રેસનના સતત ઉદભવથી જીવનના તણાવ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Monroe SM, Slavich GM, Torres LD, Gotlib IH |year=2007 |title=Major life events and major chronic difficulties are differentially associated with history of major depressive episodes |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=116|pages=116–124 |pmid=17324022 |doi=10.1037/0021-843X.116.1.116 |issue=1}}</ref><ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=540}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ અને સામાજિક સમર્થન વચ્ચે સંબંધ ચર્ચાનો વિષય છે. સામાજિક સમર્થનનો અભાવ જીવનનો તણાવ ડિપ્રેસન તરફ દોરી જવાની શક્યતા વધારે છે અથવા સામાજિક સમર્થનની ગેરહાજરી તણાવ રચશે જે સીધો ડિપ્રેસન તરફ દોરી જશે.<ref name="Vilhjalmsson">{{vcite journal |author=Vilhjalmsson R |title=Life stress, social support and clinical depression: A reanalysis of the literature |journal=Social Science & Medicine |volume=37 |pages=331–42 |year=1993 |pmid=8356482 |doi=10.1016/0277-9536(93)90264-5 |issue=3}}</ref> ગુનાખોરી અથવા ગેરકાયદે દવાઓને કારણે નેબરહૂડ સોસિયલ ડિસઓર્ડર એ જોખમી પરિબળ છે તેના પુરાવા છે અને સારી સુવિધાઓ સાથે ઊંચો પડોશી સામાજિક આર્થિક દરજ્જો એ રક્ષણાત્મક પરિબળ છે.<ref>{{cite journal | pmid = 18753674 | author-separator =, | last1 = Kim | author-name-separator= | first1 = D| doi=10.1093/epirev/mxn009 | title = Blues from the neighborhood? Neighborhood characteristics and depression. | journal = Epidemiologic reviews | volume=30 | year=2008 | pages=101–17}}</ref> કામ કરવાના સ્થળે પ્રતિકૂળ સ્થિતિ, ખાસ કરીને નિર્ણય લેવાના ઓછા અવકાશ સાથેની પુષ્કળ કામ કરવું પડે તેવી નોકરી, ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જોકે, વિવિધતા અને મુંઝવતા પરિબળો તે પુષ્ટિ કરવી મુશ્કેલ બનાવે છે કે તે સંબંધ ઔપચારિક છે.<ref>{{vcite journal |author=Bonde JP |year=2008|title=Psychosocial factors at work and risk of depression: A systematic review of the epidemiological evidence|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=65|pages=438–45|pmid=18417557 |doi=10.1136/oem.2007.038430 |issue=7}}</ref> === ઉત્ક્રાંતિક === {{Main|Evolutionary approaches to depression}} ઉત્ક્રાંતિક સિદ્ધાંતની દૃષ્ટએ, કેટલાક કિસ્સામાં મેજર ડિપ્રેસન વ્યક્તિની પ્રજનન ચુસ્તી વધારતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડિપ્રેસન પ્રત્યે ઉત્ક્રાંતિક અભિગમ અને ઉત્ક્રાંતિક મનોવિજ્ઞાન ચોકક્સ વ્યવસ્થાનો તર્ક આપે છે જે મુજબ ડિપ્રેસન માનવ જનીન સમૂહમાં જનીની રીતે સંકળાયેલું હોઇ શકે છે. તે ડિપ્રેસનના ચોક્કસ ઘટકો જોડાણ અને સામાજિક દરજ્જાને લગતી વર્ણતૂકો જેવા અનુકૂલ છે<ref name="Panksepp02">{{vcite journal |author=Panksepp J, Moskal JR, Panksepp JB, Kroes RA |title=Comparative approaches in evolutionary psychology: Molecular neuroscience meets the mind |journal=Neuroendocrinology Letters |volume=23 |issue=Supplement 4 |pages=105–15 |year=2002 |pmid=12496741 |url=http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717123221/http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf }}</ref> એવી દરખાસ્ત કરીને ડિપ્રેસનના ઊંચા વારસા અને અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર ગણે છે.<ref name="Sloman2003">{{vcite journal |author=Sloman L, Gilbert P, Hasey G |title=Evolved mechanisms in depression: The role and interaction of attachment and social rank in depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=74 |issue=2 |pages=107–21 |year=2003 |pmid=12706512 |doi=10.1016/S0165-0327(02)00116-7}}</ref> વર્તમાન વર્તણૂકો સંબંધો અથવા સંસાધનોના નિયમન માટે અનુકૂલન તરીકે સમજાવી શકાય છે જોકે, પરિણામો આધુનિક પર્યાવરણમાં બિનઅનુકૂલનીય હોઇ શકે છે.<ref name="tooby">{{vcite book|year=2005|title=Conceptual foundations of evolutionary psychology. In D. M. Buss (Ed.), ''The Handbook of Evolutionary Psychology''|pages=5–67|publisher=Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|url=http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf|format=PDF|author=Tooby, J, Cosmides, L}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |date=2018-12-17 }} {{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> અન્ય દૃષ્ટિબિંદુથી, કાઉન્સેલિંગ થેરાપિસ્ટ ડિપ્રેસનને જૈવરાસાયણિક બિમારી અથા વિકાર તરીકે નહીં પરંતુ જાતવાર ઉદવિકાસ પામેલા લાગણી કાર્યક્રમ તરીકે જુએ છે જે મોટે ભાગે માન્યતા દ્વારા સકિર્ય થાય છે. લગભગ હંમેશા વધુ પડતા નકારાત્મક અભિગમ અને વ્યક્તિગત ઉપયોગિતામાં મોટા ઘટાડો જે કેટલીકવાર અપરાધ, શરમ અથવા રદીયા સાથે સંકળાયેલા હોઇ શકે છે".<ref name="Carey05">{{vcite journal |title=Evolution, depression and counselling |journal=Counselling Psychology Quarterly|year=2005 |author=Carey TJ |volume=18|issue=3 |pages=215–22 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccpq/2005/00000018/00000003/art00005 |doi=10.1080/09515070500304508}}</ref> આ કાર્યક્રમ જૂના શિકારીઓમાં માનવીની ખોરાક માટેની શોધખોળના ભૂતકાળમાં પ્રદર્શિત થઇ હોઇ શકે છે જેઓ ઓછી કુશળતાને કારણે હાંસ્યામાં ધકેલાઇ ગયા હોય અને આજના સમાજમાં બહારના સભ્યો તરીકે હજુ પણ જોવાતા હોય. આવી ઉપેક્ષાને કારણકે પેદા થયેલી બિનઉપયોગિતાની લાગણી મિત્રો અને સ્વજતો તરફથી કાલ્પનિક ટેકો પ્રેરે છે. વધુમાં, વધુ ઇજા સર્જે તેવા કાર્યને અવરોધે તેવી શારીરિક પીડાના ઉદભવે, "સાયકિક મિઝરી" મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ઉતાવળી અને બિનઅનુકૂલનીય પ્રતિક્રિયા અટકાવવા ઉદભવી શકે છે.<ref name="Mashman97">{{vcite journal|author=Mashman, RC|title = An evolutionary view of psychic misery|journal = Journal of Social Behaviour & Personality|volume = 12| pages = 979–99 |year=1997|issn=0886-1641}}</ref> === દવા અને દારૂનો ઉપયોગ === {{See also|Mood disorder#Substance-induced mood disorders}} ડીએસએમ-4 (DSM-IV0 મુજબ મનોસ્થિતિના વિકારનું નિદાન થઇ શકતું નથી જો તેનું કારણ "પદાર્થની સીધી ફિઝીયોલોજીકલ અસર"ને કારણે હોય તો. જ્યારે મેજર ડિપ્રેસન જેવો સિન્ડ્રોમ પદાર્થના દુરુપયોગ અથવા દવાની પ્રતિકૂળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા સર્જાય તો તેને "પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ" કહેવાય. નશાખોરી અથવા દારૂના વધુ પડતા સેવનથી મેજર ડિપ્રેસન વિકસવાનું જોખમ વધે છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson DM, Boden JM, Horwood LJ |title=Tests of causal links between alcohol abuse or dependence and major depression |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=66 |issue=3 |pages=260–6 |year=2009 |pmid=19255375 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.543}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Falk DE, Yi HY, Hilton ME |title=Age of onset and temporal sequencing of lifetime DSM-IV alcohol use disorders relative to comorbid mood and anxiety disorders |journal=Drug Alcohol Depend |volume=94 |issue=1–3 |pages=234–45 |year=2008 |pmid=18215474 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2007.11.022 |pmc=2386955}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Schuckit MA, Smith TL, Danko GP |title=A comparison of factors associated with substance-induced versus independent depressions |journal=J Stud Alcohol Drugs |volume=68 |issue=6 |pages=805–12 |year=2007 |pmid=17960298}}</ref> [[ઇથેનોલ|દારૂ]]ની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન પણ મધ્યસ્થ ચેતા તંત્ર શામક છે. આ વર્ગની દવાઓનો સામાન્ય રીતે અનિદ્રા, અસ્વસ્થતા, અને સ્નાયુઓની પીડાની સારવારમાં વપરાય છે. દારૂની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સ પણ મેજર ડિપ્રેસન થવાનું જોખમ વધારે છે. ચેતારસાયણ પર દવાઓની અસરને કારણે આ વધેલું જોખમ હોઇ શકે છે. જેમ કે, સેરોટોનિન અને નોરેપાઇનફ્રાઇનનું નીચું સ્તર.<ref name="ashman"/><ref>{{vcite journal |author=Berber MJ |title=Pharmacological treatment of depression. Consulting with Dr Oscar |journal=Can Fam Physician |volume=45 |pages=2663–8 |year=1999 |pmid=10587774 |pmc=2328680 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=2328680&blobtype=pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2328680/pdf/canfamphys00045-0117.pdf }}</ref> બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સના લાંબા સમયથી ઉપયોગથી પણ ડિપ્રેસન થઇ શકે છે અથવા વધી શકે છે<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|last1 = Riss|first1 = J.|last2 = Cloyd|first2 = J.|last3 = Gates|first3 = J.|last4 = Collins|first4 = S.|title = Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal = Acta Neurol Scand|volume = 118|issue = 2|pages = 69–86|year = 2008|doi = 10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid = 18384456|ref = harv}}</ref><ref>{{cite book|last=Semple|first=David|coauthors=Roger Smyth, Jonathan Burns, Rajan Darjee, Andrew McIntosh|title=Oxford Handbook of Psychiatry|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9|origyear=2005|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0198527837|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9/page/540 540]|chapter=13}}</ref> અથવા ડિપ્રેસન પ્રોટ્રેક્ટેડ વિથડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમનો ભાગ હોઇ શકે છે.<ref name="ashman"/><ref>{{cite book |last1=Collier |first1=Judith |last2=Longmore |first2=Murray |editor1-first=Peter |editor1-last=Scally |title=Oxford Handbook of Clinical Specialties |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000coll_u8b0 |edition=6 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198525189 |page=366 |chapter=4}}</ref><ref>{{vcite journal|journal = Psychiatric Annals|year = 1995|volume = 25|issue = 3|pages = 174–179|title = Protracted Withdrawal From Benzodiazepines: The Post-Withdrawal Syndrome|author = Ashton CH|publisher = benzo.org.uk|url = http://www.benzo.org.uk/pha-1.htm}}</ref><ref>{{vcite web| author= Professor Heather Ashton| year= 2004| url=http://www.benzo.org.uk/pws04.htm| title= Protracted Withdrawal Symptoms From Benzodiazepines|publisher= Comprehensive Handbook of Drug & Alcohol Addiction}}</ref> == નિદાન == {{Further|[[depression (differential diagnoses)]]}} === ક્લિનિકલ આકારણી === {{further|[[Rating scales for depression]]}} નિદાન આકારણી જનરલ પ્રેક્ટિશનર કે મનોચિકિત્સક કે મનોવૈજ્ઞાનિક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.<ref name="NIMHPub"/> જે વ્યક્તિની હાલની પરિસ્થિતિ, જીવનની વિગત અને હાલના ચિહ્નો તથા કૌટુંબિક ઇતિહાસ નોંધે છે. તેનો વ્યાપક તબીબી ઉદેશ વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ પર અસર કરતા જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો નક્કી કરવાનો છે. આકરણીકર્તા વ્યક્તિના તેમની મનોસ્થિતિનું નિયમન કરતા વર્તમાન રસ્તાઓ (આરોગ્ય અથવા અન્ય) જેમ કે, દારૂ અને દવાનો ઉપયોગ, જેવી બાબતોની પણ ચર્ચા કરે છે. આકરણીમાં માનસિક સ્થિતિ કસોટીનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે વ્યક્તિની વર્તમાન મનોસ્થિતિ અને વિચાર વિષયની આકરણી છે, જેમાં ખાસ કરીને, નિરાશા અથવા નિરાશાવાદ, આત્મપીડન અથવા આપઘાત અને હકારાત્મક વિચાર અને આયોજનોની ગેરહાજરીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NIMHPub"/> ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તજજ્ઞ માનસિક આરોગ્ય સેવા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે અને આમ નિદાન અને વ્યવસ્થાપન મોટે ભાગે પ્રાથમિક સારવાર ક્લિનિક્સ પર જ છોડી દેવાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Kaufmann IM |date= September 1, 1993 |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician|volume=39|pages=1957–61 |pmc=2379905 |pmid=8219844}}</ref> આ મુદ્દો વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ વિકટ છે.<ref>{{vcite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |access-date=2008-10-11|date=November 1, 1999 |work=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)}}</ref> એકલું ગુણ માપક્રમ પર ગુણ ડિપ્રેસનનું નિદાન કરવા અપુરતું છે.{{Says who|date=October 2010}} પરંતુ તે થોડા સમય માટે ચિહ્નોની ગંભીરતા અંગેનો સંકેત પુરો પાડે છે માટે નિર્ધારિત મહત્તમ ગુણથી વધુ ગુણ ધરાવતા વ્યક્તિનું ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નિદાન માટે વધુ સઘન મૂલ્યાંકન કરી શકાય.<ref name="pmid12358212"/> આ ઉદેશ માટે કેટલાક પ્રકારના ગુણ માપક્રમનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="pmid12358212">{{vcite journal |author=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |journal=American Family Physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–8 |year=2002 |pmid=12358212}}</ref> ડિપ્રેસનને વધુ સારી રીતે શોધવા સ્ક્રિનિંગ પ્રોગ્રામની તરફેણ કરાઇ છે પરંતુ એવા પુરાવા છે કે તે શોધ દર, સારવાર અથવા પરિણામમાં સુધારો લાવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |year=2005 |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html |pmid=16235301 |last1=Gilbody |first1=S |last2=House |first2=AO |last3=Sheldon |first3=TA |pages=CD002792 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107171905/http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html }}</ref> પ્રાથમિક સંભાળ ફિઝીશિયન અને બિનમનોરોગ ચિકિત્સક ફિઝીશિયન મુશ્કેલીથી ડિપ્રેસનનું નિદાન કરે છે કારણકે તેમને શારીરિક ચિહ્નો ઓળખવાની અને તેની સારવાર કરવાની તાલીમ આપેલી હોય છે અને ડિપ્રેસન અનેક શારીરિક (સાયકોસોમેટિક) ચિહ્નો પેદા કરી શકે છે. બિનમનોરોગ ચિકિત્સકો બે તૃત્યાંશ ભાગના કેસ ચુકી જાય છે અને અન્ય દર્દીઓને બિનજરૂરી રીતે સારવાર આપે છે.<ref name="pmid17968628">{{vcite journal |author=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |year=2008 |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5}}</ref><ref name="lancet">{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1016/S0140-6736(09)60879-5}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા ડોક્ટર ચિહ્નોના અન્ય કારણો નકારવા માટે સામાન્ય રીતે તબીબી કસોટી અને અને પસંદગીની તપાસ હાથ ધરતા હોય છે. વિવિધ શક્યતા નકારવા રૂધિરના કેટલાક પરિક્ષણ કરવામાં આવે છે જેમાં હાયપોથાયરોડિઝમને બાદ કરવા ટીએસએચ (TSH) અને થાયરોક્સિનનું પ્રમાણ, ચયાપચય વિક્ષેપ નકારવા માટે બેઝિક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને સિરમ કેલ્શિયમનું પ્રમાણ અને પ્રણાલીગત ચેપ અને દીર્ઘકાલિન રોગ નકારવા ઇએસઆર (ESR) સહિત પૂર્ણ રૂધિર આંકનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008|title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3|pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325}}</ref> દવા પ્રત્યે પ્રતિકૂળ અસર કરતી પ્રતિક્રિયા અને દારૂના દુરૂપયોગને પણ નકારવામાં આવે છે. પુરૂષમાં ડિપ્રેસન માટે જવાબદાર હાયપોગોનાડિઝમનું નિદાન કરવા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરનું મૂલ્યાંકન પણ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Orengo C, Fullerton G, Tan R |year=2004|title=Male depression: A review of gender concerns and testosterone therapy| journal=Geriatrics |volume=59|issue=10 |pages=24–30 |pmid=15508552}}</ref> ઉંમરલાયક ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓમાં વિષયાત્મક જ્ઞાનાત્મક ફરિયાદો દેખાય છે પરંતુ તે અલઝાઇમરના રોગ જેવા ડિમેન્ટિંગ ડિસઓર્ડરનો પણ સંકેત આપે છે.<ref name="pmid17047326">{{vcite journal |author=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and geriatric cognitive disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295}}</ref><ref name="pmid9720486">{{vcite journal |author=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486}}</ref> ડિપ્રેસનને ડિમેન્ટીયાથી અલગ પાડવા જ્ઞાનાત્મક પરિક્ષણ અને બ્રેઇન ઇમેજિંગ મદદ કરી શકે છે.<ref name="pmid18004006">{{vcite journal |author=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: Neuropsychological and neuropathological correlates |journal=Journal of geriatric psychiatry and neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |year=2007 |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801}}</ref> સીટી (CT) સ્કેન મનોવિક્ષિપ્ત, ઝડપથી વધતા અથવા અસામાન્ય ચિહ્નો ધરાવતા લોકોમાં બ્રેઇન પેથોલોજીની શક્યતા નકારી શકે છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=108}}</ref> કોઇ પણ જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિક્ષણ મેજર ડિપ્રેસનની પુષ્ટિ આપતું નથી.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=260}}</ref> તબીબી સંકેત ના મળે ત્યાં સુધી બાદના એપિસોડ માટે તપાસનું પુનરાવર્તન કરાતું નથી. === ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) અને આઇસીડી-10 (ICD-10) માપદંડ === ડિપ્રેસનની સ્થિતિના નિદાન માટે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડ અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશનની ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર'' (ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR))ની સુધારેલી ચોથી આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ''ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્લાસિફિકેશન ઓફ ડિસીઝ એન્ડ રિલેટેડ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ'' (આઇસીડી-10 (ICD-10))માં જોવા મળે છે જેઓ ''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' નામનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{vcite web|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33|title=ICD-10:|publisher=www.who.int|access-date=2008-11-08|accessdate=2011-02-15|archivedate=2009-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090315050547/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33}}</ref> બીજા ક્રમની પ્રણાલીનો યુરોપના દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે જ્યારે પ્રથમ ક્રમની પ્રણાલીનો અમેરિકા અને અન્ય બિનયુરોપયીન દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=288}}</ref> અને બંનેના લેખકોએ એકને બીજા સાથે પુષ્ટિ આપવાની દિશામાં કામ કર્યું છે.<ref name="APA372">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=xxix}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR)માં મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="APA345">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=345}}</ref> નિદાન સિંગલ અથવા રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની હાજરી આધારિત છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ અને ડિસઓર્ડરની દિશા એમ બંનેને વર્ગીકૃત કરવા વધુ ક્વોલિફાયરોનો ઉપયોગ કરાય છે. જો ડિપ્રેસિવ એપિસોડના લક્ષણો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માટેના માપદંડ ના સંતોષે તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નોટ અધરવાઇઝ સ્પેસિફાઇડ કેટેગરીનું નિદાન થાય છે. આઇસીડી-10 (ICD-10) પ્રણાલી ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દનો ઉપયોગ કરતી નથી પરંતુ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના નિદાન (હળવું, મધ્યમ અથવા ગંભીર) માટેના માપદંડને સમાન માપદંડની યાદી આપે છે. જો મેનિયા વગર મલ્ટિપલ એપિસોડ હોય તો ''રિકરન્ટ'' શબ્દ ઉમેરી શકાય છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online2005/fr-icd.htm?gf30.htm |title=Mood (affective) disorders |access-date=2008-10-19 |work=ICD-10, Chapter V, Mental and behavioural disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |year=2004}}</ref> ==== મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ==== {{Main|Major depressive episode}} મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ગંભીર ડિપ્રેસ્ડ મનોસ્થિતિની હાજરી દ્વારા દર્શાવાય છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ આઇસોલેટેડ અથવા રિકરન્ટ હોઇ શકે છે અને તેને હળવું (લઘુત્તમ માપદંડમાં ઓછા ચિહ્નો), મધ્યમ અથા ગંભીર (સામાજિક અથવા વ્યવસાયિક કામગીરી પર નોંધપાત્ર અસર) એમ વર્ગીકૃત કરાયું છે. મનોવિક્ષિપ્ત સાથેના એપિસોડનો સામાન્ય રીતે ''મનોવિક્ષિપ્ત ડિપ્રેસન'' , જેને ગંભીર ગણવામાં આવે છે, તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. જો દર્દી મેનિયા અથવા માર્કેડલી એલિવેટેડ મૂડના એપિસોડ ધરાવતો હોય તો બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનું પણ નિદાન કરાય છે.<ref name="autogenerated2">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=372}}</ref> મેનિયા વગરના ડિપ્રેસનને ઘણીવાર ''યુનિપોલર'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે કારણકે મનોસ્થિતિ એક લાગણી સ્થિતિ અથવા "ધ્રૂવ" પર રહે છે.<ref>{{Harvnb |Parker|1996| p=173}}</ref> ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એવા કિસ્સાઓને બાદ કરે છે જ્યાં ચિહ્નો બેરીવમેન્ટનું પરિણામ છે. જોકે, મનોસ્થિતિ રહે અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ડેવલપના લક્ષણો દર્શાવે તો ડિપ્રેસિવ એપિસોડમાંથી નોર્મલ બેરીવમેન્ટ થવાની શક્યતા હોય છે.<ref name="APA352">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=352}}</ref> આ માપદંડની ટીકા થઇ છે કારણકે તેઓ ડિપ્રેસન થઇ શકે તેવા વ્યક્તિગત અને સામાજિક સંદર્ભોના અન્ય પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવાયા નથી.<ref name="Wakefield07">{{vcite journal |author=Wakefield JC, Schmitz MF, First MB, Horwitz AV |title=Extending the bereavement exclusion for major depression to other losses: Evidence from the National Comorbidity Survey |journal=Archives of General Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=433–40 |year=2007 |pmid=17404120 |doi=10.1001/archpsyc.64.4.433 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/64/4/433|laysummary=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/02/AR2007040201693.html |laysource=The Washington Post|laydate=2007-04-03}}</ref> વધુમાં કેટલાક અભ્યાસોમાં ડીએસએમ-IV (DSM-IV) કટ-ઓફ માપદંડ માટે બહુ ઓછો પ્રયોગમૂલક ટેકો જણાયો છે જે સંકેત આપે છે કે તેઓ વિવિધ પ્રકારની ગંભીરતા અને સમયના ડિપ્રેસિવ ચિહ્નોના કોન્ટિનમ પર લદાયેલા ડાયગ્નોસ્ટિક કન્વેન્શન છે.<ref name="Kendler98">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gardner CO |title=Boundaries of major depression: An evaluation of DSM-IV criteria |journal=American Journal of Psychiatry |volume=155 |issue=2 |pages=172–77 |pmid=9464194 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/155/2/172 |date= February 1, 1998}}</ref> એક્સક્લુડેડ એ સંબંધિત નિદાનની શ્રેણી છે જેમાં ડાયસ્થિમિયા, જેમાં દીર્ઘકાલિન પરંતુ હળવી મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ હોય છે;<ref name="harvnb">{{Harvnb |Sadock|2002| p=552}}</ref> રિકરન્ટ બ્રીફ ડિપ્રેસન, જે ટૂંકા ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવે છે;<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=778}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Carta MG, Altamura AC, Hardoy MC |year=2003|title=Is recurrent brief depression an expression of mood spectrum disorders in young people? |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=253 |issue=3 |pages=149–53 |doi=10.1007/s00406-003-0418-5 |pmid=12904979 |last1=Carta |first1=MG |last2=Altamura |first2=AC |last3=Hardoy |first3=MC |last4=Pinna |first4=F |last5=Medda |first5=S |last6=Dell'osso |first6=L |last7=Carpiniello |first7=B |last8=Angst |first8=J}}</ref> માઇનોર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર, જેમાં મેજર ડિપ્રેસનના માત્ર કેટલાક જ ચિહ્નો હાજર હોય છે;<ref>{{vcite journal |author=Rapaport MH, Judd LL, Schettler PJ |year=2002|title=A descriptive analysis of minor depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=159 |issue=4 |pages=637–43 |pmid=11925303 |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.637}}</ref> અને એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર વિથ ડિપ્રેસ્ડ મૂડ, જેમાં ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનવશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવમાંથી ઉદભવતો નિરુત્સાહ હોય છે.<ref name="psychiatric355">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=355}}</ref> ==== પેટાપ્રકારો ==== ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એમડીડી (MDD)ના વધુ પાંચ પેટાપ્રકારોને ઓળખે છે જેને ''સ્પેસિફાયર'' કહેવાય છે. તે લંબાઇ, ગંભીરતા અને મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણોની હાજરી ઉપરાંતના છે. * '''મેલાન્કોલિક ડિપ્રેસન''' તેને મોટા ભાગની અથવા તમામ પ્રવૃતિમાંથી ખુશી ગુમાવવી, સુખદ સંવેદના પ્રત્યે પ્રતિભાવની નિષ્ફળતા, મનોસ્થિતિની ગુણવત્તા શોક અથવા નુકસાનમાં હોય તેના કરતા વધુ ઘેરી હોય, સવારના કલાકોમાં ચિહ્નો વધુ ગંભીર બનવા, વહેલી સવારે ઉઠી જવું, સાયકોમોટર રિટાર્ડેશન, વધુ પડતું વજન ઉતરી જવું (જોકે તેને એનોરેક્સિયા નર્વોસા ના સમજવુ જોઇએ), અથવા વધુ પડતા અપરાધ ભાવ દ્વારા પ્રદર્શિત કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=419–20}}</ref> * '''એટાયપિકલ ડિપ્રેસન''' મનોસ્થિતિ પ્રતિક્રિયતા (પેરાડોક્સિકલ એન્હીડોનીયા) અને હકારાત્મકતા, નોધપાત્ર વજન વધારો અથવા ભૂખમાં વધારો (સાનુકૂળ ખોરાક), વધુ પડતી ઊંઘ અથવા અનિદ્રા (અતિ નિદ્રાશીલતા), લેડન પેરાલિસિસ તરીકે ઓળખાતું અંગો પર સંવેદન અને આંતરવ્યક્તિત્વ નકાર પ્રત્યે વધુ પડતી સંવેદનશીલતાના પરિણામ સ્વરૂપ નોંધપાત્ર સામાજિક નબળાઇ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|pp=421–22}}</ref> * '''કેટાટોનિક ડિપ્રેસન''' એ મેજર ડિપ્રેસનનું દુર્લભ અને ગંભીર સ્વરૂપ જેમાં ચાલક વર્તણૂક અને અન્ય ચિહ્નો સંકળાયેલા હોય છે. અહીં વ્યક્તિ ચૂપ બેસી રહે છે અને લગભગ સ્ટુપોરોઝ હોય છે અને સ્થિર રહે છે અથવા કારણ વગરની અથવા બિનપરંપરાગત હિલચાલ દર્શાવે છે. કેટાટોનિક ચિહ્નો સ્કિઝોફ્રેનિયા અથવા મેનિક એપિસોડમાં પણ દેખાય છે અથવા ન્યૂરોલેપ્ટિક મેલાઇનન્ટ સિન્ડ્રોમ દ્વારા સર્જાઇ શકે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=417–18}}</ref> * '''પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન''' , અથવા ''' [[wiktionary:puerperium|પ્યુરપેરિયમ]] સાથે સંકળાયેલા માનસિક અને વર્તણૂક ડિસઓર્ડર, બીજે ક્યાંય વર્ગીકૃત કરાયા નથી''' ,<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 |title=ICD-10: |publisher=www.who.int |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316211209/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 }}</ref> તે બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ ઘણીવાર મહિલામાં અનુભવાતું તીવ્ર, સાતત્યપૂર્ણ અને ઘણીવાર અક્ષમ ડિપ્રેસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. નવી માતાઓમાં પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસનનો દર 10–15% છે. ડીએસએમ-IV (DSM-IV) જણાવે છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન તરીકે લાયક થવા બાળકના જન્મના એક મહિનાની અંદર ડિપ્રેસન શરૂ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન ત્રણ મહિના સુધી લાંબુ ચાલે છે.<ref>{{vcite web |author=Nonacs, Ruta M |url=http://www.emedicine.com/med/topic3408.htm |publisher=eMedicine |title=Postpartum depression|date=December 4, 2007|access-date=2008-10-30}}</ref> * '''સીઝનલ એફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર''' (SAD) એ ડિપ્રેસનનું એવું સ્વરૂપ છે જેમાં ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પાનખર અથવા શિયાળામાં થાય છે અને વસંતમાં મટી જાય છે. બે વર્ષ અથવા લાંબા સયમગાળામાં ઠંડા મહિનાઓમાં જો ઓછામાં ઓછા બે એપિસોડ થાય તો નિદાન કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=425}}</ref> === વિભેદક નિદાન === {{Main|Depression (differential diagnoses)}} મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને મહત્તમ સંભવિત નિદાન તરીકે નક્કી કરવા, અન્ય સંભવિત નિદાન પણ કરવા જોઇએ જેમાં ડાયસ્થિમિયા, ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર અથવા બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનો પણ સમાવેશ થાય છે. ડાયસ્થિમિયા એ દીર્ઘકાલિન, પ્રમાણમાં હળવો મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જેમાં વ્યક્તિ બે વર્ષના સમયગાળામાં લગભગ દરરોજ નિરુત્સાહ અનુભવે છે. તેના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસન ચિહ્નો જેટલા ગંભીર હોતા નથી, જોકે, ડાયસ્થિમિયા ધરાવતા લોકો મેજર ડિપ્રેસનના બીજા એપિસોડ પ્રત્યે અસુરક્ષિત હોય છે (તેનો ઘણી વાર ''ડબલ ડિપ્રેસન'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે).<ref name="harvnb"/> ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિની સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર એ એક મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જે ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનસશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવ તરીકે દેખાય છે જેમાં પરિણામી લાગણી અથવા વર્તણૂકીય ચિહ્નો નોંધપાત્ર હોય છે પરંતુ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માપદંડ સંતોષતા નથી.<ref name="psychiatric355"/> બાઇપોલર ડિસઓર્ડર, જે ''મેનિક–ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' તરીકે પણ ઓળખાય છે, એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ડિપ્રેસનવાળા તબકકા મેનિયા અથવા હાયપોમેનિયાના સમયગાળા સાથે બદલાય છે. ડિપ્રેસનને અત્યારે અલગ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરાયો છે છતાં તેના પર ચર્ચા ચાલી રહી છે કારણકે મેજર ડિપ્રેસનનું વ્યક્તિગત વિશ્લેષણ કેટલાક હાઇપોમેનિક ચિહ્નો અનુભવે છે જેમાં મૂડ ડિસઓર્ડર કોન્ટિનમનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Akiskal HS, Benazzi F |year=2006 |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent [major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |issue=1 |pages=45–54 |pmid=16488021 |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા અને ડિસઓર્ડરોની શક્યતા નકારવી જોઇએ. જેમાં શારીરિક બિમારી દવાઓ, અને પદાર્થના દુરૂપયોગને ડિપ્રેસનનો સમાવેશ થાય છે. શારીરિક બિમારીને કારણે ડિપ્રેસનનું સામાન્ય તબીબી સ્થિતિને કારણે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન કરાય છે. આ સ્થિતિ ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાના તારણો અથવા શારીરિક તપાસને આધારે નક્કી કરાય છે. જ્યારે દવાના દુરૂપયોગ, દવા અથવા ઝેરના સંસર્ગ સહિત પદાર્થના દુરૂપયોગથી ડિપ્રેસન થાય છે ત્યારે તેનું પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|title=Differential Diagnosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128191008/http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|url-status=dead}}</ref> આવા વર્ગમાં પદાર્થને મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ સાથે સંકળાયેલો માનવામાં આવે છે. સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર એ મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણો સાથેના મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર કરતા અળગ છે કારણકે સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડરમાં મોટા મનોસ્થિતિ ચિહ્નોની ગેરહાજરીમાં ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ભ્રમણા અથવા દગભ્રમ થવા જોઇએ. સ્કિઝોફ્રેનિયા દરમિયાન ડિપ્રેસનના ચિહ્નો ઓળખી શકાય છે, નહીં તો, ભ્રમણા ડિસઓર્ડર, અને મનોવિક્ષિપ્ત ડિસઓર્ડર નક્કી કરી શકાતા નથી. અને આવા કિસ્સાઓમાં આ ચિહ્નો આ ડિસઓર્ડર સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે, માટે ડિપ્રેસનના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ માટેના પૂર્ણ માપદંડ ના સંતોષે ત્યાં સુધી અલગથી નિદાન જરૂરી નથી. તે કિસ્સામાં, નહીં તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયાનું નિદાન નહી કરાય. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર ડિમેન્ટીયાના ડિસઓરિએન્ટેશન, એપથી, એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી અને સ્મરણશક્તિ લોપ જેવા કેટલાક જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના ચિહ્નો વચ્ચે ગુંચવણ ના થવી જોઇએ. ઉંમરલાયક દર્દીઓમાં તે નક્કી કરવા મુશ્કેલ છે. આવા કિસ્સાઓમાં, બંને ડિસઓર્ડરનું વિભેદન કરવા દર્દીની પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ મદદ કરી શકે છે. ડિમેન્ટીયાના કિસ્સામાં ધટતા જ્ઞાનાત્મક કાર્યનો પ્રિમોર્બિડ ઇતિહાસ હોઇ શકે છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના કિસ્સામાં દર્દી પ્રમાણમાં સામાન્ય પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ અને ડિપ્રેસન સાથે જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો દર્શાવે છે. == અટકાયત == 2008ના એક અધિવિશ્લેષણમાં જણાયું હતું કે આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી વર્તણૂકીય મધ્યસ્થી ડિપ્રેસનના નવા હુમલને અટકાવવા માટે અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F, Mihalopoulos C, Beekman A |title=Preventing the onset of depressive disorders: a meta-analytic review of psychological interventions |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |year=2008 |pmid=18765483 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422}}</ref> આવી દરમિયાનગીરી જ્યારે વ્યક્તિગત અથવા નાના જૂથ પર લાગુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે સૌથી અસરકારક હોવાનું જણાયું હોવાથી એવું સૂચન કરાયું છે કે તે [[ઇન્ટરનેટ]]ના માધ્યમથી તેના મોટા લક્ષિત દર્શકગણ સુધી સૌથી કાર્યક્ષમ રીતે પહોંચી શકાય છે.<ref>{{vcite web |author=Christensen H; Griffiths KM. |year=2002 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf |title=The prevention of depression using the Internet |work=Medical Journal of Australia |access-date=2009-04-02 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2004-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040725184634/http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf }}</ref> જોકે, અગાઉના અધિવિશ્લેષણમાં ક્ષમતા વર્ધન ઘટકો સાથેના અટકાયત કાર્યક્રમો વર્તણૂકલક્ષી કાર્યક્રમો કરતા ઉપલી કક્ષાના જણાયા હતા અને ઉંમરલાયક વ્યક્તિ માટે વર્તણૂકીય કાર્યક્રમો ખાસ કરીને બિનમદદ કર્તા જણાયા હતા. ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ માટે સામાજિક સહાય કાર્યક્રમો લાભકર્તા હતા. વધુમાં, ડિપ્રેસનને અટકાવવા માટે શ્રેષ્ઠ જણાયેલા કાર્યક્રમમાં આઠ કરતા વધુ સત્રો હોય છે અને પ્રત્યેક સત્ર 60થી 90 મિનીટ સુધી ચાલે છે. આ કાર્યક્રમો નીચલી કક્ષાના અને પ્રોફેશનલ કામદારોના મિશ્રણ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે ઊચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સંશોધન ડિઝાઇન, એટ્રિશન દર અને સુઘટિત દરમિયાનગીરી ધરાવતા હતા.<ref>{{vcite web |author=Jané-Llopis E; Hosman C; Jenkins R; Anderson P.|year=2003 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/reprint/183/5/384.pdf |title=Predictors of efficacy in depression prevention programmes |work=British Journal of Psychiatry |access-date=2009-04-02 |format=PDF}}</ref> "કોપિંગ વિથ ડિપ્રેસન" કોર્સ (સીડબલ્યુડી (CWD)) ડિપ્રેસનની સારવાર અને અટકાયત માટે મનોશૈક્ષણિક દરમિયાનગીરી (વિવિધ વસતીમાં તેની સ્વીકૃતિ અને તેના પરિણામ એમ બંને માટે) સૌથી સફળ હોવાનો દાવો કરાયો છે. મેજર ડિપ્રેસનમાં તે 38 ટકા જોખમ ઘટાડે છે અને અન્ય મનોરોગ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓની તુલનાએ ઘણી અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, Muñoz RF, Clarke GN, Lewinsohn PM |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: the "Coping with Depression" course thirty years later. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–458 |year=2009 |pmid=pmid19450912 |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005}}</ref> == વ્યવસ્થાપન == <div class="dablink">પ્રમાણભૂત, ભાગ્યે જ વપરાયેલા અને વધુ પ્રાયોગિક સારવારો માટે જૂઓ [[:Treatment for depression|ટ્રીટમેન્ટ ફોર ડિપ્રેસન]].</div> ડિપ્રેસન માટેની સૌથી સામાન્ય ત્રણ સારવારમાં મનોરોગ ચિકિત્સા, દવાઓ અને ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. મનોરોગ ચિકિત્સાએ 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે પસંદગીની સારવાર છે જ્યારે ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે જ ઉપયોગ કરાય છે. આઉટપેશન્ટને આધારે સંભાળ આપવામાં આવે છે જ્યારે ઇનપેશન્ટ એકમ પર સારવાર પર વિચાર કરવામાં આવે છે જ્યારે પોતાના અથવા અન્ય પર નોંધપાત્ર જોખમ હોય. વિકાસશીલ દેશોમાં સારવારના વિકલ્પો ઘણા મર્યાદિત છે જ્યારે મનોરોગ આરોગ્ય કર્મચારી, દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાની પ્રાપ્યતા ઘણીવાર મુશ્કેલ હોય છે. ઘણા દેશોમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાનો વિકાસ ઘણો જ ઓછો છે. વિપરિત પુરાવા મળ્યા હોવા છતાં ડિપ્રેસનને વિકસિત દુનિયાની ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે અને જીવન પર જોખમ કરતી સ્થિતિ તરીકે જોવામાં આવતી નથી.<ref name="Patel04">{{vcite journal |author=Patel V, Araya R, Bolton P |year=2004|title=Editorial: Treating depression in the developing world|journal=Tropical Medicine & International Health|format=Subscription required|volume=9|issue=5 |pages=539–41|doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |pmid=15117296 |last1=Patel |first1=V |last2=Araya |first2=R |last3=Bolton |first3=P}}</ref> === મનોરોગ ચિકિત્સા === વ્યક્તિગત અથવા જૂથો પર મનોરોગ ચિકિત્સા આપવામાં આવે છે. આ ચિકિત્સા સાયકોથેરાપિસ્ટ, મનોરોગ ચિકિત્સક, મનોવૈજ્ઞાનિકો, ક્લિનિકલ સામાજિક કાર્યકરો, કાઉન્સેલર અને યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલી મનોરોગ ચિકિત્સક પરિચારિકા જેવા માનસિક આરોગ્ય વ્યવસાયિકો દ્વારા આપવામાં આવે છે. ડિપ્રેસનનું સ્વરૂપ વધુ જટીલ અને દીર્ઘકાલિન હોય તો દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Thase, ME|title=When are psychotherapy and pharmacotherapy combinations the treatment of choice for major depressive disorder?|journal= Psychiatric Quarterly |volume=70|issue=4|pages= 333–46|year=1999|pmid = 10587988|doi = 10.1023/A:1022042316895}}</ref> નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સ મુજબ, 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે દવા માત્ર માનસશાસ્ત્રીય ચિકિત્સા પદ્ધતિને અનુરૂપ દવા આપવી જોઇએ જેમાં સીબીટી (CBT), આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી અથવા પરિવાર થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NICEkids5">{{vcite book |author=[[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |title=NICE guidelines: Depression in children and adolescents |publisher=NICE |location=London |year=2005 |pages=5 |isbn=1-84629-074-0 |url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28/QuickRefGuide/pdf/English--> |access-date=2008-08-16}}</ref> ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અસરકારક જણાઇ છે.<ref>{{vcite journal|author=Wilson KC, Mottram PG, Vassilas CA|title=Psychotherapeutic treatments for older depressed people|journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=23|issue=1|pages=CD004853|year=2008|pmid = 18254062|doi=10.1002/14651858.CD004853.pub2}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F|title=Psychological treatment of late-life depression: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal= International Journal of Geriatric Psychiatry|volume=21|issue=12|pages= 1139–49|year=2006|pmid = 16955421|doi=10.1002/gps.1620}}</ref> સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા તે બંધ કર્યા બાદ અથવા અન્ય બૂસ્ટર સત્ર સાથે બદલવા બાદ પણ ડિપ્રેસનનું આવર્તન ઘટાડતી હોય તેમ જોવા મળી છે. ડિપ્રેસન માટે મનોરોગ ચિકિત્સાનું સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલું સ્વરૂપ સીબીટી (CBT) છે જે ક્લાયન્ટને આત્મ પરાજયનો પડકાર કરવાનું અને વિચાર કરવાનો પ્રયાસ અને બિનસર્જનાત્મક વર્તણૂક બદલવાનું શિખવે છે. 1990ના દાયકાની મધ્યમાં શરૂ થયેલા સંશોધનો સૂચવે છે કે સીબીટી (CBT) મધ્યમથી ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ જેટલી અથવા તેનાથી વધુ સારી રીતે કામ કરે છે.<ref>{{vcite journal |author=Dobson KS |title=A meta-analysis of the efficacy of cognitive therapy for depression |journal=J Consult Clin Psychol |volume=57 |issue=3 |pages=414–9 |year=1989 |pmid=2738214 |doi= 10.1037/0022-006X.57.3.414}}</ref><ref name="RothFonagy78">{{cite book |title=What Works for Whom? Second Edition: A Critical Review of Psychotherapy Research|last=Roth |first=Anthony |coauthors=Fonagy, Peter |year=2005|origyear=1996 |publisher=Guilford Press |isbn=159385272X |pages=78}}</ref> સીબીટી (CBT) ડિપ્રેસનવાળા તરૂણો માટે અસરકારક છે<ref name="pmid9444896">{{vcite journal |author=Klein, Jesse |title=Review: Cognitive behavioural therapy for adolescents with depression|journal=Evidence-Based Mental Health|volume=11 |pages=76 |year=2008|url=http://ebmh.bmj.com/cgi/content/full/11/3/76|access-date=2008-11-27 |doi=10.1136/ebmh.11.3.76 |pmid=18669678 |last1=Weersing |first1=VR |last2=Walker |first2=PN |issue=3}}</ref>, જોકે ગંભીર એપિસોડ પર તેની અસરકારકતા ચોક્કસ જાણી શકાઇ નથી.<ref name="pmid9596592">{{vcite journal |author=Harrington R, Whittaker J, Shoebridge P, Campbell F|title=Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder|journal=[[BMJ]]|volume=325|issue=7358 |pages=229–30 |year=1998|pmid=9596592 |doi=10.1136/bmj.325.7358.229 |pmc=28555}}</ref> ફ્લુક્સેટાઇનને સીબીટી (CBT) સાથે મિશ્રણ કરવાથી વધારાનો કોઇ લાભ મળ્યો નથી,<ref name="pmid17556431">{{vcite journal |author=Goodyer I, Dubicka B, Wilkinson P |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and routine specialist care with and without cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression: Randomised controlled trial |journal=[[BMJ]] |volume=335 |issue=7611 |pages=142 |year=2007 |pmid=17556431 |pmc=1925185 |doi=10.1136/bmj.39224.494340.55 |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}</ref><ref name="pmid18462573">{{vcite journal |author=Goodyer IM, Dubicka B, Wilkinson P |title=A randomised controlled trial of cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression treated by selective serotonin reuptake inhibitors. The ADAPT trial |journal=Health Technology Assessment |volume=12 |issue=14 |pages=1–80 |year=2008 |pmid=18462573 |url=http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321234502/http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm }}</ref> અથવા મોટા ભાગના કિસ્સામાં બહુ જ ઓછો લાભ મળ્યો છે.<ref name="pmid18413703">{{vcite journal |author=Domino ME, Burns BJ, Silva SG |title=Cost-effectiveness of treatments for adolescent depression: Results from TADS |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=588–96 |year=2008 |pmid=18413703 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07101610}}</ref> કેટલીક બાબતો તરૂણોમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણુકીય થેરાપીની સફળતાનો આગાહી કરે છે જેમાં તાર્કિક વિચારનું ઊંચું સ્તર, ઓછી નિરાશા, ઓછા નકારાત્મક વિચારો અને ઓછી જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |last=Becker |first=SJ|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression: Processes of Cognitive Change |journal=Psychiatric Times|volume=25 |issue=14 |year=2008 |url= http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1357884}}</ref> સીબીટી (CBT) રિલેપ્સ અટકાવવામાં લાભકારક છે.<ref name="pmid15328551">{{vcite journal|pmid=15328551|year=2003|last1=Almeida|first1=AM|last2=Lotufo Neto|first2=F|title=Cognitive-behavioral therapy in prevention of depression relapses and recurrences: a review|volume=25|issue=4|pages=239–44|pmid=15328551|journal=Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999)}}</ref><ref name="pmid16787553">{{vcite journal|pmid=16787553|year=2007|last1=Paykel|first1=ES|title=Cognitive therapy in relapse prevention in depression.|volume=10|issue=1|pages=131–6|doi=10.1017/S1461145706006912|journal=The international journal of neuropsychopharmacology / official scientific journal of the Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP)}}</ref> ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂક થેરાપીના કેટલાક પ્રકારોનો ઉપયોગ થાય છે જેમાં રેશનલ ઓમોટિવ બિહેવિયર થેરાપી,<ref name="autogenerated3">{{Harvnb |Beck|1987| p=10}}</ref> અને માઇન્ડફુલનેસ-બેઝ્ડ કોગ્નિટિવ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="pmid18085916">{{vcite journal |author=Coelho HF, Canter PH, Ernst E |title=Mindfulness-based cognitive therapy: Evaluating current evidence and informing future research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=6 |pages=1000–05 |year=2007 |pmid=18085916 |doi=10.1037/0022-006X.75.6.1000}}</ref> [[મનોવિષ્લેષણ|મનોવિશ્લેષણ]] એ સિગ્મન્ડ ફ્રેયુડ દ્વારા રચાયેલો સિદ્ધાંત છે જે અચેતન માનસિક ઘર્ષણના ઉકેલ પર ભાર મુકે છે.<ref name="isbn0-314-20412-1">{{vcite book |author=Dworetzky J |title=Psychology |publisher=Brooks/Cole Pub. Co |location=Pacific Grove, CA, USA |year=1997 |pages=602 |isbn=0-314-20412-1}}</ref> મેજર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને સારવાર આપવા ડોક્ટરો મનોવિશ્લેષણ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="pmid12206545">{{vcite journal |author=Doidge N, Simon B, Lancee WJ |title=Psychoanalytic patients in the US, Canada, and Australia: II. A DSM-III-R validation study |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=50 |issue=2 |pages=615–27 |year=2002 |pmid=12206545 |doi=10.1177/00030651020500021101}}</ref> સૌથી વધુ વપરાતી તકનીક સાયકોડાયનેમિક મનોરોગ ચિકિત્સા તરીકે ઓળખાતી એક્લેક્ટિક તકનીક મનોવિશ્લેષણ આધારિત છે અને તેમાં સામાજિક અને આંતરવ્યક્તિત્વ બાબતો પર વધારાનો ભાર મુકાયો છે.<ref name="IntegrativePP">{{Harvnb|Barlow|2005| p=20}}</ref> શોર્ટ સાયકોડાયનેમિક સપોર્ટિવ મનોરોગ ચિકિત્સાના ત્રણ અંકુશિત પરિક્ષણના અધિવિશ્લેષણમાં આ સુધારો હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસનની દવા જેટલો અસરકારક જણાયો હતો.<ref name="pmid17557313">{{vcite journal |author=de Maat S, Dekker J, Schoevers R |title=Short Psychodynamic Supportive Psychotherapy, antidepressants, and their combination in the treatment of major depression: A mega-analysis based on three Randomized Clinical Trials |journal=Depression and Anxiety |volume= 25|pages= 565|year=2007 |pmid=17557313 |doi=10.1002/da.20305 |issue=7}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક વિક્ટર ફ્લેન્કલ દ્વારા વિકસાવાયેલી મનોરોગ ચિકિત્સાનું સ્વરૂપ લોગોથેરાપી બિનઉપયોગિતા અને નિરર્થકતા સાથે સંકળાયેલી લાગણી "એક્સિસ્ટેન્શિયલ વેક્યુમ"ની લાગણીની સમસ્યા ઉકેલે છે. આ પ્રકારની મનોરોગ ચિકિત્સા ઉંમરલાયક તરૂણોમાં ઉપયોગી હોવાનું જણાયું છે.<ref>{{vcite web |author=Blair RG |year=2004 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1416/is_4_26/ai_n29132028/pg_1?tag=artBody;col1 |title=Helping older adolescents search for meaning in depression |work=Journal of Mental Health Counseling |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214420/http://findarticles.com/?noadc=1 }}</ref> નૅચડેમ મેહરેલ ક્લેઈન સ્ટુડીયન સાઇલોસિબિન-એસિસ્ટિયર સાયકોથેરાપી ઇન ડેર બેહન્ડલંગ વોન ડિપ્રેસન એન્ટરટેઇન્ટેન<ref>{{Cite journal|last=Nutt|first=David J.|last2=Curran|first2=H. Valerie|last3=Leech|first3=Robert|last4=Murphy|first4=Kevin|last5=McGonigle|first5=John|last6=Kaelen|first6=Mendel|last7=Tanner|first7=Mark|last8=Wall|first8=Matthew B.|last9=Pannekoek|first9=J. Nienke|date=2017-10-13|title=Psilocybin for treatment-resistant depression: fMRI-measured brain mechanisms|url=https://www.nature.com/articles/s41598-017-13282-7|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=13187|doi=10.1038/s41598-017-13282-7|issn=2045-2322}}</ref>, ટોપી ડાઇડે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન 2018 ઈન ગ્રૉસ તબક્કો 2 સ્ટડી યુબર સાયલોસિબિન ઇન ડેર થ્રેપીએ વોન બર્ટન્ડલંગ્સેસેન્સિએન્ટેન ડિપ્રેસનન જીનમિગ્ગટ અંડ ડેન સ્ટેટસ ઇનર બ્રેકથ્રુ થેરેપી વર્લીએન.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/fda-approves-psychedelic-magic-mushrooms-ingredient-psilocybin-depression-1086759|title=FDA approves magic mushrooms depression drug trial|first=|date=2018-08-23|website=Newsweek|publisher=|language=en|access-date=2018-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|title=COMPASS Pathways Receives FDA Breakthrough Therapy Designation for Psilocybin Therapy for Treatment-resistant Depression – COMPASS|language=en-US|access-date=2018-12-16|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005741/https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|url-status=dead}}</ref> === એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ) === [[ચિત્ર:Zoloft 25 mg & 50 mg bottles.jpg|thumb|250px|ઝોલોફ્ટ (સર્ટ્રાલાઇન)નો પુખ્ત દર્દીઓમાં મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે ઉપયોગ થાય છે.2007માં તે 29,652,000 પ્રિસ્ક્રિપ્શન સાથે અમેરિકન રિટેલ બજારમા સૌથી વધુ પ્રિસ્ક્રાઇબ થયેલી ડિપ્રેસન વિરોધી દવા હતી.<ref>સર્ટ્રાલાઇન પ્રિસ્ક્રિપ્શનની જેનરિક અને બ્રાન્ડ નેમ ડ્રગ્સની યાદીમાંથી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ઝોલોફ્ટ અને જેનરિક સર્ટ્રાલાઇન માટેના કુલ પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરીકે ગણતરી થઇ હતી, જુઓ: [351] અને [352]</ref>]] હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસરકારકતા બિલકુલ નથી અથવા બહુ ઓછી છે, પરંતુ અત્યંત તીવ્ર બીમારી હોય ત્યારે નોંધપાત્ર અસરકારકતા હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, ''et al.'' |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |year=2010 |month=January |pmid=20051569 |doi=10.1001/jama.2009.1943 |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-01-06_303_1/page/47}}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસર અમુક અંશે મનોરોગ ચિકિત્સા વધારે હોય છે, ખાસ કરીને દિર્ઘકાલિન મેજર ડિપ્રેસન હોય ત્યારે, જોકે ટૂંકા ગાળાના પરીક્ષણમાં વધુ દર્દીઓ – ખાસ કરીને જેઓ ઓછું ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા હોય – મનોરોગ ચિકિત્સાની જગ્યાએ દવાઓ બંધ કરી દે તેવું વધારે બને છે કારણ કે દવાઓની પ્રતિકૂળ અસર થાય છે અને દર્દીઓ ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક થેરાપી વધુ પસંદ કરે છે.<ref name="Cuijpers2008b">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are psychological and pharmacologic interventions equally effective in the treatment of adult depressive disorders? A meta-analysis of comparative studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=11 |pages=1675–85 |year=2008 |pmid=18945396 |doi=10.4088/JCP.v69n1102}}</ref><ref name="Cuijpers2010">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Schuurmans J, van Oppen P, Hollon SD, Andersson G. |title=Psychotherapy for chronic major depression and dysthymia: a meta-analysis. |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=1 |pages=51–62 |year=2010 |pmid=19766369 |doi=10.1016/j.cpr.2009.09.003}}</ref> લઘુત્તમ આડઅસર સાથે સૌથી વધુ અસરકારક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ શોધવા માટે જરૂર પડે તો ડોસેઝમાં ફેરફાર કરી શકાય છે અને જરૂર પડે તો વિવિધ પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના સંયોજનનો પ્રયોગ કરી શકાય છે. પ્રથમ આપવામાં આવેલા એન્ટીડિપ્રેસન્ટનો પ્રતિભાવ 50થી 75 ટકા હોય છે અને દવાઓનો ઉપયોગ ઘટવાની શરૂઆત થાય તેને છથી આઠ સપ્તાહ લાગે છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય જીવન ગાળવાનું શરૂ કરે છે.<ref name="apaguidelines"/> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની સારવાર સામાન્ય રીતે તેમાં ઘટાડા બાદ 16થી 20 સપ્તાહ સુધી ચાલુ રહે છે જેથી તે ફરીથી પેદા થવાની શક્યતા સાવ ઘટી જાય,<ref name="apaguidelines">{{vcite journal|author=Karasu TB, Gelenberg A, Merriam A, Wang P|title=Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (Second Edition)|url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=MDD2e_05-15-06 |pages=1–78 |publisher=American Psychiatric Association|year=2000|doi=10.1176/appi.books.9780890423363.48690 |last1=Wheeler |first1=DC |last2=Morgan |first2=R |last3=Thomas |first3=DM |last4=Seed |first4=M |last5=Rees |first5=A |last6=Moore |first6=RH |volume=9 |issue=3 |journal=Transplant international : official journal of the European Society for Organ Transplantation}}</ref> અને એક વર્ષ સુધી દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pmid17146414">{{vcite journal|journal=CNS spectrums|title=Preventing relapse and recurrence of depression: a brief review of therapeutic options|year=2006|author=Thase, M|pmid=17146414|volume=11|issue=12 Suppl 15|pages=12–21}}</ref> દીર્ઘકાલિન ડિપ્રેસન હોય તેવા લોકોએ ફરીથી તેમાં સરી જવા માટે અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી દવા લેવાની જરૂર પડી શકે છે.<ref name="NIMHPub"/> સિલેક્ટિવ સેરોટોનિન રિઅપટેક ઇન્હિબીટર્સ (એસએસઆરઆઇ (SSRI)), જેમ કે સર્ટ્રાલાઇન, એસિટાલોપ્રામ, ફ્લોક્સેટાઇન, પેરોક્સેટાઇન અને સાઇટાલોપ્રામ મુખ્યત્વે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવતી દવાઓ છે જે મુખ્યત્વે તેમની અસરકારકતા, પ્રમાણમાં નરમ આડઅસર અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ કરતા તેનો ડોઝ પ્રમાણમાં ઓછો ઝેરી હોવાથી સૂચવવામાં આવે છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એક પ્રકારના એસએસઆરઆઇ (SSRI)ને પ્રતિભાવ ન આપતા દર્દીઓને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ પર લાવી શકાય છે, અને તેનાથી 50 ટકા જેટલા કેસમાં સુધારો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Whooley MA, Simon GE |title=Managing Depression in Medical Outpatients |journal=New England Journal of Medicine |volume=343 |pages=1942–50 |year=2000 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 |access-date=2008-11-11 |pmid=11136266 |doi=10.1056/NEJM200012283432607 |issue=26 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516000559/http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 }}</ref> અન્ય વિકલ્પ સમાન પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ બ્યુપ્રોપિયોન પર જવાનો છે.<ref>{{vcite journal |author=Zisook S, Rush AJ, Haight BR, Clines DC, Rockett CB |title=Use of bupropion in combination with serotonin reuptake inhibitors |journal=Biological Psychiatry |volume=59 |issue=3 |pages=203–10 |year=2006 |pmid=16165100 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.06.027}}</ref><ref name="pmid16554525">{{vcite journal |author=Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR |title=Bupropion-SR, sertraline, or venlafaxine-XR after failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1231–42 |year=2006 |pmid=16554525 |doi=10.1056/NEJMoa052963 |last12=Niederehe |first12=G |last13=Fava |first13=M |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref><ref name="pmid16554526">{{vcite journal |author=Trivedi MH, Fava M, Wisniewski SR, Thase ME, Quitkin F, Warden D, Ritz L, Nierenberg AA, Lebowitz BD, Biggs MM, Luther JF, Shores-Wilson K, Rush AJ |title=Medication augmentation after the failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1243–52 |year=2006 |pmid=16554526 |doi=10.1056/NEJMoa052964 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref> અલગ પ્રકારની કામગીરીની પદ્ધતિ ધરાવતું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ વેન્લાફેક્સિન એસએસઆરઆઇ (SSRI) કરતા થોડું વધારે અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="pmid17588546">{{vcite journal |author=Papakostas GI, Thase ME, Fava M, Nelson JC, Shelton RC |title=Are antidepressant drugs that combine serotonergic and noradrenergic mechanisms of action more effective than the selective serotonin reuptake inhibitors in treating major depressive disorder? A meta-analysis of studies of newer agents |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=11 |pages=1217–27 |year=2007 |pmid=17588546 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.027}}</ref> જોકે, યુકે (UK)માં વેન્લાફેક્સિનની ભલામણ પ્રથમ હરોળની સારવાર તરીકે કરવામાં આવતી નથી કારણકે પૂરાવા પરથી જણાય છે કે તેના ફાયદા કરતા જોખમ વધુ છે<ref>{{vcite web |url = http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased |title = The Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) |author = Prof Gordon Duff |date = 31 May 2006 |accessdate = 15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate = 15 એપ્રિલ 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130415061824/http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased }}</ref> અને ખાસ કરીને બાળકો અને તરુણાવસ્થાના લોકોને તે ન આપવા સલાહ આપવામાં આવે છે.<ref name="nice2005">{{vcite journal|title=Depression in children and young people: Identification and management in primary, community and secondary care|year=2005|publisher=NHS National Institute for Health and Clinical Excellence |access-date=2008-08-17|url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28-->}}</ref><ref name="pmid16229049">{{vcite journal |author=Mayers AG, Baldwin DS |title=Antidepressants and their effect on sleep |journal=Human Psychopharmacology |volume=20 |issue=8 |pages=533–59 |year=2005 |pmid=16229049 |doi=10.1002/hup.726}}</ref> તરુણાવસ્થામાં ડિપ્રેસન માટે ફ્લુઓક્સેટાઇન<ref name="nice2005"/> અને એસિટાલોપ્રામ<ref name="lexapropi">{{vcite web |url=http://www.frx.com/pi/lexapro_pi.pdf |title=Lexapro Prescribing Information for the U.S. |date = March 2009|format=PDF |publisher=Forest Laboratories |access-date=2009-04-09}}</ref> બે ભલામણ કરવામાં આવતી પસંદગીઓ છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ બાળકો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઇ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Tsapakis EM, Soldani F, Tondo L, Baldessarini RJ |title=Efficacy of antidepressants in juvenile depression: meta-analysis |journal=Br J Psychiatry |volume=193 |issue=1 |pages=10–7 |year=2008 |pmid=18700212 |doi=10.1192/bjp.bp.106.031088}}</ref> કોઇ પણ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ લો સિરમ સોડિયમ સ્તર (જે હાઇપોનેટ્રેમિયા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પેદા કરી શકે છે,<ref>{{vcite journal|author=Palmer B, Gates J, Lader M |year=2003|title=Causes and Management of Hyponatremia |journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=37|issue=11|pages=1694–702|doi=10.1345/aph.1D105|pmid=14565794}}</ref> જોકે તે એસએસઆરઆઇ (SSRI) સાથે વધારે વખત નોંધાયું છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એસએસઆરઆઇથી અનિદ્રા થવાનું કે તે વધુ ગંભીર બનવાનું અસામાન્ય નથી, દર્દનાશક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ મિર્ટાઝાપાઇન આવા કિસ્સામાં ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે.<ref name="pmid17636748">{{vcite journal |author=Guaiana G., Barbui C., Hotopf M.|title=Amitriptyline for depression. |journal=Cochrane Database Syst Review |volume=18|issue=3 |year=2007 |pmid=9597346|doi=10.1002/14651858.CD004186.pub2 |pages=11–7}}</ref><ref name="pmid10760555">{{vcite journal |author=Anderson IM |title=Selective serotonin reuptake inhibitors versus tricyclic antidepressants: A meta-analysis of efficacy and tolerability |journal=Journal of Affective Disorders |volume=58 |issue=1 |pages=19–36 |year=2000 |pmid=10760555|doi=10.1016/S0165-0327(99)00092-0}}</ref> મેનોમાઇન ઓક્સિડેઝ અવરોધક, એક જૂના પ્રકારનું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સંભવિત જીવલેણ ખોરાક આધારિત અને દવાના ક્રિયાવાદના કારણે પ્રભાવ હેઠળ છે. તેનો હજુ પણ ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. જોકે, વધુ નવા અને વધુ સહન કરી શકે તેવા આ વર્ગના એજન્ટ્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="pmid17640156">{{vcite journal |author=Krishnan KR |title=Revisiting monoamine oxidase inhibitors |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 Suppl 8 |pages=35–41 |year=2007 |pmid=17640156}}</ref> “રિફ્રેક્ટરી ડિપ્રેસન” અને “સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન” શબ્દનો ઉપયોગ એવા કિસ્સાની સમજુતી માટે થાય છે જે ઓછામાં ઓછી બે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના પૂરતા કોર્સનો પ્રતિભાવ આપતી નથી.<ref>{{vcite journal |author=Wijeratne, Chanaka, Sachdev, Perminder |year=2008|title=Treatment-resistant depression: Critique of current approaches |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry |volume=42 |pages=751–62 |pmid=18696279 |issue=9 |doi=10.1080/00048670802277206}}</ref> ઘણા મોટા અભ્યાસમાં માત્ર 35 ટકા જેટલા દર્દીઓ તબીબી સારવારને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપે છે. ડોક્ટર માટે એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ હોય છે કે કોઇને સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન છે કે સહઅસ્તિત્વ ધરાવતા ડિસઓર્ડર્સના કારણે સમસ્યા છે જે મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં બહુ સામાન્ય છે.<ref>{{vcite journal |author=Barbee JG |year=2008|title=Treatment-Resistant Depression: Advances in Assessment|journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1285073}}</ref> કેટલીક અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓના મનોવૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે શોધી કાઢ્યું હતું કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ હળવાથી સામાન્ય ડિપ્રેસનમાં દર્દીને રીઝવવા માટે અપાયેલી દવા (પ્લાસિબો) કરતા ભાગ્યે જ વધુ અસરકારક હોય છે. આ અભ્યાસ પેરોક્સેટાઇન અને ઇમિપ્રેમાઇન પર કેન્દ્રિત હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|title=Study Undermines Case for Antidepressants|access-date=2010-07-02|work=Forbes|first=Robert|last=Langreth|date=2010-01-05|archive-url=https://archive.today/20121208170044/http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|archive-date=2012-12-08|url-status=live}}</ref> ==== ઔષધવિજ્ઞાનીય વર્ધન ==== સારવાર સામે પ્રતિકાર હોય તેવા કિસ્સામાં અલગ પ્રકારની કામગીરી ધરાવતી દવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસરકારકતા વધારી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Valenstein M, McCarthy JF, Austin KL, Greden JF, Young EA, Blow FC|year=2006|title=What happened to lithium? Antidepressant augmentation in clinical settings |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=7 |pages=1219–25 |pmid=16816227 |doi=10.1176/appi.ajp.163.7.1219}}</ref> માત્ર એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસર ન થઇ હોય તેવા કિસ્સામાં લિથિયમ સોલ્ટ સાથેની દવાનો ઉપયોગ કરીને એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી વધારવામાં આવે છે.<ref name="pmid16918427">{{vcite journal |author=Bschor T, Bauer M |year=2006|title=Efficacy and mechanisms of action of lithium augmentation in refractory major depression|journal=Current Pharmaceudical Design |volume=12 |issue=23 |pages=2985–92 |pmid=16918427 |doi=10.2174/138161206777947650}}</ref> આ ઉપરાંત લિથિયમ રિકરન્ટ ડિપ્રેસનમાં આત્મહત્યાના જોખમમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કરે છે.<ref name="pmid17388706">{{vcite journal |author=Guzzetta F, Tondo L, Centorrino F, Baldessarini RJ |title=Lithium treatment reduces suicide risk in recurrent major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 |issue=3 |pages=380–83 |year=2007 |pmid=17388706 |doi=10.4088/JCP.v68n0304}}</ref> સામાન્ય થાઇરોઇડ કામગીરી ધરાવતા દર્દીમાં પણ લિથિયમ અંતઃસ્ત્રાવ ટ્રાઇયોડોથાઇરોનાઇનનો વધારો લિથિયમ સાથે કામ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Nierenberg AA, Fava M, Trivedi MH, Wisniewski SR, Thase ME, McGrath PJ, Alpert JE, Warden D, Luther JF, Niederehe G, Lebowitz B, Shores-Wilson K, Rush AJ |year=2006|title=A comparison of lithium and T(3) augmentation following two failed medication treatments for depression: A STAR*D report |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1519–30 |pmid=16946176 |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1519 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ}}</ref> દર્દી જ્યારે એન્ટીડિપ્રેસન્ટને યોગ્ય પ્રતિભાવ ન આપે ત્યારે એટાયપિકલ એન્ટીસાઇકોટિક્સ આપવાથી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાની અસરકારકતા વધતી હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જોકે, તેની સામે આડઅસર પણ વધારે હોય છે.<ref name="urlEvidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts - Psychiatric Times">{{vcite web |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 |title=Evidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts – Psychiatric Times |author=Bender KJ |date=2008-02-01 |work=Psychiatric Times |access-date=2008-08-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613062630/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 }}</ref> ==== દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સાની તુલનાત્મક અસરકારકતા ==== એફડીએ (FDA)ને રજૂ કરવામાં આવેલા બે તાજેતરના ક્લિનિકલ અધિવિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ આંકડાકીય રીતે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા) કરતા વધુ સક્ષમ છે, પરંતુ તેમની એકંદર અસર નીચીથી લઇને મધ્યમ છે. તે અર્થમાં તેઓ ઘણી વાર નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સના ‘ક્લિનિકલી મહત્વપૂર્ણ’ પ્રયાસના માપદંડમાં પાર ઉતરતી ન હતી. ખાસ કરીને અસરનું કદ મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે ઘણું નાનું હતું, પરંતુ તીવ્રતા, પહોંચના ‘ક્લિનિકલ મહત્વ’ અને અન્ય તીવ્ર ડિપ્રેસન સાથે વધતું હતું.<ref name="Kirsch08">{{vcite journal |author=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Med. |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |year=2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219020122/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 }}</ref><ref name="pmid18199864">{{vcite journal |author=Turner EH, Matthews AM, Linardatos E, Tell RA, Rosenthal R |title=Selective publication of antidepressant trials and its influence on apparent efficacy |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=3 |pages=252–60 |year=2008 |pmid=18199864 |doi=10.1056/NEJMsa065779}}</ref> આ પરિણામો અગાઉના ક્લનિકલ અભ્યાસ સાથે સાતત્ય ધરાવતા હતા જેમાં માત્ર તીવ્ર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓ બનાવટી સારવારની સરખામણીમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ ઇમીપ્રામાઇનમાંથી લાભ લઇ શક્યા હતા.<ref name="pmid2684085">{{vcite journal |author=Elkin I, Shea MT, Watkins JT, Imber SD, Sotsky SM, Collins JF, Glass DR, Pilkonis PA, Leber WR, Docherty JP |title=National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program. General effectiveness of treatments |journal=Archives of General Psychiatry |volume=46 |issue=11 |pages=971–82; discussion 983 |year=1989 |pmid=2684085}}</ref><ref name="pmid7593878">{{vcite journal |author=Elkin I, Gibbons RD, Shea MT, Sotsky SM, Watkins JT, Pilkonis PA, Hedeker D |title=Initial severity and differential treatment outcome in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=63 |issue=5 |pages=841–47 |year=1995 |pmid=7593878 |doi=10.1037/0022-006X.63.5.841}}</ref><ref name="pmid1853989">{{vcite journal |author=Sotsky SM, Glass DR, Shea MT, Pilkonis PA, Collins JF, Elkin I, Watkins JT, Imber SD, Leber WR, Moyer J |title=Patient predictors of response to psychotherapy and pharmacotherapy: Findings in the NIMH Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=American Journal of Psychiatry |volume=148 |issue=8 |pages=997–1008 |year=1991 |pmid=1853989}}</ref> સમાન પરિણામો મેળવ્યા હોવા છતાં લેખકોએ પોતાના અર્થઘટન માટે દલીલો કરી છે. એક લેખકે એવું તારણ આપ્યું હતું કે “વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિઓ લાભ આપવામાં નિષ્ફળ ગઇ હોય તેને બાદ કરતા સૌથી તીવ્ર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને બાદ કરતા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને ટેકો આપવા માટે બહુ ઓછા પૂરાવા છે.”<ref name="Kirsch08"/> અન્ય લેખકે દલીલ કરી હતી કે “એન્ટીડિપ્રેસન્ટ “ગ્લાસ” હજુ ભરાયો નથી” પરંતુ એ બાબતમાં અસહમત હતા કે “તે સંપૂર્ણપણે ખાલી છે”. તેમણે એ બાબત પર ધ્યાન દોર્યું હતું કે દવાઓનો પ્રથમ હરોળનો વિકલ્પ મનોરોગ ચિકિત્સા છે જેમાં વધુ ઊંચી અસરકારકતા નથી.<ref name="pmid18319297">{{vcite journal |author=Turner EH, Rosenthal R |title=Efficacy of antidepressants |journal=BMJ |volume=336 |issue=7643 |pages=516–7 |year=2008 |pmid=18319297 |pmc=2265347 |doi=10.1136/bmj.39510.531597.80}}</ref> સંશોધનનું એક તારણ એ નીકળે છે કે મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાન્ય રીતે મનોરોગ ચિકિત્સા જેટલી જ અસરકારક છે અને આ તારણ તીવ્ર અને હળવા એમડીડી (MDD) બંને માટે સાચું છે.<ref name="Cuijpers">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are Psychological and Pharmacologic Interventions Equally Effective in the Treatment of Adult Depressive Disorders? A Meta-Analysis of Comparative Studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |pages=e1–e11 |year=2008 |url=http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715131622/http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm }}</ref><ref name="pmid18456340">{{vcite journal |author=Imel ZE, Malterer MB, McKay KM, Wampold BE |title=A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia |journal=J Affect Disord |volume=110 |issue=3 |pages=197–206 |year=2008 |pmid=18456340 |doi=10.1016/j.jad.2008.03.018}}</ref> તેનાથી વિપરિત ડાયસ્થિમિયા માટે દવાઓ વધુ સારા પરિણામ આપે છે.<ref name="Cuijpers"/><ref name="pmid18456340"/> એસએસઆરઆઇ (SSRI)ના પેટાજૂથ મનોરોગ ચિકિત્સા કરતા સહેજ વધુ અસરકારક હોઇ શકે છે. બીજી તરફ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની સંભવિત આડઅસરોના કારણે મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ મનોરોગ ચિકિત્સાની સરખામણીમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવારમાંથી અલગ થાય છે.<ref name="Cuijpers"/> ડિપ્રેસન નાબુદ થાય અથવા તેની જગ્યાએ પ્રસંગોપાત “બુસ્ટર” સત્ર આવી જાય પછી પણ સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા ડિપ્રેસનને ચાલુ રહેતા અટકાવી શકે છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવાર ચાલુ રાખીને સમાન પ્રમાણમાં અટકાવ હાંસલ કરી શકાય છે.<ref name="pmid18456340"/> જોકે, અન્ય દલીલ એવી છે કે દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સા બે અલગ ચીજ છે અને તેની સરખામણી વૈજ્ઞાનિક રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત નથી. મનોરોગ ચિકિત્સામાં લાગણીને ધ્યાનમાં લેવાની અને તેની પાછળના કારણો સમજવાની કામગીરી હોય છે જ્યારે દવાનું કામ બાયોકેમિકલ રીતે લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાનું હોય છે. ઘણા કિસ્સામાં બંને પદ્ધતિ સામુહિક રીતે અથવા ક્રમિક રીતે લાગુ પાડવી જરૂરી બને છે. ==== એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ અને આપઘાતની વૃતિ ==== {{Main|Selective serotonin reuptake inhibitor#suicidality}} બાળકો, તરુણાવસ્થાના લોકો અને કેટલાક અભ્યાસમાં 18-24 વર્ષના વયજુથના યુવાનોમાં પણ એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી સારવાર મેળવ્યા બાદ આપઘાતના વિચારો અથવા આપઘાતલક્ષી વર્તણૂકનું જોખમ વધી જાય છે.<ref name="FDA2">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Clinical review: relationship between antidepressant drugs and suicidality in adults|access-date = 2007-09-22|author = Stone MB, Jones ML|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 11–74|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="FDA3">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Statistical Evaluation of Suicidality in Adults Treated with Antidepressants|access-date = 2007-09-22|author = Levenson M, Holland C|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 75–140|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Olfson">{{vcite journal |author=Olfson M, Marcus SC, Shaffer D |title=Antidepressant drug therapy and suicide in severely depressed children and adults: A case-control study |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=8 |pages=865–72 |year=2006 |pmid=16894062 |doi=10.1001/archpsyc.63.8.865}}</ref><ref name="FDA">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|title = Review and evaluation of clinical data. Relationship between psychiatric drugs and pediatric suicidality.|access-date = 2008-05-29|author = Hammad TA|date = 2004-08-116|format = PDF|publisher = FDA|pages = 42; 115|archive-date = 2008-06-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20080625161255/http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851">{{vcite journal |author=Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) for depressive disorders in children and adolescents |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD004851 |year=2007 |pmid=17636776 |doi=10.1002/14651858.CD004851.pub2 }}</ref> પુખ્તવયના લોકોમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી આપઘાતના વલણનું જોખમ વધે છે કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.<ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851"/> એક સમીક્ષા પ્રમાણે એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને આપઘાતના જોખમ વચ્ચે કોઇ સંબંધ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gunnell D, Saperia J, Ashby D |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and suicide in adults: meta-analysis of drug company data from placebo controlled, randomised controlled trials submitted to the MHRA's safety review |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=385 |year=2005 |pmid=15718537 |pmc=549105 |doi=10.1136/bmj.330.7488.385 }}</ref> અન્ય અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા)ની સરખામણીમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)નો ઉપયોગ કરતા લોકોમાં આપઘાતના પ્રયાસનો ખતરો વધી જાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson D, Doucette S, Glass KC, ''et al.'' |title=Association between suicide attempts and selective serotonin reuptake inhibitors: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=396 |year=2005 |pmid=15718539 |pmc=549110 |doi=10.1136/bmj.330.7488.396 }}</ref> અને બીજા અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે નવા એસએસઆરઆઇ (SSRI) યુગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના ઉપયોગથી મોટા ભાગના દેશોમાં, જ્યાં બેઝલાઇન આપઘાતનો દર ઊંચો હતો, ત્યાં આપઘાતના પ્રમાણમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Rihmer Z, Akiskal H |title=Do antidepressants t(h)reat(en) depressives? Toward a clinically judicious formulation of the antidepressant-suicidality FDA advisory in light of declining national suicide statistics from many countries |journal=J Affect Disord |volume=94 |issue=1–3 |pages=3–13 |year=2006 |pmid=16712945 |doi=10.1016/j.jad.2006.04.003 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 24 વર્ષથી ઓછી વયના દર્દીઓમાં આપઘાતના વધેલા જોખમના કારણે 2007માં એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ માટે બ્લેક બોક્સ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html |title=FDA Proposes New Warnings About Suicidal Thinking, Behavior in Young Adults Who Take Antidepressant Medications |date=2007-05-02 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=2008-05-29 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080223195544/http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html}}</ref> તેવી જ રીતે જાપાનના આરોગ્ય મંત્રાલય દ્વારા સાવચેતીરૂપે નોટીસ લાગુ પાડવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |title=www1.mhlw.go.jp |format=PDF |work=Japanese Ministry of Health |language=Japanese |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200312/http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |url-status=dead }}</ref> === ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્ઝિવ થેરાપી === {{Main|Electroconvulsive therapy}} ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વિદ્યુતસંકેત બે ઇલેક્ટ્રોડ્સ, સામાન્ય રીતે દરેક ટેમ્પલ પર એક, મારફત દિમાગ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે જેનાથી સિઝર થાય છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય એનેસ્થેસિયાના ટૂંકા ગાળા હેઠળ હોય છે. હોસ્પિટલ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ તીવ્ર મેજર ડિપ્રેસનના કેસમાં ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરી શકે છે જેણે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો ન હોય અથવા અમુક કિસ્સામાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સહાયક ઇન્ટરવેન્શનની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="APAguidelines">{{vcite journal |author=American Psychiatric Association |authorlink=American Psychiatric Association |year=2000b |title=Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=Supp 4 |pages=1–45 |pmid=10767867 |url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317043927/http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 }}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી કરતા ઇસીટી (ECT)માં ઝડપી અસર થઇ શકે છે અને તાકીદની પરિસ્થિતિ જેમ કે કેટાટોનિક ડિપ્રેસન જેમાં દર્દીએ ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું હોય અથવા જ્યારે દર્દી આપઘાત કરવાનું વલણ ધરાવતો હોય ત્યારે તે પસંદગીની સારવાર પદ્ધતિ બની શકે છે.<ref name="APAguidelines"/> તાત્કાલિક ટૂંકા ગાળા માટે ડિપ્રેસન માટે ઇસીટી (ECT) કરતા ફાર્માકોથેરાપી કદાચ વધુ અસરકારક હોય છે,<ref name="pmid12642045">{{vcite journal |author=UK ECT Review Group|title=Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=361 |issue=9360 |pages=799–808 |year=2003 |pmid=12642045 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12705-5}}</ref> જોકે એક મહત્વના સમુદાય આધારિત અભ્યાસમાં એવું તારણ મળ્યું હતું કે રુટીન કામગીરીમાં રિમિશન રેટ નીચો હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Prudic J, Olfson M, Marcus SC, Fuller RB, Sackeim HA |title=Effectiveness of electroconvulsive therapy in community settings |journal=Biological Psychiatry |volume=55 |issue=3 |pages=301–12 |year=2004 |pmid=14744473| doi = 10.1016/j.biopsych.2003.09.015}}</ref> ઇસીટી (ECT)નો ઉપયોગ તેની રીતે કરવામાં આવે ત્યારે છ મહિનાની અંદર ફરી તે સ્થિતિમાં જવાનો દર ઘણો ઊંચો હોય છે,<ref name="pmid10735328">{{vcite journal |author=Bourgon LN, Kellner CH |title=Relapse of depression after ECT: a review |journal=The journal of ECT |volume=16 |issue=1 |pages=19–31 |year=2000 |pmid=10735328 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1095-0680&volume=16&issue=1&spage=19 |doi=10.1097/00124509-200003000-00003}}</ref> પ્રારંભિક અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે આ દર આશરે 50 ટકા જેટલો હોય છે જ્યારે તાજેતરના વધુ નિયંત્રિત પરીક્ષણોમાં પ્લાસિબો માટે પણ તે દર 84 ટકા હતો.<ref name="Sackeim01">{{vcite journal |author=Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH |title=Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: A randomized controlled trial |journal=JAMA: Journal of the American Medical Association |volume=285 |issue=10 |pages=1299–307 |year=2001 |pmid=11255384 |doi= 10.1001/jama.285.10.1299|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/10/1299}}</ref> સાયકિયાટ્રીક દવાઓ અથવા વધુ ઇસીટી (ECT)ના ઉપયોગથી વહેલા રિલેપ્સનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે<ref name="Tew07">{{vcite journal |author=Tew JD, Mulsant BH, Haskett RF, Joan P, Begley AE, Sackeim HA |title=Relapse during continuation pharmacotherapy after acute response to ECT: A comparison of usual care versus protocolized treatment |journal=Annals of Clinical Psychiatry |volume=19 |issue=1 |pages=1–4 |year=2007 |pmid=17453654 |doi=10.1080/10401230601163360}}</ref><ref name="pmid16633200">{{vcite journal |author=Frederikse M, Petrides G, Kellner C |title=Continuation and maintenance electroconvulsive therapy for the treatment of depressive illness: a response to the National Institute for Clinical Excellence report |journal=The journal of ECT |volume=22 |issue=1 |pages=13–7 |year=2006 |pmid=16633200 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00124509-200603000-00003 |doi=10.1097/00124509-200603000-00003}}</ref> (જોકે કેટલાક લેખકો દ્વારા ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી)<ref name="ECT_NICE">{{vcite book|author = National Institute for Clinical Excellence|authorlink = National Institute for Health and Clinical Excellence|title = Guidance on the use of electroconvulsive therapy|publisher = National Institute for Health and Clinical Excellence|year = 2003|location = London|url = http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf|isbn = 1-84257-282-2|format = PDF|ISBN = status= verified 01-01-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |date=2008-06-25 }} {{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> પરંતુ તે ઊંચા સ્તરે રહે છે.<ref name="Kellner06">{{vcite journal |author=Kellner CH, Knapp RG, Petrides G |title=Continuation electroconvulsive therapy vs pharmacotherapy for relapse prevention in major depression: A multisite study from the Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |pages=1337–44 |year=2006 |pmid=17146008 |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1337 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/63/12/1337 |last12=Bailine |first12=SH |last13=Malur |first13=C |last14=Yim |first14=E |last15=Mcclintock |first15=S |last16=Sampson |first16=S |last17=Fink |first17=M}}</ref> ઇસીટીના પ્રતિકૂળ અસરોમાં ટૂંકી અને લાંબા ગાળાની સ્મરણશક્તિ ગુમાવવી, દિશાહિનતા અને માથાના દુખાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="IntegrativeECT">{{Harvnb|Barlow|2005| p=239}}</ref> ઇસીટી (ECT) બાદ સ્મરણશક્તિનો વિક્ષેપ એક મહિનામાં ઉકેલાઇ જાય છે, પરંતુ ઇસીટી (ECT) એક વિવાદાસ્પદ સારવાર પદ્ધતિ છે અને તેની અસરકારકતા અને સુરક્ષા અંગે ચર્ચા ચાલુ છે.<ref name="Ingram08">{{vcite journal |author=Ingram A, Saling MM, Schweitzer I|title=Cognitive Side Effects of Brief Pulse Electroconvulsive Therapy: A Review |journal=Journal of ECT |volume=24 |issue=1 |pages=3–9 |year=2008 |pmid=18379328 |doi=10.1097/YCT.0b013e31815ef24a}}</ref><ref name="pmid15000226">{{vcite journal |author=Reisner AD |title=The electroconvulsive therapy controversy: evidence and ethics |journal=Neuropsychology review |volume=13 |issue=4 |pages=199–219 |year=2003 |pmid=15000226 |url=http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 |format=PDF |doi=10.1023/B:NERV.0000009484.76564.58 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 }}</ref> === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન (ડીબીએસ (DBS)) એક ન્યુરોસર્જિકલ સારવાર છે જેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પાઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ જેવા ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે થાય છે. તેમાં ન્યુરોસર્જને ખોપરીમાં ડ્રીલ કરીને એક કાણું પાડવાનું હોય છે જેના મારફત દર્દીના પેશીમાં એક ઇલેક્ટ્રોડ દાખલ કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ છાતીમાં બેસાડવામાં આવેલું એક ઉપકરણ ખોપરીની ત્વચા નીચે રહેલા વાયર મારફત બેસાડવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોડ સુધી સંકેત પહોંચાડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://discovermagazine.com/2010/jan-feb/20| title=Can a Shock to the Brain Cure Depression?|access-date= 2010-07-02}}</ref> એપિલેપ્સી અને ડિપ્રેસન માટે ક્લિનિકલ પરીક્ષણો ડીબીએસ (DBS)ના ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત છે, પરંતુ એફડીએ (FDA) દ્વારા આ ઉપયોગને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. તેમાં દિમાગની સર્જરીની જરૂર પડે છે તેથી ડિપ્રેસનની સારવારમાં તે બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશનનું સૌથી વધુ અતિક્રમણ કરનારું સ્વરૂપ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/deep-brain-stimulation/MY00184| title=Deep Brain Stimulation|access-date= 2010-07-02}}</ref> === શારીરિક કસરતો === યુ.કે. (U.K.) આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા હળવા ડિપ્રેસનના સંચાલન માટે શારિરીક કસરતની ભલામણ કરવામાં આવે છે,<ref name="nice2007">{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf |format=PDF |title=Management of depression in primary and secondary care |access-date=2008-11-04 |work=National Clinical Practice Guideline Number 23 |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |year=2007 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf }}</ref> પરંતુ મેજર ડિપ્રેસન ડિસઓર્ડરના મોટા ભાગના કેસમાં તેમાં માત્ર મધ્યમ, આંકડાકીય રીતે બિનમહત્વની અસર જોવા મળે છે.<ref name="Mead">મીડ જીઇ, મોરલી ડબલ્યુ, કેમ્પબેલ પી, ગ્રીગ સીએ, મેકમર્ડો એમ, લોલર ડીએ (2009). "એક્સરસાઇઝ ફોર ડિપ્રેસન". ''કોકરેન ડેટાબેઝ સિસ્ટ રિવ'' (3): સીડી004366. ડોઇ:10.1002/14651858.CD004366.પબ4. પીએમઆઇડી (PMID) 19588354.</ref> === ઓવર ધ કાઉન્ટર સંયોજનો === સેન્ટ જોન્સ વર્ટ વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હર્બલ ઉપચાર તરીકે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ઉપલબ્ધ છે.<ref name="2008-BNF-204">{{Harvnb|Royal Pharmaceutical Society of Great Britain|2008|p=204}}</ref><ref>{{vcite web|url=http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-url=http://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-date=2007-10-11|title=St. John's Wort and Depression|publisher=NCCAM Health Information|access-date=2008-10-13|accessdate=2011-02-15|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm}}</ref> જોકે, મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે તેની અસરકારકતાના પૂરાવામાં વિવિધતા અને ગુંચવણ છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ગુણવત્તામાં બિનસાતત્ય અને વિવિધ સંયોજનમાં સક્રિય પદાર્થોના પ્રમાણમાં વૈવિધ્યના કારણે તેની સુરક્ષાને અસર થઇ શકે છે.<ref name="linde_mulrow_2003">{{vcite journal |author=Linde K, Mulrow CD, Berner M, Egger M |title=St John's wort for depression |journal=Cochrane Database Systematic Reviews|issue=2 |pages=CD000448 |year=2005 |pmid=15846605 |doi=10.1002/14651858.CD000448.pub2}}</ref> આ ઉપરાંત તે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવેલી અસંખ્ય દવાઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે જેમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને તે અંતઃસ્ત્રાવલ કોન્ટ્રાસેપ્શનની અસરકારકતા ઘટાડે છે.<ref name="SJWcontraceptives">{{vcite journal |author=Sarino LV, Dang KH, Dianat N |title=Drug interaction between oral contraceptives and St. John's Wort: appropriateness of advice received from community pharmacists and health food store clerks |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=47 |issue=1 |pages=42–7 |year=2007 |pmid=17338474 |doi= 10.1331/1544-3191.47.1.42.Sarino}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન માટે ઓમેગા-3 ફેટી એસિડના સામર્થ્ય અંગે અસ્પષ્ટતા છે,<ref name="pmid17919344">{{vcite journal |author=Richardson AJ |title=n-3 Fatty acids and mood: the devil is in the detail |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=221–3 |year=2008 |pmid=17919344 |doi=10.1017/S0007114507824123}}</ref> નિયંત્રિત અભ્યાસો અને અધિવિશ્લેષણમાં હકારાત્મક<ref name="pmid17194275">{{vcite journal |author=Freeman MP, Hibbeln JR, Wisner KL, Davis JM, Mischoulon D, Peet M, Keck PE, Marangell LB, Richardson AJ, Lake J, Stoll AL |title=Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 |issue=12 |pages=1954–67 |year=2006 |pmid=17194275 |doi=10.4088/JCP.v67n1217}}</ref><ref name="pmid17877810">{{vcite journal |author=Ross BM, Seguin J, Sieswerda LE |title=Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? |journal=Lipids Health Dis |volume=6 |pages=21 |year=2007 |pmid=17877810 |pmc=2071911 |doi=10.1186/1476-511X-6-21}}</ref> અને નકારાત્મક બંને તારણોને ટેકો આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="pmid17158410">{{vcite journal |author=Appleton KM, Hayward RC, Gunnell D |title=Effects of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids on depressed mood: systematic review of published trials |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=6 |pages=1308–16 |year=2006 |pmid=17158410}}</ref><ref name="pmid17956647">{{vcite journal |author=Rogers PJ, Appleton KM, Kessler D |title=No effect of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acid (EPA and DHA) supplementation on depressed mood and cognitive function: a randomised controlled trial |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=421–31 |year=2008 |pmid=17956647 |doi=10.1017/S0007114507801097}}</ref> એસ-એડેનોસિલમેથિયોનાઇન (એસએએમઇ (SAMe))ના ટૂંકા ગાળાના ક્લિનિકલ પરીક્ષણોની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે પુખ્તવયના લોકોમાં તે મેજર ડિપ્રેસનની સારવારમાં અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="renamed_from_16021987_on_20081205023023">{{vcite journal |author=Williams AL, Girard C, Jui D, Sabina A, Katz DL |title=S-adenosylmethionine (SAMe) as treatment for depression: a systematic review |journal=Clin Invest Med |volume=28 |issue=3 |pages=132–9 |year=2005 |pmid=16021987 |url=http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf |format=PDF |access-date=2008-12-04 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031912/http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf }}</ref> 2002ની સમીક્ષામાં જણાવાયું હતું કે ટ્રિપ્ટોફાન અને 5-હાઇડ્રોક્સિટ્રિપ્ટોફાન પ્લાસિબો કરતા વધુ અસરકારક હોય છે, પરંતુ તેની તરફેણમાં મોટા ભાગના પૂરાવા નબળી ગુણવત્તાના અને અપૂરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.<ref name="pmid11869656">{{vcite journal |author=Shaw K, Turner J, Del Mar C |title=Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1 |pages=CD003198 |year=2002 |pmid=11869656 |doi=10.1002/14651858.CD003198}}</ref> === અન્ય શારીરિક સારવાર === પુનરાવર્તિત (રિપિટિટિવ) ટ્રાન્સક્રેનિયલ મેગ્નેટિક સ્ટીમ્યુલેશન (આરટીએમએસ (rTMS)) માથાની બહાર દિમાગને શક્તિશાળી [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] લાગુ કરે છે. એકથી વધુ નિયંત્રિત અભ્યાસ સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસનમાં આ મેથડને ટેકો આપે છે. તેને આ સંકેત માટે [[યુરોપ]], કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુએસમાં મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref name="pmid17655558">{{vcite journal |author=Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H |title=Neurostimulation therapies in depression: A review of new modalities |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=116|issue=3|pages=174–81 |year=2007 |pmid=17655558 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.01033.x}}</ref><ref name="pmid18447962">{{vcite journal |author=Schutter DJ |title=Antidepressant efficacy of high-frequency transcranial magnetic stimulation over the left dorsolateral prefrontal cortex in double-blind sham-controlled designs: A meta-analysis |journal=Psychological Medicine |pages=1–11 |year=2008 |pmid=18447962 |doi=10.1017/S0033291708003462 |volume=39 |issue=1}}</ref><ref>{{vcite web |url= http://www.webmd.com/depression/news/20081008/fda-oks-tms-depression-device |title=FDA OKs TMS Depression Device: Brain-Stimulating Device Cleared for Depression Treatment After 1 Drug Failure |access-date=10 November 2008 |last=DeNoon|first=Daniel J. |date=October 8, 2008 |work=WebMD |publisher=WebMD}}</ref> આરટીએમએસ (rTMS) બિનજટિલ ડિપ્રેસન અને દવાને પ્રતિકારક ડિપ્રેસન માટે સમાન રીતે અસરકારક છે.<ref name="pmid18447962"/> જોકે તે એક સાથે કરવામાં આવેલા યાદચ્છિક પરીક્ષણોમાં ઇસીટી (ECT) કરતા ઉતરતા સ્તરનું હતું.<ref name="pmid17202547">{{vcite journal |author=Eranti S, Mogg A, Pluck G |title=A randomized, controlled trial with 6-month follow-up of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy for severe depression |journal=Am J Psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=73–81 |year=2007 |pmid=17202547 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.73 |last12=Rothwell |first12=J |last13=Edwards |first13=D |last14=Mcloughlin |first14=DM}}</ref> વેગસ નર્વ સ્ટીમ્યુલેશનને યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સમાં 2005માં સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન માટે એફડીએ (FDA) મારફત મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm |date=12 August 2005 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=11 November 2009 |title=VNS Therapy System – P970003s050 |work=Device Approvals and Clearances |accessdate=15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate=3 જુલાઈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703152756/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm}}</ref> જોકે તે એકમાત્ર વિશાળ ડબલ-બ્લાઇન્ડ ટ્રાયલમાં ટૂંકા ગાળામાં લાભ દર્શાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું જ્યારે તે સારવાર-પ્રતિરોધક દર્દીઓમાં આનુષંગિક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો હતો.<ref name="pmid16139580">{{vcite journal |author=Rush AJ, Marangell LB, Sackeim HA |title=Vagus nerve stimulation for treatment-resistant depression: A randomized, controlled acute phase trial |journal=Biological Psychiatry |volume=58 |issue=5 |pages=347–54 |year=2005 |pmid=16139580 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.05.025 |last12=Zajecka |first12=J |last13=Nierenberg |first13=AA |last14=Husain |first14=MM |last15=Ginsberg |first15=D |last16=Cooke |first16=RG}}</ref> 2008માં સિસ્ટમેટિક સમીક્ષામાં તારણ આવ્યું હતું કે ખુલ્લા અભ્યાસમાં દર્શાવાયેલા આશાસ્પદ પરિણામો છતાં મેજર ડિપ્રેસન માટે તેની અસરકારકતા નક્કી કરવામાં વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલની જરૂર છે.<ref name="pmid18374988">{{vcite journal |author=Daban C, Martinez-Aran A, Cruz N, Vieta E |title=Safety and efficacy of Vagus Nerve Stimulation in treatment-resistant depression. A systematic review |journal=[[J Affect Disord]] |volume=110 |issue=1–2 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18374988 |doi=10.1016/j.jad.2008.02.012}}</ref> ડિપ્રેસન ધરાવતા કેટલાક લોકોને સંગીતની થેરાપીથી ફાયદો થઇ શકે છે, પરંતુ તેના પુરાવાની ગુણવત્તા નબળી છે.<ref>{{cite journal |author=Maratos AS, Gold C, Wang X, Crawford MJ |title=Music therapy for depression |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD004517 |year=2008 |pmid=18254052 |doi=10.1002/14651858.CD004517.pub2 |url=}}</ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ (ગંભીર હતાશાના હુમલા)નો સમય જતા ઘણીવાર તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો પણ તેનો ઉકેલ આવી જાય છે. પ્રતિક્ષા યાદીના બાહ્ય દર્દીઓમાં જોવા મળ્યું છે કે કેટલાંક મહિનામાં તેના લક્ષણોમાં 10થી 15 ટકાનો ઘટાડો થાય છે તેમજ આશરે 20 ટકા દર્દીઓ હતાશાની બિમારીના સંપૂર્ણ માપદંડમાં આવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Miller I |year=2001|title=Untreated short-term course of major depression: A meta-analysis of outcomes from studies using wait-list control groups |journal=Journal of Affective Disorders |volume=66 |issue=2–3 |pages=139–46 |pmid=11578666 |doi=10.1016/S0165-0327(00)00304-9}}</ref> હતાશાની સ્થિતિના એક હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 23 સપ્તાહ હોવાનો અંદાજ છે, અને સાજા થઈ જવાનો સૌથી ઊંચો દર પ્રથમ ત્રણ મહિના છે.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Solomon DA, Leon AC |year=2006 |title=The naturalistic course of unipolar major depression in the absence of somatic therapy |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=194 |issue=5 |pages=324–29 |pmid=16699380 |doi=10.1097/01.nmd.0000217820.33841.53}}</ref> અભ્યાસોમાં દર્શાવાયું છે કે પ્રથમ ગંભીર હતાશાના હુમલાનો સામનો કરતા 80 ટકા કરતા વધુ દર્દીઓ તેમની જીવન દરમિયાન વધુ એક વાર આ સ્થિતિનું દુઃખ ભોગવશે<ref name="pmid17144786">{{vcite journal| author=Fava GA, Park SK, Sonino N |title=Treatment of recurrent depression. |journal=Expert Review of Neurotherapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=1735–1740 |year=2006 |pmid=17144786 |doi=10.1586/14737175.6.11.1735}}</ref> અને જીવનભરમાં સરેરાશ આવા ચાર હુમલામાંથી પસાર થાય છે.<ref name="pmid17555914">{{vcite journal| author=Limosin F, Mekaoui L, Hautecouverture S |title=Stratégies thérapeutiques prophylactiques dans la dépression unipolaire [Prophylactic treatment for recurrent major depression] |journal=La Presse Médicale |volume=36 |issue=11-C2 |pages=1627–1633 |year=2007 |pmid=17555914 |doi=10.1016/j.lpm.2007.03.032}}</ref> બીજી સામાન્ય વસતીના અભ્યાસો સૂચવે છે કે એ બિમારી ધરાવતા આશરે અડધા લોકો (સારવાર કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે) સાજા થઈ જાય છે અને સારી સ્થિતિમાં રહે છે, જ્યારે બીજા અડધા લોકો વધુ એક હતાશાના હુમલાનો સામનો કરે છે અને આશરે 15 ટકા ગંભીર પુરાવર્તનનો અનુભવ કરે છે.<ref name="pmid18458203">{{vcite journal |author=Eaton WW, Shao H, Nestadt G |title=Population-based study of first onset and chronicity in major depressive disorder |journal=Archives of General Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=513–20 |year=2008 |pmid=18458203 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.513 |pmc=2761826}}</ref> હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહેલા પસંદગીના દર્દીના અભ્યાસો નીચી રિકવરી અને ઊંચી જટિલતાના સંકેત મળે છે, જ્યારે મોટાભાગના બાહ્ય દર્દીઓને આવરી લઇને કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લગભગ તમામ રિકવર થઈ જાય છે અને આવા હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 11 મહિના હોય છે. ગંભીર અથવા સાયોકોટેકિ ડિપ્રેસનથી પીડાતા આશરે 90 ટકા દર્દીઓ, જેમાંથી મોટા ભાગના બીજી માનસિક બિમારીના માપદંડમાં પણ આવે છે તેવા દર્દીમાં આ હુમલાનું પુનરાવર્તન થાય છે.<ref name="pmid18251627">{{vcite journal |author=Holma KM, Holma IA, Melartin TK |title=Long-term outcome of major depressive disorder in psychiatric patients is variable |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=2 |pages=196–205 |year=2008 |pmid=18251627 |doi=10.4088/JCP.v69n0205}}</ref><ref name="pmid12877398">{{vcite journal |author=Kanai T, Takeuchi H, Furukawa TA |title=Time to recurrence after recovery from major depressive episodes and its predictors |journal=Psychological Medicine|volume=33 |issue=5 |pages=839–45 |year=2003 |pmid=12877398 |doi=10.1017/S0033291703007827}}</ref> જો સારવારથી તમામ લક્ષણોને દૂર કરવામાં આવ્યા ન હોય તો પુનરાવર્તનની શક્યતા વધુ રહે છે. હાલની માર્ગરેખાઓ બિમારીને ફરી ઉથલો મારતા અટકાવવા માટે તેનાથી છૂટકારો મળ્યા પછી ચારથી છ મહિના સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરે છે. ઘણા બિનપસંદગીપૂર્વકના નિયંત્રિત પરીક્ષણોનો પુરાવો દર્શાવે છે કે સાજા થઈ ગયા બાદ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવા ચાલુ રાખવાથી બિમારીના ફરી ઉથલાની શક્યતામાં 70 ટકા સુધીનો (પ્લાસિબો-મન મનાવવા દર્દીનો આપવામાં આવતી નામની દવા-પર 41 ટકા અને એન્ટ્રીડિપ્રેસન્ટ માટે 18 ટકા) આ પ્રતિબંધક દવાની અસર તેના ઉપયોગના પ્રથમ 36 મહિના સુધી રહેતી હોવાની શક્યતા છે.<ref name="pmid12606176">{{vcite journal |author=Geddes JR, Carney SM, Davies C |title=Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: A systematic review |journal=Lancet |volume=361 |issue=9358 |pages=653–61 |year=2003 |pmid=12606176 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12599-8}}</ref> હતાશાના વારંવારના હુમલાનો અનુભવ કરતા લોકોમાં આ બિમારી ગંભીર, લાંબા ગાળાની હતાશામાં ન પરીણમે તે માટે ત્વરિત અને સતત સારવારની જરૂર પડે છે. ઘણા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ લાંબા સમય સુધી અથવા તેમના જીવનના બાકી સમયગાળા સુધી દવા લેવી પડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|title=Major Depression|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707122024/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|url-status=dead}}</ref> પરિણામ નબળું હોય તેવા કેસો અપૂરતી સારવાર, ગંભીર પ્રારંભિક લક્ષણો, જેમાં સાઇકોસિસ, નાની ઉંમરે બિમારી, અગાઉના વઘુ હુમલા, એક વર્ષ પછી અપૂર્ણ રિકવરી, બીજી માનસિક કે મેડિકલ બિમારીનું અગાઉથી અસ્તિત્વ અને સમસ્યાગ્રસ્ત કુટુંબનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|title=Prognosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055044/http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|url-status=dead}}</ref> હતાશાથી પીડિત વ્યક્તિઓ હતાશા વગરના વ્યક્તિઓની સરખામણીમાં આયુષ્ય અપેક્ષા ટૂંકી હોવાની ધારણા હોય છે કે હતાશ વ્યક્તિ આપઘાત કરે તેવું જોખમ હોય છે.<ref name="pmid12377293">{{vcite journal |author=Cassano P, Fava M |title=Depression and public health: an overview |journal=J Psychosom Res |volume=53 |issue=4 |pages=849–57 |year=2002 |pmid=12377293 |doi= 10.1016/S0022-3999(02)00304-5}}</ref> જો કે તેઓ બીજા કારણોથી પણ મૃત્યુ પામતા હોય તેવો દર ઊંચો છે,<ref name="pmid17640152">{{vcite journal |author=Rush AJ |title=The varied clinical presentations of major depressive disorder |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=68 |issue= Supplement 8 |pages=4–10 |year=2007 |pmid=17640152}}</ref> તેઓ હૃદયની બિમારી જેવી સ્થિતિનો વધુ સરળતાથી શિકાર બને છે.<ref name="pmid18334889"/> આપઘાત કરતા 60 ટકા સુધીના લોકો મેજર ડિપ્રેસન જેવી માનસિક બિમારી ધરાવે છે અને જો વ્યક્તિમાં નિરાશાની ગહન ભાવના હોય અથવા હતાશા અને બોર્ડરલાઇન વ્યક્તિત્વ ડિસઓર્ડર બંને હોય તો જોખમ ઊંચુ રહે છે.<ref name="IntegrativeSuicide">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=248–49}}</ref> અમેરિકામાં ગંભીર હતાશાનું નિદાન થયેલા વ્યક્તિઓમાં આપઘાતનું જીવનભરનું જોખમ 3.4 ટકા છે, જે પુરુષ માટે આશરે 7 ટકા અને મહિલા માટે 1 ટકાના ખૂબ જ તફાવત ધરાવતા બે આંકડોનો સરેરાશ આંકડો છે. (જોકે મહિલામાં આપઘાતના પ્રયાસો વધુ જોવા મળે છે).<ref name="pmid11437805">{{vcite journal |author=Blair-West GW, Mellsop GW |year=2001|title=Major depression: Does a gender-based down-rating of suicide risk challenge its diagnostic validity? |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|volume=35 |issue=3 |pages=322–28 |pmid=11437805 |doi=10.1046/j.1440-1614.2001.00895.x}}</ref> આ અંદાજ અગાઉના 15 ટકાના સ્વીકાર્ય આંકડા કરતા ઘણો નીચો છે.<ref>{{vcite journal |author=Oquendo MA, Bongiovi-Garcia ME, Galfalvy H |title=Sex differences in clinical predictors of suicidal acts after major depression: a prospective study |journal=The American journal of psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=134–41 |year=2007 |pmid=17202555 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.134}}</ref> અગાઉનો 15 ટકાનો આંકડો હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓના જુના અભ્યાસ આધારિત છે.<ref name="pmid11097952">{{vcite journal |author=Bostwick, JM |title=Affective disorders and suicide risk: A reexamination |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=12 |pages=1925–32 |pmid=11097952 |year=2000 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 |doi=10.1176/appi.ajp.157.12.1925 |last2=Pankratz |first2=VS |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024359/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 }}</ref> == રોગશાસ્ત્ર == === પ્રચલિત === [[ચિત્ર:Unipolar depressive disorders world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|250px|દેશવાર યુનિપોલર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનો એજ-સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર (ડીએએલવાય (DALY)) દર (પ્રતિ 100,000 રહેવાસી).<ref>[560]</ref>]] ડિપ્રેસન એ વિશ્વભરમાં રોગીષ્ઠ મનોવૃત્તિનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/whr/2001/en/index.html |title=The world health report 2001 – Mental Health: New Understanding, New Hope |access-date=2008-10-19 |work=WHO website |publisher=World Health Organization |year=2001}}</ref> તેની આજીવન અસરમાં વિવિધતા રહેલી છે જેમાં જાપાનમાં 3% અને અમેરિકામાં 17% લોકો તેનો ભોગ બનેલા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં પોતાના જીવન દરમિયાન ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા લોકોનું પ્રમાણ 8-12% ની રેન્જમાં રહે છે.<ref name="pmid12830306">{{vcite journal |author=Andrade L, Caraveo-A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com Epidemiology of major depressive episodes: Results from the International Consortium of Psychiatric Epidemiology (ICPE) Surveys |journal=Int J Methods Psychiatr Res |volume=12 |issue=1 |pages=3–21 |year=2003 |pmid=12830306 |doi=10.1002/mpr.138 |last12=Kiliç |first12=C |last13=Offord |first13=D |last14=Ustun |first14=TB |last15=Wittchen |first15=HU}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O |year=2003 |title=The epidemiology of major depressive disorder: Results from the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) |journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=289|issue=203 |pages=3095–105 |pmid=12813115 |doi=10.1001/jama.289.23.3095 |author10=National Comorbidity Survey Replication}}</ref> ઉત્તર અમેરિકામાં વર્ષના ગાળા દરમિયાન મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની સંભાવના પુરુષોમાં 3-5% અને મહિલાઓમાં 8-10% રહે છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE |year=2005|title=Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939837|doi=10.1001/archpsyc.62.6.593}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Murphy JM, Laird NM, Monson RR, Sobol AM, Leighton AH |year=2000|title=A 40-year perspective on the prevalence of depression: The Stirling County Study|journal=Archives of General Psychiatry |volume=57 |issue=3 |pages=209–15|pmid=10711905|doi=10.1001/archpsyc.57.3.209}}</ref> વસતીના અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છેકે મેજર ડિપ્રેસન પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં બમણું પ્રમાણ ધરાવે છે, જોકે આમ શા માટે છે અને અજાણ્યા પરિબળોનું તેમાં યોગદાન છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી.<ref name="Kuehner03">{{vcite journal |last=Kuehner |first=C |year=2003 |title= Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=108 |issue=3 |pages=163–74 |pmid=12890270 |doi=10.1034/j.1600-0447.2003.00204.x}}</ref> સાપેક્ષમાં આ વધારાનો સંદર્ભ ક્રોનોલોજિકલ ઉમર કરતા પુખ્તાવસ્થાના વિકાસ સાથે વધારે છે અને પુખ્તવયના લોકોમાં 15થી 18 વર્ષની વય વચ્ચે જોવા મળે છે અને અંતઃસ્ત્રાવોના પરિબળો કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે વધુ સંલગ્ન હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Kuehner03"/> લોકો મોટા ભાગે 30થી 40 વર્ષની વય વચ્ચે પહેલી વાર ડિપ્રેસન એપિસોડનો ભોગ બને તેવી મહત્તમ શક્યતા હોય છે અને ત્યાર બાદ 50થી 60 વર્ષની વય વચ્ચે નાના પ્રમાણમાં તેની ઘટનાઓની ટોચ આવે છે.<ref name="Eaton97">{{vcite journal |author=Eaton WW, Anthony JC, Gallo J |year=1997|title=Natural history of diagnostic interview schedule/DSM-IV major depression. The Baltimore Epidemiologic Catchment Area follow-up |journal=Archives of General Psychiatry |volume=54 |pages=993–99 |pmid=9366655 |issue=11}}</ref> સ્ટ્રોક, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ અથવા મલ્ટીપલ સ્કલેરોસિસ જેવી ન્યુરોલોજિકલ સ્થિતિ અને બાળકના જન્મ પછી એક વર્ષ દરમિયાન ડિપ્રેસનમાં વધારો થાય છે.<ref name="Rickards05">{{vcite journal |author=Rickards H |year=2005|title=Depression in neurological disorders: Parkinson's disease, multiple sclerosis, and stroke |journal=Journal of Neurology Neurosurgery and Psychiatry |volume=76 |pages=i48–i52 |pmid=15718222 |url=http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |doi=10.1136/jnnp.2004.060426|pmc=1765679}}</ref> રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓ પછી તે વધુ સામાન્ય છે અને સારા પરિણામ કરતા નબળા પરિણામ સાથે તે વધુ સંકળાયેલ છે.<ref name="pmid18334889">{{vcite journal |author=Alboni P, Favaron E, Paparella N, Sciammarella M, Pedaci M |title=Is there an association between depression and cardiovascular mortality or sudden death? |journal=Journal of cardiovascular medicine (Hagerstown, Md.) |volume=9 |issue=4 |pages=356–62 |year=2008 |pmid=18334889}}</ref><ref name="pmid11383983">{{vcite journal |author=Strik JJ, Honig A, Maes M |title=Depression and myocardial infarction: relationship between heart and mind |journal=Progress in neuro-psychopharmacology & biological psychiatry |volume=25 |issue=4 |pages=879–92 |year=2001 |pmid=11383983 |doi=10.1016/S0278-5846(01)00150-6}}</ref> વૃદ્ધ લોકોમાં ડિપ્રેસનના પ્રમાણ વિશે અભ્યાસમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે છે, પરંતુ મોટા ભાગની માહિતી દર્શાવે છે કે આ વયજૂથમાં ડિપ્રેસનમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Jorm AF |title=Does old age reduce the risk of anxiety and depression? A review of epidemiological studies across the adult life span |journal=Psychological Medicine |volume=30 |issue=1 |pages=11–22 |year=2000 |pmid=10722172 |doi=10.1017/S0033291799001452}}</ref> ગ્રામીણ વસતીની સરખામણીમાં શહેરી વસતીમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વધુ વ્યાપક હોય છે અને નિરાધાર લોકો જેવા ઊંચા સામાજિક આર્થિક પરિબળ ધરાવતા જુથમાં તે વધુ જોવા મળે છે.<ref>ગેલ્ડર, એમ., મેયો, આર. અને ગેડ્સ, જે. 2005. સાઇકિયાટ્રી. ત્રીજી આવૃત્તિ. ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ. પાના105.</ref> === સહરોગિષ્ઠ મનોવિકૃત્તિ === મેજર ડિપ્રેસન ઘણી વાર માનસિક બીમારીની સમસ્યા સાથે પેદા થાય છે. 1990-92ના ''નેશનલ કોમોર્બિડિટી સરવે'' (યુએસ)ના અહેવાલ પ્રમાણે મેજર ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા 51 ટકા લોકો આજીવન અસ્વસ્થતાથી પીડાતા હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Nelson C, McGonagle KA |year=1996 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=suppl 30 |pages=17–30 |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey|pmid=8864145}}</ref> અસ્વસ્થતા ચિહ્નોથી ડિપ્રેસિવ બીમારી પર મોટી અસર પડી શકે છે જેમાં સાજા થવામાં વિલંબ થવો, ફરીથી ડિપ્રેસનમાં સરી જવાનો ખતરો, વધુ વિકલાંગતા અને આપઘાતના પ્રયાસમાં વધારો થવો વગેરે સામેલ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hirschfeld RMA |year=2001 |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–254 |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care|pmid=15014592 |pmc=181193}}</ref> અમેરિકન ન્યુરોએન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ રોબર્ટ સેપોલ્સ્કીએ તેવી જ રીતે દલીલ કરી છે કે સ્ટ્રેસ, અસ્વસ્થતા અને ડિપ્રેસન વચ્ચેનો સંબંધ માપી શકાય છે અને જીવવૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રદર્શિત કરી શકાય છે.<ref>{{vcite book|author = Sapolsky Robert M|year = 2004|title = Why zebras don't get ulcers|pages = 291–98|publisher = Henry Holt and Company, LLC|isbn = 0-8050-7369-8}}</ref> દારૂના સેવન અને કેફી પદાર્થોના ઉપયોગનું પ્રમાણ અને ખાસ કરીને અવલંબન વધારે છે<ref>{{vcite journal |author=Grant BF |year=1995|title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: Results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–87 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9}}</ref> અને એડીએચડી (ADHD)નું નિદાન થયા હોય તેવા લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકો કોમોર્બિડ ડિપ્રેસન ધરાવે છે.<ref>{{vcite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |author=Hallowell EM, Ratey JJ|year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York |isbn=0-345-44231-8 |pages=253–55}}</ref> પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર અને ડિપ્રેસન પણ ઘણી વાર સાથે જોવા મળે છે.<ref name="NIMHPub"/> ડિપ્રેસન અને પીડા ઘણી વાર સાથે પેદા થાય છે. તેની પાછળ એવું સરળ કારણ હોઇ શકે છે કે પીડા સહન કરવી એ સ્વભાવિક રીતે ડિપ્રેસિંગ હોય છે,{{Citation needed|date=October 2010}} ખાસ કરીને જો તે હઠીલી હોય અને નિયંત્રણમાં લઇ શકાતી ન હોય. તે શિક્ષિત લાચારીની સેલેગ્મેનની થિયરીમાં પણ ફીટ થાય છે. ડિપ્રેસન હેઠળના 65 ટકા દર્દીઓમાં એક અથવા વધુ પીડાના લક્ષણો હોય છે અને પીડા ધરાવતા પાંચથી 85 ટકા દર્દીઓ ડિપ્રેસનથી પીડાતા હોય છે જેનો આધાર સેટિંગ પર હોય છે. સામાન્ય પ્રેક્ટિસમાં તેનું પ્રમાણ નીચું હોય છે જ્યારે વિશેષતા ધરાવતી ક્લિનિક્સમાં તેનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે. ડિપ્રેસનના નિદાનમાં ઘણી વાર વિલંબ થાય છે અથવા ચૂકી જવાય છે અને તેનું પરિણામ વધુ ખરાબ થાય છે. ડિપ્રેસન ધ્યાન પર આવે પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે સમજવામાં ન આવે તો પરિણામ દેખીતી રીતે જ કથળી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Bair MJ, Robinson RL, Katon W |year=2003|journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |title=Depression and Pain Comorbidity: A Literature Review |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433 (fulltext)|access-date=08–11–11 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |pmid=14609780 |last1=Bair |first1=MJ |last2=Robinson |first2=RL |last3=Katon |first3=W |last4=Kroenke |first4=K}}</ref> ડિપ્રેસનના કારણે રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓમાં 1.5થી 2 ગણો વધારો થાય છે, જે બીજા જાણીતા જોખમના પરિબળોથી સ્વતંત્ર છે અને તે સ્વયં પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ રીતે જોખમના પરિબળો જેમ કે ધુમ્રપાન અને સ્થુળતા સાથે સંકળાયેલ છે. મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા લોકો કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યાઓની સારવારની તબીબી ભલામણો પર ઓછું ધ્યાન આપે તેવી શક્યતા હોય છે તેથી તેના જોખમમાં વધુ વધારો થાય છે. આ ઉપરાંત કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડિપ્રેસનને ન ઓળખી શકે તેવી શક્યતા રહેલી છે જેથી સારવાર દરમિયાન કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યા વધુ જટિલ બની શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Schulman J and Shapiro BA |year=2008 |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=9 |title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation? |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 }}</ref> === બીમારીની અસરો === ડિપ્રેસનને ઘણી વાર બેરોજગારી અને ગરીબી સાથે સાંકળવામાં આવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Weich S, Lewis G |year=1998|title=Poverty, unemployment, and common mental disorders: Population based cohort study |journal=[[BMJ]]|volume=317 |pages=115–19 |pmid=9657786|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7151/115 (fulltext)|access-date=2008-09-16 |issue=7151 |pmc=28602}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન હાલમાં ઉત્તર અમેરિકા અને અન્ય ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં બીમારીના ભારણનું અગ્રણી કારણ છે અને વિશ્વભરમાં ચોથા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ એવી આગાહી કરવામાં આવે છે કે વર્ષ 2030માં એચઆઈવી (HIV) પછી તે વિશ્વભરમાં બીમારીના બોજમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ હશે.<ref name="pmid17132052">{{vcite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> ફરીથી તેમાં ધકેલાયા બાદ (રિલેપ્સ) સારવાર લેવામાં વિલંબ કે નિષ્ફળતા અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા સારવારમાં નિષ્ફળતા આ અસમર્થતા ઘટાડવામાં બે મોટા અવરોધ છે.<ref name="Andrews08">{{vcite journal |author=Andrews G |title=In Review: Reducing the Burden of Depression |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=53 |issue=7 |pages=420–27 |year=2008 |url=http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642 (fulltext) |pmid=18674396 |access-date=08–11–10 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195032/http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642%20%28fulltext%29 }}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of depression}} પ્રાચીન ગ્રીક ચિકિત્સક હિપોક્રેટ્સે ખેદોન્માદના લક્ષણોને વિશિષ્ટ માનસિક અને શારિરીક લક્ષણો ધરાવતી બીમારી ગણાવ્યા હતા. તેમણે તમામ “ભય અને વિષાદ”, જો તે લાંબા સમય સુધી ટકે તો બીમારીના લક્ષણ સમાન ગણાવ્યા હતા.<ref>હિપ્પોક્રેટ્સ, ''એફોરિઝમ્સ'' , સેક્શન 6.23</ref> તે આજની ડિપ્રેસનની વિભાવનાથી સમાન છે, પરંતુ ઘણા વિશાળ અર્થમાં છે. તેમાં દુખ, હતાશા અને વિષાદના લક્ષણોના સમુહ પર અને ઘણી વાર ભય, ગુસ્સો, ભ્રમણા અને મનોગ્રસ્તિને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Radden2003">{{vcite journal |author=Radden, J |year=2003 |title=Is this dame melancholy? Equating today's depression and past melancholia |journal=Philosophy, Psychiatry, & Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=37–52 |url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_psychiatry_and_psychology/v010/10.1radden01.html |doi=10.1353/ppp.2003.0081}}</ref> ડિપ્રેસન શબ્દ જ લેટિન ક્રિયાપદ ''ડિપ્રિમિયર'' (deprimere) પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ છે “દબાવી દેવું”.<ref>ડિપ્રેસ. (એન.ડી.). ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ. સુધારો જૂન 30, 2008, [http://dictionary.reference.com/browse/depress Dictionary.com]માંથી</ref> 14મી સદીથી “ડિપ્રેસ કરવા”નો અર્થ થતો હતો જુસ્સો દબાવી દેવો અથવા તેમાં ઘટાડો કરવો. તેનો ઉપયોગ 1665માં અંગ્રેજ લેખક રિચાર્ડ બેકરના ''ક્રોનિકલ'' માં “કોઇ જુસ્સાનું ભારે ડિપ્રેસન” ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કરવામાં આવ્યો હતો, અને અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન દ્વારા 1753માં એવાજ અર્થમાં ઉપયોગ થયો હતો.<ref>{{vcite web |author= Wolpert, L |title=Malignant Sadness: The Anatomy of Depression |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-sadness.html|access-date=2008-10-30}}</ref> આ શબ્દનો ઉપયોગ શરીરવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં પણ થવા લાગ્યો હતો. ફ્રેન્ચ મનોરોગ ચિકિત્સક લુઇસ ડેલાસિઉવ દ્વારા 1856માં મનોચિકિત્સા સંબંધી લક્ષણોનો પ્રારંભિક ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તે ભાવનાત્મક કામગીરીના મનોવૈજ્ઞાનિક અને અલંકારિક નીચલા સ્તર માટે તબીબી શબ્દકોષમાં તે રજૂ થવા લાગ્યું હતું.<ref name="pmid3074848">{{vcite journal |author=Berrios GE |title=Melancholia and depression during the 19th&nbsp;century: A conceptual history |journal=British Journal of Psychiatry |volume=153 |pages=298–304 |year=1988 |pmid=3074848 |doi=10.1192/bjp.153.3.298}}</ref> [[એરિસ્ટોટલ]]ના સમયથી ખેદોન્માદને વિદ્વાન અને બૌદ્ધિક રીતે તેજસ્વી વ્યક્તિ સાથે, ધ્યાન અને સર્જનાત્મકતાના અવરોધ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. નવી વિભાવનામાં આ જોડાણને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા અને 19મી સદી દરમિયાન તેને સ્ત્રી સાથે વધુ સાંકળવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Radden2003"/> ''મેલાન્કોલિયા'' (ખેદોન્માદ) નિદાનને લગતો એક પ્રભાવકારી શબ્દ રહ્યો છે, છતાં ''ડિપ્રેસન'' ને તબીબી સંધિઓમાં વધુ સ્થાન મળવા લાગ્યું અને સદીના અંત સુધીમાં તે સમાનાર્થી બની ગયું હતું, જર્મન મનોચિકિત્સક એમિલ ક્રેપેલિન તેનો વધુ વ્યાપક શબ્દ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં પ્રથમ હતા જેમણે વિવિધ પ્રકારના વિષાદને ''ડિપ્રેસિવ સ્થિતિ'' તરીકે ગણાવી હતી.<ref name="Davison2006">{{vcite journal |last=Davison |first=K|year=2006|title=Historical aspects of mood disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=4 |pages=115–18 |doi=10.1383/psyt.2006.5.4.115}}</ref> સિગ્મન્ડ ફ્રેઇડે 1917માં તેમના અભ્યાસગ્રંથ ''મોર્નિંગ એન્ડ મેલેન્કોલિયા'' માં વિષાદની સ્થિતિને શોક સાથે સાંકળી હતી. તેમણે થિયરી આપી હતી કે સ્થૂળ ચીજ ગુમાવવી જેમ કે મૃત્યુ કે રોમેન્ટિક જોડાણભંગથી મૂલ્યવાન સંબંધ ગુમાવવા વગેરેથી કાલ્પનિક નુકસાન પણ થાય છે; ડિપ્રેસ થયેલી વ્યક્તિએ ઘમંડના ''લિબિડિનલ'' કેથેક્સિસ નામે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અર્ધજાગ્રત, અહંપ્રેમ મારફત લાગણીના પદાર્થ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી ખોટથી શોક કરતા પણ વધુ તીવ્ર વિષાદયુક્ત લક્ષણો પેદા થાય છે, જે માત્ર નકારાત્મક રીતે જોવામાં આવતા બહારના વિશ્વમાં નહીં, પરંતુ ગર્વનું પણ ખંડન થાય છે.<ref name="Carhart-Harris08"/> દર્દીની પોતાના વિશેની ધારણા નબળી પડવા લાગે છે જે પોતાના દોષ, લઘુતા અને મૂલ્યહીનતાની માન્યતામાં રજૂ થાય છે.<ref name="autogenerated1"/> તેમણે પ્રારંભિક જીવનના અનુભવોને પણ અસરકર્તા પરિબળ ગણાવ્યા હતા.<ref name="Radden2003"/> મેયરે એક સામાજિક અને જૈવિક માળખાનું મિશ્રણ રજુ કર્યું હતું અને વ્યક્તિના જીવનના સંદર્ભમાં ''પ્રતિભાવ'' પર ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે ''ડિપ્રેસન'' શબ્દનો ઉપયોગ ''ખેદોન્માદ'' ના બદલે કરવો જોઇએ.<ref name="Lewis1934">{{vcite journal |author=Lewis, AJ| year=1934|title=Melancholia: A historical review |journal=Journal of Mental Science |volume=80 |pages=1–42|doi= 10.1192/bjp.80.328.1}}</ref> ડીએસએમ (DSM) (ડીએસએમ-1 (DSM-I), 1952)ની પ્રથમ આવૃત્તિમાં ''ડિપ્રેસિવ રિએક્શન'' અને DSM-II (1968) ''ડિપ્રેસિવ ન્યુરોસિસ'' સામેલ હતા જેને આંતરિક સંઘર્ષ કે ઓળખી શકાય તેવી ઘટનાના વધારે પડતા પ્રત્યાઘાત તરીકે ગણવામાં આવે છે અને મેજર અસરકર્તા ડિસઓર્ડરમાં મેનિક-ડિપ્રેસિવ મનોવિક્ષિપ્તિના એક ડિપ્રેસિવ પ્રકારનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="DSMII">{{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-II |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=1968 |chapter=Schizophrenia |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |format=PDF |access-date=2008-08-03 |pages=36–37, 40 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |date=2007-08-20 }} {{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> 20મી સદીની મધ્યમાં સંશોધનકર્તાઓએ એવી થિયરી આપી હતી કે ડિપ્રેસન મગજમાં ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાં રાસાયણિક અસંતુલનના કારણે સર્જાય છે. આ થિયરી 1950ના દાયકામાં મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના સ્તરમાં ફેરફાર કરતા રિસેપ્રાઇન અને આઇસોનિયાઝિડ અને ડિપ્રેસિવ લક્ષણો અસર કરતા નિરીક્ષણ પર આધારિત હતી.<ref>{{vcite journal|author = Schildkraut, JJ|year=1965|title = The catecholamine hypothesis of affective disorders: A review of supporting evidence |journal = American Journal of Psychiatry |volume=122 |issue=5| pages = 509–22|pmid=5319766}}</ref> ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દ સૌથી પહેલા 1970ના દાયકાના મધ્યમાં યુએસ ક્લિનિસિયન્સે રજૂ કર્યો હતો જે લક્ષણોની પેટર્નના નિદાન આધારિત ધોરણોના દરખાસ્તના ભાગરૂપે હતી (જે 'રિસર્ચ ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા' તરીકે ઓળખાતી, અગાઉના ફેઇનર માપદંડ પર આધારિત)<ref>{{vcite web |author=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |access-date=2008-11-08 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2005-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf }}</ref> અને 1980માં ડીએસએમ-III (DSM-III) માં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Philipp1991">{{vcite journal |author=Philipp M, Maier W, Delmo CD |title=The concept of major depression. I. Descriptive comparison of six competing operational definitions including ICD-10 and DSM-III-R |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=4–5 |pages=258–65 |year=1991 |pmid=1829000 |doi=10.1007/BF02189537 |url=http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214435/http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ }}</ref> સાતત્ય લાવવા માટે આઇસીડી-10 (ICD-10)માં પણ સમાન ક્રાઇટેરિયાનો ઉપયોગ થયો હતો, માત્ર નાના સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડીએસએમ (DSM) ડાયગ્નોસ્ટિકના ધોરણથી ''માઇલ્ડ ડિપ્રેસિવ એપિસોડ'' નો સંકેત મળે છે જેનાથી મધ્યમ અને તીવ્ર પ્રકરણ માટે ઉચ્ચ પ્રવેશદ્વાર કેટેગરી મળે છે.<ref name="Philipp1991"/><ref>{{cite web |author=Gruenberg, A.M., Goldstein, R.D., Pincus, H.A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/50/35273078/3527307850.pdf |title=Classification of Depression: Research and Diagnostic Criteria: DSM-IV and ICD-10 |publisher=wiley.com |access-date=October 30, 2008}}</ref> મેલાન્કોલિક સબટાઇપમાં ''ખેદોન્માદ'' નો પ્રાચિન વિચાર હજુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. કેટલાક વિરોધાભાસી તારણ અને મત હોવા છતાં ડિપ્રેસનની નવી વ્યાખ્યાઓ વિસ્તૃત રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે. ખેદોન્માદના નિદાન પર જવા માટે કેટલીક ચાલુ પ્રયોગમુલક આધારિત દલીલો છે.<ref name="ActaPsychiatrica06">{{vcite journal |title=Melancholia: Beyond DSM, beyond neurotransmitters. Proceedings of a conference, May 2006, Copenhagen, Denmark |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica Suppl |volume=115 |issue=433 |pages=4–183 |year=2007 |pmid=17280564 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.00956.x |author=Bolwig, Tom G. |last2=Shorter |first2=Edward}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Fink M, Bolwig TG, Parker G, Shorter E |year=2007|title=Melancholia: Restoration in psychiatric classification recommended |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=115 |issue=2 |pages=89–92 |doi=10.1111/j.1600-0447.2006.00943.x |pmid=17244171}}</ref> 1950ના દાયકાથી નિદાનના કવરેજના વિસ્તરણ અંગે કેટલી ટીકા થઇ છે જે એન્ટી ડિપ્રેસન્ટ્સ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક મોડલના વિકાસ અને પ્રમોશન સંબંધિત છે.<ref>{{vcite book |title=The Antidepressant Era |last=Healy |first=David |authorlink=David Healy (psychiatrist)|year=1999 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-03958-0 |pages=42}}</ref> == સામાજિકસાંસ્કૃતિક પાસા == [[ચિત્ર:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|upright|thumb|250px|ભૂતપૂર્વ અમેરિકન પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન "મેલાનકોલી"થી પીડાતા હતા. મેલાનકોલી એવી સ્થિતિ છે જેનો હાલ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>વોલ્ફ, જોશુઆ "લિંકન્સ ગ્રેટ ડિપ્રેસન", ધ એટલાન્ટિક, ઓક્ટોબર 2005, સુધારો ઓક્ટોબર 10, 2009</ref>]] {{See also|List of people with depression}} ડિપ્રેસન અંગે સંસ્કૃતિમાં અને વિવિધ સંસ્કૃતિ વચ્ચે લોકોની કલ્પનામાં ઘણી વિવિધતા છે. એક ટીપ્પણીકારના નિરીક્ષણ પ્રમાણે "વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતાની ગેરહાજરી"ના કારણે ડિપ્રેસન અંગેની ચર્ચા ભાષાના પ્રશ્ન પર પહોંચે છે. "આપણે તેને શું કહી શકીએ "બીમારી", "ડિસઓર્ડર", "માનસિક સ્થિતિ"ની અસર આપણે તેને કઇ રીતે જોઇએ છીએ, નિદાન કરીએ છીએ અને સારવાર કરીએ છીએ તેના પર પડે છે."<ref>{{vcite web |url=http://www.slate.com/id/2129377|title=The Depression Wars: Would Honest Abe Have Written the Gettysburg Address on Prozac? |author=Maloney F|date= November 3, 2005|work= Slate magazine |publisher= Washington Post|access-date=2008-10-03}}</ref> ગંભીર ડિપ્રેસનને અંગત વ્યવસાયિક સારવાર આપવી પડે તેવી બીમારી ગણવા માટે કે બીજા કશાકના સૂચક ગણવા અંગે, જેમ કે સામાજિક કે નૈતિક સમસ્યા ધ્યાને લેવા વિશે, જૈવિક અસંતુલનના પરિણામ અંગે, અથવા ડિસ્ટ્રેસને સમજવા માટે વ્યક્તિગત મતભેદોના પરાવર્તન જેનાથી શક્તિવિહીનતા અને ભાવુક સંઘર્ષ અંગે અલગ અલગ સંસ્કૃતિઓમાં વિવિધતા જોવા મળે છે <ref name="Karasz05">{{vcite journal |author=Karasz A |title=Cultural differences in conceptual models of depression |journal=Social Science in Medicine |volume=60 |issue=7 |pages=1625–35 |year=2005 |pmid=15652693 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.011}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Tilbury, F|year=2004|title=There are orphans in Africa still looking for my hands': African women refugees and the sources of emotional distress|journal=Health Sociology Review|volume=13|issue=1|pages=54–64|url=http://www.atypon-link.com/EMP/doi/abs/10.5555/hesr.2004.13.1.54|access-date=2008-10-03}}</ref> કેટલાક દેશો, જેમ કે [[ચીન]]માં આ નિદાન ઓછું સામાન્ય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે ચીન પરંપરાગત રીતે ભાવુક ડિપ્રેસન (જોકે 1980ના દાયકાની શરૂઆતથી ચીન દ્વારા ડિપ્રેસનના ઇનકારમાં મોટા પ્રમાણમાં સુધારો થયો છે)ને નકારે છે અથવા તેની અભિવ્યક્તિ કરતું નથી.<ref>{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2001|title=Depression in the planet's largest ethnic group: The Chinese |journal=American Journal of Psychiatry |volume=158 |issue=6 |pages=857–64 |pmid=11384889 |last2=Gladstone |first2=G |last3=Chee |first3=KT}}</ref> વૈકલ્પિક રીતે એવું પણ હોઇ શકે કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ માનવ ચિંતાની અભિવ્યક્તિને નવો આકાર આપે અને ઉપર ચઢાવીને તેને ડિસઓર્ડરનો દરજ્જો આપે. ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોફેસર ગોર્ડન પાર્કર અને અન્ય લોકોની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન અંગે પશ્ચિમી વિચાર વેદના અથવા દુઃખને “તબીબી” સ્વરૂપ આપે છે.<ref name="Parker07">{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2007 |title=Is depression overdiagnosed? Yes |journal=[[BMJ]] |volume=335|issue=7615 |pages=328|pmid=17703040|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7615/328 |doi=10.1136/bmj.39268.475799.AD |pmc=1949440}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Pilgrim D, Bentall R |year=1999 |title=The medicalisation of misery: A critical realist analysis of the concept of depression |journal=Journal of Mental Health |volume=8 |issue=3 |pages=261–74 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 |doi=10.1080/09638239917580 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511143544/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 }}</ref> તેવી જ રીતે હંગેરીયન-અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક થોમસ ઝાઝ અને અન્યની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન એક અલંકારયુક્ત બીમારી છે જને અયોગ્ય રીતે વાસ્તવિક બીમારી ગણાવવામાં આવી છે.<ref>{{vcite web |author=Steibel W (Producer) |year=1998 |url=http://www.szasz.com/isdepressionadiseasetranscript.html |title=Is depression a disease? |work=Debatesdebates |access-date=2008-11-16}}</ref> એવી પણ ચિંતા છે કે ડીએસએમ (DSM) તથા તેને લાગુ પાડતી વર્ણનાત્મક સાયકિયાટ્રી ડિપ્રેસન જેવા અમૂર્ત ઘટનાને લાગુ કરવા પ્રયાસ કરે છે જે વાસ્તવમાં સામાજિક રચના હોઇ શકે છે.<ref name="Blazer">{{vcite book |author=Blazer DG |title=The age of melancholy: "Major depression" and its social origins |publisher= Routledge|location=New York, NY, USA |year=2005 |isbn=978-0415951883}}</ref> અમેરિકન આર્કેટિપલ મનોવિજ્ઞાનિક જેમ્સ હિલમેન લખે છે કે ડિપ્રેસન "આશરો, મર્યાદા, કેન્દ્ર, ગુરુત્વ, વજન અને વિવેકશીલ અસમર્થતા" લાવે ત્યાં સુધી આત્મા માટે તંદુરસ્ત હોઇ શકે છે.<ref name="Hillman">{{vcite book |author=Hillman J (T Moore, Ed.) |title=A blue fire: Selected writings by James Hillman |publisher= Harper & Row|location=New York, NY, USA |year=1989 |pages=152–53 |isbn=0060161329}}</ref> હિલમેનની દલીલ છે કે ડિપ્રેસનને દૂર કરવાના થેરેપ્યુટિક પ્રયાસો ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃજીવનની થીમનો પડઘો પાડે છે. પરંતુ આત્માસભર જીવનને દુષ્ટ ગણાવવાની કમનસીબ અસર થાય છે. ઐતિહાસિક હસ્તિઓ આ પરિસ્થિતિ સાથે સંકળાયેલ સામાજિક કલંકના કારણે અથવા નિદાન કે સારવાર અંગે અજ્ઞાનના કારણે ઘણી વાર ડિપ્રેસનની ચર્ચા કરતા નથી અથવા સારવાર મેળવતા નથી. આમ છતાં પત્રો, જર્નલ્સ, કળાકૃતિઓ, લખાણના વિશ્લેષણ અથવા અર્થઘટન કે અમુક ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓના પરિવારજનો કે મિત્રોના નિવેદનો પરથી એવું તારણ નીકળે છે કે તે પૈકીના કેટલાક અમુક પ્રકારના ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા હતા. જેમને ડિપ્રેસન હતું તેવી શક્યતા હતી તેવા લોકોમાં અંગ્રેજી લેખક મેરી શેલી,<ref>{{vcite book |last=Seymour|first=Miranda |title= Mary Shelley|publisher=Grove Press|year=2002 |pages=560–61 |isbn=0802139485}}</ref> અમેરિકન-બ્રિટીશ લેખક હેનરી જેમ્સ<ref>{{vcite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html|title=Biography of Henry James|publisher=[[Public Broadcasting Service|pbs.org]]|access-date=2008-08-19|accessdate=2011-02-15|archivedate=2016-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926081921/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html}}</ref> અને અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite book |author=Burlingame, Michael |title=The Inner World of Abraham Lincoln |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana |year=1997 |isbn=0-252-06667-7 }}</ref> ડિપ્રેસનની શક્યતા ધરાવતા હોય તેવા કેટલાક જાણીતા સમકાલીન લોકોમાં કેનેડિયન ગીતકાર લિયોનાર્ડ કોહેન<ref>{{vcite web |author=Pita E |url=http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm |title=An Intimate Conversation with...Leonard Cohen |date=2001-09-26 |access-date=2008-10-03 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011082500/http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm }}</ref> અને અમેરિકન નાટ્યલેખક અને નવલકથાકાર ટેનેસી વિલિયમ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Jeste04">{{vcite journal |author=Jeste ND, Palmer BW, Jeste DV |title=Tennessee Williams |journal=American Journal of Geriatric Psychiatry |volume=12 |issue=4 |pages=370–75 |year=2004 |pmid=15249274 |doi=10.1176/appi.ajgp.12.4.370}}</ref> કેટલાક અગ્રણી મનોવિજ્ઞાનિકો જેમ કે અમેરિકન્સ વિલિયમ જેમ્સ<ref name="James">{{vcite book |author=James H (Ed.) |title=Letters of William James (Vols. 1 and 2) |publisher=Kessinger Publishing Co|location=Montana USA |pages=147–48|isbn=978-0766175662 |year=1920}}</ref><ref name="HistoryJames">{{Harvnb |Hergenhahn|2005| p=311}}</ref> અને જ્હોન બી. વોટ્સન<ref name="Cohen">{{vcite book |author=Cohen D |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London, UK |year=1979 |pages=7 |isbn=0710000545}}</ref> પણ પોતાના ડિપ્રેસનનો સામનો કરી રહ્યા હતા. એ બાબત પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે કે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર્સ અને મૂડ ડિસઓર્ડર્સનો સંબંધ સર્જનાત્મકતા સાથે છે કે નહીં, આ ચર્ચા એરિસ્ટોટલના યુગથી ચાલે છે.<ref name="pmid18689294">{{vcite journal |author=Andreasen NC |title=The relationship between creativity and mood disorders |journal=Dialogues in clinical neuroscience |volume=10 |issue=2 |pages=251–5 |year=2008 |pmid=18689294}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Simonton, DK |year=2005 |title=Are genius and madness related? Contemporary answers to an ancient question |journal=Psychiatric Times |volume=22 |issue=7 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114065333/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 }}</ref> બ્રિટિશ સાહિત્ય ડિપ્રેસન પર પરાવર્તનના ઘણા ઉદાહરણ આપે છે.<ref name="Heffernan">{{vcite book |author=Heffernan CF |title=The melancholy muse: Chaucer, Shakespeare and early medicine |publisher=Duquesne University Press |location=Pittsburgh, PA, USA |year=1996 |isbn=0820702625}}</ref> અંગ્રેજી ફિલોસોફર જ્હોન સ્ટુઅર્ટ મિલને આવા સાત મહિના લાંબા સમયનો અનુભવ થયો હતો જેને તેમણે ચેતાતંત્રની નબળી સ્થિતિ ગણાવી હતી જ્યારે વ્યક્તિ “આનંદ અથવા આનંદદાયક ઉત્તેજના”નો અનુભવ કરી શકતી નથી. એક એવો મૂડ જેમાં એક ક્ષણમાં માણસ આનંદમાં હોય છે અને તરત દુખી અને ઉદાસીન બની જાય છે. તેમણે અંગ્રેજ કવિ સેમ્યુઅલ ટેલર કોલેરિજના “ડિજેક્શન” અંગેના અવતરણને આ કેસના સચોટ વર્ણન સમાન ગણાવ્યું હતું. “વેદના, ખાલીપણુ, અંધકાર અને ગમગીની સાથેનું દુઃખ, / અર્ધસુપ્ત, ગુંગળાયેલ, ઉત્સાહ વગરનું દુઃખ / જેને કોઇ કુદરતી રીતે બહાર જવાનો માર્ગ કે રાહત મળતી નથી / શબ્દોમાં નિસાસો અથવા આંસુ.”<ref name="Mill">{{vcite book |url=http://www.gutenberg.org/files/10378/10378-8.txt |title=Autobiography |author=[[John Stuart Mill|Mill JS]] |format=txt |publisher=Project Gutenberg EBook |pages=1826–32|chapter= A crisis in my mental history: One stage onward |access-date=2008-08-09 |isbn=1421242001|year=2003}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Sterba R |title=The 'Mental Crisis' of John Stuart Mill|journal=Psychoanalytic Quarterly|volume=16 |issue=2 |pages=271–72 |year=1947|url=http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |access-date=2008-11-05}}</ref> અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સને 1780ના દાયકામાં “ધ બ્લેક ડોગ” શબ્દનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું ડિપ્રેસન વર્ણવ્યું હતું<ref name="McKinlay05">{{vcite web |url=http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf |title=Churchill’s Black Dog?: The History of the ‘Black Dog’ as a Metaphor for Depression |year=2005 |access-date=2008-08-18 |work=Black Dog Institute website |publisher=Black Dog Institute |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910170230/http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf }}</ref> અને ત્યાર બાદ તેને ભોગવી રહેલા ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ વડાપ્રધાન સર [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="McKinlay05"/> મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાજિક કલંક વિશાળ પાયે ફેલાયેલ છે અને માનસિક આરોગ્ય સેવાના સંપર્કથી તેમાં બહુ મામુલી ઘટાડો થયો છે. સારવાર અંગે જનમત આરોગ્યના વ્યાવસાયિકો કરતા ઘણો અલગ છે અને ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા વૈકલ્પિક સારવારને વધુ ઉપયોગી ગણવામાં આવે છે.ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર અંગે ઘણો નબળો મત પ્રવર્તે છે.<ref>{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=409|chapter= Public knowledge of and attitudes to mental disorders: a limiting factor in the optimal use of treatment services|author=Jorm AF, Angermeyer M, Katschnig H|isbn=0-521-66229-X}}</ref> યુકે (UK)માં રોયલ કોલેજ ઓફ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ અને રોયલ કોલેજ ઓફ જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સે 1992થી 1996 દરમિયાન લોકોને મેજર ડિપ્રેસન અંગે શિક્ષિત કરવા અને કલંકની લાગણી દૂર કરવા માટે સંયુક્ત પાંચ વર્ષનું ડિફીટ ડિપ્રેસન અભિયાન ચલાવ્યું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Tylee A, Wright A, Priest RG, Rix S, Hart D |year=1997 |title=The Defeat Depression Campaign: psychiatry in the public arena|journal=American Journal of Psychiatry |volume=154|pages=59–65 |pmid=9167546 |issue=6 Suppl}}</ref> ત્યાર બાદ કરવામાં આવેલા મોરી (MORI) અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ડિપ્રેસન અને તેની સારવાર અંગે લોકોમાં બહુ મામુલી હકારાત્મક ફેરફાર આવ્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Hart D, Priest RG |year=1998 |title=Changes in public attitudes to depression during the Defeat Depression Campaign |journal=British Journal of Psychiatry |volume=173|pages=519–22 |pmid=9926082 |doi=10.1192/bjp.173.6.519}}</ref> == નોંધ == === સંદર્ભો === {{Reflist|colwidth=30em}} === પસંદગીના કાર્ય === * {{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=0890420254|ref= CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}} * {{vcite book|author=Barlow DH |coauthors=Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=0534633560|ref= CITEREFBarlow2005}} * {{vcite book |author=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G|title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=0898629195|ref= CITEREFBeck1987}} * {{Cite book|author=Simon, Karen Michele; Freeman, Arthur M.; Epstein, Norman |title=Depression in the family |url=https://archive.org/details/depressioninfami0000unse |publisher=Haworth Press |location=New York |year=1986 |isbn=0-86656-624-4 |ref=CITEREFFreemanEpsteinSimon1987}} * {{vcite book |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=0534554016|ref= CITEREFHergenhahn2005}} * {{vcite book |author=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher= W. W. Norton & Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=0393312402|ref= CITEREFMay1994}} * {{vcite book |author=Hadzi-Pavlovic, Dusan; Parker, Gordon |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=0-521-47275-X|ref= CITEREFParker1996}} * {{vcite book |title=[[British National Formulary]] (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=9780853697787 |url=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |date=2015-05-13 }} * {{vcite book|author=Sadock, Virginia A.; Sadock, Benjamin J.; Kaplan, Harold I. |title=Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn= 0781731836| ref= CITEREFSadock2002}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122040955/http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml |date=2010-11-22 }} અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ડિપ્રેસન * [http://behavenet.com/capsules/disorders/mjrdepd.htm ડીએસએમ-4 (DSM-IV) ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા ફોર મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર] – ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) behavenet.comમાંથી લખાણ * {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Mood/Depression|Depression}} * [http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression એનએચએસ (NHS) એવિડન્સ– ડિપ્રેસન માટે સર્ચ પરિણામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122154651/http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression |date=2010-11-22 }} * [http://www.depressionalliance.org ડિપ્રેસન એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911211824/https://www.depressionalliance.org/ |date=2019-09-11 }} – ડિપ્રેસન એલાયન્સએ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને અસ્વસ્થતાથી પીડાતા લોકો માટે કામ કરતી યુકે (UK)ની એક સેવાભાવી સંસ્થા છે. {{Mental and behavioural disorders|selected = mood}} {{Bipolar disorder}} {{DEFAULTSORT:Major Depressive Disorder}} [[શ્રેણી:ઇનકન્સ્ટિટન્ટ સાઇટેશન સાથેના લેખો]] [[શ્રેણી:મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર]] [[શ્રેણી:અસાધારણ મનોવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:દવાઓનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:બાઇપોલર સ્પેક્ટ્રમ]] 1qylydzasw6bo0ojugkviek3695n8iz 0 30801 906335 906334 2026-10-16T12:44:08Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-55503-37|~2026-55503-37]] ([[User talk:~2026-55503-37|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 841224 wikitext text/x-wiki '''મહિનો''' એ સમયની ગણતરીનું એક પરિમાણ છે. સામાન્ય રીતે વિશ્વનાં અલગ પંચાંગ પ્રમાણે ૧ (એક) વર્ષના બારમા ભાગને મહિનો ગણવામાં આવે છે. ભારતમાં પ્રચલિત [[વિક્રમ સંવત]], [[શક સંવત]] અને ગ્રેગ્રોરિયન કેલેન્ડર પ્રમાણેના મહિનાઓ નીચે મુજબ છે: {| class="wikitable" |- ! !! [[વિક્રમ સંવત]] !! શક સંવત !! ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર |- | ૧ || [[કારતક]] || ચૈત્ર (चैत्र) || [[જાન્યુઆરી]] |- | ૨ || [[માગશર]] || વૈશાખ (वैशाख) || [[ફેબ્રુઆરી]] |- | ૩ || [[પોષ]] || જયેષ્ઠ (ज्येष्ठ) || [[માર્ચ]] |- | ૪ || [[મહા]] || અષાઢ (आषाढ) || [[એપ્રિલ]] |- | ૫ || [[ફાગણ]] || શ્રાવણ (श्रावण) || [[મે]] |- | ૬ || [[ચૈત્ર]] || ભાદ્રપદ (भाद्रपद) || [[જૂન]] |- | ૭ || [[વૈશાખ]] || અશ્વિન (अश्विन) || [[જુલાઇ]] |- | ૮ || [[જેઠ]] || કાર્તિક (कार्तिक) || [[ઓગસ્ટ]] |- | ૯ || [[અષાઢ]] || માર્ગશીર્ષ (मार्गशीर्ष) || [[સપ્ટેમ્બર]] |- | ૧૦ || [[શ્રાવણ]] || પૌષ (पौष) || [[ઓક્ટોબર]] |- | ૧૧ || [[ભાદરવો]] || માઘ (माघ) || [[નવેમ્બર]] |- | ૧૨ || [[આસો]] || ફાલ્ગુન (फाल्गुन) || [[ડિસેમ્બર]] |- | ૧૩ || [[અધિક માસ]] || - || - |} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સમય]] t3pfv3gjyc3x1ii83qjp2scgl1k7041 0 32316 906361 904261 2026-10-16T20:19:14Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906361 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} :''સ્પષ્ટતા ન હોય ત્યાં સુધી આ લેખમાં ચાઇનીઝ લખાણ (સરળ બનાવાયેલી ચાઇનીઝ પરંપરાગત ચાઇનીઝ, પિનયીન) માળખામાં લખાયેલી છે. '' ''જે કિસ્સામાં સરળ બનાવાયેલી અને પરંપરાગત ચાઇનીઝ લિપી એકરૂપ હોય ત્યાં ચાઇનીઝ શબ્દો એક જ વખત લખવામાં આવ્યા છે.'' {{ChineseText}} {{Infobox Language |name=Chinese |caption= Hànyǔ (''Chinese'') written in [[Chinese character]]s |image= Hanyu.png |nativename= {{lang|zh|汉语／漢語}}, {{lang|zh|华语／華語}} or {{lang|zh|中文}} |states=[[People's Republic of China]] (PRC, commonly known as China), [[Republic of China]] (ROC, commonly known as Taiwan), [[Singapore]], [[Malaysia]], the [[Philippines]], [[Australia]], [[Indonesia]], [[Mauritius]], [[Peru]], and other regions with Chinese communities |region=(majorities): Mainland China, Hong Kong, Taiwan, Singapore<br />(minorities): Southeast Asia, and other regions with Chinese communities |speakers=approx 1.3 billion<!--including [[Overseas Chinese]]//--> |rank=Chinese, all: 1 Mandarin: 1 <br /> Wu: 12 <br /> Cantonese: 18 <br /> Min: 22 <br /> Hakka: 33 <br /> Gan: 42 |familycolor=Sino-Tibetan |fam1=[[Sino-Tibetan languages|Sino-Tibetan]] |fam2=[[Sinitic languages|Sinitic]] |stand1=[[Standard Chinese|Mandarin]] |dia6=[[Gan Chinese|Jiangxinese]] |dia7=[[Hakka Chinese|Hakka]] |dia5=[[Xiang Chinese|Hunanese]] |dia2=[[Jinyu Chinese|Jin]] |dia1=[[Mandarin Chinese|Mandarin]] |dia4=[[Wu Chinese|Wu]] |dia3=[[Huizhou Chinese|Huizhou]] |dia8=[[Yue Chinese|Yue]] (including Cantonese-Taishanese) |dia9=[[Ping Chinese|Pinghua]] |dia10=[[Shaojiang Min|Shaojiang]] |dia11=[[Min Bei|Northern Min]] |dia12=[[Min Dong|Eastern Min]] (including Fuchow) |dia13=[[Min Zhong|Central Min]] |dia14=[[Puxian Min|Pu Xian]] |dia15=[[Min Nan|Southern Min]] (including Amoy, Taiwanese) |dia16=[[Teochew dialect|Teochew]] (including Swatow,Chaozhou,Jieyang,part of Shanwei/Meizhou) |script=[[Chinese character]]s, [[zhuyin fuhao]], [[pinyin]], [[Xiao'erjing]] |nation= {{UNO|United Nations}}<br /> {{PRC|People's Republic of China}}<br /> *{{HKG|Hong Kong}} *{{MAC|Macau}} {{ROC-TW|Taiwan}}<br /> {{SGP|Singapore}} ''(official, but not national language)''<br /> |minority = {{flag|Mauritius}}<br />{{flag|United States}} (minority and auxiliary)<br /> |agency=In the PRC: National Language Regulating Committee<!--[[:zh:国家语言文字工作委员会]]--><ref>http://www.china-language.gov.cn/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218080430/http://www.china-language.gov.cn/ |date=2015-12-18 }} (Chinese)</ref><br />In the ROC: [[National Languages Committee]]<br />In Singapore: [[Promote Mandarin Council]]/[[Speak Mandarin Campaign]]<ref>{{Cite web |url=http://mandarin.org.sg/html/home.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2005-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050404032109/http://mandarin.org.sg/html/home.htm |url-status=dead }}</ref> |iso1=zh|iso2b=chi|iso2t=zho |iso3=zho |lc1=cdo|ld1=Min Dong |lc2=cjy|ld2=Jinyu|ll2=Jin Chinese |lc3=cmn|ld3=Mandarin|ll3=Mandarin Chinese |lc4=cpx|ld4=Pu Xian |lc5=czh|ld5=Huizhou|ll5=Huizhou Chinese |lc6=czo|ld6=Min Zhong |lc7=gan|ld7=Gan|ll7=Gan Chinese |lc8=hak|ld8=Hakka|ll8=Hakka Chinese |lc9=hsn|ld9=Xiang|ll9=Xiang Chinese |lc10=mnp|ld10=Min Bei |lc11=nan|ld11=Min Nan |lc12=wuu|ld12=Wu|ll12=Wu Chinese |lc13=yue|ld13=Yue|ll13=Yue Chinese |lc14=och|ld14=Old Chinese<!--This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL--> |lc15=ltc|ld15=Late Middle Chinese|ll15=Middle Chinese |lc16=lzh|ld16=Literary Chinese |map =New-Map-Sinophone World.PNG|center|280px|border |mapcaption=Map of the [[Chinese Language|Sinophone]] world '''Information:''' {{legend|#0E0069|Countries identified Chinese as a primary, administrative, or native language}} {{legend|#7FABAB|Countries with more than 5,000,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition}} {{legend|#9fceff|Countries with more than 1,000,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition}} {{legend|#D5E8FF|Countries with more than 500,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition}} {{legend|#F7D5FF|Countries with more than 100,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition}} {{legend|#0080ff|Major Chinese speaking settlements}}</small> }} {{Chinese|title=Chinese language (Spoken)|t=漢語|s=汉语|p=Hànyǔ|h=Hon Ngi|j=Hon3 jyu5|t2=華語|s2=华语|h2= Fa Ngi|p2=Huáyǔ|j2=Waa4 jyu5}} {{Chinese|title=Chinese language (Written)|c=中文|h=Chung-Vun|p=Zhōngwén|j=Zung1 man2}} [[ચિત્ર:SinoTibetanTree.svg|thumb|250px|સિનો-તિબેટીયન ભાષા વર્ગ]] [[ચિત્ર:Map of sinitic languages-en.svg|thumb|250px|પૂર્વ ચીન અને તાઇવાનમાં બોલાતી વિવિધતાઓ]] '''ચાઇનીઝ''' અથવા '''સિનિટિક ભાષા(ઓ)''' ({{lang|zh|汉语}}/{{lang|zh|漢語}} હાન્યુ (Hànyǔ); {{lang|zh|华语}}/{{lang|zh|華語}} હુઆયુ (Huáyǔ); {{lang|zh|中文}} ઝોંગવેન (Zhōngwén)) એવો ભાષા વર્ગ છે જેમાં [[ભાષા]]ઓ મોટા ભાગે વિવિધ અંશે અસ્પષ્ટ છે.<ref>* ડેવિડ ક્રિસ્ટલ, ''ધ કેમ્બ્રિજ એનસાયક્લોપિડિયા ઓફ લેંગ્વેજ'' (કેમ્બ્રિજઃ કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1987), પાનું. 312. “પરસ્પર અસ્પષ્ટતા ધરાવતી વિવિધતાઓ જ તેમને અલગ ભાષાઓ તરીકે ઓળખાવવા માટેનું મુખ્ય કારણ છે.” * ચાર્લ્સ એન. લી, સેન્ડ્રા ઓ. થોમ્પસન. ''મેન્ડરિન ચાઇનીઝઃ અ ફંક્શનલ રેફરન્સ ગ્રામર'' (1989), પેજ 2. “ચાઇનીઝ ભાષા વર્ગને જનીની રીતે સિનો-તિબેટીયન ભાષા વર્ગની સ્વતંત્ર શાખા તરીકે વર્ગીકૃત કરાઇ છે.” * જેરી નોર્મન. ''ચાઇનીઝ'' (1988), પેજ. 1. “આધુનિક ચાઇનીઝ બોલીઓ ભાષાના વર્ગ જેવા વધુ છે. * જ્હોન ડીફ્રાન્સીસ. ''ધ ચાઇનીઝ લેંગ્વેજઃ ફેક્ટ એન્ડ ફેન્ટસી'' (1984), પાનું. 56. "ચાઇનીઝને વિવિધ અંશે તફાવતવાળી સ્થાનિક બોલીઓ ભેગી મળીને બનેલી એક જ ભાષા કહેવી એ, જેમ ચાઓના કહેવા મુજબ અંગ્રેજી અને ડચ વચ્ચે મોટી અસમાનતા રહેલી છે તેમ, અસમાનતાઓ ઘટાડીને ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. ચાઇનીઝને ભાષા વર્ગ કહેવું એ ભાષાશાસ્ત્રથી ઉપરાંતના ભેદનું સૂચન કરવા જેવું છે જે અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી અને ચીનમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી અનોખી ભાષાકીય પરિસ્થિતિને નજર અંદાજ કરવા જેવું છે."</ref> મૂળભૂત રીતે હેન ચાઇનીઝ દ્વારા ચીનમાં બોલવામાં આવતી આ સ્વદેશી ભાષાઓ, સિનો-તિબેટીયન વર્ગની ભાષાની એક શાખાનું નિર્માણ કરે છે. વિશ્વની આશરે એક પંચમાંશ વસતિ અથવા એક અબજ કરતાં વધારે લોકો ચાઇનીઝની કેટલીક વિવિધ ભાષાઓને તેમની મૂળ ભાષા તરીકે બોલે છે. ચાઇનીઝના આંતરિક વિભાગોને તેમના મૂળ ભાષા બોલતા લોકો દ્વારા સામાન્ય રીતે એક જ ચાઇનીઝ ભાષાની બોલી તરીકે જોવામાં આવે છે, નહીં કે અલગ-અલગ ભાષાઓ, ભલેને પછી આ ઓળખને કેટલાક ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને સિનોલોજિસ્ટ દ્વારા અયોગ્ય ઠેરવવામાં આવતી હોય.<ref name="Mair">{{cite journal|url=http://sino-platonic.org/complete/spp029_chinese_dialect.pdf|journal=Sino-Platonic Papers|last=Mair|first=Victor H.|authorlink=Victor H. Mair|title=What Is a Chinese "Dialect/Topolect"? Reflections on Some Key Sino-English Linguistic Terms|year=1991|format=PDF}}</ref> ચાઇનીઝ તેની આંતરિક વિવિધતાના ઊંચા સ્તરને કારણે અલગ પડે છે, જો કે તમામ ચાઇનીઝની વિવિધતા લહેકા કે પછી વિશ્લેષણાત્મક હોય. ચાઇનીઝના લગભગ સાતથી તેર જેટલા મુખ્ય પ્રાદેશિક જૂથો છે (વર્ગીકરણ યોજનાને આધારે), જેમાંથી મોટા ભાગના લોકો દ્વારા મોટા ભાગે મેન્ડરિન (લગભગ 850 મિલિયન), ત્યારબાદ વૂ (90 મિલિયન), કેન્ટનીઝ (યૂ) (70 મિલિયન) અને મીન (50 મિલિયન) ભાષા બોલાય છે. આમાંથી મોટા ભાગની પારસ્પરિક રીતે કોઈ જોડાણ ધરાવતી નથી, જો કે ઝીંઆંગ અને દક્ષિણ પશ્ચિમ મેન્ડરિન બોલીઓ જેવા કેટલાક જૂથો કેટલાક સામાન્ય શબ્દો ધરાવે છે અને કેટલાક અંશે અસ્પષ્ટતા ધરાવે છે. પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝ ''(પુટન્ઘુઆ / ગુઓયુ / હુઆયુ)'' એ બોલવામાં આવતી ચાઇનીઝ ભાષાનું પ્રમાણભૂત સ્વરૂપ છે, જે મેન્ડરિન ચાઇનીઝની બીજિંગ બોલી પર આધારિત છે, જેને ચાઇનીઝમાં {{lang|zh|官话}}{{lang|zh|官話}}''ગુઆનહુઆ'' અથવા {{lang|zh|北方话}}{{lang|zh|北方話}}''બીફાંઘુઆ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝ [[ચીન|પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] (પીઆરસી (PRC)) અને રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના (આરઓસી (ROC), [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] તરીકે પણ ઓળખાય છે)ની સત્તાવાર ભાષા હોવા ઉપરાંત [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]]માં બોલવામાં આવતી ચાર સત્તાવાર ભાષામાં પણ સ્થાન ધરાવે છે. તે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|સંયુક્ત રાષ્ટ્રો]]ની છ સત્તાવાર ભાષાઓમાં પણ સ્થાન ધરાવે છે. ચાઇનીઝના અન્ય પ્રકારોમાં, કેન્ટનીઝ ગુઆંગડોંગ પ્રાંતો અને કેન્ટનીઝ બોલતા વિદેશી સમુદાયોમાં પ્રભાવ ધરાવે છે અને [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] સાથે) અને [[મકાઉ]] (પોર્ટુગીઝ સાથે)ની એક સત્તાવાર ભાષા છે. મીન નાન, મીન ભાષા જૂથનો એક ભાગ, દક્ષિણ ફૂજીઆન, તેના પાડોશી તાઇવાન (જ્યાં તેને તાઇવાનીઝ અથવા હોક્લો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા ([[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને [[મલેશિયા]]માં હોક્કીન તરીકે ઓળખાય છે) પણ બહોળા પ્રમાણમાં બોલવામાં આવે છે. == ચાઇનીઝની વિવિધતાઓ == {{Main|Varieties of Chinese}} {{See also|List of Chinese dialects}} નીચેનો નકશો ચીનમાં રહેલા ભાષાકીય પેટાવિભાગોને (ભાષાઓ અથવા બોલી જૂથો)ને દર્શાવે છે. પરંપરાગત રીતે સાત મુખ્ય જૂથોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જે તેની વસતિને આધારે નીચેના ક્રમમાં મૂકવામાં આવે છેઃ {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" align="center" ! align="left" width="180"|નામ ! align="left" width="60"|સંક્ષેપ ! align="left" width="80"|પિનયીન ! align="left" width="200"|સ્થાનિક ઓળખ ! align="left" width="60"|સરળ ! align="left" width="60"|પરંપરાગત ! align="left" width="100"|કુલ<br />બોલનાર |- | rowspan="2"|મેન્ડરિન<br />નોંધ: પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝનો પણ સમાવેશ થાય છે. | rowspan="2"|ગુઆન; {{lang|zh|官}} | ગુઆનહુઆ | પિનયીન: ગુઆનહુઆ | {{lang|zh|官话}} | {{lang|zh|官話}}<big></big> | rowspan="2"|સી 1.365 અબજ |- | બીફાંઘુઆ | પિનયીન: બીફાંઘુઆ | {{lang|zh|北方话}} | {{lang|zh|北方話}} |- | વુ<br />નોંધઃ શાંઘાઇનીઝનો પણ સમાવેસ થાય છે. | વુ; {{lang|zh|吴}}/{{lang|zh|吳}} | વુયુ | લાંબુ-ટૂંકું: એનગ્નયીઉ ''અથવા'' ઘુ નાયલુ | {{lang|zh|吴语}} | {{lang|zh|吳語}} | સી. 90 મિલિયન |- | યુએ <br />નોંધઃ કેન્ટનીઝ અને તાઇશનીઝનો પણ સમાવેશ થાય છે | યુએ; {{lang|zh|粤}}/{{lang|zh|粵}} | યુએયુ | જ્યુટપિંગ: જ્યુટ⁶ જ્યુ⁵;<br />યેલ: યુહ્ટ યુહ | {{lang|zh|粤语}} | {{lang|zh|粵語}} | સી. 80 મિલિયન |- | મીન<br />નોંધહોક્કીન, તાઇવાનીઝ અને ટીયોચ્યૂ | મીન; {{lang|zh|闽}}/{{lang|zh|閩}} | મિન્યુ | પીઓજે (POJ): બાન ગુ;<br />બીયુસી (BUC): {{unicode|Mìng ngṳ̄}} | {{lang|zh|闽语}} | {{lang|zh|閩語}} | સી. 50 મિલિયન |- | ઝીયાંગ | ઝીયાંગ; {{lang|zh|湘}} | ઝીયાંગ્યુ | રોમનીકરણ: શિયાએની | {{lang|zh|湘语}} | {{lang|zh|湘語}} | સી. 35 મિલિયન |- | rowspan="2"|હક્કા | rowspan="2"|કેજીયા; {{lang|zh|客家}} | કેજીયાહુઆ | હક્કા પિનયીન: હક-કા-ફા ''અથવા'' હક-કા-વા | {{lang|zh|客家话}} | {{lang|zh|客家話}} | rowspan="2"|સી. 35 મિલિયન |- | કેહુઆ | હક્કા પિનયીન: હક-ફા ''અથવા'' હક-વા | {{lang|zh|客话}} | {{lang|zh|客話}} |- | ગન | ગન; {{lang|zh|贛}} | ગન્યુ | રોમનીકરણ: ગન ઉઆ | {{lang|zh|赣语}} | {{lang|zh|贛語}} | સી. 31 મિલિયન |} કેટલાક ચીની ભાષાવિદો દ્વારા વિવાદિત વર્ગીકરણો {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" align="center" ! align="left" width="180"|નામ ! align="left" width="60"|સંક્ષેપ ! align="left" width="80"|પિનયીન ! align="left" width="200"|સ્થાનિકરોમનીકરણ ! align="left" width="60"|સરળ ! align="left" width="60"|પરંપરાગત ! align="left" width="100"|કુલ<br />બોલનાર |- | જિન<br />નોંધ: મેન્ડરિનમાંથી | જીન; {{lang|zh|晋}}/{{lang|zh|晉}} | જીન્યુ | કોઇ નહીં | {{lang|zh|晋语}} | {{lang|zh|晉語}} | 45 મિલિયન |- | હુઇઝોઉ<br />નોંધ: વુમાંથી | હુઇ; {{lang|zh|徽}} | હુઇઝોઉહુઆ | કોઇ નહીં | {{lang|zh|徽州话}} | {{lang|zh|徽州話}} | ~3.2 મિલિયન |- | પિંગહુઆ<br />નોંધ: યુએમાંથી | પિંગ; {{lang|zh|平}} | ગુઆંગ્ઝી પિંગહુઆ | કોઇ નહીં | {{lang|zh|广西平话}} | {{lang|zh|廣西平話}} | ~5 મિલિયન |} એવા કેટલાક નાના જૂથો પણ છે જેનું હજુ સુધી વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું નથીઃ જેમ કે ઝીયાંગહુઆ({{lang|zh|乡话}}/{{lang|zh|鄉話}})માં હૈનન ટાપુ પર ડેન્ઝહોઉમાં બોલાતી ડેન્ઝહોઉ બોલી({{lang|zh|儋州话}}/{{lang|zh|儋州話}}), જેને પશ્ચિમ હૂનાનમાં બોલવામાં આવતી ઝીયાંગ ({{lang|zh|湘}}) ઉત્તરીય ગુઆંગડોંગમાં બોલવામાં આવતી શાઓઝહોઉ ટુહુઆ ({{lang|zh|韶州土话}}/{{lang|zh|韶州土話}}) સાથે જોડવી ન જોઈએ. મધ્ય એશિયામાં બોલાતી ડુંગન ભાષા મેન્ડરિન સાથે ખૂબ જ નિકટ સંપર્ક ધરાવે છે. જો કે, રાજકૂય રીતે તેને ચાઇનીઝ માનવામાં આવતી નથી કારણ કે તેને સીરિલિકમાં લખવામાં આવે છે અને ચીનની બહાર રહેલા ડુંગન લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે, જેમને પરંપરાગત ચાઇનીઝ માનવામાં આવતા નથી. સામાન્ય રીતે, ઉપરના ભાષા-બોલીઓમાં એવી કોઈ દેખીતી સરહદો નથી, પરંતુ મેન્ડરિન ઉત્તર અને દક્ષિણપશ્ચિમની પ્રભુત્વશાળી સિનિટિક ભાષા છે અને બાકીની મોટાભાગે મધ્ય અને દક્ષિણપૂર્વ ચીનમાં બોલવામાં આવે છે. ઘણીવખત, ગુઆંગડોંગ પ્રાંતના કિસ્સામાં, સ્થાનિક લોકો મોટાભાગે એક બીજામાં ભળી જતી વિવિધ ભાષાઓ બોલે છે. ઘણા વિસ્તાર કે જે લાંબા સયમથી ભાષાકીય રીતે વિવિધતા ધરાવે છે ત્યાં ચીનના વિવિધ ભાગની બોલીને કઈ રીતે વહેંચવી જોઇએ તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી. ઇથ્નોલોગ યાદી કુલ [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90151 14]ની છે, પરંતુ વર્ગીકરણની વિવિધ યોજનાઓને આધારે તેની સંખ્યા સાતથી માંડીને સત્તર સુધી બદલાતી રહે છે. દાખલા તરીકે, મીન વિવિધતાને ઘણી વખત ઉત્તરીય મીન (મીનબેઇ, ફૂચોવ) અને દક્ષિણીય મીન (મીન્નાન, એમોય-સ્વેટોવ)માં વહેંચવામાં આવે છે, ભાષાશાસ્ત્રીઓએ નક્કી કર્યું નથી કે તેની પારસ્પારિક બુદ્ધિગ્રાહ્યતા એટલી નાની છે કે તેને અલગ ભાષા તરીકે રાખી શકાય. સામાન્ય રીતે, પર્વતીય દક્ષિણ ચીન મેદાની ઉત્તરીય ચીનની સરખામણીએ વધારે ભાષાકીય વૈવિધ્ય ધરાવે છે. દક્ષિણ ચીનના ભાગોમાં, મુખ્ય શહેરની બોલી તેના પાડોશી શહેર કરતાં માત્ર થોડા પ્રમાણમાં જ બુદ્ધિગ્રાહ્યતા ધરાવતી હશે. દાખલા તરીકે, વુઝહોઉ ઉપરવાસમાં આવેલા ગુઆંગ્ઝહોઉ કરતાં 120 માઇલ દૂર છે, પરંતુ તેની બોલી ગુઆંગ્ઝહોઉથી 60 માઇલ દક્ષિણ પશ્ચિમમાં આવેલા અને અનેક નદીઓ દ્વારા અલગ કરવામાં આવેલા તાઇશેન કરતાં વધારે ગુઆંગ્ઝહોઉ જેવી છે (રામસે, 1987). === પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝ અને ડાયગ્લોસિયા === {{Main|Standard Chinese}} પુટન્ઘુઆ / ગુઓયુ, જેને ઘણીવાર "મેન્ડરિન" કહેવાય છે તે પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના, [[ચીન|રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] (તાઇવાન) અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]]) (જ્યાં તેને "હુઆયુ" કહેવાય છે) દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી સત્તાવાર પ્રમાણભૂત ભાષા છે. તે બીજિંગ બોલી પર આધારિત છે, જે બીજિંગમાં બોલવામાં આવતી મેન્ડરિનની બોલી છે. સરકારનો ઇરાદો એવો છે કે તમામ ચાઇનીઝ વિવિધતાઓ બોલતા લોકો આ ભાષાનો ઉપયોગ સંવાદ માટે સામાન્ય ભાષા તરીકે કરે. તેથી તેનો ઉપયોગ સરકારી એજન્સીઓમાં, મિડિયામાં અને શાળાઓમાં માધ્યમની ભાષા તરીકે કરવામાં આવે છે. મેઇનલેન્ડ ચાઇના અને તાઇવાનમાં, ડાયગ્લોસિયા સામાન્ય પાસું છેઃ ચાઇનીઝ લોકો માટે પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝની સાથે સિનિટિક ભાષાઓની (બોલી) બેથી ત્રણ જાત એક સાથે બોલવી સામાન્ય બાબત છે. દાખલા તરીકે, શાંઘાઈનો રહેવાસી ''પુટન્ઘુઆ'' ઉપરાંત તે ત્યાં ઉછર્યો ના હોય તો પણ શાંઘાઇનીઝ અને તેમની સ્થાનિક ભાષા પણ બોલી શકે છે. ગુઆંગ્ઝહોઉનો મૂળ વતની કેન્ટનીઝ અને ''પુટન્ઘુઆ'' , તાઇવાનનો વતની તાઇવાનીઝ અને ''પુટન્ઘુઆ/ગુઓયુ'' એમ બંને ભાષા બોલી શકે છે. [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]]માં રહેતો વ્યક્તિ મેન્ડરિન અને તાઇવાનીઝના સામાન્ય રીતે ભળી જતા ઉચ્ચારો, શબ્દસમૂહો અને શબ્દોનો ઉપયોગ કરે તેવી શક્યતા છે અને આ મિશ્રણને ઘણાં સંજોગોમાં સમાન્ય માનવામાં આવે છે. હોંગ કોંગમાં, મેન્ડરિન બીજી સત્તાવાર ભાષાઓ અંગ્રેજી અને કેન્ટનીઝનું સ્થાન લઈ રહી છે.{{Citation needed|date=August 2010}} === ભાષાશાસ્ત્ર === ભાષાશાસ્ત્રીઓ ચાઇનીઝને ઘણીવખત ભાષા વર્ગ તરીકે જુએ છે, પરંતુ ચીનની સામાજિક-રાજકિય અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ અને બોલવામાં આવેલી તમામ વિવિધતા સમાન લખાણ વ્યવસ્થા ધરાવતી હોવાની હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને સામાન્ય રીતે પારસ્પરિક અસ્પષ્ટતા ધરાવતા પ્રકારોને સામાન્ય રીતે ચાઇનીઝ ભાષા તરીકે ઓળખાવામાં આવે છે. સિનિટિક પ્રકારોનું વૈવિધ્ય રોમાન્સ ભાષાઓ સાથે સરખામણીને પાત્ર છે. માત્ર વર્ણનાત્મક દૃષ્ટિએ, ભાષાઓ અને બોલીઓ માત્ર સમાન રૂઢિપ્રયોગોના આપખૂદ જૂથો છે, અને પ્રાદેશિક ભાષાઓને માત્ર તકનીકી રીતે જ વર્ણવવા માંગતા ભાષાશાસ્ત્રીઓ તેમના વચ્ચેનો ભેદ કાંઇ જ મહત્વનો નથી. જોકે, માત્ર એક જ ભાષા હોવાના વિચારની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક સ્વ-ઓળખમાં ઘણી અસર પડી છે અને આ મુદ્દા પર લાગણી સંકળાયેલી હોવાનું દર્શાવે છે. મોટાભાગના ચાઇનીઝ લોકો અને ચાઇનીઝ ભાષાશાસ્ત્રીઓ ચાઇનીઝ અને તેની બોલીઓના પેટાવિભાગોને એક જ ભાષા તરીકે ઓળખાવે છે, જ્યારે અન્ય લોકો ચાઇનીઝને ભાષા વર્ગ તરીકે ઓળખાવે છે. સંયુક્ત લખાણ વ્યવસ્થા માટેની ચાઇનીઝનો પોતાનો શબ્દ ''ઝોંગવેન'' છે{{lang|zh|中文}}, જ્યારે બોલવામાં આવતા પ્રકારોને દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો સૌથી નજીકનો પર્યાયવાચી ''હેન્યૂ'' હોઈ શકે ({{lang|zh|汉语}}{{lang|zh|漢語}}, "હેન ચાઇનીઝની "બોલાતી ભાષા(ઓ)) – આ શબ્દને "ભાષા" અથવા "ભાષાઓ" તરીકે અનુવાદ કરી શકાય કારણ કે ચાઇનીઝમાં કોઇ વ્યાકરણ સંખ્યા ન હતી. ચીનમાં સદીઓથી, ક્લાસિકલ ચાઇનીઝમાં લખવાના માપદંડોનો બહોળો ઉપયોગ થતો હોવાને કારણે બે અલગ અક્ષર {{lang|zh|语}}{{lang|zh|語}} ''યૂ'' અને {{lang|zh|文}}''વેન'' ના ઉપયોગ દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમ સમાન બોલી અને લખાણ વિવિધતા જાળવી રાખવાની ખાસ જરૂર પડી નથી. અક્ષર રૂપાત્મક તત્ત્વો, શબ્દલેખ ગ્રાફિક્સ દ્વારા અર્થની સમજણ આપે છે અને ધ્વનિશાસ્ત્ર સ્વરૂપથી નહીં. {{Clarify|date=May 2010}} વંશીય ચાઇનીઝ રાષ્ટ્રીયતાના કારણે અને તેઓ ક્લાસિકલ ચાઇનીઝમાં એક જ સામાન્ય સાંસ્કૃતિક અને ભાષાકીય વારસો ધરાવતા હોવાને કારણે ઘણી વખત બોલીઓની વિવિધતાને એક જ ભાષા તરીકે માને છે. દાખલા તરીકે, વુ, મીન, હક્કા અને કેન્ટનીઝ ભાષા બોલતા હેન સ્થાનિકો તેમની પોતાની ભાષાકીય વિવિધતાને અલગ બોલાતી ભાષા તરીકે ઓળખાવે, પરંતુ હેન ચાઇનીઝ તેને આંતરિક વિવિધતા છતાં એક જ વંશીયતા તરીકે ઓળખાવે છે. ચાઇનીઝ રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે ચાઇનીઝને એક ભાષા તરીકે જોવાનો વિચાર કદાચ એવું સૂચન કરે છે કે ચાઇનીઝ તરીકેની ઓળખ વાસ્તવિકતાથી વિપરિત બહુ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલી છે અને સુગઠિત નથી અને કદાચ તેને સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય રીતે ઉશ્કેરણીજનક પણ માનવામાં આવે છે. વધુમાં, [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]]માં, તે તાઇવાનની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલી છે, જ્યાં તાઇવાનીઝની સ્વતંત્રતાને ટેકો આપતા કેટલાક લોકો સ્થાનિક તાઇવાનીઝ મિન્નાન આધારિત બોલાતી ભાષાને પ્રોત્સાહન આપે છે. પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના અને સિંગાપોરમાં પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝ ઉપરાંતની સિનિટિક ભાષા(ઓ)ના તમામ વિભાજનોનો સરકાર દ્વારા ''ફેંગ્યાન'' (પ્રાદેશિક ભાષા, જેને ઘણીવખત બોલી તરીકે અનુવાદ કરવામાં આવે છે) તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તમામ પ્રકારના આધુનિક સમયના ચાઇનીઝ લોકો એક જ ઔપચારિક પ્રમાણિત લેખિત ભાષાનો ઉપયોગ કરીને સંવાદ કરે છે, જો કે આધુનિક લેખિત માપદંડ મેન્ડરિન, સામાન્ય રીતે આધુનિક બીજિંગ બોલી, પર આધારિત છે. === ભાષા અને રાષ્ટ્રીયતા === એંગ્લોફોન અને ફ્રાન્કોફોનની જેમ શોધી કાઢવામાં આવેલો શબ્દ '''સિનોફોન''' સ્થાનિક સ્તરે ચાઇનીઝ ભાષા બોલતા અથવા સંવાદના માધ્યમ તરીકે ઉપયોગમાં લેતા લોકો માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. આ શબ્દ પ્રાચીન ચીન માટેના લેટિન શબ્દ સિનેય પરથી ઉતરી આવ્યો છે. == લખાણ == {{Main|Written Chinese}} ચાઇનીઝ બોલાતી અને લખાતી ભાષા વચ્ચેનો સંબંધ થોડો જટીલ છે. તેની બોલવામાં આવતી વિવિધતા વિવિધ દરે વિકસતી જાય છે, જ્યારે લખાતી ચાઇનીઝ થોડું જ પરિવર્તન પામી છે. ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ [[સાહિત્ય]] વસંત અને પાનખર સમયગાળાથી શરૂ થયું, જો કે લખાયેલા રેકોર્ડ ઇ.સ.પૂ. 14થી 11મી સદીના સમયગાળામાં શેંગ વંશમાં ઓરેકલ બોન્સ માટે ઓરેકલ બોન લિપિના ઉપયોગ અંગેના ઘણાં લાંબા સમય પહેલાંના મળી આવ્યા છે. ચાઇનીઝ ઓર્થોગ્રાફી કાલ્પનિક લંબચોરસ બ્લોકમાં લખવામાં આવતા, પરંપરાગત રીતે ઉભી કોલમમાં ગોઠવવામાં આવતા, કોલમમાં ઉપરથી નીચે અને જમણેથી ડાબી બાજુ કોલમમાં વાંચવામાં આવતા ચાઇનીઝ અક્ષરો ''હેન્ઝી'' પર કેન્દ્રિત છે. ચાઇનીઝ અક્ષરો ઉચ્ચારીય પરિવર્તનથી સ્વતંત્ર રૂપાત્મક તત્ત્વો છે. આમ આંક એક, મેન્ડરિનમાં ''યી'' , કેન્ટનીઝમાં ''જેટ'' અને હોક્કીનમાં ''ચીટ'' (મીનમાંથી), તમામ એક જ સરખો અક્ષર ("一") ઉપયોગમાં લે છે. વિવિધ મુખ્ય ચાઇનીઝ પ્રકારોનું શબ્દભંડોળ અલગ પડતું અને બોલચાલની બિનપ્રમાણભૂત લખાતી ચાઇનીઝ ધરાવે છે, જે ઘણી વખત કેન્ટનીઝ અને હક્કા માટે 冇 અને 係 બોલીના અનોખા અક્ષરોનો ઉપયોગ કરે છે, જે સ્ટાન્ડર્ડ રીતે લખાતી ચાઇનીઝ ભાષામાં પુરાણા અથવા ઉપયોગમાં નહીં લેવાતા માનવામાં આવે છે. સામાન્ય બોલચાલની ભાષામાં લખાતી કેન્ટનીઝ ઓનલાઇન ચેટ રૂમ અને હોંગ-કોંગર્સમાં અને અન્ય જગ્યાએ વસતા કેન્ટનીઝમાં તુરંત મોકલવામાં આવતા મેસેજમાં ઘણી લોકપ્રિય બની છે. તેનો ઉપયોગ ઘણો જ અનૌપચારિક માનવામાં આવે છે અને ઔપચારિક પ્રસંગો સુધી તેનો ઉપયોગ વિસ્તર્યો નથી. હૂનાનમાં કેટલીક મહિલાઓ તેમની સ્થાનિક ભાષા નૂ શૂ, ચાઇનીઝ અક્ષરોમાંથી ઉતરી આવેલી સસ્વર લિપિનો ઉપયોગ કરે છે. ડૂંગાન ભાષા, જે કેટલાક લોકો દ્વારા મેન્ડરિનની બોલી માનવામાં આવે છે, હવે સિરિલિકમાં લખવામાં આવે છે અને પહેલાં અરેબિક મૂળાક્ષરમાં લખવામાં આવતી હતી, જો કે ડૂંગાન લોકો ચીનની બહાર રહે છે. === ચાઇનીઝ અક્ષરો === {{Main|Chinese character}} ચાઇનીઝ અક્ષરો સમયાંતરે અગાઉના હીરોગ્લિફ સ્વરૂપોમાંથી વિકાસ પામ્યા છે. તમામ ચાઇનીઝ અક્ષરો ચિત્રલેખ અથવા ભાવચિત્ર છે એ વિચાર ભૂલ ભરેલો છેઃ મોટાભાગના અક્ષરો ઉચ્ચારનો ભાગ ધરાવે છે, અને તે ઉચ્ચારના ભાગો અને અર્થનિર્ધારણ શાસ્ત્ર સુધારાથી બનેલા છે. માત્ર સાદા અક્ષરો જેવા કે ''રેન'' 人 (માનવી), ''રી'' 日 (સૂર્ય), ''શેન'' 山 (પર્વત), ''શૂઈ'' 水 (પાણી) જ માત્ર સંપૂર્ણ રીતે ચિત્રમાંથી ઉતરી આવ્યા છે. લગભગ 100મી સદીમાં હેન વંશ દરમિયાન પ્રખ્યાત વિદ્વાન ''ઝૂ શેને'' અક્ષરોને છ શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કર્યા હતા, જેમ કે ચિત્રલેખ, સાદા ભાવચિત્ર, સંયુક્ત ભાવચિત્ર, ફોનેટિક લોન્સ, ફોનેટિક સંયોજનો અને ઉતરી સંશ્લેષિત અક્ષરો. આમાંથી માત્ર 4 ટકા અક્ષરોને ચિત્રલેખ તરીકે અને 80-90 ટકાને ફોનેટિક સંયોજન તરીકે વર્ગીકૃત કરાયા હતા. જે અર્થ દર્શાવતા ''અર્થનિર્ધારણ શાસ્ત્ર'' તત્વ, જે અર્થ દર્શાવતા હતા અને ''ફોનેટિક'' ઘટકો, જે ઉચ્ચાર દર્શાવતા છે, તેના બનેલા છે. કાંગ્ઝી શબ્દકોષમાં 214 સુધારાને માન્યતા આપવામાં આવી છે. આધુનિક અક્ષરોની શૈલી નિયમિત લખાણો (楷书／楷書 ''કેઇશુ'' ) પરથી ઉતરી આવેલી છે (નીચે જુઓ શૈલી). અન્ય લખાણ શૈલીઓ પણ પૂર્વ એશિયા સુલેખનમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જેમાં સીલ લિપિ (篆书／篆書 ઝુઆન્શુ), વહેતી લિપિ (草书／草書 કાઓશુ) અને કારકૂની લિપિ (隶书／隸書 લિશુ)નો સમાવેશ થાય છે. સુલેખન કલાકારો પરંપરાગત અને સાદા અક્ષરો લખી શકે છે, પરંતુ પરંપરાગત કલા માટે પરંપરાગત અક્ષરોનો ઉપયોગ કરે છે. [[ચિત્ર:XingshuLantingxv.jpg|thumb|250px|પ્રીફેસ ટુ ધ પોયમ્સ કંપોઝ્ડ એટ ધ ઓર્ચિડ પેવેલિયન બાય વેંગ ઝીહી, સેમી-કર્સિવ શૈલીમાં]] ચાઇનીઝ અક્ષરો માટે હાલમાં બે પદ્ધતિઓ છે. પરંપરાગત પદ્ધતિ, હજુ પણ [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]], [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]], [[મકાઉ]] અને મેઇનલેન્ડ ચાઇના બહાર ચાઇનીઝ બોલતા સમુદાયોમાં ([[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને [[મલેશિયા]] સિવાય), તેનું સ્વરૂપ હેન વંશના સમય જેટલા પ્રાચીન સમયથી શરૂ થયેલા પ્રમાણભૂત અક્ષર સ્વરૂપ મેળવે છે. સરળ બનાવાયેલા ચાઇનીઝ અક્ષરોની પદ્ધતિ, જે પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇનામાં 1954માં મોટા પાયા પર અક્ષરજ્ઞાન ફેલાવવા વિકસાવવામાં આવી હતી, મોટા ભાગના જટીલ પરંપરાગત ગ્લિફને માત્ર ઓછા સ્ટ્રોક્સમાં સરળ બનાવે છે, જેમાંથી ઘણાં ''કાઓશુ'' શોર્ટહેન્ડમાં સામાન્ય બન્યા છે. વિશાળ પ્રમાણમાં ચાઈનીઝ સમુદાય ધરાવતું [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] પ્રથમ અને હાલમાં એકમાત્ર અન્ય દેશ છે જેણે સત્તાવાર રીતે સરળીકરણ ધરાવતા અક્ષરોને સ્વીકાર્યા છે, જો કે, તે [[મલેશિયા]]માં યુવાન વંશીય ચાઇનીઝ લોકોમાં ''આપ મેળે'' જ પ્રમાણિત થઈ ગયા છે. [[ઇન્ટરનેટ]] વૈકલ્પિક પદ્ધતિના વાંચનનો મહાવરો પૂરો પાડે છે, પછી તે પરંપરાગત હોય કે સરળીકરણ ધરાવતી. સુશિક્ષિત ચાઇનીઝ વાચક આજે લગભગ 6,000-7,000 જેટલા અક્ષરોને ઓળખે છે, જ્યારે મેઇનલેન્ડ વર્તમાનપત્રને વાંચવા માટે લગભગ 3,000 અક્ષરોની જરૂર પડે છે. પીઆરસી (PRC) સરકારે કારીગરોમાં સાક્ષરતાને 2,000 શબ્દોની ઓળખ તરીકે વાખ્યાયિત કર્યું છે, જોકે, તે માત્ર કામચલાઉ સાક્ષરતા જ છે. મોટો બિનસંક્ષિપ્ત શબ્દકોષ, જેમ કે કાંગ્ઝી શબ્દકોષ, લગભગ 40,000થી વધારે અક્ષરો ધરાવે છે, જેમાં દુર્બોધ, પ્રકારો, અલભ્ય અને પ્રાચીન અક્ષરોનો સમાવેશ થાય છે, તેમાંથી લગભગ ચોથા ભાગથી ઓછા અક્ષરો સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. == ઇતિહાસ == {{History of China}} {{Main|History of the Chinese language}} મોટાભાગના ભાષાશાસ્ત્રીઓ હાલમાં બોલવામાં આવતી આધુનિક ચાઇનીઝની તમામ વિવિધતાઓને સિનો-તિબેટન ભાષા વર્ગના ભાગરૂપે વર્ગીકૃત કરે છે અને માને છે કે એક મૂળ ભાષા હતી, જેને પ્રોટો-સિનો-તિબેટન કહેવાતી, જેમાંથી સિનિટિક અને તિબેટો-બર્મન ભાષાઓ ઉતરી આવી છે. ચાઇનીઝ અને અન્ય સિનો-તિબેટન ભાષાઓ સક્રિય સંશોધનનો વિષય છે, જે પ્રોટો-સિનો-તિબેટનના પુનર્ગઠનનો પ્રાયસ છે. આ પ્રયાસમાં મુખ્ય મુશ્કેલી એ છે કે પ્રાચીન ચાઇનીઝ અવાજોના પુનર્ગઠન માટેના પૂરતા પૂરાવા છે, પરંતુ પ્રોટો-સિનો-તિબેટન અને પ્રાચીન ચાઇનીઝ વચ્ચેના વિભાજનને સંગ્રહ કરેલા પૂરતા લેખિત પૂરાવા નથી. વધુમાં, આમાંથી ઘણી પ્રાચીન ભાષાઓ જે પ્રોટો-સિનો-તિબેટનના પુનર્ગઠનને તક પૂરી પાડે છે તે ઘણી ઓછી રીતે સમજી શકાય છે અને પીઆઇઇ (PIE)માંથી (એકીકરણ) ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાઓના વિશ્લેષણ માટે વિકસાવવામાં આવેલી તકનીકો પ્રાચીન ચાઇનીઝ પરથી આવેલી "મોર્ફોલોજીકલ પોસીટી" (અર્થની અલભ્યતા)ને કારણે એક અલગ પડતી ભાષા ચાઇનીઝને લાગુ પાડી શકાય તેમ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://languageserver.uni-graz.at/ls/mat?id=1181&type=m |title=પીએસટી(PST)માં "વેવ"ના ખ્યાલનું વિશ્લેષણ. |access-date=2021-08-24 |archive-date=2018-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916091312/http://languageserver.uni-graz.at/ls/mat?id=1181&type=m |url-status=dead }}</ref> ચાઇનીઝ ભાષાના વિકાસનું વર્ગીકરણ એ વિદ્વાનોની ચર્ચાનો વિષય છે. એક પદ્ધતિ [[સ્વિડન|સ્વિડીશ]] ભાષાશાસ્ત્રી બર્નહાર્ડ કર્લગ્રેને 1900ના દાયકાના પ્રારંભિક સમયગાળામાં શોધી હતી, મોટા ભાગની વર્તમાન પદ્ધતિઓ આંતરિક જ્ઞાન અને પદ્ધતિ માટે કર્લગ્રેનની પદ્ધતિ પર ખૂબ જ આધાર રાખે છે.[[સ્વિડન]] જૂની ચાઇનીઝ ભાષા, ઘણી વખત "પ્રાચીન ચાઇનીઝ" તરીકે ઓળખાતી, ઝોઉ વંશના શાસન (ઇ.સ.પૂ. 1122-256)ના પ્રારંભિક અને મધ્યકાળ દરમિયાન સામાન્ય ભાષા હતી, જેના લખાણમાં કાંસાની કલાકૃતિઓ પરણા લખાણો, ''શિજીંગ'' ની કવિતાઓ, ''શુજીંગ'' નો ઇતિહાસ અને ''યીજીંગ'' (''આઇ ચીંગ'' )નો કેટલાક ભાગનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના ચાઇનીઝ અક્ષરોમાં જોવા મળતા ઉચ્ચારણ તત્વો તેમના જૂના ચાઇનીઝ ઉચ્ચારોની ઝાંખી કરાવે છે. જાપાનીઝ, વિયેતનામીઝ અને કોરીયન ભાષાઓમાં ચાઇનીઝમાંથી મેળવવામાં આવેલા અક્ષરોના ઉચ્ચારો તેમાં વધારે મૂલ્યવાન ઊંડું જ્ઞાન પૂરું પાડે છે. જૂની ચાઇનીઝ સંપૂર્ણ રીતે ઉચ્ચાર નિયમન સિવાયની ન હતી. તે સમૃદ્ધ અવાજ પદ્ધતિ ધરાવે છે જેમાં શ્વાસોશ્વાસ અથવા જોરથી હવા લઈને બોલીને વ્યંજનોના ઉચ્ચારમાં ફેરફાર કરી શકાય છે, પરંતુ છતાં તે ટોન (સ્વરભાર) વિનાના હતા. જૂની ચાઇનીઝ ભાષાના પુનર્ગઠનનું કાર્ય ક્વિંગ વંશના શાસન દરમિયાનના ફિલોલોજીસ્ટ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું. કેટલાક પ્રારંભિક ઇન્ડો-યુરોપીયન શબ્દોને ચાઇનીઝમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, તેમાંથી [[:wikt:蜜|蜜]] ''મી'' - "મધ", [[:wikt:獅|獅]] ''શી'' - "સિંહ" નોંધપાત્ર છે અને કદાચ [[:wikt:馬|馬]] ''મા'' - "ઘોડો", [[:wikt:犬|犬]] ''ક્વાન'' - "કૂતરો" અને [[:wikt:鵝|鵝]] ''ઇ'' - "હંસ" પણ. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર જૂની ચાઇનીઝનું પુનર્ગઠન અચોક્કસ છે અને કોઈ જ નિશ્ચિતતા પ્રવર્તતી ન હોવાથી કોઈ પણ પ્રકારનું તારણ કાઢી શકાય તેમ નથી. જૂની ચાઇનીઝનું પુનર્ગઠન સંપૂર્ણ હોઈ શકે નહીં તેથી આ અભિધારણાઓને પ્રશ્નાર્થ જ કહી શકાય.<ref>એનસાયક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા એસ.વી. "[http://www.britannica.com/eb/article-75039/Chinese-languages ચાઇનીઝ લેંગ્વેજીસ]": "જૂની ચાઇનીઝનું શબ્દભંડોળ એવા ઘણાં જ શબ્દો ધરાવે છે જે સામાન્ય રીતે અન્ય સિનો-તિબેટીયન ભાષાઓમાં જોવા મળતા નથી. 'મધ' અને 'સિંહ' માટેના શબ્દો અને કદાચ 'ઘોડો', 'કૂતરો' અને 'હંસ' ઇન્ડો-યુરોપીયન સાથે જોડાયેલા છે અને વેપાર અને પ્રારંભિક સંપર્કના માધ્યમથી મેળવવામાં આવ્યા હતા. (સૌથી નજીકની ઇન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓ ટોચેરિયન અને સોગ્ડિયન, મધ્ય ઇરાનિયન ભાષાઓ છે.) અનેક શબ્દો ઓસ્ટ્રોએશિયાટીક સમાનતા ધરાવે છે અને પ્રાચીનતમ ભાષાઓ મૌંગ-વિયેટનામીઝ અને મોન-ખ્મેર સાથેના ખૂબ જ પહેલાંના સંપર્ક તરફ નિર્દેશ કરે છે; જેન ઉલેનપ્રૂમ, ''ઇનીગ ઉબરીસ્ટીમ્યુન્ગેન ઝ્વેસ્ચેન અન્ડ ડેમ ઇન્ડોજર્મનીસ્ચેન'' (1967) 57 આઇટમ્સ દર્શાવે છે; સંગ-તૂંગ ચેંગ, 1988,[http://sino-platonic.org/complete/spp007_old_chinese.pdf ઇન્ડો-યુરોપિયન વોકેબ્યુલરી ઇન ઓલ્ડ ચાઇનીઝ] પણ જુઓ;.</ref> સૂત્રોએ એમ પણ નોંધ્યું છે કે ચાઇનીઝની દક્ષિણીય બોલીઓ મેન્ડરિન ચાઇનીઝ બોલીઓની સરખામણીએ વધારે પ્રમાણમાં મોનોસિલેબિક શબ્દોનો ઉપયોગ કરે છે. મધ્ય ચાઇનીઝ દક્ષિણીય અને ઉત્તરીય વંશના શાસન અને સૂઇ, ટેંગ અને સોંગ વંશના શાસન (ઇ.સ. 6ઠ્ઠીથી 10મી સદી) દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી ભાષા હતી. તેને પ્રારંભિક સમયગાળા, "ક્વિયૂન" દ્વારા જોડણીના પુસ્તકમાં (ઇ.સ. 601) પ્રતિબિંબિત, અને 10મી સદીમાં પાછલો સમયગાળો, જે "ગુઆન્ગ્યુન" જોડણીના પુસ્તકમાં પ્રતિબિંબિત છે. મધ્યકાલીન ચાઇનીઝ કઈ રીતે બોલવામાં આવતી હતી તે અંગે ભાષાશાસ્ત્રીઓ વધારે આત્મવિશ્વાસુ છે. મધ્યકાલીન ચાઇનીઝના ઉચ્ચાર અંગેના પૂરાવાઓ અનેક સ્ત્રોતમાંથી મળે છેઃ આધુનિક બોલીની વિવિધતા, જોડણી શબ્દકોષો, વિદેશી ભાષાંતરો, ફોનેટિક સિસ્ટમને સંક્ષેપમાં રજૂ કરવા માટે પ્રાચીન ચાઇનીઝ ફોનોલોજીસ્ટ્સે તૈયાર કરેલું જોડણીનું કોષ્ટક અને વિદેશી શબ્દોનું ચાઇનીઝ ફોનેટિક ભાષાંતરણ. જોકે, તમામ પુનર્ગઠન અચોક્કસ છે, કેટલાક વિદ્વાનો એવી દલીલ કરે છે કે પુનર્ગઠનનો પ્રયાસ કરવો એટલે કે આધુનિક કેન્ટનીઝથી આધુનિક કેન્ટપોપ જોડણીઓ વર્તમાન સમયમાં બોલવામાં આવતી ભાષાનું ઘણું જ અચોક્કસ ચિત્ર રજૂ કરશે. પ્રારંભિક ઐતિહાસિક સમયથી વર્તમાન સમય સુધીમાં બોલવામાં આવતી ચાઇનીઝ ભાષાનો વિકાસ ઘણો જ જટીલ રહ્યો છે. મોટા ભાગના ચાઇનીઝ લોકો, સિચુઆન અને ઉત્તર-પૂર્વથી બ્રોડ આર્કમાં (મન્ચુરીયા)થી દક્ષિણ-પશ્ચિમ (યુનાન) સુધીમાં, તેમની પોતાની ભાષા તરીકે મેન્ડરિનની વિવિધ બોલીઓનો ઉપયોગ કરે છે. સંપૂર્ણ ઉત્તર ચીનમાં મેન્ડરિન ભાષાનો ફેલાવો મોટા ભાગે ઉત્તરીય ચીનના મેદાનોના કારણે છે. તેનાથી વિપરિત, મધ્ય અને દક્ષિણીય ચીનના પર્વતો અને નદીઓ ભાષાકીય વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. 20મી સદીના મધ્ય સુધીમાં, મોટાભાગના દક્ષિણીય ચાઇનીઝ માત્ર ચાઇનીઝની તેમની સ્થાનિક મૂળ વિવિધતા જ બોલતા હતા. મિંગ વંશના શાસનના પ્રારંભિક ગાળામાં નાનજિંગ રાજધાની હોવાથી નાનજિંગ મેન્ડરિન ઓછામાં ઓછા ક્વિંગ વંશના શાસનના પાછલા વર્ષો સુધી તો પ્રભુત્વ ધરાવતી રહી હતી. 17મી સદીથી ક્વિંગ વંશના રાજાઓએ રાજધાની બીજિંગના પ્રમાણો અનુસારના ઉચ્ચારો માટે શુદ્ધોચારણ વિદ્યા (正音书院／正音書院; ઝેંગયિન શુયુઆન)ની સ્થાપના કરી હતી. જોકે, સમાન્ય લોકો માટે તેની અસર ખૂબ જ મર્યાદિત રહી હતી. દક્ષિણ ચીનમાં બિનમેન્ડરિન બોલતા લોકોએ પણ જીવનના વિવિધ પાસાઓ માટે તેમની અલગ-અલગ પ્રકારની ભાષાઓ બોલવાનું ચાલુ રાખ્યું. બીજિંગ મેન્ડરિન રાજ્યસભાના માપદંડો માત્ર સત્તાવાર અને નાગરિક કર્મચારીઓ માટે જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હતા અને આમ સ્પષ્ટપણે મર્યાદિત હતા. આ પરિસ્થિતિમાં 20મી સદીના મધ્ય સુધી મેન્ડરિનના શિક્ષણ માટે (પીઆરસી (PRC) અને આરઓસી (ROC) એમ બંનેમાં પણ હોંગ કોંગમાં નહીં) ફરજિયાત શિક્ષણ વ્યવસ્થાના સર્જન કરવામાં આવ્યું ત્યા સુધી કોઈ પરિવર્તન આવ્યું નહીં. તેના પરિણામ સ્વરૂપે, મેન્ડરિન હવે મેઇલેન્ડ ચાઇના અને [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]]ના લગભગ દરેક યુવાન અને મધ્યમ વયના નાગરિકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. બ્રિટીશ કોલોનિયલ સમયગાળામાં [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]માં કેન્ટનીઝ, નહીં કે મેન્ડરિન, બોલવામાં આવતી હતી (મોટા પ્રમાણમાં કેન્ટનીઝ મૂળના લોકો અને સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોના કારણે) અને આજે પણ તે શિક્ષણ, ઔપચારિક પ્રવચન અને દૈનિક જીવનની સત્તાવાર ભાષા છે, પરંતુ 1997માં સત્તા પરિવર્તન બાદ મેન્ડરિનના પ્રભૂત્વમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. 19મી સદીમાં યુરોપીયન પ્રભાવોની શરૂઆત પહેલાં ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ એક સમયે ઘણી સદીઓ સુધી [[જાપાન]], કોરીયા અને [[વિએટનામ|વિયેટનામ]] પડોશી પૂર્વ એશિયાઈ દેશોની સામાન્ય ભાષા હતી.<ref>*શેંગ ડિંગ અને રોબર્ટ એ. સૌન્ડર્સ, ''ટોકિંગ અપ ચાઇનાઃ એન એનાલિસિસ ઓફ ચાઇનાઝ રાઇઝિંગ કલ્ચર પાવર એન્ડ ગ્લોબલ પ્રમોશન ઓફ ધ ચાઇનીઝ લેંગ્વેજ'' , ઇસ્ટાસીયા (EASTASIA), સમર 2006, વોલ્યુમ 23, નંબર 2, પાનું 4</ref> == પ્રભાવો == સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન ચાઇનીઝ સંસ્કૃતિ અને રાજકારણનો પ્રભાવ કોરીયન અને જાપાનીઝ જેવી સંબંધ નહીં ધરાવતી ભાષાઓ પર રહ્યો છે. કોરીયન અને જાપાનીઝ એમ બંને ચાઇનીઝ અક્ષરો (હેન્ઝી)ના ઉપયોગ સાથેની લખાણ પદ્ધતિ ધરાવે છે, જેને અનુક્રમે (હેન્જા) અને કેન્જી કહેવામાં આવે છે. ચાઇનીઝ લખાણો માટેનો વિયેટનામીઝ શબ્દ હેન ટૂ છે. 14મી સદી સુધીમાં વિયેટનામીઝ લખવા માટેની આ એકમાત્ર ઉપલબ્ધ પદ્ધતિ હતી, જે ચાઇનીઝ-શિક્ષિત ઉચ્ચવર્ગીય વિયેટનામીઝ દ્વારા જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી હતી. 14મીથી 19મી સદીના અંત સુધી, વિયેટનામીઝ ચૂ નોમ માં લખવામાં આવતી હતી, જે મૂળ વિયેટનામીઝ ભાષા બોલતા લોકો માટે ઉચ્ચારો અને સિલેબલને વણીને તૈયાર કરવામાં આવેલી ચાઇનીઝ લિપિ હતી. જેસ્યુઇટ મિશનરી પ્રિસ્ટ એલેક્ઝાંડર ડી રોડ્સે ફેરફાર કરીને તૈયાર કરેલી લેટિન લિપિ, જે શબ્દભાર ઉપરાંત ફેરફાર કરવામાં આવેલા વ્યંજનો દર્શાવવા માટે શબ્દભાર ચિહ્નોની પદ્ધતિને આવરી લે છે, દ્વારા ચૂ નોમનું સ્થાન સંપૂર્ણ રીતે લઈ લેવામાં આવ્યું. લગભગ 60 ટકા આધુનિક વિયેટનામીઝ શબ્દકોષોને હેન-વિએટ (સિનો-વિયેનામીઝ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગના મધ્યકાલીન ચાઇનીઝમાંથી મેળવવામાં આવ્યા છે. [[દક્ષિણ કોરિયા|દક્ષિણ કોરીયા]]માં હેંગુલ મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ હેન્જાનો ઉપયોગ જાડા અક્ષરો માટે થાય છે. [[ઉત્તર કોરિયા|ઉત્તર કોરીયા]]માં હેન્જાનો ઉપયોગ બંધ કરવામાં આવ્યો છે. 19મી સદીમાં જાપાનના આધુનિકરણથી, ચાઇનીઝ અક્ષરોનો ત્યાગ કરવા અંગેની ચર્ચા ચાલે છે, પરંતુ સંપૂર્ણ રીતે નવી લિપિના વ્યવહારુ લાભોને હજુ સુધી પૂરતા માનવામાં આવ્યા નથી. ઝૂઆન્ગ ચાઇનીઝ બોલી ન હોવા છતાં ઉતરી આવેલા ચાઇનીઝ અક્ષરો અથવા ઝૂઆન્ગ શબ્દસંકેતનો ઉપયોગ ઝૂઆન્ગ ગીતો લખવા માટે થાય છે. 1950ના દાયકાથી ઝૂઆન્ગ ભાષાને ફેરફાર કરવામાં આવેલા લેટિન અક્ષરોમાં લખવામાં આવે છે.<ref>ઝોઉ, મિંગલેંગઃ ''મલ્ટીલિંગ્યુઆલિઝમ ઇન ચાઇનાઃ ધ પોલિટિક્સ ઓફ રાઇટીંગ રીફોર્મ્સ ફોર માઇનોરીટી લેંગ્વેજીસ, 1949-2002'' (વોલ્ટર ડી ગ્રૂયટર 2003); ISBN 3-11-017896-6; પાનાં&nbsp;251–258.</ref> ચાઇનીઝ સંસ્કૃતિના પ્રભાવમાં રહેલી ભાષાઓમાં પણ ચાઇનીઝમાંથી ઉછીના લેવામાં આવેલા શબ્દો ઘણાં મોટા પ્રમાણમાં છે. અડધા ઉપરાંત કોરીયન શબ્દ ભંડોળ ચાઇનીઝ મૂળનું છે,<ref>સોહ્ન, હો-મિન. ''[http://books.google.com/books?id=Sx6gdJIOcoQC&amp;pg=RA1-PA13&amp;lpg=RA1-PA13&amp;source=web&amp;ots=qlRSnc3WjG&amp;sig=MlizCGZ6Yl15BHG2fBFrlRoh95I#v=onepage&amp;q&amp;f=false ધ કોરીયન લેંગ્વેજ (સેક્શન 1.5.3 કોરીયન વોકેબ્યુલરી, પાનું 13)]'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2001. ISBN 0-521-36943-6</ref> તેવી જ રીતે જાપાનીઝ<ref>શીબાટેની, માસાયોશી. [http://books.google.com/books?vid=ISBN0521369185&amp;id=sD-MFTUiPYgC&amp;pg=RA1-PA167&amp;lpg=RA1-PA167&amp;dq=%22Sino-Japanese%22+vocabulary&amp;sig=v0OQy6QCTO_GkvVeFaNuQDf9ujQ#PRA1-PA142,M1 ''ધ લેંગ્વેજ ઓફ જાપાન (સેક્શન 7.2 લોન વર્ડસ, પાનું142)'' ], કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. ISBN 0-521-36918-5</ref> અને વિયેટનામીઝ શબ્દ ભંડોળનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ પણ ચાઇનીઝ મૂળનો છે. ચાઇનીઝમાંથી ઉછીના લેવામાં આવેલા શબ્દો અંગ્રેજી જેવી યુરોપીયન ભાષાઓમાં પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ પ્રકારના શબ્દોના ઉદાહરણમાં 茶 (પીઓજે (POJ): ટે) મિન્નાન ઉચ્ચાર પરથી "ટી", કેન્ટનીઝ ઉચ્ચાર 茄汁 (કોએ-ત્સિઆપ) પરથી "કેચઅપ", (કેન્ટનીઝમાં ટોમેટો 西红柿 એ 番茄 છે) પરથી ટોમેટો જ્યુસ અને પરથી "કુમક્વેટ"નો સમાવેશ થાય છે. == ધ્વનિશાસ્ત્ર == {{IPA notice}} {{Main|Chinese spoken language}} દરેક સિલેબલનું ધ્વનિશાસ્ત્રીય (ઉચ્ચારનું) માળખું એક સ્વર (તે મોનોથોંગ , ડિપ્થોંગ અથવા કેટલીક વિવિધતામાં ટ્રીપ્થોંગ પણ હોઈ શકે છે)ની સાથે વૈકલ્પિક રીતે ઓનસેટ અથવા કોડા વ્યંજન ઉપરાંત સ્વરભાર સાથે મધ્યભાગ ધરાવે છે. એવા પણ કેટલાક દાખલાઓ છે જેમાં સ્વરનો ઉપયોગ સ્વતંત્ર રીતે થતો ન હોય. આનું ઉદાહરણ કેન્ટનીઝ છે, જેમાં નાસિકા સોનોરેન્ટ વ્યંજન (અનુનાસિક વ્યંજન) {{IPA|/m/}} અને {{IPA|/ŋ/}} પોતાની રીતે જ સિલેબલ તરીકેનું અસ્તિત્વ ધરાવે છે. બોલવામાં આવતી તમામ વિવિધતાઓમાં મોટાભાગના સિલેબલ ઓપન સિલેબલ છે, અર્થાત્ તેઓ કોડા (સ્વરોચ્ચારનો વધારો) ધરાવતા નથી પરંતુ એવા સિલેબલ જેના કોડા {{IPA|/m/}}, {{IPA|/n/}}, {{IPA|/ŋ/}}, {{IPA|/p/}}, {{IPA|/t/}}, {{IPA|/k/}}, અથવા {{IPA|/ʔ/}} સુધી મર્યાદિત છે. આમાંથી કેટલીક વિવિધતા આમાંથી મોટાભાગના કોડાનો ઉપયોગ ધરાવે છે, જ્યારે અન્ય જેમ કે મેન્ડરિન માત્ર બે જ {{IPA|/n/}} અને {{IPA|/ŋ/}} પૂરતી મર્યાદિત છે. વ્યંજનનું માળખું સામાન્ય રીતે પ્રારંભ કે કોડા ધરાવતું નથી. પ્રારંભ એફ્રેકેટ હોઈ શકે અથવા વ્યંજનની પછી અર્ધસ્વર આવી શકે, પરંતુ તેમને સામાન્ય રીતે વ્યંજનનું માળખું માનવામાં આવતા નથી. વિવિધ બોલીઓમાં અવાજોની સંખ્યા જુદી-જુદી હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે મધ્યકાલીન ચાઇનીઝથી અવાજમાં ઘટાડો હોવાનું જાણવા મળે છે. ખાસ કરીને મેન્ડરિન બોલીઓમાં અવાજમાં ઘણો જ ઘટાડો થયો છે અને તેથી તે અન્ય બોલાતી વિવિધતાઓની સરખામણીએ વધારે મલ્ટીસિલેબિલક શબ્દો ધરાવે છે. તેથી જ કેટલીક વિવિધતાઓમાં સિલેબલ્સની કુલ સંખ્યા માત્ર એક હજાર જેટલી જ છે, જેમાં લહેકાની ભિન્નતાનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે અંગ્રેજીમાં માત્ર આઠ જેટલી જ છે.<ref>ડીફ્રાન્સિસ (1984) પાનું. 42 ચાઇનીઝને 1,277 ટોનલ સિલેબલ્સ અને જો ટોનને ધ્યાનમાં લેવામાં ન આવ તો લગભગ 398થી 418 સિલેબલ્સ ધરાવતી ભાષા ગણાવે છે, તેણે જેસ્પેરસન, ઓટ્ટો (1928) મોનોસિલેબલિઝમ ઇન ઇંગ્લિશ, લંડન, પાનું 15 અંગ્રેજીમાં લગભગ 8000 કરતાં વધારે સિલબલ્સની ગણતરી કરવા માટે ટાંકી છે.</ref> ચાઇનીઝની બોલાતી તમામ વિવિધતાઓમાં લહેકાનો ઉપયોગ થાય છે. ઉત્તર ચીનની કેટલીક બોલીઓમાં ત્રણ જેટલા ઓછા લહેકા છે, જ્યારે દક્ષિણ ચીનની કેટલીક બોલીઓ 6 અથવા 10 જેટલા લહેકા ધરાવે છે, જેનો આધાર તેને કઈ રીતે ગણવામાં આવે છે તેના પર રહેલો છે. આમાં એક અપવાદ શાંઘાઇનીઝ છે, જે લહેકાને ઘટાડીને માત્ર આધુનિક જાપાનીઝની જેમ બે-લહેકા ધરાવતા પીચ એક્સન્ટ સુધી લઈ જાય છે. ચાઇનીઝમાં લહેકાના ઉપયોગની વધારે સમજ આપવા જે સામાન્ય ઉદાહરણનો ઉપયોગ થાય છે તે પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝના ચાર લહેકા સિલેબલ "મા"ને લાગુ પાડવામાં આવે છે. આ લહેકાઓ આ પાંચ અક્ષરોને અસર કરે છેઃ {{Ruby notice}} * {{Ruby-zh-p|妈／媽|mā}} "માતા"—'''ઉચ્ચ સ્તર''' * {{Ruby-zh-p|麻|má}} "શણ" અથવા "જડ"—'''ઊંચો વધારો''' * {{Ruby-zh-p|马／馬|mǎ}} "ઘોડો"—'''નીચો ઘટાડો-વધારો''' * {{Ruby-zh-p|骂／罵|mà}} "ઠપકો"—'''ઊંચો ઘટાડો''' * {{Ruby-zh-p|吗／嗎|ma}} "પ્રશ્ન પ્રેક્ટિસ"—'''સંતુલિત''' {{Listen|filename=zh-pinyin_tones_with_ma.ogg|title=Listen to the tones|description=This is a recording of the four main tones. Fifth, or neutral, tone is not included.}} == ફોનેટિક ટ્રાન્સક્રિપ્શન == 20મી સદીના મધ્યભાગ સુધી ચાઇનીઝમાં સમાન ફોનેટિક ટ્રાન્સક્રિપ્શન વ્યવસ્થા ન હતી, પરંતુ સ્વરભારની લઢણને પ્રારંભિક જોડણી પુસ્તકો અને શબ્દકોષમાં નોંધવામાં આવતી હતી. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પાલીમાં કામ કરતાં પ્રારંભિક [[ભારત|ભારતીય]] અનુવાદકોએ વિદેશી ભાષામાં ચાઇનીઝના અવાજો અને સ્વરભારની લઢણને વર્ણવવાનો પ્રથમ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. 15મી સદી પછી, જેસ્યુઇટ્સ અને પશ્ચિમી રાજદરબારી મિશનરીઝના પ્રયાસો નાનજિંગ મેન્ડરિન બોલી પર આધારિત કેટલીક પ્રાથમિક લેટિન ટ્રાન્સક્રિપ્શન સિસ્ટમમાં પરિણમ્યા. === રોમનીકરણ (રોમન લિપિમાં) === {{See also|Chinese language romanisation in Singapore|Romanization of Mandarin Chinese}} રોમનીકરણ એ ભાષાને લેટિન મૂળાક્ષરમાં લખવાની પ્રક્રિયા છે. આધુનિક સમય સુધીમાં મૂળ ફોનેટિક ટ્રાન્સક્રિપ્શન સિસ્ટમના અભાવને કારણે ચાઇનીઝ ભાષાના રોમનીકરણ અંગે ઘણી બધી સિસ્ટમ્સ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ચાઇનીઝને પ્રથમ વખત લેટિન અક્ષરોમાં લખવાનું કાર્ય 16મી સદીમાં પશ્ચિમી ખ્રિસ્તી મિશનરીઝ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આજે પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝના સૌથી વધુ સામાન્ય રોમાનીકરણ માપદંડ ''હેન્યૂ પિનયીન'' છે, જેને સાદી રીતે પિનયીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે 1956માં [[ચીન|પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના]] દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને પછીથી [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાને]] અપનાવ્યા હતા. પિનયીનને હાલમાં [[અમેરિકા]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[યુરોપ]]ભરમાં શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રમાણભૂત બોલાતી ચાઇનીઝનું શિક્ષણ આપવા માટે સાર્વત્રિક સ્વરૂપે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ચાઇનીઝ માતાપિતા પણ તેમના બાળકોને નવા શબ્દોના અવાજ અને લહેકાઓ શીખવવા માટે પિનયીનનો ઉપયોગ કરે છે. પિનયીન રોમનીકરણને સામાન્ય રીતે જે વસ્તુને દર્શાવતા શબ્દની નીચે તેના ચિત્ર અને બાજુમાં ચાઇનીઝ અક્ષરો સાથે દર્શાવવામાં આવે છે. બીજા ક્રમની સૌથી સામાન્ય રોમનીકરણ વ્યવસ્થા, વેડ-ગાઇલ્સ, થોમસ વેડે 1859માં શોધી હતી અને 1892માં હર્બર્ટ ગાઇલ્સે તેમાં ફેરફાર કર્યા હતા. આ વ્યવસ્થા મેન્ડરિન ચાઇનીઝના ધ્વનિશાસ્ત્રને અંગ્રેજી વ્યંજનો અને સ્વરોની નજીક લઈ આવે છે, અર્થાત્ અંગ્રેજીકરણ કરે છે, તે અંગ્રેજી બોલતા પ્રદેશમાંથી આવતા અને ચાઇનીઝ બોલવાનો પ્રારંભ કરતાં લોકોને મદદરૂપ બની રહે છે. વેડ-ગાઇલ્સની સ્થાપના [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં શિક્ષણના હેતુ માટે ખાસ કરીને 1980ના દાયકામાં કરવામાં આવી હતી અને તાજેતરના સમય સુધીમાં તાઇવાનમાં બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. યુરોપીયન પાઠ્યપુસ્તકોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે ત્યારે પિનયીન અને વેડ-ગાઇલ્સ એમ બંનેના લહેકાના ટ્રાન્સક્રિપ્શનને સરળતા માટે બાકાત રાખવામાં આવે છે. વેડ-લાઇલ્સમાં થતા એપોટ્રોફિસના બહોળા ઉપયોગને પણ બાકાત રાખવામાં આવે છે. આમ, મોટા ભાગના પશ્ચિમી વાચકો ''બીજિંગ'' (પિનયીન) કરતાં ''બીજિંગ'' અને ''તાઇ²-પેઈ³'' (વેડ-ગાઇલ્સ) કરતાં ''તાઇપેઇ'' થી વધારે પરિચિત છે. અહીંયા સરખામણી માટે ''હેન્યૂ પિનયીન'' અને વેડ-ગાઇલ્સના કેટલાક ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છેઃ {| class="wikitable" |+મેન્ડરિન રોમનીકરણ સરખામણી |- ! style="background:#efefef"|અક્ષરો ! style="background:#efefef"|વેડ-ગાઇલ્સ ! style="background:#efefef"|હેન્યૂ પિનયીન ! style="background:#efefef"|નોંધ |- | 中国／中國 | ચુંગ¹-કુઓ² | ઝોન્ગગુઓ | ચીન |- | 北京 | પેઇ³-ચિંગ¹ | બીજિંગ | પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇનાની રાજધાની |- | 台北 | તાઇ²-પેઇ³ | તાઇબી | તાઇવાનની રાજધાની |- | 毛泽东／毛澤東 | માઓ² ત્સે²-તુંગ¹ | માઓ ઝેડોંગ | ભૂતપૂર્વ સામ્યવાદી ચાઇનીઝ નેતા |- | 蒋介石／蔣介石 | ચિઆંગ³ ચીહ⁴-શીહ² | જીઆંગ જીશી | ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રવાદી ચાઇનીઝ નેતા (અંગ્રેજી બોલતા લોકોમાં વધારે સારી રીતે ચીઆંગ કાઇ-શેક, કેન્ટનીઝ ઉચ્ચાર સાથે, ઓળખાતા) |- | 孔子 | કુંગ³ ત્સુ³ | કોંગ ઝી | "કન્ફ્યૂશિયસ" |} ચાઇનીઝ માટેના રોમનીકરણની અન્ય વ્યવસ્થાઓમાં ગ્વોયૂ રોમાટીઝ , ધ ફ્રેન્ચ ઇએફઇઓ (EFEO), ધ યેલ (અમેરિકન પ્રવાસીઓ દ્વારા ડબલ્યુડબલ્યુઆઇઆઇ (WWII) દરમિયના શોધાયેલી), ઉપરાંત કેન્ટનીઝ, મિન્નાન, હક્કા અને અન્ય ચાઇનીઝ ભાષાઓ અને બોલીઓ માટે અલગ વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ થાય છે. === અન્ય ફોનેટિક ટ્રાન્સક્રિપ્શન્સ === ચાઇનીઝ ભાષાઓને સદીઓથી અન્ય ઘણી લખાણ વ્યવસ્થામાં ફોનેટિકલી ટ્રાન્સસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવી છે. દાખલા તરીકે, ફેગ્સ-પા લિપિ ચાઇનીઝના પૂર્વ-આધુનિક સ્વરૂપોના ઉચ્ચારોના પુનર્ગઠન માટે ઘણી જ મદદરૂપ બની છે. ઝૂયિન (જેને ''બોપોમોફો'' પણ કહેવાય છે), અર્ધ-સસ્વર લિપિ, હાલમાં પણ તાઇવાનની પ્રાથમિક શાળાઓમાં પ્રમાણિત ઉચ્ચારોમાં મદદ માટે બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. બોપોમોફો અક્ષરો કાટાનાકા લિપિના અવશેષો હોવા છતાં એવા કોઇ સ્ત્રોત મળતા નથી જે એ દાવો પૂરવાર કરે કે કાટાનાકા ઝૂઇનનો આધાર હતો. ઝૂયિન લેખમાં ઝૂયિન અને પિનયીનની સરખામણીનો કોઠો પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પિનયીન અને ઝૂઈન પર આધારિત સિલેબલ્સને નીચેના લેખને જોઇને સરખાવી શકાય છેઃ * પિનયીન કોઠો * ઝુયિન કોઠો ચાઇનીઝના સિરિલાઇઝેશન માટેની પણ ઓછામાં ઓછી બે વ્યવસ્થાઓ છે. તેમાંથી વધારે ઉપયોગમાં લેવાતી પેલાડિયસ પ્રણાલી છે. == વ્યાકરણ અને મોર્ફોલોજી == {{Main|Chinese grammar}} {{See also|Chinese classifiers}} આધુનિક ચાઇનીઝને ઘણી વખત ખોટી રીતે "મોનોસિલેબિક" ભાષામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના રૂપાત્મક તત્ત્વો એક જ સિલેબલ ધરાવે છે, ઉત્તરીય વિવિધતાઓ જેવી કે મેન્ડરિનમાં નામ, વિશેષણો અને ક્રિયાપદો વિશાળ પ્રમાણમાં ડાય-સિલેબિક છે. જ્યારે ક્લાસિકલ ચાઇનીઝની સાથે સરખામણી કરવામાં આવે છે ત્યારે ડાયસિલેબિક શબ્દોના સર્જનનું વલણ જોવા મળે છે. ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ એ ઘણાં પ્રમાણમાં અલગ કરતી ભાષા છે, જેમાં દરેક રૂપાત્મક તત્ત્વ સામાન્ય રીતે (લગભગ 90 ટકા સમયે) એક જ સિલેબલ અને એક જ અક્ષર સાથે સંકળાયેલા છે, જોકે ચાઇનીઝની મોટાભાગની આધુનિક વિવિધતાઓમાં ડાયસિલેબિક, ટ્રાયસિલેબિક અને ટેટ્રા-સિલેબિક જોડાણોના માધ્યમથી સંયોજનો તૈયાર કરવાનું વલણ જોવા મળે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, મોનોસિલેબિક શબ્દો જોડાણ વિના પણ ડાયસિલેબિક બની ગયા છે, જેમ કે ''કોંગ'' 孔માંથી ''કુલોન્ગ'' 窟窿, આ ખાસ કરીને જીનમાં સામાન્ય છે. ચાઇનીઝ મોર્ફોલોજી ઘણાં પ્રમાણમાં રૂઢિચુસ્ત માળખું ધરાવતા નિશ્ચિત સંખ્યાના સિલેબલ જે ભાષાનો સૌથી નાનો ભાગ એવા રૂપાત્મક તત્ત્વો છે તેની સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલી છે. આમાંથી ઘણાં એકલ-સિલેબલ રૂપાત્મક તત્ત્વો (字, ''ઝી'' ) વ્યક્તિગત શબ્દ પણ છે, તેઓ ઘણી વખત મલ્ટી-સિલેબિક સંયોજનો, જેને ''સી'' (词／詞) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેનું સર્જન કરે છે, જે શબ્દના પરંપરાગત પશ્ચિમી ખ્યાલ સાથે ઘણી નજીકની સામ્યતા ધરાવે છે. ચાઇનીઝ ''સી'' ("શબ્દ") એક કરતાં વધારે અક્ષરો – રૂપાત્મક તત્ત્વ, સામાન્ય રીતે બે પરંતુ કેટલીક વખત ત્રણ કે તેથી વધારે અક્ષરો ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે: * ''યુન'' 雲—“વાદળા” (પરંપરાગત) * ''યુન'' 云—“વાદળા” (સરળ) * ''હાન-બાઓ-બાઓ/હાનબાઓ'' 漢堡包／漢堡—“હેમ્બર્ગર” (પરંપરાગત) * ''હાન-બાઓ-બાઓ/હાનબાઓ'' 汉堡包／汉堡—"હેમ્બર્ગર" (સરળ) * ''વો'' 我—“હું, મને” * ''રેન'' 人—“લોકો” * ''ડી-ક્વિયુ'' 地球—“પૃથ્વી (ગ્લોબોસિટી)” * ''શેન-ડીયાન'' 閃電—“પ્રકાશકરણ” (પરંપરાગત) * ''શેન-ડીયાન'' 闪电—"પ્રકાશકરણ" (સરળ) * ''મેંગ'' 夢—“સ્વપ્ન” (પરંપરાગત) * ''મેંગ'' 梦—"સ્વપ્ન" (સરળ) આધુનિક ચાઇનીઝની તમામ વિવિધતાઓ વિશ્લેષક ભાષાઓ છે, જેમાં તે વાક્યમાં શબ્દના કાર્ય માટે વાક્યરચના (પદ ક્રમ અને વાક્યનું માળખું) પર આધારિત છે નહીં કે મોર્ફોલોજી પર– દા.ત. શબ્દના સ્વરૂપમાં પરિવર્તન. અન્ય શબ્દોમાં, ચાઇનીઝમાં માત્ર થોડા જ વ્યાકરણીય વિભક્તિ ધરાવે છે – તે કોઈ કાળ, કોઇ અભિવ્યક્તિ, કોઇ વોઇસ કોઇ આંક (એકવચન, બહુવચન, જો કે તેમાં બહુવચન દર્શકો છે, દાખલા તરીકે વ્યક્તિગત સર્વનામ) ધરાવતા નથી, અને માત્ર કેટલાક જ આર્ટીકલ્સ (દા.ત.અંગ્રેજીના “ધ, એ, એન”ની સમાન) ધરાવે છે. જોકે, લેખિત ભાષામાં જાતિભેદ ("તે" માટે 他 અને "તેણી" માટે 她) જોવા મળે છે, પરંતુ એ નોંધવું જોઈએ કે ચાઇનીઝ ભાષામાં આ ઉમેરો 20મી સદીમાં કરવામાં આવેલો પ્રમાણમાં નવો છે, અને બંને અક્ષરોનો ઉચ્ચાર સમાન રીતે જ કરવામાં આવે છે. તે વિવિધ પાસાઓ અને મૂડને દર્શાવવા માટે વ્યાકરણીય ભાગો પર ખૂબ જ ભાર મૂકે છે. મેન્ડરિન ચાઇનીઝમાં, તે લી 了 (પર્ફેક્ટિવ)), હેઇ 还／還 (''સ્ટિલ'' )), યીજિંગ 已经／已經 (''ઓલરેડી'' ))વગેરે જેવા પાર્ટીકલ્સનો સમાવેશ કરે છે. ચાઇનીઝમાં કર્તા, ક્રિયાપદ અને કર્મનો શબ્દ ક્રમ રહેલો હોય છે અને પૂર્વ એશિયાની અન્ય ઘણી જ ભાષાઓની જેમ વાક્યની રચના માટે ઘણી જ વિષય-ટીપ્પણીની રચનાનો ઉપયોગ કરે છે. ચાઇનીઝ ક્લાસિફાયર્સ અને મેઝર શબ્દોની વ્યવસ્થા પણ બહોળા પ્રમાણમાં ધરાવે છે, જે જાપાનીઝ અને કોરીયન જેવી પાડોશી ભાષાઓ સાથે સામાન્યતા ધરાવતી વધુ એક લાક્ષણિકતા છે. ચાઇનીઝની બોલાતી તમામ વિવિધતાઓમાં સમાનતા ધરાવતી નોંધપાત્ર વ્યાકરણીય વિશેષતાઓમાં શ્રેણીબદ્ધ ક્રિયાપદ સર્જન, સર્વનામનો છેદ અને સંદર્ભ કર્તાનો છેદ ગણી શકાય. બોલાતી વિવિધતાઓનું વ્યાકરણ ઘણી સમાન લાક્ષણિકતા ધરાવે છે, તેમાં ભિન્નતા પણ જોવા મળે છે. === લહેકા અને સમાન ઉચ્ચાર ધરાવતા શબ્દો (હોમોફોન્સ) === સત્તાવાર આધુનિક મેન્ડરિનમાં માત્ર 400 જેટલા બોલાતા મોનોસિલેબલ્સ છે પરંતુ 10,000 કરતાં વધારે લેખિત અક્ષરો છે, તેથી ઘણાં સમાન ઉચ્ચાર ધરાવતા શબ્દો (હોમોફોન્સ) છે જેને માત્ર ચાર લહેકાઓથી અલગ પાડી શકાય છે. જો યોગ્ય સંદર્ભ અને ચોક્કસ શબ્દસમૂહ અથવા સી (cí)ની ઓળખ કરવામાં ન આવે તો આ પણ પૂરતું નથી. મોનો-સિલેબલ ''જી'' , મેન્ડરિનમાંથી પ્રથમ લહેકો, આ પ્રમાણેના અક્ષરોનો સંવાદ સૂચવે છેઃ鸡／雞 ''ચીકન'' , 机／機 ''મશીન'' , 基 ''મૂળભૂત'' , 击／擊 ''મારવું'' , 饥／饑 ''ભૂખ'' અને积／積 ''ઉત્પાદન'' . બોલવામાં, મોનોસિલેબલના ગ્લિફિંગ તેના અર્થને સંદર્ભ અથવા અન્ય રૂપાત્મક તત્ત્વો સાથેના સંબંધની મદદથી નક્કી કરે તે જરૂરી છે (દા.ત. "નન" ના વિરોધાર્થી શબ્દ તરીકે "સમ"). સ્થાનિક સ્તરે આ ભાષા બોલતા લોકો તે જણાવી શકે કે લખાણની સરળતા માટે તેમનું નામ કયા શબ્દ કે શબ્દસમૂહમાં હોઇ શકે છેઃ 名字叫嘉英，嘉陵江的嘉，英國的英 મિંગ્ઝી જીઆઓ જીયાયિંગ, જીયાલિંગ જીયાંગ દી જીયા, યિંગગુઓ દી યિંગ "મારું નામ જિયાંગ છે, ''જિયા'' ''જિયાલિંગ નદી'' માટે અને ''યીંગ'' ચાઇનીઝમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુકે]] (UK)ના સંક્ષેપ તરીકે)." દક્ષિણીય ચાઇનીઝ વિવિધતાઓ જેવી કે કેન્ટનીઝ અને હક્કાએ મધ્યકાલીન ચાઇનીઝની ઘણી જોડણીઓ જાળવી રાખી છે અને તેમાં વધારે લહેકા જોવા મળે છે. અગાઉનું ઉદાહરણ ''જી'' , કેન્ટનીઝમાં વધારે નિશ્ચિત ઉચ્ચાર ધરાવે છે (જ્યુપ્ટીંગના ઉપયોગથી રોમનીકરણ) ): અનુક્રમે ''ગેઇલ'' , ''ગીલ'' , ''ગીલ'' , ''ગીકી'' , ''ગીલ'' , અને ''જીકી'' . આ જ કારણથી, દક્ષિણીય વિવિધતાઓમાં ઓછા મલ્ટી-સિલેબિક શબ્દો હોવાનું વલણ જોવા મળે છે. == શબ્દભંડોળ == ઐતિહાસિક સમયગાળાથી સમગ્ર ચાઇનીઝ અક્ષરોનું ભંડોળ લગભગ 20,000 અક્ષરોથી વધારેનું છે, જેમાંથી આશરે 10,000 જેટલા હવે સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાય છે. જો કે ચાઇનીઝ અક્ષરોને ચાઇનીઝ શબ્દો સાથે સરખાવીને ગૂંચવાડો ઉભો ન કરવો જોઇએ, કારણ કે મોટાભાગના ચાઇનીઝ શબ્દો બે કે વધારે અલગ-અલગ અક્ષરોના બનેલા હોવાથી ઘણી વખત ચાઇનીઝ અક્ષરો કરતાં ચાઇનીઝ શબ્દો વધી જાય છે. ચાઇનીઝ શબ્દો અને શબ્દસમૂહો અંગેની કુલ સંખ્યાના અંદાજમાં ખૂબ મોટો તફાવત જોવા મળે છે. ''હેન્યૂ દા ઝીડિયન'' , ચાઇનીઝ અક્ષરોનો સંક્ષેપ, અક્ષરો માટેની 54,678 મુખ્ય એન્ટ્રીઓનો સમાવેશ કરે છે, જેમાં બોન ઓરેકલ આવૃત્તિ પણ સમાવિષ્ટ છે. ''ઝોંગહુઆ ઝીહાઇ'' (1994) અક્ષરોની વ્યાખ્યા માટેની 85,568 મુખ્ય એન્ટ્રીઓ ધરાવે છે, અને તે માત્ર અક્ષરો અને તેની સાહિત્યિક વિવિધતાઓ ઉપર આધારિત તે સૌથી મોટો સંદર્ભ ગ્રંથ છે. સીસી-સીઇડીઆઇસીટી (CC-CEDICT) પ્રોજેક્ટ (2010) 97,404 સમકાલીન એન્ટ્રીઓ ધરાવે છે, જેમાં રૂઢિપ્રયોગો, તકનીકી શબ્દો અને રાજકીય વ્યક્તિઓના નામ અને ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. વેબસ્ટરની ડિજીટલ ચાઇનીઝ ડિક્શનરી ડબલ્યુડીસીડી (WDCD),<ref>*ડો. ટીમોથી યુવાય અને જીમ સિયા, સંપાદકો, ''વેબસ્ટર્સ ડિજીટલ ચાઇનીઝ ડિક્શનરી – એડવાન્સ્ડ રેફરન્સ એડિશન, જુલાઇ 2009'' </ref> સીસી-સીઇડીઆઇસીટી (CC-CEDICT) પર આધારિત, 84,000 કરતાં વધારે એન્ટ્રી ધરાવે છે. સૌથી વધારે વિસ્તૃત શુદ્ધ ભાષાકીય ચાઇનીઝ ભાષા શબ્દકોષ, 12-વોલ્યુમ ધરાવતી ''હેન્યૂ દા સાઇડિયન'' , 23,000 કરતાં વધારે મુખ્ય ચાઇનીઝ અક્ષરોની એન્ટ્રીની નોંધ ધરાવે છે અને 370,000 કરતાં વધારે વ્યાખ્યાઓ આપે છે. 1999માં ફેરફાર કરેલ ''સિહાઇ'' , અનેક વોલ્યુમ ધરાવતું વિશ્વકોષીય શબ્દકોષ સંદર્ભ કાર્ય, 122,836 શબ્દોની એન્ટ્રી વ્યાખ્યાઓ 19,485 અક્ષરો હેઠળ આપે છે, જેમાં પ્રોપર નેમ (વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ, સ્થળના નામ), શબ્દસમૂહો અને સામાન્ય ઝૂલોજીકલ, જીઓગ્રાફિકલ, સોશિયોલોજીકલ, સાયન્ટીફિક અને ટેકનિકલ શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. ''ઝીયાન્ડાઈ હેન્યૂ સાઇડિયન'' 现代汉语词典／現代漢語詞典ની 2007માં પ્રકાશિત સૌથી છેલ્લી પાંચમી આવૃત્તિ, આધુનિક પ્રમાણભૂત ચાઇનીઝ ભાષાનો સત્તાવાર રીતે મેઇનલેન્ડ ચાઇનામાં ઉપયોગમાં લેવાતો એક જ વોલ્યુમ ધરાવતો શબ્દકોષ, 65,000 એન્ટ્રી ધરાવે છે અને 11,000 કરતાં વધારે મુખ્ય અક્ષરોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. == ઉછીના શબ્દો == {{See also|Translation of neologisms into Chinese|Transcription into Chinese characters}} અન્ય ભાષાઓની જેમ જ ચાઇનીઝે પણ અન્ય સંસ્કૃતિઓમાંથી ઘણાં પ્રમાણમાં ઉછીના શબ્દો સ્વીકારી લીધા છે. મોટાભાગના ચાઇનીઝ શબ્દો સ્થાનિક રૂપાત્મક તત્ત્વોમાંથી બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ અને વિચારો દર્શાવતા શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ, પ્રાચીન સમયથી જ વિદેશી શબ્દોને સીધા જ ઉચ્ચાર સાથે સ્વીકારવાનું પ્રમાણ વધતું રહ્યું છે. જૂની ચાઇનીઝના સમયથી સિલ્ક રોડ મારફતે ઉછીના લેવામાં આવેલા શબ્દોમાં 葡萄 "ગ્રેપ" (દ્રાક્ષ), "પોમગ્રેનેટ" (દાડમ) અને 狮子／獅子 "[[એશિયાઇ સિંહ|લાયન]]" (સિંહ)નો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક શબ્દો બુદ્ધિસ્ટ ધર્મશાસ્ત્રોમાંથી મેળવવામાં આવ્યા હતા જેમાં佛 "બુદ્ધ" અને 菩萨／菩薩 "બોધિસત્વ"નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય શબ્દો ઉત્તરના વિચરતા લોકો પાસેથી આવ્યા છે જેમ કે 胡同 "હૂટોંગ". સીલ્ક રોડ પર વસતા લોકો પાસેથી મેળવવામાં આવેલા શબ્દો જેમ કે 葡萄 "ગ્રેપ" (દ્રાક્ષ) (મેન્ડરિનમાં પુટાઓ) સામાન્ય રીતે પર્શીયન મૂળ ધરાવે છે. બુદ્ધિસ્ટ શબ્દો સામાન્ય રીતે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અથવા પાલી, ઉત્તર ભારતની લિટર્જીકલ ભાષા,માંથી ઉતરી આવ્યા છે. ગોબી, માંગોલીયા અથવા ઉત્તરપૂર્વના પ્રદેશોમાંથી મેળવવામાં આવેલા શબ્દો સામાન્ય રીતે એલ્ટીક મૂળ ધરાવે છે, જેમ કે 琵琶 "પીપા", ચાઇનીઝ લ્યૂટ, અથવા 酪 "ચીઝ" અથવા "યોગ્રટ" પરંતુ કયા એલ્ટીક સ્ત્રોતમાંથી તે મેળવવામાં આવ્યા છે તે સંપૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ થતું નથી. === આધુનિક ઉછીના અને મેળવેલા શબ્દો === આધુનિક નવા શબ્દોને ચાઇનીઝને મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે અનુવાદ કરવામાં આવે છેઃ મુક્ત અનુવાદ (કાલ્ક, અર્થની રીતે), ઉચ્ચારીય અનુવાદ (ઉચ્ચારની રીતે) અને ઉપરના બંનેનો સમન્વય (આંશિક રીતે અક્ષરો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવતા શબ્દોને ધ્યાનમાં રાખીને પસંદગી કરેલા ટ્રાન્સક્રિપ્ટીવ સાથે). આજે, પશ્ચિમી ભાષાઓ સાથે માળખાકીય ભિન્નતા હોવાથી ટેકનીકલ અભિવ્યક્તિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક શબ્દભંડોળ જેવા મહત્વના વિચારોને રજૂ કરવા માટે ચાઇનીઝ રૂપાત્મક તત્ત્વોનો ઉપયોગ કરીને નવા શબ્દો શોધી કાઢવામાં આવે છે. કોઇપણ લેટિન કે ગ્રીક શબ્દમૂળને અલગ કરીને તેના અર્થને સૂચવતા ચાઇનીઝ અક્ષરોમાં તબદિલ કરીને (દા.ત. ''એન્ટી–'' સામાન્ય રીતે "反" બને છે, શાબ્દિક રીતે ''વિરુદ્ધાર્થ'' ), તેમને ચાઇનીઝ માટે વધારે સમગ્રલક્ષી બનાવીને પરંતુ વિદેશી શબ્દોને સમજવામાં વધારે મુશ્કેલ બનાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ''ટેલીફોન'' શબ્દને ઉચ્ચારની રીતે 德律风／德律風 (શાંઘાઇનીઝ: ''ટેલિફોન'' {{IPA|[təlɪfoŋ]}}, મેન્ડરિન: ''ડેલુફેંગ'' ) તરીકે 1920માં સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો અને શાંઘાઈમાં બહોળી રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ પછીથી 电话／電話 (''ડીયાનહુઆ'' "ઇલેક્ટ્રિક સ્પીચ"), સ્થાનિક ચાઇનીઝ રૂપાત્મક તત્ત્વોમાંથી બનાવવામાં આવ્યો, જે પ્રવર્તમાન બન્યો. અન્ય ઉદાહરણોમાં ટેલીવિઝન માટેના 电视／電視 (''ડિયાનશી'' "ઇલેક્ટ્રિક વર્ઝન"), કમ્પ્યુટર માટેના电脑／電腦 (''ડિયાનનાઓ'' "ઇલેક્ટ્રિક બ્રેઇન"), સેલફોન માટેના 手机／手機 (''શૌઉજી'' "હેન્ડ મશીન") અને બ્લૂટૂથ માટેના 蓝牙／藍芽 (''લાન્યા'' "બ્લ્યૂટૂથ")નો સમાવેશ થાય છે. કેન્ટનીઝમાં અથવા [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] અને [[મકાઉ]]ના લોકો માટેના બ્લોગ માટે 網誌 (''વાંગ ઝી'' "ઇન્ટરનેટ લોગબુક"). પ્રસંગોપાત અડધું-ટ્રાન્સલિટરેશન, અડધું અનુવાદનું સમાધાન સ્વીકાર્ય છે, જેમ કે "હેમબર્ગર" માટે 汉堡包／漢堡包 (''હેનબાઓ બાઓ'' , "''હેમ્બર્ગ'' બન"). કેટલીક વખત અનવાદ એ રીતે કરવામાં આવે છે કે તે ચાઇનીઝ રૂપાત્મક તત્ત્વોને સમાવી લેતી વખતે મૂળ જેવું લાગે, જેમ કે拖拉机／拖拉機 (''તુઓલાજી'' , "ટ્રેક્ટર", શાબ્દિક અનુવાદ ઢસડતું ખેંચતું યંત્ર), અથવા વિડિયો ગેમના પાત્ર ''મારીયો'' માટે马利奥／馬利奧. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ઘણીવખત વ્યાવસાયિક હેતુ માટે કરવામાં આવે છે, ઉદાહરણ તરીકે પેન્ટીયમ માટે 奔腾／奔騰 (''બેન્ટેંગ'' "રનિંગ લીપિંગ") અને સબવે રેસ્ટોરાં માટે 赛百味／賽百味 (''સૈબૈવેઇ'' "બેટર-ધેન હન્ડ્રેડ ટેસ્ટ્સ"). વિદેશી શબ્દો, મુખ્યત્વે પ્રોપર નાઉન્સ (લોકો, સ્થળ વગેરેના નામ),નો તેમના ઉચ્ચાર મુજબના ટ્રાન્સક્રિપ્શન સાથે ચાઇનીઝ ભાષામાં પ્રવેશ ચાલુ રહ્યો. આ પદ્ધતિમાં સમાન ઉચ્ચાર ધરાવતા ચાઇનીઝ અક્ષરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઇઝરાયલ બન્યું 以色列 (પિનયીન: ''યિસેલી'' ), પેરીસ બન્યું 巴黎 (પિનયીન: ''બાલી'' ). સામાન્ય શબ્દો તરીકે માત્ર બહુ જ ઓછા ટ્રાન્સલિટરેશન ટકી શક્યા છે, જેમાં 沙发／沙發 ''શફા'' "સોફા", 马达／馬達 ''મડા'' "મોટર", 幽默 ''યુમો'' "હ્યુમર", 逻辑／邏輯 ''લોજી'' "લોજિક", 时髦／時髦 ''શિમાઓ'' "સ્માર્ટ, ફેશનેબલ" અને 歇斯底里 ''ઝીસીડીલી'' "હિસ્ટેરીક્સ"નો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી મોટા ભાગના શબ્દો 20મી સદીમાં શાંઘાઇનીઝ બોલીમાં રચવામાં આવ્યા હતા અને પછીથી મેન્ડેરીનમાં સ્વીકારાયા હતા, તેથી તેમનો મેન્ડેરીનમાં ઉચ્ચાર અંગ્રેજી કરતાં ઘણો અલગ છે. ઉદાહરણ તરીકે, શાંઘાઇનીઝમાં 沙发／沙發 અને 马达／馬達 અંગ્રેજીમાં સોફા અને મોટર જેવો ઉચ્ચાર ધરાવે છે. પશ્ચિમી દેશોના શબ્દોનો ટ્રાન્સક્રિપ્શનના માધ્યમથી 20મી સદીથી જ ચાઇનીઝ ભાષા પર ઘણો જ પ્રભાવ હતો. ફ્રેન્ચમાંથી芭蕾 (''બાલી'' "બેલેટ"), 香槟 (''ઝીયાંગબિન'' , "શેમ્પેઇન"), ઇટાલિયન માર્ગે 咖啡 (''કાફી'' "કોફી") આવ્યા. અંગ્રેજી પ્રભાવ વધારે મહત્વપૂર્ણ છે. 20મી સદીના પ્રારંભની શાંઘાઇનીઝમાંથી ઘણાં અંગ્રેજી શબ્દો સ્વીકારાયા છે, જેમ કે નીચે જણાવેલા શબ્દો 沙发／沙發 (''શફા'' "સોફા"), 幽默 (''યુમો'' "હ્યુમર"), અને 高尔夫／高爾夫 (''ગાઓએર્ફુ'' "ગોલ્ફ"). પછીથી [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]ના નરમ પ્રભાવથી 迪斯科 (''ડિસિકે'' "ડિસ્કો"), 可乐／可樂 (''કેલે'' "કોલા") અને 迷你 (''મિનિ'' "મિનિ(સ્કર્ટ)") જેવા શબ્દોનો ઉદભવ થયો. સમકાલીન બોલચાલની કેન્ટનીઝે અંગ્રેજીમાંથી ઘણાં વિશિષ્ટ શબ્દો સ્વીકાર્યા છે જેમ કે, કાર્ટૂન 卡通 (કાર્ટૂન), 基佬 (ગે પીપલ), 的士 (ટેક્સી), 巴士 (બસ). ઇન્ટરનેટની વધતી જતી લોકપ્રિયતાથી હાલમાં ચીનમાં અંગ્રેજી ભાવાનુવાદ શોધવાની ફેશન ચાલે છે., દા.ત. તાઇવાનીઝ મેન્ડેરિનમાં 粉丝／粉絲 (''ફેન્સી'' "ફેન્સ"), 黑客 (''હીકે'' "હેકર", શાબ્દિક ભાષાંતર "કાળા મહેમાન"), 部落格 (''બુલોગ'' "બ્લોગ", શાબ્દિક ભાષાંતર "આંતરજોડાણ ધરાવતી જાતિઓ"). અંગ્રેજીના ચાઇનીઝ પરના પ્રભાવનું અન્ય એક પરીણામ આધુનિક ચાઇનીઝ લખાણોમાં વિદેશી કક્કાના અક્ષરો સાથેના કહેવાતા字母词 ''ઝિમુસી'' ("લેટર્ડ વર્ડ્સ"). આ શબ્દો સામાયિકો, વર્તમાનપત્રો, વેબસાઇટ અને ટીવી પર જોવા મળે છેઃ三G手机 "થર્ડ જનરેશન સેલ ફોન્સ" (三 ''સેન'' "થ્રી" + જી "જનરેશન" + 手机 ''શોઉજી'' "મોબાઇલ ફોન્સ"), IT界 "આઇટી ઉદ્યોગ", એચએસકે (HSK) (''હાન્યુ શિપિંગ કાઓશી'' , 汉语水平考试), જીબી (GB) (''ગુઓબિઆઓ'' , 国标), સીઆઇએફ (CIF)价 (કોસ્ટ, ઇન્શ્યોરન્સ, ફ્રેઇટ) + 价 ''જીયા'' "પ્રાઇસ"); e家庭 "ઇલેક્ટ્રોનિક હોમ" (家庭 ''જીયાટિંગ'' "હોમ"); W时代 "વાયરલેસ જનરેશન" (时代 ''શિડાઇ'' "જનરેશન"); 的士કોલ, ટીવી族, 后РС时代 "પોસ્ટ પીસી એરા" (后 ''હોઉ'' "આફ્ટર/પોસ્ટ" + પીસી "પર્સનલ કમ્પ્યુટર" + 时代 ''શિડાઇ'' "ઇપોક"), વગેરે. 20મી સદીથી, અન્ય એક સ્ત્રોત [[જાપાન]] બન્યો છે. વર્તમાન કાન્જીનો ઉપયોગ કરીને, જે જાપાનીઝ ભાષા લખવામાં ચાઇનીઝ અક્ષરોનો ઉપયોગ કરે છે, જાપાની લોકોએ યુરોપિયન ખ્યાલ અને સંશોધનોને ''વેસેઇ-કાન્ગો'' (和製漢語, શાબ્દિક ભાષાંતર ''જાપાનીઓએ બનાવેલી ચાઇનીઝ'' )ને નવી રીતે ઢાળીને આધુનિક ચાઇનીઝને ઘણાં શબ્દો આપ્યા છે. વર્તમાન ચાઇનીઝ શબ્દોને નવો અર્થ આપીને અથવા તો ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ સાહિત્યમાં ઉપયોગ થયેલા ભાવોના સંદર્ભ લઈને જાપાનીઓએ ઘણાં નવા શબ્દો શોધ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, , ''જીંગ્નજી'' (经济／經濟, કેઇઝાઇ), જેનો ચાઇનીઝમાં અર્થ થાય છે રાજ્યનું કામકાજ, જેને જાપાનીઓએ સંકુચિત કરીને અર્થતંત્ર અર્થ આપ્યો, આ સંકુચિત વ્યાખ્યાને ફરીથી ચાઇનીઝમાં આયાત કરવામાં આવી. તેના પરીણામ સ્વરૂપે, આ શબ્દો સ્થાનિક ચાઇનીઝ શબ્દોથી લગભગ અલગ પાડી શકાય તેમ નથી., આમાંથી કેટલાક શબ્દો પહેલાં કોણે શોધ્યા - જાપાનીઓએ કે ચાઇનીઝ લોકોએ – એ અંગે વિવાદ છે. આ ખેંચાખેંચના પરીણામે, ચાઇનીઝ, કોરીયન, જાપાનીઝ અને વિયેટનામીઝ આધુનિક ટર્મિનોલોજીને દર્શાવતા શબ્દોના ભાષાશાસ્ત્રીય ભંડોળમાં ભાગીદારી ધરાવે છે, જેમકે યુરોપીયન ભાષાઓએ નિર્માણ કરેલો ગ્રીકો-લેટિન શબ્દોનું ભંડોળ. == શિક્ષણ == {{See also|Chinese as a Foreign or Second Language}} ચીનના અર્થતંત્રના વિશ્વસ્તરે વધતા જતા મહત્વ અને પ્રભાવની સાથે, માધ્યમ તરીકે મેન્ડેરિન અમેરિકાની શાળાઓમાં લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત કરી રહી છે અને યુકે (UK)ની જેમ જ પશ્ચિમી વિશ્વમાં યુવાનોમાં અભ્યાસના એક વિષય તરીકે તેની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4617646.stm | work=BBC News | title=How hard is it to learn Chinese? | date=January 17, 2006 | access-date=April 28, 2010}}</ref> 1991માં 2,000 વિદેશી અભ્યાસુઓએ ચીનની સત્તાવાર ચાઇનીઝ પ્રોફીસીયન્સી ટેસ્ટ (જેને ઇંગ્લિશ કેમ્બ્રિજ સર્ટીફિકેટ સાથે સરખાવી શકાય) આપી હતી, જ્યારે 2005માં ઉમેદવારોની સંખ્યા તીવ્ર વધારા સાથે 117,660એ પહોંચી હતી.<ref>{{zh icon}} "汉语水平考试中心：2005年外国考生总人数近12万",^{[http://www.gov.cn/jrzg/2006-01/16/content_160707.htm Gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119094121/http://www.gov.cn/jrzg/2006-01/16/content_160707.htm |date=2018-11-19 }}} ઝિંગહુઆ ન્યૂઝ એજન્સી, જાન્યુઆરી 16, 2006.</ref> == આ પણ જુઓ == {{Portal box|China|Language}} * ચાઇનીઝ અક્ષરો * ચાઇનીઝ ઉદગારવાચક ભાગો * ચાઇનીઝ માનવાચક શબ્દો * ચાઇનીઝ વર્ગીકરણ શબ્દો * ચાઇનીઝ બોલીઓ * ચાઇનીઝ સંખ્યા અભિવ્યક્તિ * ચાઇનીઝ અંકો * ચાઇનીઝ વિરામચિહ્નો * ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ વ્યાકરણ * ચાર-અક્ષરોના રૂઢિપ્રયોગ * હેન સમાનીકરણ * હેનર ભાષા * એચએસકે (HSK) કસોટી * ચીનની ભાષાઓ *ચાઇનીઝ ભાષાઓમાં પ્રાદેશિક ભિન્નતા * ચાઇનીઝ ભાષાશાસ્ત્રો પરનો ઉત્તર અમેરિકન પરિસંવાદ * નૂ શૂ == સંદર્ભો == * {{cite book|authorlink=John DeFrancis|last=DeFrancis|first=John|title=The Chinese Language: Fact and Fantasy|url=https://archive.org/details/chineselanguagef0000defr_g7y0|publisher=[[University of Hawaii Press]]|year=1984|isbn=0-8248-1068-6}} * {{cite book|author=Hannas, William C.|title=Asia's Orthographic Dilemma|url=https://archive.org/details/asiasorthographi0000hann_o2q7|publisher=University of Hawaii Press|year=1997|isbn=0-8248-1892-X}} * {{cite book|author=Norman, Jerry|title=Chinese|url=https://archive.org/details/chinese0000norm|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-29653-6}} * {{cite book|author=Qiu, Xigui|title=Chinese Writing|publisher=Society for the Study of Early China and Institute of East Asian Studies, [[University of California]], Berkeley|year=2000|isbn=1-55729-071-7}} * {{cite book|author=Ramsey, S. Robert|title=The Languages of China|url=https://archive.org/details/languagesofchina0000srob|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1987|isbn=0-691-01468-X}} == પાદનોંધો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * ''એબીસી ચાઇનીઝ-ઇંગ્લીશ કોમ્પ્રેહેન્સિવ ડિક્શનરી'' . સંપાદકઃ જ્હોન ડી ફ્રાન્સિસ (2003) યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઇ પ્રેસ. ISBN 0-8248-2766-X. * ''એબીસી એટીમોલોજીકલ ડિક્શનરી ઓફ ઓલ્ડ ચાઇનીઝ.'' . એક્સેલ શૂસલેર. 2007. યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઈ પ્રેસ, હોનોલૂલૂ. ISBN 978-0-8248-2975-9. * [http://sinoplanet.com/wiki/Phrasebook ચાઇનીઝ ફ્રેઝ બૂક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518001905/http://sinoplanet.com/wiki/Phrasebook |date=2011-05-18 }}, સિનોપ્લેનેટ, 2009 == બાહ્ય લિંક્સ == {{InterWiki|code=zh}} * [http://ctext.org/ ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ ટેક્સ] - ચાઇનીઝ ટેક્સ પ્રોજેક્ટ * [http://books.google.com/books?id=18ByRWP_1UQC&amp;pg=PA292&amp;lpg=PA292&amp;dq=%22you+kongr%22&amp;source=bl&amp;ots=ISgOxCzbHk&amp;sig=3Q1lLiGX6EbuqhI32WB6OpAIQ48&amp;hl=en&amp;ei=KwCLSb2EDY-ctweB58SlBw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result ''કીઝ ટુ ધ ચાઇનીઝ લેંગ્વેજઃબૂક 2'' ]—ગૂગલ બૂક્સ * [http://multitree.linguistlist.org/trees/Sino-Tibetan:%20Composite@588781 ''ચાઇનીઝ લેંગ્વેજ ટ્રી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515025159/http://multitree.linguistlist.org/trees/Sino-Tibetan:%20Composite@588781 |date=2011-05-15 }} {{Chinese language}} {{Chinese loan vocabularies}} {{Asia in topic|Languages of}} {{Official UN languages}} {{DEFAULTSORT:Chinese Language}} [[શ્રેણી:ચાઇનીઝ ભાષા]] [[શ્રેણી:સિનોલોજી]] [[શ્રેણી:અલગ પાડતી ભાષાઓ]] 2sjcaz8hstj1yn6jjghu4pu6ue72dqn 0 32486 906356 905659 2026-10-16T20:00:21Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906356 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Use dmy dates|date=December 2010}} {{Infobox company | name = British Broadcasting Corporation | logo = [[ચિત્ર:BBC logo (1997-2021).svg|200px]] | caption = | type = | genre = | fate = | predecessor = [[British Broadcasting Company]] | successor = | foundation =18 October 1922 | founder =Sir John Reith | defunct = | location_city = [[City of Westminster]], [[London]] | location_country = United Kingdom | location = | locations = | area_served = Worldwide | key_people = [[Michael Lyons (UK politician)|Sir Michael Lyons]]<br />(Chairman, BBC Trust)<br />[[Mark Thompson]]<br />([[Director-General of the BBC|Director-General]])<br />[[Mark Byford]]<br />(Deputy Director-General) | industry = [[Broadcasting]] | products = | services = [[BBC Television|Television]], [[BBC Radio|Radio]] & [[BBC Online|Online]]'' | homepage = [http://www.bbc.co.uk/ www.bbc.co.uk] | footnotes = | intl = }} '''બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન''' ('''બીબીસી''' (BBC)) એ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની મુખ્ય જાહેર પ્રસારણ સેવા છે, જેનું મુખ્યમથક [[લંડન]]ના વેસ્ટમિન્સ્ટેર શહેરના બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસમાં આવેલ છે.<ref>"[http://www.bbc.co.uk/terms/ નિયમો અને શરતો]." બીબીસી. સુધારો 6 જાન્યુઆરી 2010. "બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન, બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ, પોર્ટલેન્ડ પેલેસ , લંડન, ડબલ્યુ1એ 1એએ."</ref> તે વિશ્વના સૌથી મોટા પ્રસારણકર્તા છે, જેઓ અંદાજે 23,000 જેટલા કર્મચારીઓ ધરાવે છે.<ref name="MediaNewsline">{{cite web|title=BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand|publisher=Media Newsline|url=http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html|access-date=23 September 2010|archive-date=5 ઑક્ટોબર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005004930/http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ProspectMag">{{cite web |title=Digital license|publisher=Prospect |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/?p=64654 |access-date=23 September 2010}}</ref><ref name="AboutBBC">{{cite web|title=About the BBC – What is the BBC|publisher=BBC Online|url=http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml|access-date=23 September 2010|archive-date=16 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml|url-status=dead}}</ref> તે જાહેર પ્રસારણની સેવા યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, ચેનલ આઇલેન્ડ અને આઈલ ઓફ મેનમાં પૂરી પાડવાની મુખ્ય જવાબદારી નીભાવે છે. બીબીસી (BBC)એ સ્વાયત્ત જાહેર સેવા પ્રસારણકર્તા છે,<ref name="AboutBBC"/> જે રોયલ ચાર્ટર અંતર્ગત સંચાલન કરે છે.<ref name="crown">{{cite news|author=Andrews, Leighton|title=The handbook of public affairs|url=https://archive.org/details/handbookofpublic0000unse_p6f7|chapter=A UK Case: Lobbying for a new BBC Charter|pages=[https://archive.org/details/handbookofpublic0000unse_p6f7/page/247 247]–48|editor1=Harris, Phil|editor2=Fleisher, Craig S.|publisher=SAGE|year=2005|isbn=9780761943938}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં તેનું કામ મૂળત: વાર્ષિક ટેલીવિઝન લાયસન્સ ફી દ્વારા ભંડોળ મેળવે છે,<ref name="TrustAR">{{cite web |title=BBC Annual Report & Accounts 2008/9: FINANCIAL PERFORMANCE |url=http://www.bbc.co.uk/annualreport/trust/overview/finan_perf.shtml |access-date=12 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030072751/http://www.bbc.co.uk/annualreport/trust/overview/finan_perf.shtml |archive-date=30 ઑક્ટોબર 2009 |url-status=dead }}</ref> આ કિંમત યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના તમામ ઘરો, કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ કે જેઓ રેકોર્ડ અને અથવા જીવંત પ્રસારણના કોઈ પણ સાધનો ધરાવે છે તેમના પર ઝીકવામાં આવે છે;<ref name="TVLic">{{cite web |title=TV Licensing: ''Legislation and policy'' |url=http://www.tvlicensing.co.uk/about/legislation-and-policy-AB9/#link1 |access-date=12 February 2010 |archive-date=29 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129041323/http://www.tvlicensing.co.uk/about/legislation-and-policy-AB9#link1 |url-status=dead }}</ref> બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા વર્ષિક ધોરણે આ ફીનું સ્તર નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે, જેને સંસદની મંજૂરી મળેલી હોય છે.<ref name="TVLic2">{{cite web |title=BBC Press Office: TV Licence Fee: facts & figures |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |access-date=12 February 2010 |archive-url=https://archive.today/20120801074820/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |archive-date=1 ઑગસ્ટ 2012 |url-status=live }}</ref> યુકે (UK) બહારના વિસ્તારોમાં બીબીસી (BBC) વર્ડ સર્વિસ સીધા પ્રસારણ દ્વારા સેવા પૂરી પાડે છે, અને ડિસેમ્બર 1932માં બીબીસી એમ્પાયર સર્વિસનું ઉદ્ઘાટન થયું તે સમયથી ધ્વનિ રેડિયો દ્વારા પુન:પ્રસારણ અનુબંધ ધરાવે છે. હાલમાં વધુ ટેલીવિઝન અને ઓનલાઇન દ્વારા. ખાસ કરીને સમાચાર અને વર્તમાન ઘટનાઓ સંદર્ભેના ઉત્પાદનો ધરાવતી વર્લ્ડ સર્વિસ એ કેટલીક પ્રાદેશિક સેવાઓની સુવિધા પણ ધરાવે છે, તે સ્વતંત્ર નિર્દેશક ધરાવે છે. તેના સંચાલન માટેનો સંપૂર્ણ ખર્ચ ઐતિહાસિક રીતે યુ.કે. (UK) સરકાર દ્વારા ભંડોળ દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે. આ દાન સ્વતંત્ર રીતે પ્રાદેશિક લાયસન્સ ફીને નિશ્ચિત કરે છે. તાજેતરની ખર્ચ સમીક્ષામાં વર્લ્ડ સર્વિસ માટે પ્રાદેશિક લાયસન્સ ફીમાંથી મળતા ભંડોળ અંગેના આયોજનોની જાહેરાત કરવામાં આવી. કંપનીની ખાતરીપૂર્વકની આવક એ લાયસન્સ ફી છે અને તેની વધારાની આવક છે વિર્લ્ડ સર્વિસ ગ્રાન્ટ, કે જે તેની સહાયક કંપની બીબીસી (BBC) વર્લ્ડવાઇડ લિમિટેડ કંપનીના વ્યાવસાયિક કાર્યોના નફા દ્વારા થાય છે. કપનીની પ્રવૃત્તિઓમાં કાર્યક્રમ અને માળખાકીય વેચાણ, સામયિકો છે, રેડિયો ટાઈમ્સ અને પુસ્તક પ્રકાશન પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે. બીબીસી (BBC) સ્ટુડિયો અને પોસ્ટ પ્રોડક્શન લિમિટેડમાં કેટલાક ખાસ પ્રકારના કાર્યક્રમો તૈયાર કરે છે, અને તેને દ્રારા પણ વધારાની આવક મેળવે છે, ઔપચારિક બીબીસી (BBC) રિસોર્સ લિમિટેડ પણ કોર્પોરેશનની સંપૂર્ણ મિલિકીની સહાયક ટ્રેડિંગ કંપની છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્|thumb|right|હથિયારો સંદર્ભેનો બીબીસી (BBC) કોટ]] ખાનગી માલિકી ધરાવતુ બીબીસીએ રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસારણ કરતી દુનિયાની પહેલી સંસ્થા હતી.<ref name="historicalbroadcaster">{{cite news |title=BBC History – The BBC takes to the Airwaves|url=http://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/spl/hi/history/html/default.stm |access-date=19 July 2007|publisher=BBC News}}</ref> જેની સ્થાપના 18 ઓક્ટોબર 1922માં બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની લિમિટેડ તરીકે થઈ. મુખ્ય કંપનીની સ્થાપના 1922માં <ref name="BBC">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/resources/in-depth/reith_1.shtml|title=BBC – The BBC Story – John Reith|work=[[BBC Online]]|publisher=BBC|access-date=11 October 2010|archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100930023911/http://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/resources/in-depth/reith_1.shtml|url-status=dead}}</ref>છ ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપનીઓના સમૂહ દ્વારા થઈ- મર્કોની, રેડિયો કોમ્યુનિકેશન કંપની, મેટ્રોપોલિટન-વિસ્કર્સ, જનરલ ઈલેક્ટ્રિક, વેસ્ટર્ન ઈલેક્ટ્રિક અને બ્રિટિશ થોમસન- હોસ્ટોન<ref>પશ્ચિમિ ઇલેક્ટ્રિક એ એટી એન્ડ ડીના સહાયક હતા અને, ભ્રમક રીતે અમેરિકાની થોમ્સન-હ્યુસ્ટોનના (અમેરિકન) જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપનીમાં પોતાની મૂળિયા હતા, છતાં વધુ ભ્રામક રીતે જોતા, બ્રિટિશ થોમ્સન-હ્યુસ્ટોનને ક્યારેક હોટપોઇન્ટ ઇલેક્ટ્રિક એપ્લિઅન્સ કંપની તરીકે ઓળખાતી, જે 1921મા બીટીએચ દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી, બર્નડેપ્ટ લિમિટેડ ને પછીથી યુકેમાં આવા સમાન હિતો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિકલ ઉત્પાદકોમાં સ્થાન મળ્યું.{{cite web | url = http://www.btinternet.com/~roger.beckwith/bh/odds/prebh.htm | title = Old Broadcasting Equipment and Memories – BC: Before the Corporation: compiled by Mike Chessher | access-date = 20 September 2007 | archive-url = https://archive.today/20120723091910/http://www.btinternet.com/~roger.beckwith/bh/odds/prebh.htm | archive-date = 23 જુલાઈ 2012 | url-status = dead }}</ref> - પ્રયોગાત્મક રેડિયો સેવાના પ્રસારણના હેતુથી. પહેલું પ્રસારણ તે વર્ષની 14 નવેમ્બરે લંડનના મેક્રોની હાઉસના સ્ટેશન 2એલઓ (2LO) ખાતેથી થયુ.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/keydates.shtml | publisher = BBC Press Office | title = Key BBC Dates | access-date = 28 October 2006 | archive-url = https://archive.today/20120722085208/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/keydates.shtml | archive-date = 22 જુલાઈ 2012 | url-status = live }}</ref> બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની લિમિટેડની રચના બ્રિટિશ જનરલ પોસ્ટ ઓફિસ(જીપીઓ) દ્વારા કરવામાં આવી હતી, આ નવી ખુલી રહેલી કંપનીમાં નોકરી માટે જ્હોન રેઇથે અરજી કરી હતી. તેઓ બાદમાં કંપનીના જરનલ મેનેજર બન્યા હતા. 1 જાન્યુઆરી 1927ના કંપની સમેટાઈ ગઈ,<ref>આસા બ્રિગ્સ, ''ધી હિસ્ટ્રી ઓફ બ્રોડકાસ્ટિંગ ઈન ધી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ: ધી ગોલ્ડન એજ ઓફ વાયરલેસ'' (ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1995) પેજ 3, 6, 143</ref> બાદમાં નવા બિન-વ્યવસાયિક એકમ તરીકે બ્રિટિશ કોર્પોરેશનની સ્થાપના થઈ, રોયલ ચાર્ટર તેના નફામાં ઉત્તરાધિકારી બન્યું. પોતાના ઉદ્દેશ અને મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા નિગમે હથિયારોના કોટ અને સૂત્ર તરીકે “રાષ્ટ્રમાં શાંતિ પર્યત શાંતિની વાત કરતું રાષ્ટ્ર” અપનાવ્યું. આ સૂત્ર વિન્ચેસ્ટર કૉલેજના પૂર્વ સંચાલક જ્હોન રેનડાલ અને પ્રથમ બીબીસી બોર્ડ ઓફ ગર્વનર્સના સભ્યએ તૈયાર કર્યું હતું.<ref name="Motto">{{cite web |editor-last=Knowles|editor-first=Elizabeth |title=The Oxford Dictionary of Modern Quotations|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t93.e1500 |edition= Oxford Reference Online|year=2008 |publisher=Oxford University Press |access-date=11 February 2010}}</ref> સૂત્રમાં મીકાના 4:3ના "ઉપયુક્ત અનુકૂલન" પ્રમાણે, "રાષ્ટ્ર વિરુદ્ધ રાષ્ટ્ર તલવાર ન ઉપાડે" તેવો સંદેશો સમાવિષ્ટ હતો.<ref name="Rendall">{{cite web |last=Firth|first=J. D'E| last2 =Custance | first2 = R. D. H.|title=Oxford Dictionary of National Biography|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/35724 |edition= Oxford Reference Online|year=2004 |publisher=Oxford University Press |access-date=11 February 2010}}</ref> પ્રાયોગિક ધોરણે ટેલીવિઝનનું પ્રસારણ 1932માં જ્હોન લોગી બાએર્ડ દ્વારા શોધાયેલી ઈલેક્ટ્રોમિકેનિકલ 30 લાઈન પ્રણાલી મુજબ શરૂ થયું હતું. 1934માં આ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરી મર્યાદિત રીતે નિયમિત પ્રસારણ સેવા શરૂ થઈ, અને વિસ્તરેલી સેવાની (હમણાનું નામ બીબીસી (BBC)ટેલીવિઝન સર્વિસ) શરૂઆત 1936માં એલેકઝાન્ડ્રા પેલેસથી થઈ. આ દરમિયાનમાં વધુ સારી બાએર્ડ મેકેનિકલ 240 લાઇન અને ઇલેક્ટ્રોનિક 405 લાઇનની માર્કોની-ઈએમઆઈ સિસ્ટમ પણ વિકસાવવામાં આવી. ચડિયાતી ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ હોવાથી ત્યાર પછીના વર્ષોમાં મિકેનિકલ સિસ્ટમ ભૂલાતી ગઈ.<ref>{{cite web | url = http://www.rts.org.uk/doclib/heres_looking_at_you-ocr.pdf | title = Norman, Bruce: 'Here's Looking at You: The Story of British Television 1908–1939' page 99 | access-date = 24 July 2009 | archive-date = 18 જાન્યુઆરી 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118215448/http://www.rts.org.uk/doclib/heres_looking_at_you-ocr.pdf | url-status = dead }}</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન 1 સપ્ટેમ્બર 1939 થી 7 જૂન 1946 સુધી ટેલીવિઝન પ્રસારણ અટકાવી દેવામાં આવ્યું. સેવાની ફરીથી શરૂઆત થઈ તે સમયે મોટા પાયે શહેરી માન્યતા નોંધાઈ હતી કે, ઉદ્દઘોષક લેસ્લી મિશેલે એમ કહેતા શરૂઆત કરી કે ” હું કઈક કહુ તે પહેલા અમને ખૂબ અસભ્ય રીતે અવરોધવામાં આવ્યા હતા...” વાસ્તવમાં જ્યારે ફરી વખત પ્રસારણની શરૂઆત થઈ ત્યારે સૌ પ્રથમ જાસ્મીન બ્લીગ રજૂ થયા હતા અને તેમના શબ્દો હતા “ગુડ આફ્ટર નૂન, એવરબડી. હાઉ આર યુ? ડુ યુ રિમેમ્બરમી, જાસ્મીન બ્લીગ....?<ref>{{cite web | url = http://www.transdiffusion.org/emc/baird/tvoff.php | title = Baird: The edit that rewrote history | last = Graham | first = Russ J. | date = 31 October 2005 | access-date = 11 August 2006}}</ref> (તમામને શુભ બપોર. તમે કેમ છો, શું હું તમને યાદ છું, જાસ્મીન બ્લીગ....?) 12 ફેબ્રુઆરી 1950ના રોજ ટોર્કવેમાં બીબીસી સાથે 23 ભંડોળ આપતી પ્રસારણ સંસ્થાઓએ ભેગા મળીને યુરોપિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ યુનિયનની સ્થાપના કરી. 1995માં સ્વતંત્ર અને વ્યાવસાયિક ટેલીવિઝન નેટવર્ક આઈટીવી (ITV) બીબીસી સાથે સ્પર્ધામાં ઉતર્યું. જોકે રેડિયો સેવામાં 1970 સુધી બીબીસીનો દબદબો રહ્યો. જેના પરિણામ સ્વરૂપે 1962માં પ્લીકિંગ્ટોન સમિતિના અહેવાલમાં ગુણવત્તાયુક્ત પરિણામ આપવા બદલ બીબીસીના વખાણ થયા અને યોગ્યમાત્રામાં ગુણવત્તા યુક્ત કાર્યક્રમો નહી આપતા આઈટીવી (ITV)ની ભારે ટીકા થઈ.<ref>{{cite web | title = Committees of Enquiry: Pilkington Committee | url = http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf | pages = 4 | date = 1 June 1962 | format = PDF | access-date = 30 September 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012060952/http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf | archive-date = 12 ઑક્ટોબર 2006 | url-status = live }}</ref> 1964માં બીબીસી1 (BBC1)ની હયાત સેવાનું નામ બદલીને બીબીસી2 (BBC2) નામની બીજી ટેલીવિઝન ચેનલ શરૂ કરવાનો નિર્ણય કરાયો. બીબીસી2 (BBC2)માં સમગ્ર યુરોપમાં સર્વમાન્ય એવી ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતી 625 લાઈનનો ઉપયોગ થયો. 1 જુલાઈ 1967થી બીબીસી2 (BBC2)નું રંગીન પ્રસારણ શરૂ થયું. તેની સાથે 15 નવેમ્બર 1969માં બીબીસી1 (BBC1) અને આઈટીવી (ITV) પણ જોડાયા. જોકે 1985 સુધી જૂના ટેલીવિઝન હોવાને કારણે બીબીસી1 ( BBC1) (અને આઈટીવી)નું પ્રસારણ વીએચએફ (VHF) 405 લાઈન પરથી પ્રસારણ થતુ રહ્યુ. 1964માં પાઇરેટ (નકલી) રેડિયો સ્ટેશન (રેડિયો કેરોલિનની શરૂઆતથી) અસ્તિત્વમાં આવ્યા અને અંતે તેમના દબાણથી બ્રિટિશ સરકારે રેડિયો સેવાને નિયંત્રિત કરવા રાષ્ટ્રીય સ્તર અધારિત જાહેર-નાણાકીય સેવાને મંજૂરી આપી. જેના જવાબમાં બીબીસીની પુર્નરચના થઈ અને તેની રેડિયો ચેનલને નવું નામ આપવામાં આવ્યું. હળવા કાર્યક્રમોને રેડિયો1ની કેટેગરીમાં સમાવાયા, જેમાં “લોકપ્રિય” સંગીત અને રેડિયો2માં વધુ “સરળતાથી સાંભળી શકાતા” તેવું વિભાજન કરાયું.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/09/27/bvradio127.xml&page=1 | work = Daily Telegraph | title = The day we woke up to pop music on Radio 1 | date = 27 September 2007 | author = Imogen Carter | access-date = 30 September 2007 | location = London | archive-date = 18 ઑક્ટોબર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071018203739/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F09%2F27%2Fbvradio127.xml&page=1 | url-status = dead }}</ref> “ત્રીજો” કાર્યક્રમ રેડિયો3 જેમાં શાસ્ત્રીય સંગીત અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થયો. પ્રાદેશિક સેવા રેડિયો4માં સમાચાર અને બિનસંગીત સામગ્રી જેવી કે પ્રશ્નોત્તરી કાર્યક્રમ, વાંચન, નાટકોનો સમાવેશ થયો. આ ઉપરાંત ચાર રાષ્ટ્રીય ચેનલ, સ્થાનિક બીબીસી રેડિયો સ્ટેશનની શ્રેણીની સ્થાપના 1967માં થઈ, જેમાં રેડિયો લંડન પણ સામેલ છે.<ref>{{cite news|url=http://books.google.co.uk/books?id=-Q8EAAAAMBAJ&pg=PA41|title=Radio in London|last=Partridge|first=Rob|date=13 November 1971|work=Billboard|access-date=2 August 2010}}</ref> 1974માં બીબીસીની ટેલિટેક્સ સર્વિસ સીફેક્સની શરૂઆત થઈ, જે પ્રારંભિક તબક્કામાં ઉપશિર્ષક આપવા ઉપયોગમાં લેવાઈ પરંતુ બાદમાં તેનો ઉપયોગ સમાચાર અને માહિતીની સેવામાં વધુ થયો. 1978 નાતાલના થોડા સમય પૂર્વે જ બીબીસીના તમામ કર્મચારીઓ હડતાળ પર ઉતરી ગયા, આથી બંધ પડેલી બંને ચેનલો અને ચારેય રેડિયો સ્ટેશનનું એકમાં સંયોજન કરાયું.<ref>[http://www.meldrum.co.uk/mhp/continuity/guestroom.html ધી ગેસ્ટરૂમ ફોર મિસ્ટર કોક-અપ] પિક ઓફ ધી કન્ટિન્યૂટિ અનાઉન્સર્સ, 6 એપ્રિલ 2000</ref><ref>[http://www.users.zetnet.co.uk/itw/features/Ratings.html રેટિંગ ફોર 1978] ઈન્ડિપેન્ડેન્ટ ટ્વેલવેબ</ref> 1980માં યુકે (UK)માં ટેલીવિઝન અને રેડિયો બજાર અનિયમિત થતા બીબીસીને વ્યવસાયિક ક્ષેત્રમાં મોટા પાયે સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડ્યો. (અને જાહેરાત આપનાર- જાહેર પ્રસારણ સેવા પૂરી પા઼ડનાર ચેનલ 4), ખાસ કરીને સેટેલાઈટ ટેલીવિઝન, કેબલ ટેલીવિઝન, અને ડિજિટલ ટેલીવિઝન સેવાઓ દ્વારા.{{Citation needed|date=February 2007}} બીબીસીના સંશોધન વિભાગે પ્રસારણ અને રેકોર્ડિંગ ટેકનોલોજી શોધવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. અગાઉના વર્ષોમાં તેમણે ધ્વનિ-વિજ્ઞાન, કાર્યક્રમનું સ્તર અને ઘોંઘાટના માપન અંગે શંસોધન કર્યુ.{{Citation needed|date=February 2007}} 2004માં હુટન તપાસ અને ત્યાપ પછીના અહેવાલમાં બીબીસીના પત્રકારત્વના માપદંડો અને નિષ્પક્ષતા સામે સવાલો ઉઠ્યાં. જેના પરિણામે મહાનિર્દેશક ગ્રેજ ડાયેક સહિત વહિવટી વિભાગના વરિષ્ઠ સભ્યોને પણ રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી. જાન્યુઆરી 2007માં બીબીસીએ તાત્કાલિક ગ્રેજ ડાયેકના રાજીનામાના મામલે બેઠક બોલાવી.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2007/jan/11/politicsandthemedia.bbc|title=Dyke departure minutes released|work=The Guardian |location=UK|date=11 January 2007|access-date=22 March 2010 | location=London | first=Matt | last=Wells}}</ref> બીબીસીના બીજા વિભાગોની જેમ બીબીસી વર્લ્ડ સેવાને વિદેશી અને કોમનવેલ્થ (રાષ્ટ્ર મંડળ) ઓફિસ ભંડોળ પૂરુ પાડે છે. વિદેશી અને રાષ્ટ્ર મંડળ ઓફિસ મોટેભાગે વિદેશી ઓફિસ એટલ કે એફસીઓ (FCO) તરીકે ઓળખાય છે, જે દૂરદેશોમાં યુનાઈટેડ કિંગડમના હિતોનો પ્રસાર પ્રચાર કરતો બ્રિટિશ સરકારનો વિભાગ છે. 18 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ બીબીસીના મહાનિર્દેશક માર્ક થોમ્પસને બીબીસી સમૂહમાં છટણી અને કદમાં ઘટાડો કરવાના આયોજન વિશે વિવાદાસ્પદ નિવેદન કર્યુ. તેમના આયોજનમાં 2500 પદોની સંખ્યામાં ઘટાડો સમાવિષ્ટ હતો જેમાં, સમાચાર સાથે જોડાયેલા 1800 બિનજરૂરી કર્મચારીઓ તેમજ કાર્યક્રમોમાં 10 ટકાનો ઘટાડો અને લંડનના ફ્લેગશીપ ટેલીવિઝન સેન્ટર બિલ્ડીંગના વેચાણ જેવી બાબતો સામેલ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/10_october/18/reform.shtml|title=Radical reform to deliver a more focused BBC|publisher=BBC Press Office|date=18 October 2007|access-date=18 October 2007}}</ref> આ આયોજનનો કર્મચારી યુનિયન દ્વારા જોરદાર વિરોધ થયો, જેમણે શ્રેણીબદ્ધ હડતાળ પર જવાની ચિમકી પણ ઉચ્ચારી. જોકે બીબીસીએ કહ્યુ કે સમૂહને આગળ વધારવા અને કાર્યક્રમની ગુણવત્તા સુધારવા માટે છટણી આવશ્યક છે. == વહીવટ == બીબીસી એક એવુ નિગમ છે, જે સરકારની સીધી દેખરેખ હેઠળ નથી આવતુ. તેની પ્રવૃત્તિઓ પર બીબીસી મંડળ (સામાન્ય રીતે બોર્ડ ઓફ ગવર્નન્સ) નજર રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/running/|title=How the BBC is run|publisher=BBC|access-date=28 January 2009|archive-date=23 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123171540/http://www.bbc.co.uk/info/running/|url-status=dead}}</ref> નિગમનું સામાન્ય સંચાલન મહાનિર્દેશકના હાથમાં હોય છે, જેમની નિયુક્તિ મંડળ કરે છે; જે બીબીસીના એડીટર ઈન ચીફ (મુખ્ય સંપાદક) અને એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડ (વહીવટીય સત્તામંડળ)માં સ્થાન પામે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/running/executive/index.shtml|title=Executive Board|publisher=BBC|access-date=28 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217160240/http://www.bbc.co.uk/info/running/executive/index.shtml|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2007|url-status=dead}}</ref> હાલનો ચાર્ટર <ref name="BBC Royal cCharter">{{cite web |title=BBC Royal Charter and Agreement |url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/how_we_govern/charter_and_agreement/index.shtml |access-date=3 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013152039/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/how_we_govern/charter_and_agreement/index.shtml |archive-date=13 ઑક્ટોબર 2009 |url-status=dead }}</ref> 1 જાન્યુઆરી 2007થી અમલી બન્યો છે અને 31 ડિસેમ્બર 2016 સુધી રહેશે. રોયલ ચાર્ટર (રાજાશાહી વિશેષાધિકાર)ની દર 10 વર્ષે સમીક્ષા થાય છે. 2007માં ચાર્ટર દ્વારા નિગમના લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યા, જે "માહિતી, શિક્ષણ અને મનોરંજન" હતું. જે દર્શાવે છે કે નિગમ જાહેર હિતો માટે સેવા અને જાહેર હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે: * નાગરિકતા અને નાગરિક સમાજને સક્ષમ બનાવવો; * શિક્ષણ અને ભણતરને પ્રોત્સાહન; * રચનાત્મક્તાને ઉત્તેજન અને સાંસ્કૃતિક શ્રેષ્ઠતા; * યુકે (UK), તેના દેશો, પ્રાંત અને સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવું; * યુકે (UK)ને દુનિયા સુધી અને દુનિયાને યુકે (UK) સુધી લાવવું; * ઉભરતી પ્રત્યાયન ટેક્નૉલોજી અને સેવાના લાભો જાહેર લોકો સુધી પહોંચાડવા તેમજ ડિજિટલ ટેક્નૉલોજી તરફના પ્રયાસોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવવી. ચાર્ટરે તેના આરંભથી જ નિગમના વહીવટીય શાસનમાં મોટાપાયે ફેરફારો કર્યા. ક્યારેક તેણે વિવિદાસ્પદ વહીવટીય માળખા, નિયામક મંડળને દૂર કરીને તેને સ્થાને બીબીસી મંડળ તેમજ એક વહીવટી મંડળની રચના પણ કરી. === બીબીસી મંડળ === 1 જાન્યુઆરી 2007ના નિયમક મંડળને સ્થાને બીબીસી મંડળની રચના કરવામાં આવી. આ મંડળ નિગમની રણનીતિ, બીબીસી સેવાઓ સંદર્ભે બીબીસી વહીવટી મંડળની કામગીરી નક્કી કરે છે, તેમજ મહાનિર્દેશકની નિમણૂંક કરે છે. સરકારી અધિકારીઓની સલાહને અધારે બ્રિટિનની રાણી બીબીસી મંડળના ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક થાય છે.<ref>{{cite web | title=How Trustees are appointed | url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/who_we_are/trustees/appointment.shtml | author=BBC | access-date=2 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091009135601/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/who_we_are/trustees/appointment.shtml | archive-date=9 ઑક્ટોબર 2009 | url-status=dead }}</ref> વર્તમાનમાં મંડળના સભ્યો છે: * સર માઈકલ લાયન્સ(અધ્યક્ષ) * રીચાર્ડ આયરે * ડીએને કોયલે * એન્થોની ફ્રાય * એલિસન હાસ્ટિગ્સ * ડેમ પેટ્રીસીયા હોડગ્સન * રોથા જ્હોનસ્ટોન * ઈલાન ક્લોસ સ્ટેફેન્સ * ડેવિડ લિડ્ડીમેન્ટ * બિલ મેથ્યુઝ * મેહમુદા મિઅન ઉપાધ્યક્ષનું પદ હમણા ખાલી છે. === કાર્યકારી બોર્ડ === બીબીસી મંડળ દ્વારા નિર્ધારીત માળાખામાં રહીને આ વહીવટી મંડળ કાર્ય વ્યવસ્થા અને સેવાઓની સોંપણી કરવા માટે જવાબદાર છે, અને તેના પ્રમુખ મહાનિર્દેશક માર્ક થોમ્પસન છે. વહીવટી મંડળમાં વહીવટી અને બિન-વહીવટી નિર્દેશક હોય છે.<ref>{{cite web | title = About the BBC – Executive Board Biographies | url = http://www.bbc.co.uk/info/running/executive | author = BBC | access-date = 11 March 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20030613113835/http://www.bbc.co.uk/info/running/executive | archive-date = 13 જૂન 2003 | url-status = dead }}</ref> વહીવટી નિર્દેશક: *માર્ક થોમ્પસન (વહીવટી મંડળના અધ્યક્ષ; મહાનિર્દેશક; અને બીબીસીના મુખ્ય સંપાદક) *માર્ક બાયફોર્ડ(વહીવટી મંડળના ઉપાધ્યક્ષ; નાયબ મહાનિર્દેશક, નિર્દેશક, પત્રકારત્વ સમૂહ) *જાના બેનેટ્ટ ઓબીઈ (OBE) (નિર્દેશક, બીબીસી વિઝન) *ટીમ ડેવિઈ(નિર્દેશક, બીબીસી ઓડિયો & મ્યુઝીક) *એરિક હ્યુગર્સ(ડાયરેક્ટર, ફ્યુચર મીડિયા & ટેક્નૉલોજી) * લ્યુસી એડમ્સ (નિર્દેશક, બીબીસી પીપલ) *ઝરીન પટેલ(મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી) *કારોલીન થોમસન(મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી) * પીટર સાલમોન (નિર્દેશક, બીબીસી ઉત્તર) બિન-વહીવટી સંચાલક: *માર્કસ એજીયસ (વરિષ્ઠ બિન-વહીવટી નિર્દેશક), અધ્યક્ષ, બાર્કલેયસ * રોબર્ટ વેબ ક્યુસી, (અધ્યક્ષ, બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ લિમિટેડ) પૂર્વ મુખ્ય સલાહકાર, [[બ્રિટિશ એરવેઝ]] *ડૉ. માઇક લ્યેન્સ ઓબે સહ-સંસ્થાપક અને મુખ્ય વહીવટી અધિકારી, ઓટોનોમી કોર્પોરેશન) *ડેવિડ રુબિ, જૂથ નાણાકીય નિર્દેશક, રેક્સમ *ડૉ. સમીર શાહ ઓબીઈ(OBE), મુખ્ય વહીવટી અધિકારી, જ્યુનિપર કોમ્યુનિકેશન્સ *વાલ ગુડીંગ બીયુપીએ (BUPA)ના પૂર્વ મુખ્ય વહીવટી અધિકારી === કોર્પોરેટ માળખું === * મંડળ એકમ * મહાનિર્દેશકની ઓફિસ * સંલગ્ન સમૂહ: ** પત્રકારત્વ (સમાચાર, ખેલ અને વૈશ્વિક સમાચાર સમાવિષ્ટ) ** વિઝન (ટેલીવિઝન નિર્માણ અને દલાલી સમાવિષ્ટ) ** અવાજ & સંગીત (રેડિયો અને સંગીત નિર્માણ અને દલાલી સમાવિષ્ટ) ** ફ્યુચર મીડિયા & ટેકનોલોજી( વેબ આધારિત સેવાઓનું સંશોધન અને વિકાસ) * વ્યાપારિક સેવાઓ: ** કાર્યપદ્ધતિ (નીતિ, વ્યૂહ રચના, કાયદાકીય, મિલકત અને વહેચણી) ** ખરીદ-વેચાણ, પ્રત્યાયન અને શ્રોતાઓ ** નાણાકીય ** બીબીસી પીપલ (માનવ સંસાધન અને તાલીમ સમાવિષ્ટ) * વાણિજ્યક જૂથ: ** બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ લિમિટેડ ** બીબીસી સ્યુડિયો અને પોસ્ટ પ્રોડક્શન લિમિટેડ, અગાઉનું બીબીસી રિસોર્સીઝ == નાણાકીય == 2009/10<ref>{{cite web| title = Annual Report and Accounts 2009/20010| url = http://www.bbc.co.uk/annualreport/exec/financial/fin_overview.shtml| author = BBC| access-date = 29 September 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20101202162648/http://www.bbc.co.uk/annualreport/exec/financial/fin_overview.shtml| archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010| url-status = dead}}</ref>માં બીબીસી £4.26 બિલિયના ખર્ચ સાથે યુકે પ્રસારણકર્તાઓમાં સૌથી મોટા બજેટ સાથે બીજા સ્થાને હતું, જેની સરખામણીએ બ્રિટિશ સ્કાય બ્રોડકાસ્ટિંગનું 5.9 બિલિયન,<ref>{{cite web | title = Preliminary Results 2009 | url = http://corporate.sky.com/documents/pdf/press_releases/FY_0809_Press_Release | author = BSkyB | authorlink = British Sky Broadcasting | format = PDF | pages = 115 | access-date = 29 September 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006081632/http://corporate.sky.com/documents/pdf/press_releases/FY_0809_Press_Release | url-status = dead }}</ref> આઈટીવીનું £1.9 બિલિયન<ref>{{cite web | title = Report and Accounts 2009 | url = http://www.investis.com/itv/storage/raccounts.pdf | author = ITV | authorlink = ITV plc | format = PDF | pages = 120 | access-date = 14 June 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625013538/http://www.investis.com/itv/storage/raccounts.pdf | archive-date = 25 જૂન 2008 | url-status = live }}</ref> અને 2007માં જીકેપ મીડિયાનું £214 મિલિયન (સૌથી મોટા વ્યાપારિક રેડિયો પ્રસારણ) જેટલું બજેટ ફાળવ્યું છે.<ref>{{cite web | title = Annual Report 2006/2007 | url = http://corporate.gcapmedia.com/assets/dynamic/39/files/gcap_media_ar07.pdf | author = GCap Media | authorlink = GCap Media | format = PDF | pages = 63 | access-date = 14 June 2008 | archive-date = 25 જૂન 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625013538/http://corporate.gcapmedia.com/assets/dynamic/39/files/gcap_media_ar07.pdf | url-status = dead }}</ref> === આવક === બીબીસીની મુખ્ય આવક ટેલીવિઝનના લાયસન્સથી આવે છે, જેમાં પ્રતિઘર દીઠ વાર્ષિક રકમ £145.50 છે (એપ્રિલ 2010 પ્રમાણે). આ લાયસન્સ યુકે (UK)માં ટેલીવિઝન પ્રસારણ મેળવવા માટે જરૂરી છે. જોકે અન્ય હેતુ માટે ઉપયોગ કરતા ટેલીવિઝનને કે રેડિયોના માત્ર અવાજ માટે લાયસન્સની કોઈ જરૂર રહેતી નથી. (જોકે આ માટે જે ઘરમાં ટીવી નથી તેઓ માટે 1971 સુધી અલગ લાયસન્સ હતું.) ટેલીવિઝન લાયસન્સ સરકાર દ્વારા નિર્ધારીત છે, જેના ગુનાહિત કાયદા દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. માત્ર બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ટીવી જેના ઘરમા હોય તેઓને જ ભાવમાં થોડી છૂટછાટ મળે છે. આંધ વ્યક્તિ તરીકે નોંધાયેલી વ્યક્તિઓને તેમાં 50% છૂટછાટ આપવામાં આવે છે.<ref>http://www.tvlicensing.co.uk/check-if-you-need-one/for-your-home/blindseverely-sight-impaired-aud5/{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પ્રત્યાયન કાયદો 2003માં દર્શાવેલી રીત પ્રમાણે રકમનું ઉઘરાણું ખાનગી રીતે થાય છે, અને કેન્દ્ર સરકારને સંયુક્ત ભંડોળ તરીકે મળે છે. હાલમાં ''ટીવી લાયસન્સ'' ની રકમનું ઉઘરાણું બહારની સંસ્થા કેપિટા દ્વારા કરાય છે. અને તે ભંડોળ ત્યારબાદ નાણાંખાતા,સાંસ્કૃતિ, મીડિયા, અને રમતગમત વિભાગ (ડીસીએમએસ (DCMS))ને આપવામાં આવે છે. અને ઘારાસભા દ્વારા કાયદાકીય રીતે તેને માન્ય કરવામાં આવે છે વધારાની આવક કાર્ય અને પેન્શન વિભાગ દ્વારા, 75 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે સબસીડીયુક્ત લાયસન્સ પૂરુ પાડવામાં વપરાય છે. ઔદ્યોગિક એકમો અને વિદેશમાં કાર્યક્રમોની યાદીના વેચાણથી છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવકમાં વધારો થયો છે,<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2004–2005 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/finance/annual_accounts/Annual_Accounts_2004-2005.pdf | author=BBC | format = PDF | pages = 94 | access-date= 6 July 2006}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> સાથે જ બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ બીબીસીની મૂળ સાર્વજનિક સેવામાં £145 મિલિયન યોગદાન તરીકે આપે છે. બીબીસીની 2008-2009ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ,<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2008–2009 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2008_09.pdf | author=BBC | format = PDF | pages = 103–104 | access-date = 21 January 2007}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> તેની આવક ઘટી છે, જેમ કે: * £3,493.8 મિલિયન ઘરના માલિકો પાસેથી ઉઘરાયેલી લાયસન્સ ફી; * £775.9 મિલિયન બીબીસીનો વાણિજ્યક વેપાર; * £294.6 મિલિયન સરકારી સહાય; * £41.1 મિલિયન વધારાની આવકમાંથી, જેવી કે વિદેશી પ્રસારણકર્તાઓને માહિતી પુરી પાડવી અને આયોજનની પત્રિકાઓના વેચાણ દ્વારા થતી આવક; જોકે લાયસન્સ ફી ઘણીવાર આલોચનાનો મુદ્દો બન્યો છે. એવી દલીલ છે કે બહુવિધ ક્ષેત્રોના યુગમાં બહુવિધ ચેનલો એક કર્તવ્ય છે, જેના માટે લાયસન્સ ફીની ચૂકવણી લાંબેગાળે યોગ્ય નથી. બીબીસી દ્વારા ઘરોમાં લાયસન્સ ફીની ચૂકવણા ન થતા, પત્રો મોકલવા માટે ખાનગી ક્ષેત્ર કેપિટા જૂથનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો, જેની મોટા પાયે નિંદા કરવામાં આવી, ખાસ કરીને કેટલાક ઘરો જેમાં ચૂકવણીની તારીખ પછી પણ પત્રો મોકલવામાં આવ્યા અને એવા પણ ઘરો હતા જેમને ટીવી લાયસન્સની જરૂરિયાત ન હોવા છતા પત્રો મોકલવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2006/09/22/ftlicence22.xml | title = Why am I being hounded like this? | publisher = [[Telegraph]] | date = 22 September 2006 | access-date = 6 February 2008 | location = London | first = Simon | last = Heffer | archive-date = 17 નવેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071117105208/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2006%2F09%2F22%2Fftlicence22.xml | url-status = dead }}</ref> બીબીસીએ આ માટે ટીવી વિજ્ઞાપનના માધ્યમથી લાયસન્સ ફીની ચૂકવણીની જરૂરિયાત અંગે માહિતી આપતી. કન્સરવેટિવ પક્ષના સાંસદ બોરીસ જ્હોનસન અને એન્ન વાઈડકોમ્બે આવા ધમકીભર્યા પત્રોની અને ચોરો જેવી ભાષાનો સંકેત આપતી જાહેરાતોની નિંદા કરી.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2005/05/26/do2602.xml | title = I won't pay to be abused by the BBC | publisher = [[Telegraph]] | date = 26 May 2005 | access-date = 6 February 2008 | location = London | first = Boris | last = Johnson | archive-date = 15 ઑગસ્ટ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070815114952/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=%2Fopinion%2F2005%2F05%2F26%2Fdo2602.xml | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/24455/BBC-bullies-shame-in-licence-fee-chaos | title = BBC bullies' shame in licence fee chaos |work=Daily Express |location=UK | date = 7 November 2007 | access-date = 6 February 2008}}</ref> ઓડિયો ક્લીપ્સ અને ટેલીવિઝન પ્રસારણ દ્વારા તેના શ્રોતાઓને બીબીસી વિશેની માહિતી આપવામાં આવતી.<ref>{{cite news | url = http://www.tvlicensing.co.uk/index.jsp | title = TV Licensing | publisher = [[TV Licensing]] | date = 2 June 2008 | access-date = 6 February 2008 | archive-date = 7 ફેબ્રુઆરી 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080207185717/http://www.tvlicensing.co.uk/index.jsp | url-status = dead }}</ref> લાયસન્સ ફીના દબાણને લઈને ઘણા સમૂહો અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. <ref>{{cite news | url = http://www.spiderbomb.com/tv/ | title = Example of Licence Fee pressure group | publisher = [[Campaign to Abolish the Licence Fee]] | date = 2 June 2008 | access-date = 6 February 2008 | archive-date = 20 ફેબ્રુઆરી 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080220031124/http://www.spiderbomb.com/tv/ | url-status = dead }}</ref> === ખર્ચ === બીબીસીએ તેના નાણાકિય વર્ષ 2005-2006માં તેના ખર્ચાનું વિવરણ કરતા તેને બૂ સ્વરૂપમાં વહેચ્યા હતા. માસિક લાયસન્સ ફીની રકમમા ઘટાડો આવ્યો<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2005–2006 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | author = BBC | format = PDF | pages = 61 | access-date = 7 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613235235/http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | archive-date = 13 જૂન 2007 | url-status = dead }}</ref>: [[ચિત્ર:BBC licence fee expenditure percentage 2005-6 Redvers.png|right|450px]] {| class="wikitable" |- ! વિભાગો ! માલિક કિંમત (જીબીપી(GBP)) |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| બીબીસી વન | £3.52 |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| બીબીસી ટુ | £1.52 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| ટ્રાન્સમિશન અને કલેક્શન કિંમત | £1.08 |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| રાષ્ટ્રના અને અગ્રેજી પ્રાંતના ટેલીવિઝન | £1.04 |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| બીબીસી રેડિયો 1, 2, 3, 4 અને ફાઇવ લાઇવ | £1.02 |- style="background:#ffdead" ! style="background:#ffdead"| ડિજિટલ ટેલીવિઝન ચેનલ્સ | £1.00 |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| રાષ્ટ્રના અને પ્રાદેશિક રેડિયો | 68p |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| બીબીસી ઓનલાઇન | 36p |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| બીબીસી જામ | 14p |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| ડિજિટલ રેડિયો સ્ટેશન્સ | 10p |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| ઈન્ટરેક્ટિવ ટીવી (બીબીસી રેડ બટન) | 8p |- ! ''કુલ'' | '''''£10.54'' ''' |} વર્ષ 2005–2006 માટેનો કુલ પ્રસારણ ખર્ચ <ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2005–2006 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | author = BBC | format = PDF | pages = 106–107 | access-date = 7 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613235235/http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | archive-date = 13 જૂન 2007 | url-status = dead }}</ref>આ પ્રમાણે છે: [[ચિત્ર:BBC broadcasting expenditure 2005-6 Redvers.png|450px|right]] {| class="wikitable" |- ! વિભાગો ! કુલ ખર્ચ (£મિલિયન) |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| ટેલીવિઝન | 1443 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| રેડિયો | 218 |- style="background:#99ccff" ! style="background:#99ccff"| બીબીસી ઓનલાઇન | 72 |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| બીબીસી જામ | 36 |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| ઈન્ટરએક્ટિવ ટીવી (બીબીસીઆઈ) | 18 |- style="background:#ffdead" ! style="background:#ffdead"| સ્થાનિક રેડિયો અને પ્રાદેશિક ટેલીવિઝન | 370 |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| કાર્યક્રમ આધારિત ખર્ચ | 338 |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| ઓવરહેડ્સ અને ડિજિટલ યુકે (UK) | 315 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| પુન:રચના | 107 |- style="background:#99ccff" ! style="background:#99ccff"| ટ્રાન્સમિશન અને કલેક્શન કિંમત | 320 |- ! ''કુલ'' | '''''3237'' ''' |} == મુખ્યમથકો અને પ્રાદેશિક ઓફિસો == [[ચિત્ર:Bbc broadcasting house front.jpg|thumb|150px|લંડનના, પોર્ટલેન્ડ પેલેસ સ્થિત બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ પર આવેલુ બીબીસી (BBC)નું મુખ્યમથક, લંડન ]] [[File:BBC Northern Ireland Belfast.jpg|thumb|150px|બેલફાસ્ટના ઓરમેયુ એવેન્યુના બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ પર આવેલું બીબીસી (BBC) ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનું મખ્યમથક, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] લંડનના પોર્ટલેન્ડ પેલેસમાં આવેલુ બ્રોડકાસ્ટીંગ હાઉસ બીબીસીનું મુખ્યમથક છે. જે બીબીસીના દસમાંથી ત્રણ રેડિયો નેટવર્કનું ઘર છે (જેમાંથી 5 હાલમાં ડિજિટલ સેવા છે, જે એનાલોગ રેડિયોમાં સહાયક નથી). તે બીબીસી રેડિયો 3, બીબીસી રેડિયો 4, અને બીબીસી 7 છે. બિલ્ડીંગના આગળના ભાગમાં [[વિલિયમ શેક્સપીયર|વિલિયમ શેક્સસ્પિયર]]નું નાટક ''ધ ટેમ્પેસ્ટ'' ના પાત્રોમાંથી એરિક ગીલ દ્વારા બનાવાયેલુ પ્રોસ્પેરો અને એરિયલની પ્રતિમા છે. બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસનું નવીનિકરણ 2002માં શરૂ થયુ અને 2012 સુધીમાં પુર્ણ થવાનું આયોજન છે. બીબીસી મિલકતોના પુન:આયોજનના ભાગરૂપે, સમગ્ર બીબીસી ન્યૂઝ કોર્પોરેશનને સમાચાર કેન્દ્રથી બદલીને બીબીસી ટેલીવિઝન સેન્ટરમાં મોકલાશે, નવા બનતા બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ અંગે કહેવામાં આવે છે કે તો “વિશ્વમાં જીવંત પ્રસારણ માટેના મોટા કેન્દ્રમાંનું એક છે.”<ref>{{cite web | title = New Broadcasting House – The future | url = http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/thefuture/bh_project.shtml | author = BBC | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060521230740/http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/thefuture/bh_project.shtml | archive-date = 21 મે 2006 | url-status = dead }}</ref> આ બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બની ગયા પછી તે બીબીસીના તમામ રાષ્ટ્રીય રેડિયો સ્ટેશનો, અને બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસનું મુખ્યમથક બની રહેશે. આ આયોજનનો મુખ્ય ભાગ છે યુદ્ધ પૂર્વેના બિલ્ડીંગના બે વધારાના બાંધકામોને તોડી પાડીને તેને સ્થાને સર રિચાર્ડ મેક્કોર્મેક દ્વારા ડિઝાઈન કરાયેલ વધારાના ભાગનું બાંધકામ<ref>{{cite web | title = New Broadcasting House | url = http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/timeline/index.shtml | author = BBC | access-date = 16 September 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060319200136/http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/timeline/index.shtml | archive-date = 19 માર્ચ 2006 | url-status = dead }}</ref> કરવું. યુકે (UK)ના વ્હાઇટ સિટી અને પશ્ચિમ લંડનના શેફેર્ડ બુશ આસપાસના વિસ્તારોમાં બીબીસીના કર્મચારીઓ વસે છે, જોકે તેમાંથી મોટા ભાગના લોકો 2011માં ગ્રેટર માન્ચેસ્ટરના સેલફોર્ડમાં મીડિયા સિટી યુકેનું નિર્માણ થતા ત્યાં સ્થળાંતર કરશે. વ્હાઈટ સિટી અને શેફેર્ડમાં ઘણી જાણીતી ઈમારતો આવેલી છે, જેમકે બીબીસી ટેલીવિઝન સેન્ટર, અને વ્હાઈટ સિટી કોમ્પલેક્સ, જેમાં મીડિયા સેન્ટર, બ્રોડકાસ્ટ સેન્ટર, અને સેન્ટર હાઉસનો સમાવેશ થાય છે. બીબીસી ન્યૂઝ હાલમાં વ્હાઈટ સિટીમાં છે, પરંતુ પુર્નનિર્માણને કારણે તેમાંથી મોટા ભાગનું કામ બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસમાં થાય છે, જેમાં વર્લ્ડ સર્વિસ પણ સમાવિષ્ટ છે. લંડનમાં મુખ્ય બે વિસ્તાર છે (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ અને વ્હાઈટ સિટી), આ ઉપરાંત યુકે (UK)માં બીબીસીના સાત મોટા નિર્માણ કેન્દ્રો આવેલા છે: *કારડિફ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ કારડિફ) *બેલફાસ્ટ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બેલફાસ્ટ) *ગ્લાસગો (બીબીસી પેસિફીક ક્યુએ) *બર્મિગહામ (ધ મેઇલબોક્સ) *માન્ચેસ્ટર (હાલમાં માન્ચેસ્ટરના ઓક્સફર્ટ રોડ સ્થિત, પરંતુ 2011માં મીડિયાસિટી યુકે (UK)માં જશે) *લીડ્સ (ક્વેરી હીલ) *બ્રિસ્ટોલ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બ્રિસ્ટોલ), બીબીસી નેશનલ હિસ્ટ્રી યુનિટનું મુખ્યમથક *સાઉથેમ્ટન- બીબીસીના સૌથી મોટા ઇગ્લીંશ પ્રાંત બીબીસી સાઉથનું મુખ્યમથક આ ઉપરાંત ઘણા નાના સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક સ્ટુડિયો યુકે (UK)માં આવેલા છે. 2011માં બીબીસીએ તેના કેટલાક વિભાગો જેવા કે બીબીસી સ્પોર્ટ્સ અને બીબીસી ચિલ્ડ્રન્સ, સાથો સાથ બીબીસી રેડિયો 5 લાઇવ નોર્થને ગ્રેટ માન્ચેસ્ટર સ્થિત નવનિર્માણ પામી રહેલ સાલફોર્ડ ક્યુએસ ઈમારતમાં ખસેડવાનું આયોજન કર્યું છે.<ref>{{cite news | title = BBC Salford move gets green light | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/6708383.stm | author=[[BBC News Online]] | date = 31 May 2007 | access-date = 31 May 2007}}</ref> જે લંડનમાં કોઈ સમૂહના અકેન્દ્રીકરણના ચિન્હ તરીકે જોવાશે. == સેવાઓ == === ટેલીવિઝન === [[ચિત્ર:BBC_Newcastle.jpg|thumb|right|બીબીસી (BBC) નોર્થ ઈસ્ટ અને કુમ્બરિઆ, ન્યૂકાસ્ટેલ]] [[File:BBC Scotland.jpg|thumb|સ્કોટલેન્ડના ગ્લાસગો સ્થિત બીબીસી (BBC) સ્કોટલેન્ડ અને બીબીસી અલ્બાના મુખ્યમથકો.]] [[ચિત્ર:Salford Quays Media City.jpg|thumb|right|મીડિયા સિટી:યુકે, માન્ચેસ્ટર ]] યુ.કે. (UK)માં, બીબીસી વન અને બીબીસી ટુ આ બંને બીબીસીની મુખ્ય બે ટેલીવિઝન ચેનલ છે. ઘણા અન્ય ડિજિટલ સ્ટેશન પણ પ્રસારિત થાય છે: જેમાં બીબીસી થ્રી, બીબીસી ફોર, બીબીસી ન્યૂઝ, બીબીસી પાર્લામેન્ટ અને બાળકો માટેની બે ચેનલ સીબીબીસી અને સીબેબીઝનો પણ સમાવેશ થાય છે. યુ.કે. (UK)માં હવે ડિજિટલ ટેલીવિઝનનો વ્યાપ વધ્યો છે, ત્યારે આગામી ડિસેમ્બર 2012 સુધીમાં તેમાં તબક્કાવાર પ્રસારણને અનુરૂપ ફેરફાર પણ શરૂ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite news | title = BBC News Report | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6453087.stm | date = 15 March 2007 | access-date = 15 March 2007}}</ref> બીબીસી વન એ પ્રાદેશિક ટીવી સેવા છે, જે સમગ્ર દિવસ દરમિયાન પ્રાદેશિક સમાચાર અને અન્ય પ્રાદેશિક કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. આ ભિન્નતાને કારણે આ ચેનલને બીબીસી 'નેશન્શ' પણ કહેવામાં આવે છે, દા.ત. ઉત્તરી આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વેલ્સ આ બધા દેશોમાં પ્રાદેશિક કાર્યક્રમો બીબીસી વન અને ટુ પર જ પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. બીબીસી ટુ ચેનલ ભિન્નતાને કારણે હજી ઇંગ્લેન્ડમાં ઓછી જોવા મળે છે, તેમ છતાં મોટાભાગના પ્રાંતમાં તે હજી પણ મુખ્ય કાર્યક્રમ અનુરૂપ માહિતી પૂરી પાડે છે. બીબીસી ટુ એ 1964માં 625 લાઇન પર પ્રસારિચ કરવામાં આવેલી સૌપ્રથમ હતી, ત્યારબાદ 1967માં નાના પાયે પણ રોજિંદા ધોરણે રંગીન સેવા શરૂ થઈ. 1969ના નવેમ્બર માસમાં બીબીસી વન ચેનલ પણ તેને અનુસર્યું. 2008 સપ્ટેમ્બરમાં એક નવી સ્કોટીશ ગીલિક ટેલીવિઝન ચેનલ, બીબીસી આલ્બા શરૂ કરવામાં આવી. આ સ્કોટલેન્ડમાંથી પ્રસારિત થતી એવી પહેલી ચેનલ છે જેમાં સમગ્ર શૈલી અથવા કળાનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે તથા આ ચેનલ પર પ્રસારિત થતા લગભગ સમગ્ર કાર્યક્રમ સ્કોટલેન્ડમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ ચેનલની સુવિધા હાલ {{When|date=March 2010}} ફક્ત સેટેલાઇટ કે કેબલ ટેલીવિઝન પર જ પ્રાપ્ય છે. રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ, બેલ્જિયમ, નેધરલેન્ડ અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડ જેવા દેશોમાં પણ બીબીસીની ચેનલ ઘણી અલગ-અલગ રીતે પ્રાપ્ય છે. આ દેશોમાં ડિજિટલ અને કેબલ ઓપરેટરો બીબીસી વન, બીબીસી ટુ અને બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝ જેવી બીબીસીની ઘણી ચેનલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સાથે રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડના દર્શકો ઉત્તરિય આર્લેન્ડ અથવા વેલ્સમાં ટ્રાન્સમિટરમાંથી સિગ્નલ્સ ફંટાઈ જતા અથવા એવા ટ્રાન્સમિટરો કે જેઓ યુકેથી બ્રોડકાસ્ટ થતા હોય તેમના પુન:પ્રસારણમાં વિચલન દ્વારા ઓફ એર અથવા ડિજિટલ સેટેલાઇટ દ્વારા બીબીસી સેવાઓનો લાભ મેળવે છે. 9 જૂન, 2006થી, બીબીસીએ બીબીસી એચડી (BBC HD) નામ અંતર્ગત 6થી 12 માસના પ્રાયોગિક ધોરણે એક ઉચ્ચ-ક્ષમતાયુક્ત ટેલીવિઝન પ્રસારણ કર્યું. ત્યારપછીની ઘણા વર્ષો સુધી કંપનીએ આ જ માળખામાં કાર્યક્રમો તૈયાર કર્યા, અને કહ્યું કે, 2010 સુધીમાં એચડીટીવી (HDTV)માં 100% નવા કાર્યક્રમો તૈયાર થવાની આશા છે.<ref>{{cite web | title = BBC Press Release: ''BBC to trial High Definition broadcasts in 2006'' | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/11_november/08/hdtv.shtml | date = 8 November 2005 | access-date= 7 July 2006}}</ref> 3 નવેમ્બર, 2010ના ઉચ્ચ-નિરૂપણ સાથે એક થી વધુ જગ્યાએ બીબીસી વનનું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું. 1975થી બીબીસી એ બ્રિટિશ ફોર્સ બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ (બીએફબીએસ) (BFBS) માટે પણ ટીવી કાર્યક્રમો પૂરા પાડે છે, જેમાં યુકે (UK)ની લશ્કરી સેનાના જવાનો માટે ખાસ જોવાના અને સાંભળવા માટે બે ચેનલો પણ સામાવિષ્ટ છે. 2008માં, બીબીસીએ યુકે (UK)માં તેની કેટલીક ચેનલોનું જીવંત પ્રસારણ કરવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો, અને નવેમ્બર, 2008માં બીબીસીની દરેક પ્રમાણભૂત ટેલીવિઝન ચેનલ ઓનલાઇન જોઇ શકાય તે રીતે ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી.<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/11_november/19/simulcast.shtml બીબીલી વન અને બીબીસી ટુ બંનેનું 27 નવેમ્બરેથી એક સાથે પ્રસારણ થશે]</ref> === રેડિયો === બીબીસી પાસે પાંચ મુખ્ય રાષ્ટ્રીય સ્ટેશનો છે: * રેડિયો 1 ("સૌથી સારું નવું સંગીત અને મનોરંજન ") * રેડિયો 2 (સાપ્તાહિક 12.9 મિલિયન સાંભળનારા લોકો સાથે યુ.કે. (UK)નું સૌથી વધુ સાંભળવામાં આવતું રેડિયો સ્ટેશન)<ref>{{cite web | title = Quarterly Summary of Radio Listening – Quarter 1 2006 – National Stations | url = http://www.rajar.co.uk/quarterlysummary/qstsvfiles/135/Q12006National.pdf | author = RAJAR | authorlink = RAJAR | format = PDF | date = 11 May 2006 | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060723051549/http://www.rajar.co.uk/quarterlysummary/qstsvfiles/135/Q12006National.pdf | archive-date = 23 જુલાઈ 2006 | url-status = live }}</ref> * રેડિયો 3 (ક્લાસિકલ અને જેઝ સંગીત) * રેડિયો 4 (હાલની ઘટના, વાસ્તવિક, નાટક અને હાસ્યરસ શૈલી) * રેડિયો 5 લાઇવ (24 કલાક સમાચાર, રમત અને ચર્ચા) ડિજિટલ રેડિયો મંચ પર તાજેતરના વર્ષમાં જ પાંચ નવા રાષ્ટ્રીય સ્ટેશન રજૂ થયા, જેમાં ફાઇવ લાઇવ સ્પોર્ટ એક્સટ્રા(ફાઇવ લાઇવની સાથી ચેનલ તરીકે વધારાના પ્રાસંગિક કવરેજને ધ્યાનમાં રાખીને), 1એક્સટ્રા (કાળા લોકો માટેના, શહેરી તેમજ ખ્રિસ્તી ધર્મના સાક્ષાત્કાર કરતા સંગીત માટે), 6 મ્યુઝિક(મુખ્યશૈલીને બાદ કરતા રોજિંદા જીવનને પ્રસારિત કરતા સંગીત માટે), બીબીસી રેડિયો 7(હાસ્યરસ શૈલી, નાટક અને બાળકોના કાર્યક્રમ માટે) અને એક એવું સ્ટેશન જે 1970માં રજૂ થયેલા મુખ્ય બીબીસી લોકલ રેડિયોમાંથી અલગ થયું છે, અને હજી પણ ઇંગ્લેન્ડના કેટલાક હિસ્સામાં મધ્યમ વેવ ફ્રિક્વન્સી પર પ્રસારિત થાય છે, બીબીસી એશિયન નેટવર્ક (અંગ્રેજી અને અન્ય ઘણી [[બ્રિટીશ એશિયન|બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયાની]] ભાષામાં બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયન ચર્ચા, સંગીત અને સમાચાર માટે). વધારામાં હવે યુ.કેમાં ડીએબી (DAB) પર બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ પણ પ્રસારિત થાય છે. ઇંગ્લેન્ડમાં સ્થાનિક સ્ટેશનના પણ નેટવર્ક છે, જેમાં ચર્ચા, સમાચાર અને સંગીતનું પ્રસારણ કરવામાં આવે છે, અને ચેનલ આઇસલેન્ડ ઉપરાંત બીબીસી રેડિયો વેલ્સ, બીબીસી રેડિયો સીમરુ(વેલ્સમાં), બીબીસી રેડિયો સ્સ્કૉટલેન્ડ, બીબીસી રેડિયો નાન ગૈધીલ(સ્કોટ ગેલિકમાં), બીબીસી રેડિયો અલ્સ્ટર અને બીબીસી રેડિયો ફોયેલ જેવા રાષ્ટ્રીય સ્ટેશન્સ (રાષ્ટ્રના રેડિયો)નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ચેનલ આઇલેન્ડ ઓફ ગ્યુર્નસી માટે બીબીસી ગ્યુર્નસી અને જર્સી માટે બીબીસી રેડિયો જર્સી જેવી પ્રાદેશિકં રેડિયો સેવા પણ બીબીસી પૂરી પાડે છે. સાથોસાથ બીબીસી ચેનલ આઇસલેન્ડમાંથી પ્રાદેશિકં ટીવી સમાચારોને પણ પ્રસારિત કરે છે. આ સુવિધા સગવડતા અનુસાર આપવામાં આવે છે, ચેનલ આઇસલેન્ડ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનો હિસ્સો નથી એવું જાહેર કરવામાં આવ્યા બાદ સ્થાનિક રીતે લેવામાં આવેલી પરવાનગીની ફીને આધારે જ ગ્યુર્નસી અને જર્સીનું પ્રસારણ મોટે પાયે કરવામાં આવે છે. ઇસ્લે ઓફ મેન ટાપુ પાસે તેનું પોતાનું લાંબા સમયથી ચાલતું વ્યવસાયી રેડિયો સ્ટેશન મેનક્સ રેડિયો છે, જેને કારણે બીબીસી કોઇ અલગ પ્રાદેશિકં સેવા આ ટાપુ માટે પૂરું પાડતું નથી. વૈશ્વિક દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખીને બીબીસી તેની વિદેશી ઓફિસના ભંડોળ દ્વારા સંચાલિત બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસનું વૈશ્વિક સ્તરે પ્રસારણ કરવામાં આવે છે,જે વૈશ્વિક સ્તરે શોર્ટવેવ રેડિયો તરીકે અને યુકે (UK)માં ડીએબી (DAB) ડિજિટલ રેડિયો તરીકે પ્રસારિત થાય છે. વૈશ્વિક સેવા એ કોઇપણ સમાચાર કે કાર્યક્રમની માહિતી મેળવવા માટેનો મોટો સ્ત્રોત છે, જે સમગ્ર વિશ્વના 150 મુખ્ય શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે. જેને વૈશ્વિક સ્તરે સપ્તાહિક 163 મિલિયન લોકો સાંભળે છે. 2005 અનુસાર, આ સેવાનું પ્રસારણ 33 ભાષા અને પ્રદેશિક બોલી (અંગ્રેજી સહિત)માં થાય છે, જો કે દરેક ભાષા દરેક વિસ્તારમાં પ્રસારિત થતી નથી.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2005–2006: A year in brief | url = http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/annual_review/2005/year_in_brief.shtml | author=BBC World Service | authorlink = BBC World Service | format = PDF | access-date = 21 January 2007}}</ref> 2005માં, બીબીસીએ જાહેર કર્યુ કે, તે ધીમે-ધીમે થાઇ ભાષામાં તેના રેડિયો પ્રસારણમાં ઘટાડો કરશે (જે 2006માં બંધ થઇ ગયું)<ref>{{cite news|title= BBC Thai service ends broadcasts| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4609860.stm | author=Clare Harkey | date = 13 March 2006 | access-date = 8 November 2008 |publisher=BBC News}}</ref> અને પૂર્વિય યુરોપિયન ભાષા અને તેના સંસાધનોને ફેરબદલ કરીને નવા અરેબિક ભાષાના સેટેલાઇટ ટીવી પ્રસારણ સ્ટેશન ( રેડિયો અને ઓનલાઇનના સમાવેશ સાથે) 2007માં મધ્ય પૂર્વિય દેશોમાં રજૂ કરશે.<ref>{{cite web | title = BBC Arabic TV appoints former Al Jazeera employee as news editor | url = http://www.metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060315-071402-4650r | author = Middle East Times | authorlink = Middle East Times | date = 15 March 2006 | access-date = 6 July 2006 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જ્યાં બ્રિટિશ સૈનિકોએ મથક બનાવ્યુ હોય તે દેશોમાં પ્રસારણ કરવા માટે 1943થી બીબીસી, બ્રિટિશ ફોર્સિસ બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસને પણ રેડિયો કાર્યક્રમો પૂરા પાડે છે. સમગ્ર રાષ્ટ્રીય, પ્રાદેશિકં અને પ્રાંતિય બીબીસી રેડિયો સ્ટેશન ઉપરાંત બીબીસી વર્લ્ડ સેવા દરેક કાર્યક્રમ રીયલ ઓડિયો સ્ટ્રિમિંગ ફોરમેટમાં ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે. એપ્રિલ 2005માં, બીબીસીએ થોડા રેડિયો કાર્યક્રમને પોડ કાસ્ટ તરીકે શરૂ કરવાની એક ઓફર કરી.<ref>{{cite web | url =http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/04_april/14/pod.shtml | title = BBC Press Release: ''BBC to podcast up to 20 more programmes including Today and Radio 1 speech highlights'' | date = 14 April 2005 | access-date= 13 July 2006}}</ref> ઐતિહાસિક રીતે 1967 સુધી, યુકે (UK)માં સ્થિત બીબીસી એ એકમાત્ર (કાયદાકિય) રેડિયો પ્રસારણ હતું, જ્યારે યુનિવર્સિટી રેડિયો યોર્ક(યુઆરવાય (URY)), ''રેડિયો યોર્ક'' ના નામ હેઠળ પ્રથમ વખત રજૂ થયું ત્યારે તે દેશનું પ્રથમ (અને અત્યારે સૌથી જૂનું) કાયદાકિય સ્વતંત્ર રેડિયો સ્ટેશન હતું. જો કે, બીબીસીએ આ પહેલા ક્યારેય પણ સંપૂર્ણ ઇજારો ક્યારેય પણ ભોગવ્યો નથી કારણકે બીજા ઘણા પ્રાદેશિક સ્ટેશન( જેમકે રેડિયો લક્ઝીમબર્ગ) 1930થી અંગ્રેજીથી બ્રિટન સુધીમાં તેના કાર્યક્રમો પ્રસારીત કરતા હતા અને ઇસ્લે ઓફ મેન સ્થિત મેનક્સ રેડિયો 1964માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. બીબીસી રેડિયો નવ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં એક્સએમ સેટેલાઇટ રેડિયો અને સિરિયસ સેટેલાઇટ રેડિયો પર લઇ જવામાં આવ્યો છે. બીબીસી હવે ધી રેડિયો એકાદમીનું પુરસ્કર્તા બની ગયુ છે.<ref>ધી રેડિયો એકેડમી [http://www.radioacademy.org/about/patrons/ "પેટ્રોન્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107234239/http://www.radioacademy.org/about/patrons/ |date=7 જાન્યુઆરી 2010 }}</ref> === સમાચાર === બીબીસી સમાચાર એ સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ સમાચાર મેળવીને પ્રસારિત કરતી ચેનલ છે, <ref>{{cite web | title = Key Facts – BBC News and Current Affairs | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/news.shtml |month=October | year=2006 | author=BBC Press Office | access-date = 21 January 2007}}</ref>{{Failed verification|date=March 2010}} બીબીસી પ્રાદેશિકં રેડિયો ઉપરાંત બીબીસી ન્યુઝ, બીબીસી પાર્લિયામેન્ટ અને બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ તથા બીબીસી રેડ બટન, સીફેક્સ અને બીબીસી ન્યુઝ ઓનલાઇન જેવા ટેલીવિઝન નેટવર્કને સેવા પૂરી પાડે છે. બીબીસીની નવી સમાચાર સેવા મોબાઇલ ફોન પર મોબાઇલ સેવા અને પીડીએએસ સેવા પણ પૂરી પાડે છે. જેમાં ડેસ્કટોપ ન્યુઝની તાત્કાલિક જાણ, ઇ-મેઇલની જાણકારી અને ડિજિટલ ટીવીની જાણકારીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. {| align="right" |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of the BBC 2005-6 Redvers.png|200px|none|thumb|યુકેમાં બીબીસી (BBC)ના તમામ સેવાઓની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77">[129]</ref>]] |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of BBC radio stations 2005-6 Redvers.png|thumb|200px|none|બીબીસી (BBC)ના પાંચ રાષ્ટ્રીય સદૃશ રેડિયો સ્ટેશનોની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77" />]] |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of BBC television stations 2005-6 Redvers.png|200px|none|thumb|બીબીસીની પ્રાદેશિક ટેલીવિઝન સેવાની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77" />]] |- | [[File:BBC TV Centre.jpg|thumb|center|200px|વ્હાઇટ સિટી સ્થિત બીબીસી (BBC) ટેલીવિઝન સેન્ટર, પશ્ચિમ લંડન.]] |} નંબર જાહેર કરતા આંકડા અનુસાર, લંડનમાં થયેલા 7 જુલાઇ, 2005ના લંડનમાં થયેલા બોમ્બના હુમલા કે કોઇ મોટી વ્યક્તિની અંતિમવીધી જેવી કોઇ મોટી મુશ્કેલીના સમય દરમિયાન યુ.કે.ના દર્શકો અન્ય કોમર્શિયલ હરિફોની તુલનાએ બીબીસીના પ્રસારણ અને તેને કેવી રીતે દર્શાવે છે તેના પર ધ્યાન આપે છે.<ref>{{cite news | last = Cozens | first = Claire | title = BBC news ratings double |work=The Guardian |location=UK | date = 8 July 2005 | url = http://media.guardian.co.uk/overnights/story/0,,1524235,00.html | access-date = 25 December 2006 | location=London}}</ref> 7મી જુલાઇ, 2005ના દિવસે, લંડનની જાહેર વાહનવ્યવહાર સુવિધામાં પહેલેથી નક્કી કરેલા એક પછી એક બોમ્બ ધડાકા કરવામાં આવ્યા હતા, 7 જુલાઇના 12:00ના સમયે બીબીસીની ઓનલાઇન વેબસાઇટ પર સૌથી વધુ 11જીબી (Gb)/એસ બેન્ડવિથનો વપરાશ નોંધાયો હતો. બીબીસી ન્યુઝે આ બનાવના દિવસે કુલ 1 બિલિયન જેટલી ક્લિક થઇ હતી(જેમાં દરેક ફોટોગ્રાફ અને લખાણ અને એચટીએમએલ (HTML)નો સમાવેશ થાય છે.), જેમાં 5.5 ટેરાબાઇટ જેટલા ડેટા પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા. એ દિવસે એક મુખ્ય સમયે બીબીસી ન્યુઝની વેબસાઇટ પર પ્રતિ સેકન્ડ 40,000 પાનાની અરજ કરવામાં આવી હતી. એ પહેલા ના દિવસે 2012 ઓલમ્પિકની રમત લંડનમાં યોજવામાં આવશે એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ત્યારે સૌથી વધુ 5જીબી/એસનો વપરાશ જોવા મળ્યો હતો. એ પહેલા દરેક સમયગાળામાં સૌથી વધુ ઉંચાઇએ જોવા મળેલા સમાચારોમાં [[માઇકલ જેકસન|માઇકલ જેક્સન]] અંગેનો નિર્ણય હતો જેમાં 7.2જીબી/એસનો વપરાશ જોવા મળ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Statistics on BBC Webservers 7&nbsp;July 2005 | url = http://www.bbc.co.uk/feedback/07July_Statistics.shtml | author = BBC | access-date = 13 November 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012141440/http://www.bbc.co.uk/feedback/07July_Statistics.shtml | archive-date = 12 ઑક્ટોબર 2006 | url-status = live }}</ref> === લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં બીબીસી તરફી વલણ === 1950માં પીટર સેલર્સની ભાષાંતર કરેલી “''ધ ગૂન શો'' ”માં ટુંકુ કરેલુ નામ “ધી બીબ” જ્યારે રજૂ કરવામાં આવ્યુ ત્યારબાદ જૂના પ્રાદેશિકં યુ.કેના દર્શકો જ્યારે “બીબ બીબ કીબ” યાદ કરે ત્યારે બીબીસીને “ધી બીબ” તરીકે ક્યારેક જૂએ છે. આ કેન્ની ઇવેરેટ્ટ પાસેથી લઇને તેને ટુંકુ કરીને પ્રખ્યાત કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web | url = http://www.radiorewind.co.uk/kenny_everett_page.htm | title = Radio Rewind: Kenny Everett | last = Davies | first = Alan | access-date = 10 May 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070501114549/http://www.radiorewind.co.uk/kenny_everett_page.htm | archive-date = 1 મે 2007 | url-status = live }}</ref> અન્ય ટુંકુ નામ જે હવે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં આવે છે તે છે. “આન્ટી”, જૂની ફેશનના લોકોને હાલના લોકો દ્વારા “આન્ટી ક્નોસ બેસ્ટ” જેવું વલણ દર્શાવવામાં આવતું હતું.( કદાચ પહેલાના દિવસોમાં બાળકોના કાર્યક્રમોના સંચાલકોને જો “આન્ટી” અને “અંકલ” તરીકે રજૂ કરવામાં આવતા હોય તો તેને પણ સૂચન તરીકે ધ્યાને રાખીને આ નામ આપવામાં આવ્યું હોય.).<ref>{{cite web |title=BBC Press Release: ''Mark Thompson celebrates the official opening of a new state-of-the art BBC building in Hull'' |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/10_october/21/hull.shtml |date=21 October 2004 |access-date=6 July 2006}}</ref> આ દિવસોમાં જ્યારે બીબીસીના પ્રથમ સંચાલક અધિકારી તરીકે જ્હોન રેઇથે પદવી સંભાળી ત્યારે બે ટુંકા નામ “આન્ટી બીબ” એક સાથે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હતા. અને આન્ટીનો ઉપયોગ ''આન્ટી્સ બ્લૂમર્સ'' જેવા કાર્યક્રમના આઉટટેક સંદર્ભે પણ ઉપયોગમાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |title=IMDB listing for ''Auntie's Big Bloomers''|url=http://www.imdb.com/title/tt0159155/ |access-date=7 May 2007}}</ref> == અન્ય માધ્યમ સ્થાનો == === ઇન્ટરનેટ === બીબીસીની ઓનલાઇન હાજરીમાં સામાચાર વેબસાઇટ અને કોમ્પ્યુટર પર જૂના ડેટા વ્યાપક પ્રમાણમાં પ્રાપ્ય છે. બીબીસી ઓનલાઇનના નામની ફરીથી બ્રાન્ડ ઉભી કરતા પહેલા, સૌથી પહેલા એ બીબીસી ઓનલાઇનના નામે લોન્ચ થયું હતું, ત્યારબાદ તેનું નામ બીબીસીઆઇ થયું અને ત્યારબાદ બીબીસી.કો.યુકે થયું હતું. આ વેબસાઇટ જીઓઆઇપી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે અને જ્યારે યુકેની બહારના દર્શકો સુધી પહોચે ત્યારે તેમાં જાહેરાત પણ પ્રદર્શિત થાય છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6385175.stm બીબીસી ન્યૂઝ | એડવર્ટાઇઝમેન્ટ | બીબીસી કીપ વેબ અડવર્ટ ઓન એજન્ડા]</ref> બીબીસીના દાવા અનુસાર, આ સાઇટ “યુરોપની સૌથી પ્રખ્યાત લખાણયુક્ત વેબસાઇટ છે.”<ref>{{cite web | title = bbc.co.uk Commissioning | url = http://www.bbc.co.uk/commissioning/newmedia/websites.shtml | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040829235845/http://www.bbc.co.uk/commissioning/newmedia/websites.shtml | archive-date = 29 ઑગસ્ટ 2004 | url-status = dead }}</ref> અને યુ.કેના 13.2 લાખ લોકો પ્રતિદિવસ આ વેબસાઇટના 2 લાખથી પણ વધુ પાનાની મુલાકાત લે છે.<ref>{{cite web | title = bbc.co.uk Key Facts | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/website.shtml | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://archive.today/20120719113530/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/website.shtml | archive-date = 19 જુલાઈ 2012 | url-status = live }}</ref> એલેક્સની ટ્રાફિક રેન્ક સિસ્ટમની દ્રષ્ટિએ, જુલાઇ 2008માં બીબીસી ઓનલાઇનએ વિશ્વની સૌથી વધુ પ્રખ્યાત અંગ્રેજી ભાષાની વેબસાઇટમાં 27માં સ્થાને હતી.<ref>{{cite web | title = Top English-language Sites | url = http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=lang&lang=en | author = Alexa | authorlink = Alexa Internet | access-date = 12 July 2008 | archive-date = 21 મે 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060521045444/http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=lang&lang=en | url-status = dead }}</ref> અને સૌથી વધુ પ્રખ્યાત સમગ્ર વેબસાઇટમાં 46માં સ્થાન પર છે.<ref>{{cite web | title = Global Top 500 Sites | url = http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none | author = Alexa | authorlink = Alexa Internet | access-date = 12 July 2008 | archive-date = 21 ડિસેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071221013528/http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none | url-status = dead }}</ref> બીબીસીનું મુખ્યપાનાની નવી આવૃતિ ડિસેમ્બર 2007માં સૌપ્રથમ રજૂ કરવામાં આવી હતી, ઉપરાંત નવી વેબસાઇટમાં વપરાશકર્તા તેની જરૂરિયાતને અનુરૂપ બીબીસીની ઇન્ટરનેટ સુવિધામાં ફેરફાર કરી શકવા પણ સક્ષમ છે. 28 ફેબ્રુઆરી 2008થી આ સુવિધા પણ કાયમી કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet/2007/12/a_lick_of_paint_for_the_bbc_ho.html|title=A lick of paint for the BBC homepage|author=Richard Titus|publisher=[http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet BBC Internet Blog]|date=13 December 2007|access-date=5 February 2008}}</ref> કરવામાં આવ્યો છે, કાર્યક્રમમાં વેબસાઇટ સંબંધિત વિભાગમાં તે સાંભળનારા અને દર્શકો બંને માટે એક સરખો છે. આ સાઇટ તેના દરેક વપરાશકર્તાને રેડિયોના મોટાભાગના કાર્યક્રમો સાંભળવાની અને બીબીસી આઇપ્લેયર પર પ્રસારિત થયેલા કાર્યક્રમને તેના પ્રસારણના સાત દિવસ પછી સુવિધા પૂરી પાડે છે, આ સુવિધા 27 જુલાઇ 2007ના પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવી છે, હાલ છેલ્લા 7 દિવસના કાર્યક્રમ માટે અને 30 દિવસ સુધી ઓફલાઇન વપરાશ માટે રેડિયો કે ટીવીના કાર્યક્રમોના વેબપ્રસારણ માટે પીર-ટુ-પીર અને ડીઆરએમ (DRM) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેને કારણે વીડિયોનો પ્રવાહ હાલ યોગ્ય રીતે જોઇ શકાય છે. તેમજ, ક્રિએટીવ આર્ચિવ લાયસન્સ ગ્રુપ દ્વારા bbc.co.uk વેબસાઇટ ઇન્ટરનેટ દ્વારા તેના અમુક જૂના ડેટાને કાયદાકિય રીતે ડાઉનલોડ કરવાની પણ મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/01_january/03/archive.shtml | title = BBC Press Release: ''BBC News opens its archives for the first time'' | date = 3 January 2006 | access-date = 3 October 2006 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2008થી “બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ”ના નામના સ્ટુડિયો મથાળા હેઠળ એપલ આઇટ્યુન્સમાં ટેલીવિઝન કાર્યક્રમ પણ ડાઉનલોડ કરવાની મંજૂરી આપે છે. બીબીસી જામ એ મુફ્ત ઓનલાઇન સુવિધા છે, જે બ્રોડબેન્ડ અને નેરોબેન્ડ જોડાણ દ્વારા પ્રસારિત થાય છે, જેમાં ઉચ્ચગુણવત્તાયુક્ત અરસપરસની ક્રિયા દ્વારા ખૂબ જ યોગ્ય રીતે ઘરે અથવા શાળામાં શિક્ષણ પૂરૂ પાડશે. જાન્યુઆરી 2006માં તૈયાર કરવામાં આવેલી વિગત હાલ પ્રાપ્ય છે જો કે ઉદ્યોગોના વ્યાવસાયિક ક્ષેત્ર દ્વારા તેના રસને નુક્શાન કર્તા હોવાના યુરોપિયન કમિશનમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપને લીધે બીબીસી જામને 20 માર્ચ, 2007થી કામચલાઉ ધોરણે અટકાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/news/press_releases/14_03_2007.html|title=BBC Trust suspends BBC Jam|publisher=[[BBC Trust]]|date=14 March 2007|access-date=5 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080126171441/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/news/press_releases/14_03_2007.html|archive-date=26 જાન્યુઆરી 2008|url-status=live}}</ref> તાજેતરના વર્ષોમાં ઘણી મોટી ઓનલાઇન કંપનીઓ અને રાજકારણીઓએ એવી ફરિયાદ કરી છે કે bbc.co.uk વેબસાઇટને ટેલીવિઝનની પરવાનગી દ્વારા ઘણું ફંડ મળી રહે છે, એટલે કે અન્ય વેબસાઇટ bbc.co.uk પર આવતી મોટી સંખ્યામાં મુફ્ત ઓનલાઇન લખાણયુક્ત જાહેરાતની તુલના કરી શકવા માટે સક્ષમ નથી.<ref>{{cite web | title = Department of Culture, Media and Sport: Independent Review of BBC Online, pp41-58 | url = http://www.culture.gov.uk/NR/rdonlyres/45F9953F-CE61-4325-BEA6-400DF9722494/0/BBCOnlinereview.pdf | last = Graf | first = Philip | format = PDF | access-date = 6 July 2006}}</ref> ઘણાલોકોએ તો એવો પણ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે bbc.co.uk પર ખર્ચવામાં આવતી પરવાનગી ફીની કિંમતમાં ઘટાડો કરવાની જરૂર છે કે પછી જાહેરાત કે લવાજમની કિંમત સાથે તેને બદલાવવાની જરૂરિયાત છે, કે પછી આ સાઇટ પર દર્શાવવામાં આવતા લખાણની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવાની જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web | author = British Internet Publishers Alliance | title = BIPA Response to Review of the BBC’s Royal Charter | url = http://www.bipa.co.uk/getArticle.php?ID=325 | date = 31 May 2005 | access-date = 6 July 2006 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2006 | archive-url = https://archive.is/20060827040457/http://www.bipa.co.uk/getArticle.php?ID=325 | url-status = dead }}</ref> આ બધાના પરિણામે બીબીસી એક નવી ખોજ સાથે આવ્યું છે, નવું કોઇ આયોજન અમલમાં મૂકીને તેઓ તેની ઓનલાઇન સુવિધા પૂરી પાડવાના આયોજનમાં ફેરફાર કરશે. bbc.co.uk હવે બજારમાં ખાલી જગ્યા પૂરવાની રીતે જોવા મળશે અને વપરાશકર્તાને હાલની બજારની સ્થિતી અને નિયમોથી માહિતગાર કરશે. (દા.ત. પ્રાદેશિકં બનાવ અને માહિતી અને ટાઇમટેબલ પૂરા પાડવાને સ્થાને તે વપરાશકર્તાને તે વેબસાઇટની બહાર જ આ પ્રકારની માહિતી પ્રાપ્ય કરશે.) આ આયોજન એક હિસ્સા અનુસાર, બીબીસી તેની અમુક વેબસાઇટ બંધ પણ કરશે અને તેના દ્વારા મળતી રકમને અન્ય વિભાગને ફરીથી વિકસાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે.[164][166] આ યોજનાના ભાગરૂપ બીબીસી તેની કેટલીક વેબસાઇટો બંધ કરી અન્ય ફરીથી નાણાંને મનોરંજન માટે ફરીથી વિકસિત કરેલા કેટલાક ભાગોમાં મૂકવાના વિચારનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Public value key to BBC websites | publisher=BBC News Online | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/3992875.stm | date = 8 November 2004 | access-date = 6 July 2006}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.independent.co.uk/media/article1219009.ece|title=99 per cent of the BBC archives is on the shelves. We ought to liberate it|work=The Independent|location=London|date=14 August 2006|first=Ian|last=Burrell|access-date=26 April 2010|archive-date=6 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706020214/http://news.independent.co.uk/media/article1219009.ece|url-status=dead}}</ref> 26, ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ ધી ટાઇમ્સના એક દાવા અનુસાર, બીબીસીના સંચાલક અધિકારી માર્ક થોમ્પસને બીબીસી વેબની આઉટપુટ 50 ટકા સુધી ઘટાડવા માટે કહ્યું હતું, જેમાં ઓનલાઇન કર્મચારીઓની સંખ્યા અને નાણાકિય અંદાજમાં પણ 25 ટકા સુધીનો ઘટાડો કરવાનું સુચન કરવામાં આવ્યું હતુ, બીબીસીનું યોગ્ય માપદંડ જાળવવા માટે અને વ્યવસાયીક હરિફોને વધુ અવકાશ આપવા માટે આ નિર્યણ લેવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article7041944.ece "બીબીસી સિગન્લ્સ એન એન્ડ ટુ એરિયા ઓફ એક્સાપન્સન "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423170054/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article7041944.ece |date=23 એપ્રિલ 2010 }} 26 ફેબ્રુઆરી 2010 રિટ્રાઇવ્ડ 26 ફેબ્રુઆરી 2010</ref> 2 માર્ચ, 2010ના રોજ બીબીસીએ જાહેર કર્યુ કે તે વેબસાઇટ પાછળના ખર્ચમાં 25 ટકા જેટલો ઘટાડો કરશે અને બીબીસી 6 મ્યુઝિક અને એશિયન નેટવર્કને બંધ કરશે.<ref>[http://www.nytimes.com/2010/03/03/business/media/03bbc.html "બીબીસી પ્રપોસેસ ડીપ કટ્સ ઈન વેબ સાઇટ"] 2 માર્ચ 2010 સુધારો 2 માર્ચ 2010</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8544150.stm "બીબીસી ૬ મ્યુઝિક એન્ડ એશિયન નેટવર્ક ફેસ એક્સઈ ઈન શેક-અપ"] 2 માર્ચ 2010 સુધારો 2 માર્ચ 2010</ref> જાન્યુઆરી 2011: ઓનલાઇન સેવામાં 360 નોકરી ઘટાડવામાં આવી અને 100 જેટલી વેબસાઇટ પણ “વધુ વ્યવસ્થિત” આયોજનના નામ હેઠળ બંધ કરવામાં આવી, આંતરિક રીતે નાણાકિય અંદાજમાં પણ 137 મિલિયન પાઉન્ડ કે સ્ટર્લિંગની તુલનાએ 2013/14 સુધીમાં લગભગ 25 ટકા જેટલો ઘટાડો કરીને 103 મિલિયન પાઉન્ડ કે સ્ટર્લિંગ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.<ref>http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/01/24/bbc-to-cut-360-jobs-as-part-of-more-streamlined-online-approach-115875-22872427/</ref> === ઈન્ટરેક્ટિવ ટેલીવિઝન === બીબીસી રેડ બટન એ બીબીસીની એકબીજા પર આધારિત ડિજિટલ ટેલીવિઝન સેવાનું બ્રાંડનામ છે, જે ફ્રીવ્યુ(ડિજિટલ ટેરેટરિસ્ટ), સાથોસાથ ફ્રિસેટ, સ્કાય(સેટેલાઇટ) અને વર્જિન મીડિયા(કેલબ) દ્વારા પ્રસારિત થાય છે. સીફેક્સ, બીબીસી રેડ બટન આ દરેક સંપૂર્ણ રંગોયુક્ત ગ્રાફિક્સ, ચિત્ર અને વિડીયો દર્શાવી શકે છે સાથોસાથ કાર્યક્રમો પણ પ્રસારિત કરી શકે છે. તાજેતરના જ એક દાખલા તરીકે ફૂટબોલ અને રગ્બી ફૂટબોલ મેચનું તથા 2008 ઓલમ્પિક રમતો, [http://www.imdb.com/title/tt0415069/ બીબીસી સાઉન્ડબાઇટ] જે એક યુવાન અદાકારા જેનિફર લિનન અને આકર્ષક રાષ્ટ્રીય આઇક્યુ ટેસ્ટ, ટેસ્ટ ધી નેશન જેવા કર્યક્રમનું એકબીજા પર આધારિત હોય એ રીતે પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું. બીબીસીના દરેક ડિજિટલ ટીવી સ્ટેશન(અને રેડિયો સ્ટેશનનું ફ્રિવ્યુ), બીબીસીના રેડબટન સેવા દ્વારા સંચલાન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સાથોસાથ 27/7 સેવા, બીબીસી રેડ બટન તેના દર્શકોને સમાચાર અને હવામાન સહિતના 100 આંતરીક રીતે એકબીજા પર આધારિત ટીવી કાર્યક્રમ દર વર્ષે પૂરા પાડે છે.<ref>{{cite web | title=BBC Press Office: BBCi Key Facts | url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/bbci.shtml | access-date=6 July 2006 | archive-url=https://archive.today/20120728165508/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/bbci.shtml | archive-date=28 જુલાઈ 2012 | url-status=live }}</ref> === વ્યવસાયિક સેવાઓ === બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ લિમિટેડ એ બીબીસીની સંપૂર્ણ હસ્તગત વ્યાવસાયિક સબસિડીઅરી કંપની છે, બીબીસી કાર્યક્રમની અને સમગ્ર વિશ્વમાં સંખ્યાબદ્ધ ટેલીવિઝન સ્ટેશન જેવી અન્ય મિલ્કતની સંપૂર્ણ વ્યવસાયિક જવાબદારી આ કંપનીની છે. ધી કેબલ અને સેટલાઇટ સ્ટેશન બીબીસી પ્રાઇમ(યુરોપ, આફ્રિકા, મધ્ય પૂર્વિય એશિયા અને એશિયામાં) બીબીસી અમેરિકા, બીબીસી કેનેડા(બીબીસી કિડ્સ સહિત) આ બધી ચેનલ યુકે બહારના લોકોને યુકે ટીવી તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયામાં(ફોક્સટેલ અને ફ્રિમેન્ટલ મીડિયા સાથે મળીને) બીબીસીના પ્રખ્યાત કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. આ ઉપરાંત એ જ પ્રકારની સેવા જાપાનીઝ વિતરકની ભૂલને કારણે એપ્રિલ 2006 બાદ બીબીસી જાપાનનું પ્રસારણ બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=BBC Japan website | url=http://www.bbcjapan.tv/news.aspx?menu=news | access-date=6 July 2006 | archive-date=28 જુલાઈ 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050728091253/http://www.bbcjapan.tv/news.aspx?menu=news | url-status=dead }}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ દ્વારા પણ બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ અને તેની સાથે સંચાલીત, વર્જિન માધ્યમ સાથે, યુકેમાં ધી યુકેટીવી નેટવર્કના સ્ટેશન, અન્ય જી.ઓ.એલ.ડી અને ડાવેના અન્ય પ્રસ્તુતકર્તા સાથે 24 કલાક ચાલતી સમાચારની ચેનલ ચલાવે છે. વધારામાં બીબીસી ટેલીવિઝન સમાચાર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઘણા જાહેર બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ સ્ટેશન પર રાત્રે જ જોવા મળે છે, તેઓ બીબીસીના ''ઇસ્ટએન્ડર્સ'' જેવા કાર્યક્રમોને ફરીથી પ્રસારિત કરે છે જે ન્યુઝીલેન્ડમાં ટીવી વન પર જોવા મળે છે. બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ એ પત્રકારોની શાખા છે, જે 200 જેટલા દેશોના પત્રવ્યવહાર પર આધારિત છે અને એક અધિકૃત સર્વે અનુસાર, તે 274 મિલિયન પ્રાદેશિક લોકો તેમાં જોડાયેલા છે, તો એવી પણ શક્યતા છે કે તેમાં બીજા ઘણા વ્યક્તિગત વ્યક્તિ અને જૂથ પણ જોડાયેલા હોવાની શક્યતા છે, આ પ્રકારના સર્વેમાં આ પ્રકારનો આ સૌથી જૂની અસ્તિત્વ ધરાવતી સંસ્થા છે. સીએનએનના અંદાજ અનુસાર બીબીસી મહત્વની રીતે લગભગ 200 મિલિયન સુધી પહોંચી છે. બીબીસીના ઘણા કાર્યક્રમ(ખાસ કરીને દસ્તાવેજી ફિલ્મ) બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ દ્વારા વિદેશી ટેલીવિઝન સ્ટેશનને વેચવામાં આવે છે, હાસ્યરસથી ભરપૂર, દસ્તાવેજી ફિલ્મ અને ઐતિહાસિક નાટકોની કૃતિ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ડીવીડી બજારમાં પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2006 | url = http://www.bbcworldwide.com/annualreviews/review2006/BBCWWAnnual%20Review2006.pdf | author=BBC Worldwide | authorlink = BBC Worldwide | format = PDF | access-date= 6 July 2006}}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ એ બીબીસીની પુસ્તક પ્રકાશનનું પણ સંચાલન કરે છે અને તે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ગ્રાહકલક્ષી સામાયિકનું પ્રકાશન કરતું ત્રીજા નંબરનું પ્રકાશક છે.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2001 | url = http://www.bbcworldwide.com/annualreviews/review2001/magazines2.html | author=BBC Worldwide | authorlink = BBC Worldwide | access-date = 14 July 2006}}</ref> બીબીસી મેગેઝીન, પહેલા બીબીસી પબ્લિકેશનના નામથી જાણીતું હતું તે ''રેડિયો ટાઇમ્સ'' પ્રકાશિત કરતું હતું(અને હાલ નષ્ટ થયેલી પુસ્તક “''ધી લિસનર'' ” જાહેર કરી છે.)સાથોસાથ ઘણી ઘણી અન્ય સામાયિક જેવી કે બીબીસી ટોપ ગીઅર, બીબીસી ગુડ ફૂડ, બીબીસી સ્કાય એટ નાઇટ, બીબીસી હિસ્ટરી, બીબીસી વાઇલ્ડલાઇફ અને બીબીસી મ્યુઝીક જેવી અનેક સામાયિક બીબીસીના કાર્યક્રમોને સહયોગ આપે છે. બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ એશિયા અને ભારતમાં પણ ઘણી બધી બ્રાંડેડ ચેનલોનું પ્રસારણ કરે છે, જેમાં બીબીસી લાઇફસ્ટાઇલ, બીબીસી નોલેજ અને બીબીસી એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. ડિસેમ્બર 2007માં, પોલેન્ડમાં બીબીસીનું પોલિશ ભાષાનું એક નવી ચેનલ બીબીસી એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટ રજૂ કરવામાં આવી. બીબીસીએ પુસ્તક અને સંગીતની રજૂઆતમાં પરંપરાગત રીતે તેની વિગતોને રજૂ કરવામાં ઘણો મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. બીબીસીએ રેકોર્ડના પ્રસારણ દ્વારા સંગીનના ઘણા સાઉન્ડટ્રેક, આલ્બમ, ચર્ચા-વિચારણાયુક્ત પુસ્તકો અને તેની તેની મહત્વની વિગતો જાહેર કરી છે. 2004 અને 2006ની વચ્ચે, બીબીસી વર્લ્ડવાઇડે એક સ્વતંત્ર સામાયિક ઓરિજીન પલ્બિશિંગને હસ્તગત કર્યું<ref>{{cite web | title=Origin Publishing | url=http://www.originpublishing.co.uk/ | access-date=31 December 2006 | archive-date=12 એપ્રિલ 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060412181216/http://www.originpublishing.co.uk/ | url-status=dead }}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ પાસે કોઇપણ પ્રખ્યાત કાર્યક્રમની ડીવીડી અને ઓડિયો રેકોર્ડિંગના સીધા લોકોને વેચાણ કરવાની પરવાનગી છે, નોંધનીય ''ડોક્ટર વૂ'' (પુસ્તક અને વેપાર સહિત), અને જૂના ક્લાસિકલ સંગીતના રેકોર્ડિંગને હાલ ''બીબીસી રેડિયો ક્લાસિક્સ'' અને પછી ''બીબીસી લિજન્ડસ'' તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ વિશ્વમાં સૌથી મોટી પર્યટન માર્ગદર્શન પુસ્તક અને ડિજિટલ માધ્યમ પ્રકાશક માધ્યમ લોનલી પ્લેનેટના નામથી ધરાવે છે. === સંગીત === બીબીસી વાદ્યવૃંદ અને ગાયકવૃંદ પણ ચલાવે છે, જેમાં બીબીસી કોન્સર્ટ ઓર્કેસ્ટ્રા, બીબીસી ફિલહાર્મોનિક, ધી બીબીસી સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, ધી બીબીસી ટેલીવિઝન ઓર્કેસ્ટ્રા(1936-1939), ધી બીબીસી સ્કોટીશ સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, ધી બીબીસી નેશનલ ઓર્કેસ્ટ્રા ઓફ વેલ્સ, બીબીસી બીગ બેન્ડ, ધી બીબીસી સિંગર્સ અને ધી બીબીસી સિમ્ફની કોરસનો સમાવેશ થાય છે. જેમકે ધી બિટલ્સ (''ધી બિટલ્સ લાઇવ એટ ધી બીબીસી'' એ તેના ઘણા આલ્બમોમાંનો એક છે) જેવા બીજા ઘણા પ્રખ્યાત બેન્ડ પણ બીબીસીમાં તેના સંગીતને રજૂ કરે છે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં યુરોવિઝન સોંગ કોન્ટેસ્ટના પ્રસારણ માટે પણ બીબીસીને જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે, આ એવો કાર્યક્રમ છે જેમાં પ્રસારણકર્તા છેલ્લા 50 વર્ષથી જોડાયેલા છે. === અન્ય વિવિધ બાબતો === બીબીસી તથા વિદેશ અને રાષ્ટ્ર સમૂહની ઓફિસ સંયુક્ત રીતે બીબીસીના દેખરેખ હેઠળ કાર્યરત છે, જે રેડિયો ટેલીવિઝન, છાપખાનું અને વૈશ્વિક સ્તરે ઇન્ટરનેટની દેખરેખ રાખે છે. 1980માં, બીબીસી માઇક્રો નામના નોંધનિય પીસી બીબીસી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. == મંડળ == બીબીસીના કર્મચારી સામાન્ય રીતે બીઇસીટીયુને અનુસરે છે, જ્યારે પત્રકારના કર્મચારી એનયુજેમાંથી અને ઇલેક્ટ્રિકલ કર્મચારી એમિક્સમાંથી આવે છે. મંડળના સભ્ય બનવું મરજિયાત છે, સભ્યોને આપોઆપ યુનિયન દ્વારા કવર કરવામાં નથી આવતા, અને આ માટે ચૂકવણી બીબીસી દ્વારા નહી પણ કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવે છે. == સાંસ્કૃતિક મહત્વ == યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના લોકો માટે વિકાસ, વસ્તિ અને ટેલીવિઝન અને રેડિયોના પ્રસારણ માધ્યમમાં મહત્વનો હિસ્સો બની રહેશે. “જે આ પ્રદેશના દરેક ઘર સુધી પહોંચ્યું છે, અને સમગ્ર રાષ્ટ્રને એક સાથે બાંધી રાખે છે, બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ એક મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું હતું.”.<ref name="Perry">{{cite book | last = Perry | first = George | title = The Life of Python | url = https://archive.org/details/lifeofpython0000geor_f4t2 | year = 1999 | publisher=Pavilion Books | location = London | isbn = 1-85793-441-5 | page = [https://archive.org/details/lifeofpython0000geor_f4t2/page/14 14]}}</ref> બીબીસીએ વિશ્વમાં સૌપ્રશમ 1936માં “હાઇ ડેફિનેશન” ધરાવતી 405-લાઇનની ટેલીવિઝન સુવિધા રજૂ કરી, અને તેના ભાગરૂપે 1946 સુધી સમગ્ર બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેને અનિર્ણીત સુવિધા પૂરી પાડી છે. 1955 સુધી યુ.કે. તે એકમાત્ર પ્રસ્તુતકર્તા ટેલીવિઝન હતું. “ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ટેલીવિઝન (આઇટીવી(ITV))ના આગમનથી 1955માં બીબીસીનું એકહથ્થું શાસન તૂટ્યું.”<ref name="Perry16">પેર્રી (1999) પેજ16</ref> આ નવા આગમનને કારણે ટેલીવિઝન પ્રસિદ્ધ અને વર્ચસ્વ ધરાવતું માધ્યમ બન્યુ. જો કે તેમ છતાં પણ 1950થી અત્યાર સુધી હાસ્યરસના પ્રસારણ માટે રેડિયો જ સૌથી વધુ વર્ચસ્વ ધરાવતું માધ્યમ છે.<ref name="Perry16">પેર્રી (1999) પેજ16</ref> 1968 સુધી(જ્યારે યુઆરવાય (URY)ને પ્રથમ વખત તેનું લાયસન્સ લઇ લીધું નહી તો રેડિયો પ્રસારણ જ એકમાત્ર કાયદાકિય સાધન હતું.<ref>{{cite_web|url=http://ury.york.ac.uk/about.php|title=URY History|access-date=21 November 2008|archive-date=2 જૂન 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602223445/http://ury.york.ac.uk/about.php|url-status=dead}}</ref> કોમર્શિયલ ટેલીવિઝન અને રેડિયો પછી પણ, બીબીસી હજી પણ બ્રિટિશમાં તેના સામાન્ય જનતા માટેના ટીવી અને રેડિયોના કાર્યક્રમો દ્વારા પ્રસિદ્ધ બની રહ્યું છે.{{Citation needed|date=January 2008}} જો કે બીબીસી2ના આગમનથી બીબીસી પણ નાના લોકોને વધુ આકર્ષે તેવા કાર્યક્રમ જેવાકે નાટક, દસ્તાવેજી, હાલના મુદ્દા, મનોરંજન અને રમતગમતના કાર્યક્રમ બનાવતી થઇ. દા.ત. ''આઇ, ક્લાઉડિયસ'' , ''સિવિલાઇઝેશન'' , ''ટુનાઇટ'' , ''મોન્ટી પાયથોન્સ ફ્લાઇંગ સર્કસ'' , ''ડોક્ટર વૂ'' અને ''પોટ બ્લેક'' નો સમાવેશ થાય છે, અન્ય ઉદાહરણ બીબીસીમાં બ્રિટિશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટની 2000નું લિસ્ટ જૂઓ જેમાં 100 બ્રિટિશ ટેલીવિનના કાર્યક્રમો છે.<ref name="tv100">{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/features/tv/100/list/list.php|title=The BFI TV 100: 1–100|publisher=[[British Film Institute]]|year=2000|access-date=23 February 2007|archive-date=30 નવેમ્બર 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051130005501/http://www.bfi.org.uk/features/tv/100/list/list.php|url-status=dead}}</ref> બીબીસી કાર્યક્રમ, બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ અને બીબીસી વર્લ્ડની નિકાસનો અર્થ એવો થાય છે કે બીબીસી પ્રોડક્શન્સને હવે વૈશ્વિક સ્તરનો અનુભવ છે. બીબીસીના વૈશ્વિક સમાચારોના પ્રસારણનો અસરકારક પ્રભાવ એવો છે કે, ભારતમાં જો કોઇ તોફાની તત્વ કોઇ સમાચાર કે અફવા કે ખાનગી વાતો ફેલાવે તો તેને ક્યારેક “બીબીસી” કહેવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=July 2010}} બીબીસી અંગ્રેજી માટે(બોલવાના અંગ્રેજી માટે) તે અંગ્રેજી શબ્દ ઉચ્ચારનો જૂનો માપદંડ ધ્યાને રાખે છે. જો કે, યુકેમાં તેની વિવિધતા દર્શાવવા માટે સંસ્થા હવે પ્રાંતિય ઉચ્ચારણનો ઉપયોગ વધુ કરી રહી છે, તેમ છતાં રજૂકર્તાની સ્પષ્ટતા અને સજ્જતા હજી પણ આવકાર્ય છે.<ref name="accents">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/289882.stm|title=Speaking out for regional accents|access-date=26 January 2009 |publisher=BBC News | date=3 March 1999}}</ref> તેની શરૂઆતથી જ બીબીસીમાં એક અલગ રીતભાત જોવા મળતી હતી જેમાં સતત સુધારો જ જોવા મળ્યો છે, અને હવે તે દરેક લોકો પરવાનગી માટેની ફી ચૂકવે છે ત્યારે સમાજના લોકો અને દરેક નાના લોકોને આકર્ષવા માટે યુક્તિ કરી રહી છે.<ref name="diversityPolicy">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/policies/diversity.shtml|title=Diversity Policy|access-date=26 January 2009|archive-date=7 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207222149/http://www.bbc.co.uk/info/policies/diversity.shtml|url-status=dead}}</ref> સ્વતંત્ર ટેલીવિઝન, ચેનલ 4, સ્કાય અને અન્ય ટેલીવિઝ સ્ટેશનના પ્રસારણને પગલે બીબીસી પર પણ અસરકારક પ્રભાવ પડી રહ્યો છે, પરંતુ બ્રિટિશના જાહેર સંસ્કૃતિમાં આ જાહેર પ્રસારણની અસર હંમેશા સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી રહેશે.<ref>{{cite web | title=Public service broadcasting is 'lynchpin' of British culture, says Joan Bakewell | url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/oct/08/joan-bakewell-psb-james-cameron-lecture | date=8 October 2009 | access-date=25 June 2010 | first=Hugh | last=Muir |work=The Guardian }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * બ્રિગ્સ, આસા. – ''ધી બીબીસી – ધી ફર્સ્ટ ફીફ્ટી યર્સ'' – ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1985. આઇએસબીએન 0-19-212971-6 * કોયુલ્ટન. બારબારા.–''લોઈસ મેકનેકે ઈન ધી બીબીસી'' – 1941થી 1961માં બીબીસી ફિચર વિભાગમાં લેખક અને નિર્માતા.- ફાબેર & ફાબેર, 1980. આઇએસબીએન (ISBN) 0-571-11537-3 * ગિલ્ડેર, એરિક. – ''યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, યુએસએસઆર, અને યુએસએમાં સૂમહ માધ્યોમાની ચળવળ,'' . – બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની, લિમિટેડની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ, તે સંસ્થાપક કંપનીઓ છે; તેમના બ્રિટિશ સંબંધો; સામાન્ય પોસ્ટ ઓફિસ લાયસેન્સિંગ સિસ્ટમ; યુરોપમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલા તેમજ 1960ના દરિયાઈ વિસ્તારના વ્યવસાયિક હરિફ. –"લ્યુસિઅન બ્લેગા" યુનિવર્સિટી ઓફ સિબિયુ પ્રેસ, રોમાનિઆ. 2003. આઈએસબીએન 973-651-596-6 * મિલને, અલાસ્ડેર. – ''ધી મેમોરીસ ઓફ બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટર'' – હિસ્ટ્રી ઓફ ધી ઝિરકોન સ્પાય સેટેલાઇટ અફેર, બીબીસીના પૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ દ્વારા લિખીત. બીબીસી રેડિયો કાર્યક્રમોની એક શ્રેણી કે જે "''ધી સિક્રેટ સોસાયટી'' " તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં સરકારી સેન્સરશીપ અભિયાન અંતર્ગત ઈંગ્લેન્ડ અને સ્કોટલેન્ડની પોલીસ દ્વારા છાપો મારીને દસ્તાવેજો જપ્ત કર્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું. – કોર્નેટ, 1989. – આઈએસબીએન 0-340-49750-5 * મોરેન, લોર્ડ. – ''ચર્ચીલ એટ વોર 1940 to 1945: ધી મ મેમોરીસ ઓફ ચર્ચિલ્સ ડોક્ટર'' , લોર્ડ મોરેનના પુત્ર જ્હોન દ્વારા લિખીત એક પરિચય, વર્તમાન લોર્ડ મોરેન. – આ રોજનીશીમાં સર ચાર્લ્સ વિલ્સોન દ્વારા દોરાયેલા ચર્ચીલના ચિત્રો છે. તેમના વ્યક્તિગત તબીબ (લોર્ડ મોરેન), કે જેમણે વડાપ્રધાન સાથે ઘણા વર્ષો વિતાવ્યા હતા. તેમની રોજનીશીમાં મોરેને ચર્ચિલના પાત્રનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ નોંધ્યું, અને જ્યારે તે તેમના રક્ષકો દ્વારા નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા અને બીબીસી અંગે તેમનો મત અને સામ્યવાદ સાથે તેમની સમસ્યાને નોધવામાં આવી છે - કર્રોલ અને ગ્રાફ, 2002. પુન: આવૃત્તિ આઈએસબીએન 0-7867-1041-1 * પાર્કેર, ડેરેક. – ''રેડિયો: ધી ગ્રેટ યર્સ'' – શરૂઆતથી માંડીને પ્રકાશનની તારીખ સુધીનો બીબીસીના રેડિયો ક્રાયક્રમોનો ઇતિહાસ. ન્યૂટોન અબ્બોટ: ડેવિડ એન્ડ ચાર્લ્સ, 1977. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7153-7430-3. * સ્પાનગેનબેર્ગ, જોકેન. – ''ધી બીબીસી ઈન ટ્રાન્સિસન. '' ''રિઝન, રિઝલ્ટ એન્ડ કન્સિકવન્સીસ'' – બીબીસીનું ફેલાયેલુ ખાતુ અને 1996 સુધી અસરકર્તા આંતરિક પરિબળો. – ડ્યુટ્સચેર યુનિવર્સિટોએટ્સર્વાલેગ. 1997. આઈએસબીએન 0-95466-170-2. * વેસ્ટ, વે. જે. – ''ટ્રુથ બેટ્રેયડ'' એ ક્રિટીકલ અસેસમેન્ટ ઓફ ધી બીબીસી, લંડન, 1987, આઈએસબીએન 0-7156-2182-3 * વિલ્સોન, એચ. એચ. – ''પ્રેસર ગ્રુપ'' – હિસ્ટ્રી ઓફ ધી પોલિટિકલ ફાઇટ ટુ ઈન્ટ્રોડ્યુસ કોમર્સિયલ ટેલીવિઝન ઈન ટુ ધી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ. – રુટગેર્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1961. * વ્યેવેર, જ્હોન. – ''ધી મૂવિંગ ઈમેજ: એન ઈન્ટરનેશનલ હિસ્ટ્રી ઓફ ફિલ્મ, ટેલીવિઝન & રેડિયો '' – બેસિલ બ્લેકવેલ લિમિટિડ. ઈન અસોસિએસન વીથ ધી બ્રિટિશ ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ, 1989. આઇએસબીએન 0-631-15529-5. == વધુ વાંચન == *જેમ્સ, એ. લોય્ડ (1935) ''ધી બ્રોડકાસ્ટ વર્ડ'' . લંડન : કેગન પોલ == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category}} * {{official|http://www.bbc.co.uk}} * [https://web.archive.org/web/20090519225318/http://www.bbc.co.uk/mobile/index.html બીબીસી મોબાઇલ] * {{youtube|user=BBC}} (માત્ર યુકે (UK)) * {{twitter|bbc}} * [http://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/charter_agreement/bbc_royal_charter.pdf ધી રોયલ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202161305/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/charter_agreement/bbc_royal_charter.pdf |date=2 ડિસેમ્બર 2010 }} જાન્યુઆરી 2007 ક્વીન એલિઝાબેથ દ્વિતીય દ્વારા લિખીત [[શ્રેણી:1922ના પરિચય]] [[શ્રેણી:બીબીસી]] cqjmqpmqbd9xw2g888spuuvey3t3rdk 0 32597 906369 905072 2026-10-16T20:30:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906369 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''પીઠનો દુખાવો''' એ પીઠમાં અનુભવાતી પીડા છે જે સામાન્ય રીતે સ્નાયુઓ, ચેતા, અસ્થિ, સાંધા અથવા મેરૂદંડના માળખામાંથી પેદા થતી હોય છે. આ દુખાવાને ગરદનનો દુખાવો, પીઠના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો, કમરનો દુખાવો અથવા પૃચ્છઅસ્થિમાં દુખાવો એમ વિભાજિત કરવામાં આવે છે. તે અચાનક હુમલો અથવા હઠીલો દુખાવો હોઇ શકે છે. તે સતત હોઇ શકે છે અથવા છૂટોછવાયો હોઇ શકે છે, તે એક સ્થળે રહે છે અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં પણ ફરતો રહે છે. દુખાવો હળવો, અથવા તીવ્ર અથવા વીંધી નાખે અથવા બળતરાનો અનુભવ થાય તેવો હોય છે. પીઠના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો કાંડા અને [[હાથ]] સુધી પહોંચી શકે છે અથવા પીઠના નીચેના ભાગમાં પગ અથવા પંજા સુધી પહોંચી શકે છે. તેમાં દુખાવા ઉપરાંત નબળાઇ, સુન્નતા અથવા બળતરા જેવી અન્ય પીડાના લક્ષણોનો પણ સમાવેશ થાય છે. પીઠમાં દુખાવો માનવ જાતની હંમેશની ફરિયાદ રહી છે. અમેરિકામાં તીવ્ર હળવો પીઠનો દુખાવો (જેને લમ્બાગો પણ કહેવાય છે) ફિઝીશિયનની મુલાકાત લેવાનું પાંચમું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. પ્રત્યેક દસમાંથી નવ પુખ્ત વ્યક્તિ જીવનમાં કોઇને કોઇ એક તબક્કે પીઠમાં દુખાવાનો અનુભવ કરે છે અને કામ કરતા પ્રત્યેક દસમાંથી પાચ પુખ્ત વ્યક્તિ દર વર્ષે પીઠનો દુખાવો અનુભવે છે.<ref name="AAFP">એ. ટી. પટેલ, એ.એ. ઓગ્લી. "[http://www.aafp.org/afp/20000315/1779.html ડાયગ્નોસિસ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઓફ એક્યુટ લો બેક પેઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026061007/http://www.aafp.org/afp/20000315/1779.html |date=2011-10-26 }}". અમેરિકન એકેડેમી ઓફ ફેમિલી ફિઝીશિયન્સ. સુધારો માર્ચ 12, 2007</ref> મેરૂદંડ એ ચેતાઓ, સ્નાયુઓ, કંડરા અને અસ્થિબંધનોને જોડતું જટીલ માળખું છે અને તે તમામ પીડા પેદા કરવાને સક્ષમ છે. મેરૂદંડમાંથી પેદા થતી અને પગ અને કાંડામાં જતી મોટી ચેતાઓ પીડાને અન્ય અંગો સુધી પહોંચાડી શકે છે. ==વર્ગીકરણ== * પીઠમાં દુખાવાને આપોઆપ વિભાજીત કરી શકાય છેઃ ગરદનનો દુખાવો, પીઠના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો, કમરનો દુખાવો અથવા પૃચ્છઅસ્થિમાં દુખાવો. *તેની અવધિ મુજબ તેને તીવ્ર (4 સપ્તાહથી ઓછું), અર્ધતીવ્ર (4-12 સપ્તાહ), હઠીલો દુખાવો (12 સપ્તાહથી વધુ) એમ વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. *પીડાના કારણને આધારે તેને મસ્ક્યુલોસ્કેલિટલ (એમએસકે), ચેપી, કેન્સર વગેરેમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. પીઠના દુખાવાને રોગનિદાન મુજબ યાંત્રિક અથવા અનિર્દિષ્ટ પીઠનો દુખાવો અને ગૌણ પીઠનો દુખાવો એમ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પીઠનો દુખાવો ધરાવતા લગભગ 98% દર્દીનું અનિર્દિષ્ટ તીવ્ર પીઠના દુખાવા સાથે નિદાન થાય છે જે ગંભીર મૂળભૂત રોગશાસ્ત્ર ધરાવતું નથી. જોકે, ગૌણ પીઠનો દુખાવો જે મૂળભૂત સ્થિતિને કારણે પેદા થાય છે, તેના લગભગ 2% કિસ્સા હોય છે. આ કેસના મૂળભૂત રોગશાસ્ત્રમાં મેટાસ્ટેટિક કેન્સર, સ્પાઇનલ ઓસ્ટિઓમાયિલિટીસ અને એપિડ્યુરલ એબસેસનો સમાવેશ થાય છે જેના 1% દર્દી હોય છે. આ સ્થિતિ સાથે સંકળાયેલી સૌથી સામાન્ય ચેતાકીય હાનિ ગાદી હર્નિયેશનની સમસ્યા છે જેમાંથી ગાદી હર્નિયેશનના 95 ટકા કિસ્સા સૌથી નીચેની બે કટિ મેખલામાં થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.medscape.com/viewarticle/457101_3|title=Back Pain|access-date=June 18, 2010|archive-date=મે 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506190633/http://www.medscape.com/viewarticle/457101_3|url-status=dead}}</ref> ==સહસ્થિતિઓ== પીઠનો દુખાવો એ ગંભીર તબીબી સમસ્યાની નિશાની હોઇ શકે છે. જોકે, તે મોટે ભાગે મૂળભૂત કારણ હોતું નથી. * જીવન માટે જોખમી સંભવિત સમસ્યાના ચેતવણીજનક લાક્ષણિક ચિહ્નોમાં આંત્ર અને/અથવા મૂત્રાશય પેશાબને રોકી રાખવાની અક્ષમતા અથવા પગલામાં વિકાસશીલ નબળાઇનો સમાવેશ થાય છે. * ગંભીર પીઠનો દુખાવો (એવી પીડા કે જે નિંદ્રાને વિક્ષેપિત કરવા પુરતી છે) ગંભીર બિમારીઓના અન્ય ગંભીર ચિહ્નો (''દા.ત.'' તાવ, સમજી ના શકાય તેવો વજનમાં ઘટાડો) સાથે થાય છે. તે ગંભીર મૂળભૂત તબીબી સ્થિતિનો પણ સંકેત આપે છે. * પીઠનો દુખાવો કાર અકસ્માત અથવા પડી જવા જેવા આઘાત બાદ થાય છે અને તે અસ્થિ ભંગ અથવા અન્ય ઇજાનો સંકેત આપતો હોઇ શકે છે. * મેરૂ ભંગનું ઊંચું જોખમ ઉભું કરે તેવી તબીબી સ્થિતિ સાથેના વ્યક્તિઓમાં પીઠનો દુખાવો, જેમ કે, અસ્થિસુષિરતા અથવા મલ્ટિપલ માયએલોમા, પણ તાત્કાલિક તબીબી સારવાર માંગે છે. * મેરૂદંડની શરીરના એક ભાગમાંથી બીજા ભાગમાં બિમારી ફેલાવાની સ્થિતિ નકારવા માટે કેન્સરનો ઇતિહાસ ધરાવતા વ્યક્તિમાં (ખાસ કરીને કેન્સર સ્તન, ફેફસા અને પ્રોસ્ટેટ કેન્સર જેવા મેરૂદંડ સુધી પીડા ફેલાવા માટે જાણીતા છે) પીઠના દુખાવાનું મૂલ્યાંકન થવું જોઇએ. પીઠનો દુખાવામાં સામાન્ય રીતે તાત્કાલિક તબીબી સારવારની જરૂર હોતી નથી. પીઠમાં દુખાવો ઉપડવાની સમસ્યા મોટે ભાગે આત્મ-મર્યાદિત અને બિનપ્રગતીશીલ હોય છે. મોટા ભાગનો પીઠનો દુખાવો સોજાને કારણે હોય છે તેમાં પણ ખાસ કરીને તીવ્ર તબક્કામાં, જે લાક્ષણિક રીતે બે સપ્તાહથી ત્રણ મહિના સુધી ચાલે છે. કેટલાક નિરીક્ષણાત્મક અભ્યાસો સૂચવે છે કે જે બે સ્થિતિ, કટિ ગાદી હર્મિનેશન અને ડીજનરેટિવ ડિસ્ક ડિસીઝને કારણે ઘણીવાર પીઠનો દુખવો થાય છે તે સામાન્ય વસતી કરતા પીડાવાળા લોકોમાં વધુ પ્રચલિત ન હોઇ શકે અને જે તંત્રને કારણે આ સ્થિતિઓ પીડા પેદા કરી શકે છે તે હજુ સુધી જાણી શકાઇ નથી.<ref>{{cite journal |author=Borenstein DG, O'Mara JW, Boden SD, ''et al.'' |title=The value of magnetic resonance imaging of the lumbar spine to predict low-back pain in asymptomatic subjects: a seven-year follow-up study |journal=J Bone Joint Surg Am |volume=83-A |issue=9 |pages=1306–11 |year=2001 |pmid=11568190 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF01358742 |author=Savage RA, Whitehouse GH, Roberts N |title=The relationship between the magnetic resonance imaging appearance of the lumbar spine and low back pain, age and occupation in males |journal=Eur Spine J |volume=6 |issue=2 |pages=106–14 |year=1997 |pmid=9209878 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Jensen MC, Brant-Zawadzki MN, Obuchowski N, Modic MT, Malkasian D, Ross JS |title=Magnetic resonance imaging of the lumbar spine in people without back pain |journal=N Engl J Med |volume=331 |issue=2 |pages=69–73 |year=1994 |pmid=8208267 |doi = 10.1056/NEJM199407143310201}}</ref><ref>{{cite journal |author=Kleinstück F, Dvorak J, Mannion AF |title=Are "structural abnormalities" on magnetic resonance imaging a contraindication to the successful conservative treatment of chronic nonspecific low back pain? |journal=Spine |volume=31 |issue=19 |pages=2250–7 |year=2006 |pmid=16946663 |doi=10.1097/01.brs.0000232802.95773.89}}</ref> અન્ય અભ્યાસો સૂચવે છે કે 85 ટકા કેસોમાં કોઇ દેહધાર્મિક કારણ બતાડી શકાયું ન હતું.<ref>{{cite journal |author=White AA, Gordon SL |title=Synopsis: workshop on idiopathic low-back pain |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_march-april-1982_7_2/page/141 |journal=Spine |volume=7 |issue=2 |pages=141–9 |year=1982 |pmid=6211779|doi=10.1097/00007632-198203000-00009}}</ref><ref>{{cite journal |author=van den Bosch MA, Hollingworth W, Kinmonth AL, Dixon AK |title=Evidence against the use of lumbar spine radiography for low back pain |url=https://archive.org/details/sim_clinical-radiology_2004-01_59_1/page/n76 |journal=Clinical radiology |volume=59 |issue=1 |pages=69–76 |year=2004 |pmid=14697378 |doi=10.1016/j.crad.2003.08.012}}</ref> કેટલાક અભ્યાસો સૂચેવે છે કે કામના સમયે તણાવ અને નિષ્ક્રિય પારિવારિક સંબંધો જેવા મનોસામાજિક પરિબળો એક્સ-રે અને અન્ય તબીબી ઇમેજિંગ સ્કેનમાં જોવા મળેલી માળખાકીય અસામાન્યતાઓ કરતા પીઠના દુખાવા સાથે વધુ નિકટથી જોડાયેલા હોઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Burton AK, Tillotson KM, Main CJ, Hollis S |title=Psychosocial predictors of outcome in acute and subchronic low back trouble |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_1995-03-15_20_6/page/722 |journal=Spine |volume=20 |issue=6 |pages=722–8 |year=1995 |pmid=7604349|doi=10.1097/00007632-199503150-00014}}</ref><ref>{{cite journal |author=Carragee EJ, Alamin TF, Miller JL, Carragee JM |title=Discographic, MRI and psychosocial determinants of low back pain disability and remission: a prospective study in subjects with benign persistent back pain |journal=Spine J |volume=5 |issue=1 |pages=24–35 |year=2005 |pmid=15653082 |doi=10.1016/j.spinee.2004.05.250}}</ref><ref>{{cite journal |author=Hurwitz EL, Morgenstern H, Yu F |title=Cross-sectional and longitudinal associations of low-back pain and related disability with psychological distress among patients enrolled in the UCLA Low-Back Pain Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-epidemiology_2003-05_56_5/page/463 |journal=J Clin Epidemiol |volume=56 |issue=5 |pages=463–71 |year=2003 |pmid=12812821|doi=10.1016/S0895-4356(03)00010-6}}</ref><ref>{{cite journal |author=Dionne CE |title=Psychological distress confirmed as predictor of long-term back-related functional limitations in primary care settings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-epidemiology_2005-07_58_7/page/714 |journal=J Clin Epidemiol |volume=58 |issue=7 |pages=714–8 |year=2005 |pmid=15939223 |doi=10.1016/j.jclinepi.2004.12.005}}</ref> ==વિભેદક નિદાન== પીઠના દુખાવા માટે કેટલાક સંભવિત સ્ત્રોત અને કારણો છે.<ref name="ReferenceA">{{cite book |author=Bogduk N |title=Clinical anatomy of the lumbar spine and sacrum |url=https://archive.org/details/clinicalanatomyo0000bogd_d8e6 |publisher=Churchill Livingstone |location=Edinburgh |year=2005 |edition=4th |isbn=0443060142 }}</ref> જોકે, મેરૂદંડની ચોક્કસ પેશીનું નિદાન પીડા માટેનું કારણ રજૂ કરે છે. આમ એટલે થાય છે કે વિવિધ મેરૂ પેશીઓમાંથી આવતા ચિહ્નો ઘણા સમાન લાગે છે અને સ્થાનિક એનેસ્થેટિક બ્લોક જેવી અતિક્રમણકારી નિદાન સારવાર પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યા વગર તેને અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે. પીઠના દુખાવાનો એક સંભવિત સ્ત્રોત પીઠનો કંકાલ સ્નાયુ છે. સ્નાયુ પેશીમાં પીડા માટે સંભવિત કારણોમાં સ્નાયુ ખેંચાણ (ખેંચાયેલા સ્નાયુઓ), સ્નાયુ સંકોચન અને સ્નાયુ અસંતુલનનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, ચિત્ર અભ્યાસો પીઠના દુખાવાના ઘણા કિસ્સામાં સ્નાયુ પેશીને નુકસાનના વિચારને ટેકો આપતા નથી અને સ્નાયુ સંકોચનનું ન્યૂરોફિઝિયોલોજી અને સ્નાયુ અસંતુલન સારી રીતે સમજી શકાયું નથી. હળવા પીઠના દુખાવા માટેનો અન્ય સંભવિત સ્ત્રોત મેરૂદંડના મુક્ત ચલ સાંધા (દા.ત. ઝાયગેપોફિઝિયલ સાંધા/પાસા સાંધા) છે. હઠીલો પીઠનો હળવો દુખાવો ધરાવતા લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકોમાં અને વ્હિપલેશને પગલે ગરદનનો દુખાવો ધરાવતા મોટા ભાગના લોકોમાં પીડા માટે આ મુખ્ય સ્ત્રોત જણાયા છે.<ref name="ReferenceA"></ref> જોકે, ઝાયગેપોફિઝિયલ સાંધાના દુખાવા માટેનું કારણ સંપૂર્ણપણે સમજી શકાયું નથી. વ્હિપલેશને પગલે ગરદનનો દુખાવો ધરાવતા લોકોમાં સંપૂટ પેશીમાં નુકસાન સૂચવવામાં આવ્યું છે. ઝાયગેપોફિઝિયલ સાંધામાંથી પેદા થતી મેરૂ પીડા ધરાવતા લોકોમાં, એક સિદ્ધાંત એવો છે કે અંતઃસંધિગત પેશીઓ, જેમકે તેમના સાયનોવિયલ પટલના ઇનવેજિનેશન્સ અને ફાઇબરો-એડિપોઝ મેનિસ્કોઇડ્સ (તેઓ અસ્થિઓને એક બીજા પર સરળતાથી ફરવા માટે ગાદી તરીકે કામ કરે છે), વિસ્થાપિત, પીલાયેલી અથવા ફસાયેલી બની શકે છે અને બાદમાં નોસિસેપ્શન (દુખાવો) પેદા કરી શકે છે. પીઠના દુખાવા માટે અન્ય કેટલાક સામાન્ય સંભવિત સ્ત્રોત અને કારણો છે જેમાં મેરૂ ગાદી ભંગાણ અને ડીજનરેટિવ ગાદી બિમારી અથવા ઇસ્થમિક સ્પોન્ડિલોલિસ્થેસિસ, અસ્થિવા (ડીજનરેટિવ સાંધા બિમારી) અને કટિ મેરૂ સંકીર્ણતા, આઘાત, કેન્સર, ચેપ, ભંગ, અને દાહક બિમારીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/backpain/backpain.htm |title=Back Pain Information Page: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) |publisher=Ninds.nih.gov |date=2010-05-19 |access-date=2010-06-02}}</ref> કરોડરજ્જુની ચેતામાં પીડા (ગૃધ્રસી)ને 'બિન-ચોક્કસ' પીઠના દુખાવાથી અલગ પાડી શકાય છે અને અતિક્રમણકારી નિદાન પરીક્ષણ વગર પણ નિદાન કરી શકાય છે. હવે ''બિન-ગાદીજન્ય પીઠના દુખાવા'' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરાઇ રહ્યું છે જેમાં દર્દી સામાન્ય અથવા લગભગ સામાન્ય એમઆરઆઇ અને સીટી સ્કેન ધરાવે છે. રેડીયોગ્રાફિક અસાધારણતા ન ધરાવતા દર્દીઓમાં પૃષ્ઠ પ્રશાખાની ભૂમિકામાં નવી તપાસ થઇ રહી છે. જુઓ પોસ્ટિરીયર રામી સિન્ડ્રોમ ==વ્યવસ્થાપન== પીઠના દુખાવાની સારવાર વખતે વ્યવસ્થાપનનો ઉદેશ પીડાની તીવ્રતામાં શક્ય તેટલો ઝડપથી મહત્તમ ઘટાડો કરવો, રોજબરોજની પ્રવૃત્તિમાં વ્યક્તિની કામ કરવાની ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવી, અવક્ષેપી પીડાનો સામનો કરવામાં દર્દીને મદદ કરવી, ચિકિત્સા પદ્ધતિની આડઅસરોની આકરણી કરવી અને કાનૂની તેમજ સામાજિક આર્થિક અંતરાયોની વચ્ચે દર્દીને સાજો થવામાં સહાય કરવાનો છે. ઘણા લોકો માટે ઉદેશ પીડાને વ્યવસ્થાપનપાત્ર સ્તરે રાખીને પુનઃવસનમાં પ્રગતી કરવાનો હોય છે જે બાદમાં લાંબા ગાળાની પીડા રાહતમાં પરીણમી શકે છે. ઘણા લોકો માટે વ્યવસ્થાપનનો ઉદેશ પીડાના વ્યવસ્થાપન માટે બિન-શસ્ત્રક્રિયા ચિકિત્સાનો ઉપયોગ કરવો અને મોટી શસ્ત્રક્રિયા ટાળવાનો હોય છે જ્યારે અન્ય કેટલાક લોકો માટે શસ્ત્રક્રિયા સારા થવા માટેનો સૌથી ઝડપી રસ્તો હોઇ શકે છે. તમામ સ્થિતિઓ માટે અથવા સમાન સ્થિતિ સાથે તમામ વ્યક્તિઓ માટે તમામ સારવાર કામમાં આવતી નથી અને કેટલાક લોકોએ તેમને સાનુકૂળ શ્રેષ્ઠ સારવાર નક્કીકરવા માટે કેટલીક સારવારના વિકલ્પ ચકાસવાની જરૂર પડે છે. સ્થિતિનો વર્તમાન તબક્કો (તીવ્ર અથવા હઠીલી) પણ સારવારની પસંદગી કરવા માટેનું નિર્ણાયક પરિબળ છે. પીઠનો દુખાવો ધરાવતા બહુ જ ઓછા દર્દીઓને (અંદાજે 1 ટકાથી 10 ટકા દર્દીઓને) શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડે છે. ===દુખાવો=== * ઊષ્મા ચિકિત્સા પીઠમાં કળતર અથવા અન્ય સ્થિતિઓમાં ઉપયોગી છે. કોક્રેન કોલાબોરેશન દ્વારા અભ્યાસોનું અધિવિશ્લેષણ સૂચવે છે કે ઊષ્મા ચિકિત્સા તીવ્ર અને અર્ધ-તીવ્ર પીઠના હળવા દુખાવાના ચિહ્નો ઘટાડી શકે છે.<ref name="pmid16641776">{{cite journal | author = French S, Cameron M, Walker B, Reggars J, Esterman A | title = A Cochrane review of superficial heat or cold for low back pain | url = https://archive.org/details/sim_spine-us_2006-04-20_31_9/page/998 | journal = Spine | volume = 31 | issue = 9 | pages = 998–1006 | year = 2006 | pmid = 16641776 | doi = 10.1097/01.brs.0000214881.10814.64}}</ref> કેટલાક દર્દીઓને લાગે છે ભેજવાળી ઊષ્મા (દા.ત. ગરમ પાણીમાં સ્નાન અથવા વમળ) અથા નીચલા સ્તરની સતત ઉષ્મા (દા.ત. ગરમ પટ્ટો જે 4થી 6 કલાક સુધી ગરમ રહે છે) શ્રેષ્ઠ કામ કરે છે. શીત સંકોચન ચિકિત્સા (દા.ત. બરફ અથવા શીતળ પેકનો ઉપયોગ) કેટલાક કિસ્સામાં પીઠના દુખાવામાંથી રાહત મેળવવામાં અસરકારક હોઇ શકે છે. * સ્નાયુઓને હળવા કરતી દવાઓ,<ref name="pmid12804507">{{cite journal | author = van Tulder M, Touray T, Furlan A, Solway S, Bouter L | title = Muscle relaxants for non-specific low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 2| pages = CD004252 | year = 2003| pmid = 12804507 | doi = 10.1002/14651858.CD004252}}</ref> ઓપિઓઇડ્સ, સ્ટિરોઇડહીન બળતરા વિરોધી દવાઓ ( એનએસએઆઇડી/એનએસએઆઇએ (NSAIDs/NSAIAs))<ref name="pmid10796356">{{cite journal | author = van Tulder M, Scholten R, Koes B, Deyo R | title = Non-steroidal anti-inflammatory drugs for low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 2| pages = CD000396 | year = 2000| pmid = 10796356 | doi = 10.1002/14651858.CD000396}}</ref> અથવા પેરાસિટામોલ (એસિટામિનોફેન) જેવી દવાઓનો ઉપયોગ રેન્ડમાઇઝ્ડ કન્ટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ્સના કોક્રેન કોલાબોરેશન દ્વારા અધિવિશ્લેષણમાં જણાયું છે કે પીઠના હળવા દુખાવાના કિસ્સામાં ઇન્જેક્શન ચિકિત્સા, સામાન્ય રીતે કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સ સાથે, મદદ કરે છે કે કેમ તે નક્કી કરવા માટે અપુરતા તબીબી પરીક્ષણ થયા છે.<ref name="pmid10796449">{{cite journal |author=Nelemans P, de Bie R, de Vet H, Sturmans F |title=Injection therapy for subacute and chronic benign low back pain |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue= 2|pages=CD001824 |year= 1999|pmid=10796449 |doi=10.1002/14651858.CD001824}}</ref> આંતરસ્નાયુ કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સના અભ્યાસમાં કોઇ લાભ જણાયો નથી.<ref name="pmid17046475">{{cite journal |author=Friedman B, Holden L, Esses D, Bijur P, Choi H, Solorzano C, Paternoster J, Gallagher E |title=Parenteral corticosteroids for Emergency Department patients with non-radicular low back pain |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-emergency-medicine_2006-11_31_4/page/365 |journal=J Emerg Med |volume=31 |issue=4 |pages=365–70 |year=2006 |pmid=17046475 |doi=10.1016/j.jemermed.2005.09.023}}</ref> * અનુભવી થેરાપિસ્ટ પાસેથી માલિશ ચિકિત્સા ટૂંકા સમય માટે રાહત આપી શકે છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1136/bmj.a2656 |author=Hollinghurst S, Sharp D, Ballard K, ''et al.'' |title=Randomised controlled trial of Alexander technique lessons, exercise, and massage (ATEAM) for chronic and recurrent back pain: economic evaluation |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2656 |year=2008 |pmid=19074232 |url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/337/dec11_2/a2656}}</ref> [[એક્યુપ્રેસર|એક્યુપ્રેસર]] અથવા દબાણ બિંદુ માલિશ (સ્વીડીશ) માલિશ કરતા વધુ લાભકર્તા હોઇ શકે છે.<ref name="pmid12076429">{{cite journal | author = Furlan A, Brosseau L, Imamura M, Irvin E | title = Massage for low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 2| pages = CD001929 | year = 2002| pmid = 12076429 | doi = 10.1002/14651858.CD001929}}</ref> સ્થિતિના ચોક્કસ કારણ, અંગસ્થિતિ તાલીમ વર્ગો અને શારીરિક વ્યાયામ પીડામાં રાહત આપવામાં મદદ રૂપ બની શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://severebackpain.us/exercises.php|title=Back Pain Exercises Routine Benefits|access-date=June 18, 2010|archive-date=માર્ચ 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110317135354/http://severebackpain.us/exercises.php|url-status=dead}}</ref> * વ્યાયામ પીડા ઘટાડવા માટે અસરકારક અભિગમ હોઇ શકે છે પરંતુ તે પરવાનાધારક આરોગ્ય વ્યવસાયિકની દેખરેખ હેઠળ થવો જોઇએ. સામાન્ય રીતે, સુસંગત ખેચાણના કેટલાક સ્વરૂપો અને વ્યાયામ મોટા ભાગના સારવાર કાર્યક્રમના આવશ્યક ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે, એક અભ્યાસમાં જણાયું છે કે વ્યાયામ પીઠના હઠીલા દુખાવા માટે પણ અસરકારક છે પરંતુ તીવ્ર દુખાવા માટે તે અસરકારક નથી.<ref name="pmid16034851">{{cite journal | author = Hayden J, van Tulder M, Malmivaara A, Koes B | title = Exercise therapy for treatment of non-specific low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 3| pages = CD000335 | year = 2005| pmid = 16034851 | doi = 10.1002/14651858.CD000335.pub2}}</ref> અન્ય અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું હતું કે તીવ્ર સ્થિતિમાં સહન થઇ શકે તેવી સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખવા કરતા પીઠને અસર કરતા વ્યાયામ ''ઓછા અસરકારક'' છે.<ref name="pmid7823996">{{cite journal | author = Malmivaara A, Häkkinen U, Aro T, Heinrichs M, Koskenniemi L, Kuosma E, Lappi S, Paloheimo R, Servo C, Vaaranen V | title = The treatment of acute low back pain—[[bed rest]], exercises, or ordinary activity? | journal = N Engl J Med | volume = 332 | issue = 6 | pages = 351–5 | year = 1995 | pmid = 7823996 | doi = 10.1056/NEJM199502093320602}}</ref> * [[ફિઝિયોથેરાપી|શારીરિક ચિકિત્સા]] મેનિપ્યુલેશન અને વ્યાયામની બનેલી છે જેમાં (મેરૂદંડને ટેકો આપતા સ્નાયુઓ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રત કરીને) ખેચાણ અને દૃઢીકરણનો પણ સમાવેશ થાય છે. 'બેક સ્કૂલ્સ'<ref name="pmid15494995">{{cite journal | author = Heymans M, van Tulder M, Esmail R, Bombardier C, Koes B | title = Back schools for non-specific low-back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 4| pages = CD000261 | year = 2004| pmid = 15494995 | doi = 10.1002/14651858.CD000261.pub2}}</ref>એ વ્યવસાયિક સ્થિતિઓમાં લાભ દર્શાવ્યો છે. સ્કોલિયોસિસ, કાયફોસિસ, સ્પોન્ડિલોલિસ્થેસિસ, અને સંબંધિત મેરૂ વિકાર માટે વિશેષ શારીરિક વ્યાયામ ચિકિત્સા, સ્ક્રોથ પદ્ધતિએ સ્કોલિયોસિસવાળા પુખ્ત વ્યક્તિમાં પીઠના દુખાવાની ગંભીરતા અને આવૃત્તિ ઘટાડી હોવાનું જોવા મળ્યું છે.<ref>વીઝ એચઆર, સ્કોલિયોસિસ રિલેટેડ પેઇન ઇન એડલ્ટ્સ: ટ્રીટમેન્ટ ઇનફ્લ્યુઅન્સિસ. યુર જે ફિઝ મેડ રિહેબિલ 1993; 3(3):91-94.</ref> * મેનિપ્યુલેશનના અભ્યાસો સૂચવે છે કે આ અભિગમ અન્ય ચિકિત્સા જેવા જ લાભ ધરાવે છે અને પ્લાસિબો કરતા ચઢિયાતી છે.<ref name="pmid14973958">{{cite journal | author = Assendelft W, Morton S, Yu E, Suttorp M, Shekelle P | title = Spinal manipulative therapy for low back pain. | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 1| pages = CD000447 | year = 2004| pmid = 14973958 | doi = 10.1002/14651858.CD000447.pub2}}</ref><ref name="pmid12779300">{{cite journal | author = Cherkin D, Sherman K, Deyo R, Shekelle P | title = A review of the evidence for the effectiveness, safety, and cost of acupuncture, massage therapy, and spinal manipulation for back pain. | journal = Ann Intern Med | volume = 138 | issue = 11 | pages = 898–906 | year = 2003 | pmid = 12779300}}</ref> * એક્યુપંચર પીઠના દુખાવામાં કેટલાક સિદ્ધ થયેલા લાભ દર્શાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Furlan AD, van Tulder MW, Cherkin DC, ''et al.'' |title=Acupuncture and dry-needling for low back pain |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=1 |pages=CD001351 |year=2005 |pmid=15674876 |doi=10.1002/14651858.CD001351.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab001351.html |access-date=2011-06-06 |archive-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017120709/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab001351.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, તાજેતરનો રેન્ડમાઇઝ્ડ કન્ટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ વાસ્તવિક અને ભ્રામક એક્યુપંચર વચ્ચે નહિવત તફાવત સૂચવે છે.<ref>{{cite web |url=http://clinicalevidence.bmj.com/ceweb/conditions/msd/1116/1116.jsp |title=Interventions - Low back pain (chronic) - Musculoskeletal disorders - Clinical Evidence |publisher=Clinicalevidence.bmj.com |access-date=2010-06-02 |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214063535/http://clinicalevidence.bmj.com/ceweb/conditions/msd/1116/1116.jsp |url-status=dead }}</ref> * શિક્ષણ અને ફિઝીયોલોજિકલ અને ભાવુક કારણો પર ભાર મૂકીને વ્યવહારમાં ફેરફાર<ref name="sarno1">{{cite book | title = Healing Back Pain: The Mind-Body Connection | url = https://archive.org/details/healingbackpainm00sarn | first = John E. | last = Sarno | authorlink = John E. Sarno | publisher = Warner Books | year = 1991 | isbn = 0-446-39320-8}}</ref> - રિસ્પોન્ડન્ટ કોગ્નિટિવ ચિકિત્સા અને વિકાસશીલ રિલેક્સેશન ચિકિત્સા હઠીલા દર્દને ઘટાડી શકે છે.<ref name="pmid15674889">{{cite journal | author = Ostelo R, van Tulder M, Vlaeyen J, Linton S, Morley S, Assendelft W | title = Behavioural treatment for chronic low-back pain | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 1| pages = CD002014 | year = 2005| pmid = 15674889 | doi = 10.1002/14651858.CD002014.pub2}}</ref> ===શસ્ત્રક્રિયા=== નીચે મુજબની સ્થિતિવાળા દર્દીઓમાં શસ્ત્રક્રિયા ઘણીવાર યોગ્ય પુરવાર થાય છેઃ * કટિ ગાદી હર્નિયેશન અથવા ડીજનરેટિવ ડિસ્ક ડિસીઝ * કટિ ગાદી હર્નિયેશનમાંથી કટિ મેરૂ સંકીર્ણતા , ડીજનરેટિવ સાંધા બિમારી, અથવા સ્પોન્ડિલોલિસ્થેસિસ * સ્કોલિયોસિસ * સંકોચન ભંગ લઘુત્તમ અતિક્રમણકારી શસ્ત્રવૈદક કાર્યવાહી પીઠના દુખાવાના ચિહ્નો અને કારણો માટે ઘણી વાર ઉકેલ છે. આ પ્રકારની કાર્યવાહી મેરૂદંડ શસ્ત્રક્રિયા કરતા વધુ લાભ આપે છે, જેમકે વધુ ચોક્કસ નિદાન અને સાજા થવામાં ટૂંકો સમય.<ref>{{cite web | url = http://northamericanspine.com/compare-procedures | title = Compare Procedures - North American Spine | access-date = 2010-03-31}}</ref> પીઠના દુખાવાની સારવારમાં શસ્ત્રક્રિયા છેલ્લો વિકલ્પ હોય છે. તેની ત્યારે જ ભલામણ કરવામાં આવે છે જ્યારે અન્ય તમામ વિકલ્પો ચકાસી લેવાયા હોય અથવા સ્થિતિ ઇમરજન્સીની હોય. પીઠની શસ્ત્રક્રિયાના અભ્યાસોની 2009 પ્રણાલીગત સમીક્ષામાં જણાયું હતું કે, ચોક્કસ નિદાન માટે શસ્ત્રક્રિયા અન્ય સામાન્ય સારવાર કરતા પ્રમાણમાં સારી છે પરંતુ લાંબા ગાળે શસ્ત્રક્રિયાના લાભ ઘટી શકે છે.<ref name="pmid19363455">{{cite journal |author=Chou R, Baisden J, Carragee EJ, Resnick DK, Shaffer WO, Loeser JD |title=Surgery for low back pain: a review of the evidence for an American Pain Society Clinical Practice Guideline |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_2009-05-01_34_10/page/1094 |journal=Spine |volume=34 |issue=10 |pages=1094–109 |year=2009 |pmid=19363455 |doi=10.1097/BRS.0b013e3181a105fc}}</ref> પીઠનો દુખાવો પેદા કરતી વિવિધ સ્થિતિઓની સારવારમાં વિવિધ પ્રકારની શસ્ત્રવૈદક કાર્યવાહીનો ઉપયોગ થાય છે. તે તમામને ચેતા પ્રતિસંકોચન, શરીરના ભાગોનું સંયોજન અને વિકૃતિ સુધારા શસ્ત્રક્રિયામાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.<ref name="Types of Surgery for Back Pain">{{cite web|url=http://www.backpainexpert.co.uk/TypesOfSurgeryAvailable.html|title=Types of Surgery for Back Pain|access-date=June 18, 2010|archive-date=જૂન 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603212245/http://www.backpainexpert.co.uk/TypesOfSurgeryAvailable.html|url-status=dead}}</ref> પ્રથમ પ્રકારની શસ્ત્રક્રિયા પ્રાથમિક રીતે એવા જૂના દર્દીઓ પર કરવામાં આવે છે જેઓ ચેતા બળતરા અથવા ચેતા ઇજાથી પીડાય છે. અસ્થિમય ભાગોના સંયોજનને મેરૂ સંયોજન પણ કહેવાય છે અને બે કે તેથી વધુ અસ્થિમય ભાગોનું મેટલવર્કની મદદથી સંયોજન કરવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. શસ્ત્રક્રિયાનો પાછળનો પ્રકાર સામાન્ય રીતે કોજેનિટલ વિકૃતિ સુધારવા અથવા આંચકાકીય ભંગને કારણે સર્જાયેલા દુખાવાની સારવારમાં ઉપયોગ થાય છે. કેટલાક કિસ્સામાં વિકૃતિ સુધારામાં અસ્થિમય ટુકડાઓ દૂર કરવા અથા મેરૂદંડ માટે સ્થિરતા જોગવાઇ પ્રદાન કરવાનો સમાવેશ થાય છે. પીઠના દુખાવાની શસ્ત્રક્રિયામાં મુખ્ય ઉપયોગમાં લેવાતી કાર્યવાહીમાં ડિસેટોમીઝ, મેરૂ સંયોજનs, લેમિનેક્ટોમીઝ, ગાંઠ દૂર કરવી અને વર્ટિબ્રોપ્લાસ્ટીઝનો સમાવેશ થાય છે. આંતરકશેરૂકા ગાદી જ્યારે હર્નિયેટ થઇ હોય અથવા ફાટી ગઇ હોય ત્યારે ડિસેટોમી હાથ ધરવામાં આવે છે. તેમાં ચેતા મૂળ પર દબાણ કરતી અને બહાર નિકળી રહેલી ગાદીને દૂર કરવામાં આવે છે તેમાં ગાદીનો કોઇ ભાગ અથવા તેના સંપૂર્ણ ભાગને દૂર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ehealthmd.com/library/backpain/BAK_surgery.html|title=Surgery For Back Pain|access-date=June 18, 2010|archive-date=મે 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517135512/http://www.ehealthmd.com/library/backpain/BAK_surgery.html|url-status=dead}}</ref> ચેતા પર દબાણ મુકતા ગાદીના પદાર્થને ચોક્કસ ગાદી પર કરાયેલા નાના કાપા મારફતે દૂર કરવામાં આવે છે. પીઠની શસ્ત્રક્રિયાનો તે સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે જેમાં સફળતાનો દર ઊંચો છે. આ કાર્યવાહી બાદ સાજા થવાનો સમયગાળો છ સપ્તાહથી વધુ સમય ચાલતો નથી. એન્ડોસ્કોપ દ્વારા અસ્થિમય ટુકડાઓને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાના પ્રકારને પરક્યુટેનિયસ ડિસ્ક રિમૂવલ કહેવામાં આવે છે. પ્રમાણભૂત ડિસેટોમીઝ તરીકે માઇક્રો ડિસેટોમીઝ હાથ ધરાઇ શકે છે જેમાં નાના કાપાનો લાભ આપવા માટે વિપુલદર્શકનો ઉપયોગ થાય છે અને આમ સાજા થવાની પ્રક્રિયા ટૂંકી બને છે. સમગ્ર ગાદી દૂર કરાયેલી હોય તેવા કિસ્સામાં અથવા કશેરૂકાઓ અસ્થિર બનાવતી અન્ય સ્થિતિમાં મેરૂ સંયોજન હાથ ધરવામાં આવે છે. અસ્થિને સાજા થવા માટે વધુ શક્તિ પ્રદાન કરવા આ કાર્યવાહીમાં અસ્થિ કલમનો ઉપયોગ કરીને બે કે તેથી વધુ કશેરૂકાઓને જોડવામાં આવે છે. મેરૂ સંયોજન બાદ સાજા થવામાં દર્દીની ઊંમર, શસ્ત્રક્રિયા કરવા માટેના કારણ અને કેટલા અસ્થિ વિભાગોનું સંયોજન કરાયું છે તેના આધારે એક વર્ષ સુધીનો સમય લાગી શકે છે. મેરૂ સંકીર્ણતા અથવા ગાદી હર્નિયેશનના કિસ્સામાં ચેતા પરનું દબાણ હળવું કરવા માટે લેમિનેક્ટોમીઝ હાથ ધરાઇ શકે છે. આવી કાર્યવાહી દરમિયાન સર્જન વધારાની લેમિના દૂર કરીને અથવા કાપીને ચેતા માટે વધુ જગ્યા પુરી પાડીને મેરૂ માગર્ને પહોળો કરે છે. સાજા થવાનો સમય સ્થાપિત કરવા માટે સ્થિતિની ગંભીરતા અને દર્દીનો સામાન્ય આરોગ્ય દરજ્જો મુખ્ય પરિબળ છે. સાજા થવાનો સમય 8 સપ્તાહથી લઇને 6 મહિના સુધીનો હોઇ શકે છે. બિનાઇન અને મેલાઇનન્ટ ગાંઠની વૃદ્ધિ અટકાવવા માટે પીઠ શસ્ત્રક્રિયા કરી શકાય છે. પ્રથમ કિસ્સામાં, શસ્ત્રક્રિયાનો ઉદેશ બિનાઇન વૃદ્ધિને કારણે ચેતા પર ઉભા થયેલ દબાણને મુક્ત કરવાનો છે જ્યારે બીજા ક્રમની કાર્યવાહીનો ઉદેશ કેન્સરને શરીરના અન્ય ભાગમાં ફેલાતું અટકાવવાનો છે. સાજા થવાનો સમય દૂર કરાયેલી ગાંઠના પ્રકાર, દર્દીની આરોગ્ય સ્થિતિ અને ગાંઠના કદ પર આધાર રાખે છે.<ref name="Types of Surgery for Back Pain"></ref> ===શંકાસ્પદ લાભ અંગેનું=== * ખેંચાયેલી પીઠ કે પીઠના હઠીલા દુખાવા માટે શીત સંકોચન ચિકિત્સાની ભલામણ કરવામાં આવે છે અને તેનાથી પીડા અને બળતરામાં ઘટાડો થાય છે, તેમાં પણ ગોલ્ફ જેવી રમત, બગીચાકામ અથવા વજન ઉચકવા જેવા સખત વ્યાયામ બાદ ખાસ. જોકે કોક્રેન કોલાબોરેશન દ્વારા રેન્ડમાઇઝ્ડ કન્ટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ્સનું અધિવિશ્લેષણ તારણ આપે છે કે "પીઠના હળવા દુખાવામાં શીત સારવારના ઉપયોગ માટેના પુરાવા વધુ મર્યાદિત છે. નબળી ગુણવત્તાવાળા માત્ર ત્રણ અભ્યાસ શોધી શકાયા હતા. પીઠના હળવા દુખાવા માટે ઠંડકના ઉપયોગ અંગે કોઇ તારણ કાઢી શકાયું નથી."<ref name="pmid16641776"></ref> * પથારીવશ આરામની ભાગ્યેજ ભલામણ કરવામાં આવે છે કારણકે તે પીડા વધારી શકે છે.<ref name="pmid15495012">{{cite journal | author = Hagen K, Hilde G, Jamtvedt G, Winnem M | title = Bed rest for acute low-back pain and sciatica | journal = Cochrane Database Syst Rev | issue = 4| pages = CD001254 | year = 2004| pmid = 15495012 | doi = 10.1002/14651858.CD001254.pub2}}</ref> અને જ્યારે જરૂરી હોય છે ત્યારે સામાન્ય રીતે એક કે બે દિવસ સુધી મર્યાદિત હોય છે. લાંબો પથારીવશ આરામ કે નિષ્ક્રિયતા હકીકતમાં બિનઉત્પાદકતા છે કારણકે પરીણામી જડતા વધુ પીડા તરફ દોરી જાય છે. * ટ્રાન્સ્ક્યુટેનિયસ ઇલેક્ટ્રિકલ નર્વ સ્ટિમ્યુલેશન (ટેન્સ (TENS)) જેવી ઇલેક્ટ્રોચિકિત્સા પ્રસ્તાવિત કરાઇ છે. બે રેન્ડમાઇઝ્ડ કન્ટ્રોલ્ડ ટ્રાયલ્સમાં વિરોધાભાસી પરિણામો જણાયા છે.<ref name="pmid10084439">{{cite journal |author=Cheing GL, Hui-Chan CW |title=Transcutaneous electrical nerve stimulation: nonparallel antinociceptive effects on chronic clinical pain and acute experimental pain |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-physical-medicine-and-rehabilitation_1999-03_80_3/page/305 |journal=Arch Phys Med Rehabil |volume=80 |issue=3 |pages=305–12 |year=1999 |pmid=10084439|doi=10.1016/S0003-9993(99)90142-9}}</ref><ref name="pmid2140432">{{cite journal |author=Deyo RA, Walsh NE, Martin DC, Schoenfeld LS, Ramamurthy S |title=A controlled trial of transcutaneous electrical nerve stimulation (TENS) and exercise for chronic low back pain |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1990-06-07_322_23/page/1627 |journal=N Engl J Med |volume=322 |issue=23 |pages=1627–34 |year=1990 |pmid=2140432 |doi=10.1056/NEJM199006073222303}}</ref> તે કોક્રેન કોલાબોરેશનને તે તારણ પર દોરી ગયું કે ટેન્સ (TENS)ના ઉપયોગના સમર્થનમાં સુસંગત પુરાવા નથી.<ref name="pmid16034883">{{cite journal |author=Khadilkar A, Milne S, Brosseau L, ''et al.'' |title=Transcutaneous electrical nerve stimulation (TENS) for chronic low-back pain |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD003008 |year=2005 |pmid=16034883 |doi=10.1002/14651858.CD003008.pub2}}</ref> વધુમાં, કરોડરજ્જૂ ઉત્તેજન, જેમાં મગજને મોકલવામાં આવતા પીડા સંકેતોને વિક્ષેપિત કરવા માટે વિદ્યુત ઉપકરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પીઠના દુખાવાના વિવિધ મૂળભૂત કારણો માટે તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે.{{what?|it is not clear, because the sentence is poorly structured, whether the studies were looking at: the electrical devices; the pain signals to the brain; underlying causes of back pain; two of these; all three of these. Please reword to make the meaning clear. Also, there is no source for the sentence.|date=October 2010}} * ટ્રેક્શન પદ્ધતિ અથવા ગુરૂત્વાકર્ષણ દ્વારા કશેરૂકાના ફેલાવાને કારણે પીઠમાં હંગામી રાહત માટે ઉલટ ચિકિત્સા ઉપયોગી છે. દર્દીને જ્યાં સુધી વિભાજન થાય નહીં ત્યાં સુધી થોડા સમય માટે ઘૂંટી અથવા ઘૂંટણથી ઊંધો લટકાવવામાં આવે છે. સંપૂર્ણપણે ઉભા લટકાવ્યા (90 ડીગ્રી) વગર પણ અસર મેળવી શકાય છે અને 10થી 45 ડીગ્રી જેટલા નીચા ખૂણે પણ નોંધપાત્ર લાભ જોઇ શકાય છે.{{citation needed|date=August 2007}} * અલ્ટ્રાસાઉન્ડ લાભકારક હોવાનું જણાયું નથી અને તેની લોકપ્રિયતા ઘટી છે.<ref>{{cite journal |author=Robertson VJ, Baker KG |title=A review of therapeutic ultrasound: effectiveness studies |journal=Phys Ther |volume=81 |issue=7 |pages=1339–50 |year=2001 |month=July |pmid=11444997 |url=http://www.ptjournal.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11444997}}</ref> ==ગર્ભાવસ્થા== લગભગ 50 ટકા મહિલાઓ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પીઠનો હળવો દુખાવો અનુભવે છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00007632-199105000-00011 |author=Ostgaard HC, Andersson GB, Karlsson K |title=Prevalence of back pain in pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_spine-us_1991-05_16_5/page/549 |journal=Spine |volume=16 |issue=5 |pages=549–52 |year=1991 |month=May |pmid=1828912 }}</ref> ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પીઠમાં દુખાવો નોંધપાત્ર પીડા અને અક્ષમતા પેદા કરી શકે તેટલો ગંભીર હોય છે અને બીજી ગર્ભાવસ્થામાં દર્દીમાં પીઠનો દુખાવો હોય છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વજન વધારો, વ્યાયામ, કામ કર્યાનો સંતોષ અથવા જન્મ લંબાઇ, જન્મ વજન અને અપગર સ્કોર જેવા ગર્ભાવસ્થાના પરીણામોના સંદર્ભમાં ગર્ભાવસ્થા સાથે પીઠના દુખાવાનું વધેલું જોખમ જણાયું નથી. ગર્ભાવસ્થાના પીઠના હળવા દુખાવા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું જણાતા ગર્ભાવસ્થાના જૈવયાંત્રિક પરિબળોમાં ઉદરીય સેગિટ્ટલ અને ટ્રાન્સવર્સ ડાયામીટર અને કટિ લોર્ડોસિસની ઊંડાઇનો સમાવેશ થાય છે. ગર્ભાવસ્થાના પીઠના દુખાવાને વિકટ બનાવતા લાક્ષણિક પરિબળોમાં ઉભા રહેવું, બેસવું, આગળ નમવું, વજન ઊંચકવું અને ચાલવાનો સમાવેશ થાય છે. ગર્ભાવસ્થામાં પીઠનો દુખાવો જાંઘ અને નિતંબમાં પીડાના ફેલાવા, દર્દીને ઊંઘમાંથી ઉઠાડવાની ક્ષમતા ધરાવતો રાત્રી સમયનો ગંભીર દુખાવો, રાત્રીના સમયે વધતો દુખાવો અથવા દિવસના સમય દરમિયાન વધતા દુખાવા દ્વારા રજૂ કરી શકાય છે. ઊચી અસર, વજન ઉચકવાની પ્રવૃત્તિઓ ખાસ કરીને અસમમીતિય વજન જેમકે, વજન ઉચકવાની સાથે વધુ પડતું વળવું, એક પગની અંગસ્થિતિ, દાદરા ચડવા અને પીઠના અંતિમ ભાગ પર પુનરાવર્તિત વેગ અથવા કુલાના હલનચલનને ટાળવાથી પીડમાં રાહત થઇ શકે છે. ઘૂંટણથી વળ્યા વગર જમીન તરીફ સીધા વળવું ગર્ભાવસ્થા અને સામાન્ય વ્યક્તિઓમાં પીઠના નીચેના ભાગમાં ગંભીર અસર પેદા કરી શકે છે જે તણાવ તરફ દોરી જાય છે તેમાં પણ ખાસ કરીને લમ્બો-સેકરલ ક્ષેત્રમાં તે મલ્ટિફિડસમાં તણાવ પેદા કરે છે. ==અર્થશાસ્ત્ર== રાષ્ટ્રીય સરકારો દ્વારા પીઠના દુખાવાને માંદગી રજા પર રહેલા કામદારોના નુકસાન મારફતે ઉત્પાદકતાને મોટી અસર કરતા કારણ તરીકે નિયમિત રજૂ કરાયું છે. કેટલીક રાષ્ટ્રીય સરકારો, ખાસ કરીને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]], એ સમસ્યા સામે લડવામાં મદદ કરવા જાહેર આરોગ્ય જાગૃતિ અભિયાનો શરૂ કર્યા છે. દા.ત. હેલ્થ એન્ડ સેફ્ટી એક્ઝિક્યુટિવનું બેટર બેક અભિયાન. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં કમરના દુખાવાની આર્થિક અસર દર્શાવે છે કે તે 45 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના લોકોને તેમની પ્રવૃત્તિ મર્યાદિત કરવા માટેનું પ્રથમ ક્રમનું કારણ છે. ફિઝીશિયનની ઓફિસમાં નોંધાતી ફરિયાદમાં તેનો બીજો ક્રમ આવે છે. તે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા માટેની પાંચમાં ક્રમની સૌથી સામાન્ય જરૂરિયાત છે અને શસ્ત્રક્રિયા માટેનું ત્રીજું અગ્રણી કારણ છે. ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Back_Pain/default.asp હેન્ડઆઉટ ઓન હેલ્થ: બેક પેઇન] નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્થ્રાઇટિસ એન્ડ મસ્ક્યુલોસ્કેલિટલ એન્ડ સ્કિન ડિસીઝ ખાતે * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/backpain.html બેક પેઇન] મેડિલાઇનપ્લસ, યુએસ નેશનલ લાઇબ્રેરી ઓફ મેડિસિન પર * [http://orthoinfo.aaos.org/topic.cfm?topic=A00311 બેક પેઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612032459/http://orthoinfo.aaos.org/topic.cfm?topic=A00311 |date=2010-06-12 }}, અમેરિકન એકેડેમી ઓફ ઓર્થોપેડિક સર્જન્સ સમરી [[Category:દુખાવો]] [[Category:કરોડ સ્તંભ]] fjr6g72lf595i7zg105k9kq63vy2k9e 0 32673 906385 180100 2026-10-17T09:22:31Z ~2026-55599-80 89611 ચક 906385 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = LR/lc | status_system = IUCN2.3 | image = Geochelone elegans.jpg | image2 = Indian Star Tortoise.jpg | image2_caption = Tortoise at the [[Houston Zoo]] | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptile|Sauropsida]] | ordo = [[Testudines]] | subordo = [[Cryptodira]] | superfamilia = [[Testudinoidea]] | familia = [[Testudinidae]] | genus = ''[[Geochelone]]'' | species = '''''G. elegans''''' | binomial = ''Geochelone elegans'' | binomial_authority = [[Johann David Schoepf|Schoepf]], 1795 }} ભારતીય તારક કાચબો એ ભારત અને શ્રીલંકાના સુકા કે ઝાંડીઝાંખરાવાળા વિસ્તારમાં જોવા મળતું સરિસૃપ પ્રાણી છે, [[શ્રેણી:કાચબો]] 9f3v7xtm2b03x93gx89jg3k0mxwv4yh 0 35687 906376 891465 2026-10-17T02:52:04Z ~2026-55643-79 89604 /* જીવન */ 906376 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = મેકણ દાદા | image = | image_size = | caption = | birth_date = ૧૬૬૭ | birth_place = ખોભંડી, કચ્છ | death_date = ૧૭૩૦ | death_place = [[ધ્રંગ (તા. ભુજ)|ધ્રંગ]], [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | occupation = હિંદુ સંત, ધાર્મિક ગુરૂ | spouse = | parents = હળધોળજી ભાટી , પબાબા | children = }} '''મેકણ દાદા''' અથવા '''મેકરણ દાદા''' ([[વિક્રમ સંવત]] ૧૭૨૩-૧૭૮૬ - ઇસ. ૧૬૬૭-૧૭૩૦) એ ''કચ્છના કબીર'' તરીકે ઓળખાતા એક કાપડી સંત હતા. [[સંત કબીર]]ની માફક તેમણે [[કચ્છી ભાષા]]માં અનેક દોહાઓની રચના કરી છે. == જીવન == તેમનો જન્મ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના ખોભંડી ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ હળધોળજી ભાટી અને માતાનું નામ પબાબા હતું, તેમનું બાળપણનું નામ મેકોજી હતું જે તેમની માતાએ પાડ્યું હતું<ref> {{cite web |url= https://www.divyabhaskar.co.in/news/KUT-BUJ-mekran-dada-kavadiya-saint-of-kutch-2046592.html|title= કચ્છના કાવડિયા સંતવર્ય મેકરણ દાદા|author= પ્રા.સૂર્યકાંત ભટ્ટ|date= |work= |publisher= [[દિવ્ય ભાસ્કર]]|accessdate= ૦૮ માર્ચ ૨૦૨૩|archiveurl = |archivedate = }}</ref>. ૧૨ વર્ષની ઉંમરે જ તેમણે સાધુ તરીકે દીક્ષા લીધી હતી, દીક્ષા લીધા બાદ તે મેકણ કે મેકરણ કરાયું હતું. તેઓ હંમેશા પોતાના ખભા પર કાવડમાં રોટલો અને પાણી ભરીને કચ્છના રણમાં ભૂખ્યાંતરસ્યાં લોકોને પૂરું પાડતા. તેમની સાથે મોટે ભાગે એક 'લાલીયો' નામનો ગધેડો અને 'મોતિયો' નામનો કૂતરો રહેતા. તેમણે તેમના ૧૧ શિષ્યો સાથે [[ધ્રંગ (તા. ભુજ)|ધ્રંગ]] ગામમાં સમાધિ લીધી હતી. == મેકણ દાદાનો મેળો == ધ્રંગમાં [[શિવરાત્રિ|મહાશિવરાત્રી]]ના દિવસે મેળાનું આયોજન કરવામાં આવે છે.<ref name=ti>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-25/ahmedabad/27807401_1_kutchi-foreign-tourists-mahashivratri|title=All roads leads in remembrance of Mekan Dada|author=Tridiv Vaidya|work=The Times of India|date=૨૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025072034/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-25/ahmedabad/27807401_1_kutchi-foreign-tourists-mahashivratri|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tourism-of-india.com/kutch.html|title=Kutch Tourism|access-date=૨૫ જૂૂન ૨૦૧૬}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fokia.org/Fair%20and%20Festival.html|title=Festival|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2010-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411085043/http://www.fokia.org/Fair%20and%20Festival.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://international.zeenews.com/nri_dest_ind_events.asp|title=State Events: Guajarat: Dharang Fair|work=Zee News|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812030937/http://international.zeenews.com/nri_dest_ind_events.asp|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{wikisource|Category:મેકણ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો]] 6baciciaiqaaqprfjb1shwi90sw2jaa 1 42398 906383 690260 2026-10-17T06:45:08Z U. s. gorahava 89555 /* Economic */ નવો વિભાગ 906383 wikitext text/x-wiki {{પ્રોજેક્ટ ટાઇગર લેખ ૨૦૧૯|expanded=yes}} == Economic == Indian economic Area SEZ [[સભ્ય:U. s. gorahava|U. s. gorahava]] ([[સભ્યની ચર્ચા:U. s. gorahava|ચર્ચા]]) ૧૨:૧૫, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) htdckxgqkenypxv5hlumqt76rgzfq05 0 57459 906366 864754 2026-10-16T20:25:46Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906366 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = જળ કાગડો <br>મોટો કાજિયો <br>(Great Cormorant) | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22696792 |title=''Phalacrocorax carbo'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |access-date=26 November 2013}}</ref> | image = Phalacrocorax carbo Vic.jpg | image_caption = A Great Comorant in [[Victoria (Australia)|Victoria]], Australia. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Suliformes]] | familia = [[Phalacrocoracidae]] | genus = ''[[Phalacrocorax]]'' | species = '''''P. carbo''''' | binomial = ''Phalacrocorax carbo'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) }} '''જળ કાગડો''' કે '''મોટો કાજિયો''' ([[અંગ્રેજી]]: Great Cormorant, Large Cormorant (ભારત), Great Black Cormorant (ઉત્તર ગોળાર્ધમાં), Black Cormorant (ઓસ્ટ્રેલિયા), Black Shag (ન્યુઝીલેન્ડ). [[હીન્દી]]: પાણકૌવા, જલકૌવા, ઘોગુર, [[સંસ્કૃત]]: મહા જલકાક) (''Phalacrocorax carbo'') એ જળપક્ષીઓનાં કાજિયા કુટુંબનું બહુપ્રમાણમાં ફેલાયેલું, લગભગ બધે જ જોવા મળતું, પક્ષી છે.<ref>{{cite book|author=Ali, S.|year=1993|title=The Book of Indian Birds|url=https://archive.org/details/bookofindianbird0000alis|publisher=Bombay Natural History Society|location=Bombay|isbn=0-19-563731-3}}</ref> ==વર્ણન== આ ઘણું મોટું કાળું પક્ષી છે, પણ તેનો વ્યાપ બહુ હોય, વિસ્તાર પ્રમાણે કદમાં વિવિધતા પણ ઘણી છે. તેનું વજન ૧.૫ કિ.ગ્રા.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.0908-8857.2005.03499.x |title=Water retention in the plumage of diving great cormorantsPhalacrocorax carbo sinensis |year=2005 |last1=Ribak|first1=Gal |last2=Weihs |first2=Daniel |last3=Arad |first3=Zeev |journal=Journal of Avian Biology |volume=36 |issue=2 |pages=89}}</ref> થી ૫.૩ કિ.ગ્રા.<ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001923 Cormorant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150925/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001923 |date=2011-11-24 }}. The Canadian Encyclopedia. Retrieved on 2012-08-21.</ref> સુધી, મહદાંશે ૨.૬ કિ.ગ્રા. થી ૩.૭ કિ.ગ્રા. વચ્ચે<ref>[http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Cormorant.html Great Cormorant, Identification, All About Birds – Cornell Lab of Ornithology]. Birds.cornell.edu. Retrieved on 2012-08-21.</ref> હોય છે. લંબાઈ ૭૦ સે.મી.થી ૧૦૨ સે.મી. (૨૦-૪૦ ઈંચ) અને પાંખોનો વ્યાપ ૧૨૧ થી ૧૬૦ સે.મી. (૪૮-૬૩ ઈંચ) હોય છે.<ref>''Field Guide to the Birds of East Africa: Kenya, Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi'' by Stevenson & Fanshawe. Elsevier Science (2001), ISBN 978-0856610790</ref><ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Great_Cormorant/lifehistory Great Cormorant, Life History, All About Birds – Cornell Lab of Ornithology]. Allaboutbirds.org. Retrieved on 2012-08-21.</ref> તેને લાંબી પૂંછડી અને ગળા પર પીળા ડાઘા હોય છે. પુખ્તોને પ્રજોપ્તિકાળમાં જાંઘના ભાગે સફેદ ડાઘા હોય છે. આ પક્ષી મોટાભાગે મૌન રહે છે પણ તેમની સંવનન વસાહતમાં કંઠસ્થાનીય, ગળામાંથી ગરગરાટ જેવો, અવાજ સાંભળવા મળે છે. ==ચિત્ર ગેલેરી== <gallery> File:Storskarv - Kranium - Phalacrocorax carbo.jpg|ખોપરી File: Phalacrocorax carbo ja01.jpg|માછીમારી પછી કોરો થતો File:Great Cormorant flight Bowra Mar08.JPG| ઉડાન File:Lithuania Juodkrante Great Cormorant colony 1.jpg|માળા અને વસાહત File:Great cormorant in flight.jpg|ઉડાન File:Phalacrocorax carbo Austins Ferry 2.jpg|તાસ્માનિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા ખાતે File:Great Cormorant (Immature) I3 IMG 7240.jpg|બચ્ચાની ઉડાન File:Phalacrocorax_carbo_Austins_Ferry_1.jpg|પાંખ સુકવતો File:Great Cormorant Erhai Lake.JPG|માછીમારી Image:Great_Cormarant_AE.JPG |અબુધાબી ખાતે Image:Great cormorant (phalacrocorax carbo).JPG|ઇંગ્લેન્ડ ખાતે File:Great Cormorant from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|વસાહત File:Great Cormorants Nesting Feb09.jpg|માળો Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg |Museum specimen </gallery> ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons|Phalacrocorax carbo|જળ કાગડો}} {{wikispecies|Phalacrocorax carbo|જળ કાગડો}} *[http://www.ibercajalav.net/img/29_CormorantPcarbo.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226165937/http://www.ibercajalav.net/img/29_CormorantPcarbo.pdf |date=2011-12-26 }} * [http://www.mchportal.com/photography-galleries/macro-and-nature-mainmenu-52/birds-mainmenu-54/869-phalacrocorax-carbo-cormorant-albino.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222229/http://www.mchportal.com/photography-galleries/macro-and-nature-mainmenu-52/birds-mainmenu-54/869-phalacrocorax-carbo-cormorant-albino.html |date=2016-03-03 }} * [http://ibc.lynxeds.com/species/great-cormorant-phalacrocorax-carbo Great Cormorant videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427014828/http://ibc.lynxeds.com/species/great-cormorant-phalacrocorax-carbo |date=2013-04-27 }} ઈન્ટરનેટ પક્ષીસંગ્રહ પર. ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] pssw6lhhitvsul84jxk52k9y8thhl7f 0 57573 906374 806709 2026-10-16T20:33:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906374 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = કરકરો | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22692081 |title=''Anthropoides virgo'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |access-date=26 November 2013}}</ref> | image = Demoiselle Cranes at Tal Chappar.jpg | image_caption = તાલ છપ્પર અભયારણ્ય, ચુરુ, રાજસ્થાન મુકામે કરકરાનો સમુહ | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[crane (bird)|Gruiformes]] | familia = [[Gruidae]] | genus = ''[[Anthropoides]]'' | binomial = ''Grus virgo'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) <br/>[originally ''Ardea''] | synonyms = * ''[[Ardea (genus)|Ardea]] virgo'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''[[Grus (genus)|Grus]] '''ornata''''' <small>Brehm, CL, 1855</small> }} [[File:Grus virgo MHNT.ZOO.2010.11.65.1.jpg|thumb| ''Grus virgo'']] '''કરકરો''' ([[અંગ્રેજી]]: Demoiselle Crane, [[હિન્દી]]: कूंज, [[ઉર્દુ]]: کونج, [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]: ਕੂੰਜ]]), (''Anthropoides virgo'') એ મધ્ય યુરેશિયામાં જોવા મળતી બગલા (crane)ની એક પ્રજાતિ છે જેનો વિસ્તાર કાળા સમુદ્રથી મોંગોલિયા અને ઉત્તર પૂર્વ [[ચીન]] સુધી છે. તુર્કિમાં પણ તેની એક નાની પ્રજનન વસાહત આવેલી છે. આ એક ઋતુ પ્રવાસી [[પક્ષી]] છે, પશ્ચિમ [[યુરેશિયા]]ના પક્ષીઓ [[શિયાળો]] [[આફ્રિકા]]માં ગાળે છે જ્યારે [[એશિયા]], મોંગોલિયા અને ચીનના પક્ષીઓ શિયાળો ભારતીય ઉપખંડમાં ગાળે છે. આ પક્ષી ઉત્તર ભારતની સંસ્કૃતિ સાથે પ્રતીકાત્મક નોંધપાત્રતાથી જોડાયેલું છે, જ્યાં તે '''"કુંજ"''' ના નામે ઓળખાય છે.<ref name="ref67xemux">{{Citation | title=Indian birds | author=R. K. Gaur | publisher=Brijbasi Printers, 1994 | isbn= | url=http://books.google.com/books?id=_V4QAQAAMAAJ | quote=''... The smallest member of the crane family, the demoiselle crane (Anthropoides virgo ) is a distinctive looking bird, with ashy grey ... The local name for this crane — koonj — is [[onomatopoeic]], deriving from the Sanskrit 'kraunch', the origin of the word crane itself ...''}}</ref> ==વર્ણન== આ પક્ષી {{convert|76|cm|in|abbr=on}} ઊંચાઈ, {{convert|85-100|cm|in|abbr=on}} લંબાઈ, અને {{convert|155-180|cm|in|abbr=on}} પાંખોનો વ્યાપ ધરાવે છે. તેનું વજન {{convert|2-3|kg|lbs|abbr=on}} હોય છે. તે પોતાની જાતિની સૌથી નાની પ્રજાતિ છે.<ref>[http://www.savingcranes.org/demoiselle-crane.html]</ref><ref>{{cite book|author=Ali, S.|year=1993|title=The Book of Indian Birds|url=https://archive.org/details/bookofindianbird0000alis|publisher=Bombay Natural History Society|location=Bombay|isbn=978-0-19-563731-1}}</ref> કદમાં કરકરો [[કુંજ]] કરતાં સહેજ નાનો હોય છે. તેનો અવાજ કુંજ કરતા વધુ તીણો હોય છે અને તે પણ નૃત્ય પ્રદર્શન, કુંજ કરતાં વધુ સારૂં, કરી જાણે છે. ==બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|Anthropoides virgo|કરકરો}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=2791&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104230844/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=2791&m=0 |date=2009-01-04 }} * {{Cite web|url={{IUCNlink|143777}}|title=IUCN Red List|access-date=2009-03-30}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Anthropoides_virgo.html Demoiselle Crane] at ''Animal Diversity Web'' * [http://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/13/ Demoiselle Crane (''Anthropoides virgo'')] from Cranes of the World (1983) by Paul Johnsgard ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]] e0dithkhawwqx4qgsk76ikxfz6w7jm0 0 66418 906341 404648 2026-10-16T15:38:35Z Suyash.dwivedi 31081 /* વિવિધ પ્રકારો */ 906341 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Raspberry_Pi_Photo.jpg|right|thumb|રાસ્પબેરી પાઇ મોડલ બી]] [[ચિત્ર:Raspberry_Pi_2_Model_B_v1.1_top_new.jpg|thumb|રાસ્પબેરી પાઇ ૨ મોડલ બી એ જૂનાં મોડલ્સ કરતાં ઝડપી છે. તે ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.]] '''રાસ્પબેરી પાઇ''' એ ક્રેડિટ કાર્ડ જેટલું કોમ્પ્યુટર છે. લોકો તેને સિંગલ-બોર્ડ કોમ્પ્યુટર તરીકે ઓળખે છે કારણ કે તે માત્ર એક જ બોર્ડમાં છે. જોકે રાસ્પબેરી પાઇ એ એકલું જ આ પ્રકારનું કોમ્પ્યુટર નથી, અન્ય પ્રકારનાં કોમ્પ્યુટર્સ પણ પ્રાપ્ત છે. રાસ્પબેરી પાઇ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] માં રાસ્પબેરી પાઇ ફાઉન્ડેશન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેનો ઉદ્દેશ શાળાના વિદ્યાર્થીઓને કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન શીખવામાં મદદ કરવાનો હતો. ઘણાં લોકોએ કેમેરા, રમતોના સાધનો અને અન્ય વસ્તુઓ રાસ્પબેરી પાઇથી બનાવી છે. અમુક લોકોએ અાનાથી અસામાન્ય વસ્તુઓ પણ બનાવી છે. == વિવિધ પ્રકારો == રાસ્પબેરી પાઇ બે અલગ પ્રકારોમાં પ્રાપ્ત છે: * મોડલ એ: કિંમત $૨૫, [[યુનિવર્સલ સીરિયલ બસ|યુએસબી]] પોર્ટ, HDMI પોર્ટ, કોમ્પોઝિટ વિડિઓ પોર્ટ અને ધ્વનિ માટે હેડફોન જેક. * મોડલ બી: કિંમત $૩૫, મોડલ એ જેવું જ, પણ બે યુએસબી પોર્ટ અને ઇથરનેટ પોર્ટ સાથે.<br> [[File:Raspberry PI Zero 2W TOP 04.jpg|thumb|રાસ્પબેરી PI ઝીરો 2W]] == બીજાં કોમ્પ્યુટર્સથી તફાવતો == # રાસ્પબેરી પાઇ એ સામાન્ય કોમ્પ્યુટર્સ જેવું નથી. તેમાં ARM તકનિક રહેલી છે જે અત્યારના સ્માર્ટફોનમાં વપરાય છે. # રાસ્પબેરી પાઇ વિન્ડોઝ કે મેક ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ વાપરતું નથી, પરંતુ [[લિનક્સ]] વાપરે છે જે કોઇપણ કોમ્પ્યુટરમાં વાપરી શકાય છે. # તમે રાસ્પબેરી પાઇમાં ઇન્ટરનેટ સીધું જ વાપરી શકતા નથી. તમારે એ માટે વાઇ-ફાઇ એડપ્ટર અથવા ઇથરનેટ પોર્ટમાં જોડાણ કરતું જરૂરી છે. # રાસ્પબેરી પાઇમાં હાર્ડ ડિસ્ક નથી. તમે એસડી કાર્ડ વાપરી શકો છો. # રાસ્પબેરી પાઇમાં ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ નથી. તમે NOOBS<ref>NOOBS stands for New Out Of Box Software. </ref> અથવા રાસ્પબેરી પાઇ સાથે કામ કરતી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ (દા.ત. રાસ્પબેરિયન) વાપરી શકો છો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == કડીઓ == * http://www.raspberrypi.org - રાસ્પબેરી પાઇ ફાઉન્ડેશન [[શ્રેણી:કોમ્પ્યુટર]] [[શ્રેણી:કોમ્પ્યુટર હાર્ડવેર]] o72q1k5khj97oip0gt03vodg6p06g3t 0 90213 906371 904944 2026-10-16T20:30:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906371 wikitext text/x-wiki {{listen | filename = Wheeze2O noise reduced.ogg | title = સસણી | description = સ્ટેથોસ્કોપ દ્વારા સંભાળતો શ્વાસ લેતા ગળામાં ઘેરો અવાજ (સસણી) | format = [[Ogg]] }} [[File:Asthma.webm|thumb|upright=1.4|અસ્થમા વિષે અંગ્રેજીમાં માહિતી આપતો વિડીયો]] [[File:Salbutamol2.JPG|thumb|alt=A round canister above a blue plastic holder|અસ્થમાના હુમલા વખતે આ પ્રકારના ઇન્હેલર વડે સાલબુટામોલનો ચોક્કસ ડોઝ લેવામાં આવે છે.]] '''અસ્થમા ''' અથવા '''દમ''' એક બહુ જોવા મળતો રોગ છે જેમાં [[ફેફસાં]]ના શ્વસનમાર્ગોમાં લાંબા ગાળા માટે સોજો આવે છે. તેના ફરી ફરીને જોવા મળતા લક્ષણોમાં ફેફસાંમાં સંકોચન અને શ્વાસ રૂંધાવાનો સમાવેશ થાય છે જે મટાડીને પૂર્વવત કરી શકાય છે.<ref name="NHLBI07p11-12">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=11–12}}</ref> તેના અન્ય લક્ષણોમાં શ્વાસ લેતા ગળામાં ઘેરો અવાજ આવવો (સસણી), [[ખાંસી]] આવવી, છાતીમાં દબાણ લાગવું, શ્વાસ ટૂંકા થવા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="bts2009p4">{{harvnb|British Guideline|2009|p=4}}</ref> આવા લક્ષણો એક દિવસમાં એકથી વધુ વારથી લઈને અઠવાડિયામાં કેટલીક વાર સુધીની માત્રામાં જોવા મળી શકે છે. કેટલીક વ્યક્તિઓમાં કસરત કરવાથી કે રાતે આ લક્ષણો વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. એવું જણાય છે કે અસ્થમા વિવિધ જનીનિક અને પર્યાવરણીય પરિબળોના સંયોગના લીધે થાય છે.<ref name="Martinez2007">{{Cite journal|last=Martinez F. D.|year=2007|title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal|url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179|journal=European Respiratory Journal|volume=29|issue=1|pages=179–84|doi=10.1183/09031936.00087906|pmid=17197483}}</ref> પર્યાવરણીય પરિબળોમાં વાયુ પ્રદુષણની અસર કે અસાત્મતા ([[એલર્જી]]) કરતા તત્વોનો સમાવેશ કરી શકાય. કેટલીક દવાઓ પણ આના માટે જવાબદાર હોઈ શકે જેમકે એસ્પીરીન અને બીટા બ્લોકર દવાઓ. રોગના લક્ષણો, સારવારની અસર અને સ્પાયરોમેટ્રિ (શ્વાસ માપવાની પ્રક્રિયા) વડે અસ્થમાનું નિદાન થાય છે.<ref name="Lemanske2010">{{Cite journal|last=Lemanske|first=R. F.|last2=Busse|first2=W. W.|date=February 2010|title=Asthma: clinical expression and molecular mechanisms|journal=J. Allergy Clin. Immunol.|volume=125|issue=2 Suppl 2|pages=S95–102|doi=10.1016/j.jaci.2009.10.047|pmc=2853245|pmid=20176271}}</ref> અસ્થમાનું વર્ગીકરણ લક્ષણો દેખાવાનું આવર્તન, ફોર્સ્ડ એક્પીરેટરી વોલ્યુમ ઇન વન સેકંડ (FEV1) અને પીક એક્સપીરેટરી ફ્લો રેટના આધારે કરવામાં આવે છે.<ref name="Yawn2008">{{Cite journal|last=Yawn B. P.|date=September 2008|title=Factors accounting for asthma variability: achieving optimal symptom control for individual patients|url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf|dead-url=no|journal=Primary Care Respiratory Journal|volume=17|issue=3|pages=138–147|doi=10.3132/pcrj.2008.00004|pmid=18264646|archive-url=https://www.webcitation.org/5nySCf5x8?url=http://www.thepcrj.org/journ/vol17/17_3_138_147.pdf|archive-date=2010-03-04}}</ref> તેનું વર્ગીકરણ એટોપિક અને નોન-એટોપિક એમ બે પ્રકારમાં કરવામાં આવે છે. એટોપી એટલે ટાઈપ ૧ હાઈપરસેન્સીટીવીટી (એક ખાસ પ્રકારની [[એલર્જી]] જેવી પ્રતિક્રિયા) થવાની સંભાવના.<ref name="RobbinsCotran2010">{{Cite book|title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease|publisher=Saunders|year=2010|isbn=978-1-4160-3121-5|editor-last=Kumar|editor-first=Vinay|edition=8th|page=688|oclc=643462931|editor-last2=Abbas|editor-first2=Abul K.|editor-last3=Fausto|editor-first3=Nelson|editor-last4=Aster|editor-first4=Jon}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2010</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]); <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;display-editors=</code> suggested ([[મદદ:CS1 errors#displayeditors|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]] [[શ્રેણી:Pages using citations with old-style implicit et al. in editors]]</ref><ref>{{Cite book|title=Stedman's Medical Dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald0000sted_u1n5|publisher=Lippincott Williams and Wilkins|year=2005|isbn=0-7817-3390-1|edition=28}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2005</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> અસ્થમાનો કોઈ કાયમી ઈલાજ નથી. એલર્જી કરતા તત્વો અને પરિબળોથી દુર રહીને તેને અટકાવી શકાય છે. આ ઉપરાંત કોર્ટીકોસ્ટીરોઈડ લઈને તેને અટકાવી શકાય છે.<ref name="NHLBI07p169">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=169–172}}</ref><ref name="GINA_2011_page71">{{harvnb|GINA|2011|p=71}}</ref> જો અસ્થમાના લક્ષણો કાબુમાં ન આવતા હોય તો કોર્ટીકોસ્ટીરોઈડ સાથે સાથે લોંગ એક્ટિંગ બીટા એગોનિસ્ટ (Long-acting beta agonists/LABA) અથવા એન્ટી-લ્યુકોટ્રેઈન એજન્ટ્સ પણ આપવામાં આવે છે.<ref name="GINA_2011_page33">{{harvnb|GINA|2011|p=33}}</ref><ref name="Antileukotriene agents">{{Cite journal|last=Scott J. P., Peters-Golden M.|date=September 2013|title=Antileukotriene agents for the treatment of lung disease|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2013-09-01_188_5/page/538|journal=Am. J. Respir. Crit. Care Med.|volume=188|issue=5|pages=538–544|doi=10.1164/rccm.201301-0023PP|pmid=23822826}}</ref> ઝડપથી ગંભીર બનતા જતા કિસ્સામાં મુખ દ્વારા શ્વાસ વડે ટૂંકા ગાળામાં પરિણામ આપતા બીટા-૨ એગોનીસ્ટ જેમકે સાલબુટામોલ અને કોર્ટીકોસ્ટીરોઈડ આપવામાં આવે છે.<ref name="NHLBI07p214">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|p=214}}</ref> ગંભીર કિસ્સાઓમાં નસ દ્વારા કોર્ટીકોસ્ટીરોઈડ અને મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટ આપવામાં આવે છે અને અસ્પતાલમાં દાખલ પણ કરવા પડી શકે.<ref name="NHLBI07p373">{{harvnb|NHLBI Guideline|2007|pp=373–375}}</ref> ૨૦૧૫માં દુનિયામાં ૩૫ કરોડ ૮૦ લાખ લોકોને અસ્થમા જોવા મળેલ છે જે ૧૯૯૦ના ૧૮ કરોડ ૩૦ લાખના આંકડાથી ઘણો વધારે છે.<ref>{{Cite journal|last=Global Burden of Disease Study 2013|first=Collaborators|date=22 August 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|volume=386|issue=9995|pages=743–800|doi=10.1016/s0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|pmid=26063472}}</ref> ૨૦૧૫માં તેનાથી અંદાજે ૩ લાખ ૯૭ હજાર મૃત્યુ થયેલા જેમના મોટા ભાગના વિકાસશીલ દેશોમાં થયેલ હતા. ઘણાં કિસ્સામાં અસ્થમાની શરૂઆત બાળપણમાં થાય છે.<ref name="WHO2013">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|title=Asthma Fact sheet №307|date=November 2013|website=WHO|archive-url = https://web.archive.org/web/20110629035454/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|archive-date=June 29, 2011|url-status = dead|access-date=3 March 2016}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">November 2013</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> ૧૯૬૦ના દાયકાથી અસ્થમાના કિસ્સાઓમાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.<ref name="Ana2010">{{Cite journal|last=Anandan C., Nurmatov U., van Schayck O. C., Sheikh A.|date=February 2010|title=Is the prevalence of asthma declining? Systematic review of epidemiological studies|journal=Allergy|volume=65|issue=2|pages=152–67|doi=10.1111/j.1398-9995.2009.02244.x|pmid=19912154}}</ref> અસ્થમા અંગે પ્રાચીન [[ઇજિપ્ત|ઇજિપ્તના]] લોકોને ખબર હતી.<ref name="Manniche1999">{{Cite book|title=Sacred luxuries: fragrance, aromatherapy, and cosmetics in ancient Egypt|last=Manniche L.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=1999|isbn=978-0-8014-3720-5|pages=[https://books.google.com/books?id=ZCgVdm7UKhIC&pg=PA49 49]}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1999</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> અંગ્રેજી શબ્દ અસ્થમાના મૂળ [[ગ્રીક]] શબ્દ અસ્થમામાં છે જેનો અર્થ ટૂંકા શ્વાસ લેવા એમ થતો હતો.<ref name="M38">{{Cite book|title=Murray and Nadel's textbook of respiratory medicine|last=Murray|first=John F.|publisher=Elsevier|year=2010|isbn=1-4160-4710-7|editor-last=Mason|editor-first=Robert J.|edition=5th|chapter=Ch. 38 Asthma|editor-last2=Murray|editor-first2=John F.|editor-last3=Broaddus|editor-first3=V. Courtney|editor-last4=Nadel|editor-first4=Jay A.|editor-last5=Martin|editor-first5=Thomas R.|editor-last6=King, Jr.|editor-first6=Talmadge E.|editor-last7=Schraufnagel|editor-first7=Dean E.}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2010</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]] [[શ્રેણી:રોગ]] </ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} ===નોંધો=== {{Refbegin}} *{{cite web | author=National Asthma Education and Prevention Program | url=http://www.nhlbi.nih.gov/guidelines/asthma/asthgdln.pdf | title=Expert Panel Report 3: Guidelines for the Diagnosis and Management of Asthma | format=PDF | work=[[National Heart Lung and Blood Institute]] | year=2007 | ref={{harvid|NHLBI Guideline|2007}} }} *{{cite web| url=http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf| format=PDF| title=British Guideline on the Management of Asthma| work=[[British Thoracic Society]]| origyear=2008| year=2012| ref={{harvid|British Guideline|2009}}| access-date=2018-03-28| archive-date=2008-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20080819203455/http://www.sign.ac.uk/pdf/sign101.pdf| url-status=dead}} *{{cite web |url=http://www.ginasthma.org/uploads/users/files/GINA_Report2011_May4.pdf |format=PDF |title=Global Strategy for Asthma Management and Prevention |publisher=Global Initiative for Asthma |year=2011 |ref={{harvid|GINA|2011}} |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120205023/http://www.ginasthma.org/uploads/users/files/GINA_Report2011_May4.pdf |archive-date=2016-07-01 |df= }} {{Refend}} iamfrv0yonh7nt29od9spotej86cdaa 0 96604 906348 807162 2026-10-16T19:38:15Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906348 wikitext text/x-wiki '''સોફટબોલ''' એ બેઝબોલ રમતનો એક પ્રકાર છે,<ref name="Sports Encyclopedia">{{cite book|title=Encyclopedia of World Sports|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_c0g7|publisher=Oxford University Press|year=1996|location=London & [[New York City|New York]]|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_c0g7/page/371 371]–73|editor=David Levinson & Karen Christensen|isbn=0-19-512778-1}}</ref> જે [[બેઝબોલ]] મેદાનથી નાના મેદાન પર અને થોડા મોટા દડા સાથે રમવામાં આવે છે. ૧૮૮૭માં અમેરિકાના શિકાગો શહેરમાં આ રમત સૌપ્રથમ વાર રમવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.16inchsoftballhof.com/history.asp |title=Chicago 16 Inch Softball Hall of Fame / History|website=16inchsoftballhof.com |access-date= 2010-06-12 |last=Maag |first=Al |quote=16" Softball History – Chicago's Game |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20100327134311/http://www.16inchsoftballhof.com/history.asp |archive-date=March 27, 2010 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.extraalarm.org/ltrober.htm |title="Minneapolis Fire Department Invents Game of Softball - 1895," excerpt from ''Mill City Firefighters'', pub. EAATC, 1981 |access-date=2018-09-08 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826191423/http://www.extraalarm.org/ltrober.htm |url-status=dead }}</ref> આ રમત પરંપરાગત બેઝબોલ રમત કરતાં ઝડપી છે. [[File:Softball game.webm|thumb|સોફ્ટબોલની રમત]] આ રમતનો વહિવટ "વિશ્વ બેઝબોલ-સોફ્ટબોલ મહામંડલ" દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ રમત "બેટ અને દડો" પ્રકારની રમત છે જે ૯-૧૦ ખેલાડીઓની બનેલી ૨ ટીમ વચ્ચે રમવામાં આવે છે. [[File:Chicago Softball Team in 1897.jpg|thumb|સોફ્ટબોલ ટીમનો પ્રથમ ફોટો]] == સંદર્ભ == {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રમત]] br9aqrwrodxdkqdfjgjw4r1t5k2mjdb 0 97226 906363 905429 2026-10-16T20:21:08Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906363 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = એંગોલા પ્રજાસત્તાક | common_name = એંગોલા | native_name = República de Angola | image_flag = Flag of Angola.svg | image_coat = Emblem of Angola.svg | symbol_type = રાજચિહ્ન | national_motto = "Virtus Unita Fortior"<br><small>''એકતાથી શક્તિ મજબુત''</small> | national_anthem = ''Angola Avante''<br>{{small|''સૌથી આગળ એંગોલા''}}<br><center></center> | image_map = Location Angola AU Africa.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ઘેરો ભુરો|region=આફ્રિકી સંગઠન|region_color=આછો ભુરો}} | capital = લૌન્ડા | coordinates = {{Coord|8|50|S|13|20|E|type:city}} | largest_city = | official_languages = પોર્ટુગિઝ | languages2_type = અન્ય ભાષાઓ | languages2 = {{unbulleted list | કિકોંગો | કિમ્બુન્ડુ | ઉંબુન્ડુ }} | ethnic_groups = ૩૬% ઓવિમ્બુન્ડુ<br/>૨૫% અમ્બુન્ડુ<br/>૧૩% બકોંગો<br/>૨૨% અન્ય આફ્રિકી<br/>૨% મેસ્તિસો<br/>૧% ચીની<br/>૧% યુરોપિયન | ethnic_groups_year = ૨૦૦૦ | demonym = એંગોલન | government_type = સંઘીય પક્ષીય રાષ્ટ્રપતિય ગણતંત્ર | leader_title1 = રાષ્ટ્રપતિ | leader_name1 = જોઆઓ લૌરેન્સો | leader_title2 = ઉપરાષ્ટ્રપતિ | leader_name2 = બોર્નિટો ડિ'સૌસા | legislature = અંગોલા રાષ્ટ્રિય સંસદ | sovereignty_type = સ્થાપના | established_event1 = પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ | established_date1 = ૧૫૭૫ | established_event2 = પોર્ટુગલ વિરુદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધ | established_date2 = ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૭૫ | established_event3 = સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની સભ્યતા | established_date3 = ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૭૬ | established_event4 = બંધારણનો અમલ | established_date4 = ૨૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ | area_km2 = 1,246,70 | area_rank = ૨૨મો | area_sq_mi = ૪૮૧,૩૫૪ | percent_water = નગણ્ય | population_estimate = | population_census = ૨૫,૭૮૯,૦૨૪<ref name="INE Angola">[http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publicação-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Versão-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf 2014 population census (INE Angola)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506013702/http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publica%C3%A7%C3%A3o-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Vers%C3%A3o-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf|date=6 May 2016}}</ref> | population_estimate_year = ૨૦૧૪ | population_estimate_rank = ૬૯મો | population_census_year = ૨૦૧૪ | population_density_km2 = 20.69 | population_density_sq_mi = ૫૩.૫૭ | population_density_rank = ૧૯૯મો | GDP_PPP = $૨૧૭.૯૭૪&nbsp;અબજ<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=1&c=614%2C674%2C678%2C688%2C728%2C694%2C662%2C199%2C734%2C738%2C746%2C754&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects: Angola|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૧૮ | GDP_PPP_rank = ૬૪મો | GDP_PPP_per_capita = $૭,૯૪૩<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ૧૦૭મો | GDP_nominal = $૧૧૨,૫૩૩<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = ૬૧મો | GDP_nominal_per_capita_rank = ૯૧મો | Gini = 42.7 | Gini_year = ૨૦૦૯ | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|title=Gini Index|publisher=World Bank|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=9 February 2015}}</ref> | GDP_nominal_year = ૨૦૧૮ | GDP_nominal_per_capita = $૪,૧૦૧<ref name=imf2/> | HDI = 0.581<!-- number only --> | HDI_year = ૨૦૧૮<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update|title=2018 Human Development Report|year=2018|access-date=14 September 2018|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = ૧૪૭મો | currency = ક્વાન્ઝા | currency_code = AOA | time_zone = પશ્ચિમ આફ્રિકી સમય | utc_offset = +૧ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = જમણી બાજુ | calling_code = +૨૪૪ | cctld = }} '''એંગોલા''' સત્તાવાર નામે '''એંગોલા પ્રજાસત્તાક''', મધ્ય આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલો દેશ છે. તે આફ્રિકાનો સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે, એંગોલાની દક્ષિણમાં નામિબીઆ, ઉત્તરમાં કોંગોનું ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક, પૂર્વમાં ઝામ્બિયા અને પશ્ચિમમાં એટલાન્ટિક સમુદ્ર છે. એંગોલાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર લૌન્ડા છે. એંગોલાના ભુ-પેટાળમાં વિશાળ ખનિજ ભંડાર અનામતો છે, એંગોલાનું અર્થતંત્ર એ વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા અર્થતંત્ર પૈકીનું છે, ખાસ કરીને ગૃહ યુદ્ધના અંતથી; જો કે, મોટાભાગની વસ્તીનું જીવનધોરણ ખુબ નીચું છે,<ref>{{cite web|title=Life expectancy at birth|year=2014|work=World Fact Book|publisher=United States Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|access-date=2018-09-22|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html%20|url-status=dead}}</ref> એંગોલાનો આર્થિક વિકાસ અત્યંત અસમાન છે, કારણ કે દેશની મોટા ભાગની સંપત્તિ વસ્તીના પ્રમાણમાં નાના ક્ષેત્રોમાં કેન્દ્રિત છે.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2010/04/13/transparency-and-accountability-angola|title=Transparency and Accountability in Angola|website=Human Rights Watch|access-date=1 April 2016}}</ref> એંગોલા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ, ઓપેક, આફ્રિકી સંગઠન, પોર્ટુગીઝ ભાષાના રાષ્ટ્ર સમુદાય અને દક્ષિણ આફ્રિકી વિકાસ સમુદાયનું સભ્ય રાજ્ય છે. એક બહુ જાતિય દેશ, એંગોલાના ૨૫.૮ મિલિયન લોકો આદિવાસી જૂથો, રિવાજો અને પરંપરાઓ ધરાવે છે. એંગોલાની સંસ્કૃતિ પર પોર્ટુગીઝ ભાષા અને કેથોલિક ચર્ચનું ખાસ પ્રભુત્વ છે. == વ્યુત્પતિ == [[File:KingdomNdongo1711.png|thumb|ન્દોન્ગો રાજ્યને દશાવતો નક્શો]] '''એંગોલા''' નામ પોર્ટુગિઝ વસાહતી નામ ''રિનો ડી અંગોલા'' પર થી આવ્યું છે, જેનો પ્રથમુલ્લેખ ડિઆસ ડી' નોવઆઈસ ના ૧૫૭૫ના ચાર્ટરમાં કરાયો હતો.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. (2007) ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660]''. Cambridge University Press. p. 82. {{ISBN|0521770653}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ ''અંગોલા'' શબ્દ ન્દોન્ગો રાજાઓના રાજશિર્ષક શબ્દ '''ન્ગોલા''' પરથી લીધો હતો. == ઇતિહાસ == આધુનિક એંગોલા પહેલાં નોમાડિક ખોઈ અને સાન જાતિના આદીવાસીઓ દ્વારા વસેલું હતું. ખોઈ અને સાન પશુપાલકો કે ખેડુતો નહતા, પરંતુ શિકારીઓ હતા.<ref name=Henderson>{{cite book|last=Henderson|first=Lawrence|title=Angola: Five Centuries of Conflict|url=https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend|date=1979|pages=[https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend/page/40 40]–42|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0812216202}}</ref> તેઓને ઉત્તરથી આવતા બન્ટુ લોકો દ્વારા વિસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા,<ref name=Miller1>{{cite book|last=Miller|first=Josep h|title=Kings and Kinsmen: Early Mbundu States in Angola|url=https://archive.org/details/kingskinsmenearl0000mill|date=1979|pages=[https://archive.org/details/kingskinsmenearl0000mill/page/55 55]–56|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0198227045}}</ref> બન્ટુ લોકોએ એંગોલાની ભુમી પર સૌપ્રથમવાર ખેતી અને પશુપાલનની શરુઆત કરી હતી.<ref name="The Story of Africa">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page45.shtml|title=The Story of Africa|publisher=[[BBC]]|access-date=27 June 2010}}</ref> === પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ === [[File:Queen Nzinga 1657.png|thumb|લુઆન્ડામાં ૧૬૫૭માં પોર્ટુગિઝ વહિવટદાર સાથે શાંતિકરાર કરી રહેલી રાણી ન્ઝિન્ગાનું ચિત્ર]] પોર્ટુગિઝ સાહસિક ડિઓગો કાઓ વર્ષ ૧૪૮૪માં આ વિસ્તારમાં પહોંચ્યા હતો. પાછલા વર્ષે, પોર્ટુગલે [[કોંગો]] સાથે સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા. પોર્ટુગિઝોએ તેમની પ્રથમ વેપારી કોઠી સોયામાં સ્થાપિત કરી હતી, જે એંગોલાનું ઉત્તરીય શહેર છે.<ref name=Fleisch>{{cite encyclopedia|author=Fleisch, Axel|title=Angola: Slave Trade, Abolition of|encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set|editor-last=Shillington|editor-first=Kevin|volume=1|pages=131–133|publisher=Routledge|year=2004|isbn=1-57958-245-1}}</ref> પાઉલો ડિઆસ ડી' નોવઆઈસે ૧૫૭૬ માં સાલો પૌલો ડિ લુઆન્ડા ની સ્થાપના કરી હતી, પોર્ટુગિઝ વસાહતીઓના ૧૦૦ કુટુંબો અને ચારસો સૈનિકો સાથે.<ref>{{cite book|title=Angola in the Eighteenth Century: Slave trading in the 1700s|url=https://archive.org/details/angolapresidentj0000usai|work=Angola President Jose Eduardo Dos Santos Handbook|author=Global Investment and Business Center|publisher=Int'l Business Publications|date=1 January 2006|page=[https://archive.org/details/angolapresidentj0000usai/page/153 153]|isbn=0739716069}}</ref><ref>{{cite book|access-date=14 May 2016|page=27|url=http://siteresources.worldbank.org/AFRICAEXT/Resources/africa-brazil-bridging-chapter2.pdf|title=The History of Brazil–Africa Relations|author=World Bank|work=Bridging the Atlantic}}</ref><ref name="Handbook">{{Cite book|title=Angola, a Country Study|edition=Third|editor-last=Collelo|editor-first=Thomas|year=1991|publisher=Department of the Army, [[American University]]|location=Washington, D.C.|series=Area Handbook Series|isbn=978-0160308444|pages=14–26}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ એંગોલન દરિયાકાંઠાની સાથે સાથે અન્ય ઘણી વસાહતો, કિલ્લાઓ અને વેપારી કોઠીની સ્થાપના કરી, મુખ્યત્વે બ્રાઝિલમાં ખેતી માટે અંગોલન ગુલામોનો વેપાર કરવા.<ref name=Corrado>{{cite book|last=Corrado|first=Jacopo|title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920|date=2008|pages=11–13|publisher=Cambria Press|location=Amherst, New York|isbn=978-1604975291}}</ref> સ્થાનિક વેપારીઓ યુરોપમાં ઉત્પાદીત થતા માલના બદલામાં મોટી સંખ્યામાં પોર્ટુગીઝ સામ્રાજ્ય માટે ગુલામો પ્રદાન કરતા હતા. એટલાન્ટિકમાં ગુલામોના વેપારનો આ રસ્તો બ્રાઝિલની સ્વતંત્રતા પછી ચાલુ રહ્યો હતો.<ref>Iliffe, John (2007) [https://books.google.com/books?id=bNGN2URP_rUC ''Africans: the history of a continent'']. Cambridge University Press. p. 68. {{ISBN|0-521-68297-5}}. For valuable complements for the 16th and 17th centuries see Beatrix Heintze, ''Studien zur Geschichte Angolas im 16. und 17. Jahrhundert'', Colónia/Alemanha: Köppe, 1996</ref> [[File:Kongo audience.jpg|thumb|પોર્ટુગિઝો દ્વારા કોંગોના રાજવી પરિવારની હત્યા સમયનું ચિત્ર]] == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] 9lg6oqgpfroiirbd0zgh5d36n8ufm3t 0 108645 906351 904984 2026-10-16T19:55:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906351 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Flag of Israel.svg|thumb|ઝીયોનીસ્ટ ચળવળ દ્વારા બનાવામાં આવેલ ઈઝરાયલનો ધ્વજ]] '''રાષ્ટ્રવાદ''' એ એક વિચારધારા અથવા તો આંદોલન છે જે કોઈ ચોક્કસ રાષ્ટ્રના હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે, <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Philip|date=1998-03|title=Book reviews : NATION FORMATION: TOWARDS A THEORY OF ABSTRACT COMMUNITY Paul James London, Sage, 1996, xv, 237 pp., $83.00 (paperback). NATION AND COMMEMORATION: CREATING NATIONAL IDENTITIES IN THE UNITED STATES AND AUSTRALIA Lyn Spillman Cambridge, Cambridge University Press, 1997, xii, 252 pp., $29.95 (paperback)|url=http://dx.doi.org/10.1177/144078339803400117|journal=Journal of Sociology|volume=34|issue=1|pages=87–89|doi=10.1177/144078339803400117|issn=1440-7833}}</ref> ખાસ કરીને તેની માતૃભૂમિ ઉપર રાષ્ટ્રનું [[સાર્વભૌમત્વ]] ( સ્વ-શાસન) મેળવવા અને જાળવવાના ઉદ્દેશથી. રાષ્ટ્રવાદ માને છે કે દરેક રાષ્ટ્રએ પોતાની જાતે જ શાસન કરવું જોઈએ અને તેથી જ બાહ્ય દખલથી મુક્ત થવું જોઈએ. રાષ્ટ્ર સંસદ માટે કુદરતી અને આદર્શ આધાર છે, <ref name="Finlayson">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ|title=Political Ideologies: An Introduction|last=Finlayson|first=Alan|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-317-80433-8|editor-last=Geoghegan|editor-first=Vincent|pages=[https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA100 100-102]|chapter=5. Nationalism|editor-last2=Wilford|editor-first2=Rick|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4PsjAwAAQBAJ&pg=PA99}}</ref> અને તે રાષ્ટ્ર રાજકીય શક્તિનો એકમાત્ર હક સ્રોત છે (જેને લોકપ્રિય સાર્વભૌમત્વ કહેવાય છે). <ref>Yack, Bernard. ''Nationalism and the Moral Psychology of Community''. University of Chicago Press, 2012. p. 142</ref> રાષ્ટ્રવાદનો ઉદ્દેશ રાષ્ટ્રીય એકતા અને અખંડિતતાને પ્રોત્સાહન આપવું; સમાન સંસ્કૃતિ, ભાષા, સંપ્રદાય, ઈતિહાસ અને રાજનીતિથી એક રાષ્ટ્રીય ઓળખાણનું નિર્માણ કરવું પણ છે. <ref name="Triandafyllidou">{{Cite journal|last=Triandafyllidou|first=Anna|year=1998|title=National Identity and the Other|url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1998-07_21_4/page/593|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=21|issue=4|pages=593–612|doi=10.1080/014198798329784}}</ref> <ref name="Smith">{{Cite book|title=The Ethnic Revival in the Modern World|last=Smith|first=A.D.|publisher=Cambridge University Press|year=1981}}</ref> તેથી જ રાષ્ટ્રવાદ રાષ્ટ્રની પરંપરાગત સંસ્કૃતિને જાળવવા, ટકાવવા અને તેને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અને સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાન રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનોની સાથે સંકળાય છે. <ref>Smith, Anthony. ''Nationalism: Theory, Ideology, History''. Polity, 2010. pp. 6–7, 30–31, 37</ref> તે રાષ્ટ્રીય સિદ્ધિઓમાં ગૌરવને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, અને દેશભક્તિ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. <ref>{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1642325|title=Global Matrix: Nationalism, Globalism and State-Terrorism|last=Nairn|first=Tom|last2=James|first2=Paul|publisher=Pluto Press|year=2005|location=London and New York}}; and {{Cite book|url=https://www.academia.edu/1642214|title=Globalism, Nationalism, Tribalism: Bringing Theory Back In – Volume 2 of Towards a Theory of Abstract Community|last=James|first=Paul|publisher=Sage Publications|year=2006|location=London}}</ref> રાષ્ટ્રવાદને ઘણીવાર અન્ય વિચારધારાઓ, જેવી કે ઋઢિચુસ્તતા કે સમાજવાદ, સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. == ઈતિહાસ == સમગ્ર ઇતિહાસમાં લોકો તેમના પોતાના જૂથ અને પરંપરાઓ, પ્રાદેશિક અધિકારીઓ અને તેમના વતન સાથેના જોડાણ ધરાવે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદને 18 મી સદી સુધી વ્યાપકપણે માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ ન હતી. <ref>{{Cite book|url=https://www.britannica.com/topic/nationalism|title=Nationalism|last=Kohn|first=Hans|date=2018|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> રાષ્ટ્રવાદ ને સમજવા માટે ત્રણ પરિબળો છે. ''આદિકાળવાદ'' (બારમાસીયવાદ) એ સૂચવે છે કે હંમેશાં રાષ્ટ્રો રહ્યા છે અને રાષ્ટ્રવાદ એ એક કુદરતી ઘટના છે. ''એથોનોસિમ્બોલિઝમ'' (વંશપ્રતીકવાદ) રાષ્ટ્રવાદને ગતિશીલ અને ઉત્ક્રાંતિની ઘટના તરીકે સમજાવે છે અને રાષ્ટ્રો અને રાષ્ટ્રવાદના વિકાસમાં પ્રતીકો, દંતકથાઓ અને પરંપરાઓના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. ''આધુનિકવાદ'' એ એવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે રાષ્ટ્રવાદ એ એક તાજેતરની સામાજિક ઘટના છે જે આધુનિક સમાજની સામાજિક-આર્થિક રચનાઓ જાળવવા માટે અસ્તિત્વમાં હોવી જરૂરી છે. <ref name="Anthony Smith">{{Cite book|title=Nationalism|url=https://archive.org/details/nationalismtheor0000smit_b5h1|last=Smith|first=Anthony|publisher=polity|year=2012|isbn=978-0-7456-5128-6|edition=2nd|location=Cambridge}}</ref> == પ્રતિભાવ == વ્યવહારમાં રાષ્ટ્રવાદને સંદર્ભ અને વ્યક્તિગત દૃષ્ટિકોણના આધારે સકારાત્મક અથવા નકારાત્મક રીતે જોઈ શકાય છે. રાષ્ટ્રવાદને ગ્રીક ક્રાંતિ, આઇરિશ ક્રાંતિ, ઝાયોનિસ્ટ ચળવળ (કે જેણે [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]] બનાવ્યું), અને સોવિયેત યુનિયન વિસર્જનમાં મહત્વના પરીબળ તરીકે જોવામાં આવે છે . <ref>Beissinger, Mark. ''Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State''. Cambridge University Press, 2002. p.8</ref> <ref>Krikorian, Shant. [https://prospectjournal.org/2010/12/01/the-demise-of-the-ussr-in-the-face-of-nationalism/ "The Demise of the USSR in the Face of Nationalism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121034344/https://prospectjournal.org/2010/12/01/the-demise-of-the-ussr-in-the-face-of-nationalism/ |date=2019-11-21 }}. ''Prospect: Journal of International Affairs''. University of California, San Diego, 1 December 2010.</ref> તેના વિરોધમાં, વંશીય તિરસ્કાર સાથે મળીને આવેલ કટ્ટરપંથી રાષ્ટ્રવાદ પણ નાઝી જર્મની દ્વારા કરવામાં આવેલા હોલોકોસ્ટ(સર્વનાશ) માટે એક મુખ્ય પરિબળ હતું. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=drTL9BQtdFcC|title=The Murderous Paradise: German Nationalism and the Holocaust|last=Pierre James|publisher=Greenwood|year=2001|isbn=9780275972424}}</ref> તાજેતરમાં જ રશિયા દ્વારા ક્રિમીઆના વિવાદિત જોડાણમાં રાષ્ટ્રવાદ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ હતું. <ref>"By selling this fateful action in starkly nationalist language, the Putin regime achieved record-high popularity." {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJNfswEACAAJ|title=Russia Before and After Crimea: Nationalism and Identity 2010–17|last=Pål Kolstø|last2=Helge Blakkisrud|publisher=Edinburgh UP|year=2018|isbn=9781474433853|page=xvii}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:રાજનૈતિક વિચારધારા]] icslcngyw95gffvme9e3im9s9ryy3u1 0 109781 906372 904284 2026-10-16T20:31:21Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906372 wikitext text/x-wiki '''સમાજવાદ''' એક આર્થિક અને રાજકીય વિચારસરણી છે, કે જે માને છે કે ઉત્પાદનનાં તમામ સાધનોની પેદાશ, સર્જન, વહેંચણી તથા વિનિમય પર સમગ્ર [[સમાજ]]ની સામૂહિક માલિકી તથા પ્રભુત્ત્વ હોવું જોઈએ.<ref name="મૂળે૨૦૦૭">{{cite encyclopedia|last=મૂળે|first=બાળકૃષ્ણ માધવરાવ|title=સમાજવાદ|encyclopedia=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|date=જાન્યુઆરી ૨૦૦૭|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|edition=પ્રથમ|volume=ખંડ ૨૨ (સ – સા)|location=અમદાવાદ|page=૨૨૩|oclc=213511854}}</ref> સમાજવાદ માને છે કે ન્યાયના ધોરણ પર હાલની ઔદ્યોગિક પદ્ધતિ રચવા માટે દેશના ઉદ્યોગોની માલિકી અને વ્યવસ્થા સમાજને અથવા સમસ્ત પ્રજાને હસ્તક હોવાં જોઈએ. આ સિદ્ધાંતમાં રાજ્યના એક તંત્ર હેઠળ ઉદ્યોગ-વ્યવસ્થા રચવાનો ઉદ્દેશ હોવાથી સમાજવાદને સમૂહવાદ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name=જોષી૨૦૧૬>{{cite book|last=જોષી|first=વિદ્યુતભાઈ|title=પારિભાષિક કોશ-સમાજશાસ્ત્ર|year=૨૦૧૬|edition=દ્વિતીય|publisher=યુનિવર્સિટી ગ્રંથનિર્માણ બોર્ડ|location=અમદાવાદ|page=૧૫૪|isbn=978-93-85344-46-6}}</ref> સમાજવાદ એ આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થાની એક શ્રેણી છે જે ઉત્પાદનના સાધન અને કામદારોના સ્વ-વ્યવસ્થાપનની સામાજિક માલિકી,{{Refn|<ref>{{cite book |title=Upton Sinclair's: A Monthly Magazine: for Social Justice, by Peaceful Means If Possible |url=https://books.google.com/books?id=i0w9AQAAMAAJ |date=1 January 1918 |last=Sinclair |first=Upton |authorlink=Upton Sinclair |quote=Socialism, you see, is a bird with two wings. The definition is 'social ownership and democratic control of the instruments and means of production.'}}</ref><ref name="Nove">{{cite web |last=Nove |first=Alec |title=Socialism |website=New Palgrave Dictionary of Economics, Second Edition (2008) |url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000173 |quote=A society may be defined as socialist if the major part of the means of production of goods and services is in some sense socially owned and operated, by state, socialised or cooperative enterprises. The practical issues of socialism comprise the relationships between management and workforce within the enterprise, the interrelationships between production units (plan versus markets), and, if the state owns and operates any part of the economy, who controls it and how.}}</ref><ref>{{cite book |last=Rosser |first=Mariana V. and J Barkley Jr. |title=Comparative Economics in a Transforming World Economy |url=https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7 |publisher=MIT Press |date=23 July 2003 |isbn=978-0-262-18234-8 |page=[https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7/page/53 53] |quote=Socialism is an economic system characterised by state or collective ownership of the means of production, land, and capital.}}</ref><ref name="N. Scott Arnold 1998. pg. 8">"What else does a socialist economic system involve? Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system" N. Scott Arnold. ''The Philosophy and Economics of Market Socialism : A Critical Study''. Oxford University Press. 1998. p. 8</ref><ref name="Busky1">{{cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Democratic Socialism: A Global Survey |publisher=Praeger |year=2000 |isbn=978-0-275-96886-1 |page=2 |quote=Socialism may be defined as movements for social ownership and control of the economy. It is this idea that is the common element found in the many forms of socialism.}}</ref><ref>{{cite book |author1=Bertrand Badie |author2=Dirk Berg-Schlosser |author3=Leonardo Morlino |title=International Encyclopedia of Political Science |publisher=SAGE Publications, Inc |year=2011 |isbn=978-1-4129-5963-6 |page=2456 |quote=Socialist systems are those regimes based on the economic and political theory of socialism, which advocates public ownership and cooperative management of the means of production and allocation of resources.}}</ref><ref>{{cite book |last=Zimbalist, Sherman and Brown |first=Andrew, Howard J. and Stuart |title=Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach |publisher=Harcourt College Pub |date=1988 |isbn=978-0-15-512403-5 |page=[https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/7 7] |quote=Pure socialism is defined as a system wherein all of the means of production are owned and run by the government and/or cooperative, nonprofit groups. |url=https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/7 }}</ref><ref>{{cite book |last=Brus |first=Wlodzimierz |title=The Economics and Politics of Socialism |publisher=Routledge |date=2015 |isbn=978-0-415-86647-7 |page=87 |quote=This alteration in the relationship between economy and politics is evident in the very definition of a socialist economic system. The basic characteristic of such a system is generally reckoned to be the predominance of the social ownership of the means of production.}}</ref><ref>{{cite book |last=Michie |first=Jonathan |title=Readers Guide to the Social Sciences |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-1-57958-091-9 |page=1516 |quote=Just as private ownership defines capitalism, social ownership defines socialism. The essential characteristic of socialism in theory is that it destroys social hierarchies, and therefore leads to a politically and economically egalitarian society. Two closely related consequences follow. First, every individual is entitled to an equal ownership share that earns an aliquot part of the total social dividend…Second, in order to eliminate social hierarchy in the workplace, enterprises are run by those employed, and not by the representatives of private or state capital. Thus, the well-known historical tendency of the divorce between ownership and management is brought to an end. The society—i.e. every individual equally—owns capital and those who work are entitled to manage their own economic affairs.}}</ref>}} તેમજ તેમની સાથે સંકળાયેલ રાજકીય સિદ્ધાંતો અને હિલચાલ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.<ref name="Socialism at The Free dictionary">"2. (Government, Politics & Diplomacy) any of various social or political theories or movements in which the common welfare is to be achieved through the establishment of a socialist economic system" [http://www.thefreedictionary.com/socialism "Socialism" at The Free dictionary]</ref> સામાજિક માલિકી જાહેર, સામૂહિક અથવા સહકારી માલિકી અથવા તમામ નાગરિકોની સમાન રીતની માલિકી હોઈ શકે છે.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Political Economy, Volume 2|last=O'Hara|first=Phillip|date=2003|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-24187-8|page=71|quote=In order of increasing decentralisation (at least) three forms of socialised ownership can be distinguished: state-owned firms, employee-owned (or socially) owned firms, and citizen ownership of equity.}}</ref> સમાજવાદના ઘણા પ્રકારો છે અને તે બધાને સમાવવા માટે કોઈ એક જ વ્યાખ્યા નથી,<ref name="Peter Lamb 2006. p. 1">{{Harvard citation no brackets|Lamb|Docherty|2006}}</ref> સામાજિક માલિકી દ્વારા વહેંચાયેલ વિવિધ સ્વરૂપો એ તેમાં રહેલું સામાન્ય તત્વ છે.<ref>{{Cite book|title=The Philosophy and Economics of Market Socialism: A Critical Study|url=https://archive.org/details/philosophyeconom0000arno|last=Arnold|first=Scott|date=1994|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508827-4|pages=[https://archive.org/details/philosophyeconom0000arno/page/7 7]–8|quote=This term is harder to define, since socialists disagree among themselves about what socialism ‘really is.’ It would seem that everyone (socialists and nonsocialists alike) could at least agree that it is not a system in which there is widespread private ownership of the means of production…To be a socialist is not just to believe in certain ends, goals, values, or ideals. It also requires a belief in a certain institutional means to achieve those ends; whatever that may mean in positive terms, it certainly presupposes, at a minimum, the belief that these ends and values cannot be achieved in an economic system in which there is widespread private ownership of the means of production…Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast/page/677|title=The Oxford Companion to Christian Thought|last=Hastings, Mason and Pyper|first=Adrian, Alistair and Hugh|date=21 December 2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast/page/677 677]|quote=Socialists have always recognized that there are many possible forms of social ownership of which co-operative ownership is one...Nevertheless, socialism has throughout its history been inseparable from some form of common ownership. By its very nature it involves the abolition of private ownership of capital; bringing the means of production, distribution, and exchange into public ownership and control is central to its philosophy. It is difficult to see how it can survive, in theory or practice, without this central idea.}}</ref> સમાજવાદી તંત્રોને બિન-બજાર અને બજાર સ્વરૂપોમાં વહેંચવામાં આવે છે.<ref name="Kolb">{{Cite book|title=Encyclopedia of Business Ethics and Society, First Edition|last=Kolb|first=Robert|date=19 October 2007|publisher=SAGE Publications, Inc|isbn=978-1412916523|page=1345|quote=There are many forms of socialism, all of which eliminate private ownership of capital and replace it with collective ownership. These many forms, all focused on advancing distributive justice for long-term social welfare, can be divided into two broad types of socialism: nonmarket and market.}}</ref> બિન-બજાર પ્રકારના સમાજવાદમાં પરિબળ બજારો અને નાણાંની જગ્યાએ એન્જીનિયરિંગ અને તકનીકી માપદંડનો સમાવિષ્ટ ગણતરીના સાથે સમાવેશ થાય છે, જેથી ત્યાં એક આર્થિક મિકેનિઝમ ઉત્પન્ન થાય છે જે [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદના]] જ જુદા જુદા આર્થિક કાયદા અનુસાર કાર્ય કરે છે. મૂડી સંચય અને નફા પ્રણાલી સાથે પરંપરાગત રીતે સંકળાયેલ નબળાઇઓ અને કટોકટીઓને દૂર કરવા એ બિન-બજાર સમાજવાદનો હેતુ છે.{{Refn|<ref>{{cite book |last=Bockman |first=Johanna |title=Markets in the name of Socialism: The Left-Wing origins of Neoliberalism |publisher=Stanford University Press |year=2011 |isbn=978-0-8047-7566-3 |page=20 |quote=socialism would function without capitalist economic categories—such as money, prices, interest, profits and rent—and thus would function according to laws other than those described by current economic science. While some socialists recognised the need for money and prices at least during the transition from capitalism to socialism, socialists more commonly believed that the socialist economy would soon administratively mobilise the economy in physical units without the use of prices or money.}}</ref><ref>{{cite book |last=Steele |first=David Ramsay |title=From Marx to Mises: Post Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation |url=https://archive.org/details/frommarxtomisesp0000stee |publisher=Open Court |date=1999 |isbn=978-0-87548-449-5 |pages=[https://archive.org/details/frommarxtomisesp0000stee/page/175 175]–77 |quote=Especially before the 1930s, many socialists and anti-socialists implicitly accepted some form of the following for the incompatibility of state-owned industry and factor markets. A market transaction is an exchange of property titles between two independent transactors. Thus internal market exchanges cease when all of industry is brought into the ownership of a single entity, whether the state or some other organization...the discussion applies equally to any form of social or community ownership, where the owning entity is conceived as a single organization or administration.}}</ref><ref>''Is Socialism Dead? A Comment on Market Socialism and Basic Income Capitalism'', by Arneson, Richard J. 1992. Ethics, vol. 102, no. 3, pp. 485–511. April 1992: "Marxian socialism is often identified with the call to organize economic activity on a nonmarket basis."</ref><ref>''Market Socialism: The Debate Among Socialists'', by Schweickart, David; Lawler, James; Ticktin, Hillel; Ollman, Bertell. 1998. From "The Difference Between Marxism and Market Socialism" (pp. 61–63): "More fundamentally, a socialist society must be one in which the economy is run on the principle of the direct satisfaction of human needs...Exchange-value, prices and so money are goals in themselves in a capitalist society or in any market. There is no necessary connection between the accumulation of capital or sums of money and human welfare. Under conditions of backwardness, the spur of money and the accumulation of wealth has led to a massive growth in industry and technology ... It seems an odd argument to say that a capitalist will only be efficient in producing use-value of a good quality when trying to make more money than the next capitalist. It would seem easier to rely on the planning of use-values in a rational way, which because there is no duplication, would be produced more cheaply and be of a higher quality."</ref><ref>''The Economics of Feasible Socialism Revisited'', by Nove, Alexander. 1991. p. 13: "Under socialism, by definition, it (private property and factor markets) would be eliminated. There would then be something like ‘scientific management’, ‘the science of socially organized production’, but it would not be economics."</ref><ref>{{cite web |title=Socialism and Capitalism: Are They Qualitatively Different Socioeconomic Systems? |last=Kotz |first=David M. |access-date=19 February 2011 |website=University of Massachusetts |url=http://people.umass.edu/dmkotz/Soc_and_Cap_Diff_Syst_06_12.pdf |archive-date=31 ઑગસ્ટ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831211913/http://people.umass.edu/dmkotz/Soc_and_Cap_Diff_Syst_06_12.pdf: |url-status=dead }} "This understanding of socialism was held not just by revolutionary Marxist socialists but also by evolutionary socialists, Christian socialists, and even anarchists. At that time, there was also wide agreement about the basic institutions of the future socialist system: public ownership instead of private ownership of the means of production, economic planning instead of market forces, production for use instead of for profit."</ref><ref name="Toward a Socialism for the Future, in the Wake of the Demise of the Socialism of the Past 1">''Toward a Socialism for the Future, in the Wake of the Demise of the Socialism of the Past'', by Weisskopf, Thomas E. 1992. Review of Radical Political Economics, Vol. 24, No. 3–4, p. 2: "Socialism has historically been committed to the improvement of people's material standards of living. Indeed, in earlier days many socialists saw the promotion of improving material living standards as the primary basis for socialism's claim to superiority over capitalism, for socialism was to overcome the irrationality and inefficiency seen as endemic to a capitalist system of economic organization."</ref><ref>{{cite book |last=Prychito |first=David L. |title=Markets, Planning, and Democracy: Essays After the Collapse of Communism |url=https://archive.org/details/marketsplanningd0000pryc |publisher=Edward Elgar Publishing |date=2002 |isbn=978-1-84064-519-4 |page=[https://archive.org/details/marketsplanningd0000pryc/page/12 12] |quote=Socialism is a system based upon de facto public or social ownership of the means of production, the abolition of a hierarchical division of labor in the enterprise, a consciously organized social division of labor. Under socialism, money, competitive pricing, and profit-loss accounting would be destroyed.}}</ref>}} તેનાથી વિપરીત રૂપે બજારોના સમાજવાદે નાણાકીય ભાવો, પરિબળ બજારો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં નફાના હેતુનો ઉપયોગ જાળવી રાખ્યો છે, જે સામાજીક માલિકીના ઉદ્યોગોના સંચાલન અને તેમની વચ્ચે મૂડી ચીજોની ફાળવણી સંદર્ભે છે. આ કંપનીઓ દ્વારા પ્રાપ્ત નફો પ્રત્યેક કંપનીના કર્મચારીઓ દ્વારા સીધો જ નિયંત્રિત કરવામાં આવતો હોય છે અથવા સામાજિક ડિવિડન્ડના રૂપમાં મોટા પ્રમાણમાં સમાજને પ્રાપ્ત થતો હોય છે.<ref name="Social Dividend versus Basic Income Guarantee in Market Socialism, 2004">''Social Dividend versus Basic Income Guarantee in Market Socialism'', by Marangos, John. 2004. International Journal of Political Economy, vol. 34, no. 3, Fall 2004.</ref> <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Political Economy, Volume 2|last=O'Hara|first=Phillip|date=2000|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-24187-8|page=71|quote=Market socialism is the general designation for a number of models of economic systems. On the one hand, the market mechanism is utilized to distribute economic output, to organize production and to allocate factor inputs. On the other hand, the economic surplus accrues to society at large rather than to a class of private (capitalist) owners, through some form of collective, public or social ownership of capital.}}</ref><ref>{{Cite book|title=Socialism After Communism: The New Market Socialism|url=https://archive.org/details/socialismafterco0000pier|last=Pierson|first=Christopher|date=1995|publisher=Pennsylvania State Univ Press|isbn=978-0-271-01478-4|page=[https://archive.org/details/socialismafterco0000pier/page/96 96]|quote=At the heart of the market socialist model is the abolition of the large-scale private ownership of capital and its replacement by some form of ‘social ownership’. Even the most conservative accounts of market socialism insist that this abolition of large-scale holdings of private capital is essential. This requirement is fully consistent with the market socialists’ general claim that the vices of market capitalism lie not with the institutions of the market but with (the consequences of) the private ownership of capital...}}</ref> સમાજવાદી રાજકારણ અભિગમમાં આંતરરાષ્ટ્રીયવાદી અને રાષ્ટ્રવાદી બંને રહ્યું છે; રાજકીય પક્ષો દ્વારા સંગઠિત તે પક્ષના આંતરિક રાજકારણનો વિરોધ કરે છે; ટ્રેડ યુનિયન સાથે ઓવરલેપિંગ સમયે અને અન્ય સમયે સ્વતંત્ર અને યુનિયનોની ટીકાત્મક ભૂમિકા ભજવે છે; તે ઔદ્યોગિક અને વિકાસશીલ દેશો બંનેમાં હાજર છે.<ref>"In fact, socialism has been both centralist and local; organized from above and built from below; visionary and pragmatic; revolutionary and reformist; anti-state and statist; internationalist and nationalist; harnessed to political parties and shunning them; an outgrowth of trade unionism and independent of it; a feature of rich industrialized countries and poor peasant-based communities" Michael Newman. Socialism: A very Short introduction. Oxford University Press. 2005. p. 2.</ref> સમાજવાદી ચળવળમાં ઉદ્ભવતી સામાજિક લોકશાહીએ બજાર સાથે મિશ્ર અર્થતંત્રને સ્વીકાર્યું છે જેમાં આવક પુનઃવિતરણ અથવા આવક નિયમન અને કલ્યાણકારી રાજ્યના રૂપમાં નોંધપાત્ર રીતે રાજ્ય તરફથી દખલનો સમાવેશ થાય છે. બજાર સમાજવાદ એ એક પ્રકારની આર્થિક લોકશાહી ની દરખાસ્ત કરે છે જ્યાં કંપનીઓ, ચલણો, રોકાણો અને કુદરતી સંસાધનોનું વધુ વિકેન્દ્રિત નિયંત્રણ છે. ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:રાજનૈતિક વિચારધારા]] rwug48yzf1efo3wm00r1de1325upl27 0 110443 906379 856413 2026-10-17T04:34:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906379 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = માતંગિની હઝરા |ફોટો = Matangini Hazra.jpg |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = |જન્મ તારીખ = {{birth date|df=yes|1870|11|17}} |જન્મ સ્થળ = તમલુક, બંગાળ પ્રાંત, બ્રિટિશ ભારત. |મૃત્યુ તારીખ = {{death date and age|df=yes|1942|9|29|1870|10|19}} |મૃત્યુ સ્થળ = તમલુક, બંગાળ પ્રાંત, બ્રિટિશ ભારત. |મૃત્યુનું કારણ = અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા છોડવામાં આવેલી ગોળી |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = |હુલામણું નામ = |જન્મ સમયનું નામ = মাতঙ্গিনী হাজরা |નાગરીકતા = |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = |ભાગીદાર = |સંતાન = |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''માતંગિની હઝરા''' (૧૭ નવેમ્બર ૧૮૭૦ <ref>{{Cite web|url=http://www.biplobiderkotha.com/index.php?option=com_content&view=article&id=244:2010-10-19-10-18-37&catid=36:bengali-revolutionary-&Itemid=27|title=বিপŕ§?ŕŚ˛ŕŚŹŕ§€ ŕŚŽŕŚžŕŚ¤ŕŚ™ŕ§?ŕŚ—ŕŚżŕŚ¨ŕ§€ ŕŚšŕŚžŕŚœŕŚ°ŕŚž|date=2010-10-19|publisher=Biplobiderkotha.com|access-date=2012-10-03|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815171018/http://www.biplobiderkotha.com/index.php?option=com_content&view=article&id=244:2010-10-19-10-18-37&catid=36:bengali-revolutionary-&Itemid=27|url-status=dead}}</ref> - ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૨ <ref>{{Cite web|url=http://www.amardeshonline.com/pages/details/2010/09/29/46101|title=মাতঙ্গিনী হাজরা|date=2010-09-29|publisher=Amardeshonline.com|access-date=2012-10-03}}</ref> ) એક [[ભારત|ભારતીય]] ક્રાંતિકારી હતા. તેમણે પોતાના મૃત્યુ પર્યંત [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]<nowiki/>માં ભાગ લીધો હતો. બ્રિટિશ ઇન્ડિયન પોલીસ દ્વારા [[તમલુક]] પોલીસ સ્ટેશન સામે (તે સમયના મિદનાપુર જિલ્લામાં) તેમના પર ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૨ ના દિવસે ગોળી ચલાવવામાં આવી હતી. તેમને પ્રેમથી ''ગાંધી બૂરી'' (ગાંધી બુઢ્ઢી, વૃદ્ધ ગાંધી મહિલા માટેનો [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] શબ્દ ) તરીકે જાણીતી હતી ''.'' <ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Amin|first=Sonia|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=|edition=Second|chapter=Hazra, Matangini|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Hazra,_Matangini}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સહભાગ == તેણીના પ્રારંભિક જીવન વિશે વધુ જાણકારી નથી, સિવાય કે તેમનો જન્મ ૧૮૬૯માં [[તમલુક]] નજીકના નાના ગામ હોગલામાં થયો હતો, અને તે એક ગરીબ ખેડૂતની પુત્રી હોવાને કારણે, તેમને ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું ન હતું.<ref name="Freedom">{{Cite book|title=Freedom Movement in Midnapore|last=Maity|first=Sachindra|publisher=Firma, K.L.|year=1975|location=Calcutta|pages=112–113}}</ref> તેમના લગ્ન વહેલા થયાં હતાં અને કોઈ સંતાન વિના તે અઢાર વર્ષની ઉંમરે વિધવા થઈ ગઈ હતી.<ref name="Banglapedia"/> ઈ.સ. ૧૯૦૫ માં, તેમણે એક ગાંધીવાદી તરીકે ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સક્રિયપણે રસ લેવો શરૂ કર્યો.<ref name="Freedom"/> મિદનાપુરમાં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની નોંધપાત્ર વિશેષતા મહિલા સત્યાગ્રહીઓનો સહભાગ હતો.<ref name="Local">{{Cite book|title=Local Politics and Indian Nationalism: Midnapur (1919-1944)|last=Chakrabarty|first=Bidyut|publisher=Manohar|year=1997|location=New Delhi|pages=}}</ref> ઈ.સ. ૧૯૩૨ માં, તેમણે [[સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ]]માં ભાગ લીધો અને [[દાંડી સત્યાગ્રહ|મીઠાનો કાયદો]] તોડવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમને તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેણે તે કર નાબૂદ કરવા માટે તેમણે વિરોધ ચાલુ રાખ્યો હતો તેથી તેમની ફરી ધરપકડ કરાઈ, તેમને [[બહરામપુર]] ખાતે છ મહિના માટે જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Banglapedia"/> છૂટા થયા પછી તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના સક્રિય સભ્ય બન્યા હતા અને પોતાની ''[[ખાદી]]'' જાતે કાંતવાનો તેમણે પ્રયત્ન કર્યો હતો. ઈ.સ. ૧૯૩૩ માં તેમણે [[શ્રીરામપૂર]] ખાતેની પેટા વિભાગીય કોંગ્રેસ પરિષદમાં હાજરી આપી હતી અને પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા લાઠી મારમાં તેઓ ઘાયલ થયા ગઈ હતા. == ભારત છોડો આંદોલનમાં સહભાગ == [[ભારત છોડો આંદોલન]]ના ભાગ રૂપે, કોંગ્રેસના સભ્યોએ મિદનાપુર જિલ્લાના વિવિધ પોલીસ મથકો અને અન્ય સરકારી કચેરીઓ કબ્જે કરીને જાતે ચલાવવાની યોજના બનાવી.<ref name="Banglapedia"/> જિલ્લામાં બ્રિટીશ સરકારને ઉથલાવીને અને સ્વતંત્ર ભારતીય રાજ્યની સ્થાપના માટે આ એક પગલું હતું. હઝરા તે સમયે ૭૧ વર્ષના હતા, તમલુક પોલીસ મથક હસ્તક કરી સંભાળવાના હેતુથી છ હજાર સમર્થકો, મોટે ભાગે મહિલા સ્વયંસેવકોના મોરચાની આગેવાની હઝરાએ કરી હતી.<ref name="Freedom"/> <ref name="Local"/> જ્યારે સરઘસ નગરની હદ સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે તેમને ક્રાઉન પોલીસે [[ભારતીય દંડ સંહિતા]]ની કલમ ૧૪૪ હેઠળ વિખરાઈ જવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેણી આગળ વધી કે તરત જ, તેમના પર ગોળી છોડવામાં આવી. તે વધુ આગળ વધી અને પોલીસને ભીડ પર ગોળીબાર ન કરવા અપીલ કરી. તમલુક સમાંતર રાષ્ટ્રીય સરકારના અખબાર ''બિપ્લાબી'' એ આ પ્રમાણે ટિપ્પણી કરી: {{quote|માતંગિનીએ ગુના અદાલત ઈમારતની ઉત્તરેથી મોરચો આગળ શરૂ કર્યો; ગોળીઓ છોડવાની શરૂઆત થવા છતાં તેણે હાથમાં ત્રિરંગો પકડી આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું, અને સ્વયંસેવકોને પાછળ રહેવા જણાવ્યું. પોલીસે તેમના પર ત્રણા વખત ગોળી છોડી. કપાળમાં જખમો છતાં તેમણે આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="Local"/>}} તેને ગોળી વાગી હોવા છતાં તેણી ''[[વંદે માતરમ્]]'', "માતૃભૂમિનો જયકાર" રટતી રહી. તેણીએ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|રાષ્ટ્રિય કોંગ્રેસ]]ના ધ્વજને પછી પણ ઉંચો ફરતો રાખ્યો.<ref name="Banglapedia"/> <ref name="Freedom"/> <ref name="Local2">{{Cite book|title=Local Politics and Indian Nationalism: Midnapur (1919-1944)|last=Chakrabarty|first=Bidyut|publisher=Manohar|year=1997|location=New Delhi|page=167}}</ref> == વારસો == [[ચિત્ર:Kolkata_Matangini_Hazra.jpg|right|thumb|251x251px|કોલકાતાના મેદાન પર હજીરાની પ્રતિમા]] સમાંતર તમલુક સરકારે તેમના "તેમના દેશ માટે શહાદત" ની પ્રશંસા કરીને ખુલ્લા બળવો વહોર્યો હતો અને બે વર્ષ ચાલી હતી. ઈ.સ. ૧૯૪૪ માં ગાંધીજીએ તેને બંધ કરવાની વિનંતિ કરતા તે બંધ કરી દેવાઈ.<ref name="Local2"/> ભારતે ૧૯૪૭ માં આઝાદી મેળવી અને અસંખ્ય શાળાઓ, વસાહતો અને શેરીઓનું નામ હજારાના નામ પર રાખવામાં આવ્યું. સ્વતંત્ર ભારતમાં [[કોલકાતા|કોલકાતામાં]] સ્થાપિત મહિલાની પ્રથમ પ્રતિમા ૧૯૭૭ માં હજીરાની હતી. <ref name="statue">{{Cite web|url=http://www.catchcal.com/kaleidoscope/at_first_calcutta/f.asp|title=At first in Kolkata|last=catchcal.com|first=|year=2006|access-date=2006-09-29}}</ref> તમલુકમાં તેની હત્યા કરાઈ તે સ્થળે હવે એક પ્રતિમા ઊભી છે. <ref name="Haldia">{{Cite web|url=http://www.hdaindia.com/tourism.htm|title=Haldia Development Authority|last=Haldia Development Authority|year=2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20061031054728/http://www.hdaindia.com/tourism.htm|archive-date=31 October 2006|access-date=2006-09-29}}</ref> ઈ.સ. ૨૦૦૨ માં, ભારત છોડો આંદોલન નામની એક શ્રેણીના ભાગ રૂપે અને તમલુક રાષ્ટ્રીય સરકારની રચના સાઠ વર્ષ નિમિત્તે, ભારત ટપાલ વિભાતે પાંચ [[રૂપિયો|રૂપિયા]]ના મૂલ્યની માતંગી હઝરાના ચિત્રની [[ટપાલ ટિકિટ]] જાહેર કરી. == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૧૮૭૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૨માં મૃત્યુ]] cz2ikb0j9l3mx0uf7na6cu1jaznandj 0 112771 906353 903867 2026-10-16T19:55:46Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906353 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ધાર્મિક જીવનચરિત્ર |name=અરુંધતી |image=Ramabhadracharya Works - Painting in Arundhati (1994).jpg |alt=અરુંધતી |caption=[[વસિષ્ઠ]] અને અરુંધતી, તેમના આશ્રમમાં [[કામધેનુ]] સાથે [[યજ્ઞ]] કરતા. હિંદી મહાકાવ્ય પુસ્તક અરુંધતીનું છેલ્લું પાનું (૧૯૯૪). |religion=[[હિંદુ ધર્મ]] |spouse=[[વસિષ્ઠ]] |children=શક્તિ મહર્ષિ }} '''અરુંધતી''' ({{Lang-sa|अरुन्धती}}) સપ્તર્ષિમાંના એક એવા ઋષિ [[વસિષ્ઠ]]ની પત્ની છે. ''ઉર્સા મેજર'' (સપ્તર્ષિ) નામના નક્ષત્ર એક તારાને વસિષ્ઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અરુંધતીને [[શુક્ર (ગ્રહ)|સવારનો તારા]] (શુક્ર ગ્રહ) અને એલ્કોર નામના તારા સાથે પણ ઓળખવામાં આવી છે, અલ્કોર તારો ''ઉર્સા મેજર'' નક્ષત્રમાં માઈઝાર (ભારતીય ખગોળ અનુસાર સપ્તર્ષિમાં વસિષ્ઠ મહર્ષિ તરીકે ઓળખાતો તારો) સાથે જોડિયો તારો બનાવે છે. સપ્તર્ષિના સાત ઋષિઓમાંથી એકની જ પત્ની હોવા છતાં, અરુંધતીને સાત ઋષિ સમાન જ સન્માન આપવામાં આવે છે અને તેમની સાથે જ પૂજવામાં આવે છે.<ref name="apte-ref1">Apte 2000, p. 51.</ref> વૈદિક અને પૌરાણિક સાહિત્યમાં તેમને પવિત્રતા, વૈવાહિક આનંદ અને પત્ની ભક્તિનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.<ref name="garg-Arundhati">Garg 1992, pp. 647-648</ref> સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં પૌરાણિક સાહિત્ય પછીના મહાકાવ્યમાં, તેમને "પવિત્ર અને આદરણીય" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે અને તે એક અવું પાત્ર છે જે અડગ, પ્રેરણાદાયી અને અનુકરણ લાયક છે.<ref name="Arundhati-intro">Rambhadracharya 1994, pp. ''iii—vi''.</ref><ref name="ks-kale">Kale, pp. 197-199</ref> [[હિંદુ|હિંદુ સંસ્કૃતિ]]માં અરુંધતી પર કેન્દ્રિત અનેક માન્યતાઓ, પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ પ્રચલિત છે જેમાં સપ્તપદી પછીના લગ્ન સમારંભમાં એક વિધિ, ઉપવાસ, નિકટવર્તી મૃત્યુને લાગતી માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે. == હિંદુ શાસ્ત્રોમાં == વિવિધ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અરૂંધતીના જન્મ અને જીવનનો ઉલ્લેખ છે. અરૂંધતીના જન્મની કથા શિવ પુરાણ અને [[શ્રીમદ્ ભાગવતમ્|ભાગવત પુરાણ]]માં જોવા મળે છે. [[બ્રહ્મા]]એ અરૂંધતિને આપેલી સૂચનાનું વર્ણન રામચરિતમાનસના ઉત્તરાકાંડમાં આપવામાં આવ્યું છે. [[વિશ્વામિત્ર]] અને વસિષ્ઠ ઋષિ વચ્ચેની ચડસાચડસી ને કારણે તેણીના સો પુત્રો મૃત્યુ પામે છે તેનું વર્ણન [[વાલ્મિકી]] [[રામાયણ]]ના બાલકાંડમાં આપેલું છે. [[મહાભારત]] અને અનેક બ્રાહ્મણ ગ્રંથો શક્તિ સહિત તેના પુત્રો અને પૌત્ર પરાશરનું વર્ણન કરે છે. [[સીતા]] અને [[રામ]] સાથે અરુંધતિની બેઠકોનો ઉલ્લેખ રામાયણ, રામચરિતમાનસ અને [[વિનય પત્રિકા]]માં છે.<ref name="Arundhati-intro" /> [[શિવ]]ને [[પાર્વતી]] સાથે લગ્ન કરવા માટે મનાવવામાં તેણીની ભૂમિકાનું વર્ણન [[કાલિદાસ]]ના કુમારસંભવના છઠ્ઠા ખંડમાં આવે છે.<ref name="ks-kale" /> == જીવન == ભાગવત પુરાણ અનુસાર, કર્દમ અને દેવહુતિની નવ પુત્રીઓમાં અરૂંધતી આઠમું સંતાન છે. તે પરાશરની દાદી અને [[વ્યાસ]]ની મોટી-દાદી છે.<ref name="Arundhati-intro" /> શિવ પુરાણમાં તેમને અગાઉના જન્મમાં બ્રહ્માની વિચાર(મગજ)થી જન્મેલી પુત્રી ''સંધ્યા'' તરીકે વર્ણવાઈ છે. વસિષ્ઠની સૂચના પર, સંધ્યાએ પોતાને શુદ્ધ કરવા માટે તપશ્ચર્યા કરી શિવને પ્રસન્ન કર્યા, શિવએ તેમને મેધાતીથીની અગ્નિમાં કૂદવાનું કહ્યું. તે પછી તે મેધાતીથીની પુત્રી તરીકે તેમનો જન્મ થયો હતો અને વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્ન થયા. કેટલાક અન્ય પુરાણો તેમને [[કશ્યપ]]ની પુત્રી અને [[નારદ મુનિ]] અને પર્વતની બહેન તરીકે વર્ણવે છે, અને નારદે વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્નન કરાવ્યા.<ref name="garg-Arundhati" /> મહાભારત અરૃંધતિને એક તપસ્વીની તરીકે વર્ણવે છે જે સાત ઋષિઓને પણ પ્રવચનો આપતી હતી. [[અગ્નિ]]ની પત્ની સ્વાહા, અન્ય છ ઋષિઓની પત્નીઓનું રૂપ ધારણ કરી શકી, પરંતુ વસિષ્ઠની પત્ની અરુંધતિનું નહીં. મહાકાવ્યમાં એ પણ વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ૧૨ વર્ષ સુધી વરસાદ ન પડ્યો ત્યારે તેણીએ એકવાર શિવને પ્રસન્ન કર્યા અને મૂળ અને ફળ વિના પીડિત સાત ઋષિઓને સહાય કરી હતી. તેમની પવિત્રતતા અને પતિની સેવાનો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં અપ્રતિમ છે.<ref name="garg-Arundhati" /> વાલ્મીકિ રામાયણ મુજબ, તેણીને સો પુત્રો થયા, જેમને વિશ્વામિત્ર દ્વારા મૃત્યુનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને શક્તિ નામનો પુત્ર અને બાદમાં સુયજ્ઞ નામના બીજા પુત્રનો જન્મ થયો, જેણે વસિષ્ઠના આશ્રમમાં રામ સાથે અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref name="Arundhati-intro" /> કેટલાક સ્રોત કહે છે કે તેમને શક્તિ અને ચિત્રકેતુ સહિત આઠ પુત્રો હતા.<ref name="garg-Arundhati" /> == લગ્ન વિધિમાં == [[ચિત્ર:Dipper.jpg|right|thumb|380x380px|પરંપરાગત ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં, અર્સ મેજર (સપ્તર્ષિ)નામના નક્ષત્રમાં આવે લા બે જોડિયા તારા માયઝર અને અલ્કોરની જોડી વસિષ્ઠ અને અરુંધતી તરીકે ઓળખાય છે.]] હિંદુ લગ્નની એક ધાર્મિક વિધિમાં, વરરાજા કન્યાને વસિષ્ઠ અને અરૂંધતીના જોડિયા તારાઓને એક આદર્શ દંપતી તરીકે બતાવે છે, જે વૈવાહિક પરિપૂર્ણતા અને વફાદારીનું પ્રતીક છે. યુગલોને વૈવાહિક પ્રેમ અને સ્નેહનું પ્રતીક સમાન નક્ષત્ર શોધવાનું કહેવામાં આવે છે.<ref name="garg-Arundhati" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1990|editor-last=K.S. Gautam|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/70 70]}}</ref> [[ચૈત્ર]] મહિનાના સુદ બીજના દિવસે, ભારતના અમુક પ્રદેશોમાં, અરુંધતીના સન્માનમાં જેમના પતિ જીવિત છે, તેવી પત્નીઓ દ્વારા એક વ્રત રાખવામાં આવે છે. આ વ્રત એવી માન્યતા ધરાવે છે કે તેનું પાલન કરતી મહિલાઓ વિધવા નહીં થાય.<ref>Garg 1992, p. 649</ref> નરી આંખે અરુંધતી તારો એકદમ ઝાંખો દેખાય છે, એવી માન્યતા છે કે જ્યારે કોઈ મૃત્યુની નજીક હોય છે, ત્યારે તે અરૂંધતિ તારો જોઈ શકતા નથી.<ref name="apte-ref1">Apte 2000, p. 51.</ref> તેની ઝાંખપને લીધે, અરુંધતી તારાને શોધવા પહેલાં તેજસ્વી તારાઓ બતાવવામાં આવે છે, અને તેની મદદ લઈ અરુંધતી તારો નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. આને આધારે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]માં એક રૂઢિ પ્રયોગ બન્યો છે જેને અરુંધતી દર્શન ન્યાય (अरुन्धतीदर्शनन्यायः) કહે છે. જે અનુસાર જ્ઞાત પદાર્થોને ઓળખી, અજ્ઞાત અર્થ દર્શાવાય છે.<ref name="apte-ref2">Apte 2000, p. 305.</ref> == સાહિત્યમાં == અરુંધતીના જીવન પર ૧૯૯૪ માં [[રામભદ્રાચાર્ય|જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય]] દ્વારા એક હિંદી મહાકાવ્ય ''અરુંધતી'' નામે રચવામાં આવ્યું છે. == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * {{Cite book|title=The Student's Sanskrit-English Dictionary|url=https://archive.org/details/snj.studentssanskrit0000vama_j6a0|last=Apte|first=Vaman S.|date=January 1, 2000|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0045-8}} * {{Cite book|title=Dictionary of Hindu Lore and Legend|last=Dallapiccola|first=Anna|date=April 2004|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-28402-5}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC&pg=PA648&dq=arundhati+intitle:Encyclopaedia+intitle:of+intitle:the+intitle:Hindu+intitle:world&hl=en&ei=GLfOTb6kFo-avgPw6JWbCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=arundhati%20intitle%3AEncyclopaedia%20intitle%3Aof%20intitle%3Athe%20intitle%3AHindu%20intitle%3Aworld&f=false|title=Encyclopaedia of the Hindu world: Ar-Az|last=Garg|first=Gaṅgā Rām|publisher=South Asia Books|year=1992|isbn=978-81-7022-376-4|volume=3|access-date=May 15, 2011}} * {{Cite book|title=Kumārasambhava of Kālidāsa|url=https://archive.org/details/kumarasambhavaof0000klid|last=Kale|first=Moreshvar Ramchandra|publisher=Motilal Banarsidass|year=2004|isbn=978-81-208-0161-5|edition=7th}} * {{Cite book|title=अरुन्धती महाकाव्य|last=Rambhadracharya|first=Svami|date=July 7, 1994|publisher=Shri Raghav Sahitya Prakashan Nidhi|location=Haridwar, Uttar Pradesh, India|pages=''iii—vi''|language=hi|trans-title=The Epic Arundhatī}} {{રામાયણ}} [[શ્રેણી:ઋષિઓ]] [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] 2pq5iyuwdo355877rjxcugpjkq4bry7 0 128167 906377 859725 2026-10-17T03:31:20Z ~2026-55793-07 89605 /* સાહિત્ય રચના */ 906377 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = રતુદાન રોહડિયા | image = | caption = | birth_name = રતુદાન બાણીદાન રોહડિયા | birth_date = ૧૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૮ | birth_place = [[સુમરી ભાલસન (તા. જામનગર)|સુમરી]], ગુજરાત | death_date = ૧૭ ફેબ્રઆરી ૨૦૦૮ | death_place = રાજકોટ | occupation = નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, સંપાદક અને સાહિત્ય સંશોધક | nationality = ભારતીય | pseudonym = દેવહંસ | period = | genre = | subject = ચારણી સાહિત્ય | movement = | notableworks = ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો | awards = | influenced = | signature = }} '''રતુદાન બાણીદાન રોહડિયા''' (૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૭ - ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮) એ એક નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, સંપાદક અને સાહિત્યના વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસી હતા. તેઓ [[સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી]] માટે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકત્ર કરવાના કાર્ય માટે જાણીતા હતા. તેમણે [[ઝવેરચંદ મેઘાણી પુરસ્કાર]] અને [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]નો પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો. == જીવન == તેમનો જન્મ ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૭ના દિવસે [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]]ના [[સુમરી ભાલસન (તા. જામનગર)|સુમરી]] ગામે થયો હતો. તેઓ બાળપણથી જ મૂક–બધિર હતા.<ref name="DB">{{Cite web|title=ચારણી હસ્તપ્રત ભંડાર સાથે રતુદાન રોહડિયાનું નામ જોડાયું - દિવ્ય ભસ્કર|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-1523743-2344539.html|access-date=2021-10-01|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|last=GujLit|first=ગુજરાતી લિટરેચર !|title=ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઈતિહાસ (અભ્યાસ અને સંશોધન) / રતુદાન રોહડિયા|url=http://gujlit.com/book-details.php?bId=132|access-date=2021-10-01|website=GujLit|language=en|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001174124/http://gujlit.com/book-details.php?bId=132|url-status=dead}}</ref> તેમણે બીજા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. એમની ચારણી સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ જોઈ સૌરાષ્ટ્ર વિશ્વવિદ્યાલયના આધ્ય કુલપતિ [[ડોલરરાય માંકડ]] તેમને રાજકોટ લઇ આવ્યા અને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી માટે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકત્ર કરવાની જવાબદારી સોંપી.<ref name="DB"/> આગળ જતા તેમણે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકઠી કરી. આ કાર્ય માટે તેમણે [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]], [[હરિયાણા]], દિલ્હી, [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]]માં શોધ ચલાવી હતી. ચારણી સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય સાથે તેમણે જૈન સાહિત્ય, મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો પણ અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૬૯-૭૦ અને ૧૯૯૬-૯૭ દરમ્યાન તેમણે સૌરાષ્ટ્ર વિશ્વવિદ્યાલયમાં હસ્તપ્રત-નિરીક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref name="GVK">{{Cite web|title=રોહડિયા, રતુદાન બાણીદાન, ‘દેવહંસ’ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AB%8B%E0%AA%B9%E0%AA%A1%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE-%E0%AA%B0%E0%AA%A4%E0%AB%81%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%A8-%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%A8/|access-date=2021-10-01|language=en-GB}}</ref> == સાહિત્ય રચના == 'દેવહંસ' એ ઉપનામથી તેઓ સાહિત્યકૃતિઓ રચતા. તેમણે ચારણી સાહિત્યની લગભગ ૨૨,૦૦૦થી વધુ હસ્તપ્રતો એકત્ર કરી હતી આ કૃતિઓને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીમાં રાખવામાં આવી છે. તેમણે ૧૨૫૦ જેટલા લેખો અને અનેક માસિકો તથા અખબારોમાં કટારો લખી છે. તેમના ૩૦થી વધુ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયા છે. તેમણે જીવનકથા, વાર્તાસંગ્રહ, સંતસાહિત્ય, નવલકથા, ચારણી સાહિત્યનાં સંશોધનપૂર્ણ સંપાદનો જેવા સાહિત્ય પ્રકારો રચ્યા છે. ‘દેવીપુત્ર’ અને ‘રત્નાકર’ના સામાયિકોના તંત્રીપદે અને ‘હિંદી ચારણવાણી’ના સહસંપાદક તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યું હતું.<ref name="GVK"/> === પ્રકીર્ણ === * ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૧૯૮૫) * વિપ્ર વોળાવળ (૧૯૮૯) * લીંબડીની ઝમાળ * સભાપર્વ (૧૯૯૮) * ચારણી સાહિત્ય: આપણો સમૃદ્ધ અને સાંસ્કૃતિક વારસો (૧૯૮૨) * નાગદમણ (૧૯૮૬) * ચંદ્રલેખા ચોપાઈ (જૈન સાહિત્ય - ૧૯૮૮ ) === અન્ય સાહિત્ય === * લાખેણી (લોકકથાસંગ્રહ - ૧૯૯૧) * જોબન જુદ્ધે ચડે (નવલકથા - ૧૯૯૩) * વહીવંચા બારોટ: પરિચય અને પ્રદાન (બારોટી સાહિત્ય - ૧૯૯૮) * જગદંબા જેતબાઈ (જીવનકથા) * રતન સવાયાં (વાર્તાસંગ્રહ) * અમૃતવાણી (સંતસાહિત્ય) == સન્માન == તેમને ''દુલા કાગ ઍવૉર્ડ'' (૧૯૮૭), ‘રાજકોટ રત્ન’ ઍવૉર્ડ (૨૦૦૦) તથા લોકકલાક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ [[ગુજરાત સરકાર]]ના યુવક સેવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ વિભાગ તરફથી ૧૯૯૯–૨૦૦૦ના વર્ષનો [[ઝવેરચંદ મેઘાણી પુરસ્કાર]] એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="GVK"/> તેમના ''ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઇતિહાસ'' (૧૯૮૫), ''વિપ્ર વોળાવળ'' (૧૯૮૯), ''લીંબડીની ઝમાળ અને સભાપર્વ'' (૧૯૯૮) નામક ગ્રંથોને [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]] દ્વારા પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યા છે.<ref name="GVK"/> સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી ભાષા સાહિત્ય ભવનના હસ્તપ્રત ભંડાર સાથે તેમનું નામ જોડવામાં આવ્યું છે.<ref name="DB"/> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ]] qudijjxmfie4jkfcsdol5vsvaof6zsh 0 139678 906352 905487 2026-10-16T19:55:28Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906352 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | name = અહલ્યા | deity_of = <!-- or god_of / Alusi_of --> | member_of = પંચકન્યા | image = Ahalya.jpg | caption = ''અહલ્યા'' : [[રાજા રવિ વર્મા]]નું તૈલચિત્ર. (૧૮૪૮–૧૯૦૬) | alt = લાલ રંગની કિનારીવાળી સફેદ સાડી પહેરેલી એક યુવતીનું ચિત્ર જેમાં તે એક ઝાડ પર ટેકે ઊભી છે, તે પોતાના લાંબા કાળા વાળમાં પોતાનો ડાબો હાથ ફેરવે છે અને જમણા હાથમાં ફૂલોની ટોપલી ધરાવે છે. | other_names = અહિલ્યા | affiliation = ઋષિ (સાધુ), ''પંચકન્યા'' | abode = ગૌતમનો આશ્રમ | consort = ગૌતમ ઋષિ | children = [[#સંતાન|શતાનંદ]] ([[રામાયણ]] અનુસાર) }} '''અહલ્યા''' અથવા '''અહિલ્યા''' ({{lang-sa|अहल्या}}) મહર્ષિ ગૌતમની પત્ની હતી. ઘણાં હિંદુ શાસ્ત્રો પ્રમાણે તેણીને [[ઇન્દ્ર]]એ લલચાવી હતી, જેના કારણે તેણીના પતિએ શ્રાપ આપ્યો હતો અને વિષ્ણુના સાતમા અવતારમાં [[રામ|રામે]] આ શ્રાપથી મુક્ત કરાવી હતી. ભગવાન [[બ્રહ્મા]] દ્વારા સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે નિર્મિત અહલ્યાએ ઉંમરમાં ઘણા મોટા ગૌતમ ઋષિ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. પ્રારંભિક સંપૂર્ણ કથામાં જ્યારે ઇન્દ્ર તેના પતિના વેશમાં આવે છે ત્યારે અહલ્યા તેના વેશપલટાને જુએ છે પરંતુ તેમ છતાં તેને સ્વીકારે છે. પાછળના સ્રોતો ઘણી વાર તેને બધા જ અપરાધભાવથી મુક્ત કરે છે અને વર્ણવે છે કે તે કેવી રીતે ઇન્દ્રની ચાલાકીનો શિકાર બને છે.{{સંદર્ભ}} તમામ કથાઓમાં અહલ્યા અને ઇન્દ્રને ગૌતમનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે. શ્રાપ દરેક લખાણમાં બદલાય છે, પરંતુ લગભગ તમામ સંસ્કરણોમાં રામને તેમના ઉદ્ધારક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.{{સંદર્ભ}} જો કે પ્રારંભિક ગ્રંથોમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે અહલ્યા વિશ્વથી અદૃશ્ય રહીને કઠોર તપસ્યા કરીને પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે અને કેવી રીતે રામ દ્વારા આતિથ્ય-સત્કાર આપીને તેને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, પરંતુ સમય જતાં વિકસિત થયેલા લોકપ્રિય પુનઃકથનમાં અહલ્યાને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે અને રામના ચરણસ્પર્શ કર્યા પછી તે પોતાનું માનવ સ્વરૂપ પાછું મેળવે છે. [[ઇન્દ્ર]] દ્વારા અહલ્યાનું પ્રલોભન અને તેના પરિણામો તેના જીવન માટેના તમામ શાસ્ત્રીય સ્રોતોમાં તેની વાર્તાનું કેન્દ્રિય વર્ણન બનાવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} જોકે [[બ્રાહ્મણ ગ્રંથો]] (ઈ.સ. પૂર્વે ૯મીથી ૬ઠ્ઠી સદી) ઇન્દ્ર સાથેના તેના સંબંધ તરફ ઇશારો કરતા પ્રારંભિક ગ્રંથો છે, પરંતુ ઈ. પૂ. પાંચમીથી ચોથી સદીના હિંદુ મહાકાવ્ય [[રામાયણ]] - જેના નાયક રામ છે - તેણે સૌથી પહેલા તેમના લગ્નેતર પ્રણયનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે. મધ્યયુગીન કથાકારો ઘણીવાર રામ દ્વારા અહલ્યાની મુક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેને ભગવાનની બચાવ કૃપાના પુરાવા તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમની વાર્તાને ધર્મગ્રંથોમાં ઘણી વખત ફરીથી રજૂ કરવામાં આવી છે અને આધુનિક યુગની કવિતાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓમાં તેમજ નૃત્ય અને [[નાટ્યશાસ્ત્ર|નાટક]]માં પણ તે જીવંત છે. પ્રાચીન વર્ણનો રામકેન્દ્રિત છે, જ્યારે સમકાલીન કથાઓ અહલ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે વાર્તાને તેના દૃષ્ટિકોણથી કહે છે. અન્ય પરંપરાઓ તેના બાળકો સાથે સંકળાયેલી છે. પરંપરાગત હિંદુ ધર્મમાં, અહલ્યાને પંચકન્યા ("પાંચ કુમારિકાઓ")માંની પ્રથમ તરીકે બિરદાવવામાં આવે છે, જે સ્ત્રી પવિત્રતાના આદર્શરૂપ છે, જેના નામનો પાઠ કરવાથી પાપ દૂર થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે. જ્યારે કેટલાક તેના પતિ પ્રત્યેની તેની વફાદારી અને શાપ તથા જાતિગત માપદંડોની અવિરત સ્વીકૃતિની પ્રશંસા કરે છે, જ્યારે અન્ય લોકો તેના વ્યભિચારની નિંદા કરે છે. == વ્યુત્પત્તિ == અહલ્યા શબ્દને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી શકાય છે: ''અ'' (એક ઉપસર્ગ જે નકાર સૂચવે છે) અને ''હલ્યા'',{{sfn|Wilson p100}} જેને [[સંસ્કૃત]] શબ્દકોશો હળ, ખેડાણ અથવા વિકૃતિ સાથે સંબંધિત હોવાનું વ્યાખ્યાયિત કરે છે.{{sfn|Apte p637|Monier-Williams p1293}} રામાયણના ઉત્તરકાંડના પુસ્તકમાં, ભગવાન બ્રહ્મા સંસ્કૃત શબ્દ અહલ્યાના અર્થને "કુરૂપતાની સમજણ વિનાની વ્યક્તિ" અથવા "દોષરહિત સૌંદર્ય ધરાવતી વ્યક્તિ" તરીકે સમજાવે છે, અને ઇન્દ્રને કહે છે કે કેવી રીતે તેમણે "સૃષ્ટિનું તમામ વિશિષ્ટ સૌંદર્ય લઈને તેના શરીરના પ્રત્યેક ભાગમાં વ્યક્ત કરીને" અહલ્યાની રચના કરી.{{sfn|Gita Press|1998| pp=681–682 (Verses 7.30.22–23)}} કેટલાક સંસ્કૃત શબ્દકોશોમાં અહલ્યાનું ભાષાંતર "વણખેડેલી",{{sfn|Wilson p100|Apte p73}} તરીકે કરવામાં આવ્યું છે, તાજેતરના કેટલાક લેખકો આને જાતીય સંભોગના ગર્ભિત સંદર્ભ તરીકે જુએ છે અને દલીલ કરે છે કે આ નામ કુંવારિકા અથવા માતૃ વ્યક્તિત્વનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ પાત્રચરિત્ર અહલ્યાના સંદર્ભમાં બંધબેસે છે, જેને એક અથવા બીજી રીતે ઇન્દ્રની પહોંચની બહાર હોવાનું માનવામાં આવે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89, 129}}{{sfn|Feller|2004|p=146}} જો કે, નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે]] (૧૮૬૧-૧૯૪૧) "વણખેડ્યા"ના શાબ્દિક અર્થ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં અહલ્યાનું અર્થઘટન પથ્થર જેવી, ફળદ્રુપ ભૂમિના પ્રતીક તરીકે કર્યું હતું, જેને રામે ખેતીલાયક બનાવી હતી.{{sfn|Datta|2001|p=56}} દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપિકા ભારતી ઝવેરી<!-- DEPARTMENT OF MODERN INDIAN LANGUAGES AND LITERARY STUDIES (આધુનિક ભારતીય ભાષાઓ અને સાહિત્યિક અધ્યયન વિભાગ) --> ટાગોર સાથે સહમત છે અને અહલ્યાનું અર્થઘટન ગુજરાતની [[આદિવાસી]] ભીલ રામાયણની અસ્પષ્ટ મૌખિક પરંપરાના આધારે "વણખેડાયેલી ભૂમિ" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} == સર્જન અને વિવાહ == અહલ્યાને ઘણીવાર ''અયોનીજસંભવા''તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, જે સ્ત્રીમાંથી જન્મી નથી.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} રામાયણના બાલ કાંડ (ઇસવીસન પૂર્વે પાંચમીથી ચોથી સદી)માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે બ્રહ્મા તેને "શુદ્ધ સર્જનાત્મક ઊર્જાથી, મહાન પ્રયત્નોથી" ઢાળે છે.{{sfn|Goldman|1990|p=218}} ''બ્રહ્મપુરાણ'' (ઈ.સ.૪૦૧-૧૩૦૦) અને ''વિષ્ણુધર્મોતર પુરાણ'' (ઈ.સ. ૪૦૦ - ૫૦૧) પણ બ્રહ્મા દ્વારા તેમના સર્જનની નોંધ કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=50–51}} મહારી નૃત્ય પરંપરા અનુસાર બ્રહ્માએ સૌથી અગ્રણી અપ્સરા [[ઉર્વશી]]નું અભિમાન તોડવા માટે સૌથી સુંદર મહિલા તરીકે અહલ્યાની રચના [[પાણી]]માંથી કરી હતી.{{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–29}} [[આદિવાસી]] ભીલ રામાયણની શરૂઆત અહલ્યા, ગૌતમ અને ઇન્દ્રની કથાથી થાય છે. વાર્તામાં, અહલ્યાનું સર્જન [[સપ્તર્ષિ]] (સાત ઋષિઓ) દ્વારા [[યજ્ઞ]]ની રાખમાંથી કરવામાં આવ્યું છે અને ગૌતમ ઋષિને ઉપહાર તરીકે ભેટ ધરવામાં આવી છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} તેનાથી વિપરીત, [[ભાગવત પુરાણ]] (ઈ.સ. ૫૦૦-૧૦૦૦) અને [[હરિવંશ]] (ઈ.સ. ૧ - ૩૦૦) અહલ્યાને પુરુવંશની રાજકુમારી, રાજા મુદગલાની પુત્રી અને રાજા દિવોદાસની બહેન તરીકે ગણે છે.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}} [[રામાયણ]]ના ઉત્તરકાંડના ગ્રંથમાં (મોટા ભાગના વિદ્વાનો તેને મહાકાવ્યમાં પાછળથી ઉમેરવામાં આવેલા ભાગ તરીકે ગણે છે) બ્રહ્માએ અહલ્યાની રચના સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે કરી છે અને તરુણાવસ્થામાં પહોંચે ત્યાં સુધી તેને ગૌતમની સંભાળમાં મૂકે છે. યોગ્ય સમય આવતાં, ઋષિ અહલ્યાને બ્રહ્માને પરત કરે છે. બ્રહ્મા ગૌતમના જાતીય સંયમ અને તપસ્યાથી પ્રભાવિત થઈને અહલ્યા તેમને અર્પણ કરે છે. ઇન્દ્ર, જે માને છે કે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ તેના માટે જ છે, તે અહલ્યાના વન-નિવાસી તપસ્વી સાથે લગ્નથી નારાજ છે.{{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–15}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–322}} બ્રહ્મ પુરાણમાં અહલ્યાના જન્મ અને પ્રારંભિક અભિરક્ષાનો પણ આવો જ અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે તેના વિવાહ એક ખુલ્લી પ્રતિયોગિતા દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો. બ્રહ્મા જાહેર કરે છે કે ત્રિલોક (સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળ)માં ભ્રમણ કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ અહલ્યાને જીતશે. ઇન્દ્ર પોતાની જાદુઈ શક્તિઓનો ઉપયોગ પડકારને પૂરો કરવા માટે કરે છે, છેવટે બ્રહ્મા સુધી પહોંચે છે અને અહલ્યાના હાથની માંગ કરે છે. જો કે, દેવર્ષિ [[નારદ મુનિ|નારદ]] બ્રહ્માને કહે છે કે ગૌતમ ઇન્દ્ર પહેલાં ત્રિલોક ભ્રમણ કરી ચૂક્યા છે. નારદ સમજાવે છે કે ગૌતમે પોતાની દૈનિક [[પૂજા]] (વિધિ-વિધાન અથવા અનુષ્ઠાન)ના ભાગરૂપે ઇચ્છાધારી ગાય સુરભિની, જન્મ આપતી વખતે તેની પરિક્રમા કરી હતી. વેદો અનુસાર ગાયને ત્રિલોકની સમકક્ષ ગણાવી છે. બ્રહ્મા સંમત થાય છે અને અહલ્યા ગૌતમ સાથે લગ્ન કરે છે, જેનાથી ઇન્દ્રને ઈર્ષ્યા થાય છે અને ગુસ્સો આવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}} અહલ્યાના પ્રારંભિક જીવનની સમાન, પરંતુ ટૂંકી આવૃત્તિ [[પદ્મ પુરાણ]] (ઈ.સ. ૭૦૦ - ૧૨૦૦)માં જોવા મળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}} વાર્તાના તમામ સંસ્કરણોમાં, ગૌતમ સાથે લગ્ન કર્યા પછી, અહલ્યા તેના આશ્રમમાં સ્થાયી થાય છે, જે સામાન્ય રીતે તેના મહા અભિશાપનું સ્થળ બની જાય છે. રામાયણમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ગૌતમનો આશ્રમ [[મિથિલા]]ની નજીક આવેલા એક વન (મિથિલા-ઉપવન)માં આવેલો છે, જ્યાં આ દંપતી ઘણાં વર્ષો સુધી સાથે તપસ્યા કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–216}} અન્ય શાસ્ત્રોમાં આશ્રમ સામાન્ય રીતે નદી કિનારે જ હોય છે. બ્રહ્મ પુરાણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તે [[ગોદાવરી]] નદીની નજીક છે અને [[સ્કંદ પુરાણ]] (ઈ.સ. ૭૦૧ - ૧૨૦૦) તેને [[નર્મદા નદી]]ની નજીક મૂકે છે. [[પદ્મ પુરાણ]] અને [[બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ]] (ઈ.સ. ૮૦૧ - ૧૧૦૦) માં આશ્રમને પવિત્ર શહેર [[પુષ્કર]]ની નજીકનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} == ઇન્દ્ર સાથેના સંબંધના સંકેતો == [[બ્રાહ્મણ ગ્રંથો]] (ઇસવીસન પૂર્વે નવમીથી છઠ્ઠી સદી) સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો છે જે "સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્ર"{{efn|"સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્ર", વૈદિક પૂજારીઓ દ્વારા "મુખ્ય સહભાગીઓને આમંત્રણ આપવા માટે બલિદાનની શરૂઆતમાં: ઇન્દ્ર, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણો" (પૂજારીઓ) દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો એક મંત્ર છે.}}માં અહલ્યા અને ઇન્દ્ર વચ્ચેના સંબંધનો ઉલ્લેખ કરે છે.{{sfn|Feller|2004|p=131}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} [[સામવેદ]] પરંપરામાંથી જૈમિનીય બ્રાહ્મણ અને સદ્વિંશ બ્રાહ્મણ, [[યજુર્વેદ]] પરંપરામાંથી [[શતપથ બ્રાહ્મણ]] અને તૈત્તિરિય બ્રાહ્મણ અને બે શ્રૌતાસૂત્ર (લાત્યાયન અને દ્રાહ્યાયન){{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે, "અહલ્યાના પ્રેમી... ઓ કૌશિક (બ્રાહ્મણ), જે પોતાની જાતને ગૌતમ કહે છે".{{sfn|Feller|2004|p=132}} સામવેદ પરંપરામાં તેને મૈત્રેયી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેને વિવેચક ''સયાના'' (૧૩૮૭માં મૃત્યુ પામી હતી) તરીકે ઓળખાવે છે કે જે "(દેવ) મિત્રાની પુત્રી" છે. {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}} સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્રમાં અહલ્યાને પતિ નથી. સદ્વિંશ બ્રાહ્મણમાં સ્પષ્ટપણે એવું જણાવવામાં આવ્યું નથી કે અહલ્યાને પતિ છે, જો કે કૌશિક (મોટા ભાગના વિદ્વાનો દ્વારા અહલ્યાના પતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે){{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}}{{sfn|Keith|1998|p=132}}{{sfn|Feller|2004|pp=132–135}} કથામાં હાજર છે અને અહલ્યાના "દર્શન" કરવા (મુલાકાત લેવા) માટે ઇન્દ્ર દ્વારા બ્રાહ્મણના સ્વરૂપને અપનાવવા દ્વારા તેની સાથેના તેના સંબંધોનું અનુમાન કરી શકાય છે. સ્કૂલ ઓફ ઓરિએન્ટલ એન્ડ આફ્રિકન સ્ટડીઝના સંશોધન સહયોગી રેનેટ સોહનેન-થિમે માને છે કે સદ્વિંશ બ્રાહ્મણનો કૌશિક એ જ વ્યક્તિ છે જેને ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમીમીથી ચોથી સદીના મહાકાવ્ય [[મહાભારત]] ("શાપ અને મુક્તિ"માં નીચે ચર્ચા કરવામાં આવી છે)માં ઇન્દ્રને શાપ આપનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–48}}{{sfn|Feller|2004|pp=132–135}} શતપથ બ્રાહ્મણના વિવેચક, કુમારિલા ભટ્ટ (પૃ. ૭૦૦) એવું કારણ આપે છે કે અહલ્યા-ઇન્દ્ર કથા [[સૂર્ય]] અથવા પ્રકાશ (ઇન્દ્ર) માટે રૂપક છે જે [[રાત્રિ]]ની છાયા (અહલ્યા) દૂર કરે છે.{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}} અમેરિકન ઇન્ડોલોજિસ્ટ ઍડવર્ડ વોશબર્ન હોપકિન્સે સુબ્રહ્મણ્ય સૂત્રની અહલ્યાનું અર્થઘટન સ્ત્રી તરીકે નહીં, પરંતુ શાબ્દિક રીતે "હજુ સુધી વણખેડાયેલી જમીન" તરીકે કર્યું હતું, જેને ઇન્દ્ર ફળદ્રુપ બનાવે છે.{{sfn|Söhnen|1991|p=73}} == ઇન્દ્ર દ્વારા પ્રલોભન == [[File:Ahalya Indravalokan.jpg|thumb|upright|alt=Ahalya clad in a yellow sari stands, plucking flowers from a tree. In the background (right top), Indra astride his flying horse.|રાજા રવિ વર્માનું પેઇન્ટિગ ''અહલ્યાનું ઇન્દ્રાવલોકન'' : અહલ્યા ફૂલો તોડે છે, કારણ કે ઇન્દ્ર (ઉપરનો જમણો ખૂણો), તેના ઉડતા ઘોડા પર ચડીને તેને મળવા આવે છે.]] અહલ્યાના પ્રલોભનનું વિગતવાર વર્ણન કરવા માટે રામાયણનો બાલકાંડ એ પ્રારંભિક ગ્રંથ છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=39}}{{sfn|Ray|2007|pp=24–25}} તેમાં જણાવાયું છે કે ઇન્દ્ર અહલ્યાના સૌંદર્યથી મોહિત થઈ જાય છે, તેના પતિની અનુપસ્થિતિ વિશે જાણે છે અને ગૌતમના વેશમાં આશ્રમમાં આવી તેની સુડોળ અને પાતળી કમરવાળી સ્ત્રી તરીકે તેની પ્રશંસા કરે છે અને તેની સાથે જાતીય સંભોગની વિનંતી કરે છે. અહલ્યા ઋષિ છુપાવેશમાં રહેલા ઇન્દ્રને ઓળખે છે, પરંતુ તેની "જિજ્ઞાસા"ને કારણે સંમતિ આપે છે. અન્ય એક અર્થઘટન મુજબ, અહલ્યાનું તેની સુંદરતા પરનું ગૌરવ તેને ફરજ પાડે છે.{{sfn|''The Hindu''|25 June 2010}} પોતાની વાસનાને તૃપ્ત કર્યા પછી, અહલ્યા વિનંતી કરે છે કે ઇન્દ્ર, તેનો "પ્રેમી" અને "શ્રેષ્ઠ દેવતા", ભાગી જાય અને ગૌતમના ક્રોધથી તેમનું રક્ષણ કરે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–216}} ''કથાસરિતસાગર'' (ઈ. સ. ૧૧મી સદી) બાલ કાંડની અહલ્યાનું પ્રતિબિંબ પાડતા કેટલાક ગ્રંથોમાંનું એક છે, જે ઇન્દ્રની ઉપસ્થિતિ સ્વીકારવાનો સભાન નિર્ણય લે છે. જો કે, આ લખાણમાં ઇન્દ્ર અપ્રગટ (અજ્ઞાતરૂપે) થઈને આવે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}} જો કે બાલકાંડમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે અહલ્યા સભાનપણે વ્યભિચાર કરે છે, પરંતુ રામાયણનો ઉત્તરકાંડ અને [[પુરાણ|પુરાણો]] (ઈ.સ. પૂર્વે ચોથી અને ૧૬મી સદીની વચ્ચે સંકલિત) તેને તમામ અપરાધભાવથી મુક્ત કરે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Ray|2007|pp=25–26}} ઉત્તર કાંડમાં આ વાર્તાને ઇન્દ્ર દ્વારા અહલ્યાના બળાત્કાર તરીકે ફરીથી રજૂ કરી છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–322}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} મહાભારતના એક ઉલ્લેખમાં, રાજા નહુષ ઇન્દ્રના ગુરુ બૃહસ્પતિને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે ઇન્દ્રએ "પ્રસિદ્ધ" ઋષિ-પત્ની અહલ્યાનું "ઉલ્લંઘન" કર્યું હતું. સોહનેન-થિએમના જણાવ્યા અનુસાર, "ઉલ્લંઘન" અને "પ્રસિદ્ધ" શબ્દોનો ઉપયોગ સૂચવે છે કે અહલ્યાને વ્યભિચારી માનવામાં આવતી નથી.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} [[File:SAHASRAKHSYA AHALYA.jpg|thumb|upright|left|ઇન્દ્ર સાથે અહલ્યા, સમકાલીન પટ્ટચિત્ર ચિત્રકળા.]] પુરાણોમાં એવા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે જેનો પડઘો પછીની કૃતિઓમાં જોવા મળે છે, જેમાં ઇન્દ્ર દ્વારા ગૌતમની ગેરહાજરીમાં ગૌતમ તરીકેના કપટી વેશ દ્વારા અહલ્યાની છેતરપિંડીનો પણ સમાવેશ થાય છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–41}} પદ્મ પુરાણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ગૌતમ પોતાના અનુષ્ઠાન સ્નાન માટે નીકળે છે તે પછી ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ ધારણ કરે છે અને અહલ્યાને તેને સંતુષ્ટ કરવા કહે છે. અહલ્યા દેવતાઓની પૂજાની ઉપેક્ષાના ભોગે યૌન સંબંધોને અનુચિત માનીને તેને નકારે છે. ઇન્દ્ર તેને યાદ અપાવે છે કે તેની પ્રથમ ફરજ તેની સેવા કરવાની છે. છેવટે અહલ્યા હાર માની લે છે, પરંતુ ગૌતમને તેની અલૌકિક શક્તિઓ દ્વારા ઇન્દ્રની છેતરપિંડી વિશે જાણ થાય છે અને તે આશ્રમમાં પાછો ફરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–93, 321–322}} આવું જ એક વૃત્તાન્ત બ્રહ્મપુરાણમાં જોવા મળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–96, 321–322}} ૧૮મી સદીમાં મદુરાઈ નાયક વંશના યોદ્ધા-કવિ વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકે વાર્તાની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં દર્શાવ્યું હતું કે, કેટલીકવાર, ઇન્દ્ર એક કૂકડાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે ગૌતમને તેના સવારના અનુષ્ઠાન સ્નાન માટે મોકલવા માટે નાટક કરે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=100–103, 321–322}} અન્ય સંસ્કરણોમાં, તે ગૌતમને વિચલિત કરવા માટે [[ચંદ્ર|ચંદ્ર-દેવતા]] જેવા સાથીનો ઉપયોગ કરે છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} [[બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ]]માં અહલ્યા સ્વર્ણદી (સ્વર્ગીય નદી)માં સ્નાન કરવા આવે છે અને ઇન્દ્ર તેને જોઈને તેના પર મોહિત થઈ જાય છે. ગૌતમનું સ્વરૂપ ધરીને ઇન્દ્ર તેની સાથે ત્યાં સુધી સંભોગ કરે છે જ્યાં સુધી તેઓ થાકમાં નદીના પટમાં ડૂબી ન જાય. જો કે ગૌતમ તેમને આ કૃત્યમાં પકડે છે. તે જ પુરાણનું બીજું સંસ્કરણ એ પ્રશ્ન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે કે શુદ્ધ અહલ્યાને ઇન્દ્ર દ્વારા કેવી રીતે લલચાવવામાં આવી. આ સંસ્કરણમાં, ઇન્દ્ર પોતાના સ્વરૂપમાં મંદાકિની નદીના કિનારે અહલ્યા પાસે જાતીય તરફેણ માંગવા માટે પહોંચે છે, જેનો અહલ્યા દ્વારા સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર ગૌતમ તરીકે રજૂ થાય છે અને પોતાનો ઉદ્દેશ પૂરો કરે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} કેટલીક આવૃત્તિઓમાં, શરૂઆતમાં ઇન્દ્રની વેશભૂષાથી ભ્રમિત હોવા છતાં, અહલ્યા આખરે વેશપલટો કરનારને ઓળખી કાઢે છે. [[સ્કંદ પુરાણ]]માં, અહલ્યાને ઇન્દ્રની અવકાશી સુગંધની ગંધ આવે છે ત્યારે તેની મૂર્ખતાનો અહેસાસ થાય છે કારણ કે તે તેને આલિંગન અને ચુંબન કરે છે અને "તેથી આગળ" (સંભવતઃ જાતીય કૃત્ય સૂચવે છે). ઇન્દ્રને શ્રાપ આપવાની ધમકી આપીને, તેણી તેને તેનું સાચું સ્વરૂપ જાહેર કરવાની ફરજ પાડે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}}{{sfn|Doniger|1999|pp=96–97, 321–322}} જો કે, કંબનના રામાયણનું ૧૨મી સદીનું તમિલ રૂપાંતરણ, ''રામાવતારમ'', વર્ણવે છે કે અહલ્યાને ખ્યાલ આવે છે કે તેનો પ્રેમી એક ઢોંગી છે પરંતુ તે હજી પણ સંબંધનો આનંદ માણી રહી છે. અહીં, અહલ્યા છૂપા ઇન્દ્ર સાથે સંભોગ કરવા સંમત થાય છે કારણ કે તે લાંબા સમયથી તેના તપસ્વી પતિ તરફથી સ્નેહની ઝંખના કરી રહી છે.{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}} વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં અહલ્યાને રોમેન્ટિક વ્યભિચારી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. જ્યારે બ્રહ્મા અહલ્યાનું સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકે નિર્માણ છે, ત્યારે તે ઇન્દ્રના પ્રેમમાં પડે છે અને તેના માટે ઝંખના કરે છે, પરંતુ બ્રહ્મા તેને ગૌતમને આપી દે છે. અહલ્યાનાં લગ્ન પછી ઇન્દ્ર પણ તેના માટે ઝંખના કરે છે. ગૌતમની ગેરહાજરીમાં તે અવારનવાર તેની મુલાકાત લે છે અને તેની સાથે ચેનચાળા કરે છે. એક તબક્કે અહલ્યાને ઇન્દ્રની સ્ત્રી સંદેશવાહકની મુલાકાત મળે છે, જે એવા પતિઓની મજાક ઉડાવે છે જેઓ સંભોગને એમ કહીને ટાળે છે કે તે આનંદ માટે યોગ્ય દિવસ નથી. અહલ્યા વિરોધ કરે છે અને કહે છે કે તે ગૌતમને ઇન્દ્ર હોવાની કલ્પના કરી તેમની સાથે સંભોગ કરે છે. તે રાત્રે, જ્યારે અહલ્યા વૈવાહિક સુખની ઝંખના કરે છે, ત્યારે ગૌતમ તેને એમ કહીને ના પાડે છે કે તે તેના ફળદ્રુપ સમયગાળામાં નથી. ઉત્તેજીત થઈને તે ઈચ્છે છે કે કદાચ ઇન્દ્ર તેને સંતુષ્ટ કરવા માટે ત્યાં હોત. ઇન્દ્ર તેની ઇચ્છાને સમજે છે અને ગૌતમના વેશમાં આવે છે, પરંતુ તેની મોહક વાણી દ્વારા તે પ્રગટ થાય છે. છેતરપિંડીની અવગણના કરીને અહલ્યા આનંદથી તેને પ્રેમ કરે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=101–102, 321–322}} == શાપ અને મુક્તિ == મોટા ભાગના સંસ્કરણો એ વાત સાથે સંમત થાય છે કે ગૌતમ અહલ્યાને શાપ આપે છે, પરંતુ આ શ્રાપ દરેક લખાણ પ્રમાણે બદલાય છે. જો કે, લગભગ તમામ સંસ્કરણોમાં રામને તેની ઉદ્ધારક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. === અહલ્યા અને ઇન્દ્રની સજા === [[File:Gautama cursed his wife Ahalya for allowing Indra into her hermitage.jpg|thumb|upright|અહલ્યા જોઈ રહી છે કે ગૌતમ (ડાબે) ગૌતમના વેશમાં ઇન્દ્રને નાસી છૂટતા જુએ છે.]] બાલ કાંડમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ગૌતમ ઋષિ ઇન્દ્રને શોધી કાઢે છે, જે હજી પણ વેશપલટામાં છે, અને તેને તેના અંડકોષ ગુમાવવાનો શ્રાપ આપે છે. ત્યારબાદ ગૌતમ અહલ્યાને શ્રાપ આપે છે કે તે હજારો વર્ષો સુધી બધા જીવો માટે અદૃશ્ય રહે, માત્ર હવામાં જ જીવન નિર્વાહ કરીને ઉપવાસ કરે, પીડા ભોગવે અને રાખમાં સૂઈ રહે અને અપરાધભાવથી પીડાતી રહે. તેમ છતાં, તે તેણીને ખાતરી આપે છે કે જ્યારે તેણી રામની મહેમાનગતિ કરશે, જે આશ્રમની મુલાકાત લેશે, તે પછી તેના પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરવામાં આવશે. ત્યાર બાદ ગૌતમ આશ્રમનો ત્યાગ કરીને હિમાલયમાં તપસ્યા કરવા જાય છે. અયોધ્યાના રાજકુમાર રામ, તેમના ભાઈ લક્ષ્મણ અને તેમના ગુરુ વિશ્વામિત્ર ઋષિ મિથિલામાં રાજા જનકના દરબારની યાત્રા દરમિયાન ગૌતમના નિર્જન આશ્રમમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે તેઓ આશ્રમની નજીક આવે છે, ત્યારે વિશ્વામિત્ર અહલ્યાના શ્રાપની કથા વર્ણવે છે અને રામને અહલ્યાને મુક્ત કરવાની સૂચના આપે છે. અહલ્યાને શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હોવા છતાં, વિશ્વમિત્ર તેણીને દેવી જેવી અને પ્રસિદ્ધ તરીકે વર્ણવે છે, [૪૨] વારંવાર તેને "મહાભાગા" તરીકે ઓળખાવે છે, જે સંસ્કૃત સંયોજન (મહા અને ભાગ) છે, જેનો અનુવાદ "સૌથી પ્રસિદ્ધ અને અત્યંત વિશિષ્ટ" તરીકે કરવામાં આવ્યો છે;{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Wilson p650}}{{sfn|Monier-Williams p798}}{{sfn|Macdonell|2008|p=221}} આ અર્થઘટન રામભદ્રાચાર્યથી વિપરીત છે, જેઓ માને છે કે અહલ્યાની કથાના સંદર્ભમાં મહાભાગા શબ્દનો અર્થ "અત્યંત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ" (મહા અને અભાગા) થાય છે. વિશ્વામિત્રની પાછળ પાછળ રાજકુમારો અહલ્યાના દર્શન માટે આશ્રમમાં પ્રવેશે છે, જે ત્યાં સુધી બ્રહ્માંડથી અદૃશ્ય હતી. અહલ્યાનું વર્ણન તેની તપસ્વી ભક્તિની તીવ્રતાથી ઝળહળી ઊઠતું હોય તેવું કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે અંધકારમય વાદળોથી ઢંકાયેલા સૂર્યની જેમ દુનિયાથી છુપાયેલી છે, ધુમ્મસથી છૂપાયેલો પૂર્ણ ચંદ્રનો પ્રકાશ અથવા ધુમાડાથી ઢંકાયેલી ઝળહળતી જ્યોત છે. પોતાના ગુરુના માર્ગદર્શન હેઠળ, રામ અહલ્યાને શુદ્ધ અને દોષરહિત માને છે અને લક્ષ્મણની સાથે, તેમના પગથી સ્પર્શ કરીને તેણીને પ્રણામ કરે છે, આ એક એવું કાર્ય છે જે તેના સામાજિક દરજ્જાને પુનર્સ્થાપિત કરે છે. તે તેમનું અભિવાદન કરે છે, અને ગૌતમના શબ્દોને યાદ કરે છે કે રામ તેના ઉદ્ધારક બનશે. અહલ્યા પોતાનો ઉષ્માભર્યો આવકાર આપે છે, વન ફળોનું "સ્વાગત અર્પણ" કરે છે અને તેમના પગ ધોવે છે, જે તે યુગની વિધિ અનુસાર આદરનું કાર્ય છે. દેવતાઓ અને અન્ય અવકાશી જીવો રામ અને અહલ્યા પર પુષ્પોની વર્ષા કરે છે અને અહલ્યાને પ્રણામ કરે છે, જે તેની તપસ્યા દ્વારા શુદ્ધ થઈ છે. ત્યારબાદ ગૌતમ તેના આશ્રમમાં પાછા ફરે છે અને તેને સ્વીકારે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–218}} [[File:Stone sculpt 2 NMND-10.JPG|thumb|upright|alt=એક કથ્થઈ પથ્થરનું શિલ્પ. રામ એક વૃક્ષની નીચે (જમણી, સૌથી મોટી આકૃતિ) પથ્થર પર બેઠેલા છે, તેમના ડાબા હાથમાં ધનુષ છે અને બીજો હાથ અહલ્યા (મધ્ય તળિયે) ના માથા પર છે, જે હાથમાં ફૂલો સાથે જમીન પર બેઠેલી છે. તેની પાછળ લક્ષ્મણ ઊભા છે. ડાબી બાજુની આકૃતિ પથ્થર પર બેઠેલા વિશ્વામિત્રની છે.| દેઓગાહથી મળી આવેલા ઈ.સ. પાંચમી સદીના પત્થર શિલ્પમાં, અહલ્યા તેના તારણહાર રામને ફળ અને ફૂલો અર્પણ કરે છે. હાલમાં આ શિલ્પ નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં છે|left]] મહાભારતના એક ઉદાહરણમાં, ઇન્દ્રને અહલ્યાને લલચાવતી વખતે દાઢીને સોનામાં ફેરવીને શાપ આપવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે, જ્યારે કૌશિક (કેટલીકવાર ગૌતમના પર્યાય તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે) દ્વારા આપવામાં આવેલા શ્રાપને તેના વાંજીકરણનું કારણ માનવામાં આવે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12c042.htm chap. CCCXLIII]}} ઉત્તરકાંડમાં, ઇન્દ્રને પોતાનું સિંહાસન ગુમાવવાનો અને કેદમાં રહેવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે અને અત્યાર સુધીમાં કરવામાં આવેલા દરેક બળાત્કારના અડધા પાપને સહન કરવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે,{{efn|name=uttarakanda|જ્યારે ઇન્દ્રજિત ઇન્દ્રને પરાજિત કરે છે અને સ્વર્ગ પર વિજય મેળવે છે ત્યારે ઉત્તરકાંડનો શ્રાપ પૂરો થાય છે.}} જ્યારે નિર્દોષ અહલ્યાને સૌથી સુંદર સ્ત્રી તરીકેનો પોતાનો દરજ્જો ગુમાવવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તેનાથી ઇન્દ્રના પ્રલોભનને પ્રેરણા મળી હતી. અહલ્યા પોતાની નિર્દોષતાનો દાવો કરે છે (આ ભાગ બધી હસ્તપ્રતોમાં જોવા મળતો નથી), પરંતુ ગૌતમ તેને ત્યારે જ સ્વીકારવા સંમત થાય છે જ્યારે તે રામને આતિથ્ય-સત્કાર આપીને પવિત્ર થાય છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 92, 321–322}} અહલ્યાની બચાવ યાચિકા કેટલાક પુરાણોમાં પણ જોવા મળે છે. બ્રહ્મપુરાણમાં અહલ્યાને સૂકાઈ ગયેલું ઝરણું બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તે પોતાની નિર્દોષતાની દુહાઈ આપે છે અને સાક્ષીઓ તરીકે ઇન્દ્રના વેશથી છેતરાયેલા સેવકોને રજૂ કરે છે. ગૌતમ તેની "વફાદાર પત્ની" પરનો શ્રાપ ઘટાડે છે અને જ્યારે તે ગૌતમી (ગોદાવરી) નદીમાં એક ઝરણા તરીકે જોડાય છે ત્યારે તેને મુક્ત કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રને શ્રાપ આપવામાં આવે છે કે તે પોતાના શરીર પર એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગોના રૂપમાં પોતાની શરમને વહન કરે, પરંતુ ગૌતમીમાં સ્નાન કરતા જ સ્ત્રી જનનાંગો આંખોમાં ફેરવાઈ જાય છે. બ્રહ્મ પુરાણ એ એક દુર્લભ અપવાદ છે જ્યાં રામને કથામાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે. તેના બદલે, ગૌતમી નદીની મહાનતા દર્શાવવામાં આવી છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–53}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–96, 321–322}} પદ્મ પુરાણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇન્દ્ર બિલાડીના રૂપમાં ભાગવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે ગૌતમ તેને પોતાનું પુરુષ જનનાંગ ગુમાવવાનો અને શરીર પર એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગો વહન કરવાનો શ્રાપ આપે છે. ભ્રમિત થયેલી અહલ્યા પોતાની જાતને નિર્દોષ જાહેર કરે છે, પરંતુ ગૌતમ તેને અશુદ્ધ માને છે અને તેને માત્ર હાડ-ચામડીનું કંકાલ બનાવી દેવાનો શ્રાપ આપે છે. તે ફરમાન કરે છે કે જ્યારે રામ તેને આટલી પીડિત, સૂકાઈ ગયેલી (સૂકાઈ ગયેલા ઝરણાની ભાતની યાદ અપાવે છે), શરીર (રામાયણનો શ્રાપ) વિના અને માર્ગ પર પડેલી જોઈને હસે છે ત્યારે તે પોતાનું સુંદર સ્વરૂપ પાછું મેળવશે (આ લક્ષણ ઘણીવાર એક પથ્થરનું વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે). જ્યારે રામ આવે છે, ત્યારે તે તેની નિર્દોષતા અને ઇન્દ્રના અપરાધની ઘોષણા કરે છે, અને પછી અહલ્યા તેના સ્વર્ગીય નિવાસમાં પાછી આવે છે અને ગૌતમ સાથે રહે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–55}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–93, 321–322}} {{clear}} === શિલા સ્વરૂપ === પછીની કૃતિઓમાં તેમજ થિયેટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોમાં આ દંતકથાના લોકપ્રિય પુનરાવર્તનમાં, અહલ્યા ગૌતમના શ્રાપથી પથ્થર બની જાય છે અને રામના પગથી સ્પર્શ પામ્યા પછી જ તે તેના માનવ સ્વરૂપમાં પાછી ફરે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Devika|29 October 2006|p=52}} ''પંચ-કન્યાઃ ધ ફાઇવ વર્જિન્સ ઓફ ઇન્ડિયન એપિક્સ''ના લેખક પ્રદિપ ભટ્ટાચાર્ય દલીલ કરે છે કે આ વાર્તાનું આ સંસ્કરણ "પુરુષ પ્રતિક્રિયા" અને પિતૃસત્તાક પૌરાણિક કથાનું પરિણામ છે, જે તેમને લાગણીઓ, સ્વાભિમાન અને સામાજિક દરજ્જાથી વંચિત એક બિન-અસ્તિત્વ તરીકે વખોડી કાઢે છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Bhattacharya|November–December 2004|pp=32–33}} [[File:Ahalya rama.jpg|thumb|upright|alt=અહલ્યા (જમણે તળિયે, લાલ સાડીમાં બેઠેલી અને પથ્થરમાંથી ઊભી થઈને, હાથ જોડીને રામ (ડાબે) તરફ વંદન કરે છે, જે તેની સામે એક ઝાડ નીચે વિશ્વામિત્ર (મધ્યમાં) સાથે એક પથ્થર પર બેઠેલી છે. લક્ષ્મણ જમણી બાજુએ ઊભા છે.|રામના પગનો સ્પર્શ પામ્યા પછી અહલ્યા તેના પથ્થરના સ્વરૂપમાંથી પ્રગટ થાય છે. પથ્થરમાં ફેરવાયેલી અહલ્યા રામના સ્પર્શથી પુરાણોમાં શાસ્ત્રોક્ત અધિકાર મળે છે. (રવિ વર્મા પ્રેસ દ્વારા ૨૦મી સદીની શરૂઆતની પ્રિન્ટ)]] [[બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ]] અનુસાર ગૌતમ ઈન્દ્રને એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગો ધારણ કરવાનો શ્રાપ આપે છે, જે સૂર્યની પૂજા કરવા પર આંખો થઈ જશે. અહલ્યા નિર્દોષ હોવા છતાં સાઠ હજાર વર્ષોથી પથ્થરમાં ફેરવાઈ જાય છે અને માત્ર રામના સ્પર્શથી જ તેનો ઉદ્ધાર થવાનો છે. અહલ્યા દલીલ કર્યા વિના ચુકાદાને સ્વીકારી લે છે. એ જ પુરાણના અન્ય એક સંસ્કરણમાં ગૌતમે ઇન્દ્રને બિલાડીની જેમ ભાગી જતો પકડીને તેને વાંજીકરણનો શ્રાપ આપ્યો છે. અહલ્યાની નિર્દોષતાની વિનંતીનો ગૌતમ દ્વારા સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, જે જાહેર કરે છે કે તેનું મન શુદ્ધ છે અને તેણે "પવિત્રતા અને વફાદારીનું વ્રત" પાળ્યું છે, પરંતુ અન્ય વ્યક્તિના બીજથી તેના શરીરને અપવિત્ર કરવામાં આવ્યું છે. ગૌતમ તેણીને વનમાં જવા અને રામના પગના સ્પર્શથી ઉદ્ધાર ન થાય ત્યાં સુધી પથ્થર બનવાનો આદેશ આપે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} વેંકટ કૃષ્ણપ્પા નાયકની તેલુગુ પ્રસ્તુતિમાં, જ્યારે ઇન્દ્ર અનિચ્છાએ વિદાય લે છે, ત્યારે ગૌતમ આવે છે અને અહલ્યાને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપે છે, જે પાછળથી રામના પગ સ્પર્શથી શુદ્ધ થાય છે. શ્રાપમાંથી મુક્ત થયા પછી, ગૌતમ અને અહલ્યા વચ્ચે સમાધાન થાય છે અને તેઓ તેમના દિવસો આનંદ અને રતિવિલાસમાં ગાળે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–58}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–322}} [[સ્કંદ પુરાણ]] કહે છે કે જ્યારે ગૌતમ આવે છે, ત્યારે અહલ્યા આખી વાર્તાને સાચી રીતે સમજાવે છે, પરંતુ ગૌતમ દ્વારા તેને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે, કારણ કે તે માને છે કે તે ઇન્દ્ર અને ગૌતમના હાવભાવ અને હલનચલન વચ્ચેના તફાવતને ઓળખવામાં અસમર્થ રહી હતી. રામના ચરણનો સ્પર્શ તેનો તારણહાર હોવાની ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવી છે. ભયભીત ઇન્દ્ર બિલાડીની જેમ છટકી જાય છે અને તેને ખસીકરણનો શ્રાપ આપવામાં આવે છે.{{sfn|Doniger|1999|pp=96–97, 321–322}} અહલ્યાની સત્યતા કથાસરિતસાગરમાં પણ જોવા મળે છે. જ્યારે ગૌતમ આવે છે, ત્યારે ઇન્દ્ર બિલાડીની જેમ ભાગવાનો પ્રયત્ન કરે છે પરંતુ તેને એક હજાર સ્ત્રી જનનાંગોના નિશાન સહન કરવાનો શ્રાપ આપે છે.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–59}} [[File:Rama realesaing Ahalya.jpg|thumb|upright|left|alt=રામ અને લક્ષ્મણ હાથમાં ધનુષ્ય લઈને ડાબી બાજુ ઊભા છે. નીચે એક બંગાળી લખાણ છે. નીચેના જમણા ભાગમાં એક મોટો પથ્થર છે, જેમાંથી અહલ્યાનું ધડ હાથ જોડીને બહાર નીકળે છે. વિશ્વામિત્ર તેની પાછળ ઊભા છે.|૧૯મી સદીના આ કાલીઘાટ ચિત્રમાં રામ, અહલ્યાને તેના પથ્થરના સ્વરૂપમાંથી મુક્તિ અપાવે છે.]] બિન-શાસ્ત્રોક્ત કૃતિઓમાં પણ આ પ્રકારની કથા જોવા મળે છે. કાલિદાસ રઘુવંશમાં (સામાન્ય રીતે ચોથી સદીના) નોંધે છે કે ગૌતમની પત્ની (અહીં નામ વગરની) ક્ષણભરમાં જ ઇન્દ્રની પત્ની બની જાય છે. શ્રાપનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યા વિના, તે આગળ જણાવે છે કે રામના પગની ધૂળ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી કૃપાને કારણે તેણી પોતાનું સુંદર સ્વરૂપ પાછું મેળવે છે અને તેના પથરાળ દેખાવને દૂર કરે છે, જે તેને શ્રાપ મુક્ત કરે છે.{{sfn|Kālidāsa|Devadhar|1997|pp=203–204, 606}} રામાવતારામમાં પણ રામને અહલ્યાને પગથી સ્પર્શ કરવાની જરૂર નથી; તેમના પગની ધૂળ જ તેને ફરીથી જીવંત કરવા માટે પૂરતી છે.{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}}{{sfn|Zvelebil|1973|p=213}} જો કે અહલ્યાની બાલકાંડ કથા રામની દિવ્યતાને સંદર્ભિત કરે છે કે કેમ તે અંગે અલગ અલગ મંતવ્યો છે, પરંતુ પછીના સ્ત્રોતો રામના દૈવી દરજ્જાને સમર્થન આપે છે, જેમાં અહલ્યાને ભગવાન દ્વારા બચાવવામાં આવેલી દોષિત સ્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.{{sfn|Ray|2007|pp=25–26}}{{efn|name=Bala Kanda episode|{{harvnb|Goldman|1990|p=45}}: બાલ કાંડમાં રામ અહલ્યાનો ઉદ્ધાર કરે છે. તુલસીદાસ અને ભક્તિ ચળવળના અન્ય કવિઓ ભગવાનની બચાવ કૃપાનું આદર્શ નિદર્શન બની જાય છે - વાલ્મિકીમાં નાયકની દિવ્યતાના કોઈ સંદર્ભ વિના તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે."}}{{efn|name=taaraya|{{harvnb|Rambhadracharya|2006|pp=35–36}}:લેખક જણાવે છે કે, વાલ્મીકિએ ૧.૪૯.૧૨ના શ્લોકમાં (વિશ્વમિત્ર દ્વારા રામને બોલાયેલું) અહલ્યa કથાના શબ્દનો ઉપયોગ ("તેરૈયા", "મુક્ત કરી") શબ્દનો ઉપયોગ રામની દિવ્યતા સૂચવે છે, કારણ કે સામાન્ય માનવી નહીં પણ માત્ર ઈશ્વર જ મોક્ષ કરી શકે છે.}} ભક્તિયુગના કવિઓ ઈશ્વરના તારણહાર સ્વરૂપ અને કૃપાને દર્શાવવા માટે આ પ્રસંગનો ઉપયોગ એક પુરાતન ઉદાહરણ તરીકે કરે છે. આવા વર્ણનોનો મુખ્ય વિષય રામ દ્વારા તેનો ઉદ્ધાર છે, જેને તેમની કરુણાના પુરાવા તરીકે જોવામાં આવે છે.{{sfn|Goldman|1990|p=45}} અધ્યાત્મ રામાયણના બાળકાંડ ગ્રંથના પાંચમા અધ્યાયનો મોટાભાગનો ભાગ (૧૪મી સદીમાં બ્રહ્માંડ પુરાણમાં સમાયેલો છે) અહલ્યા પ્રસંગને સમર્પિત છે. વાર્તાના અન્ય સંસ્કરણોની જેમ, અહલ્યાને પણ પથ્થરમાં ફેરવવામાં આવે છે અને તેને રામ, "સર્વોચ્ચ પ્રભુ" ના ધ્યાન માં મગ્ન રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. જ્યારે વિશ્વમિત્રની સલાહ પર રામ પોતાના પગથી પથ્થરને સ્પર્શે છે, ત્યારે અહલ્યા એક સુંદર કુમારિકાની જેમ ઉભરી આવે છે અને રામને સમર્પિત એક દીર્ઘ પ્રશસ્તિ ગાય છે. તેણી તેમના દૈવી સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે અને તેમને વિષ્ણુના અવતાર અને બ્રહ્માંડના સ્ત્રોત તરીકે ઉન્નત કરે છે, જેમને ઘણા દેવતાઓ આદર આપે છે. તેમની પૂજા કર્યા પછી, તે ગૌતમ પાસે પાછી ફરે છે. કથાના અંતે અહલ્યાના સ્તોત્રને ભક્ત માટે રામની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે આદર્શ આશીર્વાદ તરીકે સૂચવવામાં આવ્યું છે.{{sfn|Dhody|1995|pp=17–20}} અવધી રામચરિતમાનસ (૧૬મી સદી)માં ઇન્દ્રની અહલ્યાની મુલાકાતની કથાને બાકાત રાખવામાં આવી છે. આ મહાકાવ્યમાં, વિશ્વમિત્ર રામને કહે છે કે શાપિત અહલ્યાએ એક ખડકનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે અને તે ધીરજથી રામના ચરણરજની પ્રતિક્ષા કરી રહી છે.{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–148}} અહલ્યા રામને કહે છે કે ગૌતમનું શ્રાપનું ઉચ્ચારણ કરવું યોગ્ય છે, અને તે તેને સૌથી મોટી કૃપા માને છે, કારણ કે પરિણામે, તેણે રામ પર નજર ઠેરવી, જેમણે તેને તેના દુન્યવી અસ્તિત્વમાંથી મુક્ત કરી હતી.{{sfn|Gita Press|2004|pp=147–148}} અધ્યાત્મ રામાયણમાં, અહલ્યા રામની અન્ય દેવતાઓ દ્વારા સેવા કરવામાં આવેલા મહાન ભગવાન તરીકે પ્રશંસા કરે છે, તેમની ભક્તિમાં શાશ્વત તલ્લીનતાનું વરદાન માંગે છે અને પછીથી તે તેના પતિના નિવાસસ્થાન તરફ પ્રયાણ કરે છે. કથાનો અંત રામની કરુણાની પ્રશંસા સાથે થાય છે.{{sfn|Prasad|1990|pp=145–146}} તુલસીદાસે રામચરિતમાનસમાં અનેક વખત આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરતાં રામના પરોપકારના મહત્ત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.{{sfn|Prasad|1990|pp=22, 158, 180, 243, 312, 692}} રામચરિતમાનસમાં આ કથા અંગે ટિપ્પણી કરતાં રામભદ્રાચાર્ય કહે છે કે રામે ત્રણ બાબતોનો નાશ કર્યો હતો: તેમની દૃષ્ટિથી અહલ્યાનું પાપ, તેમના ચરણરજથી શાપ અને તેમના પગના સ્પર્શથી અહલ્યાની પીડા, જેનો પુરાવો અહલ્યાના પ્રશસ્તિ શ્લોકોમાં ત્રિભંગી (જેનો અર્થ "ત્રણનો નાશ કરનાર" થાય છે)ના ઉપયોગથી મળે છે.{{sfn|Rambhadracharya|2006|pp=101, 269}} === અન્ય સંસ્કરણ === કેટલાક દુર્લભ અપવાદોમાં, શ્રાપ છોડી દેવામાં આવે છે. મહાભારતના એક દાખલામાં, જ્યાં પ્રલોભનની વિગતો ગેરહાજર છે, ત્યાં ઉશ્કેરાયેલા ગૌતમ તેના પુત્ર ચિરાકારીને તેની "પ્રદૂષિત" માતાનું શિરચ્છેદ કરવાનો આદેશ આપે છે અને આશ્રમ છોડી દે છે. જો કે, ચિરાકરી આ આદેશનું પાલન કરવામાં ખચકાટ અનુભવે છે અને પાછળથી તારણ કાઢે છે કે અહલ્યા નિર્દોષ છે. ગૌતમ પાછો આવે છે અને તેના ઉતાવળા નિર્ણય પર પસ્તાવો કરે છે, તેને ખ્યાલ આવે છે કે દોષ ઇન્દ્રના પક્ષે છે.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}}{{sfn|Ganguli Shanti Parva|1883–1896|loc=[http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12b093.htm chap. CCLXVI]}} ભીલ રામાયણમાં, ગૌતમ ઇન્દ્ર પર હુમલો કરે છે અને કેદ કરે છે, જે વરસાદના દેવતા તરીકે પાક પર વરસાદ વરસાવવાનું વચન આપે છે ત્યારે મુક્ત થાય છે. તેમણે એ પણ સુનિશ્ચિત કર્યું કે એક ચતુર્થાંશ પાક ગૌતમને સમર્પિત છે. અહીં, અહલ્યાને સૂકી અને બળી ગયેલી જમીન તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે, જે જંગલી ચક્રવાતી ગૌતમ દ્વારા કાબૂમાં આવેલા ઇન્દ્ર દ્વારા મોકલવામાં આવેલા વરસાદ માટે ઉત્સુક છે.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} == આધુનિક પ્રસ્તુતિઓ == [[File:Ahalyoddhara.jpg|thumb|upright|રામભદ્રાચાર્યના પુસ્તક અહલ્યોદ્ધાર (૨૦૦૬)ના મુખપૃષ્ઠ પર દર્શાવવામાં આવેલો અહલ્યાનો ઉદ્ધાર]] અહલ્યાને કેટલાક આધુનિક લેખકોએ મોટે ભાગે ટૂંકી વાર્તાઓ દ્વારા અથવા વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં કવિતાઓ દ્વારા એક નવા પરિપેક્ષથી રજૂ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{sfn|Richman|2008|p=24}} જો કે અહલ્યા તમામ પ્રાચીન સ્ત્રોતોમાં એક નાનું પાત્ર છે. જાતીય ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ "તેની આસપાસના લોકો દ્વારા તેને કલંકિત અને તિરસ્કૃત" ગણવામાં આવી છે. આધુનિક ભારતીય લેખકોએ તેને રામની ગાથામાં એક ક્ષુલ્લક વ્યક્તિને બદલે મહાનાયિકાનો દરજ્જો આપ્યો છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{sfn|Richman|2008|pp=27, 111, 113–114}} જો કે, આધુનિક ભક્તિમય રામાયણ રૂપાંતરણોમાં જ્યાં રામ નાયક છે, ત્યાં અહલ્યાનો ઉદ્ધાર તેમના જીવનની એક અલૌકિક ઘટના બની રહે છે.{{efn|name=redemption of Ahalya|{{harvnb|Rambhadracharya|2006|pp=35–36}}: આ પણ જુઓ: * {{harvnb|Rambhadracharya|2006}}. * {{harvnb|Shastri|2005}}. * {{harvnb|Ramanand Sagar|1987–1988}}. * {{harvnb|NDTV Imagine|2008}}.}} આહલ્યાની કથા આધુનિક સમયની કવિતામાં જીવંત છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની બંગાળી અને અંગ્રેજી કૃતિઓ,{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} પી.ટી.નરસિંહાચાર્યના (૧૯૪૦) કન્નડ કાવ્યાત્મક નાટક ''અહલ્યા'' (જેમાં કવિ ધર્મ વિરુદ્ધ કામને તોલે છે (કર્તવ્ય વિરુદ્ધ આનંદ));{{sfn|Garg|1992|pp=235–236}}{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન કવિ ચંદ્ર રાજનની કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} આ કથાને રંગમંચ ઉપરાંત ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન પ્રસ્તુતિઓમાં પણ પુનઃ રજૂ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}}{{sfn|Gudipoodi|30 May 2008}} અહલ્યા ઓડિશાની મહારી મંદિર-નૃત્યાંગના પરંપરામાં લોકપ્રિય પાત્ર છે.{{sfn|Ritha Devi|Spring-Summer 1977|pp=25–29}} તેની વાર્તા કહેવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી અન્ય કૃતિઓ અને પ્રદર્શન કલાની શૈલીઓમાં કેરળનું [[મોહિનીયટ્ટમ]] નૃત્ય;{{sfn|Ram Kumar|18 July 2011}}{{sfn|Santhosh|4 December 2011}} ઓટ્ટામથુલાલ પરંપરામાં ભજવાતું કુંચન નામ્બિયારનું નાટક ''અહલ્યામોક્ષમ''{{sfn|Sharma|2000|p=40}}; અને આંધ્ર પ્રદેશનું એક પદ્ય-નાટક ''સતી અહલ્યા'' સામેલ છે.{{sfn|Ram Mohan|25 January 2007}} ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં, જૂના ધોરણોને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. પા. સુબ્રમણ્યમ મુદ્દલિયારે તેમની તમિલ કવિતા (૧૯૩૮)માં અહલ્યાનું વર્ણન કર્યું છે, જેમાં અહલ્યાએ ઇન્દ્રને પવિત્રતા પર વ્યાખ્યાન આપ્યું છે, પરંતુ ઇન્દ્રની વાસના તેને તેના પર બળાત્કાર કરવાની ફરજ પાડે છે. ગૌતમ અહલ્યાને આઘાતથી મુક્ત કરવા માટે પથ્થરમાં ફેરવે છે. તમિલ લેખક યોગિયારે એક નિર્દોષ અહલ્યાનું ચિત્રણ કર્યું છે, જે છૂપા ઇન્દ્ર સાથે સૂવે છે અને અપરાધભાવથી સજાની માગણી કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} શ્રીપદ કૃષ્ણમૂર્તિ શાસ્ત્રીની રામાયણની તેલુગુ આવૃત્તિ (૧૯૪૭) અહલ્યાના ઇન્દ્ર સાથેના સંબંધને એક હસ્તધૂનન પૂરતો મર્યાદિત દર્શાવે છે.{{sfn|Rao|2001|pp=168–169}} અન્ય લેખકોએ અહલ્યા દંતકથાનું ખૂબ જ અલગ દ્રષ્ટિકોણથી પુનઃઅર્થઘટન કર્યું હતું, જેમાં ઘણી વાર અહલ્યાને બળવાખોર તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેના દૃષ્ટિકોણથી વાર્તા કહેવામાં આવી હતી.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} આર.કે.નારાયણ (૧૯૦૬-૨૦૦૧) કથાની મનોવૈજ્ઞાનિક વિગતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં ઇન્દ્રના ગૌતમના વેશમાં રહેલી જૂની વાર્તા, બિલાડી તરીકેની તેમની છટકબારી અને અહલ્યાના શિલાવતારનો પુનઃ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.{{sfn|Doniger|1999|p=100}} વિશ્રામ બેડેકરના સંગીતમય મરાઠી નાટક ''બ્રહ્માકુમારી'' (૧૯૩૩) અને પી. વી. રામવેરિયર (૧૯૪૧) અને એમ. પાર્વતી અમ્મા (૧૯૪૮)ની મલયાલમ રચનાઓમાં વ્યભિચારી પ્રેમના વિષયની શોધ કરવામાં આવી છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} તમિલ ટૂંકી વાર્તા લેખક કુ પા રાજગોપાલન (૧૯૦૨-૪૪)ની અહલ્યા પણ છૂપી રીતે ઇન્દ્ર માટે ઝંખે છે અને તેમની સાથે મનમેળ ધરાવે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} પ્રતિભા રેની ઓડિયા નવલકથા ''મહામોહા'' (૧૯૯૭, "ગ્રેટ લસ્ટ") માં એક સ્વતંત્ર અને જાણીબુજીને પોતાના વરિષ્ઠની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરનારી અહલ્યાને એક કરુણ નાયિકા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, જે પોતાની જાતને ઇન્દ્રને અર્પણ કરે છે જેથી તે પોતાની વાસના અને તેના સ્ત્રીત્વને પરિપૂર્ણ કરી શકે. જ્યારે ગૌતમ બળાત્કારનો દાવો કરીને તેને સમાજમાં જૂઠું બોલવા માટે મનાવે છે, ત્યારે તે તેની સાથે પવિત્રતા અને મનની સ્વતંત્રતા પર ચર્ચા કરે છે.{{sfn|Ray|2007|pp=27–29}} [[File:Brooklyn Museum - Leaf from a Razm-nama Manuscript - Mohan (Son of Banwari).jpg|thumb|upright|alt=ટોચની વાત કરીએ તો, એક યુવાન ચિરાકારીની મધ્યસ્થ આકૃતિ એક આધેડ વયના ગૌતમને ચરણસ્પર્શ કરતી હતી, બંનેએ શાહી મુઘલ વસ્ત્રો પહેર્યા હતા. અસંખ્ય રાજવી સ્ત્રીઓ તેમને ઘેરી લે છે. પેઇન્ટિંગના તળિયે, દરવાજાની બહાર ઘોડાવાળા શાહી માણસો છે.|ગૌતમને એ જાણીને રાહત થઈ છે કે તેમના પુત્ર ચિરાકરીએ અહલ્યાને ફાંસી આપવા માટે તેમના આવેગજન્ય હુકમનું પાલન કર્યું નથી. ((રાજા અકબરે ૧૫૯૮-૯૯માં શરૂ કરેલું [[મહાભારત]]ના ફારસી ભાષાન્તર "રઝમ-નામા"માંથી એક પાનું. હાલમાં બ્રુકલીન મ્યુઝિયમમાં)]] કેટલાક લેખકો શ્રાપ અને મુક્તિ પછીના અહલ્યાના જીવનની કલ્પના કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, આ એક એવી ઘટના છે જે પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં અપ્રગટ છે.{{sfn|Richman|2008|p=24}} પુધુમૈપિથનની તમિલ વાર્તા સપાવિમોકેનમ (૧૯૪૩, "શ્રાપમાંથી મુક્તિ") અને કે. બી. શ્રીદેવીની મલયાલમ ભાષાની કૃતિ (૧૯૯૦) જેનો અનુવાદ "વુમન ઓફ સ્ટોન" તરીકે કરવામાં આવ્યો છે, જે નારીવાદી દૃષ્ટિકોણથી રામના "બેવડા માપદંડો" પર કેન્દ્રિત છે. તેઓ પૂછે છે કે રામ શા માટે અહલ્યાને વ્યભિચારના શ્રાપમાંથી મુક્ત કરે છે, પરંતુ તેની પત્ની સીતાને તેના અપહરણકર્તા રાવણ સાથે વ્યભિચારના ખોટા આરોપો માટે સજા આપે છે.{{sfn|Prema Nandakumar|28 March 2006}}{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} પુધુમૈપિથનની વાર્તામાં સીતાને પોતાની પવિત્રતા સાબિત કરવા માટે અગ્નિપરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડ્યું એ સાંભળીને અહલ્યા પાછી શિલામાં ફેરવાઈ જાય છે. સુનાવણી દ્વારા પોતાની પવિત્રતા સાબિત કર્યા પછી પણ સીતાને વ્યભિચારના આરોપસર રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવી હતી તે જાણીને શ્રીદેવીએ તેને પથ્થરમાં ફેરવાતી દર્શાવી છે. પુધુમૈપિથનપણ વર્ણવે છે કે કેવી રીતે, મુક્તિ પછી પણ અહલ્યા "માનસિક પશ્ચાઘાત" થી પીડાય છે, વારંવાર ઇન્દ્રના પ્રલોભન અને ગૌતમના પ્રકોપનો ફરીથી અનુભવ કરે છે, તેમજ તેને નકારી કાઢતા રૂઢિચુસ્ત સમાજની નારાજગી સહન કરે છે. {{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} અહલ્યાને શાપ આપવાના ઉતાવળા નિર્ણય પર ગૌતમ પણ આત્મનિંદાથી પીડાય છે. {{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} બીજી કથામાં પુધુમૈપિથનની અહલ્યા, ગૌતમ અને ઇન્દ્ર બંનેને ક્ષમા આપે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} એસ. શિવશેકરમની ૧૯૮૦ની તમિલ કવિતા ''અહલિકાઈ'' અહલ્યાની વાર્તામાં રહેલા પથ્થર પાત્રની તપાસ કરે છે: તે એક એવા પતિ સાથે લગ્ન કરે છે જેને તેનામાં પથ્થર કરતાં વધારે રસ નથી અને થોડા સમય માટે તેને ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરવા બદલ એક નિર્જીવ પથ્થર બનવા માટે શાપિત થઈ જાય છે. કવિ પૂછે છે કે શું અહલ્યા માટે પથરાળ લગ્નમાં પાછા ફરવાને બદલે શારીરિક રીતે પથ્થર બની રહેવું અને તેનું ગૌરવ જાળવવું વધુ સારું હતું.{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} તમિલ કવિ ના. પિચમૂર્તિ (૧૯૦૦-૭૬)ના ''ઉયિર માગા'' ("જીવન-નારી") અહલ્યાને જીવનને રૂપકાત્મક રીતે રજૂ કરે છે, જેમાં ગૌતમ મન અને ઇન્દ્ર આનંદ સ્વરૂપે છે. માર્ક્સવાદી વિવેચક કોવાઈ જ્ઞાનીએ તેમના કાવ્ય ''કાલિહાઈ''માં અહલ્યાને દલિત વર્ગ તરીકે અને રામને શોષણ વિનાના આદર્શ ભવિષ્ય તરીકે રજૂ કર્યા છે. ગૌતમ અને ઇન્દ્ર સામંતશાહી અને મૂડીવાદનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}} ૧૯૪૯માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''સતી અહલ્યા'' ("શુદ્ધ અહલ્યા")માં કમલા કોટનીસે ભજવેલા અહલ્યાના પાત્રને સમકાલીન ફિલ્મ વિવેચકોએ એક ડાઘવાળી સ્ત્રીની દુર્દશાના ચિત્રણને પ્રાસંગિક ગણાવ્યું હતું.{{sfn|Dwyer|2006|p=60}} પ્રેમ, સેક્સ અને ઇચ્છા સંત સિંઘ સેખોનના પંજાબી નાટક ''કલાકાર'' (૧૯૪૫)માં કથાના મહત્વપૂર્ણ તત્ત્વો બની જાય છે, જે મહાકાવ્ય નાટકને આધુનિક યુગમાં સ્થાન આપે છે. તેમાં અહલ્યાને એક મુક્ત-ઉત્સાહી સ્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, જે કલાના અધ્યાપક, ગૌતમના વિદ્યાર્થીની ઇન્દર (ઇન્દ્ર) દ્વારા નગ્ન સ્થિતિમાં ચિત્રિત થવાની હિંમત કરે છે, અને તેના પતિની ટીકાઓ સામે તેના નિર્ણયનો બચાવ કરે છે.{{sfn|Das|2006|pp=133–135}}{{efn|name=see Gill|See English translation in {{harvnb|Gill|2005|pp=251–304}}.}} એન. એસ. માધવનની મલયાલમ વાર્તા (એપ્રિલ ૨૦૦૬) પણ અહલ્યાની વાર્તાને આધુનિક વાતાવરણમાં રજૂ કરે છે, જેમાં વ્યભિચારનો આરોપ ધરાવતી અહલ્યાને તેના પતિ દ્વારા માર મારવામાં આવે છે, જેથી તે કોમામાં સરી પડે છે, જેમાંથી ન્યુરોલોજિસ્ટ રામ તેને પુનર્જીવિત કરે છે.{{efn|name=translations in Richman|{{harvnb|Richman|2008|pp=113–114}}: The translations of all these works are present in {{harvnb|Richman|2008|pp=141–173}}}} જો કે, સમકાલીન વાતાવરણમાં અહલ્યા-ઇન્દ્રની શાસ્ત્રીય કથાને ફરીથી કહેવાની પ્રથા નવી નથી. યોગ વસિષ્ઠ (૧૦૦૧-૧૪૦૦) બે વ્યભિચારી પ્રેમીઓ, રાણી અહલ્યા અને બ્રાહ્મણ ઇન્દ્રની કથા વર્ણવે છે. અહીં, અહલ્યા અને ઇન્દ્ર એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે અને અહલ્યાના ઈર્ષાળુ પતિ દ્વારા સજા કરવા છતાં પોતાનો પ્રણય સંબંધ ચાલુ રાખે છે. મૃત્યુ પછી, તેઓ પુનર્જન્મમાં ફરી ભેગા થાય છે.{{sfn|Varadpande|2005|p=101}}{{sfn|Doniger|1999|pp=104, 321–322}} ૨૦૧૫માં આવેલી શોર્ટ ફિલ્મ ''અહલ્યા''માં અહલ્યા સાથેની મુલાકાત બાદ પોલીસમેન ઇન્દ્ર પથ્થરની ઢીંગલીમાં ફેરવાય છે જે વાર્તાને નારીવાદી વળાંક આપે છે.{{sfn|''DNA''|22 July 2015}}{{sfn|Roy|21 July 2015}} == સંતાન == રામાયણમાં અહલ્યાના પુત્ર શતાનંદ (સતાનંદ)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જે મિથિલાના રાજા જનકના કુળના પૂજારી અને ઉપદેશક હતા. આ સંસ્કરણમાં, શતાનંદ વિશ્વામિત્રને તેની "પ્રખ્યાત" માતાની સુખાકારી વિશે ચિંતાથી પૂછે છે.{{sfn|Mani|1975|p=285}}{{sfn|Goldman|1990|pp=220–221}} તેનાથી વિપરીત, મહાભારતમાં બે પુત્રોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે: શરદવન, જે હાથમાં તીર સાથે જન્મ્યો હતો, અને ચિરાકારી, જેમના કાર્યો પર વ્યાપક ચિંતન શિથિલતા તરફ લઈ જાય છે. આ ઉપરાંત કથામાં એક અનામી પુત્રીનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. વામન પુરાણમાં ત્રણ પુત્રીઓનો ઉલ્લેખ છે: જયા, જયંતી અને અપરાજી.{{sfn|Mani|1975|p=285}} ભારતીય લોકકથાઓની અન્ય એક દંતકથામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સૂર્યદેવતાના સારથિ અરુણ એક સમયે અરુણી નામની સ્ત્રી બની અપ્સરાઓની એક સભામાં પ્રવેશી હતી, જ્યાં ઇન્દ્ર સિવાય બીજા કોઈ પણ પુરુષને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો ન હતો. ઇન્દ્રને અરુણી સાથે પ્રેમ થયો અને તેણે [[વાલી]] નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો. બીજા દિવસે, સૂર્યની વિનંતીથી, અરુણે ફરીથી સ્ત્રી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, અને સૂર્ય પુત્ર [[સુગ્રીવ]]ને જન્મ આપ્યો. બંને બાળકોને અહલ્યાને ઉછેર માટે આપવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ગૌતમ તેમને પસંદ કરતા ન હતા આથી તેમને શ્રાપ આપ્યો જેના કારણે તેઓ વાનર સ્વરૂપ બની ગયા.{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Pattanaik|2001|p=49}}{{sfn|Freeman|2001|pp=201–204}} રામાયણના થાઇ સંસ્કરણ ''રામકીન''{{efn|રામકીન (પ્રકાશિત. 'રામનો મહિમા'; કેટલીકવાર રામાકિયન પણ લખાય છે) એ થાઇલેન્ડના રાષ્ટ્રીય મહાકાવ્યોમાંનું એક છે,<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Jane|title=History and Thailand Literature|url=https://www.academia.edu/18062983|language=en}}</ref> જે બૌદ્ધ દશરથ જાતક પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref name="Nation-20180906">{{cite news |last1=Pungkanon |first1=Kupluthai |title=Majesty in the movements |url=http://www.nationmultimedia.com/detail/lifestyle/30353807 |access-date=6 September 2018 |work=The Nation |date=6 September 2018 |archive-date=5 સપ્ટેમ્બર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905230252/http://www.nationmultimedia.com/detail/lifestyle/30353807 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=Many Ramayanas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=XkifYfljHP4C&pg=PA59|last=Richman|first=Paul|date = 29 August 1991|isbn = 9780520075894}}</ref> મૂળભૂત રીતે, તે હિંદુ મહાકાવ્ય રામાયણનું થાઇ સંસ્કરણ છે.}}માં, વાલી અને સુગ્રીવને ઇન્દ્ર અને સૂર્ય સાથેના તેના સંપર્કથી અહલ્યાના બાળકો તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. જો કે અહલ્યા શરૂઆતમાં તેમને ગૌતમના પુત્રો તરીકે જણાવે છે, પરંતુ ગૌતમની પુત્રી અંજની તેની માતાનું રહસ્ય તેના પિતાને જણાવે છે. પરિણામે તે ભાઈઓને વાનર બનવાનો શ્રાપ આપી દૂર ભગાવી દે છે. ગુસ્સે થઈને અહલ્યા અંજનીને વાનરપુત્રને જન્મ આપવાનો શ્રાપ આપે છે. અંજની, વાનર-દેવતા અને રામના મિત્ર [[હનુમાન]]ને જન્મ આપે છે.{{sfn|Pattanaik|2001|p=50}}{{sfn|Pattanaik|2000|p=109}} મલય રૂપાંતરણ ''હિકાયત સેરી રામા'', અને પંજાબી અને ગુજરાતી લોકકથાઓમાં પણ આવી જ કથાઓ જોવા મળે છે. જો કે, આ સંસ્કરણોમાં ઇન્દ્ર અને અહલ્યાનું રહસ્ય છુપાવવામાં મદદ કરવા માટે અંજનીને ગૌતમ દ્વારા શાપ આપવામાં આવ્યો છે.{{sfn|Bulcke|2010|pp=129–131}} કેટલીક તમિલ જ્ઞાતિઓ તેમના પૂર્વજોને અહલ્યા અને ઇન્દ્રના સંબંધ સાથે સાંકળી લે છે. તેમની જ્ઞાતિઓના નામ અહલ્યાના બાળકોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે. ગૌતમ ત્રણેય છોકરાઓને શોધી કાઢે છે અને તેમની વર્તણૂક પ્રમાણે તેમના નામ આપે છે: જે ગૌતમનો બહાદુરીપૂર્વક સામનો કરે છે તે– ''અગમુદાયર'' ("બહાદુર" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે, જે ગૌતમને જોઈને ઝાડ પર ચઢી જાય છે તે, ''મરાવર'' ("વૃક્ષ" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે અને જે મોટા ખડકની પાછળ ચોરની જેમ સંતાઇ જાય છે તે ''કલ્લાર'' ("ચોર" અથવા "ખડક" પરથી ઉતરી આવ્યો છે) તરીકે ઓળખાય છે. કેટલાક સંસ્કરણોમાં ચોથું સંતાન, ''વેલ્લાલા'' પણ ઉમેરવામાં આવ્યું છે. અન્ય એક સંસ્કરણમાં, અહલ્યા અને ઇન્દ્રના સંબંધનો અર્થ અહલ્યા દ્વારા ઇન્દ્રને અર્પણ કરવામાં આવેલી તપશ્ચર્યા અને પૂજા દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે તેને ઉપહાર તરીકે સંતાનો ભેટ આપે છે.{{sfn|Headley|2011|pp=104–105}} == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == નોંધ == {{notelist}} == ગ્રંથસૂચિ == {{refbegin|30em}} * {{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=DO5kab63zNg |title=Ahilya's redemption (Ramayana) |date=1987–1988 |work=Ramanand Sagar's Ramayan (1987 TV series) TV series |publisher=YouTube |access-date=24 December 2011 |ref={{sfnRef|Ramanand Sagar|1987–1988}}}} * {{cite book | year = 1998 | title = Śrīmadvālmīkīya Rāmāyaṇa | trans-title = The Ramayana of Valmiki | publisher = Gita Press | volume = 2 | language = hi | trans-chapter = Canto 30 | chapter = Triṃśaḥ Sargaḥ | ref = {{sfnRef|Gita Press|1998}} }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |title=Lessons from the Ahalya Episode |date=30 September 2002 |work=The Hindu |access-date=22 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331172350/http://hindu.com/2002/09/30/stories/2002093003240900.htm |archive-date=31 March 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|30 September 2002}} |url-status=dead}} * {{cite book | year = 2004 | title = Śrīrāmacaritamānasa or the Mānasa Lake Brimming over with the Exploits of Śrī Rāma (With Hindi Text and English Translation) | publisher = Gita Press| chapter = Descent One (Bālakāṇḍa) | isbn = 978-81-293-0146-8 | ref = {{sfnRef|Gita Press|2004}} }} * {{cite web | url = https://darbhanga.nic.in/places-of-interest/ | title = Tourist Spots in Darbhanga: Ahilya Asthan | year = 2006 | work = Official Site of Darbhanga District | publisher = National Informatics Centre, District Unit Darbhanga | access-date = 22 May 2022 | archive-date = 15 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060715155728/http://darbhanga.bih.nic.in/dar_tourist.htm | ref = {{sfnRef|Official Site of Darbhanga District|2006}} }} * {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=gJLIpuySS2c&feature=fvst | title = Ahalya episode | year = 2008 | work = Ramayan (2008 TV series) on Imagine TV(NDTV Imagine) | publisher = YouTube | access-date = 24 December 2011 | ref = {{sfnRef|NDTV Imagine|2008}} }} * {{cite news |title=Expiation of Sin |work=The Hindu |date=25 June 2010 |url= http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |access-date=22 April 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120401175928/http://www.hindu.com/2010/06/25/stories/2010062556171600.htm |archive-date=1 April 2012 |ref={{sfnRef|''The Hindu''|25 June 2010}} |url-status=dead}} * {{cite news |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-radhikta-apte-and-soumitra-chatterjee-s-haunting-performances-in-sujoy-ghosh-s-ahalya-2106632|title=Watch: Radhika Apte and Soumitra Chatterjee's haunting performances in Sujoy Ghosh's 'Ahalya'|website=DNA|date=22 July 2015 |access-date=22 July 2015|ref={{sfnRef|''DNA''|22 July 2015}}}} * {{cite book |last=Aiyangar |first=Rao Bahadur Krishnaswami |title=Manimekhalai in its Historical Setting |date=1927 |publisher=Luzac & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/manimekhalaiinit031176mbp |access-date=30 July 2019}} * {{cite book | last = Apte | first = Vaman S. | year = 2004| orig-year = 1970| title = The Student's Sanskrit-English Dictionary | url = https://archive.org/details/snj.studentssanskrit0000vama_j6a0 | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | isbn = 978-81-208-0045-8 | edition = 2nd }} * {{cite book | last = Bacchetta | first = Paola | title = Right-wing Women: from Conservatives to Extremists Around the World | url = https://archive.org/details/rightwingwomenfr0000unse | editor = Bacchetta, Paola |editor2=Power, Margaret | publisher = Routledge | year = 2002 | chapter = Hindu Nationalist Women Imagine Spatialites/Imagine Themselves | isbn = 978-0-415-92778-9}} * {{cite book | last = Benton | first = Catherine | title = God of Desire: Tales of Kāmadeva in Sanskrit Story Literature | url = https://archive.org/details/godofdesiretales0000bent | publisher = State University of New York | year = 2006 | isbn = 978-0-7914-6565-3}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | year = 2000 | title = Panchakanya: Women of Substance | journal = Journal of South Asian Literature: Miscellany | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 35 | issue = 1/2 |pages = 13–56}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = March–April 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part I) | journal = Manushi | issue = 141 | pages = 4–12 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20141/03%20panchakanya%204-12.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|March–April 2004}}}} * {{cite journal | last = Bhattacharya | first = Pradip | date = November–December 2004 | title = Five Holy Virgins, Five Sacred Myths: A Quest for Meaning (Part V) | journal = Manushi | issue = 145 | pages = 30–37 | url = http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20145/Panchkayana%2030-37.pdf | ref = {{sfnRef|Bhattacharya|November–December 2004}}}} * {{cite book | last = Bulcke | first = Father Dr. Camille | title = Rāmakathā and Other Essays | publisher = Vani Prakashan | year = 2010 | isbn = 978-93-5000-107-3}} * {{cite book | last = Chattopadhyaya | first = Kamaladevi | title = Indian Women's Battle for Freedom | publisher = Abhinav Publications | year = 1982 }} * {{cite book | last = Dallapiccola | first = Anna L. | title = Dictionary of Hindu Lore and Legend | publisher = Thames & Hudson | location = London | year = 2002 | chapter = Ahalya | isbn = 978-0-500-51088-9 | url = https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall | access-date = 16 May 2011| url-access = registration }} * {{cite book | last = Das | first = Sisir Kumar | title = A History of Indian Literature: 1911–1956:Struggle for Freedom : Triumph and Tragedy | publisher = Sahitya Akademi | year = 2006 | series = A History of Indian Literature | chapter = Epic Heroines&nbsp;– Ahalya | isbn = 978-81-7201-798-9}} * {{cite book |last=Datta |first=Nilanjana Sikdar |title=Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa |editor=Dodiya, Jaydipsinh |publisher=Sarup & Sons |year=2001 |chapter=Valmiki-Ramayana&nbsp;– an Approach by Rabindranath Tagore |isbn=978-81-7625-244-7}} * {{cite magazine |last=Devika |first=V. R. |title=Women of Substance: Ahalya: Scarlet Letter |magazine=The Week (Indian magazine) |date=29 October 2006 |volume=24 |issue=48 |ref={{sfnRef|Devika|29 October 2006}}}} * {{cite book | last = Dhody | first = Chandan Lal | title = The Adhyātma Rāmāyaṇa: concise English version | publisher = M.D. Publications | year = 1995 | isbn = 978-81-85880-77-8}} * {{cite book | last = Doniger | first = Wendy | title = Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India | url = https://archive.org/details/splittingdiffere0000doni | publisher = University of Chicago Press | year = 1999 | isbn = 978-0-226-15641-5 | chapter = Indra and Ahalya, Zeus and Alcmena}} * {{cite book | last = Dwyer | first = Rachel | title = Filming the Gods: Religion and Indian Cinema | url = https://archive.org/details/filminggodsrelig0000dwye | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 978-0-415-31425-1}} * {{cite book | last = Feldhaus | first = Anne | title = Images of Women in Maharashtrian Society | url = https://archive.org/details/imagesofwomeninm0000unse_r0w3 | year = 1998 | publisher = SUNY Press | isbn = 978-0-7914-3659-2}} * {{cite book | last = Feller | first = Danielle | title = The Sanskrit Epics' Representation of Vedic Myths | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 2004 | chapter = Indra, the Lover of Ahalya | isbn = 978-81-208-2008-1}} * {{cite book | last = Freeman | first = Rich | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = Thereupon Hangs a Tail: the Deification of Vali in the Teyyam Worship of Malabar | isbn = 978-0-520-22074-4}} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 3: Vana Parva | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Vana Parva|1883–1896}} }} * {{cite book | last = Ganguli | first = Kisari Mohan | title = The Mahabharata Book 12: Shanti Parva | year = 1883–1896 | ref = {{sfnRef|Ganguli Shanti Parva|1883–1896}} }} * {{cite book | title = Encyclopaedia of the Hindu World: A-Aj | volume = 1 | first = Ganga Ram | last = Garg | publisher = South Asia Books | year = 1992 | isbn = 978-81-7022-374-0}} * {{cite book | last = Gill | first = Tejwant Singh | title = Sant Singh Sekhon: Selected Writings | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | chapter = Artist | isbn = 978-81-260-1999-1}} * {{cite book | last = Goldman | first = Robert P. | title = The Ramayana of Valmiki: Balakanda | series = The Ramayana of Valmiki: an Epic of Ancient India | volume = 1 | year = 1990 | publisher = Princeton University Press | isbn = 978-0-691-01485-2| url = https://archive.org/details/ramayanaofva01valm }} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |title=Story of Five Archetypes |author=Gudipoodi Srihari |date=30 May 2008 |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406103354/http://www.hindu.com/fr/2008/05/30/stories/2008053050130300.htm |archive-date=6 April 2012 |ref={{sfnRef|Gudipoodi|30 May 2008}} |work=The Hindu |url-status=dead}} * {{cite book | last = Headley | first = Zoé E. | title = A Companion to the Anthropology of India | editor = Isabelle Clark-Decès | publisher = Wiley-Blackwell | year = 2011 | series = Blackwell Companions of Anthropology | chapter = Caste and Collective Memory in South India | isbn = 978-1-4051-9892-9}} * {{cite book | last = Jensen | first = Herman | title = A Classified Collection of Tamil Proverbs | publisher = Asian Educational Services | year = 2002 | isbn = 978-81-206-0026-3}} * {{cite book | last = Jhaveri | first = Bharati | title = Critical Perspectives on the Rāmāyaṇa | editor = Dodiya, Jaydipsinh | publisher = Sarup & Sons | year = 2001 | chapter = Nature and Environment in Ramayana of Bhils of North Gujarat | isbn = 978-81-7625-244-7}} * {{cite book | last1 = Kālidāsa | last2 = Devadhar | first2 = C.R. | title = Raghuvamśa of Kālidāsa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1997 | chapter = Verse 33–34, Canto 11}} * {{cite book | last = Kapoor | first = Subodh | title = Encyclopaedia of Ancient Indian Geography | publisher = Cosmo Publications | year = 2002 | volume = 1 | isbn = 978-81-7755-298-0}} * {{cite book | title=The religion and philosophy of the Veda and Upanishads | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | last=Keith| first = Arthur Berriedale | isbn=81-208-0645-X | volume = 1| chapter = Indra| year = 1998| orig-year = 1925}} * {{cite book | last = Kelkar | first = Meena K. | title = Subordination of Woman: A New Perspective | publisher = Discovery Publishing House | year = 1995 | isbn = 978-81-7141-294-5| url = https://archive.org/details/subordinationofw0000kelk }} * {{cite book | last = Macdonell | first = Arthur Anthony | title = A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis Throughout | url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MDScan/index.php?sfx=jpg | year = 2008 | orig-year = 1929 | publisher = University of Cologne(Universität zu Köln)}} * {{cite book | last = Mani | first = Vettam | title = Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1975 <!-- | location = Delhi --> | isbn = 978-0-8426-0822-0}} * {{cite book | last = Mirashi | first = V. V. | title = Bhavabhūti | url = https://archive.org/details/bhavabhuti0000vasa | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1996 | isbn = 978-81-208-1180-5}} * {{cite book | last = Mukherjee | first = Prabhati | title = Hindu Women: Normative Models | year = 1999 | publisher = Orient Blackswan <!-- | location = Calcutta --> | isbn = 978-81-250-1699-1 | orig-year = 1978}} * {{cite book | last = Monier-Williams | first = Monier | title = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary | year = 2008 | orig-year = 1899 | publisher = Universität zu Köln}} * {{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |title=Week-long drama festivities end |last=P. Ram Mohan |access-date=4 December 2011 |archive-date=31 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331163625/http://www.hindu.com/2007/01/25/stories/2007012500340200.htm |date=25 January 2007 |ref={{sfnRef|Ram Mohan|25 January 2007}} |work=The Hindu |url-status=dead}} * {{cite book | last = Patel | first = Gautam | title = Pandit N.R. Bhatt, Felicitation Volume | editor = Pierre-Sylvain Filliozat |editor2=Satya Pal Narang |editor3=C. Panduranga Bhatta | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1994 | chapter = Sītātyāga, Whether Kālidāsa Wrote it First | isbn = 978-81-208-1183-6}} * {{cite book | last = Pattanaik | first = Devdutt | title = The Goddess in India: the Five Faces of the Eternal Feminine | year = 2000 | publisher = Inner Traditions– Bear & Company }} * {{Cite book | title = The Man Who Was a Woman and Other Queer Tales of Hindu Lore | last = Pattanaik | first = Devdutt | year = 2001 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-56023-181-3}} * {{cite book | last = Prasad | first = Rama Chandra | title = Tulsidasa's Shri Ramacharitamanasa: the Holy Lake of the Acts of Rama | url = https://archive.org/details/tulasidasasshrir0000tula | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1990 | isbn = 978-81-208-0443-2}} * {{cite news | url = http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm | title = Myth as Metaphor in Feminist Fiction | author = Prema Nandakumar | date = 28 March 2006 |work=The Hindu| access-date = 4 December 2011 | archive-date = 20 July 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080720131909/http://www.hindu.com/br/2006/03/28/stories/2006032800161400.htm |ref={{sfnRef|Prema Nandakumar|28 March 2006}}}} * {{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |title=I want to spread joy through dance: Gopika Varma |author=Ram Kumar Ramaswamy |date=18 July 2011 |work=Deccan Chronicle |access-date=4 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120410044226/http://www.deccanchronicle.com/tabloid/all-rounders/i-want-spread-joy-through-dance-gopika-varma-420 |archive-date=10 April 2012 |ref={{sfnRef|Ram Kumar|18 July 2011}} |url-status=dead}} * {{cite book | last = Ramanujan | first = A. K. | title = Many Rāmāyaṇas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 1991 | chapter = Three Hundred Rāmāyaṇas | isbn = 978-0-520-07589-4 | url = http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3j49n8h7&chunk.id=d0e1254}} * {{cite book | language = hi | author = Rambhadracharya (Swami) | date = 30 March 2006| title = Ahalyoddhāra | trans-title = The Liberation of Ahalya | publisher = Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University <!-- | location = [[Chitrakuta]] --> | ref = {{sfnRef|Rambhadracharya|2006}} }} * {{cite book | last = Rao | first = Velcheru Narayana | title = Questioning Rāmāyaṇas: a South Asian Tradition | url = https://archive.org/details/questioningramay0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = University of California Press | year = 2001 | chapter = The Politics of Telugu Ramayanas | isbn = 978-0-520-22074-4}} * {{cite book | last = Ray | first = Pratibha | title = Revisiting the Pancha Kanyas : Proceedings of the National Seminar, Kolkata, 2003 | editor = Bhattacharya, Pratip | publisher = Eastern Zonal Cultural Centre in association with Bookworks | year = 2007 | chapter = Ahalya's Voyage: From Transgression to Transcendence | pages = 22–30}} * {{cite book | title = Ramayana Stories in Modern South India: an Anthology | url = https://archive.org/details/ramayanastoriesi0000unse | editor = Richman, Paula | publisher = Indiana University Press | year = 2008 | isbn = 978-0-253-34988-0 | ref = {{sfnRef|Richman|2008}} }} * {{cite journal | author = Ritha Devi | date = Spring–Summer 1977 | title = Five Tragic Heroines of Odissi Dance-drama: The Pancha-kanya Theme in Mahari "Nritya" | journal = Journal of South Asian Literature: Feminine Sensibility and Characterization in South Asian Literature | publisher = Asian Studies Center, Michigan State University | volume = 12 | issue = 3/4 | pages = 25–29 | jstor = 40872150 | ref = {{sfnRef|Ritha Devi|Spring-Summer 1977}} }} * {{cite news |last=Roy |first=Gitanjali |date=21 July 2015 |url=http://movies.ndtv.com/regional/radhika-apte-stars-as-a-modern-ahalya-in-sujoy-ghoshs-new-short-783633|title=Radhika Apte as a Modern Ahalya Will Give You the Chills |website=NDTV |access-date=22 July 2015 |ref={{sfnRef|Roy|21 July 2015}}}} * {{cite news |last=Santhosh |first=K. |url=http://www.hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm |title=Ahalya's Tale Retold |date=6 February 2004 |access-date=4 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626012855/http://hindu.com/2004/02/07/stories/2004020706440300.htm |archive-date=26 June 2009 |work=The Hindu |ref={{sfnRef|Santhosh|4 December 2011}}}} * {{cite book | last = Sharma | first = V. S. | title = Kunchan Nampyar | publisher = Sahitya Akademi | year = 2000 | series = Makers of Indian Literature | isbn = 978-81-260-0935-0}} * {{cite book | last = Shastri | first = Nityananda | title = Śrīrāmacaritābdhiratna | publisher = Sahitya Akademi | year = 2005 | isbn = 978-81-260-2058-4 | language = sa}} with English translation by Shastri, Satya Vrat * {{cite journal |last=Söhnen |first=Renate |year=1991 |title=Indra and Women |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |publisher=Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, University of London |volume=54 |issue=1 |pages=68–74 |jstor=617314 |doi=10.1017/S0041977X00009617| s2cid=162225024}} * {{cite book |last=Söhnen-Thieme |first=Renate |title=Myth and Mythmaking: Continuous Evolution in Indian Tradition |editor=Leslie, Julia |publisher=Curzon Press |year=1996 |chapter=The Ahalya Story Through the Ages |isbn = 978-0-7007-0303-6}} * {{cite book | last = Varadpande | first = Manohar Laxman | title = History of Indian Theatre | publisher = Abhinav Publications | year = 2005 | isbn = 978-81-7017-430-1}} * {{cite book | author = Vijnanananda (Swami) | title = The S'rîmad Devî Bhâgawatam | year = 1921–1922 | chapter = The Ninth Book: Chapter XVIII | ref = {{sfnRef|Vijnanananda|1921–1922}} }} * {{cite book | last = Wilson | first = H. H. | title = Wilson Sanskrit-English Dictionary <!-- | access-date = 18 May 2011 --> | year = 2008 | orig-year = 1832 | publisher = Universität zu Köln | edition = 2nd}} * {{cite book | last = Zvelebil | first = Kamil | title = The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India | url = https://archive.org/details/smileofmuruganon0000zvel | publisher = Brill Publishers | year = 1973 | isbn = 978-90-04-03591-1}} {{refend}} {{રામાયણ}} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] a0rkdz6j9soz00crzf7z45yk0tqcxzi 0 149930 906355 903907 2026-10-16T19:59:12Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906355 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = હિન્દુ | image = Rati.jpg | caption = રતિ | name = રતિ | Devanagari = रति | Sanskrit_transliteration = રતિ | affiliation = [[દેવી]] | god_of = પ્રેમ, શારીરિક ઇચ્છા અને જુસ્સાની દેવી | abode = કામલોક | children = હર્ષ અને યશ (પુત્રો)<ref>{{cite book|url=http://www.gutenberg.org/files/61937/61937-h/61937-h.htm|title=A Prose English Translation of Harivamsha|author1=Manmatha Nath Dutt|year=2020}}</ref> | weapon = તલવાર | parents = પ્રજાપતિ દક્ષ | consort = [[કામદેવ]] | mount = પોપટ | Greek_equivalent = એફ્રોડાઈટા | Roman_equivalent = વિનસ | equivalent4_type = ઇજિપ્તિયન }} '''રતિ''' (સંસ્કૃત: रति) પ્રેમ, શારીરિક ઇચ્છા, વાસના, આવેગ અને જાતીય આનંદની હિન્દુ દેવી છે.<ref name="swami">{{cite book|last=Swami Ram Charran|title=The Vedic Sexual Code: Enjoy a Complete and Fulfilling Relationship With Your Lover|year=2007|publisher=AuthorHouse|pages=151, 209}}</ref><ref name="wendy1">{{cite book|last=Doniger O'Flaherty|first=Wendy |title=Women, androgynes, and other mythical beasts|url=https://archive.org/details/liang.womenandrogyneso0000wend|year=1980|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-61850-1|pages=[https://archive.org/details/liang.womenandrogyneso0000wend/page/39 39], 103}}</ref><ref>{{cite book|last=Patricia Turner and estate of Charles Russell Coulter|title=Dictionary of ancient deities|url=https://archive.org/details/dictionaryofanci0000turn|year=2000|publisher=Oxford University Press US|isbn=0-19-514504-6|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofanci0000turn/page/258 258], 400}}</ref><ref name = "K253ff"/> સામાન્ય રીતે પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રી તરીકે વર્ણવવામાં આવતી રતિ, પ્રેમના દેવતા કામદેવની સ્ત્રી સમકક્ષ, મુખ્ય સાથીદાર અને સહાયક છે. [[કામદેવ]]ના સાથી તરીકે, તેણીને ઘણીવાર તેમની સાથે દંતકથા અને મંદિરના શિલ્પમાં દર્શાવવામાં આવે છે. તે કામદેવની સાથે પૂજાનો પણ આનંદ માણે છે. [[File:9. Khajuraho Parsvamath south wall.jpg|thumb| રતિ તેના પતિ કામદેવ સાથે ]] હિન્દુ શાસ્ત્રો રતિની સુંદરતા અને વિષયાસક્તતા (કામુકતા) પર ભાર મૂકે છે. તેઓ તેને એક કુમારિકા તરીકે દર્શાવે છે જે પ્રેમના દેવને મોહિત કરવાની શક્તિ ધરાવે છે. જ્યારે [[શિવ]] તેના પતિને સળગાવીને રાખ કરી દે છે, ત્યારે રતિની આજીજી અથવા તપશ્ચર્યા જ કામદેવના પુનર્જન્મના વરદાન તરફ દોરી જાય છે. કામદેવનો પુનર્જન્મ પ્રદ્યુમ્ન તરીકે થાય છે, જે [[કૃષ્ણ]] અને [[રુક્મિણી]]ના પુત્ર છે. રતિ - માયાવતીના નામે – જન્મ સમયે જ માતા-પિતાથી વિખૂટા પડેલા પ્રદ્યુમ્નના ઉછેરમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે તેની આયા તેમજ તેની પ્રેમિકા તરીકે વર્તે છે, અને પ્રદ્યુમ્નના હાથે મૃત્યુ પામવાની નિયતિ ધરાવતા રાક્ષસ-રાજાને મારીને તેના માતાપિતા પાસે પાછા ફરવાનો માર્ગ જણાવે છે. પાછળથી કામદેવ-પ્રદ્યુમ્ન રતિ-માયાવતીને પત્ની તરીકે સ્વીકારે છે. == નામકરણ == દેવી રતિનું નામ સંસ્કૃત મૂળ ''રમ'' પરથી પડ્યું છે, જેનો અર્થ "આનંદ કરવો" અથવા "સુખમાં હોવું" એવો થાય છે. ક્રિયાપદમૂળ સામાન્ય રીતે કોઈપણ પ્રકારના આનંદનો ઉલ્લેખ કરે છે, તેમ છતાં તે સામાન્ય રીતે શારીરિક અને વિષયાસક્ત આનંદના અર્થો વહન કરે છે. વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ, રતિ શબ્દ એવી કોઈ પણ વસ્તુનો ઉલ્લેખ કરે છે જેનો આનંદ માણી શકાય છે; પરંતુ, તેનો ઉપયોગ હંમેશાં જાતીય પ્રેમના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.<ref>{{Harv|Monier-Williams|2008|p=867}}</ref> == દંતકથા == === જન્મ અને વિવાહ === [[File:Rati on composite horse.jpg|thumb|left|ઘોડા પર સવાર રતિ]] કાલિકા પુરાણમાં રતિના જન્મ વિશે નીચેની વાર્તા વર્ણવવામાં આવી છે. ૧૦ પ્રજાપતિઓના સર્જન પછી, બ્રહ્મા - સર્જક-દેવતા - તેમના મનમાંથી પ્રેમના દેવતા [[કામદેવ]]નું સર્જન કરે છે. કામદેવને પોતાના પુષ્પબાણ ચલાવીને દુનિયામાં પ્રેમ ફેલાવવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે. પ્રજાપતિ દક્ષને કામદેવ માટે પત્ની પ્રસ્તુત કરવાનો અનુરોધ કરવામાં આવે છે. કામદેવે સૌ પ્રથમ બ્રહ્મા અને પ્રજાપતિઓ સામે તેના પુષ્પબાણનો ઉપયોગ કરે છે, જેઓ બધા જ બ્રહ્માની પુત્રી સંધ્યા ("સંધ્યાકાળ-પરોઢ/સંધ્યા") તરફ વ્યભિચારી રીતે આકર્ષાય છે. ભગવાન શિવ, બ્રહ્માના ઘૃણાસ્પદ કૃત્યથી ગુસ્સે થઈ જાય છે અને તેની નિંદા પ્રકટ કરે છે. બ્રહ્મા અને પ્રજાપતિઓ પોતાના કૃત્યથી શરમાય છે, તેમના હાથ પગ ધ્રૂજે છે અને ભયથી પ્રસ્વેદ ઉત્ત્પન થાય છે. દક્ષના પ્રસ્વેદમાંથી રતિ નામની એક સુંદર સ્ત્રીનો ઉદય થાય છે, જેને દક્ષ કામદેવને તેનીની પત્ની તરીકે પ્રસ્તુત કરે છે. તે જ સમયે, ઉશ્કેરાયેલા બ્રહ્મા કામને ભવિષ્યમાં શિવ દ્વારા સળગાવીને રાખ કરી દેવાનો શ્રાપ આપે છે. જો કે, કામની વિનંતી પર, બ્રહ્મા તેને ખાતરી આપે છે કે તેનો પુનર્જન્મ થશે.<ref name = "Mani">''Rati'': Mani pp. 644–5</ref> [[બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ]]માં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે, બ્રહ્મા તેના માટે ઝંખના કરે છે તે પછી સંધ્યાએ આત્મહત્યા કરી હતી. ભગવાન વિષ્ણુ તેને સજીવન કરે છે અને તેનું નામ રતિ રાખે છે, અને તેની સાથે કામદેવ લગ્ન કરે છે. શિવ પુરાણમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે સંધ્યાની આત્મહત્યા પછી, તેણી દક્ષના પરસેવાથી રતિ તરીકે પુનર્જન્મ લે છે.<ref name = "K253ff">Kramrisch pp. 253–4</ref> કેટલાક ગ્રંથોમાં શિવને રતિના પિતા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.<ref name="suresh">{{cite book|last=Chandra|first= Suresh |title=Encyclopaedia of Hindu gods and goddesses|edition=2|year=2001|publisher=Sarup & Sons|isbn=81-7625-039-2|page=273}}</ref> મહાકાવ્ય મહાભારતના પરિશિષ્ટ હરિવંશમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે કામ અને રતિને હર્ષ અને યશ નામના બે સંતાનો છે. જો કે, વિષ્ણુ પુરાણમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે રતિને નંદી તરીકે માત્ર એક જ પુત્ર છે - હર્ષ.<ref name = "H165">Hopkins p. 165</ref> મહાભારત તેમજ રામાયણ મહાકાવ્યો પણ રતિને કામની કારક હોવાનું સમર્થન આપે છે.<ref>Hopkins p. 199</ref> {{clear}} == માયાવતી તરીકે પુનર્જન્મ == તારકાસુર રાક્ષસે સૃષ્ટિમાં વિનાશ વેર્યો હતો અને માત્ર ભગવાન શિવનો પુત્ર જ તેને મારી શકે તેમ હતો, પરંતુ શિવ પોતાની પહેલી પત્ની સતીના મૃત્યુ પછી તપસ્વી માર્ગ તરફ વળ્યા હતા. આમ કામદેવને દેવતાઓ દ્વારા સૂચના આપવામાં આવી હતી કે શિવને પુનઃ પ્રેમમાં પાડી દો. કામદેવ રતિ, મધુ અથવા વસંત સાથે કૈલાસ પર્વત પર ગયા અને શિવ તરફ પોતાના પ્રેમ-બાણ ચલાવ્યા (દંતકથાના અન્ય સંસ્કરણમાં, કામદેવે શિવના મનમાં પ્રવેશ કર્યો) અને કામેચ્છાને જાગૃત કરે છે. કામના બાણથી ઘાયલ થઈને શિવ પાર્વતી તરફ આકર્ષાય છે, જે સતીનો પુનર્જન્મ છે. પરંતુ શિવ વ્યથિત થઈને તેમના ત્રીજા લોચન દ્વારા કામદેવને ભસ્મ કરી નાખે છે.<ref name = "wilkins">{{cite book|last= W.J. Wilkins|title=Hindu Mythology, Vedic and Puranic|url=http://www.sacred-texts.com/hin/hmvp/hmvp32.htm|year=1900|publisher=Sacred Texts Archive|chapter=Kamadeva|isbn= 1-4021-9308-4}}</ref><ref name = "Kama">''Kama'': Mani pp. 378–9</ref><ref name = "B41"/> [[File:Pradyuman.jpg|thumb|left|દ્વારકા પરત ફરતા માયાવતી (રતિ) અને પ્રદ્યુમ્ન (કામદેવ).]] [[ભાગવત પુરાણ]]માં વધુમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે દુઃખથી પીડાતી રતિ કામદેવના મૃત્યુથી પાગલ થઈ જાય છે.<ref name = "wilkins"/> મત્સ્ય પુરાણ અને પદ્મ પુરાણના સંસ્કરણોમાં તે પોતાના પતિની રાખને પોતાના શરીર પર લગાડે છે.<ref name = "B41"/> ભાગવત પુરાણમાં આગળ, રતિ સખત તપસ્યા કરે છે અને પાર્વતીને વિનંતી કરે છે કે તેણી તેના પતિને પુનર્સ્થાપિત કરવા માટે શિવ સાથે મધ્યસ્થી કરે. પાર્વતીએ તેને ખાતરી આપી હતી કે કામદેવનો પુનર્જન્મ પૃથ્વી પરના ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર કૃષ્ણના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન તરીકે થશે, અને રતિએ અસુર સંબરના ઘરે તેની રાહ જોવી પડશે.<ref name = "wilkins"/> કથાના અન્ય સંસ્કરણો જેમ કે [[મત્સ્ય પુરાણ]], [[પદ્મ પુરાણ]], [[શિવ પુરાણ]], લિંગ પુરાણ અને કથાસરિતસાગરમાં શિવ જ રતિને કામના પુનર્જન્મનું વરદાન આપે છે.<ref name = "Kama"/><ref name = "B41">Benton p. 41</ref><ref>Benton p. 66</ref> અન્ય સંસ્કરણોમાં, તેણી કામદેવને આ વિનાશકારી કાર્ય માટે મોકલનારા દેવતાઓને શાપ આપે છે અને દેવતાઓનો એક સમૂહ અથવા બ્રહ્મા, શિવ અથવા સર્વોચ્ચ દેવી પાર્વતી પાસેથી શોક કરતી રતિ માટે રાહત માંગે છે. બ્રહ્માનંદ પુરાણની જેમ કેટલીક દંતકથાઓમાં, આંસુ સારતી રતિ અને દેવતાઓની વિનંતી સાંભળીને દેવી પાર્વતી તરત જ કામદેવને પુનર્જીવિત કરે છે.<ref>Benton pp. 52, 61</ref> સંસ્કૃતના જાણીતા કવિ કાલિદાસે કુમારસંભવનો અધ્યાય ચાર જે શિવ અને પાર્વતીના લગ્ન અને તેમના પુત્ર કાર્તિકેયના જન્મની કથા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે તેને રતિની દુર્દશાની ચર્ચા કરતા તેણીને સમર્પિત કર્યો છે. અધ્યાય ચાર વર્ણવે છે કે રતિ તેના પતિના મૃત્યુની સાક્ષી છે અને તેના મૃત્યુ પર શોક વ્યક્ત કરે છે, અને પછી ચિતા પર પોતાને અગ્નિદાહ આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. એક સ્વર્ગીય અવાજ તેને સમયસર રોકે છે અને કહે છે કે શિવના લગ્ન પછી, તે તેના પતિને પુનર્જીવિત કરશે.<ref>{{cite book|last1=Kale |first1=M R|last2=Kālidāsa|title=Kumārasambhava of Kālidāsa|url=https://archive.org/details/kumarasambhavaof0000klid |edition=7|date=1999 |orig-year=1923|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-0161-X|page=xxiv }} See also the English translation and Sanskrit original of canto IV</ref> સ્કંદ પુરાણનો કેદાર ખંડ અધ્યાય એક ખૂબ જ અલગ જ સંસ્કરણ પ્રસ્તુત કરે છે. આ સંસ્કરણમાં, કામના દહન પછી, પાર્વતીને ચિંતા છે કે તે કામની ગેરહાજરીમાં શિવને પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં. પાર્વતીને રતિ દ્વારા આશ્વાસન આપવામાં આવે છે, જે ભારપૂર્વક કહે છે કે તે કામને પુનર્જીવિત કરશે અને પોતાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે કઠોર તપસ્યા શરૂ કરશે. એક વાર દૈવી ઋષિ નારદ તેને પૂછે છે કે "તે કોની હતી". ઉશ્કેરાઈને રતિ નારદનું અપમાન કરે છે. દ્વેષી નારદ સંબર રાક્ષસને રતિના અપહરણ માટે ઉશ્કેરે છે. સંબર તેને તેના ઘરે ઉપાડી જાય છે, પરંતુ તેણીને સ્પર્શ કરવામાં અસમર્થ રહે છે કારણ કે દેવી (રતિ) એ આદેશ આપ્યો હતો કે જો તે તેણીને સ્પર્શ કરશે તો તેણી રાખ થઈ જશે. ત્યાં, રતિ "રસોડાની પ્રભારી" બને છે અને તેને માયાવતી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="wendy">{{cite book|last=Dongier|first=Wendy|title=Purāṇa perennis: reciprocity and transformation in Hindu and Jaina texts|url=https://archive.org/details/puraperennisreci0000unse|isbn=0-7914-1382-9|year=1993|publisher=SUNY Press|pages=[https://archive.org/details/puraperennisreci0000unse/page/52 52], 75}}</ref> [[File:Kama Rati sculpture at the group of monuments at Belur, Hassan, Karnataka, India (2009).jpg|thumb|ચેન્નકેશવ મંદિર, બેલુરની મંદિરની દિવાલ પર રતિ સાથે કામ (ડાબે)]] ભાગવત પુરાણ અને કથાસારિતસાગર જણાવે છે કે શિવની સલાહથી રતિ સંબરની રસોડાની દાસી માયાવતીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને સંબરના ઘરે પોતાના પતિના આગમનની રાહ જુએ છે. સંબરને આગાહી કરવામાં આવી છે કે પુનર્જન્મ લેનાર કામ તેનો નાશ કરનાર હશે. સંબરને જાણ થાય છે કે કામનો પુનર્જન્મ કૃષ્ણ અને તેની મુખ્ય પત્ની રુક્મિણીના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન તરીકે થયો હતો. તે બાળકને ચોરીને સમુદ્રમાં ફેંકી દે છે, જ્યાં બાળકને માછલી ગળી જાય છે. આ માછલી માછીમારો પકડીને સંબરાના રસોડામાં મોકલે છે. જ્યારે માછલી ચીરવામાં આવે છે, ત્યારે અંદરથી એક બાળક માયાવતીને મળી આવે છે, જે તેને ઉછેરવાનું નક્કી કરે છે. દૈવી ઋષિ નારદ માયાવતીને જણાવે છે કે તેણી રતિ છે અને બાળક કામ છે, અને તેણીએ તેનો ઉછેર કરવાનો હતો. જેમ જેમ બાળક મોટું થતું જાય છે તેમ તેમ માયાવતીનો માતૃપ્રેમ પત્નીના જુસ્સાદાર પ્રેમમાં બદલાઈ જાય છે. પુનર્જન્મ પામેલો કામ તેની આ પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે તે તેણીને તેની માતા માને છે. માયાવતી તેને નારદ દ્વારા વર્ણવવામાં આવેલા તેમના પાછલા જન્મોનું રહસ્ય જણાવે છે અને તે તેણીનો પુત્ર નથી, પરંતુ કૃષ્ણ અને રુક્મિણીના પુત્ર હોવાનું જણાવે છે. માયાવતી પ્રદ્યુમ્નને જાદુ અને યુદ્ધમાં પશિક્ષિત છે અને તેને સંબરને મારી નાખવાની સલાહ આપે છે. પ્રદ્યુમ્ન સંબરને હરાવે છે અને તેની હત્યા કરે છે. તે માયાવતીને પત્ની બનાવીને કૃષ્ણની રાજધાની દ્વારકા પરત ફરે છે, જ્યાં તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે.<ref name = "wilkins"/> વિષ્ણુ પુરાણ અને હરિવંશમાં પણ આવું જ વર્ણન છે, જો કે તેમાં રતિના પુનર્જન્મને માયાદેવી કહેવામાં આવે છે અને તેણીને અસુર સંબરની દાસી ને બદલે તેની પત્ની તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. આ બંને શાસ્ત્રો એમ કહીને તેની પવિત્રતાની રક્ષા કરે છે કે રતિએ સંબરને મંત્રમુગ્ધ કરવા માટે એક ભ્રાંતિપૂર્ણ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણમાં સ્પષ્ટ પણે કહેવાયું છે કે રતિ સંબાર સાથે સૂતી નથી, પરંતુ તેને માયાવતીનું ભ્રાંતિરૂપ પ્રદાન કરે છે.<ref name = "wilkins"/><ref>Hopkins p. 214</ref><ref name = "B71ff">Benton pp. 71–3</ref> રતિ-માયાવતી આ કથાના તમામ વર્ણનોમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે, જેમાં તેણી તેની માયા દ્વારા - સંબર અને કામ-પ્રદ્યુમ્ન (જેને તે તેના "પુત્ર" તરીકે ઉછેરે છે) બન્નેને તેણીના પ્રેમી બનવાની ખાતરી આપે છે. અંતે બધા ગ્રંથો તેની શુદ્ધતા પર ભાર મૂકે છે, જે બીજા પુરુષ દ્વારા અસ્પૃશ્ય છે.<ref name = "B71ff"/> હરિવંશમાં પ્રદ્યુમ્નના પુત્ર અનિરુદ્ધને "રતિનો પુત્ર" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે.<ref>Hopkins p. 164</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ઢાંચો:હિંદુ ધર્મ}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] 1jl413s8l3rfeoi8w30enbhmmlbtwf7 2 153061 906389 901157 2026-10-17T10:14:21Z Samyak Vidhan 76041 ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર 906389 wikitext text/x-wiki == મારું સંપાદન આયોજન (My Editing Plan) == વિકિપીડિયા પર લેખ સુધારણા અને અનુવાદ માટેનું મારું આયોજન નીચે મુજબ છે: {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" |- ! વિષય (Topic) ! સ્થિતિ (Status) ! નોંધ (Remarks) |- | [[સર્જનાત્મક કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા]] (Generative AI) || {{પૂર્ણ}} || |- |- | [[નાણાકીય સાક્ષરતા]] (Financial Literacy) || {{પૂર્ણ}} || |- | [[હરિત હાઇડ્રોજન]]|| {{પૂર્ણ}} ||નિયમો અને ધોરણો સુધીનુ અનુવાદ કરેલ છે |- | [[તંત્ર ઇજનેરી]] (Systems Engineering) ||{{પૂર્ણ}} || |- | [[સાયબર સુરક્ષા]] (Cybersecurity) || {{બાકી}} || |- | [[માનસિક સ્વાસ્થ્ય]] (Mental Health) || {{બાકી}} || |- | [[આબોહવા પરિવર્તન અનુકૂલન]] (Climate Change Adaptation) || {{પૂર્ણ}} || |- | [[સર્ક્યુલર ઈકોનોમી]] (Circular Economy) || {{બાકી}} || |- | [[સતત વિકાસ લક્ષ્યો]] (Sustainable Development Goals) || {{બાકી}} || |- | [[ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર]] (Open Source Software) || {{પૂર્ણ}} || ટૂંકો પરિચય ઉમેર્યો |- | [[ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ]] (Quantum Computing) || {{બાકી}} || |- | [[ક્રિસ્પર જીન એડિટિંગ]] || {{પૂર્ણ}} ||તાજેતરની ઘટનાઓ સુધીનુ અનુવાદ કરેલ છે |- | [[રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ]] (Rare Earth Elements) || {{બાકી}} || |- | [[જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ]] (Biodiversity Hotspots) || {{બાકી}} || |- | [[વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય સંઘર્ષો]] (Global Geopolitical Conflicts) || {{બાકી}} || |} === પ્રગતિ સંકેતો (Legend) === * {{પૂર્ણ}} = કાર્ય પૂર્ણ (Completed) * {{ચાલુ}} = કાર્ય ચાલુ (In Progress) * {{બાકી}} = આયોજિત (Pending) b8lnswwrbf5anfxdkf416f6bt8e08ar 3 155105 906339 904663 2026-10-16T14:34:43Z Manchiu 84921 Manchiuએ [[સભ્યની ચર્ચા:ChomponU Pongsawet]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:VocalCat2207]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ChomponU Pongsawet|ChomponU Pongsawet]]" to "[[Special:CentralAuth/VocalCat2207|VocalCat2207]]" 904663 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ChomponU Pongsawet}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૧૬, ૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) g44eaodbmrrbsdc2j5j0q598y9dxbqx 0 155324 906357 906006 2026-10-16T20:14:49Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906357 wikitext text/x-wiki '''કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા''' કે '''આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ''' ('''AI''')એ માનવ બુદ્ધિ સાથે સંકળાયેલા કાર્યો કરવા માટે [[સંગણક|સંગણક તંત્રોની]] ક્ષમતા છે. આ કાર્યો જેમ કે શીખવું, [[તર્ક]], સમસ્યાનું નિરાકરણ, દૃષ્ટિ અને નિર્ણય લેવા વગેરે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા ઇજનેરી, [[ગણિત]] અને કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન સંશોધનનું ક્ષેત્ર છે જે પદ્ધતિઓ અને સોફ્ટવેરનો વિકાસ અને અભ્યાસ કરે છે. આ અભ્યાસ મશીનોને તેમના પર્યાવરણને સમજવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. સાથે જ, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા શિક્ષણ અને બુદ્ધિ ઉપયોગ કરીને ક્રિયાઓ કરે છે જે નિર્ધારિત લક્ષ્યો હાંસલ કરવાની તેમની તકોને મહત્તમ કરે છે.{{Sfnp|Russell|Norvig|2021}} કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના ઉચ્ચત્તમ ઉપયોગમાં અદ્યતન વેબ સર્ચ એન્જિન, ચેટબોટ્સ, વર્ચ્યુઅલ સહાયકો, સ્વાયત્ત વાહનો, વ્યૂહરચનાની રમતો (જેવી કે શતરંજ) રમવી અને વિશ્લેષણ, અને સામગ્રી નિર્માણ (દા.ત. લખાણ, છબી, ધ્વનિ અને ચલચિત્ર) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સ્થાપના ૧૯૫૬માં એક શૈક્ષણિક શાખા તરીકે કરવામાં આવી હતી.<ref name=":1">{{Cite book|title=Machines who think: a personal inquiry into the history and prospects of artificial intelligence|url=https://archive.org/details/machineswhothink0000mcco|last=McCorduck|first=Pamela|date=2004|publisher=A.K. Peters|isbn=978-1-56881-205-2|edition=25th anniversary update|location=Natick, Mass|pages=[https://archive.org/details/machineswhothink0000mcco/page/243 243]-252}}</ref> આ ક્ષેત્ર તેના સમગ્ર ઇતિહાસમાં આશાવાદના બહુવિધ ચક્રમાંથી પસાર થયું હતું, ત્યારબાદ નિરાશા અને ભંડોળની ખોટના સમયગાળાઓ પણ આવ્યા, જેને AI વિન્ટર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite book|title=AI: the tumultuous history of the search for artificial intelligence|url=https://archive.org/details/aitumultuoushist0000crev|last=Crevier|first=Daniel|date=1993|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-02997-6|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/aitumultuoushist0000crev/page/161 161]–162, 197–203, 211, 240}}</ref><ref name=":1" /> ૨૦૧૨ પછી સંશોધન માટે ભંડોળ અને રસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો, જ્યારે ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ એકમો (જીપીયુ)નો ઉપયોગ ન્યુરલ નેટવર્ક્સને વેગ આપવા માટે કરવામાં આવ્યો, અને ઊંડા શિક્ષણ અગાઉની એઆઈ તકનીકો કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું. ટ્રાન્સફોર્મર આર્કિટેક્ચર સાથે ૨૦૧૭ પછી આ વૃદ્ધિ વધુ ઝડપી બની હતી.{{Sfnp|Toews|2023}} ૨૦૨૦ ના દાયકામાં, એઆઈ બૂમ સાથે જનરેટિવ એઆઈમાં પ્રગતિ સાથે થઈ. આ પ્રગતિ વ્યાપક બની અને તેણે મીડિયાના નિર્માણ અને ફેરફાર માટે મંજૂરી આપી. AI નિયમનની ચર્ચાઓની શરુઆત AI સલામતી અને અનિચ્છનીય પરિણામો, AI ના ઉપયોગથી થતા નુકસાન ઉપરાંત, નૈતિક ચિંતાઓ, AIની લાંબા ગાળાની અસરો, પર્યાવરણીય અસરો, અને સંભવિત અસ્તિત્વના જોખમોના લીધે થઈ છે.<ref name="UN">{{cite web|title=Rising Emissions, Depleting Water and Vanishing Land—UN Scientists: AI Is Threatening Natural Resources for Billions|url=https://unu.edu/inweh/news/environmental-cost-of-AIs-Enrgy-use-carbon-water-and-land-footprints|access-date=20 July 2026|website=United Nations University Institute for Water, Environment and Health}}</ref> == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:CS1: long volume value]] [[શ્રેણી:કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા]] n6djtrkds9n544g513rdsvoc3r67s5j 3 155348 906345 906095 2026-10-16T19:03:21Z Mfield 86823 Mfield એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[સભ્યની ચર્ચા:Kushal goswami]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Renamed user 30bae89c5f7e74bdba71581fc84c627c]] પર વાળ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Kushal goswami|Kushal goswami]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 30bae89c5f7e74bdba71581fc84c627c|Renamed user 30bae89c5f7e74bdba71581fc84c627c]]" 906095 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Kushal goswami}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૨૮, ૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) m777qr6giup8r97jeam9uzwz3pzmd5e 3 155414 906338 2026-10-16T13:12:39Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906338 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Vijay64Thakor 19}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૮:૪૨, ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) bjy8b2669kxbo20uhfzqnbucxfx5nlj 3 155415 906340 2026-10-16T14:34:43Z Manchiu 84921 Manchiuએ [[સભ્યની ચર્ચા:ChomponU Pongsawet]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:VocalCat2207]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ChomponU Pongsawet|ChomponU Pongsawet]]" to "[[Special:CentralAuth/VocalCat2207|VocalCat2207]]" 906340 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:VocalCat2207]] h5bo4xskiz0kryadia2hp6thy6v1s8m 3 155416 906342 2026-10-16T17:41:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906342 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=New world 1970}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૧૧, ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) boc6ulckbk198prxdc0o2njkcs17zgw 3 155417 906344 2026-10-16T18:10:38Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906344 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Alpesh sachade}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૪૦, ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) iha04r5xxqvkzhscmwntbvu30l0fzqu 3 155418 906347 2026-10-16T19:32:09Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906347 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Patel bharatbhai M}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૧:૦૨, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) q60vuupgw3bs61wjjvxb9nhx8fl2y8d 3 155419 906378 2026-10-17T04:19:53Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906378 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=૧૨૩}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૪૯, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) dizk0tx2c8wafltsy3ai2kl8j00m71n 3 155420 906386 2026-10-17T09:41:35Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906386 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Dipak kalpana raval}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૧, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) tljznn7t1ya5bzp8z2tsf7lqbw9fsjd 0 155421 906387 2026-10-17T10:11:16Z Samyak Vidhan 76041 [[File:Debian 13 with FOSS software open.png|thumb|350x350px|[[ડેબિયન|ડેબિયન લિનક્સ]] પર ચાલતા [[સિનામોન (ડેસ્કટોપ પર્યાવરણ)|સિનામોન ડેસ્કટોપ પર્યાવરણ]]નો એક [[સ્ક્રીનશોટ]], જેમાં [[ફાયરફોક્સ]] (જે મીડ...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 906387 wikitext text/x-wiki [[File:Debian 13 with FOSS software open.png|thumb|350x350px|[[ડેબિયન|ડેબિયન લિનક્સ]] પર ચાલતા [[સિનામોન (ડેસ્કટોપ પર્યાવરણ)|સિનામોન ડેસ્કટોપ પર્યાવરણ]]નો એક [[સ્ક્રીનશોટ]], જેમાં [[ફાયરફોક્સ]] (જે [[મીડિયાવિકી]]નો ઉપયોગ કરતા [[વિકિપીડિયા]]ને ચલાવી રહ્યું છે), [[લિબ્રેઓફિસ રાઇટર]], [[વિમ (ટેક્સ્ટ એડિટર)|વિમ]], [[વીએલસી મીડિયા પ્લેયર|વીએલસી]] અને [[નેમો (ફાઇલ સંચાલક)|નેમો]] ફાઇલ સંચાલક (અંગ્રેજી: ફાઇલ મેનેજર) દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે તમામ ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર છે.]] '''ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર''' ('''ઓએસએસ''') એ એવું [[કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર]] છે જેનો [[સોર્સ કોડ]] જાહેરમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. તે વપરાશકર્તાઓને તેનો ઉપયોગ કરવાની, અભ્યાસ કરવાની, તેમાં ફેરફાર કરવાની અને તેનું વિતરણ કરવાની મંજૂરી આપે છે — જે [[પ્રોપ્રાઇટરી સોફ્ટવેર|માલિકીના (અંગ્રેજી: પ્રોપ્રાઇટરી અથવા ક્લોઝ્ડ-સોર્સ) સોફ્ટવેર]] કરતાં વિપરીત છે. આ અધિકારો સામાન્ય રીતે ઓપન-સોર્સ લાઇસન્સ દ્વારા અથવા, જૂજ કિસ્સાઓમાં, તેને પબ્લિક ડોમેનમાં સમર્પિત કરીને આપવામાં આવે છે. ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેરનો વિકાસ ઉત્પાદનના વિકેન્દ્રિત માળખા એવા ઓપન કોલેબોરેશન પર આધારિત હોઈ શકે છે. તેની વ્યાખ્યા સામાન્ય રીતે [[ઓપન સોર્સ ઇનિશિયેટિવ]]ની [[ઓપન સોર્સ ડેફિનેશન]] અનુસાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ "[[ઓપન સોર્સ]]" નો ચોક્કસ અર્થ હજુ પણ વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે. ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર અનેક લાભો પ્રદાન કરે છે, પરંતુ તેની સાથે ચોક્કસ જોખમો અને પડકારો પણ રહેલા છે.<ref>{{cite book |last1=Morgan |first1=Lorraine |last2=Finnegan |first2=Patrick |year=2007 |chapter=Benefits and Drawbacks of Open Source Software: An Exploratory Study of Secondary Software Firms |title=Open Source Development, Adoption and Innovation |series=IFIP — the International Federation for Information Processing |volume=234 |pages=307–312 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-0-387-72486-7_33 |isbn=978-0-387-72485-0 }}</ref> તે નીચા અને સહિયારા ખર્ચ દ્વારા વધુ સારી સુલભતા, જરૂરિયાત મુજબના ફેરફાર (અંગ્રેજી: કસ્ટમાઇઝેશન) દ્વારા વધુ અનુકૂલનક્ષમતા, તપાસી શકાય તેવા કોડ (અંગ્રેજી: ઓડિટેબલ કોડ) દ્વારા પારદર્શિતા, ઓપન સ્ટાન્ડર્ડ્સ દ્વારા બહેતર આંતરક્રિયાશીલતા (અંગ્રેજી: ઇન્ટરઓપરેબિલિટી) અને [[વેન્ડર લોક-ઇન]] માંથી સ્વતંત્રતા જેવા લાભો આપી શકે છે. આધુનિક સોફ્ટવેરમાં તેની સર્વવ્યાપકતાને કારણે, ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર સાયબર સુરક્ષા અંગેની ગંભીર ચિંતાઓ તેમજ જાળવણીના મોટા પડકારો ઊભા કરે છે. વેબ સર્વર, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, સુપરકમ્પ્યુટર, મોબાઇલ ઉપકરણો, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (અંગ્રેજી: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) અને [[ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ]] જેવા ક્ષેત્રોને સંચાલિત કરીને ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર વૈશ્વિક ડિજિટલ માળખાની કરોડરજ્જુ બની ગયું છે. ૨૦૨૨ નો એક અંદાજ સૂચવે છે કે આજે બજારમાં ઉપલબ્ધ સોફ્ટવેર (પ્રોપ્રાઇટરી સોફ્ટવેર સહિત) બનાવતા કોડનો ૮૦ થી ૯૬ ટકા હિસ્સો ઓપન-સોર્સ મૂળનો છે.<ref name=":8">{{Cite book |last=Pannier |first=Alice |title=Software Power: The Economic and Geopolitical Implications of Open Source Software |publisher=Études de l'Ifri |year=2022 |isbn=979-10-373-0641-8}}</ref> સાયબર સુરક્ષા, ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ અને પ્રોપ્રાઇટરી સોફ્ટવેરમાંથી સ્વતંત્રતા જેવા હેતુઓથી પ્રેરાઈને જાહેર સંસ્થાઓ, ખાનગી ક્ષેત્ર અને શિક્ષણ જગતમાં તેનો સ્વીકાર સતત વધ્યો છે, જેના નોંધપાત્ર ભૂ-રાજકીય પ્રભાવો પણ છે. સંસ્થાઓ તેમની વ્યૂહરચનાઓના સંચાલન માટે ઓપન સોર્સ પ્રોગ્રામ ઓફિસોની સ્થાપના વધુને વધુ કરી રહી છે. ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેરના મૂળ ૧૯૫૦ ના દાયકામાં કમ્પ્યુટિંગની શરૂઆતના સમયથી ચાલી આવતી સોર્સ કોડની આપ-લે કરવાની સંસ્કૃતિમાં રહેલા છે. ૧૯૮૦ ના દાયકામાં શરૂ થયેલી [[ફ્રી સોફ્ટવેર]] ચળવળના અનુગામી તરીકે, ૧૯૯૮ માં [[ઓપન સોર્સ ઇનિશિયેટિવ]]ની સ્થાપના સાથે આ શબ્દને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વેપાર જગતને વધુ આકર્ષવા માટે "ફ્રી" શબ્દની દ્વિઅર્થી સંદિગ્ધતા — જેનો અર્થ સ્વતંત્રતા અને વિનામૂલ્યે એમ બંને થાય છે — તેને દૂર કરવાનો હતો. તેના મુખ્ય ઉદાહરણોમાં [[લિનક્સ]] કર્નલ, [[ફાયરફોક્સ]] વેબ બ્રાઉઝર અથવા [[બિટકોઇન]]નો સમાવેશ થાય છે. [[વિકિપીડિયા]]ને સંચાલિત કરતું સોફ્ટવેર [[મીડિયાવિકી]] પોતે જ ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેરનું એક ઉદાહરણ છે. ==સંદર્ભો== {{reflist}} 4axb4a7pmi1cjw31tw9wu63kk40eyw9 3 155422 906388 2026-10-17T10:13:16Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906388 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Dhvaj dhameliya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૩, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) no258dhf8l98amcvz17yei44ws65apw